Virðulegi forseti. Þetta er alltaf sama sagan. Það er aldrei nóg að gert alveg eins og hv. þingmaður sagði hér í miðjum heimsfaraldrinum og Samfylkingin reyndar lagði til í þinginu á þeim tíma, að það þyrfti að taka 100 milljörðum hærra lán til að gera nóg. Hvernig stenst það skoðun í dag? [[Gripið fram í.]]Við gerðum það einmitt ekki. [[Gripið fram í: Jú.]]Við stóðum við áætlanir okkar og við uppfærðum þær í samræmi við stöðuna hverju sinni og afkoma ríkissjóðs er langtum betri en spáð hafði verið á þeim tíma. Á endanum snýst þetta í sjálfu sér bara um lífskjör og í þessari fjármálaáætlun er það dregið fram, t.d. varðandi húsnæðismarkaðinn sem hvað mestu máli skiptir fyrir fólk. Má ég t.d. benda á töflurnar um það hvernig vaxtakostnaður sem hlutfall af ráðstöfunartekjum fer lækkandi og hefur farið lækkandi, ekki bara hjá þeim sem eru í efstu lögunum, eins og hv. þingmaður hefur verið að ræða í samhengi við úttekt á séreignarsparnaði, heldur hjá öllum tekjutíundum. Þá hefur gengið betur á húsnæðismarkaði á undanförnum árum og ekki bara aðeins betur heldur miklu betur ár frá ári. Það er þennan árangur sem við erum að tala um að verja. Nú stöndum við sem sagt í þeim sporum að lífskjör hafa batnað ár frá ári. Ég verð að leyfa mér að segja að lífskjararannsókn Hagstofunnar hefur farið fram úr væntingum mínum um stöðuna á síðasta ári og enn heyrum við þetta sama. Og ég fékk ekki svar við spurningunni sem var: Hversu mikinn halla, meira en rúmlega 120 milljarða halla, er hv. þingmaður að tala um? Ég get ekki betur heyrt en að það vanti tugi milljarða í alla málaflokka og það sé leiðin fram á við að auka umsvif ríkisins, ríkisfjármálanna, mjög verulega.
Virðulegi forseti. Svo að ég svari bara beint spurningu hæstv. fjármálaráðherra þá gætum við t.d. farið hægar út úr því ástandi sem nú er og ekki stefnt að því að vera komin í lágmark ríkisútgjalda á tekjusviðinu síðastliðin 20–30 ár. Það væri t.d. hægt að byrja þar. Það væri hægt að byrja á að horfa á þá tekjustofna sem hvergi er minnst á í þessari fjármálaáætlun þrátt fyrir að minnst sé á nauðsyn þess að hækka mögulega neysluskatta sem eru flötustu skattar sem hægt er að leggja á fólk. Það er hvergi talað um auðlindaskatta þrátt fyrir að við höfum fengið 5 milljarða út úr veiðigjaldi og við vitum að auðlindarentan skilar 30–70 millj. kr. Það er hvergi talað um fjármagnstekjuskatta, hvergi um eignarskatta þrátt fyrir að það sé umræða um allan heim. Það er ýmislegt sem hægt er að gera. En ég átta mig alveg á því að það er ekki pólitík hæstv. fjármálaráðherra og þess vegna kemur það mér ekkert á óvart. Það sem ég er að reyna að varpa hér fram er: Er það pólitík þessarar ríkisstjórnar? Það er nefnilega það sem ég er ekki viss um. Af því að þessi svör og þessar spurningar koma mér bara alls ekki á óvart í ljósi þess hver það er sem situr í fjármálaráðuneytinu. Hins vegar er vandi minn og okkar í Samfylkingunni sá að ítrekað er verið að koma upp í pontu og lofa hlutum, tala um aukningu. Ég var að vitna hér beint í orð hæstv. innviðaráðherra um að hann hefði mælt með verulegri aukningu fjármagns í húsnæðismál og hún kemur ekki. Það er þá bara hægt að sleppa því að segja þetta. Fólk verður að koma til dyranna eins og það er klætt. Af hverju er skuldsetning ríkissjóðs betri en hún átti að vera? Það er vegna þess að peningastefnunni var beitt verulega. Hvað gerðist í kjölfarið? 450 milljarða kr. aukning skulda. Hjá hverjum? Hjá unga fólkinu okkar sem tók á sig skuldsetninguna beint í staðinn fyrir að ríkissjóður gerði það. Og nú er verið að fórna þessu fólki á verðbólgubáli og í vaxtahækkunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sína ágætu ræðu. Mig langar aðeins að tala um félagslegan stöðugleika og kjaraviðræðurnar sem eru fram undan. Nú hefur komið mjög skýrt fram, af hálfu Alþýðusambands Íslands, að stuðningur stjórnvalda við húsnæðisöryggi og tilfærslukerfi launafólks muni ráða úrslitum í kröfum verkalýðshreyfingarinnar í kjaraviðræðunum. Hér er það auðvitað nærtæk leið til að draga úr spennu og launaþrýstingi að efla tilfærslukerfin, t.d. að bregðast við með einhverjum hætti til að auka framboð af húsnæði á viðráðanlegu verði og efla barnabótakerfið okkar, kannski vaxtabótakerfið nú á tímum verðþrýstings og hækkandi vaxta. Hvað varðar framboð af húsnæði þá er það þannig að í Reykjavík t.d. hafa óhagnaðardrifin leigufélög, í samstarfi við borgina, undir forystu jafnaðarmanna, unnið ótrúlega mikilvægt verk. Það sama gildir reyndar um fleiri sveitarfélög á landinu, sérstaklega þau sem eru undir stjórn félagshyggjuflokka. Það skiptir nefnilega máli hver stjórnar. Það kemur svolítið á óvart í þessari fjármálaáætlun að við sjáum að stofnframlög inn í almenna íbúðakerfið eiga að dragast saman. Þau eiga ekki að aukast þrátt fyrir að ráðherrar hafi nú, a.m.k. í orði kveðnu, sýnt skilning á mikilvægi þess að auka framboð af húsnæði á viðráðanlegu verði. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um þetta með tilliti til kjaraviðræðna sem fram undan eru. Hvað þýðir þetta fyrir launakröfur?
Forseti. Húsnæðis- og skipulagsmál standa nokkurn veginn í stað. Það er verið að lækka sérstaklega hluta stofnframlaga, ekkert rosalega mikið, eitthvert smáræði. En á sama tíma stöndum við frammi fyrir því að greiningar Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar segja okkur að það vanti eitt þúsund fleiri íbúðir í byggingu. Miðað við það að stofnframlög ríkisins eru 18% af byggingarkostnaði, bara smáuppreikningur í því, þá eru það u.þ.b. 7 milljarðar. Það væri gott ef ríkið myndi bara koma og segja: Heyrðu, við ætlum að taka þátt í byggingu allra þessara eitt þúsund íbúða. Það er stefna stjórnvalda. Við ætlum að ná því markmiði. Við ætlum að stíga inn í og bara vera með. Það eru nú einu sinni ríkisstjórnarflokkarnir sem ráða stefnu stjórnvalda, ekki satt? Af hverju eru ríkisstjórnarflokkarnir að sækja stefnu sína til vinnumarkaðarins? Að sjálfsögðu kemur vinnumarkaðurinn með ákveðnar hugmyndir sem alltaf eru samningaviðræður um í kjarasamningum. En ég myndi áætla að frumkvæðið í svona stóru máli væri tvímælalaust hjá ríkisstjórnarflokkunum. Þeir flokkar taka sér það vald að stjórna Alþingi, fjárveitingarvaldinu, líka framkvæmdarvaldinu, og þá myndi ég vilja gera þá kröfu til þeirra að leysa eitt af þeim grunnvandamálum sem eru í gangi í samfélaginu, og það er húsnæðisvandinn. Þeir skila einfaldlega auðu þar og segja: Ef eitthvað gerist þá komum við til móts við það. En það er ekki stefna og það er ekki að hafa sýn á það hvað það þýðir í samhengi við efnahagshorfur, skuldastöðu og afkomu ríkisins sem er eitthvað sem hefur áhrif á lykilstærðir í samfélaginu hjá okkur, bara þjóðhagsstærðirnar varðandi verðbólgu o.s.frv. Myndum við t.d. sjá lækkun á verðbólgu vegna stefnu stjórnvalda um að koma til móts við uppbyggingu íbúða? Það væri áhugavert að sjá.
Frú forseti. Samdrátturinn, þegar kemur að stofnframlögum, er ekkert smotterí.. Við erum að tala um 2 milljarða. Þau dragast saman um 2 milljarða milli ára þegar þau ættu einmitt að vera að aukast. Ríkið ætti að vera að stíga inn með enn kraftmeiri hætti þegar kemur að því að auka framboð af húsnæði, af leiguíbúðum og búseturéttaríbúðum o.s.frv., bæði í Reykjavík og í öðrum sveitarfélögum. Það er athyglisvert að innviðaráðherra og formaður Framsóknarflokksins sagði hér í sérstakri umræðu fyrir örfáum vikum: „Sá ráðherra sem hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings.“ Svo kemur fjármálaáætlun þar sem útgjöldin skreppa í raun lítillega saman. Þetta er eitthvað svo kaldhæðnislegt. Framsóknarflokkurinn var sigurvegari síðustu kosninga, talandi mikið um félagslega fjárfestingu, að fjárfesta í fólki o.s.frv., en svo er eins og hæstv. fjármálaráðherra, sem heldur um budduna, sé einhvern veginn að leika sér að því að niðurlægja ráðherra Framsóknarflokksins. Eins sjáum við gríðarlegt útgjaldaaðhald þegar kemur að menntamálum, þegar kemur að menningarmálum, þegar kemur að heilbrigðismálum. Þetta eru málaflokkar Framsóknarflokksins. Ég veit ekki alveg hvort það geti verið að þau fylgist ekki með eða skilji ekki almennilega töflurnar sem við ræðum hérna. Þau tala eins og hér sé ofboðslega framsýn og velferðarsinnuð ríkisstjórn við völd en svo er það þetta sem við sjáum í excel-skjölunum hjá okkur, fjársveltistefna.
Forseti. Ég var að nefna stofnframlögin á tímabili þessarar áætlunar. Vissulega hafa þau minnkað, t.d. frá 2016 um 12 milljarða. Það eru 12 milljarðar frá 2016–2022 miðað við áframhald þessarar áætlunar. Til að koma til móts við þær eitt þúsund íbúðir sem vantar að byggja á hverju ári þyrfti 7 milljarða, minna en það var 2016. Merkilegt nokk. Stjórnarliðar og ráðherra kvörtuðu undan því að ekki hefði tekist að koma öllum stofnframlögunum út. Hluti af vandamálinu þar er líka skipulagsleysi stjórnvalda, í því t.d. að setja fjármálaáætlun fram. Við hverju búast sveitarfélögin núna? 8,7 milljörðum í stofnframlög af því það er það sem stendur þarna. Þannig þurfa þau þá að skipuleggja sig í uppbyggingu og eiga von á því að geta sótt það. Ætlar ríkisstjórnin að bæta einhverju við seinna? Þá tekur það tíma fyrir sveitarfélögin að skipuleggja fyrir þá viðbót. Það er rosalega mikilvægt að þegar ný ríkisstjórn kemur fram með nýjan stjórnarsáttmála leggi hún hann fram í fjármálaáætlun, fyrstu fjármálaáætlun sinni. Stefna þessarar ríkisstjórnar mun vera þessi, kosta þetta og skila þessum árangri. En stefnan kostar ekki neitt af því að ríkisstjórnin ætlar ekki að gera neitt. Hún nær engum árangri nema þeim sem einhverjir aðrir ætla að ná. Hún varpar þessu bara yfir á sveitarfélögin, það sem þau geta byggt, eða vinnumarkaðinn, það sem þau geta samið um. Það er stefna þessarar ríkisstjórnar samkvæmt þessari fjármálaáætlun. Þetta er stefnuleysi. Þetta er algjört stefnuleysi. Það þýðir engin áætlun, það þýðir ekkert skipulag og það er bara glundroði.
Forseti. Hv. þingmaður segir hér að við getum horft björtum augum til framtíðar. Ég skil eiginlega ekki hvað hv. þingmaður á við með því miðað við þá fjármálaáætlun sem við höfum hér fyrir framan okkur, þegar við horfum til nokkurra lykilatriða, grunnstoða í samfélaginu. Tökum bara heilbrigðiskerfið, við gætum svo sem tekið húsnæðiskerfið líka: Við erum nýbúin að fá skýrslu sem segir að ef við gerum nákvæmlega það sem stendur í fjármálaáætluninni, 2% hækkun á hverju ári, muni það hafa mjög slæmar afleiðingar fyrir heilbrigðiskerfið, hafa í för með sér 9 milljarða aukinn kostnað umfram það sem yrði ef gripið yrði til mótvægisaðgerða. Þær mótvægisaðgerðir eru ekki í þessari fjármálaáætlun. Það er alveg skýrt. Það kemur þó mest á óvart að ekkert nýtt kemur fram í skýrslunni. Þar er vissulega nákvæmari greining en það er nákvæmlega það sem fulltrúar heilbrigðiskerfisins hafa verið að reyna að tyggja ofan í okkur í fjárlaganefnd ár eftir ár, alltaf það sama, það kemur ekkert á óvart. Miðað við fjármálaáætlunina eins og við höfum hana fyrir framan okkur í dag, hvernig getum við þá horft björtum augum til framtíðar og líka miðað við skýrsluna sem við höfum undir höndum þar sem okkur er sagt að það sé ekki satt? Þýðir það þá að ríkisstjórnin ætli að bregðast við því á einhvern hátt? Ætlar hún þá að gera það í breytingum á þessari fjármálaáætlun eða þarf það að bíða eitt ár í viðbót?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við erum ósammála og það er ekkert nýtt. Við erum líka oft sammála, það hefur alveg komið fyrir. Já, ég tel þetta vera tilefni til að horfa björtum augum fram á við, enda tel ég ekki ástæðu til bölsýni. Við erum að stíga upp úr faraldri og erum að takast á við óvissuástand, sem við þurfum alltaf að horfa til, það er enn óvissuástand og við þurfum að spila dálítið með því eins og heimurinn allur þarf að gera. Við höfum rætt þessi mál, eins og hv. þingmaður veit, í fjárlaganefnd. Meðal annars höfum við komið inn á þessa skýrslu um heilbrigðiskerfið eða öllu heldur fyrst og fremst um Landspítalann; heilbrigðiskerfið er ekki bara Landspítalinn þótt hann sé auðvitað hryggjarstykkið í því. Það kom líka fram og má væntanlega segja frá því að túlkun ráðuneytisins á því sem þar stendur er í raun fyrst og síðast að um mönnunarvanda sé að ræða sem við erum ekki ein að fást við heldur allur heimurinn, vanda sem við komum til með að þurfa að fást við. Við getum gert margt til að laga hlutina og það kom líka fram á fundinum. Ég treysti því að hv. þingmaður sé ekki búinn að gleyma því að sérstaklega var vikið að fjármunum sem nýttir voru af safnliðum. Þar eru risastórar fjárhæðir inni sem ég held að við séum sammála um að við viljum að gagnsæi ríki um og að það sé þá notað beint í fjárfestingar eða í rekstur í staðinn fyrir að við séum að takast á við það að sjúkrahúsin séu vanfjármögnuð, eins og okkur er sagt. Sjúkrahúsið er að skila hagnaði, við skulum ekki gleyma því, það er gert ráð fyrir því. Það kom fram í heimsókn okkar til Landspítalans. Gleymum því ekki.
Forseti. Já, ég veit ekki hvar ég á að byrja í þessu. Þarna er þessi svokallaði hagnaður spítalans, millifærsla úr varasjóðum og ýmsu svoleiðis, eitthvað sem var í raun ekki ætlað í rekstur spítalans til að byrja með, fyrir utan Covid-kostnaðinn var einmitt verið að millifæra heimildir úr safnliðum o.s.frv. til að dekka mínusinn, til að spítalinn gæti verið innan þessa samkomulags. Hv. þingmaður nefndi safnliðina og það er hluti af vandanum hér á þingi. Við eigum ekki að samþykkja fjárheimildir í geðþóttaákvarðanir ráðherra um það hvernig fara eigi með fjárheimildir. Þá getum við bara alveg eins sagt: Þetta fjárlagafrumvarp, þessi fjármálaáætlun, er upp á 1.200 milljarða, þið gerið það sem þið viljið við þá. Það bara virkar ekki þannig.
Virðulegi forseti. Nei, það var akkúrat það sem ég var að segja. Við vitum það og við höfum rætt það. Það er kannski partur af því sem við þurfum að taka til endurskoðunar þegar kemur að lögum um opinber fjármál, það eru þessir safnliðir sem risastórar fjárhæðir eru inni á. Við myndum kannski gjarnan vilja hafa það gagnsærra hvernig þeim er varið og hvort þeir eigi yfir höfuð að vera til eða ekki. Það er eitt af því sem við þurfum að ræða, hið gamla skúffufé ráðherra, eins og það var kallað, því að það er jú að einhverju leyti það sem það er, þessir safnliðir. Ég ætla ekki að gera lítið úr því að við þurfum áfram að fjármagna heilbrigðisþjónustuna okkar mjög vel. Ég var bara að vitna í það sem kom fram á fundi sem við sóttum öll á spítalanum, þar sem þessi orð voru viðhöfð. Það er líka þannig, eins og hefur komið fram, að það er verið að taka í notkun þetta DRG-kerfi sem á að breyta þjónustunni og væntanlega bæta hana. Það er mjög margt undir sem við þurfum að skoða, fjarheilbrigðistækni og annað slíkt sem sjúkrahúsið sjálft hefur sagt, og sjúkrahúsin svo að það sé sagt, að það geti gert mun betur í. [[Forseti hringir.]]En við þurfum sannarlega að skoða þetta og nú er það fjárlaganefndar en ekki ríkisstjórnarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir framsöguna. Mig langaði til að varpa því fram varðandi það hvort þetta allt er ómögulegt eða frábært að í mínum huga snýr þetta kannski frekar að því hvort við séum að tala um framfarir eða bara kerfislægan framreikning. Það var ýmsu lofað í haust og ég velti því upp hvort það hljóti ekki að vera ákveðin vonbrigði fyrir hv. formann fjárlaganefndar að sjá til að mynda hvernig er að fara núna í húsnæðismálunum. Þetta er brostið loforð og í engu samræmi við það sem hefur verið haldið ítrekað fram. En mig langaði líka til að spyrja, af því að formaður fjárlaganefndar ræddi um stöðuna utan höfuðborgarsvæðisins, samgöngur og þess háttar, hvaða skoðun hún hefur á því að í þessari áætlun þá fer minnkandi hluturinn sem fer í fjárfestingu á þessu tímabili. Fjárfestingaráætlun stjórnvalda náði hámarki í eitt ár og svo fer hún minnkandi. Það eru bara svo mörg atriði hér sem eru ekki neitt, neitt og eru ekkert annað en bara kerfislægur framreikningur. Það hlýtur að vekja upp spurningar um hvort umræða um stórsókn í heilbrigðismálum, stórsókn í húsnæðismálum, stórsókn í samgöngum hafi kannski bara verið mismæli og of mikið upp í sig tekið á sínum tíma. Getur hún tekið undir með mér að við hefðum öll viljað sjá, í ljósi þess að við erum að selja núna bankana og fá inn allt þetta mikla fé sem við töpuðum hér eftir hrun og varð til þess að við fórum í niðurskurð, alvöruuppbyggingu hér á næstu árum en ekki bara þennan framreikning eins og hann birtist frá fjármálaráðuneytinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ef við byrjum á samgöngumálunum þá höfum við, eins og hv. þingmaður veit, kannski gagnrýnt að við séum alltaf að tala um átök og við fórum í fjárfestingarátak og að hluta til, því miður, gengu aurarnir ekki út og það er eitthvað innan kerfis sem við þurfum að laga. Við höfum fengið m.a. Vegagerðina og fleiri aðila, til að ræða þau mál við okkur, þ.e. að við séum tilbúin. Það sama á kannski við um húsnæðismarkaðinn, að vera tilbúin með hvort heldur það eru niðurbrotnar lóðir eða fram í tímann. Þá er ég ekki að gagnrýna Reykjavíkurborg því ég held að hún hafi staðið sig best af sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu hvað það varðar. En það breytir því ekki að það þarf að gera. Það sama á við líka í mínu kjördæmi, sveitarfélögin þurfa að vera tilbúnari til að taka kallinu þegar það kemur til að bregðast við þeim vanda sem þau standa fyrir. Varðandi húsnæðiskerfið þá var gert ráð fyrir, þegar við lögðum af stað með þetta í kringum kjarasamningana 2015, að ráðast í ákveðinn fjölda, eins og hv. þingmaður væntanlega man, í uppbyggingu félagslegra leiguíbúða og framlögin hafa verið hærri heldur en gert var ráð fyrir á þeim tíma þrátt fyrir allt. Eins og hv. þingmaður veit líka þá hefur því miður ekki tekist að koma út öllum þessum stofnframlögum enn þá og það er margt sem þar er undir. En fyrst og fremst, samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef, m.a. frá ASÍ, þá er það vegna þess að það vantar lóðir til þess að byggja á. Ég held að það standi ekki á ríkinu að bregðast við þegar við sjáum fyrir okkur að geta komið öllum þessum fjármunum út í vinnu og eins og við vitum er áætlunin sannarlega skoðuð á hverju ári og við þurfum þá bara að takast á við það ef við sjáum að þetta gerist því eins og hv. þingmaður þekkir er deiliskipulag og annað slíkt mjög lengi í ferli. [[Forseti hringir.]]Eitt af því sem hefur verið reynt að laga hér núna er að breyta þessu fyrirkomulagi og létta regluverkið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir svarið. Ég velti því upp með þessa stöðu sem er komin upp á húsnæðismarkaði, að fólk haldi að það sé ekki hægt að koma þessum stofnframlögum út - það er reyndar komið annað hljóð til að mynda í stærsta sveitarfélagið á landinu, Reykjavíkurborg, sem ætlar að tvöfalda fjölda lóða á næsta kjörtímabili - hvort ríkisstjórnin sæi sér ekki fært að styðja a.m.k. við aðra sem þurfa á þessu fjármagni að halda, til að mynda í að efla vaxtabótakerfið meira. Það er svolítið erfitt þegar alltaf er verið að tala um að vandinn sé bara á framboðshliðinni en síðan sé ekki hægt að laga framboðshliðina og á meðan bíða aðrir. Mig langaði í lokin stuttlega að spyrja formann fjárlaganefndar hvað henni finnst um þá staðhæfingu í fjármálaáætlun að það eigi að beita neyslusköttum með einhverjum hætti núna á næstu árum sem eru flötustu skattar sem er hægt að leggja á og þá staðreynd að það er hvergi talað um auðlindaskatta, skatt á fjármagnstekjur eða eignarskatta í þessari áætlun.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er auðvitað að mörgu að hyggja í þessu og ég get alveg tekið undir það að við getum þurft að endurskoða vaxtabótaþáttinn og ég tel að við þurfum að velta því fyrir okkur núna í ljósi stöðunnar ef verðbólga og annað slíkt fer á flug eins og við erum kannski að horfast í augu við núna. Ef það er eitthvað sem verður langvarandi ástand þurfum við kannski að huga að því. Varðandi neysluskattana þá er auðvitað, eins og hv. þingmaður veit, fyrst og fremst verið að tala um í skattamálum í þessari fjármálaáætlun breytta skattinnheimtu á ökutækjum, sökum þess að það svið er að breytast og sem betur fer erum við með aukinn fjölda rafmagnsbifreiða. Það er kannski það sem mér finnst vera aðalmálið í þessu, að það gerist fyrr en seinna. Varðandi aðra neysluskatta beint eins og við höfum verið að gera [[Forseti hringir.]]varðandi virðisaukaskattinn, sem er náttúrlega stærsti neysluskatturinn, þá tel ég ekki að við eigum að hækka hann, svo það sé sagt.
Virðulegur forseti. Það eru kunnuglegir talpunktar sem við heyrum hér í dag. Fjármálaráðherra málaði stjórnarandstöðuna upp áðan eins og svolítið vanstillt fólk sem vildi bara auka útgjöld miklu meira, alveg sama hvað. Dauði og djöfull, segir svo formaður fjárlaganefndar að sé boðskapur okkar hérna. En hér skiptir samhengi hlutanna miklu máli. Í fyrsta lagi þá rýnum við þessa fjármálaáætlun með hliðsjón af stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og þeirra loforða sem þar eru gefin, loforða sem flokkarnir gáfu líka í kosningabaráttu sinni sem snerist mikið um félagslega fjárfestingu o.s.frv. Í öðru lagi vil ég draga fram staðreynd sem kemur fram á bls. 36 í greinargerð fjármálaáætlunar: „Samneysla hins opinbera mun vaxa árlega um að meðaltali 1% að raunvirði á tímabilinu. Er það lítið í sögulegum samanburði en samneysla hefur vaxið um að meðaltali 2% árlega það sem af er 21. öldinni. “ Við erum að tala um á þessu tímabili sögulegt útgjaldaaðhald. Það er sem sagt verið að draga úr umfangi almannaþjónustunnar og umfangi velferðarkerfisins í hagkerfinu. Þetta er bara staðreynd. Þá er alltaf sagt: Við erum búin að auka útgjöld svo mikið á undanförnum árum. Og í þetta fara nú fyrstu tugir blaðsíðna í áætluninni, að lýsa því hvað ríkisstjórnin hafi aukið mikið útgjöld á undanförnum árum. En sú útgjaldaaukning breytir engu fyrir barnið sem er á biðlistanum í dag og á næsta ári og á þarnæsta ári og hjúkrunarfræðinginn sem þarf að hlaupa hraðar og hraðar vegna fjársveltistefnunnar sem verið er að boða í þessari áætlun næstu árin. [[Forseti hringir.]] Ég hlýt því að spyrja hv. formann fjárlaganefndar: Er hún stolt af [[Forseti hringir.]]þeirri stöðnun sem birtist í þessum stóru útgjaldaflokkum? [[Forseti hringir.]]Er hún stolt af þessari fjármálaáætlun og þessari fjársveltistefnu?
Frú forseti. Það er áhugavert að heyra hv. þingmann tala um að hér séu kunnuglegir talpunktar. Ég veit ekki alveg til hvers hann er að vísa. Ég vil bara benda á málaflokk 24.1 í þessari fjármálaáætlun þar sem sá málaflokkur hefur verið talsvert til umfjöllunar í dag. Það er þó þrátt fyrir allt verið að bæta í geðheilsuteymin, m.a. geðheilsuteymi fanga og geðheilsuteymi fyrir fólk með taugaþroskaraskanir. Það er líka verið að bæta í teymi fyrir fullorðið fólk með ADHD. Það er verið að efla geðheilsumiðstöð barna hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins sem á að þjóna börnum heildstætt. Það er verið að styðja áfram við þá þjónustu sem mér hefur fundist vera töluð talsvert niður, að það sé bara stöðnun, það sé ekkert að gerast og það sé ekkert áframhald. Það er nefnilega ansi margt sem verið er að gera áfram og styðja við kerfið, áframhaldandi greiðsluþátttaka o.s.frv. sem verið er að setja fjármuni í. Ég er því ósammála þeirri nálgun hv. þingmanns að hér sé allt í stoppi. Og já, ég notaði orðin dauða og djöful vegna þess að mér finnst hv. þingmaðurinn alla vega ekki vera að tala trú inn í fólk, heldur um að hér sé ekkert gerast og að það sem fram undan er verði ömurlegt. Ég ekki alveg sammála þeirri nálgun. Mér finnst margt gott mega finna hér sem styður við áframhaldandi uppbyggingu félagslegra innviða.
Virðulegur forseti. Ég er vinstri maður og mér blöskrar þegar flokkur sem kennir sig við vinstri og leiðir ríkisstjórn leggur fram fjármálaáætlun þar sem stendur mjög skýrum stöfum að draga eigi rækilega úr umfangi ríkisins í hagkerfinu og það eru engin sérstök fyrirheit um aukinn jöfnuð á tekjuhliðinni, ekkert slíkt. Þvert á móti er talað um að vægi neysluskatta muni aukast á tímabilinu sem eru regressífustu skattar sem um getur. Þannig að já, dauði og djöfull, segjum það þá bara. En það er alveg sama hvaða einstöku atriði hv. formaður fjárlaganefndar dregur fram, það breytir ekki þeirri stóru mynd sem ég talaði um áðan og snýst um að raunvöxtur samneyslunnar á þessu tímabili verður í sögulegu lágmarki, minni en alla jafna hefur tíðkast á þessari öld. Mig langar að lokum að spyrja: Á bls. 111 er talað um sölu ríkiseigna [[Forseti hringir.]]og talað um að selja eignir umfram Íslandsbanka, selja [[Forseti hringir.]]fleiri eignir seinna á kjörtímabilinu. Hvaða eignir eru það sem ríkisstjórnin ætlar að selja? Verður það gert með sama hætti og með Íslandsbanka, á undirverði til útvalinna?
Virðulegi forseti. Ég er líka vinstri maður, bara svo að það sé sagt, ef við erum í keppni um það þá vil ég halda því til haga.
Förum í keppnina.
Og af því að hv. þingmaður nefndi í andsvari sínu sölu ríkiseigna þá vil ég halda því til haga að við höfum rætt það mjög ítarlega í fjárlaganefnd að fara yfir sölu Íslandsbanka sem átti sér stað hér á dögunum og munum kalla eftir frekari svörum. Það hefur líka komið fram hjá hæstv. forsætisráðherra að það þurfi þá bara að breyta lögum ef svo ber undir, ef við þurfum að kalla eftir því. Það er í sjálfu sér ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar að selja fleiri eignir, a.m.k. ekki stórar ríkiseignir ef við getum sagt sem svo. En ég minni hv. þingmann á að það er heimildargrein í fjárlögum hvers árs sem inniber gríðarlegan fjölda af alls konar eignum sem ríkissjóður hefur heimild til að selja.
Frú forseti. Við sjáum nú fram á vaxandi verðbólgu hér á landi næstu mánuði a.m.k. og því er ljóst að forsendur fjármálaáætlunar fyrir árin 2023–2027 eru brostnar nú þegar, bæði launa- og verðlagsforsendur. Skuldir hins opinbera hafa vaxið mikið í kórónuveirufaraldrinum. Skuldir heimilanna sömuleiðis. Hreinn vaxtakostnaður ríkissjóðs er núna yfir 80 milljarðar á ári og hefur aldrei verið hærri. Í fjármálaáætluninni er talað um að stöðvun skuldasöfnunar sé í forgrunni við stefnumörkun ríkisstjórnarinnar. Við sjáum ekki skýr merki um það í þessari fjármálaáætlun eða þeirri fjármálastefnu sem samþykkt var fyrir skemmstu. Raunin er að skuldasöfnunin mun halda áfram út kjörtímabil þessarar ríkisstjórnar og vera á borði þeirra næstu að vinna úr. Það er rétt að minna á að rekstur ríkissjóðs var þegar í járnum áður en Covid skall á með falli flugfélags, stórauknu atvinnuleysi og minni hagvexti. Ríkisstjórnin kaus þá að stinga höfðinu í sandinn og var fyrir vikið verr búin fyrir áföllin sem síðar komu. Í þessari áætlun er gert ráð fyrir að tekjur vaxi langt umfram útgjöld. Það er verið að draga saman á mörgum sviðum sem er miður. Ekki er að sjá að neinar aðgerðir séu í farvatninu til að bregðast við aukinni verðbólgu sem er farin að hafa veruleg neikvæð áhrif á heimili landsins sem mörg hver eru mikið skuldsett og þurfa að takast á við aukna greiðslubyrði lána og hækkandi matar- og eldsneytisverð. Þetta á ekki síst við um ungar fjölskyldur sem treystu sér til að taka óverðtryggt lán þegar vextir voru sem lægstir en sitja nú uppi með afborgun af húsnæðisláninu sem hefur hækkað um tugi þúsunda á mánuði án þess að laun þeirra hafi tekið einhverjum breytingum. Þess vegna er kaldranalegt að lesa um það í fjölmiðlum, haft eftir fjármálaráðherra, að horfur í ríkisrekstri hafi batnað og hagur heimilanna hafi aldrei verið betri. Á sama tíma les maður um að verðbólga hafi ekki mælst meiri á öldinni. Þá er, virðulegur forseti, lagt til í fjármálaáætlun að skera niður stofnframlög til byggingar leiguíbúða fyrir tekjulága einstaklinga um 2 milljarða. Sú aðgerð er óskiljanleg þar sem nauðsynlegt er að auka framboð á húsnæði fyrir þann hóp tekjulægri einstaklinga. Þetta er sú leið sem hefur hjálpað til á framboðshliðinni sem er nauðsynlegt þegar eftirspurnin er jafn mikil og raun ber vitni. Þetta bitnar verst á þeim sem minnst mega sín. Það liggur einnig fyrir að mikil þörf er fyrir uppbyggingu hjúkrunarheimila um allt land og ekki hefur fengist fjármagn fyrir fram komnar óskir þar að lútandi. Það má í þessu sambandi nefna hjúkrunarheimili á Höfn og í Reykjanesbæ sem ekki hefur verið sett í gang þrátt fyrir að samningur hafi verið undirritaður milli ríkis og sveitarfélagsins í byrjun árs 2019. Óskir um byggingu tveggja hjúkrunarheimila á höfuðborgarsvæðinu, Ártúns í Reykjavík upp á 200 rými og Sunnuhlíðar í Kópavogi upp á 50 rými, liggja á borðinu. Hvorugt þessara verkefna komst inn í fjármálaáætlun og ekki er gert ráð fyrir neinum fjárfestingarheimildum til byggingar hjúkrunarheimila eftir árið 2024, sem er auðvitað ekki ásættanlegt miðað við fyrirliggjandi þörf. Þjóðin mun ekki hætta að eldast á næstu tveimur árum. Það þarf að létta álagi af Landspítala og uppbygging hjúkrunarheimila er góður kostur til þess en ekki síður að grunnþjónustan, heilsugæslan, verði efld. Það eru þjóðhagslega hagkvæmar fjárfestingar. Í fjárlögum ársins 2022 voru að frumkvæði stjórnarandstöðu settar inn 250 milljónir til niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu. Þetta hefur enn ekki komið til framkvæmda og ekki er að sjá að gert sé ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun þrátt fyrir að lög um sálfræðiþjónustu sem hluta af tryggingakerfinu hafi verið samþykkt á Alþingi 2020 að frumkvæði Viðreisnar. Hins vegar er gert ráð fyrir að framlag til geðheilbrigðismála aukist um 500 millj. kr. á ári og 100 milljónir á ári eftir það. Ég hef verulegar efasemdir um það, virðulegur forseti, að þetta nægi til að koma til móts við þá grafalvarlegu stöðu sem uppi er í geðheilbrigðismálum, sérstaklega eftir heimsfaraldur. Virðulegur forseti. Vaxtagjöld ríkissjóðs eru nú þegar einn stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs og þeir fjármunir væru betur nýttir í annað en að bæta upp fyrir slæma hagstjórn sem einkennist af frekari skuldasöfnun, þensluhvetjandi aðgerðum og neikvæðri heildarafkomu ríkissjóðs út tímabil fjármálaáætlunar. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að vaxtagjöld ásamt lífeyrisskuldbindingum hækki um tæpar 13 milljarða og farið úr 102,8 í 115,7 milljarða. Hins vegar er hætta á að vaxtagjöldin muni aukast vegna þeirrar ótryggu stöðu sem nú er uppi. Þá langar mig, virðulegur forseti, til að minnast á stöðu sveitarfélaganna á Íslandi sem mörg hver fóru illa út úr Covid-faraldrinum. Þau vinnumarkaðsúrræði sem ráðist var í hjálpuðu hins vegar upp á og komu í veg fyrir alvarlegan skell, m.a. hjá Reykjanesbæ, sem þurfti að takast á við 25% atvinnuleysi. Hins vegar er tekjuskipting ríkis og sveitarfélaga til umræðu og sér ekki fyrir endann á því. Sveitarfélögin hafa verið að taka yfir kostnaðarsama rekstrarþætti á undanförnum árum og það liggur fyrir að það fjármagn sem fylgdi með var og er naumt skammtað. Samfélagið hefur breyst og þjónustuþörf hefur aukist og nú er svo komið að sveitarfélögin telja að myndast hafi uppsafnaður halli upp á 9 milljarða vegna málaflokks fatlaðs fólks sem ekki hefur fengist bættur þó að auknir fjármunir hafi fengist í gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Þau framlög þarf hins vegar að auka. Þetta snýst, virðulegur forseti, allt um forgangsröðun. Það liggur fyrir mikil fjárfestingarþörf í sveitarfélögunum við uppbyggingu innviða. Bilið milli fæðingarorlofs og leikskólavistar hefur enn ekki verið brúað. Samt nefndi forsætisráðherra það nýverið að skoða ætti gjaldfrjálsan leikskóla. Það kostar peninga og hvernig þetta verður fjármagnað liggur ekki fyrir. Mikil fjölgun íbúa gerir það að verkum að byggja þarf upp trausta innviði á mörgum sviðum og það gerir stöðu margra sveitarfélaga mjög erfiða. Viðhaldsframkvæmdir og innviðafjárfesting hefur verið skorin niður og það mun koma í bakið á sveitarfélögunum á komandi árum. Vegna þessara breyttu aðstæðna er nauðsynlegt að fara í endurskoðun á tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga til að sveitarfélögin geti sinnt skyldum sínum til frambúðar. Ein af forsendum þessarar fjármálaáætlunar er að gerðir verði ábyrgir kjarasamningar, eins og það er orðað í þessari áætlun. Staðan er hins vegar sú að verðlagshækkanir munu ekki auðvelda kjarasamningsgerð. Þá telur verkalýðshreyfingin að ekki hafi verið staðið að fullu við ákvæði lífskjarasamnings, m.a. þegar kemur að húsnæðismálum. Í fjárlagaáætlun er hins vegar gert ráð fyrir að laun hækki ekki meira en sem nemur 1–1,5% umfram vísitölu. Nánast allir kjarasamningar verða lausir á þessu ári eða í byrjun næsta árs og það liggur ekki fyrir að vinnumarkaðurinn vilji fara þá leið sem fjármálaráðherra leggur til. Fjármálaráðherra heldur því reyndar fram að hagur heimilanna hafi aldrei verið betri en það þarf ekki reyndan stærðfræðispeking til að finna það út að hagur tekjulægstu hópanna hefur versnað við þær verðlagsbreytingar sem nú eru staðreynd ásamt þeim vaxtabreytingum sem bíta svo um munar. Þann 22. mars seldi svo Bankasýsla ríkisins 22% hlut í Íslandsbanka og fékk fyrir það rúmlega 52,6 milljarða án þess að fara í það hvernig að því var staðið, sem þarf svo sannarlega að ræða. Er rétt að ítreka nauðsyn þess að þeir fjármunir verði nýttir til uppgreiðslu skulda eða til arðbærra innviðafjárfestinga. Liður sem kallaður er Almennur varasjóður og sértækar fjárráðstafanir vekur athygli. Inn á þennan lið fóru 21,6 milljarðar á árinu 2020 og í fjárlögum fyrir árið 2022 er gert ráð fyrir 35,3 milljörðum. Í nýrri fjármálaáætlun er hins vegar aukið verulega við þennan lið og mun hann endað í 67,2 milljörðum árið 2027. Maður hlýtur að spyrja hvers vegna ráðherra hafi til ráðstöfunar jafn mikla fjármuni án samráðs við þingið. Hvað ræður því? Það er hægt að skilja að einhverjir fjármunir séu ætlaðir í útgjöld vegna ófyrirséðra atvika. En hver er fórnarkostnaðurinn þegar fjárfestingarskuldin í innviðum er jafn mikil og vaxtakostnaður ríkisins jafn hár? Er þetta rétt forgangsröðun á þessum tímapunkti? Er ekki fulllangt gengið í fjárheimildum sem ráðherra getur ráðstafað að eigin geðþótta? Virðulegur forseti. Er eitthvað að marka þessa fjárhagsáætlun? Er ekki bara allt í plati? Mennta- og barnamálaráðherra lét hafa það eftir sér nýverið að menn ættu ekkert að vera að lesa of mikið í þetta þegar hann var spurður um hvers vegna ekki var að finna neitt um nýjan þjóðarleikvang í fjármálaáætlun. Innviðaráðherra sagði einnig í aðdraganda kosninga að það væri ekkert að marka þetta þar sem það væru að koma kosningar. [[Forseti hringir.]]Hæstv. ríkisstjórn ber að setja fjármálaáætlun, sundurliðun á markmiðum fjármálastefnu og umfjöllun um hvernig henni verði náð. Við þurfum að treysta því að það [[Forseti hringir.]]sem hér stendur sé rétt og endurspegli fyrirætlanir stjórnvalda. Þetta er ekki bara eitthvert plagg, þetta er áætlun sem rekstur ríkisins byggir á. [[Forseti hringir.]]Það er eitt að ég sé ósammála [[Forseti hringir.]]þeirri forgangsröðun sem kemur hér fram en annað er að ráðherrar séu það. Eigum við ekki að lesa of mikið í þetta?
Ég vil minna hv. þingmenn á að virða ræðutímann. Það auðveldar þingstörfin og tryggir jafnræði milli hv. þingmanna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu ræðu. Af því að hv. þingmaður var nú verkalýðsleiðtogi lengi vel langar mig aðeins að víkja að því hvaða skilaboð verið er að senda til aðila vinnumarkaðarins. Eins og ég nefndi áðan í andsvari hefur ASÍ sett húsnæðisstuðning og tilfærslukerfin á oddinn og sagt að það séu þessir þættir sem muni ráða úrslitum um kröfugerð samtakanna í komandi kjaraviðræðum. Nú er komin fram fjármálaáætlun þar sem birtist alger stöðnun í þessum efnum, bæði þegar kemur að fjölskyldustuðningi, þegar kemur að t.d. vaxtabótum og þegar kemur að húsnæðisstuðningi almennt. Eins og hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni er verið að draga úr, ríkisvaldið er þarna í raun bara að beita sér markvisst til að draga úr umfangi húsnæðisstuðnings og framboðsaukningu húsnæðis á viðráðanlegu verði á þessu kjörtímabili. Hvers konar skilaboð eru þetta til aðila vinnumarkaðarins? Þýðir þetta þá ekki bara að verkalýðshreyfingin þarf að gera miklu meiri og hærri launakröfur en ella? Hvaða áhrif mun þetta hafa á verðbólgu og efnahagslegan stöðugleika? Hvað þýðir þetta? Er þetta ekki óttalega glannalegt plagg sem ríkisstjórnin hefur hér lagt fram? Það væri fróðlegt að heyra sjónarmið hv. þingmanns um þetta.
Virðulegur forseti. Já, ég þekki þennan vettvang ágætlega eftir að hafa verið starfandi á honum í rúm 20 ár. Það gefur auðvitað augaleið, og það ætti allt fólk að sjá, að forsendan fyrir því að gerðir séu hófstilltir kjarasamningar er að hinn félagslegi stöðugleiki sé til staðar. Það er talað um efnahagslegan og félagslegan stöðugleika í stjórnarsáttmálanum. En við sjáum svo sannarlega ekki að til staðar sé einhver félagslegur stöðugleiki þegar verðbólga er á fleygiferð, verðlagsbreytingar eiga sér stað og fólk er í vandræðum með að fá þak yfir höfuðið. Þetta er auðvitað snúið mál og gerir það að verkum að verkalýðshreyfingin verður að setja fram launakröfur, kröfur um launabreytingar sem eru talsvert umfram áætlaða verðbólgu, því að annars er ekki kaupmáttarauki. Það gefur bara augaleið. Það er búið að tala um að það vanti lóðir. Það er endalaust bull um að það vanti lóðir. Reykjanesbær er t.d. núna í viðræðum við Bjarg um að þeir komi og hefji uppbyggingu í Reykjanesbæ og mörg sveitarfélög eru að gera slíkt hið sama. Það er því ekkert mál að deiliskipuleggja eina lóð eða íbúðarhúsnæði fyrir tekjulága, það er minnsta málið. Þetta er í mínum huga bara bull og þvaður hvernig verið er að nálgast þetta. Ég held að ef við ætlum að ná samstöðu um einhvern efnahagslegan stöðugleika verði þessi félagslegi stöðugleiki að vera til staðar.
Virðulegi forseti. Ég tek nú bara heils hugar undir með hv. þingmanni um allt þetta. Nýverið kynnti Dagur B. Eggertsson borgarstjóri að borgin ætlaði að tvöfalda lóðaframboð sitt á komandi kjörtímabili. Borgin er þar að gera sitt en ríkisstjórnin og ríkissjóður ætla greinilega að draga lappirnar samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem við erum að ræða hér í dag. Það er ofboðslega bagalegt. Og þegar verkalýðshreyfingin mun svara þessu, svara þessari stöðnunar- og fjársveltistefnu fjármálaáætlunarinnar með mjög ríflegum launakröfum þá verður ekki við óábyrga verkalýðshreyfingu að sakast. Þá verður það bara ríkisstjórninni að kenna. Við skulum hafa það alveg á hreinu. Mig langar að rifja aftur upp ummæli hæstv. iðnaðarráðherra, með leyfi forseta: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Svo leggur fjármálaráðherra fram fjármálaáætlun þar sem gert er ráð fyrir lækkun húsnæðisstuðnings, eins og til að niðurlægja hann. Hvað á þetta að þýða? Er ekkert að marka þetta fólk? Hvers vegna segja þau eitt í fjölmiðlum og gera svo eitthvað allt annað í ríkisstjórn og hér á þinginu og með þeim þingmálum sem lögð eru fram? Er til of mikils mælst að þau standi við fyrirheit sem fram koma í stjórnarsáttmála og hætti þessari eilífu vinsældakeppni?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Já, þetta virðist einhvern veginn vera svona. Ég sendi fyrirspurn á hæstv. innviða ráðherra einmitt um þetta, varðandi vaxtabætur, en hæstv. ráðherra vildi bara leggja þetta niður og sagði að það væri verið að vinna við önnur úrræði. Maður sér þau ekki. Stofnframlög voru mjög mikilvæg, enda hafa flest af þeim velferðarmálum sem áunnist hafa verið í gegnum kjarasamninga og þetta er eitt af þeim. Þau eru mjög mikilvæg fyrir tekjulága einstaklinga til að koma sér öruggu skjóli yfir höfuðið, sem er bara lífsnauðsynlegt og einn af þeim öryggisþáttum sem fólk þarf að búa við. Ég átta mig ekki á því, er bara verið að sýna verkalýðshreyfingunni puttann? Ég upplifi það einhvern veginn þannig að það eigi að láta verkalýðshreyfinguna finna að hún ráði þessu ekkert. En manni finnst þetta sérstakt þegar við erum búin að sjá að úrræði sem þessi, sem Bjarg hefur m.a. verið að byggja, hafa þjónað tilgangi. Fólk hefur verið mjög ánægt og komist í öruggt skjól og það er ekkert verið að henda fólki út þó að tekjurnar hækki eitthvað pínulítið, þá fer það bara inn á markaðsleigu. Fólk er því komið í öruggt skjól til lengri tíma og það er það sem hefur skort upp á á íslenskum leigumarkaði. Þarna er kannski verið að búa til vísi að einhverjum leigumarkaði sem getur gagnast fólki og getur verið fyrirsjáanlegur. Ég tek undir það, ég sé ekki að ráðherrarnir fylgi því eftir sem þeir segja í málefnasamningi og á hátíðis- og tyllidögum.
Frú forseti. Ég vel það hér við fyrri umræðu um þingsályktun um fjármálaáætlun 2023–2027 að nálgast umræðuna út frá því hvaðan við erum að koma og hvert við erum að stefna. Við þekkjum það vel að áföll, utanaðkomandi áhrif og breytingar geta á skömmum tíma breytt sterkum og góðum horfum í óvissu og kallað á viðbrögð. Við þekkjum það líka að þegar betur árar geta skapast tækifæri og hagur okkar batnað á nýjan leik þannig að það á oft vel við að skjótt skipast veður í lofti, eins og sagt er. Það mætti vel ramma það verkefni inn við framlagningu og umræðu um fjármálaáætlun að horfa til þess að það eru ýmsir kraftar í okkar umhverfi sem við höfum ekki endilega stjórn á sem geta haft mikil áhrif. Við leggjum af stað í þinglega meðferð á fjármálaáætlun sem er sú fyrsta sem er lögð fram af þessari ríkisstjórn, ríkisstjórn sem hefur leitt og borið ábyrgð á að stýra þjóðarskútunni, eins og við höfum stundum orðað það undanfarin ár, ríkisstjórn sem fékk í haust endurnýjað sterkt umboð til að halda um stjórnartaumana. Í mínum huga þarf fjármálaáætlun fyrst og fremst að skapa ramma utan um fjármál ríkissjóðs þannig að hægt sé að sjá hvert stefnir, að þjóðarbúinu vegni sem best á hverjum tíma, að þau mikilvægu verkefni sem hið opinbera rekur og sér um, hvort sem það er á sviði heilbrigðis, velferðar, menntunar, eða framkvæmda eða annarra verkefna sem við komum okkur saman um, séu í traustum höndum og vel haldið utan um þau og þau hafi fyrirsjáanleika. Það er ein af stóru breytingunum eftir að við fórum að nota fjármálaáætlun sem hina opinberu áætlanagerð í ríkisfjármálum til lengri tíma að það hefur skapað hinum ýmsu verkefnum og stofnunum hins opinbera meiri fyrirsjáanleika til að stýra sinni starfsemi yfir lengri tíma. Ég held að lögin, sem við nefnum oft hin nýju lög um opinber fjármál en verða nú reyndar komin nokkuð til ára sinna, eru frá 2015, hafi einmitt dregið fram þann styrkleika að geta horft til lengri tíma í áætlanagerð og áherslum sem við getum lagt í rekstri hins opinbera. Almennt um þessa þingsályktunartillögu gæti ég sagt, og kannski segi ég eins og ég segi alltaf þegar ég tek til máls um fjármálaáætlun að lagt er af stað af miklum metnaði og mikilli ábyrgð. En eins og oft áður er ramminn þaninn til hins ýtrasta, það verð ég að segja, virðulegi forseti, nú sem áður. Mestu skiptir að við höldum þannig á málum að við endurreisum trú og forsendur fyrir því að tækifæri geti skapast og að við endurspeglum fyrst og fremst okkar áherslur, hvort sem það er í ríkisfjármálum eða öðrum okkar athöfnum, að við trúum á það að við reisum okkur hratt við, að við getum aftur stækkað þjóðarkökuna og aukið landsframleiðsluna. Fyrir ekki svo mörgum mánuðum reis hér upp heimsfaraldur. Kannski kom hann okkur á óvart. Við héldum kannski að slíkir atburðir heyrðu sögunni til, að þetta gæti ekki gerst í samfélagi okkar daga, til þess værum við með þekkingu og færni til að ráða við slíkt, en þannig var nú heimurinn, faraldurinn skall á okkur af fullum þunga með tilheyrandi afleiðingum fyrir efnahag okkar. Það þurfti að bregðast við. Ríkissjóði var beitt af fullri hörku til að verja efnahag heimilanna og verja atvinnutækin í gegnum faraldurinn. Við gátum það vegna þess að ríkissjóður var í sterkri stöðu. Verulegur samdráttur í tekjum ríkissjóðs varð í þessu áfalli vegna minni umsvifa og beinar aðgerðir til stuðnings hafa sett ríkissjóð í verulegan hallarekstur. Þetta gátum við gert og þetta gerðum við fullviss þess að við myndum rétta fljótt úr kútnum að nýju. Það mælist m.a. í því að í einum af forsendum fjármálaáætlunar, sem við nú ræðum, eru ýmsar spár mjög jákvæðar, t.d. er atvinnuleysi á niðurleið. Það fór hæst í 11,6% í janúar 2021 en hefur minnkað hratt og er nú um 5% og forsenda fjármálaáætlunarinnar að atvinnuleysi verði um 4%. Umfangsmestu efnahagsaðgerðir seinni ára vegna heimsfaraldurs grundvölluðust á sterkri stöðu ríkissjóðs og skiluðu ótvíræðum árangri. Horfur eru nú á að landsframleiðslan taki hraðar og betur við síðan spár voru gerðar við setningu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár. Í gögnum fjármálaáætlunar kemur fram að sambærilegur tekjusamdráttur varð ekki hjá sveitarfélögum vegna aðgerða ríkissjóðs. Hvað sem okkur finnst um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga, sem við getum öll verið sammála um að á hverjum tíma þarf að ræða og endurskoða með einhverjum hætti, þá er minni samdráttur hjá sveitarfélögunum en hjá ríki í gegnum þetta áfall. Með þessu, virðulegi forseti, er ég ekki að segja að allt sé í himnalagi, síður en svo. Það samtal þarf að taka áfram og við höfum líka haft puttann á púlsinum á því samtali í fjárlaganefnd og munum gera það áfram. Skuldastaða hins opinbera var ekki fyrirstaða í baráttunni við efnahagslegar afleiðingar heimsfaraldurs. Þar var svigrúm til skuldaaukningar. Samfélagið stóð traustum fótum á grunni ábyrgrar hagstjórnar árin þar á undan. Nú skiptir máli að leggja og treysta grunninn á nýjan leik. Markmið stjórnvalda miðar að því að draga jafnt og þétt úr afkomuhalla og stöðva skuldasöfnun árið 2026 þannig að grunnurinn verði treystur á nýjan leik til að takast á við óvænt áföll til framtíðar. Ég vil t.d. minna á að sala á Íslandsbanka gegnir þar miklu hlutverki og ekki því þýðingarminnsta. Með því að losa um eigur ríkisins er lánsfjárþörf minnkuð og vaxtagreiðslur sparaðar til lengri tíma. Þegar hafa verið seldir eignarhlutir fyrir um 108 milljarða kr. Áætlað er að minni lánsfjárþörf spari milljarða króna í vaxtaútgjöld sem nýtast þá til að styðja við fjárfestingaráform ríkisins, en fjárfestingar ríkisins undirbyggja framtíðarhagvöxt og styðja við sókn til betri lífskjara. Forseti. Ég dreg þetta hér fram sérstaklega vegna þess að fjárfestingaráform sem nú eru birt í þessari fjármálaáætlun, er snúa að rannsókna- og nýsköpunarmálum, þýða að ríflega 25 milljörðum kr. verður varið til þess málaflokks á næstu árum og á áætlunartímanum verður hækkað í um 30 milljarða árið 2027. Ástæða er til að nefna þetta hér því að í mínum huga er markmið okkar að fjölga þeim stoðum sem samfélagið okkar byggir á. Ég nefndi áðan, virðulegur forseti, að við þyrftum að horfa líka á hvaðan við komum. Þetta þýðir t.d. að á árinu 2020 jafngiltu tekjur sem voru grundvallaðar á átaki til að efla nýsköpun og þróun 2,5% af landsframleiðslu. Frá því að Hagstofa Íslands hóf að mæla það sérstaklega hefur Ísland færst upp í 17. sæti af 132 þjóðum er varðar nýsköpunarvirkni og hefur hækkað úr 23. sæti á fjórum árum. Útflutningstekjur byggðar á hugvitsgreinum eru nú um 10% af útflutningi okkar. Þær hafa tvöfaldast frá árinu 2014 og um 50% frá árinu 2018. Í þessari fjármálaáætlun er haldið áfram á þeirri braut. Það skiptir máli að við fjölgum stoðum sem bera uppi samfélagið. Það skiptir máli að við hugum að því hvernig við aukum verðmætasköpun og hvernig við ætlum að bæta lífskjör. Að þessu sögðu skiptir líka máli að halda áfram að þróa hina hefðbundnu atvinnuvegi okkar og tryggja nýsköpun og rannsóknir innan hinna gömlu, grónu atvinnugreina og fara ekki þá leið að raska starfsumhverfi þeirra og reisa hér á hverjum tíma einhverja óvissu um hvernig umhverfið verður til lengri tíma. Ég vona, virðulegi forseti, að við getum borið gæfu til að huga að slíkum málum í meðferð þingsins á þeirri fjármálaáætlun sem við hér nú ræðum. Mig langar að lokum, virðulegi forseti, að færa í tal, í þessari umferð umræðu um fjármálaáætlun, mál sem ég og nokkrir þingmenn höfum ítrekað tekið upp í þingsalnum sem snýr sannarlega að horfum í efnahagsmálum og horfum í þjóðarbúskap okkar, sem er í mínum huga stórt vandamál til að takast á við, sem er hækkandi matvælaverð. Við vitum öll áhrif hækkandi matarverðs á afkomu heimilanna og við vitum öll hvernig horfir í þeim efnum, ekki bara vegna innrásar Rússa í Úkraínu heldur ekki síður vegna þess að sú þróun hafði raunverulega hafist áður og verðlag á heimsmörkuðum hækkað verulega. En í umræðum sem við höldum hér áfram með, seinni hluta umræðu um fjármálaáætlun, þegar við förum að ræða einstaka málaflokka við viðkomandi ráðherra, þurfum við að taka það samtal við hæstv. matvælaráðherra hvernig við getum búið um hnútana þannig að við styrkjum og eflum innlenda matvælaframleiðslu því að innlend matvælaframleiðsla, rétt eins og innlend orkuframleiðsla og nýting innlendra orkugjafa, er hluti af hagvörnum okkar og eflir þjóðarhag okkar og efnahagslíf.
Forseti. Það er alltaf gaman þegar stjórnarþingmenn segja hvað allt var æðislegt hérna áður. En tölurnar segja ýmislegt annað líka, sérstaklega um verðbólguþróunina sem er alltaf sama bölið sem við höfum reynt að forðast og það þurfti að fara í ansi miklar aðgerðir í uppsöfnun á gjaldeyrisforða o.s.frv. til að reyna að hamla þeirri þróun. Það tókst svo sem ágætlega, en svo komu aðgerðir ríkisstjórnarinnar á húsnæðismarkaði þar sem var dælt í eftirspurn, til að hjálpa fólki að kaupa. Þrátt fyrir það vantaði húsnæði á húsnæðismarkaði. Þetta vissu allir, bentu allir á og afleiðingarnar eru rosalega augljósar: Hækkandi verð. Þegar fleiri kaupa á markaði þar sem er skortur þá mun verðið hækka. Það skilar sér í verðbólgu og það kemur í ljós að stærsti liðurinn í verðbólgunni núna er einmitt húsnæðiskostnaður. Þetta þýðir líka að fólk sem er að koma inn á húsnæðismarkaðinn þarf að taka hærri lán. Jú, vissulega er þetta aukin eignamyndun fyrir þá sem þegar voru á húsnæðismarkaði, það kemur út sem hagvöxtur og eitthvað skemmtilegt og rosalega frábært fyrir bókhaldið. En það leggst ofan á þau lán sem fyrir voru, sem voru vissulega tekin á lægri forsendum en fyrir hækkun á húsnæðisverði. Mjög heppileg skipting, aukin eignamyndun þar en að einhverju leyti hærri greiðslur af lægri lánum sem þeir eigendur tóku. Framtíðin er hins vegar enn þá vandamál. Það er enn þá skortur á húsnæðismarkaðnum. Það er ekkert í þessari fjármálaáætlun sem málar nokkurs konar mynd af því hvernig mál eigi að vera leyst til framtíðar. [[Forseti hringir.]]Maður heyrir það á stjórnarliðum að það sé bara aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga að redda því. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Er það stefna stjórnvalda að aðrir leysi þennan vanda?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Beint svar við spurningu hans er: Nei, það er ekki bara aðila vinnumarkaðarins að leysa þann vanda. Sá vandi verður ekki leystur á einu borði. Hann hlýtur að verða leystur í samstarfi. Ég get tekið undir mjög margt af því sem hv. þingmaður fór yfir um húsnæðismálin. Ég ætla hins vegar að benda á að samkvæmt öllum rannsóknum og hagtölum hefur staða heimilanna styrkst. Hann benti réttilega á að eignastaða heimila hefði batnað. Við höfum ítrekað fundað um þennan þátt sem og marga aðra í okkar efnahagsforsendum og okkar sýn á efnahagsmál. Ef ég leyfi mér, virðulegi forseti, að draga það saman í einfalda mynd þá höfum við kannski vanmetið fyrst og fremst eftirspurnarhliðina. Það voru mun fleiri sem komu inn á íbúðamarkaðinn en spár sem gerðar voru um húsnæðismarkaðinn og áætlanir gerðu ráð fyrir. Það höfum við séð. Ég leyfi mér að vitna í gögn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og umræður við hana við fjárlaganefnd í þá veru. Það hafa líka jákvæð merki orðið á húsnæðismarkaði. Það er t.d. núna kominn húsnæðismarkaður víða um landsbyggðina sem verður til þess að verðmæti húseignar er farið að verja það að fólk ráðist í byggingar. Þetta verður eitt af þeim málum sem þarf að glíma við áfram. Ég ætla ekkert að segja annað. Ég ætla heldur ekki að segja að þetta sé hlutverk einhvers, þetta er hlutverk margra aðila, hvort sem það eru sveitarfélög, hið opinbera, launþegahreyfingin, atvinnurekendur og síðan iðnaðurinn sjálfur, að takast á við.
Forseti. Ef þetta er hlutverk margra og þar á meðal stjórnvalda þá skil ég ekki af hverju það er engin stefna lögð á borðið frá stjórnvöldum: Þetta ætlum við leggja af mörkum til að leysa þetta vandamál. Vandinn hérna er dálítið heimatilbúinn. Það að fara að blása út eignamarkaðinn eins og hann leggur sig hjálpar fólki sem á húsnæði í raun og veru ekkert. Ef það ætlar að skipta um húsnæði þá er það að selja húsnæði fyrir annað húsnæði sem er dýrara. Jú, vissulega hækkaði þeirra húsnæði þannig að það hefur enn þá efni á þeim skiptum. Þetta eru húsnæðiskrónur fyrir húsnæðiskrónur, hvort sem þær eru hærri í krónugildi, svona mjólkurkrónugildi, núna en þær voru fyrir tveimur árum síðan. Fólk þarf að hafa þak yfir höfuðið þegar allt kemur til alls. Þannig að staða heimilanna er í rauninni ekkert nema bara svona hagstjórnarlegt bókhald þegar upp er staðið. Niðurstaðan fyrir alla er aukin verðbólga. Vandi þeirra sem núna þurfa að komast inn á markaðinn er þeim mun meiri. Þröskuldurinn er orðinn þeim mun hærri. Hitt sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um er hvað honum finnst um að hafa tapað 30 milljörðum í frumútboði Íslandsbanka. Þetta eru 30 milljarðar sem ríkið varð þarna af og hefði getað nýtt til alla vega skuldalækkunar, ef ekki til ýmissa annarra verkefna. Það eru alveg hreinar og klárar línur að almennar væntingar til frumútboða eru að verð hækki um 5%, kannski 10% í mesta lagi. En alla vega 5%. Raunin varð 60% hækkun sem segir ekkert annað en það var gríðarlegt vanmat sem hlýtur að skrifast á stjórnvöld af því að það var varað við því.
Virðulegur forseti. Það eru að sjálfsögðu fleiri þættir sem við megum ekki gleyma í þessari jöfnu um húsnæðisverð. Hækkun launa, aukinn kaupmáttur, meiri kaupgeta eða vilji til þess að leggja fram hina nýju mynt sem hv. þingmaður dró hér upp, húsnæðiskrónurnar. Við skulum ekkert útiloka þessa þætti. Framboð á lánsfé, fáir fjárfestingarkostir sem buðust til skemmri tíma eða á markaði fyrir fjárfesta sem fóru þá líka inn á íbúðamarkaðinn. Við skulum ekki gleyma þeim áhrifum heldur. Við erum þar stödd í umræðu um fjármálaáætlun næstu ára, virðulegur forseti, að rætt er um stefnumörkun í húsnæðismálum og þetta verkefni sem við erum að ræða hérna, hvernig við ætlum að laga þessa stöðu, getum við tekið upp við fagráðherra þess málaflokks og spurt hann um þegar fram líður í þessari umræðu. Seinni spurning hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar er: Hvað finnst hv. þingmanni um að hafa tapað 30 milljörðum í fyrstu sölu Íslandsbanka? Ég ætla að leyfa mér, virðulegur forseti, einfaldlega að segja að það verð sem bankinn var boðinn á í fyrra útboði, 79 kr., var talið af þeim sem báru ábyrgð á því eða voru ráðgjafar stjórnvalda í því, það verð sem væri mögulegt að fá fyrir hlutina. Það varð síðan mikil eftirspurn. Við getum alveg verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að við skutum kannski of lágt. En það eru líka miklar væntingar sem drífa líka áfram hækkun hlutabréfa þannig að við getum ekki sagt að þetta séu glataðir peningar ríkissjóðs. Ef við værum alltaf að hugsa svona þá gætum við aldrei þorað að selja nokkurn skapaðan hlut. Hvað getum við þá sagt um einhvern sem seldi bílinn sinn sem er allt í einu orðinn verðmætari í dag? Það er útúrsnúningur að nefna það með þessum hætti. Ég ætla bara að segja að það eru fyrst og fremst væntingarnar [[Forseti hringir.]]sem hafa drifið áfram þessa hækkun á hlutabréfaverði sem hv. þingmaður nefnir.
Virðulegur forseti. Það var ánægjulegt að heyra hv. þingmann Sjálfstæðisflokksins viðurkenna það með frekar afdráttarlausum hætti að of lágt verð hefði fengist, eftir á að hyggja, fyrir hlut ríkisins í Íslandsbanka í frumútboðinu í fyrra. Það eru nokkur tíðindi og ég er einmitt sammála honum um það. En mig langar að víkja að allt öðru máli. Það er sjúkrahúsið á Akureyri sem er ekki bara varasjúkrahús landsins heldur hornsteinn heilbrigðisþjónustu á öllu Norðurlandi. Við í þingflokki Samfylkingarinnar fórum og áttum gott samtal við stjórnendur sjúkrahússins í kjördæmavikunni og þar var farið vel yfir þann rekstrarvanda sem sjúkrahúsið stendur frammi fyrir. Hv. þingmaður Samfylkingarinnar, Hilda Jana Gísladóttir, fór líka vel yfir það í ræðu á dögunum hvernig skerða þarf þjónustu hjá Sjúkrahúsinu vegna þessa fjársveltis. Nú hefur t.d. verið ákveðið að loka barna- og unglingageðdeild í fimm vikur yfir sumartímann, sinna aðeins bráðaþjónustu, loka dag- og göngudeild geðdeildar, sinna aðeins bráðaþjónustu, loka á Kristnesi sem sinnir öldrunar- og endurhæfingarþjónustu og auðvitað mætti nefna ýmislegt fleira, því miður. Ég er alveg viss um að hv. þingmaður er sammála mér um að þetta sé óboðlegt og það sé mikilvægt að tryggja að sjúkrahúsið á Akureyri geti sinnt óbreyttri starfsemi og haldið sjó og gott betur. Það eru því ofboðsleg vonbrigði að sjá fjármálaáætlun þar sem gert er ráð fyrir 2 milljarða aukningu rekstrarútgjalda til sjúkrahúsþjónustu og hún dreifist á almenna sjúkrahúsþjónustu, sérhæfða sjúkrahúsþjónustu og erlenda sjúkrahúsþjónustu, tvo spítala. Þetta eru 2 milljarðar á ári og hv. þingmaður er nú eldri en tvævetur [[Forseti hringir.]]og veit alveg að þetta er smotterí í stóra samhenginu þegar kemur að heilbrigðismálum. Finnst hv. þingmanni boðlegt að svona sé gengið fram?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans andsvar. Fyrst vil ég víkja að því sem hv. þingmaður þakkaði fyrir og fannst vera afdráttarlaus yfirlýsing, ég vil rifja það upp. Við skulum bara vera ærleg og setja þetta í rétt ljós. Við seldum á miklum óvissutímum í efnahagslífinu, vorum með spár um miklu meiri dýfu í efnahagslífinu en síðan varð og við erum að rétta miklu hraðar úr kútnum. Það var svo sem rætt um það í frumútboðinu að við værum að ganga fram á óvissutímum. Ég ætla ekki að kasta neinni rýrð á þá sérfræðinga sem voru ráðgjafar í þeim efnum og töldu þetta ásættanlegt verð. Síðan ræður markaðurinn bara, hann er hinn eini raunverulegi verðleggjandi og við getum svo haft allar skoðanir á því hversu skynsamlegur markaðurinn er í að verðleggja. Mig langar bara, vegna spurninga hv. þingmanns um sjúkrahúsið á Akureyri, að segja að við erum með 260 milljarða til útgjalda í heilbrigðismál í fjármálaáætlun fyrsta árið, 258 milljarða ef ég hef ekki reiknað þetta kolvitlaust. Vandi einstakra stofnana, í þessu tilfelli Sjúkrahússins á Akureyri, og þær tölur sem hv. þingmaður nefnir hér í því sambandi - ég ætla ekki að gera lítið úr þeim vanda - eru í því samhengi ekki háar. Við hljótum, þegar við ræðum við hæstv. heilbrigðisráðherra seinna í þessari umræðu, að gera þá kröfu til þeirra sem fara með fjárstjórnarvaldið á þessu heimili heilbrigðismála að svara miklu frekar fyrir það en ég geti einn og sér leyst það. Ég ætla alveg að vera sammála hv. þingmanni um að sú þjónustuskerðing sem þarna er boðuð er óheppileg en ég vil líka minna á að í þessari fjármálaáætlun eru verulega miklir fjármunir til geðheilbrigðismála, aukning sem tíunduð er þar, um 3,2 milljarðar á áætlunartímabilinu.
Virðulegi forseti. Aftur þykir mér ánægjulegt hvað við erum sammála um hlutina. Sammála, heyrðist mér, um að kannski hafi verið glannalegt að ráðast í sölu á banka á þessum ofboðslegu óvissutímum í fyrra, í miðjum heimsfaraldri þegar enginn vissi nokkuð hvernig þróun efnahagsmála og eignamarkaða yrði. Það var varað við þessu, var varað við því að hætt væri við því að ekki fengist nógu gott verð fyrir bankann. Þingmenn Samfylkingarinnar vöruðu við þessu. Verkalýðshreyfingin varaði við þessu. Sérfræðingar vöruðu við þessu. En svo fór sem fór. En gott og vel. Höldum okkur samt við umræðuna um heilbrigðismál. Það liggur fyrir samkvæmt þessari fjármálaáætlun, eins og ég nefndi áðan, að rekstrarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu eiga bara að aukast um 2 milljarða á ári. Eins og hv. þingmaður nefnir þá er það dropi í hafið miðað við það hve mikil útgjöld fara til málaflokksins árlega. Undir sjúkrahúsþjónustu í fjármálaáætlun heyrir almenn sjúkrahúsþjónusta, sérhæfð sjúkrahúsþjónusta og erlend sjúkrahús og undir þessu eru tveir spítalar. Þetta eru 2 milljarðar. Ef við myndum t.d. auka útgjöld til sjúkrahússins á Akureyri um 1 milljarð þá stendur bara einn eftir fyrir bæði Landspítalann og alla hina sjúkrahúsþjónustuna. Það er ofboðslega lítið til skiptanna. Þá hlýtur maður að spyrja sig: Á að sækja peningana eitthvert annað? Hvernig á að gera þetta? Hvernig á bæði að gera þetta og svo styðja áfram við að draga úr kostnaðarhlutdeild sjúklinga? Þetta er, eins og ég hef farið yfir hér fyrr í dag, gríðarlegt útgjaldaaðhald sem verið er að boða í þessari fjármálaáætlun. Hefur hv. þingmaður einhverjar áhyggjur af þeirri aðhaldssömu stefnu sem þarna birtist?
Virðulegur forseti. Ég ætla svo sem ekkert að fara í langar ræður um sölu Íslandsbanka. Ég horfi bara á þetta með þessum hætti og svara þessu með þeim hætti sem ég geri hér. Hv. þingmaður nefndi að þingmenn Samfylkingar hefðu varað við þessu og fleiri. Ég er bara ekki viss um það yfir höfuð hver er vilji þingmanna til að selja Íslandsbanka, ég velti því oft fyrir mér. Ég held þeir myndu aldrei þora út fyrir hússins vegg af því að það eru alltaf óvissutímar. En þetta var gert og þetta er þróunin, við skulum ekki deila um hana. Hv. þingmaður nefnir hér atriði eins og kostnaðarhlutdeild sjúklinga. Ég vil rifja það upp að á undanförnum árum hefur verulegur hluti þess aukna fjármagns sem varið hefur verið til heilbrigðismála, sem við köllum stundum nýja fjármuni, þó að það sé sérstakt orð, farið í að draga úr kostnaðarhlutdeild sjúklinga í heilbrigðiskerfinu. Við drögum heldur ekki fjöður yfir það að enginn einn málaflokkur hefur fengið aðra eins innspýtingu á undanförnum árum og heilbrigðismál. En menn segja alltaf meira og það þarf alltaf að gera meira. Ég ætla, vegna þessara andsvara hv. þingmanns, að draga fram í umræðuna að við þurfum líka að hafa kjark til þess, þegar við erum með 260 milljarða málaflokk undir, að ræða hlutverk og skipulag. Þess vegna fagna ég þeirri umræðu að nú eru menn loksins farnir að tala um að rýna hlutverk þessara stóru sjúkrahúsa okkar. Og hvernig getum við líka stutt við aðrar heilbrigðisstofnanir? Hvernig geta þær tekið við verkefnum? Hvernig getum við leyst þetta með skilvirkum hætti, skynsamlegum hætti með heill sjúklinga í huga? Hvernig getum við nýtt þessa fjármuni betur? Það er það verkefni sem við stöndum frammi fyrir og það skulum við ræða.
Frú forseti. Mig langar við þessa fyrri umræðu um þingsályktunartillögu um fjármálaáætlun 2023–2027 að koma inn á nokkur atriði sem ég tel að væri skynsamlegt að horfa að einhverju marki til við meðferð nefndarinnar fram til síðari umræðu. Í fyrsta lagi langar mig að nefna samgöngumálin. Við heyrum stöðugt af því að aldrei hafi verið gert meira, að við höfum séð fram á þannig framkvæmdatíma undanfarin misseri að þjóðin hafi aldrei litið annað eins framkvæmdaátak augum. Í gær barst mér svar við fyrirspurn sem ég lagði fyrst fram fyrir réttum 300 dögum síðan til hæstv. innviðaráðherra og ítrekaði síðan þegar þing kom saman í haust, þar sem var raunverulega skoðað, frá árinu 1999 í ákveðnu samhengi, og frá 2003 í öðru, með hvaða hætti nýfjárfestingar í vegakerfinu hefðu raunverulega þróast. Þar kemur fram allt önnur mynd en hefur verið haldið fram hér í þingsal það sem af er þessu þingi og allt síðasta kjörtímabil og það passar við þann tón sem berst frá greiningaraðilum, hvort sem það eru greiningardeildir banka eða aðrir hagaðilar, að nýfjárfesting, sem sagt opinber fjárfesting, er ekki að skila sér til enda eins og upp er lagt með í áætlunum. Þegar þessi gögn liggja fyrir frá því í gær varðandi samgöngufjárfestingarnar þá held ég að það væri hollt að skoða með hvaða hætti þessir þættir koma fram hvað aðrar fjárfestingar varðar, hvort sem það eru fjárfestingar í hjúkrunarheimilum eða öðrum þeim innviðum sem um ræðir hverju sinni. Síðan sjáum við núna í fjármálaáætluninni sem liggur fyrir, ef við skoðum nýfjárfestingartölurnar til ársins 2027, þá eru þær áætlaðar á árinu 2023, á næsta ári, 32 milljarðar, 28 árið þar á eftir, svo 26, þá 26 og 25, þ.e. innan áætlunartímans, frá árinu 2023–2027, lækka áætluð framlög í fjárfestingu hvað varðar samgöngu- og fjarskiptamál um 22%, úr 31 milljarði og 970 milljónum í 25 milljarða og 143 milljónir, sem sagt úr 32 milljörðum kr. niður í 25 innan áætlunartímabilsins. Þetta finnst manni ekki passa við þá mynd sem er reynt að draga upp hvað nýfjárfestingar og opinberar fjárfestingar varðar. Aftur á móti passar þetta við þá mynd sem er dregin upp hjá þeim aðilum sem greina þessar rauntölur daginn út og daginn inn. Sömuleiðis tel ég ástæðu til þess að í nefndarvinnunni verði litið til með fjármálum sveitarfélaga. Í þeim efnum horfi ég sérstaklega á jöfnunarsjóðinn. Þar þarf fyrst og fremst að líta til tveggja þátta, í fyrsta lagi þessara svokölluðu sameiningarstyrkja sem sveitarfélög eru að horfa til og hefur þeirri gulrót vissulega verið flaggað landið um kring og það má vera ágætt, en þeirri gulrót hefur verið flaggað, víða a.m.k., á þeim forsendum að þar séu nýir peningar að koma inn, þegar staðreyndin er sú að verið er að taka þessa sameiningarstyrki innan úr þegar skilgreindum tekjupóstum jöfnunarsjóðs, þannig að það er þá minna til annarra þátta og áhrifin af þessu held ég að sé nauðsynlegt fyrir fjárlaganefnd greina á milli umræðna. Í öðru lagi held ég að það væri skynsamlegt að hv. fjárlaganefnd skoðaði hvort einhver sveitarfélög eru líkleg til að lenda undir verndarvæng eftirlitsnefndar um fjármál sveitarfélaganna. Er ég þá sérstaklega að horfa til þess, sem ég mun vonandi fá tækifæri til að spyrja hæstv. innviðaráðherra út í hér síðar í dag þegar hann mætir til umræðunnar, með hvaða hætti ESA hafi verið svarað varðandi fyrirkomulag uppgjörs Reykjavíkurborgar í tengslum við uppgjör Félagsbústaða, þar sem 70 milljarðar geta fallið öfugum megin hryggjar, ef svo má segja, hvað uppgjör samstæðureiknings Reykjavíkurborgar varðar. Sömuleiðis, af því ég sé að hæstv. fjármálaráðherra er í salnum, kom hér upp umræða í tengslum við þjóðarleikvanga og að þeim væri hvergi staður fundinn í fjármálaáætluninni til næstu fimm ára. Þá var því haldið fram að horft væri til þess að nota uppsafnað fjárfestingarsvigrúm til að standa undir þeirri uppbyggingu þegar þar að kemur og ég vil spyrja, þó að ekki sé ljóst hvort ég fái svar hér, hvort þarna sé verið að horfa til þess að nota varasjóðina til þessara þátta, þ.e. er það fjárfestingarsvigrúmið sem um er rætt eða er gerð grein fyrir þessu svokallaða fjárfestingarsvigrúmi annars staðar í áætluninni og mér þá yfirsést það hvar þetta uppsafnaða fjárfestingarsvigrúm er að finna innan fjármálaáætlunarinnar eins og hún liggur fyrir? Þetta eru þeir þættir sem ég myndi gjarnan vilja beina til hv. fjárlaganefndar að skoða milli umræðna. Síðan aðeins varðandi stóru myndina er auðvitað sitthvor sýn Hagstofunnar annars vegar og ýmissa greiningaraðila hvað þróun bæði hagvaxtar og verðbólgu varðar en það eru auðvitað þættir sem, svo að allrar sanngirni sé gætt gagnvart þeim sem vinna þetta plagg - það þarf að velja eitthvert viðmið og afstaða Hagstofunnar er auðvitað það viðmið sem valið er. En það þarf engu að síður að hafa í huga hversu miklu hærri áætlanir ýmissa greiningaraðila eru hvað varðar þróun verðbólgu heldur en afstaða Hagstofunnar eins og hún liggur fyrir núna. Þetta er nú svona það sem ég vildi sagt hafa við þessa fyrri umræðu sem talsmaður Miðflokksins, að skoðuð verði sérstaklega þau þrjú atriði sem ég nefni hvað varðar samgöngumálin í fyrsta lagi, hvort það sé raunin að við séum að horfa á 22% samdrátt í nýfjárfestingum eins og stendur hér í plagginu á bls. 264 þar sem útgjaldaramminn er rammaður inn, áætluð framlög í fjárfestingu fara úr 32 milljörðum niður í 25 á þessu fimm ára tímabili, fjármál sveitarfélaganna, hvernig jöfnunarsjóðurinn er hanteraður í tengslum við sameiningarstyrkina annars vegar og hins vegar mögulega snúnari stöðu stórs sveitarfélags, og annarra svo sem sömuleiðis, og síðan hvar þessu uppsafnaða fjárfestingarsvigrúmi er staður fundinn í áætluninni og hvort þar sé þá um að ræða nýtingu á varasjóðunum eða hvar því er fyrir komið. Ég læt þetta duga í bili.
Virðulegi forseti. Ég vil gjarnan bregðast stuttlega við þessu varðandi fjárfestingar ríkissjóðs. Á bls. 89 og áfram í útprentaða eintakinu erum við með rammagrein 7 sem fjallar um fjárfestingarstigið og þar erum við með einn lið sem er önnur ótilgreind fjárfesting og svo er aðeins komið inn á það hér á bls. 90 hvernig önnur ótilgreind fjárfesting felur m.a. í sér fjárfestingarsvigrúm á síðari hluta áætlunartímabilsins. Ef ég má lesa hér, með leyfi forseta, „Þá fellur einnig undir þennan lið tiltekið fjárfestingarsvigrúm sem innbyggt er í forsendur áætlunarinnar til að viðhalda fjárfestingarstigi ríkisins og vega á móti lækkun á framlögum til fjárfestinga þegar stærri verkefnum lýkur.“ Það þarf eiginlega að lesa þetta saman þegar maður horfir t.d. sundurgreint á samgöngur, fjárfestingar og aðra slíka liði og spyrja sig: Hvert er heildarsvigrúmið sem er frátekið í áætluninni fyrir fjárfestingar? Ég vil sérstaklega vekja athygli á því sem stendur neðarlega á bls. 90 þar sem komið er inn á það að áætlanagerð í þessum efnum hafi ekki reynst allt of árangursrík og við sitjum oft uppi með gríðarlega vel fjármagnaðar framkvæmdir sem komast ekki á dagskrá. Þingið vill gjarnan, eins og hér er verið að ræða, viðhalda ákveðnu fjárfestingarstigi og hefur talið sig vera með rétta forgangsröðun. Hvað á að gera? Við höfum t.d. verið að forgangsraða mikið í Landspítalann. Svo eigum við þar uppi nú um síðustu áramót 10 milljarða fjárfestingar sem eru fullfjármagnaðar af þinginu [[Forseti hringir.]]og þarna má spyrja sig hvort við þurfum ekki að vera með sveigjanlegra fyrirkomulag sem gæti opnað fyrir það [[Forseti hringir.]]að undanþágur gætu breytt forgangsröðuninni til að viðhalda fjárfestingarstiginu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ágætar útskýringar. Það er mikið rétt að þarna er útskýringum á þessu komið fyrir. Ég er sammála hæstv. ráðherra að það þarf með einhverjum hætti að auka svigrúmið til þess að hægt sé að bregðast við breytingum. Ég hef stundum sagt það í gríni að þegar ég starfaði í samgönguráðuneytinu 2006 var Teigsskógur bara rétt u.þ.b. að komast af stað og í raunheiminum erum við að komast að stað núna, 2022. Verklegar framkvæmdir eru því marki brenndar að tímalínan getur verið ótrygg. Ég kannski nýti tækifærið og spyr hæstv. ráðherra hvort hann telji að lög um opinber fjármál bjóði upp á svigrúm til þessa sveigjanleika eins og þau liggja fyrir. Núna erum við t.d. með samgönguáætlun, framkvæmdaáætlun til fimm ára og langtímaáætlun til 15 ára, þannig að maður skyldi ætla að það lægi nokkuð vel fyrir, og við höfum aldeilis rætt það hér í þessum sal, með hvaða hætti framkvæmdaröðin ætti að vera, bæði innan fimm ára áætlunarinnar og 15 ára. Hvað er það sem þarf að líta til í lögum um opinber fjármál til að við getum stillt þessar sveiflur betur af hvað varðar verkefni sem við hreinlega komumst ekki áfram með vegna skipulagsmála eða hvað sem það kann að vera. Þetta hefur verið viðvarandi svo lengi, þetta ástand. Ég hreinlega trúi því ekki að við værum enn í þessari stöðu, með alla þessa óvissu innbyggða, eins og hér er teiknað upp hvað aðra ótilgreinda fjárfestingu varðar sem endar í 23,4 milljörðum árið 2027, sem er fjórðungur eða fimmtungur af heildarfjárfestingunni. Hvað er það, hæstv. ráðherra, sem við þurfum helst að líta til í lögum um opinber fjármál til að laga þetta? [[Forseti hringir.]]Og má vænta þess að tillögur um slíkt komi fram og jafnvel einhvers lags heildargreining og mat og endurskoðun á lagabálkinum?
Virðulegi forseti. Í kaflanum Önnur ótilgreind fjárfesting er vikið að því að það stendur yfir heildarendurskoðun á þeim reglum sem um þetta fjalla og við skulum kannski klára þá vinnu áður en ég get svarað því ákveðið hvort það kalli á einhverja breytingu á lögunum um opinber fjármál. En það er líka í áætlanagerðinni sem við þurfum að innbyggja meiri sveigjanleika. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að vera heiðarleg þegar við horfum yfir farinn veg og spyrja okkur: Hvað var það sem brást þegar við ætluðum að koma þessu fjármagni út? Hér var vísað til þess hvernig hefði gengið með Teigsskóg. Ég er líka að hugsa um mál sem eru nær í tíma. Við höfum verið með mikla áherslu á að fjármagna byggingu hjúkrunarheimila t.d., það hefur gengið hægar en til stóð. Það hefur ekki staðið á þinginu og fjármagni. Það væri hægt að nefna fleiri dæmi. Ef við færum lengra aftur í tímann væri gaman að rifja hér upp sveitarstjórnarkosningar þar sem mest var rætt um Sundabraut sem er enn í langri framtíð einhvers staðar, þó ekki kannski mjög langri framtíð. Þjóðarleikvangarnir eru í mínum huga verkefni sem við gætum ákveðið að nýta þetta ótilgreinda fjárfestingarsvigrúm í að einhverju marki, að setja þá betur á dagskrá, en þar á eftir að leiða margt til lykta, t.d. um kostnaðarskiptingu við sveitarfélögin og annað þess háttar. Ég er þeirrar skoðunar að við höfum ítrekað, aftur og aftur, líka í samgönguáætlun, stórkostlega ofmetið framkvæmdagetu okkar. Þingmenn veðrast allir upp þegar þeir eru að leggja lokahönd á samgönguáætlun og fyllast metnaði fyrir hönd landsins, heimabyggðar sinnar o.s.frv. og dæla inn á áætlunina alls konar verkefnum [[Forseti hringir.]]sem oft og tíðum eru vel fjármögnuð í framhaldinu. Það reynist svo mjög óraunhæft þegar kemur að því hvað hægt er [[Forseti hringir.]]að framkvæma mikið á skömmum tíma.
Frú forseti. Þetta er kannski samtal frekar en andsvar sem á sér stað hérna en ég er sammála hæstv. fjármálaráðherra hvað það varðar að væntingar eru oft úr tengslum við raunheima. Ég held að það sé að einhverju marki vegna sömu vandamála og stjórnvöld komu sér í fyrir löngu. Þá var reglan alltaf sú að það var alveg upp á starfsmann þjálfaður sá fjöldi flugumferðarstjóra sem þurfti, bara upp á punkt. Ekki var talin ástæða til að búa til neitt atvinnuleysi í þeirri stétt og stéttin hafði mjög sterka samningsstöðu lengi vel og er auðvitað mikilvæg fyrir þjóðarhag, út frá flugöryggi og þar fram eftir götunum. Ég held að að einhverju marki séum við kannski á sama stað hvað samgönguframkvæmdirnar varðar. Á meðan við höfum ekki stöðugri framtíðarsýn um vöxt þessara framkvæmda þá treysta nýir aðilar, jafnvel fjársterkir, sér ekki til að byggja upp fyrirtæki sem geta komið inn á þennan markað og sinnt þeim verkefnum sem verið er að bjóða út, sem orsakar það síðan að það eru sárafá fyrirtæki sem sinna þeim flestöllum, sem sitja að verkefnunum þegar á reynir. Ég held að þessar sveiflur og lítill fyrirsjáanleiki séu sjálfstætt vandamál hvað það varðar að við náum að byggja hér upp verktakamarkað þar sem burðugum aðilum sem eru bærir til að vinna umfangsmikil verkefni fjölgi jafnt og þétt. Ég man ekki eftir neinu nýju verktakafyrirtæki sem hefur formast síðan mörg hver voru endurreist í kjölfar bankahrunsins. Það er eitthvað sem við ættum að huga að, held ég, og það mun skila ríkissjóði, Vegagerðinni og öðrum, Ríkiskaupum og hverjum þeim sem standa í útboðum, betra verði til framtíðar. Ég held að þetta sé þáttur sem þarf að koma inn við skoðun þessarar heildarmyndar.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu og eins er fróðlegt að heyra hér skýringar hæstv. ráðherra. Auðvitað er það þannig að þegar Alþingi samþykkir fjárheimildir fyrir framkvæmdum og fjárfestingum þá hlýtur framkvæmdarvaldið að bera ábyrgð á því að koma peningunum í vinnu. Þar fer ráðherra með yfirstjórnar- og eftirlitsskyldur og þarf þá að bregðast við jafnvel með tillögum að lagabreytingum ef það tekst ekki. En þetta er bara mikilvæg umræða sem á sér stað hér. Ég heyri að hæstv. ráðherra er meðvitaður um mikilvægi hennar. Hér talaði hv. þingmaður m.a. um þann samdrátt sem er boðaður í útgjöldum til samgöngumála á áætlunartíma þessarar fjármálaáætlunar. Þetta er ekki eina dæmið um að málefnasvið sem heyra undir Framsóknarflokkinn í þessu ríkisstjórnarsamstarfi fái svona útreið. Mig langar að vitna hérna í orð sem innviðaráðherra og formaður flokksins lét falla í síðasta mánuði. Hann sagði: „Sá ráðherra er hér stendur leggur mikla áherslu á uppbyggingu félagslegs húsnæðis um allt land og hefur lagt inn tillögur í fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 um verulega aukningu fjármuna til að fjölga uppbyggingu íbúða fyrir tilstuðlan opinbers húsnæðisstuðnings …“ Svo kemur reyndar fram fjármálaáætlun þar sem er í raun gert ráð fyrir að lækka framlög til húsnæðis- og skipulagsmála. Mig langar mig að spyrja hv. þm. Bergþór Ólafsson, sem er alla jafna svolítið næmur á þessa pólitísku kemistríu: Hvað segir þetta okkur um valdajafnvægið í þessu ríkisstjórnarsamstarfi? Er hæstv. fjármálaráðherra að leika sér að því að niðurlægja hæstv. iðnaðarráðherra eða hvað? Hvers vegna segir einn ráðherra eitt og hinn eitthvað allt annað?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Einhvern tímann er allt fyrst - að vera kallaður næmur. Ég tek því mjög vel og þakka fyrir og mun bera þessi skilaboð til konunnar minnar. En varðandi þetta samspil ríkisstjórnarflokkanna þá held ég - nú er ég auðvitað að tala á grundvelli næmni minnar í þessum efnum. Eins og hv. þingmaður kom inn á þá reyni ég að greina þetta og ég held að að einhverju marki hljóti þetta skýrast af því að forysta Framsóknarflokksins held ég að hafi gengið mjög hratt um gleðinnar dyr hvað það varðar að meta styrk sinn í kjölfar nýliðinna kosninga, kannski meiri en innstæða var fyrir. Stundum þarf nú aðeins að kæla þá sem fara fram úr sér og það gætu verið að einhverju marki þau skilaboð sem voru send í fjármálaáætlun að ráðherrar Framsóknarflokksins þurfi kannski aðeins að taka til í eigin ranni áður en allir þeirra villtustu draumar verða uppfylltir hvað fjárútlát varðar á kostnað okkar skattgreiðenda. En þetta er svona snögga greiningin á þessu. Ég hef ekki ígrundað svar en ég skal hugsa þetta, hvort það sé ástæða til að að víkja frá þessari greiningu. En ég hugsa að þetta sé helsta skýringin á því að ráðherrar Framsóknarflokksins fái að einhverju marki afhent styttra strá en þeir höfðu haft væntingar um.
Virðulegur forseti. Forysta Framsóknarflokksins gekk of hratt um gleðinnar dyr. Það segir hinn næmi greinandi hér. Það má kannski taka undir það í ýmsu samhengi. Þetta er ekki eini málaflokkurinn, það eru líka samgöngumálin og það eru húsnæðismálin. Þar fær Framsóknarflokkurinn þennan skell. Og svo er auðvitað bara gríðarlegt útgjaldaaðhald þegar kemur t.d. að menningarmálum og listum og þegar kemur að framhaldsskólakerfinu og þegar kemur að heilbrigðismálum, við vorum tala hérna áðan um að gert er ráð fyrir 2 milljarða aukningu á ári í rekstrarútgjöld til sjúkrahúsþjónustu, sem er svona í stóra samhenginu ekki upp í nös á ketti. Þetta er að mörgu leyti mjög aðhaldssöm áætlun sem hér er verið að boða. Ég vil gefa hv. þingmanni aftur tækifæri til að koma með næma greiningu á þessu öllu saman. Hvað þýðir þetta? Hvað segir þessi fjármálaáætlun okkur um Framsóknarflokkinn og það sem sá flokkur fær út úr þessu ríkisstjórnarsamstarfi, sigurvegari síðustu kosninga? Hvers vegna standa þau í þessu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég hafði nú ekki tengt punktana með nægjanlega augljósum hætti hvað þetta varðar. En það er áhugavert að sjá að Framsóknarráðherrarnir fara, sýnist mér fljótt á litið, heldur illa út úr þessu, ef markmið ráðherrann er vöxtur útgjalda eigin ráðuneytis. En það er ekki ljóst hvert markmiðið er, enda held ég að ríkisstjórnin viti flesta daga ekki hvert markmiðið er í nokkru máli. Ég er að reyna að líta á þessar tölur á meðan ég svara hv. þingmanni. Það sem snýr að heilbrigðismálunum; ef bara er horft til talnanna eins og þær liggja fyrir og óbreytts kerfis þá blasir við að við munum aftur sjá myndir af sjúkrarúmum í bílageymslunni ef fram heldur sem horfir. En skilaboðin til heilbrigðisráðherra sem ég held að hljóti að felast í þessari fjármálaáætlun eru að honum sé uppálagt að fara í meiri háttar uppstokkun á því hvernig kerfið er rekið. Ég held að það sé það eina sem hægt er að lesa út úr þessu. Fyrrverandi landlæknir sagði það, nú vona að ég hafi rétt eftir, en svona efnislega sagði hann að það væri hægt að setja endalaust af peningum í heilbrigðiskerfið en það myndi aldrei duga ef kerfið yrði ekki lagað. Þannig að ég ætla að leyfa mér að greina þessi skilaboð, fjármálaáætlun, með þeim hætti að hæstv. heilbrigðisráðherra sé uppálagt að fara í meiri háttar uppstokkun sem ég er ekki alveg sannfærður um að hann viti hver eigi að vera. En skilaboðin munu örugglega berast á einhverjum tímapunkti.
Frú forseti. Við ræðum hér fjármálaáætlun sem byggir á þeirri fjármálastefnu sem lögð var fyrir þingið og samþykkt í lok síðasta árs. Ég ætla ekki að nota þessi upphafsorð til að fara sérstaklega yfir málaflokka míns ráðuneytis, en er að sjálfsögðu til svara um þá ef hv. þingmenn óska þess, heldur vil ég frekar ræða stóru myndina. Í stuttu máli er hún sú að góð staða ríkissjóðs í aðdraganda faraldurs gerði okkur kleift að nýta þá lærdóma sem við drógum af fjármálahruninu, þ.e. ríkissjóði var beitt markvisst til að milda efnahagsleg áhrif faraldursins á heimili og fyrirtæki og draga úr samdrætti í hagkerfinu. Það er áhugavert að skoða að ráðstafanir í ríkisfjármálum vegna faraldursins nema u.þ.b. 280 milljörðum kr. á árunum 2020–2022, en umfangið var mest á árunum til 2021. Á síðasta kjörtímabili var staðið við áform um skattkerfisbreytingar í þágu þeirra sem höllustum fæti standa. Það var ráðist í öflug fjárfestingarverkefni og tilfærslukerfi voru efld. Ég tel að sú stefna hafi skilað okkur góðum árangri sem birtist í því að staða efnahagsmála er almennt mun betri en spár gerðu ráð fyrir, hallarekstur og skuldsetning hins opinberra minni og staðan á vinnumarkaði er betri en útlit var fyrir framan af faraldrinum. Við munum að það sem við ræddum hvað mest hér í síðustu fjármálaáætlun voru væntar spár um atvinnuleysi sem ekki hafa gengið eftir, sem betur fer. Verkefni næsta ára næstu ára er svo að ná að nýju jafnvægi í ríkisfjármálunum og byggja upp styrk þeirra á ný til að styðja við bæði félagslegan og efnahagslegan stöðugleika og verja þann árangur sem náðst hefur og búa okkur undir þau áföll sem kunna að dynja á okkur til framtíðar. Þar þurfum við að horfa á félagslega innviði og almannaþjónustu. Við þurfum að horfa á rannsóknir, nýsköpun og skapandi greinar. Það er áhugavert að sjá hvernig þær ákvarðanir sem hafa verið teknar, ég vil leyfa mér að segja allt frá árinu 2012 þegar fyrst var ráðist í sóknaráætlun, í þágu rannsókna, nýsköpunar og skapandi greina og þær ákvarðanir sem ráðist var í á kjörtímabilinu 2013–2016 þegar lögum um nýsköpunarfyrirtæki var breytt, þau voru fyrst sett 2009, og svo þær ákvarðanir sem við tókum í heimsfaraldri hafa gert það að verkum að þessir geirar hafa svo sannarlega blómstrað. Áætlunin gerir ráð fyrir því að ríkissjóður verði áfram rekinn, með halla sem fer þó minnkandi á tímabili áætlunarinnar, og gert er ráð fyrir því að unnt verði að stöðva hækkun skulda sem hlutfall af landsframleiðslu eigi síðar en á árinu 2026. Afkomuhorfur ríkissjóðs árið 2022 eru um 30 milljörðum kr. betri en fjárlög ársins gerðu ráð fyrir. Þær fela í sér mikinn viðsnúning frá uppgjörinu á árinu 2020 og 2021, en afkomubatinn á milli ára er u.þ.b. 100 milljarðar kr. sem má rekja til markvert hærri tekna ríkissjóðs og aftur lægri útgjalda vegna atvinnuleysis ásamt því auðvitað að þörfin fyrir sértækar aðgerðir vegna heimsfaraldurs fjarar út. Við stöndum hins vegar frammi fyrir nýrri óvissu sem eru áhrif innrásar Rússa í Úkraínu. Hún er auðvitað áhyggjuefni á mörgum sviðum en hefur líka efnahagsleg áhrif og þau áhrif birtast auðvitað fyrst og fremst í hækkandi hrávöru- og olíuverði á heimsmarkaði sem birtist hér í aukinni verðbólgu að hluta. Hagstjórnarleg markmið þurfa að vera skýr og það skiptir máli, og ég nefndi hér hinn efnahagslega og félagslega stöðugleika því að hvort tveggja er nauðsynlegt til að skapa grundvöll fyrir góðar niðurstöður kjaraviðræðna á vinnumarkaði. Ég vil nefna sérstaklega þær fjárfestingar sem ráðist var í allt frá árinu 2020 þegar heimsfaraldurinn skall á og síðar var það átak framlengt á árunum 2021–2023. Sum verkefni átaksins ná allt til ársins 2025 og alls er áætlað að fjárfesting í átakinu nemi 119 milljörðum kr. á árunum 2020–2025 sem nær m.a. til uppbyggingar samgöngumannvirkja, til nýbygginga, viðhalds fasteigna, til uppbyggingar í stafrænni umbreytingu og upplýsingatækni en líka, eins og ég nefndi hér áðan, fjölbreytts stuðnings við rannsóknir, nýsköpun, auk verkefna á sviði orkuskipta og grænna lausna. Það skiptir máli að halda áfram að fjárfesta í samfélagsinnviðum. Fjárfesting hins opinbera mun að meðaltali nema 3,6% af landsframleiðslu á tímabilinu og m.a. verður stutt við grænar fjárfestingar í gegnum skattkerfið og hinum aukna stuðningi við rannsóknir og þróun verður við haldið. Þá er gert ráð fyrir töluverðri fjárfestingu í áframhaldandi framkvæmdir. Ég nefni þar sérstaklega byggingu Landspítalans við Hringbraut sem skiptir máli að ljúka. Ég ætla ekki að fara að telja upp fleiri fjárfestingar enda ekki tími til þess, en mér finnst mikilvægt að geta þess í lokin að auðvitað eru mörg mál í stjórnarsáttmála sem ekki er enn búið að leggja fullt mat á kostnað við. Það bíður okkar að sjálfsögðu á komandi árum. Eins og við þekkjum sem erum vön því að ræða þessa áætlun hér árlega, þó að hún eigi að vera til fimm ára, þá bætast á hverju ári við ný verkefni og önnur hverfa, allt út frá þeim málum sem við ljúkum hér á þinginu. [[Forseti hringir.]] Ég vænti þess að hv. þingmenn vilji eitthvað grennslast fyrir um þau en það er mikilvægt að við horfum [[Forseti hringir.]]til þess að þessi verkefni eiga að sjálfsögðu eftir að koma inn síðar á kjörtímabilinu.
Frú forseti. Það er mikilvægt að fjármálaáætlun sé sem nákvæmust og raunhæfust en ekki bara óskalistar yfir það sem gott og æskilegt væri að gera. Þessi fjármálaáætlun ber þess merki að þar er talið upp ýmislegt sem mikilvægt þykir. En ef við skoðum þetta nánar þá eru þetta oft framreikningar á núverandi stöðu eða jafnvel skorið niður í þeim málaflokkum sem um ræðir. Svo nefnd séu tvö af brýnustu úrlausnarmálum samtímans: Húsnæðisvandanum verður mætt með því að draga úr útgjöldum hins opinbera til húsnæðismála um 1,4 milljarða kr. Loftslagsvánni og orkuskiptum, sem eru á allra vörum, verður mætt með því að láta stuðning við orkumál dragast saman um 400 millj. kr. Annað dæmi um málaflokka þar sem lýst er alls konar góðum hugmyndum án þess að fjármagn fylgi eru t.d. lýðheilsa, stjórnsýsla, velferðarmál og jafnréttis- og mannréttindamál. Þarna eru mörg fögur áform, m.a. aðgerðir gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi, auk aðgerða til að vinna gegn kynbundnum launamun. Þarna er talað um forvarnir, heilsueflandi starf, heilsueflandi skóla, heilsueflandi samfélag og svo mætti tala áfram, íþróttir, æskulýðsstarf, öldrunarstarf, það á að efla heilsu aldraðra, stuðla að heilsueflingu á vinnustöðum. En allri þessari góðu og fyrirbyggjandi heilsueflingu virðist ekki fylgja fjármagn. Samkvæmt fjármálaáætluninni munu framlög stjórnvalda í þessi mál dragast saman um tæpa 2 milljarða kr. Útgjöld í málaflokkinn nema rúmum 12 milljörðum kr. fyrir þetta ár en munu verða 10,5 milljarðar á næsta ári. Er hér um að ræða slysalega vanfjármögnun sem á að mæta með öðrum hætti síðar eða eru þetta innantóm orð og jafnvel bara fagurgali?
Frú forseti. Ég kem aðeins fyrst að því sem hv. þingmaður nefndi í lokin, sem eru heilbrigðismálin, einn stærsti útgjaldaliður ríkissjóðs, og hann nefndi þar sérstaklega lýðheilsu. Ég vil vekja athygli á því að þegar horft er á heilbrigðismálin í þessari áætlun þá hækka framlög um 26 milljarða á milli áranna 2022–2026. Að sjálfsögðu fjölgar þjóðinni og hún eldist þannig að það er auðvitað hluti af þessu reikningsdæmi. En þarna eru líka ýmsir mikilvægir póstar sem snúast beinlínis um að efla og bæta þjónustuna. Ég vil nefna geðheilbrigðisþjónustuna sem við efldum verulega á síðasta kjörtímabili. Við erum öll sammála um að það þarf að halda áfram og gert er ráð fyrir því að halda áfram að efla hana. Þar erum við að tala um heildaraukningu upp á 1,7 milljarða, og ég held að þetta sé mikilvægt lýðheilsumál, og fjárfestingu sem verður auðvitað áfram mikil og síðan greiðsluþátttöku sjúklinga sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um að er algjört lykilatriði. Það er eitt af þessum velsældarmálum. Hvað lýðheilsuna varðar veit ég að heilbrigðisráðherra, sem verður hér til svara, hefur mikinn hug á því að leggja áherslu á þau málefni. Þá kem ég kannski að mínum málaflokki, jafnréttismálunum, sem hv. þingmaður nefndi. Það er rétt að heildarfjárheimildir til málaflokksins eru á yfirstandandi ári 368 milljónir en það eru hlutir innan þeirra framlaga sem eru tímabundin framlög sem ég get verið sammála hv. þingmanni um að við þurfum að ræða á Alþingi hvort ættu að verða varanleg. Ég vil hins vegar benda á að við eigum eftir að sjá breytingar á kjörtímabilinu þegar kemur að mannréttindamálum. Þar stendur fyrir dyrum töluvert umfangsmikil vinna um grænbók um mannréttindi. Ég vonast til þess að sú kortlagning, sem er undir forystu jafnréttis- og mannréttindaskrifstofu [[Forseti hringir.]]ráðuneytisins, verði grunnurinn að nýrri mannréttindastofnun sem fyrirheit er um í stjórnarsáttmála, [[Forseti hringir.]]sem er ekki fjármögnuð í þessari fjármálaáætlun en ég sé fyrir mér að komi inn [[Forseti hringir.]]þegar frumvarp um hana hefur verið lagt fram.
Frú forseti. Þetta er auðvitað áhugavert og sameiginlegt áhugamál okkar að vera með góða samneyslu. Það kemur hins vegar fram á bls. 36 að samneysla hins opinbera hafi að jafnaði aukist um 2% á hverju ári alla þessa öld, en gert sé ráð fyrir að á næstu árum aukist hún aðeins um 1% og það þrátt fyrir þær áskoranir sem við þurfum að glíma við, loftslagsvána o.fl., og þrátt fyrir lýðfræðilegar breytingar og ýmis verkefni sem bíða okkar. Ég spyr: Hvernig samræmist þetta auknum metnaði þegar kemur að þessum málaflokkum og hvernig á að leysa það? Ný skýrsla um Landspítalann og heilbrigðiskerfið almennt sýnir okkur að núllstaða er vond. Í öðru lagi langar mig að spyrja aðeins varðandi húsnæðismálin. Ekki eru margir dagar síðan hæstv. iðnaðarráðherra kom hér í sérstaka umræðu sem ég hafði boðað til og talaði fjálglega um 20.000 nýjar íbúðir á næstu fimm árum og ýmis verkefni. Ráðherra sagði þá að hann hefði lagt slíkar tillögur fyrir ríkisstjórnarfund. Nú langar mig einfaldlega að spyrja: Kannast hæstv. forsætisráðherra við að þessar tillögur hafi borist inn á þennan fund og var þeim hafnað? Ég sé nefnilega ekki nein merki um það sem hæstv. innviða ráðherra talaði um í þessari fjármálaáætlun, þvert á móti. Verið er að draga saman í húsnæðismálum um 1,4 milljarða og í stofnframlögum um 2 milljarða. Var þetta innstæðulaust hjá hæstv. innviðaráðherra eða hafnaði afgangurinn af ríkisstjórninni tillögum hans?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir svarið, það er mikilvægt atriði sem hann nefnir hér um samneysluna. Vert er að benda á að það skiptir máli út frá hvaða sjónarhorni við horfum þar sem við höfum verið að beita ríkissjóði af miklum krafti. Nú eru hinar sértæku stuðningsaðgerðir vegna faraldursins að renna sitt skeið þannig að sannanlega er að draga úr stuðningi hins opinbera við eftirspurn í hagkerfinu. Eftir þessa miklu hækkun verður samneysla hins opinbera á tímabili fjármálaáætlunar mjög vel yfir sögulegu meðaltali, [[Gripið fram í.]]eða sem nemur 26% af landsframleiðslu. Það er ekki sama og aukningin, hv. þingmaður sem kallar hér, vegna þess að vissulega eykst hún minna í sögulegu samhengi á tímabilinu en hún hefur gert að undanförnu en það má setja í það samhengi að hún er vel yfir sögulegu meðaltali, m.a. vegna þeirra aðgerða sem gripið var til í heimsfaraldri. Vissulega er það rétt að við erum á þessum tímapunkti að einhverju leyti að vinna gegn spennu í hagkerfinu. Hv. þingmaður nefnir húsnæðismálin og ég get alveg fullvissað hann um að hugmyndum hæstv. iðnaðarráðherra hefur ekki verið hafnað við ríkisstjórnarborðið. Þær hugmyndir sem tengjast húsnæðismálunum eru í vinnslu. Sérstakur hópur er starfandi, þar sem m.a. sitja aðilar vinnumarkaðarins, sveitarfélaganna og stjórnvalda, og ég vonast til að við fáum að sjá framan í þær hugmyndir strax eftir páska. Vonandi getum við rætt þær betur hér á þinginu og ég vona að þær að verði grundvöllur að því að snúa vörn í sókn. Þó að við höfum verið að bæta við stofnframlög, þó að hlutdeildarlán hafi verið kynnt til sögunnar, þá held ég að við séum öll sammála um það í þessum sal að við þurfum að gera betur í húsnæðismálum. Við þurfum að tryggja fleirum þak yfir höfuðið. Hugmyndir innviðaráðherra eru því í fullu gildi. Það getur orðið mjög mikilvægt mál við komandi kjarasamninga að gera betur í húsnæðismálum og nálgast þau með þessum félagslega hætti.
Virðulegur forseti. Við erum hér að ræða fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem mér finnst að mörgu leyti stórmerkilegt plagg vegna þess að mér finnst nú vanta sannleikann í hana að mörgu leyti. Ég sótti málþing Velferðarsjóðs barna um fátækt, sem haldið var í húsakynnum Íslenskrar erfðagreiningar laugardaginn 6. mars síðastliðinn. Ég var, að ég held, eini þingmaðurinn ásamt hæstv. forsætisráðherra, sem ég held að hafi verið eini ráðherrann þarna, sem segir mikla sögu, finnst mér, um áhugann á því. Þar kom fram spurning hvort við hefðum yfir höfuð efni á því að hafa börn í fátækt. Það kom fram spurning um hvort eðlilegt væri að rukka börn fyrir skólamáltíðir, leikskóla, tannréttingar, fótboltaæfingar og tómstundir. Auðvitað á þetta allt að vera gjaldfrjálst fyrir börnin. Ísland er eitt ríkasta samfélag í heimi og það er okkur til háborinnar skammar að hafa þúsundir barna í fátækt. Einnig kom fram á þessari ráðstefnu, sem var stórmerkilegt, að fyrir hverja 1 kr. sem við leggjum í þennan málaflokk fáum við 10 til baka. Ég spyr: Er ástæðan sú fyrir því að það er ekki í fjármálaáætluninni að útrýma fátækt barna, að forsætisráðherra ætlar kannski bara að gera það á þessu ári? Vegna þess að ef við leggjum 10 milljarða í þetta samkvæmt þessari stærðfræði þá fáum við 100 milljarða til baka. Við höfum oft tekist á um það og rætt að ákveðnir hópar geti ekki beðið eftir réttlæti lengur, en ég tel að við ættum kannski að horfa á þetta út frá því sjónarmiði að við ættum að segja: Börnin geta ekki beðið lengur eftir réttlætinu. Ef þetta er staðreyndin, að þetta skili sér aftur til þjóðfélagsins, er þá ekki sjálfsagt að setja peninga í þetta? Og spurningin er: Af hverju er þetta ekki í fjármálaáætlun? Er svarið kannski að það eigi bara að gera þetta núna?
Frú forseti. Við hv. þingmaður vorum þarna og þetta er mikilvægt mál. Ég vil nú nefna það að hæstv. mennta- og barnamálaráðherra setti þessi mál á dagskrá hér á síðasta kjörtímabili með frumvörpum sínum um farsæld barna sem nutu hér þverpólitísks stuðnings og við eigum eftir að sjá innleiðingarferli þeirra fram undan. En ég er ekki í nokkrum vafa um að sú hugmyndafræði sem birtist í þeim lögum á eftir að verða okkur öllum til farsældar, ekki bara börnunum í landinu, vegna þess að hún snýst um að grípa börnin fyrr og það er auðvitað algjört lykilatriði. Ég nefndi líka á þessum fundi hvað við gerðum á síðasta kjörtímabili, sem var að lengja fæðingarorlof og hækka greiðslur til foreldra, sem er annað mikilvægt skref til að bæta hag barna og draga úr fátækt barna og fjölskyldna, því að þetta er auðvitað nátengt. Ég nefndi líka barnabætur sem við hækkuðum á síðasta kjörtímabili. Ég held að það sé full ástæða til að skoða betur það kerfi og hvernig við teljum að það nýtist sem best fjölskyldunum í landinu. En allt eru þetta lykilatriði til að tryggja það sem ég vil trúa að við séum öll sammála um, sem er að öll börn fái jöfn tækifæri. Það eru vissulega fleiri atriði. Ég get nefnt tannlækningar barna, sem ráðist var í tíð vinstri stjórnarinnar 2009–2013 að gera gjaldfrjálsar. Áfram var bent á á þessu málþingi að það skipti verulegu máli hvernig slíkur fjárhagslegur stuðningur væri útfærður, það væri stundum þannig að ef sækja þyrfti um stuðninginn væri einfaldlega ekki sótt um hann. Þetta fannst mér mjög merkilegt atriði og við þurfum að fara yfir þann stuðning sem við veitum. Ríkið steig til að mynda inn núna vegna heimsfaraldurs með sérstaka tómstundastyrki í þágu tekjulægri barna. Það tók tíma að finna bestu leiðina til að útfæra þá en á endanum nýttust þeir vel. Þannig að við þurfum líka að huga að því að þær fjárveitingar sem við setjum í þetta nýtist með sem bestum hætti, því að ég er ekki í nokkrum vafa og er sammála hv. þingmanni um að þetta er fjárfesting.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Betur má ef duga skal. Jú, þetta er allt flott sem hún segir. Þetta er allt sem við erum búin gera en vandamálið er samt til staðar. Vandamálið er það að það eru rúmlega 5.000 börn í fátækt. Það kom líka fram. Það segir okkur að þau verða áfram í fátækt og ef við ætlum að bíða eftir þessu velferðarfrumvarpi barnamálaráðherra sem var samþykkt hérna - hann segir það taki 3–5 ár að innleiða þetta, ég myndi segja 5–10 ár, þá erum við sennilega heppin miðað við þann hraða sem hefur verið hingað til á þessum málum. Og svo er það líka þessi spurning: Ef staðreyndin er sú að þetta skilar sér tífalt til baka, af hverju í ósköpunum tökum við ekki á þessu? Af hverju klárum við þetta ekki? Vegna þess að á sama tíma og við erum að segja: Heyrðu, við þurfum að taka á örorkuvandanum, koma fólki í virkni, þá erum við á sama tíma að segja við börnin: Þú þarft að bíða í 2–3 ár, og jafnvel senda þau í örorku í framtíðinni vegna þess að sum fá ekki þá þjónustu sem þau þurfa á að halda. Ég sé hvergi í fjármálaáætlun eða framtíðaráætlun ríkisstjórnarinnar hvernig þau ætla að taka á þessum vanda; á biðlistum barna, biðlistum í heilbrigðiskerfinu, og sjá til þess - þar sem við erum ríkt þjóðfélag og hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað bent á að þetta séu svo fáir. Ef þetta eru svona fáir þá kostar það okkur ekki neitt heldur er jafnvel tífaldur gróði til baka. Þá hljótum við að geta bara í eitt skipti fyrir öll tekið okkur saman og útrýmt biðlistum barna, útrýmt fátækt barna og einnig tekið á þeirri kjaragliðnun sem kemur hvergi fram í þessari fjármálaáætlun varðandi kjaradeilur almannatrygginga undanfarinna áratuga og þeirri fáránlegu staðreynd að það eigi bara að hækka um 2,5% á ári á sama tíma og við erum með 7% verðbólgu.
Frú forseti. Ég vil fyrst benda á, af því að við ræðum hér um viðkvæma hópa og fólkið sem höllustum fæti stendur, að í viðbrögðum okkar við heimsfaraldri horfðum við sérstaklega til viðkvæmra hópa. Þegar við tökum það saman hverju við höfum varið til stuðnings og þjónustu við viðkvæmustu hópa samfélagsins, og þá er ég að tala um sérstök verkefni, höfum við varið 13,8 milljörðum í þá þjónustu. Þá er ég bara að tala um beinar fjárveitingar til félagslegra verkefna og málaflokka til að tryggja þjónustu og stuðning, bein framlög til þess að tryggja betur afkomu þessara hópa, ekki þessar almennu vinnumarkaðsaðgerðir. Hv. þingmaður nefnir hér eðlilega almannatryggingakerfið, þar sem framlög til örorku og málefna fatlaðra hækka um 10,5 milljarða á tímabilinu samkvæmt áætluninni. Þar með talið er gert ráð fyrir auknum framlögum til að hefja endurskoðun á örorkulífeyriskerfi almannatrygginga með sérstöku framlagi til nýs kerfis starfsendurhæfingar og vinnumarkaðsúrræða til að styðja við atvinnuþátttöku fólks með skerta starfsgetu og fjölga starfstækifærum. Við eigum svo von á því að félags- og vinnumarkaðsráðherra leggi hér fram frumvarp á þessu kjörtímabili, vonandi fyrri hluta þess kjörtímabils, með það að markmiði að gera þetta kerfi betra, eins og við höfum svo oft rætt, ég og hv. þingmaður, sem er mikill og ötull baráttumaður fyrir því að bæta kerfið. Ég held við séum sammála um að við viljum gera það gagnsærra og réttlátara. Meðan útfærslan liggur ekki fyrir er kannski óvarlegt að vera að slumpa á fjárhæðir hér í fjármálaáætlun. Hins vegar mun þingið fá þessar lagabreytingar til afgreiðslu og þá mun sömuleiðis kostnaðurinn við þær birtast í fjárlögum og áætlunum næstu ára. Ég er líka bjartsýn á það, af því við erum að tala um fjárfestingu, ég held að aukin þátttaka þessara hópa muni líka að skila sér í auknum umsvifum þeirra í samfélaginu og í auknum tekjum þeirra til samfélagsins. Þannig að ég hef mikla trú á því að þessar breytingar geti orðið til góðs, ekki bara fyrir einstaklingana heldur líka þegar við horfum á reikningsdæmið allt saman, eins og hv. þingmaður nefndi hér.
Frú forseti. Á bls. 448 í þessu viðamikla plaggi segir um jafnréttis- og mannréttindamál, með leyfi forseta: „Framtíðarsýn málaflokks jafnréttis- og mannréttindamála er að vera í fremstu röð og að hafa sjónarhorn jafnréttis að leiðarljósi þegar opinberar ákvarðanir eru teknar. Ísland vill vera í fremstu röð þegar kemur að jafnréttis- og mannréttindum. Meginmarkmið málaflokks jafnréttis- og mannréttindamála er að allar manneskjur eigi jafna möguleika á að njóta eigin atorku og þroska hæfileika sína óháð kyni, kynþætti, þjóðernisuppruna, trú, lífsskoðun, fötlun, aldri, kynhneigð, kynvitund eða kyntjáningu.“ Til þess að ná þessum metnaðarfullu markmiðum ríkisstjórnarinnar hafa m.a. verið sett lög nr. 85/2018, um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna. Samkvæmt lögunum er hvers kyns mismunun á öllum sviðum samfélagsins vegna kynþáttar eða þjóðernisuppruna óheimil. Heyra fyrirmæli um mismunun þar einnig undir svo og um áreitni þegar hún tengist kynþætti eða þjóðernisuppruna. Svo eru ákvæði sem kveða á um bann við mismunun í tengslum við félagslega vernd, vörukaup og þjónustu, mismunun í skólum og uppeldisstofnunum og mismunun sem birtist í auglýsingum. Fyrir þinginu liggur nú frumvarp til laga um breytingar á þessum lögum þar sem til stendur að fjölga mismununarþáttum sem eru samkvæmt lögunum eins og staðan er í dag eingöngu kynþáttur og þjóðernisuppruni. Á að bæta við þeim þáttum sem ég taldi upp hér áðan. Við athugun málsins, í umræðum og upplýsingaöflun allsherjar- og menntamálanefndar sem ég sit í vegna þessa, vakti það athygli mína að svo virðist sem lítið hafi reynt á þessi lög ef nokkuð. Ég fann engan úrskurð, engan dóm. Ég gat ekki séð að nokkurt mál hafi komið til kasta viðeigandi stjórnvalda á grundvelli þessara laga. [[Forseti hringir.]] Áður en við víkjum að fjárhagslegum hliðum langar mig því að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að [[Forseti hringir.]]þessi lög þjóni tilgangi sínum eða hvort það séu einhverjir vankantar þar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem kannski varðar ekki beint fjármálaáætlun. Hún nefnir hér frumvarp sem varð að lögum 2018, um mismununarþætti á vinnumarkaði, og annað frumvarp sem nú liggur fyrir um að sambærilegir mismununarþættir gildi þegar um er að ræða mál utan vinnumarkaðar. Ég nefni það við hv. þingmann að kærunefnd jafnréttismála felldi úrskurð á þessu ári sem varðaði aldursbreytuna og er það ákveðinn tímamótaúrskurður hjá kærunefnd jafnréttismála. Hann er sá fyrsti sinnar tegundar og var svo sem töluvert til umfjöllunar í fjölmiðlum, tengdist uppsögn hjá Isavia vegna aldurs. Þar í fyrsta sinn lagði kærunefnd jafnréttismála mat á þetta út frá mismununarþættinum aldri. Ég skildi hv. þingmann þannig að hún velti fyrir sér hvort þessir þættir hefðu verið teknir til umfjöllunar. Þar má nefna þennan úrskurð. Hv. þingmaður spurði í framhaldinu hvort ég teldi að lögin væru ekki að gera gagn. Jú, ég tel að lögin séu að gera gagn og ég vænti þess að við eigum eftir að fá fleiri mál upp sem lúta að öðrum mismununarþáttum en kyni og að fjölþættri mismunun eins og gert er ráð fyrir í lögunum.
Frú forseti. Ég er hrædd um að hæstv. forsætisráðherra hafi misskilið hvaða lagabálk ég er að tala um. Ég er eingöngu að tala um lög um jafna meðferð óháð kynþætti og þjóðernisuppruna.
Utan vinnumarkaðar.
Utan vinnumarkaðar. Á öllum sviðum samfélagsins. Ég er búin að leita dyrum og dyngjum og hef ekki fundið neinn úrskurð eða neitt mál sem komið hefur upp vegna þessa. Jafnframt kom fram í okkar upplýsingaöflun í allsherjar- og menntamálanefnd að ein af ástæðum þess að ekki hafi reynt á þessi lög, um mismunun á grundvelli kynþáttar og þjóðernisuppruna, sé sú að fólk í þeirri stöðu á gjarnan í ýmiss konar vandræðum með að leita réttar síns. Það eru tungumálaörðugleikar, vanþekking á kerfinu, annað slíkt. Þar kem ég kannski að fjármálaþætti fyrirspurnar minnar sem hæstv. forsætisráðherra saknaði í fyrri spurningu minni. Það varðar hvort til standi að fara í einhvers konar kynningu og fyrirhöfn og leggja einhverja fjármuni í það að gera fólki sem líklegast er til að verða fyrir mismunun, sem mig grunar og ég óttast að sé ansi útbreidd í okkar samfélagi þrátt fyrir margt gott og þrátt fyrir góðan vilja stjórnvalda til að breyta því, kleift að sækja þennan mikilvæga rétt sinn.
Herra forseti. Ég misskildi hv. þingmann hvaða lagabálk var vísað til en nefni þó í því samhengi varðandi þennan úrskurð sem ég vitnaði til frá þessu ári að það er dálítið merkilegt hve langan tíma það tók að sækja það mál, þó að það heyrði undir önnur lög. Við sjáum það oft með réttarbætur sem við gerum á Alþingi að það getur tekið langan tíma að fólk láti á það reyna. Stundum er þingið að elta samfélagið. Stundum erum við jafnvel eitthvað aðeins á undan samfélaginu. Mér finnst þetta áhugavert sem hv. þingmaður nefnir. Ég vil nefna það hér að ný framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum mun koma hér fram fyrir árin 2024–2027 á kjörtímabilinu og hluti af undirbúningi fyrir þá framkvæmdaáætlun er einmitt að meta árangur af þessum lögum sem við höfum verið að setja því að það má segja að á síðasta kjörtímabili hafi verið ráðist í allmiklar endurbætur á lagaumhverfi jafnréttismála, hvað varðar stjórnsýslu jafnréttismála, þessa tvo lagabálka, innan og utan vinnumarkaðar, lög um kynrænt sjálfræði, lög um réttindi intersex barna o.s.frv. Hluti af þessari framkvæmdaáætlun verður að meta hver árangurinn er. Þarf að ráðast til að mynda í það, eins og hv. þingmaður nefnir og mér finnst það nú bara hugmynd sem ég ætla að taka niður og láta skoða, að vekja athygli almennings á rétti sínum? Að einhverju leyti er þetta kannski enn þá framandi hugsun fyrir einhverja og kannski einmitt þá hópa sem síst skyldi, þ.e. hvar hægt er að leita réttar síns. Við getum gert betur í því almennt, held ég, í samfélagi okkar að koma upplýsingum líka á framfæri til t.d. þeirra sem eru af erlendu bergi brotnir, ekki með íslensku að móðurmáli og þurfa að hafa mikið fyrir því. Þannig að mér finnst þetta mikilvæg ábending sem ég tek með mér úr þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Mig langaði til að spyrja hæstv. forsætisráðherra út í jafnréttismál. Sá málaflokkur er hjá hæstv. ráðherra og ég hef í sjálfu sér beint þessari spurningu til hennar áður en geri það aftur í aðdraganda kjarasamninga, þ.e. um viðvarandi slæma stöðu stórra kvennastétta. Við þekkjum öll stöðuna um óútskýrðan launamun kynjanna sem vissulega hefur farið mjög minnkandi, sem er jákvætt, og svo þekkjum við veruleikann um annan launamun kynjanna, sem er reyndar sjálfstætt vandamál. Sá launamunur er langtum meiri og haggast því miður lítið og ég lít svo á að hann sé hin pólitíska áskorun. Þessi munur stafar af því, eins og við þekkjum af viðhorfum, að kvennastéttir eru verðmetnar mun lægra á vinnumarkaði en aðrar stéttir með sambærilega ábyrgð og sambærilega menntun. Við höfum séð þetta birtast í því að þegar hlutfall kvenna í stéttum hækkar þá fara kjörin lækkandi, eins og gerðist með grunnskólana. Við í þingflokki Viðreisnar lögðum fram þingsályktunartillögu um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta árið 2017. Mig langaði að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvar sér þess merki í fjármálaáætlun að ríkisstjórnin sé að stíga niður fæti hér? Verða einhverjar sérstakar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar í þágu þessa markmiðs?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur fyrir mjög mikilvæga fyrirspurn. Nú er það svo að ekki er hægt að slumpa á tölu, hv. þingmaður veit það auðvitað og var ekki að biðja um það, um það hvernig við leiðréttum launamun kynjanna. En það er áhugavert að skoða hverju aðgerðir stjórnvalda hafa skilað, vil ég meina. Ég vil til að mynda nefna mál sem er nátengt flokki hv. þingmanns, Viðreisn, um jafnlaunavottun. Þegar við skoðum þær breytingar sem hafa orðið á launamun kynjanna þá höfum við séð hann minnka, og minnka hratt á undanförnum árum. Ég vil m.a. tengja það við innleiðingu jafnlaunavottunar þannig að aðgerðir stjórnvalda eru auðvitað að skila árangri. Þessi launamunur er mismikill eftir mörkuðum. Árið 2020 var hann minnstur hjá starfsfólki sveitarfélaga, þar næst hjá ríkinu og síðan á almenna markaðnum. En alls staðar fer hann minnkandi. Ég vil meina að það tengist þessu. Við sjáum að hann er núna 2,7% hjá sveitarfélögum og 3,3% hjá ríkinu. Þá kemur að því, sem hv. þingmaður vildi ræða, sem er sá launamunur sem enn er til staðar er kannski að mestu leyti útskýrður með kynbundinni skiptingu vinnumarkaðar sem er flókið úrlausnarefni. Ég skipaði aðgerðahóp um þetta mál, þ.e. launamun út frá stéttum. Sá aðgerðahópur er starfandi og þar sitja fulltrúar aðila vinnumarkaðarins og sveitarfélaga. Ég hef miklar væntingar til þess að sá hópur geti lagt fram raunverulegar aðgerðir. Ég lít svo á. Auðvitað höfum við ætlað okkur að útrýma þessum launamun, [[Forseti hringir.]]ekki bara í fyrra heldur fyrir mörgum árum og áratugum. En við sjáum raunverulegar breytingar og ég hef mikla trú á því að tillögur þessa aðgerðahóps [[Forseti hringir.]]verði kannski það sem hjálpar okkur að ná lokametrunum í þessu verkefni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svörin. Næst langaði mig til að spyrja hana um þá stöðu sem nú er uppi á heimsvísu og varðar hagsmuni og öryggi Evrópu allrar í samhengi við fjármálaáætlunina. Þetta stríð á sér stað núna með hernaði, það á sér stað rafrænt stríð, það á sér stað það sem mætti kalla efnahagslegt stríð í formi efnahagsaðgerða og viðskiptahindrana. Þjóðaröryggismál hafa sjaldan verið brýnni fyrir íslenska þjóð en akkúrat núna. Ég nefni sérstaklega veika stöðu Íslands í samhengi við netöryggi. Við erum samkvæmt Alþjóðafjarskiptasambandinu í 58. sæti af 182 ríkjum, langtum neðar en Norðurlöndin öll. Mig langaði til að spyrja hæstv. forsætisráðherra að því núna, í samhengi við fjármálaáætlun vitaskuld en jafnframt á almennari nótum kannski, hvaða svör birtast hér varðandi varnir og öryggi. Þjóðaröryggisstefnan var sett árið 2016. En hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér að ríkisstjórnin geti gert núna til að styrkja þær stofnanir og þá innviði sem hafa þessi verkefni með höndum? Eru einhver ný verkefni í pípunum sem ástæða er til að upplýsa um hér og nú?
Herra forseti. Ef ég byrja kannski á hinu almenna þá er ég þeirrar skoðunar að það hafi verið mikið gæfuspor að ráðast í mótun þjóðaröryggisstefnu sem var unnin með atbeina fulltrúa allra flokka á Alþingi og samþykkt hér á Alþingi 2016. Hún hefur sett öryggismálin í það samhengi að við erum að horfa á þau sem breiðan málaflokk þar sem skiptir máli að hafa ólíka þætti undir, hvort sem það er öryggi gagnvart farsóttum, fæðuöryggi, netöryggi, eins og hv. þingmaður nefndi sérstaklega, hin hefðbundnari hernaðarlegu öryggismál - við getum rætt um upplýsingaóreiðu og upplýsingaöryggi í lýðræðissamfélagi og svo mætti lengi telja. Mig langar að vekja athygli á því, því að þessi mál hafa kannski ekki mikið verið til umræðu hér á Alþingi fyrir innrás Rússa í Úkraínu, að gefin var út ágæt skýrsla um framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar 2020 sem sýnir að við erum á grundvelli stefnunnar búin að breyta vinnulagi okkar í stjórnkerfinu út frá öryggismálum, sem ég tel vera gott. Hv. þingmaður nefnir sérstaklega netöryggismálin og það er alveg hárrétt að þar getum við gert betur og við gerum ráð fyrir hálfum milljarði í aukningu frá árinu 2025 til að mæta netöryggismálum og fjölþáttaógnum. Í ráðuneyti háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarmála eru fjarskiptin eitt lykilsvið þar sem er í mótun aðgerðaáætlun til fimm ára sem mun byggja á áherslum netöryggisstefnunnar. Þar erum við m.a. að tala um rannsóknir og þróun á sviði netöryggis, aðgerðir sem efla viðbragð við netárásum og stuðla að bættu lagaumhverfi og löggæslu þar sem sérstaklega er hugað að vernd barna og annarra viðkvæmra hópa. Þetta er alveg gríðarlega víðfeðmt af því að netið er bara svo stór hluti af lífi okkar allra og þegar við ræðum netöryggi þá er það í raun og veru okkar mikilvægu innviðir, samskiptatæki og umhverfi í daglegu lífi þannig að þetta er alveg feikilega mikilvægt. Við erum að bæta töluvert í. [[Forseti hringir.]]Ég ætla ekki að segja að ekki þurfi að gera betur á þessu tímabili, það kann vel að vera. En ég held að [[Forseti hringir.]]þetta sé mjög mikilvæg áhersla sem nokkuð góð samstaða er um hér í þessum sal.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér um fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar. Ég vil segja það hér í þessum ræðustól sem Sjálfstæðismaður að ég tel að það sé bæði mannúðlegt og skynsamlegt að styðja þá sem verst eru staddir með fjárframlögum úr ríkissjóði en þegar fé er veitt úr þessum opinberu sjóðum þarf að hafa gott eftirlit með ráðstöfun þeirra fjármuna og gæta aðhalds. Nú hef ég setið í fjárlaganefnd og stundum sett hljóðan yfir því hvernig mér þykir gengið með nokkuð frjálslegum hætti um sjóði almennings. Ég vil minna á það í því samhengi að auðvitað er um að ræða fjármuni sem íslenskt launafólk og íslensk fyrirtæki hafa haft töluvert mikið fyrir að afla og það ber að bera virðingu fyrir þeirri staðreynd. Það liggur einnig fyrir að á tímum kórónuveirufaraldursins hafa miklir fjármunir runnið úr ríkissjóði. Þetta eru ákvarðanir sem vafalaust hafa verið teknar af góðum hug en í miklum flýti og umtalsverðar fjárhæðir þannig farið úr sjóðum hins opinbera. Ég er með spurningu til forsætisráðherra sem tengist nýlegri frétt frá Bretlandi þar sem greining Oxford-háskóla leiðir í ljós að líkur eru taldar á því að allt að 10% af þeim fjármunum sem runnu úr ríkissjóði í þessum tilgangi, út af kórónuveirunni, hafi í raun tapast vegna fjársvika. Um er að ræða 37 milljarða punda. Nú er það, eins og ég segi, hlutverk þingmanna og ráðherra að verja hagsmuni skattgreiðenda [[Forseti hringir.]]með aðhaldi, eftirliti og ekki síst með ráðdeild. Ég vil beina þeirri fyrirspurn til forsætisráðherra hvort til standi [[Forseti hringir.]]að gera úttekt á meðferð opinberra fjármuna sem runnið hafa úr ríkissjóði á síðustu misserum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Arnari Þór Jónssyni fyrir hans fyrirspurn. Þetta er áhugavert sem hann nefnir hér um greiningu frá Bretlandi. Það er algjörlega rétt að þegar staðið var frammi fyrir því ástandi sem skapaðist hér mjög skyndilega vegna heimsfaraldurs var ákveðið að stíga mjög stór skref í því að beita ríkissjóði til að styðja bæði við almenning og atvinnulíf. Hv. þingmaður er þá væntanlega að velta fyrir sér þeim fjármunum sem runnu sérstaklega til atvinnulífsins því að til almennings runnu ákveðnir þættir eins og barnabótaauki og fleira sem fyrst og fremst var ætlað að koma til móts við og standa undir afkomu fólks. Ég myndi ekkert telja það útilokað. Við erum að vinna úttekt á því hvernig stjórnkerfið brást við faraldrinum. Sú úttekt er í vinnslu og eins skoðun á hinum félagslegu áhrifum. Ég teldi ekkert athugavert við það að skoða þetta. Hvað varðar almennt það sem hv. þingmaður nefnir hér um fjársvik og mögulega misnotkun í þeim efnum þá er það mín skoðun að við höfum verið að stíga góð skref, til að mynda með þeim breytingum á regluverki sem tengist peningaþvætti og vörnum gegn hryðjuverkum, þeim breytingum sem við gerðum hér á skattamálum, t.d. með tilkomu reglna um þunna eiginfjármögnun. Ég er ekki í nokkrum vafa um að gera má betur þegar kemur að framkvæmdinni. Við erum auðvitað bara með x mikinn mannskap sem stendur sína plikt og er í raun mjög áhugavert að kynna sér starfsemi Skattsins í þeim efnum. Það er mikill árangur sem sú stofnun er að skila í þessum efnum. Ég held hins vegar að full þörf sé á því að vera alltaf á tánum þar og við getum örugglega gert betur. Ef við fjárfestum til að mynda í stofnun eins og Skattinum er ég ekki í nokkrum vafa um að það mun skila sér margfalt til baka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svörin og vil ítreka það aftur að fyrirspurn mín byggir á þeirri forsendu að þessar ákvarðanir hafi verið teknar af góðum hug. Ég tel hins vegar mikilvægt að hér ríki traust milli skattgreiðenda og þingsins. Ég vil því nota tækifærið og minna þingmenn á, og alla þá sem hafa hönd í bagga með að deila út þessum fjármunum, að gæta fyllstu ábyrgðar og gæta að því að eftirliti með ráðstöfun á þessum fjármunum sé sinnt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Ef við reynum að bregða einhverri mælistiku á árangur aðgerða þá er það auðvitað merkilegt - og við ræðum hér alltaf um langtímaáætlanir en búum auðvitað við gríðarlegar sveiflur, bæði í heimshagkerfinu en líka í okkar litla hagkerfi - að afkomuhorfur ríkissjóðs í ár eru 30 milljörðum kr. betri en fjárlög ársins gerðu ráð fyrir, þrátt fyrir að mikið sé vandað til áætlanagerðar. Þetta segir mér að aðgerðirnar sem ráðist var í skiluðu sér. Þennan viðsnúning má í raun og veru rekja til bættra efnahagshorfa, lægri útgjalda vegna atvinnuleysis og hærri tekna ríkissjóðs vegna þess að aðgerðirnar báru árangur. Ef við viljum bregða einhverri mælistiku á það hvort aðgerðirnar hafi virkað sem skyldi þá er þetta ein mælistika til þess. Hún segir okkur að staða íslensks efnahagslífs er miklu betri en við spáðum sjálf. Hún er miklum mun betri en mjög margir aðrir spáðu, get ég alveg sagt ykkur, og vitna þá m.a. í þennan sal því að við eyddum hér gríðarlega miklum tíma í að ræða spár um atvinnuleysi sem ekki gengu eftir, fyrst og fremst vegna þessarar stefnu stjórnvalda í málefnum ríkissjóðs. Þegar við berum þá mælistiku á aðgerðirnar held ég að hún sýni að þar hafi vel tekist til. En um leið tek ég undir með hv. þingmanni, það er mikilvægt að við höfum augun á boltanum þegar við erum að nýta fé almennings, að því sé varið með skynsamlegum hætti og að það sé ekki misnotað með neinum hætti. Ég tel því að fjárfesting í Skattinum skili sér alltaf margfalt til baka.
Virðulegur forseti. Öllum er ljóst að ríkissjóði hefur verið beitt nokkuð kröftuglega til að vinna á móti þeim efnahagslegu skakkaföllum sem Covid-19 bar með sér. Það var að mínu mati góð ákvörðun, ákvörðun sem hafði þann tilgang að verja og vernda bæði fyrirtæki og fólkið í landinu og það tókst. Samfélagið er aftur farið á fullt og ég er bjartsýnn, bjartsýnn en raunsær. Raunsær á stöðu ríkissjóðs og raunsær á þá stöðu að enn verk er að vinna á mörgum sviðum. Það kemur í hlut innviðaráðuneytisins að vinna eins vel og hægt er úr þeim samtals 450 milljörðum kr. sem koma í þess hlut í fjármálaáætlun næstu fimm ára. Eins og áður rennur stærsti hlutinn til samgangna eða um 230 milljarðar. Eftir vel heppnað fjárfestingarátak dragast bein framlög úr ríkissjóði til fjárfestinga nokkuð saman en á móti er gert ráð fyrir verulegum óbeinum framlögum í tengslum við samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, samvinnuverkefni og uppbyggingu og fjármögnun jarðganga. Sem dæmi um framkvæmdir á næstu árum sem fjármagnaðar verða að hluta með óbeinum framlögum má nefna Arnarnesveg við Breiðholtsbraut, gatnamót Bústaðavegar og Reykjanesbrautar, stokka á Miklubraut og Sæbraut, fyrsta áfanga borgarlínu, nýja Ölfusárbrú, Axarveg og nýja brú yfir Hornafjarðarfljót. Áfram verður haldið með að styrkja innanlands- og millilandaflug. Til dæmis verður lokið við að reisa nýja millilandaflugstöð á Akureyri á næsta ári og í gegnum loftbrúna verður haldið áfram að veita afslátt af flugfargjöldum til þeirra sem búa fjarri höfuðborgarsvæðinu. Framkvæmdir í höfnum verði áfram miklar og á meðal umfangsmestu endurbóta má nefna fyrirhugaðar endurbætur á höfninni í Þorlákshöfn, lengingu Sundabakka á Ísafirði sem og framkvæmdir í Njarðvíkurhöfn og á Sauðárkróki. Sveitarfélögin okkar hafa ekki frekar en ríkissjóður farið varhluta af Covid-19 faraldrinum. Heildarafkoma þeirra hefur verið neikvæð en gert er ráð fyrir að nokkuð muni draga úr því á tímabili fjármálaáætlunar þannig að undir lok tímabilsins verði afkoman neikvæð um tæplega 8 milljarða eða 0,2% af vergri landsframleiðslu. Staðan er þó betri hjá sveitarfélögum en spár gerðu ráð fyrir sem skýrist einna helst af því að tekjur hafa verið hærri en áætlanir gerðu ráð fyrir. Þá stóð ríkissjóður vörð um framlag Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þegar tekjur drógust saman og tryggði óbreytt framlag úr sjóðnum. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir að framlög úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga hækki samhliða auknum tekjum og verði í kringum 140 milljarðar kr. á næstu fimm árum. Sameiningar sveitarfélaga geta stuðlað að öflugri og sjálfbærari sveitarfélögum. Þeim fer ört fækkandi og eru núna 69 en fækkar um fimm að afloknum sveitarstjórnarkosningum. Ég bind vonir við að áfram verði haldið á þeirri braut og mun gera mitt til að svo megi verða til að styrkja sveitarstjórnarstigið. Áfram verður stutt við byggðamál, m.a. í gegnum byggðaáætlun og sóknaráætlanir landshluta en framlög haldast stöðug og verða tæplega 10 milljarðar kr. á næstu fimm árum. Síðast en ekki síst vil ég nefna skipulags- og húsnæðismál, nýja málaflokka í nýju innviðaráðuneyti. Það fær strax annan fókus að þessir málaflokkar skuli vera undir sama ráðuneyti. Það gefur aukin tækifæri, aukinn slagkraft, að tengja þá við aðra málaflokka ráðuneytisins eins og sveitarstjórnarmál, byggðamál og samgöngumál. Það er spennandi áskorun að takast á við þessar nýju málaflokka. Þeir brenna á okkur landanum, ég veit það, við vitum það öll. Ég segi ykkur það að allar hendur eru á dekki í þessari vinnu, mikil greiningarvinna stendur yfir sem og stefnumótun. Ég mun leggja hér í þinginu fram tillögu til þingsályktunar í húsnæðismálum síðar á árinu sem verður sú fyrsta sinnar tegundar. Í þessari fjármálaáætlun er stigið varlega til jarðar af þeirri einföldu ástæðu að greining á stöðunni og stefnumótun liggur ekki fyrir. Það er þó ljóst að fyrsta skrefið er að fjölga byggingarhæfum lóðum. Verið er að greina stöðuna á því í þessum töluðu orðum, greina á hverju strandar, hvað þarf til. Ég er að horfa til samninga á milli ráðuneytisins og sveitarfélaga um skipulag lóða í takt við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna. Ég veit að það er vilji á báða bóga. Sveitarfélögin finna til ábyrgðar og vilja leggja sitt af mörkum fyrir fólkið í landinu. Það þarf víðtæka samvinnu til að ná jafnvægi milli framboðs og eftirspurnar. Þegar jafnvægi er náð er lykilatriði að stjórnvöld styðji þá sem helst þurfa á því að halda, hvort heldur sem er með hlutdeildarlánum, félagslegu eignakerfi, húsnæðisbótum eða hverju því sem dugar til að ná markmiðum um velsæld og jafnvægi á húsnæðismarkaði.
Hæstv. forseti. Innviðaráðherra gerir hér að umræðuefni skipulags- og húsnæðismál, nýja málaflokka í nýju og mjög svo stækkuðu ráðuneyti innviða í landinu, og segir þingsályktunartillögu um húsnæðismál væntanlega síðar á árinu en að engin greining á stöðunni liggi fyrir. Mig fýsir að vita hvað valdi því að í hinu stóra og öfluga innviðaráðuneyti liggi engin greining á stöðunni á húsnæðismarkaði fyrir, hvort það sé virkilega þannig að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi ekki greint stöðuna, hvort það sé virkilega þannig að stjórnvöld í landinu viti ekki hver staðan er á húsnæðismarkaði. Getur það verið, hæstv. forseti? Mig langar svo að minna á að ráðherrann sagði fyrir nokkru að það yrðu byggðar allt að 20.000 íbúðir á næstu fimm árum og þar af 7.000 með aðkomu hins opinbera í formi fjölbreytts húsnæðisstuðnings. Hann sagðist vera með skýr markmið. Þetta var skrifað í grein fyrr í vetur. Það er ekkert í fjármálaáætlun, alla vega við fyrstu skoðun, sem bendir til þess að gert sé ráð fyrir þessari uppbyggingu húsnæðis. Hins vegar stendur þar að ríkisstjórnin ætli að lækka stofnframlög til almenna íbúðakerfisins um 2 milljarða kr. Nú kunna að vera fyrir þessu öllu góðar og gildar ástæður. En tvennt fýsir mig að vita og inna ráðherrann eftir: Hvers vegna hefur staðan ekki verið greind? Hvað vantar upp á það? Hið seinna: Á ég trúa því að lækka eigi framlög til hins almenna íbúðakerfis og stofnframlög um 2 milljarða kr.?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir þessar fínu spurningar. Það er einmitt ágætt að fá tækifæri til að fara aðeins yfir þá staðreynd að á síðustu árum og áratugum höfum við ekki haft raunhæfar upplýsingar og alls ekki í rauntíma um hvað er að gerast á íbúðamarkaði. Þannig hafa Samtök iðnaðarins framkvæmt talningar og er það eiginlega eina raunhæfa verkfærið sem hefur verið til til að átta sig á stöðunni. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er ung stofnun en hefur tekið mjög fast utan um þetta verkefni og við ákváðum á síðasta kjörtímabili að færa svokallaða mannvirkjaskrá yfir til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Hún er orðin rafræn frá því í nóvember síðastliðnum sem og húsnæðisáætlanir sveitarfélaganna þannig að smátt og smátt erum við að fá miklu betri upplýsingar, raunhæfar upplýsingar, þar sem við getum tekið stöðuna dag frá degi. En enn þurfum við að treysta á talningar frá Samtökum iðnaðarins og mér er kunnugt um að þeir séu akkúrat á lokametrunum með það og munu væntanlega kynna þær á næstu dögum. Það er einhverjar vísbendingar um að fleiri íbúðir séu þar en við höfum óttast. Varðandi framlögin er það þannig, eins og ég sagði í ræðu minni, að þegar greiningarnar liggja fyrir munum við útfæra það nánar. Ég er sammála hv. þingmanni. Það gengur ekki að stofnframlögin lækki en það þýðir hins vegar heldur ekki að hækka stofnframlög þegar staðreyndin er sú að þó nokkrir aðilar, eins og Bjarg, hafa þurft að skila lóðum, ekki síst hér á höfuðborgarsvæðinu, vegna þess að þær hafa ekki verið í byggingarhæfu ástandið. Þó að lóðir séu til eru þær ekki tilbúnar undir byggingar. Það er ekki nóg að henda peningum í stofnframlög ef hitt er ekki til. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við erum að leggja áherslu á núna í greiningarvinnunni.
Hæstv. forseti. Hvað dvelur orminn langa? Ég held að búið sé að ræða það í a.m.k. átta ár, kannski fleiri, tíu jafnvel, að gera rafræna mannvirkjaskrá og að húsnæðisáætlanir sveitarfélaga liggi fyrir og séu rauntímaupplýsingar. Það er þó gott ef þetta er loksins að raungerast og hægt að hætta að telja krana og húsbyggingar og senda menn á bílum út um sveitarfélögin til að gera það. Vonandi er þetta nú að komast á réttan stað. En ég verð að viðurkenna, hæstv. forseti, að ég er undrandi á þessum seinagangi. Hvað varðar stofnframlögin, já, það þarf að útfæra þau betur og það þarf að vera hægt að byggja. Það er alveg rétt. Við vitum að ástand uppbyggingar víða í sveitarfélögunum, a.m.k. í mínu kjördæmi, í Suðvesturkjördæmi, hefur verið bagalegt, svo að ekki sé fastar að orði kveðið, á síðustu fjórum, fimm árum. Það hefur reyndar verið byggt upp nýtt hverfi í Urriðaholti í Garðabæ en það er nokkurn veginn það sem hefur verið byggt upp fyrir utan þéttingarreitina á höfuðborgarsvæðinu. Ég ætla að nota tækifærið og minna á það hér í þessum sal að verkalýðshreyfingin, forystufólk verkalýðshreyfingarinnar, hefur talað mjög skýrt í húsnæðismálum og öll vitum við að það brestur á með nýrri kjaralotu og kjarasamningum í haust og það hlýtur að vera skilningur okkar allra hér, hvort sem við erum í stjórn eða stjórnarandstöðu, að framfarir í húsnæðismálum, að aukið framboð af húsnæði, sem venjulegt fólk ræður við að kaupa eða leigja, sé lykillinn að því að hægt sé að gera kjarasamninga í haust.
Virðulegi forseti. Ég vil bara koma hér upp og taka undir með hv. þingmanni. Ég held að allir séu sammála um það að lausnin að áframhaldandi velsæld í þessu landi sé að líta á húsnæði sem einhvers konar öryggismál en ekki áhættufjárfestingu. Hluti af því er að tryggja fjölbreytt úrræði fyrir ólíka hópa. Í dag eru líklega 30% íbúða að einhverju leyti byggðar með tilstuðlan opinberra aðila, annaðhvort beint eða óbeint. Við höfum verið að skoða þá sviðsmynd hvort kannski þurfi að fara með það upp í 35% á meðan við erum að ná jafnvægi. Þess vegna höfum við kynnt til sögunnar hvort til greina komi að vera með svokallaðan félagslegan eignastuðning ofan í hlutdeildarlánin. Það mætti líka hafa hlutdeildarlánin í tveimur ólíkum aðgerðum en almennu íbúðirnar með stofnframlögunum sem og öðrum stuðningi sem við beitum til að stuðla að fjölbreyttu húsnæði sem allir geti eignast eða í það minnsta komist í. Við þurfum auðvitað líka að tryggja að leigumarkaðurinn sé virkur og leigan á þeim markaði eðlileg fyrir þann hóp. Ég gleðst yfir því að þingmaðurinn tekur þetta upp hér. Ég er sammála því að hluti af því að ná fram skynsamlegum kjarasamningum í haust verða einhvers konar svör við því sem við erum að vinna akkúrat núna í húsnæðismálunum.
Virðulegi forseti. Í fjárlögum þessa árs er gert ráð fyrir 16,3 milljörðum í húsnæðis- og skipulagsmál, þar af fari stærstur hluti eða 15,9 milljarðar í húsnæðismál. Samkvæmt þeirri fjármálaáætlun sem við ræðum hér er gert ráð fyrir því að framlög til málaflokksins lækki í 14,9 milljarða á næsta ári eða um 9% og haldist svo gott sem óbreytt næstu fjögur ár. Á sama tíma er fordæmalaus skortur á framboði húsnæðis sem hefur leitt til þess að undanfarið ár hefur húsnæðisverð hækkað um meira en 20% og verðbólga mælist nú 6,7%. Jafnframt er fyrirsjáanlegt að stríðið í Úkraínu muni valda stórfelldum hækkunum á byggingarefni og þær eru þegar byrjaðar að láta á sér kræla. Ég vil því inna ráðherra eftir skýringum á því að gert sé ráð fyrir slíkri lækkun á framlögum til húsnæðismála og engri hækkun á þeim næstu fjögur ár. Þarf ekki að gera ráð fyrir verðlagshækkunum á tímabilinu? Þarf ekki að gera ráð fyrir fólksfjölgun á tímabilinu, ekki síst í ljósi þess að aðfluttir umfram brottflutta hafa sjaldan eða aldrei verið fleiri? Þarf svo ekki líka að auka framlögin umfram þessa þætti svo hægt sé að auka uppbyggingu á nýju húsnæði til að bregðast við framboðsskortinum? Og talandi um framboðsskort sem má rekja til skorts á lóðaframboði sem er á ábyrgð sveitarfélaga en hæstv. ráðherra fer einmitt líka með sveitarstjórnarmál: Hvaða aðgerðir eru í gangi til að skapa aukna hvata fyrir sveitarfélög til að brjóta meira land undir byggð, skipuleggja lóðir og úthluta af þeim til nýbygginga? Hefur ráðherra kallað eftir samráði við sveitarfélögin og samtök þeirra um þessi málefni eða hyggst hann gera það? [[Forseti hringir.]]Stendur til að semja við sveitarfélög um nýtingu landrýmis í eigu ríkisins undir íbúðabyggð þar sem það á við?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Þórðardóttur fyrir góðar spurningar um húsnæðismálin. Það er rétt að ef við berum saman t.d. fjárlög síðustu fimm ára hafa um 57 milljarðar runnið til þeirra en verða 61 á næstu fimm árum. Það er ljóst að við munum þurfa að bæta enn frekar við. Í fyrri ræðu var ég að ræða um að stofnframlögin lækka til að mynda strax á næsta ári um 2 milljarða og við erum að skoða hvernig við getum útfært það og fleiri þætti. Það er mjög mikilvægur þáttur í því. Varðandi síðan framboðið á lóðum þá er ég sammála hv. þingmanni að það er auðvitað á ábyrgð sveitarfélaganna og einn góður liður í því að hafa sett saman í þessu ráðuneyti bæði sveitarstjórnarmálin og húsnæðis- og skipulagsmálin er einmitt sá að nú höfum við sameiginlega yfirsýn í sama ráðuneytinu og getum kannski beitt frekari tækjum. Ég nefndi það í minni ræðu og ég nefndi það hér í púlti einhvern tíma fyrr í vetur að við stefnum að því að taka samtal við sveitarfélögin. Það er reyndar hafið í sérstökum starfshópi sem við höfum sett á laggirnar undir þjóðhagsráði og við forsætisráðherra stýrum fyrir hönd ríkisstjórnarinnar. Þar er þessi greiningarvinna þegar hafin í einum fimm undirhópum sem lúta allir að því að fá yfirsýn yfir húsnæðismálin, greina hvar vandinn er og koma með tillögur að úrbótum. Ein leiðin til þess er, eins og ég nefndi í ræðu minni, að gera samninga við einstök sveitarfélög um framboð af lóðum, nægilega margar byggingarhæfar á hverjum tíma í samræmi við húsnæðisáætlanir og mannfjöldaspá á hverjum tíma. Og það kemur líka til greina sem hv. þingmaður nefndi, [[Forseti hringir.]]að skoða aðrar leiðir eins og eignarland ríkis ef það má verða til þess að tryggja nægilegt framboð.
Virðulegi forseti. Ég vil víkja aftur að síhækkandi húsnæðisverði og áhrifum þess á verðbólgu sem mun fyrirsjáanlega hafa í för með sér stórfelldar hækkanir á greiðslubyrði heimila með verðtryggðar húsnæðisskuldbindingar. Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um afnám húsnæðisliðar úr vísitölu neysluverðs til verðtryggingar og a.m.k. þrír ráðherrar Framsóknarflokksins, þar á meðal hæstv. innviðaráðherra, hafa lýst sig fylgjandi þeirri hugmynd. Verðbólga með húsnæðisliðnum inniföldum mælist nú 6,7% en án húsnæðisliðarins mælist hún 4,6% eða 2,1 prósentustigum lægri. Er því ljóst að afnám húsnæðisliðarins myndi draga talsvert úr hækkunum á verðtryggðum húsnæðisskuldbindingum. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi borið þetta málefni fram við ríkisstjórnarborðið og kannað hljómgrunninn fyrir því að afnema húsnæðisliðinn. Hyggst ráðherra berjast fyrir því að gera allt sem hann getur til að afla málinu stuðnings? Ég get alveg fullyrt að það mun ekki mæta andstöðu hjá Flokki fólksins. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að við þurfum að auka stofnframlögin. Einnig vil ég víkja að stefnumótun í húsnæðismálum. Samkvæmt greinargerð um málaflokkinn í fjármálaáætlun verður stefna og aðgerðaáætlun stjórnvalda í húsnæðismálum ekki lögð fram á Alþingi fyrr en á næsta þingi, eða fyrsta lagi í haust. En vandinn er núna og hann er ekki nýtilkominn heldur hefur verið lengi fyrirsjáanlegur. [[Forseti hringir.]]Hvers vegna er slík stefnumótun ekki löngu tilbúin? Eftir hverju þarf að bíða? Er ekki hægt að hefjast handa strax? Það blasir við hvað gera þarf, auka lóðaframboð o.s.frv.
Virðulegi forseti. Við getum verið sammála um að það blasir við að auka þarf lóðaframboð en við þurfum auðvitað að fá það greint alveg skýrt niður hvar það er og hvernig og þá einmitt í samræmi við mannfjöldaspá og húsnæðisáætlanir einstakra sveitarfélaga. Það er sú vinna sem er í gangi núna og hún er mjög mikilvæg vegna þess að þá getum við komið með sérsmíðaðar lausnir. Þó svo að það taki einhvern tíma að smíða fyrstu þingsályktunartillögu í húsnæðismálum sem er lögð fyrir Alþingi, hún mun ekki lögð fram á þinginu í haust, þá er það líka mikilvægt og ég tek undir með þingmanninum að hér þurfi að bretta upp ermar strax. Þess vegna er þessi starfshópur að störfum sem ég vitnaði til áður sem er undir stjórn Gísla Gíslasonar og Önnu Guðmundu Ingvarsdóttur, sem leiddu reyndar starfshópinn líka fyrir fjórum árum og gerðu það með miklum bravör, ég sé að sumir kinka kolli sem þekkja til þeirrar vinnu. Við búumst eiginlega við því og ætlumst til að það komi eitthvað út úr þeirri vinnu núna á vordögum sem við getum þá byrjað að grípa til. Við þurfum ekki að bíða eftir stefnunni og þingsályktuninni áður en við hreyfum okkur nokkurn skapaðan hlut. En það skiptir auðvitað máli að hafa heildstæða stefnu til að vinna eftir því að markmiðið er ekki bara það að ná fram stefnumótun á stuttum tíma og leysa skammtímavanda heldur er lykilatriðið að leysa húsnæðisvandann til langs tíma, búa til jafnvægi og þannig er það í raun og veru stór efnahagsaðgerð vegna þess, eins og hv. þingmaður kom inn á, og ég næ nú ekki að svara, að þegar verðbólgan rýkur upp þá hefur það vissulega áhrif á heimilin. Að taka tímabundið húsnæðisliðinn úr sambandi, er í mínum huga eitthvað sem hefði komið til greina ef hann færi út. [[Forseti hringir.]]En við skulum hins vegar líka að átta okkur á því að þá þarf einhvers konar [[Forseti hringir.]]mælingu og bankarnir eða fjármagnseigendur munu verðleggja lánin með einhverjum öðrum hætti og öðru viðmiði.
Herra forseti. Mig langar að ræða aðeins loftslagsmálin vegna þess að undir hæstv. ráðherra er sá málaflokkur sem ræður einna mest um það hvort stjórnvöld nái árangri í þeim hluta losunar sem er á beinni ábyrgð stjórnvalda, sem eru samgöngurnar. Þær eru svona þriðjungur af þeirri losun. Við sáum það í skýrslu frá milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna sem kom út í gær að þar er talað um að hápunktur þurfi að nást ekki seinna en 2025 í losun. Eftir þann tíma þarf að fara að draga úr henni. Ég staldra nefnilega dálítið við að ýmsu varðandi framtíðarstefnu í þessum hluta samgöngumálanna er ýtt inn á seinni helming tímabils fjármálaáætlunar. Nýtt kerfi utan um skattlagningu ökutækja og aksturs og öll þessi hagrænu tæki sem þarf að fara að keyra í botn til að ná árangri eiga að fara að líta dagsins ljós eftir tvö til þrjú ár. Er það ekki of seint? Af hverju er ríkisstjórn sem er búin að sitja að völdum frá 2017 fyrst að fara að koma með svoleiðis verkfæri 2023, 2024 og 2025? Það kom mér dálítið á óvart að sjá í kafla annars ráðherra, í kafla háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, að þar væru sett markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum, sem er fínt, þau markmið þurfa að vera í fjármálaáætlun. En ég sé ekki betur en að þær tölur miði allar við gömlu aðgerðaáætlunina í loftslagsmálum þar sem samdráttur í losun á beinni ábyrgð [[Forseti hringir.]]stjórnvalda miðar við 29% eftir samkomulag við Evrópusambandið en í stjórnarsáttmála er talað um 55% samdrátt í þessum geira. [[Forseti hringir.]]Af hverju er ekki tekið mið af nýjum markmiðum í nýrri fjármálaáætlun?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessar spurningar. Mig minnir, þingmaðurinn leiðréttir mig, að þingmaðurinn hafi gagnrýnt það þegar samgönguáætlun kom fram síðast að hún væri ekki loftslagsmarkmiðstengd og þess vegna erum við auðvitað að vinna að nýrri samgönguáætlun sem verður þá búið að tengja betur við loftslagsmarkmiðin og þau verkefni sem þar eru. Við erum auðvitað enn að vinna á gömlu áætluninni hvað það varðar. Ég vil líka segja að við erum á fleiri sviðum að vinna á fullu að þeim loftslagsmarkmiðum. Það eru mjög spennandi hlutir til að mynda að gerast í húsnæðismálunum og skipulagsmálunum sem lúta að loftslagsmarkmiðum sem munu líta ljós á næstu dögum og vikum. Síðan er það alveg rétt hjá hv. þingmanni að vandinn vex og verður sífellt meira aðkallandi að koma fram með lausnir á loftslagsvandanum. Eins og ég sagði í ræðu minni þá er ég bjartsýnn en raunsær og það getur gilt um loftslagsmarkmiðin líka. Ég hef til að mynda þá trú að við munum sjá í orkuskiptunum í bílunum, þ.e. að það verði sífellt hraðari endurnýjun á því að við fáum nýorkubíla versus gömlu bensín- og dísilbílana. Ég hef líka þá trú að það sem menn töldu að væri mjög langt í, það væri sem sagt langt í að orkuskipti yrðu tæk í flugi, í skipum eða í stærri tækjum, að það sé styttra í það heldur en við héldum áður. Þannig að ég er nokkuð bjartsýnn á að það gerist en til þess þurfum við auðvitað nýtt eldsneyti, þá rafeldsneyti væntanlega. Í mínum huga er ekki spurning, og verður reyndar hluti af sjálfstæðisbaráttu Íslands, að það framleiðum við hér á Íslandi. Þess vegna vildi ég koma því að. En allt þetta er að gerast mjög hratt og við munum án efa taka þetta samtal upp aftur. Í næstu fjármálaáætlun verða án efa [[Forseti hringir.]]skýrari leiðbeiningar um það hvernig við ætlum að ná þeim markmiðum.
Herra forseti. Jú, það er hárrétt munað hjá hæstv. ráðherra að ég gagnrýndi að loftslagsmarkmið hefðu ekki verið eitt af því sem samgönguáætlanir síðasta kjörtímabils voru metnar upp við. En ég gerði það líka vegna þess að það stóð í stjórnarsáttmála þeirrar ríkisstjórnar að það ætti að meta allar stærri áætlanir ríkisins út frá áhrifum á loftslagsmál. Það var bara ekki gert. Það var ekki staðið við þetta loforð stjórnarsáttmálans. Núna sýnist mér það sama vera uppi á teningnum með metnaðarfyllri markmið um samdrátt í losun. 55% samdrátturinn er ekki í þessari áætlun. Hér á málefnasviði háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra er talað um að losun gróðurhúsalofttegunda frá samgöngum á Íslandi farin niður í 700 kílótonn af koltvísýringsígildum árið 2027. Þessi losun er eiginlega öll frá vegasamgöngum. Við þurfum ekkert rafeldsneyti til að leysa þann vanda, þetta eru bara bílar. Ef 55% markmiðið ætti að halda þyrfti losunin ekki að fara niður í 700 heldur niður í 350 kílótonn, árið 2030 að vísu, þremur árum seinna, en þetta er á allt öðrum skala. Og ég er ekki að tala um að við þurfum endilega að vera hérna með fullmótaðar hugmyndir í höndunum, bara skýrar og klárar áætlanir, en að markmiðin séu ekki í samræmi við það sem ríkisstjórnin í samstarfsyfirlýsingu sinni segir vera markmið sitt í loftslagsmálum þykir mér skjóta skökku við. Svo velti ég fyrir mér, svo ég fari nú í kafla ráðherrans sjálfs en sé ekki alltaf hjá háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, að það er sett markmið um samdrátt í meðaltalslosun gróðurhúsalofttegunda frá fólksbílum. Það er svona það sem helst kemur fram tengt þessum málum. Ég velti því fyrir mér hvort vanti ekki líka markmið - þetta væri hægt að kalla markmið um orkuskipti - hvort vanti ekki líka markmið um umferðarmagn, um það að við þurfum að fara að draga úr eknum kílómetrum í landinu til að ná þeim markmiðum sem við verðum að ná.
Virðulegur forseti. Varðandi síðasta atriðið, að draga úr eknum kílómetrum, þá erum við auðvitað að vinna að því með alls konar uppbyggilegum hætti í samgöngukerfinu, styttingu vega, uppbyggingu Sundabrautar sem mun spara 150.000 km á dag á höfuðborgarsvæðinu, svo dæmi sé tekið. Þannig að það eru ýmsir slíkir þættir sem við verðum að vinna að. Ég er hins vegar ósammála þingmanninum um að það eigi að vera meginmarkmið vegna þess að meginmarkmiðið hlýtur að vera að skipta út bensín- og dísilbílunum. Þá mega þeir keyra meira. Til dæmis er eitt markmiðið að gera samning við bílaleigubransann á Íslandi. Það voru þegar hér var mest um 25.000 eða 26.000 bílaleigubílar sem mér skildist að hefðu verið álíka margir og í Noregi öllum á sínum tíma og mun sjálfsagt fjölga hratt vegna þess að ferðaþjónustan er sem betur fer að taka talsvert við sér. Það væri t.d. mjög göfugt markmið. En þá þurfum við á sama tíma að byggja upp innviðina hringinn í kringum landið og þar hefur okkur gengið ágætlega. En ég get alveg verið sammála þingmanninum í að við þurfum að gera betur á mörgum sviðum. Svo vil ég að lokum segja það sama og hér var nefnt í fyrri ræðu um að við þurfum ekki endilega að bíða eftir öllum stefnum og markmiðum. Við getum gert fullt af hlutum og komið þeim áleiðis þó svo að það sé ekki búið að teikna það allt niður á blað af því að við erum að vinna í mjög skýra átt að þeim loftslagsmarkmiðum sem birtast í stjórnarsáttmálanum.
Virðulegur forseti. Þetta bara svolítið brátt að. Ég var enn þá að snurfusa það sem mig langaði að færa í tal. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hans innlegg og þeim sem hafa talað hérna á undan og svo sem í allan dag líka. Það sem ég vildi aðeins fá að gera að umtalsefni mínu núna er samgöngusáttmálinn sem barst í tal áðan hjá hæstv. innviðaráðherra. Samgöngusáttmálinn og borgarlínan og það sem því fylgir er að mínu mati eitt mikilvægasta verkefnið sem íslenskt samfélag er að fara í núna á næstu áratugum, það er ekkert flóknara en það. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli upp á loftslagsmálin og umhverfismálin, upp á tímasparnað, upp á öryggi. Það eru eiginlega einhvern veginn allir þættir þarna undir. En nú hefur það verið þannig með þennan sáttmála að menn hafa ekki alveg allir gengið í takt. Nokkrir oddvitar Sjálfstæðisflokksins á höfuðborgarsvæðinu hafa t.d. verið að gagnrýna afmarkaða hluti sem fylgja þessum sáttmála, til að mynda borgarlínu, og sú afstaða hefur eflst ef eitthvað er núna í prófkjörum, eins og gerist reyndar gjarnan. Það kemur fram í fjármálaáætlun að borgarlína sé eitt af burðarverkefnunum í þessum samgöngusáttmála ríkis og sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og mig langaði að fá að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hann hafi áhyggjur af því að einmitt í þessu róti sem stundum fylgir kosningum geti umræðan pólaríserast meira og það sé einhver hætta á því að það verði ekki samkomulag um þessa vinnu sem á að fara í núna á næstu árum og lengra inn í tímann. Við erum auðvitað að tala um talsvert langt inn í framtíðina. Og eins þá í leiðinni, af því að núna stefnir Framsóknarflokkurinn að því að koma inn í þessa kosningabaráttu af fullum krafti með nýtt fólk í brúnni, en við höfum kannski ekki heyrt neitt skýrt um það hver afstaða flokksins á höfuðborgarsvæðinu er þegar kemur að sveitarstjórnarmálunum, til borgarlínu, svo dæmi sé tekið.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að brydda upp á umræðu um samgöngusáttmálann. Ég get verið sammála þingmanninum um að þetta er eitt af þeim mikilvægari verkum sem við höfum sett á laggirnar, eins og reyndar má kannski segja um samgönguáætlun í heild sinni og ýmis önnur stór stórvirki sem eru í gangi; lúkningu verkefna á suðurfjörðum Vestfjarða, Sundabraut, svo fleira sé nú nefnt. Það tókst sem betur fer á síðasta kjörtímabili að koma í framkvæmd, með atbeina allra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu, auk ríkisins, samningi sem gerður var til 15 ára um uppbyggingu upp á a.m.k. 120 milljarða framkvæmdir, sem tók við þeirri stöðu sem var að mínu mati óbærileg, að menn höfðu samið um að gera ekkert í tíu ár og umferðarþunginn og -tafirnar höfðu vaxið. Ég veit ekki hvort ég á að trúa því að heilu samfélögin skipti svo um skoðun þó svo menn lýsi einhverjum skoðunum sínum í prófkjörum til að fá framgang hjá sínum flokkum. Kosningarnar eru jú eftir. Íbúarnir eiga eftir að segja sitt álit. Við erum með þetta verkefni í ágætum farvegi. Við stofnuðum fyrirtæki, Betri samgöngur, með sveitarfélögunum og sveitarfélögin eiga aðild að. Þar mun fara fram þróun og samtal um þessa hluti. Þannig að ég vil nú ekki taka undir ótta hv. þingmanns um að einstök sveitarfélög fari að bakka út úr þessu mjög svo þarfa, uppbyggilega verkefni sem samgöngusáttmálinn er. Og varðandi stefnu okkar Framsóknarmanna - og það er rétt og gaman að hv. þingmaður getur þess hér að við erum með fullt af nýju, öflugu fólki í framboði á höfuðborgarsvæðinu - þá höfum við auðvitað verið þeirrar skoðunar að það sé skynsamlegast að fara í fjölbreytta uppbyggingu. Samgöngusáttmálinn er það.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og að fara yfir þetta hérna. Ég get tekið undir margt af því sem þarna kom fram og tek undir að það er óskandi að það verði ekki eitthvert bakslag í þessa miklu uppbyggingu sem fyrirhuguð er hér á næstu árum á höfuðborgarsvæðinu. Þetta skiptir auðvitað gríðarlega miklu máli, eins og vel er búið að fara yfir. En mig langaði líka aðeins að fá að spyrja hæstv. ráðherra hér í þessari umræðu um fjármálaáætlun um hvert við stefnum í efnahagsmálum til lengri tíma. Mig langaði kannski aðeins að höfða til þess sem sagt hefur verið af hálfu þeirra sem stýra landinu núna í Covid-faraldrinum. Þegar vextir fóru að lækka mikið þá var svolítið talað um, ég ætla að leyfa mér að segja pínulítið glannalega, að hér værum við að detta inn í eitthvert almennt lágvaxtaumhverfi sem gæti verið til lengri tíma. Auðvitað eru vextir enn þá lágir í sögulegu íslensku samhengi en þeir fara hækkandi og miðað við það hvernig hlutir eru að þróast úti og verðbólga almennt þá má alveg búast við því að þeir hækki jafnvel talsvert mikið. Stendur þessi fjármálaáætlun ekki á svolítið veikari fótum með alla þessa hræringar sem eru og óvissu um langtímahorfurnar? Mig langaði líka gjarnan, ef ég mætti, til að spyrja hæstv. ráðherrann um jöfnunarsjóðinn. Lögin segja að það skuli ekki greiða sveitarfélögum með fleiri en 70.000 íbúa úr jöfnunarsjóði. Það hafa margir túlkað sem svo að því sé beint gegn höfuðborginni því að það er auðvitað eina sveitarfélagið sem fellur þá nákvæmlega á því prófi, ef við getum orðað það þannig. Á sama tíma tekur Reykjavík við miklu fleiri félagslegum verkefnum en önnur sveitarfélög; þar eru miklu fleiri börn af erlendum uppruna með annað tungumál en íslensku að móðurmáli, en samt fær Reykjavík ekki greitt úr þessum sjóði sem á að jafna leik sveitarfélaga. Ég velti því fyrir mér: Hvað segir þetta um forgangsröðun ríkisstjórnarinnar þegar kemur að þessum málum?
Virðulegur forseti. Varðandi jöfnunarsjóð, ef hv. þingmaður hefur áhuga á því að átta sig á stefnu ríkisstjórnarinnar: Þegar tekjur lækkuðu umtalsvert á Covid-tímanum þá vörðum við einmitt þær tekjur langt umfram það sem jöfnunarsjóðurinn átti rétt á í því skyni að tryggja tekjur sveitarfélaganna, ekki síst fyrir þá hópa sem þurfa á félagslegum stuðningi að halda. Við komum með fleiri slíkar aðgerðir á félagslegum grunni til handa sveitarfélögunum. Núna þegar við horfum á fjármálaáætlunina og þá spá sem þar er þá sjáum við að tekjur jöfnunarsjóðs vaxa umtalsvert. Ef ég man rétt þá verða þær um 140 milljarðar á næstu fimm árum, sem er umtalsvert meira en á síðustu fimm árum. Þannig að ég held að það sé ekki hægt að segja annað en að ríkisvaldið og ríkisstjórnin standi nokkuð myndarlega við jöfnunarsjóðinn. Af hverju Reykjavíkurborg ein fær ekki þessar jöfnunartekjur þá er það auðvitað þannig að þegar grunnskólinn fór yfir til sveitarfélaganna fyrir 25 árum var gerður samningur og þá var það stillt þannig af að útsvarið, sem fer til allra sveitarfélaga, og þar með höfuðborgarinnar, dygði fyrir þeim kostnaði sem þar var. Útsvarið hefur stigið margfalt síðan og þar af leiðandi einnig tekjur. Útreikningar okkar segja að þar hafi Reykjavíkurborg ekki borið skarðan hlut frá borði. Séu hins vegar einhverjar breytingar, eins og hv. þingmaður minntist á, mikill fjöldi erlendra íbúa þar sem börnin eru tvítyngd - ég held að það sé kallað á íslensku fyrir nýbúa, sem er nú ekki kannski fallegt orð en er, held ég, notað, þá hef ég sagt að það mætti alveg taka þann afmarkaða þátt og skoða hvort hægt sé að semja um hann. En við erum að breyta jöfnunarsjóðnum í enn meiri jöfnunarsjóð. Nú missi ég af tækifærinu til að tala um vexti og framtíðaráform, því miður, því að það er eitt mesta uppáhaldsefnið. Við verðum að geyma þá umræðu þangað til síðar.
Frú forseti. Mig langar hér við þennan hluta umræðunnar að spyrja hæstv. innviðaráðherra út í mál sem ég ætlaði að spyrja út í í óundirbúnum fyrirspurnum á morgun. Þar sem það tengist fjármálaáætluninni ætla ég að grípa tækifærið núna. Þetta snýr að því með hvaða hætti ráðuneytið svaraði bréfi ESA er varðar fjárhagslega afgreiðslu og uppgjör Félagsbústaða í uppgjöri Reykjavíkurborgar, 70 milljarða álitaefni sem hefur verið undir. Í framhaldinu, það fer kannski eftir því hvernig hæstv. ráðherra svarar því, með vísan í bréfið sem var með lokasvardag eftir framlengingu í þarsíðustu viku, spyr ég hver afstaða ráðuneytisins til þess hafi á endanum verið. Er Reykjavíkurborg að gera þetta upp með fullnægjandi og réttum hætti? Eða er staðan sú að 70 milljarða tilfærsla verður uppi hvað eigin fé samstæðunnar varðar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er býsna tæknilegt og flókið mál og ég er ekki viss um að ég geti veitt þingmanninum fullnægjandi svör hér, en skal gjarnan koma þeim á framfæri við fyrstu hentugleika. Það er ekki langt síðan ég átti fund í ráðuneytinu um þessi mál þar sem þetta tengist tveimur ráðuneytum. Þá vorum við að bíða eftir viðbrögðum um ársreikninga, sem eru jú í ráðuneyti viðskipta. Það hefur áður verið vandamál að þessu efni hefur verið beint að röngu ráðuneyti en við höfum reynt að koma fyrirspurninni á réttan stað. Ég fékk ágæta kynningu um daginn á býsna flóknum hlut en það er þannig að ekki er hægt að fullyrða að sú bókhaldsaðferð sem Reykjavíkurborg notar sé ekki fullkomlega eðlileg svo fremi að aðrir hlutir séu með þeim hætti. Þar sem þetta heyrir undir ein þrenn lög þá er um að ræða túlkun á því hvernig þau spila saman, ársreikningalög, sveitarstjórnarlög og síðan lög um opinber fjármál. Þetta spilar eiginlega allt saman í því hvernig úrskurðurinn verður. Ég ætla bara að vera heiðarlegur og segja að ég treysti mér ekki til að gefa þingmanninum það svar sem hann vill fá, já eða nei. Ég held að óskað hafi verið eftir fresti vegna þess að senda þurfti bréf á milli, en aftur með þeim fyrirvara að ég skal koma þessum upplýsingum til þingmannsins og þingsins við fyrstu hentugleika.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að svara þessari óundirbúnu fyrirspurn við þetta tilefni. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fylgja þessu máli eftir því að það er mjög sérstök staða ef 70 milljarðar þurrkast út af efnahagsreikningi borgarinnar yfir nótt, ef svo má segja. Verði niðurstaðan sú að reikningsskil hafi verið færð með röngum hætti hljóta að koma upp sjónarmið er snúa að eftirlitsnefnd sveitarfélaga og mögulegum áhrifum á jöfnunarsjóði. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að fylgja þessu máli eftir og veita því tilhlýðilega athygli. Að því sögðu vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í það sem ég átti orðastað um við hæstv. fjármálaráðherra í umræðunni fyrr í dag. Þar komu upp sjónarmið og vangaveltur er varða það hvort þörf sé á að gera breytingar á lögum um opinber fjármál til að auka sveigjanleika í framkvæmdaþáttum hins opinbera. Á það við um nýframkvæmdir eins og uppbyggingu hjúkrunarheimila og þar fram eftir götunum. Það sást glögglega í svari frá hæstv. ráðherra sem mér barst við fyrirspurn minni í fyrradag að útgjöld til nýframkvæmda eru því miður nokkuð hófleg ef við horfum yfir síðustu ár, samanborið við það sem var til að mynda á tímabilinu upp úr 2000–2003 til 2008–2009, eitthvað svoleiðis, og svo koma hrunárin. En engu að síður er nýframkvæmdatalan miklu lægri á núvirði en látið hefur verið í veðri vaka. Ég er ekki að segja að það hafi verið með neinum vilja til að flækja eða falsa framsetninguna heldur er auðvitað hluti af vandamálinu að menn komast ekki áfram með verkefnið. [[Forseti hringir.]]Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér í þeim efnum til að ná upp hinni opinberu fjárfestingu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög áhugaverða fyrirspurn. Það er svolítið vandi okkar að eftir því sem tilfærslukerfin hafa tekið meira til sín hefur verið minna svigrúm fyrir fjárfestingar, sérstaklega í gegnum mörg síðustu ár, kannski ekki allra síðustu ár en árin þar á undan. Á sama tíma hafa fjárfestingar hins opinbera í heild verið umtalsverðar og eiginlega afgangur hjá A-hluta ríkissjóðs í fjárfestingum. Í mínum huga hefur það því skipt mjög miklu máli á síðasta kjörtímabili að við fyndum leiðir til að fjármagna samgönguframkvæmdir fyrir utan boxið eða fyrir utan hefðbundnar fjármögnunarleiðir og samgönguáætlun, samanber samvinnuleiðirnar, samanber höfuðborgarsáttmálann, samanber jarðgangaáætlunina sem við höfum verið að tala um. Þessar leiðir skipta mjög miklu máli og ég er sammála hv. þingmanni um að fjárfestingarstigið og þar með framkvæmdastigið er nú miklu lægra en það var á þessum góðu árum, á fyrsta áratug á þessari öld og lauk eiginlega á árinu 2010 þar sem menn hættu framkvæmdum eftir það. Síðan komu mörg mögur ár og þar skuldum við eiginlega enn, bæði í viðhaldi og fjárfestingu. Við erum enn að vinna upp þann halla. Þau fjárfestingarátök sem við keyrðum í gegn út af Covid hjálpuðu okkur verulega til að ná þessu framkvæmda- og fjárfestingarstigi í samgöngum á þokkalegan stað en þegar þeim sleppir förum við inn í fjármálaáætlun þar sem framlögin eru of lág. Vissulega má bæta þessum atriðum við, samvinnuleiðunum, [[Forseti hringir.]]höfuðborgarsáttmálanum, jarðgöngunum og Sundabraut og þá er framkvæmdastigið orðið hærra, en það er verkefni sem við þurfum að skoða í þinginu hvernig við getum hækkað fjárfestingar- og framkvæmdastig ríkisins.
Frú forseti. Ég geri hér í stuttu máli grein fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2023–2027 varðandi þau málefnasvið sem heyra undir utanríkisráðherra, málefnasvið 4, sem eru utanríkismál, og 35, alþjóðleg þróunarsamvinna. Framtíðarsýn utanríkisþjónustunnar er að hagsmunir lands og þjóðar séu tryggðir og Ísland leggi sitt af mörkum til að stuðla að velsæld hvarvetna. Á næstu árum mun ráðuneytið byggja starfsemi sína á áherslum um öflugt alþjóðastarf, græna framtíð og nýsköpun þar sem mannréttindi eru í forgrunni. Það er veruleg áskorun í því fólgin að takast á við hin fjölmörgu verkefni og áherslumál utanríkisþjónustunnar innan þess ramma sem henni er settur. Það hefur hins vegar tekist hingað til með því að sýna ráðdeild og sveigjanleika til að mæta óvæntum atburðum. EES-samstarfið er þýðingarmesti samstarfsvettvangur Íslands á sviði utanríkisviðskipta og áfram verður að hlúa að honum. Jafnframt er brýnt að sinna hagsmunagæslu við helstu vina- og samstarfsríki, t.d. Bandaríkin og Bretland, og tryggja áfram örugg og farsæl samskipti við þau. Þá þurfa tvíhliða samskipti eigi að vera í stöðugri endurskoðun eins og fyrirhuguð opnun sendiráðs í Póllandi ber vitni um. Við stöndum frammi fyrir nýjum áskorunum í öryggis- og varnarmálum. Stríð í Úkraínu er alvarlegasta ógn við öryggi og frið í Evrópu frá lokum seinna stríðs. Þá er vaxandi árvekni og ráðstafana þörf vegna svonefndra fjölþáttaógna. Forsenda þess að hægt sé að mæta örum breytingum í umhverfi okkar er að tryggja viðbragðsflýti, m.a. til að bæta öruggar samskiptaleiðir við okkar nánustu samstarfsríki og styrkja varnaráætlanir Íslands. Á tímum heimsfaraldursins hefur öflug borgaraþjónusta sannað gildi sitt og við stöndum jafnframt frammi fyrir sókn íslensks efnahagslífs í kjölfar Covid-19. Viðskiptavakt utanríkisráðuneytisins veitir útflutningsgreinum þjónustu með það að markmiði að skila auknum útflutningstekjum og skilvirkara markaðsstarfi erlendis. Gert er ráð fyrir að framlög til málefnasviðs 4 lækki úr 15,8 milljörðum árið 2023 í 13,4 milljarða árið 2027. Það skýrist að mestu leyti af því að Evrópusambandið hefur fyrir sitt leyti ekki lokið við nýja áætlun fyrir uppbyggingarsjóð EES og endurspeglar fjármálaáætlun því lækkandi framlög eftir því sem verkefnum á grundvelli núverandi áætlunar sjóðsins lýkur. Nemur samdrátturinn rúmum 2 milljörðum kr. milli áranna 2023–2024 en gera má ráð fyrir að hann gangi til baka að einhverju leyti þegar lögð verður fram ný áætlun um framlög aðildarríkjanna til sjóðsins. Almenn aðhaldskrafa nemur 550 millj. kr. á tímabilinu og verður hún útfærð í fjárlögum hvers árs. Niðurfelling framlaga til tímabundinna verkefna, formennsku Íslands í Evrópuráðinu og setu Íslands í framkvæmdastjórn UNESCO, skýrir lækkun framlaga um liðlega 270 milljónir á tímabilinu. Á móti hækka framlög til ýmissa verkefna, svo sem vegna formennsku í norrænu ráðherranefndinni og reksturs fastanefnda gagnvart Evrópuráðinu í Strassborg. Einnig er gert ráð fyrir að framlög til öryggis- og varnarmála hækki á tímabilinu um 500 millj. kr. á ársgrundvelli til að mæta ýmsum kostnaði vegna varnartengdra verkefna, svo sem ýmissa verkefna á öryggissvæðinu í Keflavík, eftirstöðvar vegna útboðs í tengslum við leigu ljósleiðara, nauðsynlegra viðhaldsframkvæmda til eflingar fjarskiptaþjónustu hér á landi, styrkingar öruggra samskipta milli Íslands og samstarfsþjóða, uppsetningar á öruggum fjarskiptarýmum, til að mæta tekjufalli í rekstri öryggissvæðisins í Helguvík og til eflingar netvarna og viðbragða við fjölþáttaógnum. Á málefnasviði 35 alþjóðlegri þróunarsamvinnu er búist við að hlutfall heildarframlaga til þróunarsamvinnu af vergum þjóðartekjum haldist í 0,35% út gildistíma áætlunar. Framlög til málefnasviðsins hækka í samræmi við spá um vergar þjóðartekjur úr rúmlega 11,5 milljörðum á næsta ári í rúmlega 14,5 milljarða árið 2027, en það ræðst sömuleiðis, þ.e. heildarframlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu, af þróunarsamvinnutengdum kostnaði sem er á hendi annarra ráðuneyta. Við erum að vinna eftir stefnu um alþjóðlega þróunarsamvinnu til ársins 2023 og endurskoðum hana síðan. Ísland sinnir þróunarsamvinnu í gegnum tvíhliða samstarf, einstök ríki, svæðasamstarf o.s.frv. Sem fyrr erum við með áherslur á mannréttindi, jafnrétti og sjálfbæra þróun. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á loftslagsmál og að hækkun á framlögum verði nýtt til að hlúa að öflugu samstarfi við helstu fjölþjóðastofnanir sem starfa að framkvæmd heimsmarkmiða Sameinuðu þjóðanna og ákvæða Parísarsamkomulagsins. - Það er ýmislegt hér sem ég hefði viljað fara yfir en kemst ekki í, en er líklega eitthvað sem spurt verður um. Virðulegi forseti. Margar áskoranir steðja að heimsbyggðinni, sér í lagi í kjölfar heimsfaraldurs sem kom illa niður á fátækustu ríkjunum. Við leggjum okkar lóð á vogarskálarnar til að vinna að bættri veröld með öflugum stuðningi við mannúðarmál. Má þar sérstaklega nefna lífsbjargandi aðstoð og stuðning til að bæta lífsafkomu fólks á flótta, svo sem frá Afganistan, Jemen og Úkraínu, og verður slíkur stuðningur áfram mjög mikilvægur þáttur í okkar starfi á komandi árum.
Frú forseti. Hæstv. ráðherra hefur staðið sig ágætlega á annasömum tímum upp á síðkastið en ég sakna hreinlega meiri metnaðar þegar kemur að því að gera heiminn betri og öruggari. Það er ljóst að heimsfaraldurinn hefur snert viðkvæmustu hópa heimsbyggðarinnar illilega og Sameinuðu þjóðirnar spá að um 275 milljón manns þurfi á mannúðaraðstoð og vernd að halda árið 2022. Þá hefur ójafnt aðgengi að bóluefni ýkt þessa þróun og stríðið í Úkraínu örugglega til viðbótar. Hækkandi heimsmarkaðsverð á matvöru mun líka hafa slæm áhrif. Fátæk ríki eru líka viðkvæmari fyrir þeim loftslagsbreytingum sem við erum að fást við þó að þau beri vissulega miklu minni ábyrgð en við iðnríkin. Í fyrsta skipti horfum við því upp á vaxandi fátækt í heiminum og hún mun aukast ef ekkert verður að gert. Í því ljósi langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra ellefta ríkasta lands heimsins hvort ekki eigi að gera meira í þróunarsamvinnu. Íslendingar greiða 0,35% af vergri þjóðarframleiðslu sem er nákvæmlega helmingi lægra en markmið Sameinuðu þjóðanna sem við styðjum. Til samanburðar er framlag Svía 1,1%, Noregs 1% og Danmerkur 0,8% og miðað við framlagða fjármálaáætlun er ekkert að breytast og það mun ekki batna neitt. Finnst hæstv. utanríkisráðherra okkur vera sæmandi að vera ekki einu sinni hálfdrættingar á við frændþjóðir okkar? Og er ekki ráðherra sammála því að þessi langvarandi stríðsátök og neikvæð áhrif loftslagsbreytinga muni hafa slæm áhrif á friðarhorfur í heiminum? Og eru virkilega engin áform um að gera neitt betur en að standa í stað næstu fjögur til fimm árin?
Frú forseti. Ég er sammála hv. þm. Loga Einarssyni þegar hann segir og spyr hvort ellefta ríkasta landið eigi að gefa í og vera raunveruleg þjóð meðal þjóða og yfir meðaltali þegar kemur að þróunarsamvinnu. Ég er hins vegar ánægð að sjá að fjármagn hefur aukist í þróunarsamvinnumálefnasviðið og -málaflokkinn. 0,35% af vergri landsframleiðslu eru þó yfir meðaltali innan OECD en ég ætla ekki að deila við hv. þingmann um hvort við eigum að hafa meiri metnað en það. En við erum þá alla vega á réttri leið þegar kemur að fjárframlögum. Hins vegar stöndum við einfaldlega frammi fyrir óvissu í heimsmálum almennt, í öryggis- og varnarmálum, í loftslagsmálum, í matvælaframleiðslu, í matvælaöryggi, eftir heimsfaraldur, aukin hungursneyð o.s.frv., og ég geri frekar ráð fyrir því en hitt að við munum þurfa að gefa enn frekar í, ekki af því að það er það sem er rétt að gera heldur muni bara svo margt breytast að við munum þurfa að endurhugsa margt. Ef við munum þurfa að endurhugsa það þá höfum við tækifæri til að gera slíkt í endurskoðaðri fjármálaáætlun eða uppfærðri á næsta ári. Hvort það verði eða með hvaða hætti ætla ég ekki að segja til um hér. En það er alveg ljóst að óvissuþáttum er ekki að fækka í veröldinni og við höfum þar hlutverki að gegna. Þrátt fyrir að vera fámenn erum við þjóð meðal þjóða og við viljum gera vel og við gerum vel. En ég er ekki ósammála hv. þingmanni um að við eigum mögulega að gera meira en það. En við erum þó alla vega á réttri leið í þeim efnum.
Frú forseti. Já, nú er það einmitt hlutverk fjármálaáætlunar að reyna að sjá fram fyrir í tíma og sækja fjárheimildir til þingsins, ekki láta reka á reiðanum og koma svo að sækja peningana eftir á. Ég spurði hæstv. fjármálaráðherra fyrir nokkrum dögum um útgjöld sem eru örugglega að fara að birtast okkur, m.a. vegna móttöku flóttafólks frá Úkraínu. OECD hefur metið það svo að þetta gæti kostað Evrópu 0,25% af vergri landsframleiðslu. Yfirfært á Ísland eru það um 7 milljarðar kr. á ári eða tveir þriðju af því sem fer í þróunarsamvinnu frá Íslandi. Um þetta er ekkert í fjármálaáætlun þó að þetta sé fyrirséð. Í öðru lagi spurði ég ráðherra um netöryggi vegna þess að við erum sú þjóð í heiminum sem er nr. 1 þegar kemur að notkun á neti, símum og slíkum tækjum en erum nr. 67, minnir mig, á listanum yfir þau lönd sem búa við best öryggi. Það er augljóst að gera þarf betur í þeim málum enda liðu ekki nema 20 klukkutímar frá því að við áttum orðaskipti hér, ég og fjármálaráðherra, þangað til hæstv. forsætisráðherra kom af fundi að utan og boðaði aukin framlög til netöryggis. Ég fagnaði því. En hvar er sá peningur í fjármálaáætlun? Hann er hvergi að finna. Við erum ekki að tala um tuttugukall eða fimmtíukall og heldur ekki 3.500 kr., við erum að tala um nokkra milljarða sem þarf í þetta verkefni. Er ekki miklu eðlilegra að framkvæmdarvaldið sætti sig við stjórnskipun landsins sem felst í því að það leggur upp með áætlun, kemur hingað inn til þingsins, við samþykkjum og það fer til baka og framkvæmir, í staðinn fyrir þann plagsið, sem búið er að stunda allt of lengi, að fjármálaáætlanir séu bara framreiknaðar ár eftir ár og svo er það sem fer fram úr bara sótt eftir á?
Frú forseti. Í vinnslu við fjármálaáætlun lagði ég mikla áherslu á að settir yrðu viðbótarfjármunir í öryggis- og varnartengd verkefni og þar undir falla þá netöryggismálin. Vissulega er það þannig að netöryggismálin heyra ekki að öllu leyti undir utanríkisráðuneytið, þau heyra sömuleiðis undir fjarskiptaráðuneyti og meira að segja að litlum hluta dómsmálaráðuneytið, og svo er það víðar annars staðar í stjórnkerfinu þar sem við þurfum að tryggja að rétt sé á málum haldið og þar er þjóðaröryggisráð svo sem einn þáttur líka. Ég er sammála hv. þingmanni í því að útgjaldaþörf mun vaxa, alla vega viðbótaráhersla og samstilling og líklega bæði fjárfesting í tækjum og þekkingu þegar kemur að netöryggismálum. Það er vaxandi ógn, ekki eingöngu vegna þess ástands sem nú er uppi, og við þurfum að gera betur í því. Við erum of neðarlega á lista og þurfum svo sem líka að greina nákvæmlega hvernig löndum er þar raðað en við eigum að setja markið hærra. Það stendur ekki allt og fellur með fjármunum eins og alla jafna er en það er alveg ljóst að það kallar á frekari fjármuni. Það kallar líka á að kerfin, stjórnkerfið og stofnanir o.s.frv. vinni betur saman og að við séum að auka sérfræðiþekkingu hjá okkur. Það er á okkar ábyrgð að tryggja að netöryggismálin hjá okkur séu í lagi. Það er innanlandsmál þótt þetta sé hluti af fjölþáttaógnum og það sé mikið alþjóðasamstarf í því líka. Við höfum verið að taka réttar ákvarðanir í því eins og að vera þátttakendur í bæði setrinu í Tallinn og setrinu í Helsinki, sem skiptir okkur miklu máli. Ég fagna því að viðbótarfjármunir séu settir í öryggis- og varnartengd verkefni sem við síðan útfærum og reynum að nýta með sem bestum hætti til að efla netöryggismálin. Svo þarf að stilla betur saman strengi í stjórnkerfinu þannig að við náum frekari árangri.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir að eiga við okkur orðastað varðandi fjármálaáætlunina. Í ljósi þeirra heimsviðburða sem nú eiga sér stað liggur fyrir að varnar- og öryggismál eru rækilega komin á dagskrá hér á landi sem og í hinum vestræna heimi. Það er óþarfi að fara löngum orðum um mikilvægi þess að þjóðaröryggi sé í fyrsta sæti, sér í lagi við aðstæður sem þær sem upp eru komnar. Segja má að innrás Rússa og yfirtaka þeirra á Krímskaga hafi markað ákveðin tímamót. Þó má ekki gleyma því að Rússar höfðu áður brotið undir sig Tsjetsjeníu og auk þess ráðist inn í Georgíu. Við sáum þá á umferðinni um Keflavíkurflugvöll og á varnarsvæðinu í kjölfar innrásarinnar á Krímskaga hvernig öryggismálin í álfunni voru að breytast. Nú er aftur á móti búið að hefja allsherjarstríð í Úkraínu. Á síðustu dögum höfum við því miður fengið að sjá með eigin augum myndir af voðaverkum rússneska hersins í kjölfarið á því að þeir eru að hörfa frá svæðum sem þeir hernumdu í upphafi stríðsins, voðaverkum sem vart er hægt að lýsa með orðum og geta varla kallast annað en stríðsglæpir. Áhrif stríðsins í austurhluta Evrópu, virðulegi forseti, eru hnattræn en öryggis- og varnarmál okkar sem herlausu þjóðarinnar í norðri eru að sjálfsögðu mjög mikilvæg. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra að því hvort það hafi verið einhver þrýstingur frá okkar samstarfsþjóðum, m.a. innan NATO, á að við myndum leggja meira til varnarmála en við þó erum að gera sem herlaus þjóð og hvort hún sjái fyrir sér í hvaða samhengi það yrði gert.
Frú forseti. Hv. þingmaður spyr hér spurningar sem er mjög góðra gjalda verð um það hvort lögð sé áhersla á það af okkar vina- og bandalagsþjóðum hvort við leggjum meira til öryggis- og varnarmála. Í rauninni má svara þeirri spurningu neitandi. Við tölum oft um að við séum sér á báti þegar kemur að bandalagsríkjum NATO vegna þess að við erum herlaus en það breytir ekki því að við eigum að spyrja okkur sjálf hvort við getum gert meira þegar kemur að öryggis- og varnartengdum verkefnum, bæði gagnvart öryggi okkar hér en sömuleiðis sem raunverulegir þátttakendur og stofnmeðlimir í Atlantshafsbandalaginu, sem er hlutverk sem við tökum bæði alvarlega og skiptir okkur máli. Að því leytinu til er svarið við því í mínum huga já. Þess vegna er ég ánægð að sjá að það fengust frekari fjármunir og við sjáum aukningu til öryggis- og varnarmála sem fer ekki í netöryggismál eingöngu heldur sömuleiðis í önnur verkefni sem eru varnartengd verkefni, eins og það að styrkja örugg samskipti milli Íslands og samstarfsþjóða, uppsetningu á öruggum fjarskiptarýmum, að mæta tekjufalli í rekstri öryggissvæðis í Helguvík og viðbragð við fjölþáttaógnum og sömuleiðis þegar kemur að útboði í tengslum við leigu ljósleiðara. Síðan eru ýmis verkefni, bæði viðhaldsverkefni og uppbyggingarverkefni og jafnvel ný verkefni sem Bandaríkjamenn, á grundvelli varnarsamnings okkar við Bandaríkin, hafa verið að líta til. Við erum sjálf að fara í fjárfestingu til að fjölga gistirýmum á svæðinu. Svo er spurning sem snertir kannski ekki endilega stríð í Úkraínu heldur hefur svo sem legið fyrir, en allir eru að endurskoða sín mál, bæði Atlantshafsbandalagið sem slíkt, bandalagsþjóðir, Bandaríkin, við sjálf og við eigum sjálf að vera óhrædd við að gera það, endurskoða, spyrja okkur hvað þarf og spyrja sjálf: Hvað höfum við fram að færa í þessu samstarfi? Við höfum það fram að færa að við erum á strategískt mjög mikilvægu svæði. [[Forseti hringir.]]Hér koma menn með loftrýmisgæslu, kafbátaeftirlit og annað slíkt. Við erum með mjög mikilvæga innviði sem við eigum að halda við en við eigum líka að taka á móti ef menn telja mikilvægt að fara í frekari fjárfestingar á svæðinu.
Frú forseti. Ég vil þakka utanríkisráðherra fyrir svarið og taka undir og fagna því að í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir aukningu til öryggis- og varnarmála, m.a. um 300 milljónir á næsta ári sem eru ætlaðar til viðhalds á varnarmannvirkjum svo að þau standist þær alþjóðlegu skuldbindingar sem Ísland hefur undirgengist. Það liggur fyrir að meginmarkmiðið með þessu er auðvitað að tryggja varnir landsins í góðu samstarfi við okkar vinaþjóðir. Mér sýnist á áætluninni að gert sé ráð fyrir að viðvera bandalagsríkja okkar aukist um sirka 20% á því tímabili sem áætlunin tekur til. Þó er það svo að maður veltir fyrir sér framtíðinni og auðvitað er þetta framtíðarplagg sem við endurskoðum hér reglulega. Þess vegna kannski vil ég nýta tækifærið til að spyrja ráðherrann, ef kæmi til þess að bandalagsþjóðir okkar myndu óska eftir til að mynda fastri viðveru hér hvort það sé eitthvað sem liggur fyrir sem við myndum horfa til í okkar kostnaðarþátttöku við slíkt. Síðan að lokum vil ég líka þakka ráðherranum fyrir hennar framlag og vinnu að undanförnu við erfiðar aðstæður.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni orðin. Fyrst er því til að svara að í raun er lítil umræða um hvort þörf sé á fastri viðveru, eins og áður var, bandaríska hersins hér á landi eða annarra en við sjáum að umsvifin hafa að einhverju leyti aukist og viðveran er meiri frá vina- og bandalagsþjóðum. Í mínum huga er ljóst að við þurfum alla vega að fara gaumgæfilega í gegnum það hvort meira þurfi til. Ef óskað er heimildar til að fara í einhverja uppbyggingu, viðhaldsverkefni eða fjárfestingu sem talin er mikilvæg þá segi ég að það sé kalt hagsmunamat okkar að fara í gegnum hvort það skiptir máli, ekki þá bara gagnvart öryggi okkar borgara hér heldur líka aftur sem bandalagsríki í Atlantshafsbandalaginu. Í varnarmálalögunum eru öryggis- og varnarmál skilgreind sem mál sem snúa að samstarfi Íslands við önnur ríki og alþjóðastofnana á sviði landvarna sem og varna gegn öðrum hættum og ógnum sem steðja að íslensku þjóðinni og íslensku forráðasvæði og eiga upptök sín í alþjóðlegu samfélagi. Ég sem utanríkisráðherra fer með yfirstjórn varnarmála og framkvæmd varnarmálalaganna. Við höfum mjög mikilvægu hlutverki að gegna og því fylgir mikil ábyrgð, eins og því að gera hættumat á sviði varnarmála og mótun og framkvæmd öryggis- og varnarstefnu Íslands á alþjóðavettvangi. Ég segi bara að þegar við sjáum að löndin öll eru að endurskoða sína stöðu, fara í gegnum allt sitt mat, langflest þeirra eru að auka mjög verulega í varnartengd verkefni, þá eigum við að taka sjálfstæða ákvörðun um það út frá okkar stöðu, bæði okkar hér gagnvart okkar borgurum en sömuleiðis okkar sem samstarfsríki og vina- og bandalagsþjóð. Ég er þeirrar skoðunar og tel að það muni leiða það af sér að það verði frekari umsvif og frekari fjárfestingar, bæði af okkar hálfu og vina- og bandalagsþjóða.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að vera hér í umræðum við okkur um þessa fjármálaáætlun. Mig langar að fjalla aðeins um málefnasviðið þróunarsamvinnu, en eins og fram hefur komið fyrr í kvöld hefur verið ákveðið að 0,35% af vergri landsframleiðslu fari til þróunarsamvinnu. Það er sannarlega ánægjulegt að sjá það hækkað upp í 0,35 þó svo að við hefðum kannski viljað sjá það hækka meira á tímabilinu í átt að 0,7% markmiðinu sem OECD hefur sett. Á þetta málefnasvið fellur hluti af kostnaði við móttöku flóttamanna og nú stöndum við frammi fyrir sennilega einum mestu mannúðaraðgerðum undanfarinna áratuga við það að taka á móti fólki að flýja stríðið í Úkraínu. Til að gefa okkur smá hugmynd um stærðir komu til Íslands í fyrra 872 hælisleitendur en á síðastliðnum rétt rúma mánuði síðan stríðið hófst hafa yfir 650 komið. Þessi bylgja af fólki leiðir til þess að þetta krefst stóraukins fjármagns til þessarar liða, líklega bæði á þessu og næsta ári. Mín spurning til hæstv. ráðherra er: Mun þessi kostnaður leiða til niðurskurðar á annarri þróunarsamvinnu, svo sem tvíhliða og svæðisbundinni þróunarsamvinnu eða sér ráðherra fram á að sækja þurfi sérstakt fjármagn til að takast á við þetta einstaka og skelfilega ástand?
Frú forseti. Hv. þingmaður kom inn á kjarna máls þegar kemur að því að það blasir við að við erum að takast á við stórt verkefni við móttöku fólks frá Úkraínu. Nú þegar hafa um 600 manns sótt um alþjóðlega vernd en við vitum líka að það eru fleiri hér sem ekki hafa enn þá gert það, kannski sá hluti sem telur sig eiga möguleika á því að snúa aftur heim eða eiga eftir að gera það síðar. Það endurspeglar kannski líka það hvernig við erum að taka á móti fólkinu þegar það er greinilega verið að opna heimili og dyr fyrir blessaða fólkinu sem kemur hingað. Á sama tíma, ekki bara vegna Covid-19-heimsfaraldurs, ekki bara vegna loftslagsbreytinga heldur meira að segja þótt við horfum bara á afleiðingar af stöðunni í Úkraínu þá vitum við að neyðin og þörfin fyrir aðstoð til þróunarríkja verður meiri. Ég mun berjast fyrir því að það verði ekki öllu leyti tekið - ef við miðum við að það er kannski 20% af þessum kostnaði sem er svokallaða DAC-tækur kostnaður, sem er það sem hægt væri að taka af þróunarsamvinnufjármunum sem eru núna í fjármálaáætlun - innan úr því svigrúmi vegna þess að ég veit að 0,35% eru fjárhæðir sem er mjög vel varið í ofsalega mikilvæg verkefni víða um heim. Mér finnst það ekki sanngjarnt gagnvart þeim verkefnum og því fólki ef við gerum það og óvissan og aðstæður eru þannig núna að ég held að við þurfum að vera mjög auðmjúk gagnvart þeim breytingum sem gætu átt sér stað og þeim aðkallandi verkefnum sem munu birtast okkur. Mér finnst mjög mikilvægt að við höfum það sjálfstraust og gerum þær kröfur á okkur sjálf að vera raunveruleg þjóð meðal þjóða í því hvernig við bregðumst við þeim aðstæðum og því aukna vonda ástandi sem allt of margir víða um heim þurfa að horfast í augu við á næstunni.
Mig langar að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og segja það að ég a.m.k. mun berjast við hlið hennar til að tryggja það að þetta fjármagn fáist. Mig langar að fjalla aðeins um málaflokkinn um utanríkismál vegna þess að það er hinn málaflokkurinn sem hæstv. ráðherra fer með. Í fjármálaáætluninni er talað um að græn framtíð og nýsköpun verði lögð til grundvallar starfi utanríkisþjónustunnar á komandi árum. Síðan er í áætluninni fjallað um það hvernig þetta felst m.a. í virkri þátttöku í alþjóðastofnunum sem vinna að grænni þróun og loftslagsmálum og mjög ánægjulegt að sjá einnig fjallað um fjármögnun loftslagstengdra verkefna í þróunarlöndunum. Það sem mér fannst kannski vanta er smá umfjöllun um það sem var svið hæstv. ráðherra á síðasta kjörtímabili, þ.e. nýsköpun. Ég hef fjallað um það í ræðustóli Alþingis að ég sjái stór tækifæri þegar kemur að grænni nýsköpun, þegar kemur að því að virkja þær skapandi greinar og það hugvit sem hér er og þekkingu í því að vinna að grænum lausnum og m.a. sé hægt að sækja jafnvel stórar fjárhæðir erlendis frá til að vinna að nýsköpun hér á landi tengdri grænni framtíð og loftslagsmálum. Mig langar þar af leiðandi, frú forseti, að spyrja hæstv. ráðherra hvernig ráðherra sér fyrir sér að utanríkisráðuneytið muni beita sér fyrir grænni nýsköpun á komandi árum.
Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Við höfum áður rætt hér að það eru gríðarleg tækifæri fyrir íslenskt hugvit, íslensk fyrirtæki, stór og smá, þegar kemur að útrás á sínum lausnum sem síðan geta skipt gríðarlega miklu máli fyrir fólk, svæði og lönd, bæði almennt en sérstaklega í alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Að því leytinu til eru það báðir aðilar sem vinna og í leiðinni loftslagið. Við höfum verið með ákveðnar áherslur eins og nýtingu jarðhita og endurnýjanlega orku, sjálfbæra nýtingu auðlinda hafs og vatna, sjálfbæra landnýtingu og jafnrétti kynja. Við notum þróunarsamvinnufjármagnið til þess, m.a. í fjölþjóðlegan loftslagssjóð Sameinuðu þjóðanna, aðlögunarsjóð, samning Sameinuðu þjóðanna um aðgerðir gegn eyðimerkurmyndun og sjálfbæra orku fyrir alla o.s.frv. Við erum líka með ráðgjöf sem við veitum til alþjóðastofnana og þjálfum sérfræðinga í gegnum starfsskóla GRÓ sem auðvitað kostar sitt en skiptir mjög miklu máli þar sem við erum að framleiða sendiherra og hjálpa fólki, hjálpa svæðinu að hjálpa sér sjálfu með því að mennta fólk sem snýr aftur heim. En það er svo sannarlega þannig að við getum gert betur í þessu og það hefur verið gert undanfarin misseri. Ég hef lagt á það mikla áherslu að öll utanríkisþjónustan þurfi að venja sig mjög við það og það skiptir máli að vera með nýsköpunargleraugun á sér alla daga í öllum verkefnum, hvort sem það er innbyrðis í verkefnum innan utanríkisþjónustunnar eða í öllum öðrum verkefnum; þróunarsamvinnu, utanríkisviðskiptum, Íslandsstofu, alþjóðasamstarfi o.s.frv. Við eigum mörg mjög góð dæmi þess efnis en það er svo sannarlega þannig að hægt er að gera betur í því, sérstaklega ef litið er til þess að það á við um nýsköpunina alla.
Frú forseti. Nú hefði verið gott að hafa þrjár hendur. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna um hennar málaflokk og þar er sannarlega af mörgu að taka og margt sem væri hægt að ræða. Mig langar að halda áfram við þetta fyrra tækifæri sem ég hef til að bera upp spurningu til ráðherra og ræða þróunarsamvinnu vegna þess að ég er í fyrsta lagi mjög ánægð með það að við erum að auka framlögin. Ég tel að það skipti gríðarlega miklu máli en ég tel jafnframt að það þurfi að auka enn frekar í, heimurinn þarf einfaldlega á því að halda. Mig langar að fagna sérstaklega orðum ráðherra í öðru samtali við hv. þingmann varðandi það að ráðherrann muni verja 0,35% og kannski ekki telja allt fram sem hægt væri tæknilega sem DAC-kostnað. Ég held að það skipti alveg rosalega miklu máli í því ástandi sem við erum í núna að sjá til þess að fjármunir fari úr landi á sama tíma og við gerum vel hér heima. Það sem mig langar að spyrja út í er þróunarsamvinna og eftirköstin af Covid og réttindi kvenna, sem því miður hafa farið aftur á bak víðs vegar um heiminn, og hvort byrjað sé að vinna að því hvernig sé hægt að komast aftur á þann stað þar sem við vorum fyrir faraldurinn. Ég held að við höfum mikil sóknarfæri vegna þess að þróunarsamvinnan okkar er svo góð. Við erum að gera svo mikilvæga hluti. En ég held að auk þess sem við erum að gera nú þegar þurfi að horfa til þeirra áhrifa sem Covid hefur haft.
Frú forseti. Ég tek undir orð hv. þingmanns. Við munum þurfa að gera meira. Sömuleiðis tek ég undir með henni þegar kemur að því að auðvitað er jákvætt að við höfum verið að auka við fjármagn í þróunarsamvinnu. Það er mjög gott og þetta er mikil aukning á ekki lengri tíma. En við vitum líka að þróunarríkin - og Vesturlöndin áttu að einhverju leyti sinn þátt í því og auðvitað er Covid-19 stærsti þátttakandinn þegar kemur að því að við höfum tekið skref aftur á bak. Staða kvenna, staða ungra stúlkna þegar kemur að giftingu og aðgengi að skóla, aðgengi barna að skóla, hungur, fátæktarmörk og allt þetta eru skref aftur á bak sem við munum þurfa að vinna upp. Svo horfum við á stöðunni núna og hugsum: Hvað mun gerast næstu vikur, mánuði og misseri þegar við sjáum ekki bara möguleika á raunverulegum bresti þegar kemur að matvælaframleiðslu heldur líka mikilli kostnaðarhækkun sem þessi ríki ráða einfaldlega ekki við? Hvaða afleiðingar mun það hafa á þau svæði og hvaða hlutverki höfum við þar að gegna? Það er því ekki bara að við þurfum að ná til baka því bakslagi sem við urðum fyrir í Covid-19 heldur er ég hrædd um að það sé að hlaðast ofan á þau vandamál og áskoranir sem heimurinn stendur frammi fyrir og þróunarríkin sérstaklega. Almennt er það þannig að þau ráða síður við óstöðugleikann en við. Þess vegna ítreka ég aftur að við þurfum að vera þjóð meðal þjóða og við þurfum að sýna líka hvernig hægt er að gera hlutina. Við eigum [[Forseti hringir.]]svo mörg góð dæmi þar sem við sýnum að hægt er að gera hlutina með öðrum hætti en hefur verið gert eða margir aðrir gera og við eigum að byggja á því, byggja á okkar sérstöðu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Þar sem ég veit að það á eftir að vinna nýja þróunarsamvinnuáætlun fyrir Ísland vona ég að hæstv. ráðherra fylgi þeim þáttum eftir sem hún hefur verið að tala um. Líkt og ég sagði hér áðan þá erum við að gera alveg rosalega vel það sem við erum að gera í þróunarsamvinnunni og við höfum haft gríðarlega mikilvægan fókus á réttindi kvenna. Ég held að besta leiðin til þess að tryggja kynja- og jafnréttissjónarmið sé í rauninni að tryggja frið í heiminum. Það er mikilvægt að ræða þau mál, ekki síst þegar átök geisa, vegna þess að við vitum hversu mikilvægt það er að binda enda á átök og stuðla að því að friðsamlegar lausnir náist fram sem hraðast. Hér í fjármálaáætluninni er aðeins tæpt á máli sem ég held að sé mjög mikilvægt og við þurfum að ræða meira um, það eru alþjóðlegar skuldbindingar á sviði afvopnunarmála og vígbúnaðartakmarkana. Það hefur auðvitað verið hræðilegt að hlusta á það að Rússar hafa talað um beitingu kjarnorkuvopna. Það er náttúrlega algjörlega ótækt. Það eru allt of mörg ríki sem eiga kjarnorkuvopn og því miður hefur á alþjóðavísu verið grafið undan afvopnunarsáttmálum. Mig langar að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort hún muni ekki örugglega beita sér fyrir því að vinna að þessu máli sem einmitt er aðeins komið inn á í áætluninni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að draga þennan þátt fram hér og ekki veitir af. Afstaða Íslands í afvopnunarmálum er skýr og byggir á ákvæðum þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland þar sem segir skýrt að Ísland beiti sér fyrir afvopnun á alþjóðavettvangi. Því miður er það í þessu máli eins og ýmsum öðrum að við erum ekki beint á réttri braut heldur virðumst við vera að aka ofan í skurð og að hlusta á forystumenn í ríkjum ekki langt frá okkur tala eins og þeir hafa talað undanfarnar vikur er einhvern veginn algerlega ótrúlegt að sé málflutningur á árinu 2022. Það er afstaða ríkisstjórnarinnar. Á þeim grunni er unnið, m.a. á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, ÖSE og Atlantshafsbandalagsins og sömuleiðis innan þeirra samninga sem Ísland er aðili að, líkt og NPT-samningurinn um bann við útbreiðslu kjarnavopna. Ég heiti því að vinna ötullega að því að við bæði tölum skýrt og styðjum góðar tillögur og góð málefni og séum ekki fyrir og það þurfi ekkert að efast um það hvar við stöndum. Ríkjandi aðstæður vegna innrásar Rússlands í Úkraínu hafa nú þegar sett framkvæmd afvopnunarsamninga í uppnám og sérstaklega þá sem snúa að gereyðingarvopnum. Kjarnavopn og jafnvel eiturefnavopn og efnavopn eru hluti af hernaðarógn Rússlands. Á meðan þessar aðstæður ríkja verður á brattann að sækja með efnislegar viðræður um afvopnun. Þetta er vítahringurinn sem menn koma sér í þegar teknar eru afdrifaríkar ákvarðanir eins og yfirvöld í Rússlandi gerðu í lok febrúar. Vítahringurinn er að það er erfiðara að ná árangri í samningum þegar staðan er þannig að verið er að hóta því eða munda sig til að beita þeim. Þá eigum við lengra í land [[Forseti hringir.]]og meðan við eigum lengra í land þá eru meiri líkur á ófriði og minni líkur á friði. [[Forseti hringir.]]En við tölum skýrt og ég mun gera það sem ég get til að þessi mál færist í rétt horf.
Frú forseti. Innrás Rússa í Úkraínu er umfangsmesta hernaðaríhlutun í Evrópuríki síðan í seinni heimsstyrjöldinni. Við þekkjum þetta auðvitað öll. Það geta engin orð lýst hörmungum sem Úkraínubúar ganga í gegnum og okkur ber siðferðisleg skylda til að styðja þá með ráðum og dáð en við þurfum líka að huga að okkar eigin öryggi. Hvar stendur sjálfstæð fámenn þjóð ef Rússar komast upp með að breyta leikreglum á alþjóðasviðinu? Allir okkar hagsmunir eru undir því komnir að aðrar þjóðir, stærri og umsvifameiri, fylgi þeim reglum sem settar hafa verið í samskiptum þjóða. Þess vegna lögðum við í Viðreisn til að framlög til Alþjóðlega sakamáladómstólsins yrðu hækkuð til að gera honum betur kleift að standa straum af kostnaði við rannsóknir á stríðsglæpum Rússa. Það er mjög mikilvægt, að okkur finnst, að sú tillaga hljóti brautargengi hjá meiri hluta þingsins. Það er ákveðið áhyggjuefni að samningsbundin framlög vegna fjölþjóðasamstarfs lækkuðu töluvert á tímabili áætlunarinnar. Undir þann flokk fellur stuðningur við sakamáladómstólinn en í fjármálaáætlun er ekki sundurgreint frekar hvar niðurskurðurinn fari fram. Þess vegna langar mig að spyrja hvaða breytinga við megum vænta á framlögum Íslands til Alþjóðlega sakamáladómstólsins á þessu ári og á gildistíma fjármálaáætlunar. Og svo: Framlög til varnarmála eru líka hækkuð nokkuð á tímabilinu sem er mikilvægt í þessu ástandi sem við búum núna við, öll heimsbyggðin. Aftur á móti koma líka nokkrir liðir til lækkunar. Í kynningu utanríkisráðuneytisins á áætluninni kemur fram 100 millj. kr. hækkun á framlögum til varnarmála árið 2024 en 16 millj. kr. lækkun á samningsbundnum framlögum til varnarmála. Önnur þessara fjárhæða hljómar mjög almenn og hin mjög sértæk, bæði með tilliti til fjárhæða og útgjaldaflokka. Þess vegna vildi ég gjarnan óska eftir frekari skýringum frá hæstv. utanríkisráðherra á þessum liðum.
Frú forseti. Við höfum í raun ákveðið svigrúm til að forgangsraða og vega það og meta út frá forgangsröðun hvað skiptir mestu máli þegar kemur að sérstökum stuðningi við það samstarf og þá þætti sem hv. þingmaður nefnir. Það að við séum með málefnasviðið eins og það er, að einhverju leyti má þá segja að eðlilegt sé að það eigi eftir að útlista og skipta því frekar niður í fjárlögum og svo aftur einfaldlega með samningum og úthlutunum sem við gerum jafnt og þétt yfir árið. 16 millj. kr. lækkunin á samningsbundnum framlögum til varnarmála; hér er um að ræða lækkun á grundvelli samnings um tvíhliða varnarsamstarf við Bandaríkin og aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ég hef heilt yfir ekki miklar áhyggjur af því að við náum ekki að sinna því sem við viljum og þurfum að sinna þegar kemur að þeim þáttum sem hv. þingmaður fer hér yfir. Vissulega segi ég bara að í því eins og öðru á við að þegar staðan er eins óljós og óvissan jafn mikil þá kann líka að koma til að það verði einfaldlega til ný verkefni sem við munum þurfa að bregðast við til að geta gert það sem við teljum okkur þurfa að gera og það sem krafist er af okkur.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið og langaði í minni seinni ræðu að fara aðeins inn á aðrar brautir. Það hefur verið talað svolítið um það frá því að innrásin hófst, og þá með vísan í það hvernig sendiherra Rússa á Íslandi hefur talað í fjölmiðlum og beitt sér og komið einkennilega fram um margt, hvort það eigi að vísa honum úr landi. Mig langaði að inna hæstv. ráðherra eftir því hvort ekki þurfi aukinn þunga í þá umræðu í ljósi þess hvers konar ástand blasir við okkur. Rússar eru að hörfa úr einu víginu í annað og við erum að horfa á hvernig lífið er murkað úr saklausum borgurum, ekki í tugatali heldur í hundraðatali, og aðfarir þar allar eins ömurlegar og hægt er og eiginlega ekki hægt að lýsa því með orðum hversu hræðilegt ástand blasir okkur þar við. Ég vil spyrja hvort þetta kalli á sterkari diplómatískar aðgerðir þegar kemur að Rússum og veru þeirra hér á landi í sendiráði og þá hvaða afleiðingar slíkt gæti haft. Ef hæstv. ráðherra gæti kannski aðeins komið inn á það. Svo langaði mig líka aðeins að spyrja, af því að talsvert hefur verið talað um kjörræðismann Hvít-Rússa, Moshensky, í umfjöllun sem ég veit að hæstv. ráðherra þekkir mjög vel í fjölmiðlum. Þá hefur verið talað um það hvort Íslendingar hafi beitt sér fyrir því að hann yrði ekki þarna á ákveðnum lista sem fellur undir efnahagsþvinganir. Við höfum mikið rætt um það hverjir efnahagslegir hagsmunir okkar eru í samhengi við kjörræðismann en mig langaði að spyrja hvort þessi tiltekni kjörræðismaður hafi þurft að sinna [[Forseti hringir.]]einhverjum borgaralegum verkefnum eða einhverri borgaraþjónustu gagnvart Íslendingum í Hvíta-Rússlandi, vegna þess að við höfum alltaf verið að horfa á þetta út frá [[Forseti hringir.]]viðskiptahagsmunum, hvort hinir hagsmunirnir hafi raunverulega skipt máli á liðnum árum í Hvíta-Rússlandi þegar kemur að kjörræðismanninum.
Frú forseti. Ég hef mikinn skilning á því þegar fólk kallar eftir því og spyr: Hvernig má það vera að sendiherra Rússlands sitji hér í höfuðborg landsins og mæti í fjölmiðlaviðtöl og tali með þeim hætti sem hann gerir og við höldum í þessi diplómatísku samskipti við Rússland? Við sjáum núna aukinn þunga hjá nágrannaríkjum sem eru að senda starfsfólk sendiráða heim. Ekkert ríki vina- og bandalagsþjóða hefur slitið stjórnmálasambandi við Rússland. Litháen og að mér skilst Lettland líka hafa sent sendiherrann heim en þó ekki slitið stjórnmálasambandi og önnur ríki hafa verið að senda starfsfólk heim. Hins vegar erum við í þeirri stöðu að vera með örfáa starfsmenn. Bæði er rússneska sendiráðið með örfáa starfsmenn en ég er að vísa til þess að við sjálf erum með örfáa starfsmenn í Moskvu. Það má gera ráð fyrir því að ef við tökum slíka ákvörðun verði svarað í sömu mynt og þá má leiða að því líkur að við verðum í raun með nánast óstarfhæft sendiráð eftir því á hvaða skala slík ákvörðun væri. Þá þarf að vega það og meta vegna þess að við höfum ákveðnum skyldum að gegna gagnvart okkar borgurum, m.a. okkar borgurum í Rússlandi. Ég hef einfaldlega ekkert útilokað í þeim efnum. Það kann vel að vera að það þurfi að vera meiri þungi í þeirri umræðu og ég hef hlustað eftir því og finnst eðlilegt og að mörgu leyti bara gagnlegt og gott að vera spurð reglulega. Við eigum að geta svarað því og verið á tánum þegar kemur því hvernig þessi mál þróast. Til að svara seinni spurningu hv. þingmanns þá veit ég til þess að einhver dæmi hafa komið upp, já, þar sem kjörræðismaðurinn hefur aðstoðað borgara þar í landi, þ.e. það sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um. Einhver dæmi eru um að það hafi komið til þess að hann hafi sinnt slíkri aðstoð.
Virðulegi forseti. Á tíunda áratugnum, í upphafi hans, um 1993, var heildar „budget“ utanríkisþjónustunnar og þróunarsamvinnunnar 1.300 milljónir íslenskra króna, þar af heilar 3 milljónir eyrnamerktar menningarmálum, sum sé 0,3% af heildar „budgeti“ ráðuneytisins á þeim tíma. Þrjár meginstoðir utanríkisþjónustunnar samkvæmt lögum eru pólitísku efnahagsmálin sem sendiherra jafnan sinnir, viðskiptamálin sem viðskiptafulltrúi jafnan sinnir og svo menningarmálin sem menningarfulltrúi eða annar diplómat sinnir. Nú hafa framlög til utanríkisþjónustunnar í tölum, auðvitað að teknu tilliti til allra hluta, sirka tuttugufaldast ef ekki meir. Í samanburði við það sem ég nefndi hér áðan hefur heildarprósentan til þessarar þriðju stoðar lækkað, kannski um helming. Í ljósi þess að hugverkin og menningin eru sennilega það sem Íslendingar eru þekktastir af af öllu sem við höfum aðhafst hér þá velti ég fyrir mér hvort hæstv. utanríkisráðherra gæti verið mér sammála um að það mætti eilítið gefa í þennan þriðja og minnsta lið, svona í fjárhagslegu samhengi talið, þannig að við getum eflt þá starfsemi, þá mikilvægu starfsemi utanríkisþjónustunnar, landi og þjóð til heilla og listafólki öllu á Íslandi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessar spurningar og hugleiðingar sem við höfum áður rætt og ég er í grunninn algerlega sammála. Við sinnum miklu starfi á sviði menningar og lista í gegnum utanríkisþjónustuna, sérstaklega og fyrst og fremst sendiráðin. Sendiráðin hafa verið gríðarlega mikil verðmæti fyrir menningu og listir. Þau opna dyr fyrir þessa aðila. Fyrir utan alla þá viðburði sem þar eru, sem síðan er hægt að nýta íslenska menningu og list til að vera þátttakendur í, þá eru þau líka bara vettvangur, þetta er svið fyrir okkar aðila til að spreyta sig annars staðar. Síðan erum við líka í mikilli samvinnu við Íslandsstofu og þau hafa verið að leggja aukna áherslu á listir og skapandi greinar. Listir og skapandi greinar eiga auðvitað mjög stóran þátt í því að skapa ímynd og viðhorf til lands og þjóðar. Þetta nýja samkomulag stjórnvalda og Íslandsstofu um markaðsverkefnið Skapandi Ísland markar ákveðin þáttaskil í kynningu á íslenskri menningu erlendis. Við erum að leggja til 90 millj. kr. árlega til ársins 2025. Þannig er hægt að ráðast í umfangsmeiri kynningar en áður. Við erum því í raun að taka nýtt og stærra skref og gera áætlanir líka til lengri tíma vegna þess að þetta er samningur til lengri tíma. Hér erum við að stuðla að markvissri stefnumótun og samráði milli stjórnvalda, Íslandsstofu, miðstöðva lista og skapandi greina og fagfólks. Bara til að nefna það, fyrst ég á 15 sekúndur eftir, þá erum við með tæplega 150 menningarviðburði í ár í gegnum sendiskrifstofur okkar sem þó eru náttúrlega ekki í öllum löndum. Við eigum því að gera enn betur og við eigum að sækja fram. Við erum að gera það. Aftur endurspeglar þetta ekki bara og skýrir sál okkar sjálfra [[Forseti hringir.]]heldur varpar það henni líka fram gagnvart öðrum þjóðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Ég er að setja þessi mál í samhengi við þá staðreynd sem hæstv. fjármálaráðherra upplýsti okkur um hér fyrr í dag, að um 10% af útflutningstekjum okkar Íslendinga megi rekja til hugverka. Það mætti eflaust framkalla hærri tölu ef öðruvísi reiknikúnstum væri þar beitt. Þannig að auðvitað kemur fleira til en það sem við kölluðum bókmenntir og menningarafurðir. Við eigum hér dálítið óvenjulega og öfluga umgjörð fyrir skapandi greinar. Ég nefni endurgreiðslukerfi, bæði í tónlistarframleiðslu, hljóðritunum og í kvikmyndageiranum. Ég nefni þá löggjöf sem tók gildi 1. janúar 2020 þegar hugverk, „intellectual property“ á ensku, voru lögð að jöfnu við annan eignarrétt á Íslandi, samanber „real property“ eða fasteignir, þ.e. að afnotatekjur af hugverkum bera nú, fyrst þjóða í heiminum hér á Íslandi, 22% fjármagnstekjuskatt í stað 47% tekjuskatts. Þetta eru í rauninni stórtíðindi sem eru smám saman að breiðast út um heiminn. Þetta er í rauninni sóknarfæri. Þetta er verkefni fyrir utanríkisþjónustuna og Íslandsstofu til að kynna þetta. Á bak við þessi tækifæri til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð eru líka hin duldu tækifæri sem felast í landkynningu og vexti í ferðaþjónustu, eins og við þekkjum mætavel á fjölmörgum dæmum. Þess vegna tel ég fulla ástæðu til að gefa hér í og spyr hvort ráðherrann gæti lagt á þetta aukna áherslu á næstu misserum.
Frú forseti. Ég nefni aftur að það eru gríðarlega mikil tækifæri fyrir okkur til að sækja þarna fram. Það fyrirkomulag sem hv. þingmaður nefnir sem snýr að endurgreiðslu þegar kemur að hljóðritun, við vorum fyrst í heimi til að smíða það kerfi. Þótt það hafi vissulega farið hægt af stað, eins og kannski eðlilegt er, er það að vaxa. Ég veit til þess að við vorum með kynningu, í sendiráðsbústaðnum í Stokkhólmi að ég tel, þegar kemur að kvikmyndaendurgreiðslum og hljóðritun. Þangað mættu tugir gesta víðs vegar að, bæði til þess að kynna sér og sýna áhuga. Ég er viss um að út úr því fæðast einhver frekari sambönd. Þannig að ég tel að út frá hörðum efnahagslegum staðreyndum, efnahagslegum þáttum, þá eigum við að sækja þarna fram en kannski ekki síður bara til að koma því á framfæri hvers virði það er að eiga öflugt listafólk, eiga sterka menningu, og líka, eins og verður mikilvægara og mikilvægara og við sjáum nú, að hægt sé að tala út frá því hvers virði það er að fá bara að lifa í frjálsu samfélagi. Hvaða áhrif hefur það á menningu og listir að mega búa til ljót listaverk eða segja hluti sem eru misgáfulegir? Hvers virði eru raunverulega listir, listafólk, frjáls hugsun og skapandi sem er andstaðan við eyðileggingarmáttinn sem við horfum framan í núna? Það er ekki bara vegna þess að það er efnahagslega skynsamlegt, það er líka vegna þess að það er manneskjulegt. Það endurspeglar vel hvers konar samfélagi við búum í og viljum búa í og fyrir hvað við viljum standa. Það finnst mér líka fara vel saman við kjarnann í okkar utanríkisstefnu og hvernig Ísland á að tala á alþjóðavettvangi.
Hæstv. forseti. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar eru loftslagsmál sett í forgang. Lögð er áhersla á baráttuna við loftslagsbreytingar með samdrætti í losun, orkuskiptum og grænni fjárfestingu. Markmiðið er að Ísland nái kolefnishlutleysi og fullum orkuskiptum eigi síðar en árið 2040 og verði þá óháð jarðefnaeldsneyti fyrst ríkja. Orkuskipti eru ríkur þáttur í framlagi Íslands til að ná árangri í baráttunni við loftslagsvána samhliða því að styrkja efnahagslega stöðu landsins og vera í forystu í orkuskiptum á alþjóðavísu. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er meginverkfæri stjórnvalda í baráttu gegn loftslagsvánni. Aðgerðir sem falla undir aðgerðaáætlun í loftslagsmálum snerta mörg málefnasvið og kalla á víðtækt samstarf margra ráðuneyta. Aðgerðirnar fela m.a. í sér ívilnanir og styrki, innviðauppbyggingu, lagabreytingar, fræðslu og nýsköpun. Hér vega þyngst ívilnanir til kaupa á vistvænum ökutækjum, innviðauppbygging vegna orkuskipta, rafvæðing hafna, orkuskipti í sjávarútvegi, kolefnisbinding, samdráttur í losun frá landi og samstarf við bændur um loftslagsvænni landbúnað. Sett hafa verið fram tölusett markmið um væntan samdrátt í losun sem fylgir aðgerðunum sem og fjármögnun þar sem við á og viðmið vegna aðgerða vegna áhrifa loftslagsbreytinga á Íslandi. Önnur málefnasvið hafa einnig sett fram markmið og aðgerðir sem tengjast loftslagsmálum líkt og á sviðum samgangna og orkumála. Aðgerðaáætlun er lifandi áætlun sem verður endurskoðuð reglulega með tilliti til nýrra markmiða og árangurs aðgerða en gert er ráð fyrir að frá og með næsta ári verði allar 50 aðgerðir í aðgerðaáætlun ríkisstjórnar komnar að fullu til framkvæmda. Aukin framlög til loftslagsmála í þessari fjármálaáætlun, m.a. vegna bindingar og samdráttar gróðurhúsalofttegunda, nema uppsafnað um 1,6 milljörðum kr. á tímabilinu á málefnasviði 15 og 17, en þar á meðal er gert ráð fyrir 800 millj. kr. til að standa undir skuldbindingum Íslands vegna Kyoto-bókunarinnar fyrir annað skuldbindingartímabili 2013–2020 en samkvæmt útreikningum Umhverfisstofnunar mun vanta um 4 milljónir tonna CO 2-ígilda upp á að Ísland standi við skuldbindingar sínar. Á undanförnum árum hefur verið unnið að því að efla náttúruvernd með friðlýsingum náttúruverndarsvæða og hefur umfang friðlýstra svæða aukist töluvert. Fram undan er vinna við stjórnunar- og verndaráætlanir fyrir þessi svæði en slíkar áætlanir móta framtíðarsýn og stefnu um verndun svæðanna og hvernig skuli viðhalda verndargildi þeirra. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á stuðning til sveitarfélaga til að bæta ástand fráveitumála þannig að þau standist ýtrustu kröfur náttúruverndar um allt land en hækka þarf hlutfall íbúa sem búa við viðunandi skolphreinsun. Í þessari fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 3,2 milljarða kr. stuðningi til sveitarfélaga vegna verkefnisins en sveitarfélög geta sótt um styrki til að mæta hluta kostnaðar vegna fráveituframkvæmda. Stefnt er að því að hlutfall hreinsaðs skólps verði komið í 95% árið 2027 en þetta hlutfall er í dag um 81%. Áfram verður unnið að því að tryggja virkni hringrásarhagkerfisins en hún felst í ábyrgri framleiðslu og neyslu og draga úr sóun með því að koma í veg fyrir myndun úrgangs og stuðla að bættri meðhöndlun hans með endurnotkun og endurvinnslu. Í ár verður um 500 millj. kr. varið til hringrásarhagkerfisins. Þar er stærsta framlagið styrkir til innviðauppbyggingar, nýsköpunar og þróunar á grundvelli stefnu um meðhöndlun úrgangs. Alls munu á tímabili fjármálaáætlunar 1,8 milljarðar renna til eflingar hringrásarhagkerfisins. Orkumál eru loftslagsmál. Tryggja þarf orkuöryggi fyrir alla landsmenn þannig að jafnvægi verði á milli framboðs og eftirspurnar eftir raforku á landsvísu. Reiknað er með því að þetta jafnvægi náist á síðari hluta fjármálaáætlunar. Auka þarf hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa í orkubúskap Íslands, bæði í samgöngum og haftengdri starfsemi, og stefnt er því að þetta hlutfall verði í lok áætlunarinnar komið í 16% hvað samgöngur varðar en 5% hvað haftengda starfsemi varðar en þessi hlutföll eru í samræmi við aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Rétt er að benda á tvö lagafrumvörp sem búið er að leggja fram á Alþingi og tryggja aukið orkuöryggi. Annars vegar er það frumvarp til breytinga á lögum um niðurgreiðslu húshitunarkostnaðar með það að markmiði að hraða uppbyggingu búnaðar til bættrar orkunýtingar vegna húshitunar á köldum svæðum og hins vegar frumvarp til breytinga á lögum um verndar- og orkunýtingaráætlun með það að markmiði að heimila tæknilega aflaukningu á virkjunum sem nú þegar eru í rekstri án þess að uppfærslan þurfi að fara í gegnum ferli verndar- og orkunýtingaráætlunar. Hæstv. forseti. Þetta eru í mjög stuttu máli stóru línurnar hvað varðar þau málefnasvið sem undir mig heyra. Ég fagna því að sjálfsögðu að fá tækifæri til að eiga samtal við þingmenn um einstök atriði hér á eftir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. umhverfis-, orku og loftslagsráðherra fyrir sína stuttu yfirferð hér. Nú er ég að reyna að átta mig á útgjaldarammanum í fjármálaáætluninni og mér sýnist að ramminn minnki eða lækki um 400 millj. kr. að raunvirði á næstu fimm árum. Það er alveg ljóst að við þurfum að fjárfesta af fullum krafti í öllu er varðar samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, orkuskiptum sem hæstv. ráðherra verður tíðrætt um og öllu því er stuðlar að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og kemur í veg fyrir hamfarahlýnun þannig að við förum ekki yfir 1,5°C á þessari öld. En er það rétt skilið hjá mér, frú forseti, að hér sé um lækkun á raunvirði að ræða? Það má vera að hér sé einhver tilflutningur framlaga en ég hefði haldið að einmitt í þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar, sem á að gilda frá 2023–2027, ætti að vera gríðarleg aukning á málefnasviði hæstv. ráðherra svo að markmiðum okkar í loftslagsmálum verði örugglega náð og einnig önnur þau mál er heyra undir ráðherrann, umhverfis- og náttúruvernd. Ég vona að hæstv. ráðherra geti svarað þessu en ég verð að viðurkenna að ég á erfitt með að átta mig á þessari stöðu í köflunum er varða ráðuneyti hans í áætluninni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar. Ég held að það séu nokkrir hlutir sem við þurfum, alla vega í mínum huga, að ræða. Í fyrsta lagi er stóra málið að við náum árangri. Ég skal alveg viðurkenna að mér hefur fundist umræðan þegar kemur að þessum málum, sérstaklega loftslagsmálunum, enn þá vera á þeim stað að við erum að velta fyrir okkur einstaka fjárlagaliðum. Nú er það auðvitað nauðsynlegt en árangurinn verður ekki mældur með því. Það er ekki þannig þegar kemur að því og þessi mál verða gerð upp að við munum segja að fjárlagaliður X hafi hækkað um þetta. Við mælum árangurinn ekki þannig. Þetta verður mælt með því hvort við náum að minnka útblástur og náum þess vegna þeim árangri sem við ætlum að ná í samstarfi við aðrar þjóðir. Ég er að vonast til þess að við förum að komast á þann stað að við ræðum hlutina út frá þeim forsendum. Við skulum bara horfa á hlutina alveg eins og þeir eru. Við erum með ofsalega metnaðarfull markmið. Við erum með aðgerðaáætlun með einhverjum 50 liðum. Ég er ekki að gera neinar athugasemdir við uppleggið sem þar er, alls ekki, en við erum að byrja í ákveðinni vegferð sem mun taka miklum breytingum. Ef okkur vantar fjármagn, og ég held að það liggi alveg fyrir að við munum aldrei setja nægt fjármagn í þetta, þá þurfum við að bæta í. Hins vegar er náttúrlega stóra málið að við náum árangri í stóra markmiðinu og við þurfum að koma okkur úr því að vera að ræða hlutina og fara í það að framkvæma.
Frú forseti. Því miður staðfesti hæstv. ráðherra grun minn um að hér væri um lækkun að raunvirði að ræða. Ég skil hvað ráðherrann segir þegar hann talar um árangur og að hann skipti mestu máli þannig að við náum loftslagsmarkmiðum okkar. En mig langar til að benda á, frú forseti, að allir sem ætla að ná árangri í loftslagsmálum, alvörusamdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda, eru að verja stórkostlegum fjármunum í allar þær aðgerðir sem þú þarft að fara í í einu landi til að ná árangri, hvort sem það er í samgöngumálum, í landbúnaði, í raforkuvinnslu eða öðru. Í rauninni er það þannig að öll nýsköpun, öll opinber fjárfesting, ætti að hafa það að meginmarkmiði að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, að meginmarkmiði. Ég er ekkert endilega viss um að við hæstv. ráðherra séum ósammála um þetta en það læðast að mér áhyggjur ef aðgerðaáætlunin sem slík er verkfæri, sem ég hélt að væri svona verkfæri sem stjórnvöld hefðu komið sér saman um að nota, en samt ekki endilega aðalmálið og ekki endilega aðalmálið að verja því fé í framkvæmdir og fjárfestingar sem þarf. Ég geri ekki lítið úr því að það þurfi auðvitað líka fjárfestingar í einkageiranum, að sjálfsögðu þarf þær líka. En það verður alltaf þannig að hið opinbera verður að leiða þetta verkefni. Þannig er það í nágrannalöndum okkar og þannig verður það að vera hér líka. Ég held að með því að tala bara um árangurinn séum við í rauninni að koma okkur hjá umræðunni um þær aðgerðir sem er algerlega nauðsynlegt að ráðast í hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Aukin framlög til loftslagsmála í þessari fjármálaáætlun, m.a. vegna bindingar og samdráttar gróðurhúsalofttegunda, nema uppsafnað um 1,6 milljörðum kr. á tímabilinu á málefnasviði 15–17. Síðan er ýmislegt annað á málefnasviðinu. Þar erum við bara að tala um loftslagsmálin. En mér fannst hv. þingmaður hitta naglann á höfuðið þegar hún vísaði í að þetta snýr að öllum þáttum þjóðlífsins. Hv. þingmaður vísaði til nýsköpunar. Hv. þingmaður vísaði til orkumála. Hv. þingmaður vísaði til samgöngumála. Hv. þingmaður hefði getað haldið áfram með byggingar. Ég varð fyrir svolitlum vonbrigðum þegar ég sá að nýbyggingin okkar alþingismanna hér væri ekki alveg hugsuð út frá þeim forsendum. En ég tek bara eitt dæmi. Þessi fjármálaáætlun sem snýr að þessu málefnasviði verður aldrei tæmandi. Við vitum alveg að stóra verkefnið er orkuskiptin. Auðvitað er það miklu minna verkefni en í þeim löndum sem við berum okkur saman við. Við erum búin með 85% en 15% eru samt stór og það er ekki hægt að gera því tæmandi skil. Ég held að það sé ekki góð hugmynd að neinn sé þar en ef einhver þyrfti að vera þar þá þyrfti ég væntanlega að taka yfir öll málefnasvið ríkisstjórnarinnar og ég held að það yrði nokkuð umdeilt. En þetta á við um öll málefnasvið. Þetta snýr að viðhorfsbreytingu. Þetta er þjóðarátak og við verðum að hafa það í huga þegar við erum að ræða þessi mál. Það er bara það, virðulegi forseti, sem ég er að draga athyglina að.
Virðulegi forseti. Raforkuöryggi og raforkumál almennt á Vestfjörðum hafa alltaf verið í nokkurri sérstöðu. Fyrrverandi iðnaðarráðherra, Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, setti á fót starfshóp um mitt ár í fyrra sem hafði það hlutverk að kanna hvaða leiðir væru færar til að þoka málum á sviði orkumála á Vestfjörðum í rétta átt með samstilltu átaki í samræmi við áherslur stjórnvalda um orkustefnu. Starfshópurinn hefur þegar skilað af sér skýrslu sem á að kynna á málþingi um orkumál sem fer fram á Ísafirði á morgun. Nú hefur sú sem hér stendur ekki séð skýrsluna en getur sér þó til um innihald hennar og um stöðu mála í fjórðungnum. Raforkuskortur hefur nær alltaf verið til staðar á Vestfjörðum sem hefur skapað óviðunandi raforkuöryggi. Það vantar tilfinnanlega að framleiða meiri raforku innan fjórðungsins. Meiri raforkuframleiðsla kallar á styrkingu meginflutningskerfis og tvöföldun vesturlínu. Í skýrslu um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum er gerð grein fyrir orkuþörf þjóðarinnar með vísan til áherslna og markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum. Í skýrslunni er einnig farið yfir stöðuna á flutningskerfinu og orkumarkaðinn. Vestfirðingar eiga þó nokkuð inni til að geta staðið jafnfætis öðrum landsfjórðungum í orkumálum, hvað þá heldur þegar snýr að þeim metnaðarfullu markmiðum sem við ætlum að setja okkur í loftslagsmálum. Þá kem ég að spurningu minni til hæstv. umhverfis-, orku og loftslagsráðherra - hún er nokkuð stór enda rétt inn í nóttina, þetta er miskunnarlaust hjá mér - hvort við getum séð þess merki í þessari fjármálaáætlun að Vestfirðingar megi vænta þess innan hennar tímamarka að jafna stöðu Vestfirðinga við aðra landshluta þegar kemur að raforkuöryggi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og geri engar athugasemdir við það þó að hv. þingmaður komi hér með grimmar spurningar inn í nóttina. Að öllu gamni slepptu snýr auðvitað allt það sem snýr að þessari fjármálaáætlun að allri þjóðinni. Það sem hv. þingmaður vísar til og er ekkert leyndarmál að við finnum fyrir og höfum heyrt mikið um, ekki bara á Vestfjörðum því að þegar menn skoða stöðuskýrslu, grænbókina, er ákall frá öllum landshlutum um að verða ekki út undan þegar kemur að grænum orkumálum, að fá að taka þátt í grænu byltingunni. Það er auðvitað mikið ákall frá Vestfjörðum en það í sjálfu sér fer inn á miklu fleiri svið en bara það sem snýr að þessum málaflokki. Ég hlakka til, eins og hv. þingmaður, að sjá þær niðurstöður sem koma fram í þeirri skýrslu sem hv. þingmaður vísaði til og fer með flugi í fyrramálið til Ísafjarðar til að ræða þessi mál. Ég tel að það sé mjög skynsamlegt að niðurstöður skýrslunnar séu ræddar með íbúum fjórðungsins á opnum fundum og vænti þess að við munum sömuleiðis ræða þetta hér í þessum sal og líka í hv. þingnefndum. Það sem ég er að vísa til snýr ekki eingöngu að krónum og aurum í þeim málaflokkum sem heyra undir þetta málefnasvið. Þetta er auðvitað stærra og ef við erum að fara í orkuframkvæmdir þá heyrir það ekki beint undir þessi málefnasvið.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og óska honum góðrar ferðar vestur. Ég veit að hann verður margs vísari eftir þann dag, þó ekki væri nema hann hafi gaman af ferðinni. Í fjármálaáætlun er talað um mikilvægi grunnrannsókna á náttúru og auðlindum landsins, vöktun á náttúruvá, náttúru landsins, áhrif landnýtingar og umhverfisþátta ásamt miðlun og hagnýtum rannsóknum. Þá er sennilega hægt að hugsa til mikilvægis náttúrustofa en þær eru átta talsins í öllum landsfjórðungum. Þær sinna rannsóknum á náttúru Íslands og eru sérhæfðar eftir landshlutum. Mikil og góð reynsla er af starfsemi náttúrustofanna og hafa þær sinnt mikilvægum rannsóknarstörfum í nærri 30 ár. Í fjármálaáætlun sem við höfum hér til umfjöllunar er talað um áskoranir eins og loftslagsbreytingar sem geta haft í för með sér miklar breytingar á náttúrufari. Því er brýnt að vakta vel þróun náttúrufars hér á landi og breytingar sem rekja má til umhverfis og mannlegra athafna. Ófullnægjandi vöktunarstig náttúruvár getur aukið líkur á eigna- og manntjóni. Því er mikilvægt að efla vöktunarkerfi vegna náttúruvár og efla rannsóknir á áhrifum loftslagsbreytinga. Náttúrustofur um land allt búa yfir miklum mannauði, þekkingu og ekki síst gríðarlegri reynslu í þessum málum. Því vil ég spyrja hæstv. umhverfis-, orku og loftslagsráðherra í fyrsta lagi hvort ekki sé rétti tíminn til að efla starfsemi náttúrustofa um landið til að byggja undir þessi markmið sem finna má í fjármálaáætlun, sem hér liggur fyrir til umræðu, og í öðru lagi hvort ekki sé mikilvægt að styrkja samstarf náttúrustofa og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best.
Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Hv. þingmaður vísaði áðan í að fyrri spurning hafi verið stór. Þessi spurning er í rauninni miklu stærri. Báðar eru stórar og snerta mjög mikilvæga þætti. Hv. þingmaður vísar til markmiða varðandi grunnrannsóknir, vöktun og annað slíkt og vísaði líka sérstaklega til náttúruvár. Eitt af því sem við erum að horfa á þegar kemur að aðlögun að loftslagsbreytingum er það að við þurfum því miður að hafa meiri áhyggjur af hlutum eins og aurskriðum og öðru slíku. Ég nefni þetta vegna þess að ég lít svo á að það sé alltaf gott líta á hvernig við myndum nálgast þetta ef við værum að byrja með autt blað. Í mínum huga er stóra myndin - ég ætla ekki að fara í nákvæm smáatriði vegna þess að þau liggja ekki fyrir - og það sem snýr að því ráðuneyti sem ég stýri þá er stærsti hlutinn af umfjöllunarefnunum, ef svo má að orði komast, á landsbyggðinni. Það er þess vegna fullkomlega eðlilegt og æskilegt að starfsfólk og starfsemi sé staðsett á landsbyggðinni, m.a. út af staðþekkingu, svo ég taki bara eitt dæmi. En það má nefna margt fleira sem er mjög æskilegt. Auðvitað er þetta alhæfing og það þarf að skoða þessi mál og verður gert út frá þessum gleraugum. En hv. þingmaður vísaði til náttúrustofa og samstarfs við aðrar opinberar stofnanir sem gegna mikilvægu hlutverki og stutta svarið er að auðvitað er mjög æskilegt að það verði. En ég held að við eigum að líta líka á stofnanauppbygginguna og þá starfsemi sem þar er með sérstaklega þessum augum, að taka mið af því að umfjöllunarefnin, ef þannig má að orði komast, eru að stærstum hluta, a.m.k. mjög stórum hluta, á landsbyggðinni.
Virðulegur forseti. Ég er með fyrirspurn á umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra. Við auglýsum okkur sem grænt land og í þessari fjármálaáætlun er tekið fram að öll raforka sem við framleiðum sé af endurnýjanlegum uppruna. Það er gott og vel. En orkan sem við notum er annað mál. Ég kem frá Vestmannaeyjum og þar eru loðnubræðslur keyrðar á olíu alla vertíðina og meira að segja sundlaugin okkar er keyrð á olíu. Ég tel að við þurfum að skoða betur möguleika á að virkja sjávarföll og sjávarstrauma enda eru í kringum eyjarnar sterkir straumar. Einnig tel ég að við þurfum að skoða möguleikana á því að nýta vindorku fyrir orkuþörf Vestmannaeyja. Auk þess vantar okkur varanlega lausn á sorphirðumálum. Við höfum verið ferja sorp upp á land í mörg ár vegna þess að það er engin sorpbrennsla lengur í Eyjum. Er hæstv. ráðherra sammála mér að leita þurfi lausna í umhverfis- og orkumálum Vestmannaeyja, t.d. með því að nýta sjávarföll, sjávarstrauma og vindorku? Hvaða lausnir sér hæstv. ráðherra í orkumálum og sorphirðumálum í Vestmannaeyjum sem og víða á landsbyggðinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Stutta svarið er já. Hv. þingmaður vísaði hér í sjávarföll og sjávarstrauma sem miðað við þær upplýsingar sem ég hef, þá eru það mjög spennandi valkostir en stutt á veg komnir. En ég held að það séu flestir sammála um að þar séu miklir möguleikar. Vindorkan hefur á örskömmum tíma breyst frá því að vera eitthvað sem við litum ekki á að væri neinn valkostur í það að vera hagkvæmasti valkosturinn þegar kemur að orkunýtingu almennt talað. Og ef ég mætti bæta í upptalninguna þá finnst mér svolítið vanta, sem er kannski bara út af viðhorfi okkar Íslendinga til veðurfarsins hér, að við tölum um sólarorkuna. Við tölum lítið um hana en hún er nýtt víða, líka norðarlega. Það er hægt að nýta hana hér líka. Þetta snýst ekki um að það sé slík sól að maður brenni, þú þarft bara birtu og framþróun í þessum málum hefur verið mikil. Hv. þingmaður vísaði líka í sorphirðuna. Ég held nefnilega að það sem við teljum smátt geti bara verið mjög stórt og reyndar eru þessir hlutir sem hv. þingmaður nefndi ekkert smáir. Umræðan hefur stundum verið sú að við erum að takast á við mjög, alla vega á íslenskan mælikvarða, stóra hluti og erum að deila um þá en við missum kannski sjónar á því sem er nær okkur og gætu verið auðveldari og náðst betri sátt um og gætu verið vænlegir kostir. Hv. þingmaður nefndi hér nokkra og stutta svarið er já. Ég tel þetta afskaplega mikilvægt, hvort sem það er í Vestmannaeyjum eða á öðrum stöðum. Þarna eru líka hlutir sem snúa að því að spara orku eins og varmadælur sem Vestmannaeyingar hafa góða reynslu af. Það er komið frumvarp fyrir þingið frá mér sem miðar að því að geta einfaldað það kerfi [[Forseti hringir.]]og gert það skilvirkara. Þannig að ég bara fagna orðum hv. þingmanns og er sammála því sem hv. þingmaður lagði upp með.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin og hvet hann eindregið til að setja svolítinn kraft í málið, ég held að það veiti ekki af. Við erum að urða í Vestmannaeyjum sennilega meiri hlutann af okkar sorpi, sem er náttúrlega alveg skelfilegt. Til framtíðar litið þá er ekkert að gerast í raun og veru. Eftir því sem ég veit best er verið að herða alla löggjöf um þessi sorphirðumál og brennslumál um næstu áramót og maður hefur bara áhyggjur af stöðunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Aðeins varðandi löggjöfina sem tekur gildi um næstu áramót. Ég hvet hv. þingmann til að líta það aðeins bjartsýnni augum vegna þess að þar erum við að setja okkur markmið, við erum á eftir. Á mörgum sviðum erum við framarlega og á undan öðrum en þegar kemur að endurnýtingu og við getum sagt bara sorphirðu þá megum við gera miklu, miklu betur. Þar eru sett metnaðarfull markmið. En þetta er mikið til umræðu núna og ég er að heimsækja fulltrúa sveitarfélaga og fyrirtækja til að ræða þessi mál og það á að vera tryggt að það sé líka sveigjanleiki í lögunum til þess að ná markmiðunum með mismunandi leiðum. Aðalatriðið er að við séum að flokka og það skili sér á rétta staði. Það er aðalatriðið. Síðan erum við Íslendingar þannig að 85% íbúa eru, ef ég man rétt, innan Hvítár, en síðan erum við með fámenna staði úti um allt land. Það er ekkert að því og í rauninni bara mjög jákvætt og við leitum bestu leiða til þess að ná þessum markmiðum og við þurfum bara að sjá til þess að laga- og reglugerðakerfið sé ekki að þvælast fyrir því. Aðalatriðið er þetta; að við séum að flokka og það sem við flokkum fari á réttan stað. En það eru margar leiðir í því og nú þegar eru sveitarfélög að gera það með misjöfnum hætti, sum með mjög góðum árangri. En í heildina litið þá verðum við að gera miklu betur. Það er markmiðið með lögunum. Ef við þurfum eitthvað að snurfusa hluti þar til að gera landsmönnum auðveldara að ná þessum markmiðum þá eigum við að líta það jákvæðum augum.
Frú forseti. Árið 2025 er árið sem heimsbyggðin og þar með Ísland þarf að vera búin að toppa losun á koltvísýringi og síðan að minnka hana verulega. 2025 er bara árið sem er á miðju tímabili þessarar fjármálaáætlunar þannig að það er ekki eftir neinu að bíða. Aðgerðir þarf strax. Hér var rætt fyrr í kvöld hvernig aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum talaði ekki nógu mikið inn í þessa fjármálaáætlun. Mig langar að taka þann þráð upp og benda á hvernig loftslagsáherslur í þessari fjármálaáætlun tala ekki heldur nógu mikið við loftslagsáætlanir í fjármálaáætluninni. Það er nefnilega ágætt hérna á málasviði umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra að þar er sett markmið um 55% samdrátt í nettólosun, á málefnasviði 17. Það eru sett markmið um losun á þremur öðrum stöðum í áætluninni; frá landbúnaði, samgöngum á landi og svo er það svokallað ESD. ESD er sérstaklega áhugavert vegna þess að það er nákvæmlega sama mengi losunar og þessi 55% tala nær yfir. ESD stendur fyrir Effort Sharing Directive, sem er væntanlega samfélagslosunin eða losun á beinni ábyrgð stjórnvalda. Nema hvað, þar á málefnasviði 7, er talað um að losunin fari niður í 2.700 kílótonn af CO 2 ígildum fyrir árið 2027. Það er ekki nema 14% samdráttur í losun frá árinu 2005, [[Forseti hringir.]]viðmiðunarárinu sjálfu. 14% er töluvert minna en þau 55% sem eru sett á málefnasviði loftslagsráðherrans. [[Forseti hringir.]]Ég vil bara vita: Hvar er samræmingin í þessu skjali? Af hverju er ekki búið að vefa loftslagsmálin inn í allt?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir sitt innlegg. Ég held að það sé ekki hægt að kvarta undan því að það vanti markmiðin. Ég held að það sé ekki vandamálið. Aðalatriðið er að verkefnið er stórt og ég hef ekki heyrt neinn mann sem hefur þekkingu á þessu halda öðru fram en að við séum með metnaðarfull markmið. Spurningin er um það hvernig við ætlum að ná þeim. Ef hv. þingmaður er að vísa til þess almennt að í þeim áætlunum sem við erum með í hinum ýmsum málum endurspeglist loftslagsmarkmiðin ekki nægilega skýrt þá held ég að það geti verið eitthvað til í því. En ég held að það muni breytast og ég hef fulla trú á að það muni breytast. Það er verkefnið. Við þurfum að vera með þau gleraugu, loftslagsmarkmiðsgleraugun, á öllum þáttum. Það er stóra verkefnið. Ég skal alveg viðurkenna það að mér finnst þetta stundum fara svolítið í umræður um að við erum sífellt - eða kannski ekki sífellt, en umræðan er svona meira um einhverjar tölur og prósentur. En við vitum alveg hver markmiðin eru. Þau hafa ekki farið fram hjá neinum og eru opinber og koma fram í stjórnarsáttmálanum. En við verðum að koma okkur á þann stað að fara í tölusett markmið um það hvernig við ætlum að ná þessu í einstaka geirum. Það er stóra markmiðið. Það er markmið allra, ekki bara hjá þeim sem eru hérna inni í þessum sal vegna þess að það liggur alveg fyrir að jafnvel þótt við værum 100% sammála um alla hluti hér þá gerist lítið í málaflokknum ef við erum ekki með þá aðila sem þurfa að framkvæma þá með okkur.
Frú forseti. Nei, ég var einmitt ekki að kvarta undan því að það vantaði markmið. Ég var að benda á varðandi markmiðið um samdrátt í nákvæmlega sömu losun, ekki brotið niður á geira heldur stóra talan um 55% markmiðið sem birtist á síðu 322, að á síðu 277 er hægt að reikna það upp í 14% samdrátt, markmið um samdrátt í losun á nákvæmlega sama sviði. Það skeikar næstum ferföldu innan sama skjals á vegum sömu ríkisstjórnar sem segist vera með sama metnaðinn en er ekki búinn að samtvinna loftslagsmálin nógu vel til að það endurspeglist í þessu eina skjali sem við erum með til umfjöllunar. 2025 er árið sem við þurfum að ná hápunkti og fara að lækka losun á heimsvísu og svona handarbaksvinnubrögð eru ekki það sem við viljum sjá á þeim tímapunkti. Mig langar hins vegar að spyrja um markmið um orkuskipti í samgöngum sem voru hér til umræðu fyrr í dag og enn sem komið er er að margra mati, m.a. þess sem hér stendur, of mikil áhersla á að skipta einfaldlega mótorum út í farartækjunum en ekki að t.d. fækka bílum eða gera annað sem hægt er að gera til að draga úr umferðarmagni og þar með fækka eknum kílómetrum. Að breyta ferðavenjum köllum við þetta. Það er kafli í fjármálaáætluninni um sjálfbæra fjármögnun grænna verkefna þar sem er ekkert talað um almenningssamgöngur t.d., sem er eitthvert mest borðleggjandi fjárfestingarverkefni sem hægt væri að ráðast í til þess akkúrat að breyta ferðavenjum og ná fram miklu víðtækari [[Forseti hringir.]]grænni umbyltingu heldur einfaldlega að taka alla bensínbíla og breyta þeim í rafmagnsbíla. [[Forseti hringir.]]Það gefur líka fólki aukið frelsi til að velja sér ferðamáta. Af hverju ekki aukin áhersla á almenningssamgöngur í þessu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg. Hv. þingmaður er áhugasamur um almenningssamgöngur og ég geri engar athugasemdir við það. Auðvitað er það þannig þegar kemur að orkuskiptunum að þá snýst þetta um það að fara úr jarðefnaeldsneyti yfir í græna orku og þess vegna eru menn að fara úr bensín- og dísilbílunum yfir í græna orku og rafmagn. Það eru jákvæð teikn hins vegar líka þegar kemur að öðrum samgöngumátum eins og innanlandsfluginu og fyrsta rafflugvélin er komin til landsins. Þær fyrstu, miðað við þær heimildir sem ég hef séð, eru að fara 2026 í fjöldaframleiðslu, það er vél sem er 19 sæta sem verður 65–80% ódýrari í rekstri heldur en þær sem nú eru. Ef það gengur eftir þá er það bylting í almenningssamgöngum, fullkomin bylting og myndi þýða að við gætum nýtt þá flugvelli sem við erum ekki að nýta núna sem eru víðs vegar um landið og myndi létta mjög á vegakerfinu og þýddi náttúrlega mjög aukna umferð um Reykjavíkurflugvöll eins og aðra flugvelli. Það verður áhugavert að sjá hvað gerist líka sömuleiðis í skipum. Flaggskip okkar í orkuskiptunum er án nokkurs vafa Herjólfur sem keyrir áfram á rafmagni. Það eru fáir með þær hugmyndir að við munum keyra skip sem sigla mjög langt á rafmagni en hins vegar liggur alveg fyrir að menn telja líklegt að ferjur, sem eru auðvitað almenningssamgöngur, geti keyrt áfram á rafmagni eins og Herjólfur. Þannig að það eru margir spennandi valkostir þegar kemur að þessu en hins vegar er erfitt um þetta að spá vegna þess að sem betur fer er þetta hröð þróun. Það er mjög mikið í gangi. Það er alveg ljóst að það er líklegt að sá sem er með nákvæman spádóm núna um hvernig mál munu þróast [[Forseti hringir.]]muni hafa nokkuð rangt fyrir sér.
Frú forseti. Það kemur væntanlega hvorki hv. þingmönnum né hæstv. ráðherra á óvart að mig langar að forvitnast örlítið um áform um stofnun þjóðgarðs á miðhálendi Íslands. Í stjórnarsáttmála segir að unnið verði að stofnun þjóðgarðs á þegar friðlýstum svæðum og jöklum á þjóðlendum á miðhálendinu. Þegar friðlýst svæði á miðhálendinu er þó nokkur og þeirra stærst mun vera Vatnajökulsþjóðgarður sem þekur jú alla jökulhettuna. Ætli það séu ekki um 14% landsins sem þar er undir. Mig langaði að forvitnast í samhengi þeirrar fjármálaáætlunar sem við ræðum hér. Þetta er aðeins annað markmiðið en var í tíð fyrri ríkisstjórnar þar sem lögð var heilmikil vinna í það verkefni að ræða stofnun miðhálendisþjóðgarðs eða þjóðgarðs á hálendi Íslands sem sannarlega þurfti mikla og fékk mikla umræðu, mjög nauðsynlega umræðu, en hún kláraðist ekki alveg og ljóst að það þarf að gera það í frekara samtali og samráði. Það sem hangir sannarlega með friðlýstum svæðum og uppbyggingu þeirra er uppbygging innviða, svo sem gestastofa, göngustíga, salerna og allt þetta sem tengist þessum verkefnum. Vissulega má ætla að á mörgum þessara þegar friðlýstu svæða sé staðan ansi góð eins og hún er í dag. En eitthvað hlýtur að þurfa til viðbótar og mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra að því hvort og hvernig gert sé ráð fyrir því í þessari áætlun að uppbyggingarþörf fylgjandi stofnun þjóðgarðs á hálendinu verði mætt, hvort það sé með sérstökum fjárveitingum til einstakra gestastofa eða með því mjög svo ágæta tæki, landsáætlun um uppbyggingu innviða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég kýs að nálgast þetta svona: Í fyrsta lagi tel ég að sú vinna sem var unnin, það samtal sem var tekið þó að það gæti orðið svolítið erfitt, nýtist og ég lít svo á að þegar kemur að þjóðgarði sé það, eins og nafnið gefur til kynna, garður fyrir þjóðina. Eins og mér sýnist þetta vera núna vantar svolítið upp á það að stór hluti þjóðarinnar sé sannfærður um að garðurinn sé fyrir þann part af þjóðinni sem þeir telja sig tilheyra. Það sem ég er að segja er að á þeim fundum sem ég hef haldið í þessu embætti greinir maður tortryggni. Þá er það bara verkefnið að finna leiðir til að ná því markmiði sem lagt er upp með í stjórnarsáttmála að allir geti verið sáttir eða sem allra flestir og við séum að búa til stærri þjóðgarð en við erum með núna. Við erum með Vatnajökulsþjóðgarð. Við erum með þjóðgarðinn á Þingvöllum. Við erum með þjóðgarðinn á Snæfellsnesi. Við erum með friðlýst svæði sem þekja eftir því sem ég best veit 30% af landinu. Við þurfum að sjá til þess að þetta sé þannig að fólki líði vel með fyrirkomulagið, hvernig sem það verður útfært og líti svo á að það sé partur af því. Hv. þingmaður vísaði til ágætistækis sem ég fljótt á litið sé ekki neina stóra galla á sem er landsáætlun um innviði. Mér sýnist að menn hafi lagt upp með skynsömum hætti en ég kem betur að því í mínu seinna andsvari.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Við deilum alveg þeirri sýn og skoðun að um þjóðgarða sem þjóðin á saman þarf að ríkja sátt og eining. Hins vegar held ég að í stöðu og tilfelli þeirra svæða sem um ræðir akkúrat núna, það er þegar friðlýstra svæða og núverandi þjóðgarða, sé sannarlega komin í einhverjum tilfellum yfir 40 ára reynsla á mikilvægi þessara svæða sem eru, skulum við segja, frátekin fyrir þjóðina alla. Ég geri mér alveg grein fyrir því að ef ráðast á í breytingar, eins og hugmyndir eru um, á lögum til að efla og styrkja vernd þessara svæða og tryggja aðgang að þeim og umgengni þá gæti líka þurft einhvers konar uppbyggingu innviða. Það gætu verið einstakar gestastofur sem eru kostnaðarsamar framkvæmdir og skipta máli, en jafnframt minni innviðir, svo sem salerni og annað því um líkt, sem við vitum að skiptir mjög miklu máli. Í því ljósi treysti ég því að við sjáum þess merki í þessari fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir því. Annað sem mig langar að nefna örstutt í lokin. Í ljósi allrar umræðu um loftslagsmál, sem er ekki minna mikilvæg í þessu samhengi öllu saman, þá er líka aukin áhersla að verða á mikilvægi verndarsvæða sem ákveðinnar mótvægisaðgerðar við óheillaþróun í loftslagsmálum. Í annars ágætri fjármálaáætlun um stofnun þjóðgarðs á miðhálendinu er talað um að það felist í því tækifæri til að þróa samstarf við landeigendur um verkefni í náttúruvernd á svæðum sem ekki hafa hlotið friðlýsingu eða friðun og teljast sérstök sakir landslags, gróðurfars eða dýralífs. Mig langar í því samhengi að spyrja hæstv. ráðherra: Sér hann í því tækifæri á þeim svæðum á miðhálendi Íslands þar sem ekki endilega verður þjóðgarður því það eru ekki þegar friðlýst svæði? Væri hægt að ráðast í svona samstarfsverkefni einmitt með bændum og öðrum hagaðilum inni á hálendinu til að styrkja náttúruverndina innan miðhálendislínunnar þó ekki sé endilega um friðlýst svæði að ræða?
Ég þakka aftur hv. þingmanni fyrir fyrirspurnirnar og hans innlegg. Ég kom ekki að því áðan en það er verið að klára þjóðgarðsmiðstöð á Hellissandi, Kirkjubæjarklaustri og í Mývatnssveit. Þetta eru stórar og dýrar framkvæmdir en ég trúi því að þær muni skila sér. Þetta er tæpur milljarður á þessu ári og 1,2 milljarðar 2023. Hv. þingmaður þekkir þetta mál mjög vel. Svo sannarlega var það ekki ég sem setti þetta á laggirnar, það voru þeir sem voru á undan mér á vettvangi og ég tel að þetta sé skynsamlegt. Hv. þingmaður vísaði hér til hlutar sem mér finnst vera algerlega þess virði að skoða mjög gaumgæfilega. Ég skal alveg viðurkenna að ég er mjög mikið að passa mig á að segja ekki hvernig hlutirnir eigi að vera af því þú getur ekki bæði tekið samtalið og hlustað og svo mætt og sagt: Heyrðu, þetta á að vera svona. Eini gallinn er sá að það eru bara 24 stundir í sólarhringnum. En ég reyni að fara það sem ég mögulega get til þess að hlusta á þá aðila sem búa við þjóðgarðinn, búa við friðlýstu svæðin. Það eru mismunandi sjónarmið, það eru mismunandi aðstæður en eitt markmiðið er að líta alveg sérstaklega til þess. Ég held að stóra verkefnið sé núna einhvern veginn að vinna á tortryggninni þannig að fólk geti treyst því að þær breytingar sem eru gerðar og það fyrirkomulag sem verði muni ekki taka einhverjum breytingum, að það sem var lagt upp með og kynnt breytist allt í einu í einni svipan. Svo er ýmislegt sem ég get ekki lagt upp núna því að verkefnið er auðvitað mjög spennandi og framtíðarsýnin er mjög spennandi. En hún gengur út á það að fólk bæði sé sátt við og treysti því og trúi því að það verði þannig um framtíð.
Frú forseti. Eitt er það sem hægri menn aðhyllast öðru fremur og það er að rétt verð sé greitt fyrir gæði, hvers konar verðmæti og jafnvel tjón líka. Sú umræða hefur verið hávær að þjóðhagslega tjónið sem stafar af losun mengandi lofttegunda og efna hafi ekki verið metið að fullu. Í fyrsta lagi veldur mengandi losun skaða á náttúrulegum vistkerfum sem erfitt er að meta til fjár en getur haft áhrif langt inn í framtíðina eins og við þekkjum. Í öðru lagi bíður fólk heilsufarslegt tjón af loftslagsbreytingum. Í þriðja lagi valda loftslagsbreytingar á heimsvísu uppskerubresti og skorti sem getur svo haft bein áhrif á matvælaverð hér á landi. Í fjórða lagi ber íslenska ríkið fjárhagslegar skuldbindingar á grundvelli alþjóðasamninga um loftslagsmál þegar ríkisstjórnin nær ekki markmiðum sínum. Í þessari fjármálaáætlun eru t.d. 800 millj. kr. eyrnamerktar vegna Kyoto-bókunarinnar og svona má lengi telja. Krafan er sú að fjárhagslegur kostnaður samfélagsins af mengun sé metinn með þessum hætti og gjald lagt í samræmi við það. Á meðan það er ekki gert er til staðar markaðsskekkja sem gerir hlutfallslega arðbærara að menga en að gera það ekki. Þetta er kallað mengunarbótareglan og þeir sem menga borga. Tekjum hins opinbera af slíkri gjaldlagningu er síðan hægt að verja í stuðning við græna nýsköpun eða til almennrar skattalækkunar. Þannig yrði hægt að skapa tvöfaldan hvata til að draga úr losun og stuðla að því að við náum loftslagsmarkmiðum okkar. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi sett sig inn í þessa umræðu og hver afstaða hans sé til þess að losun mengandi lofttegunda og efna verði gjaldlögð í samræmi við kostnað samfélagsins af henni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans innlegg og fyrirspurnirna. Það er í sjálfu sér auðvelt að taka undir það sem hv. þingmaður segir. Síðan þegar kemur að framkvæmdinni getur það verið aðeins snúnara og reyndar fór hv. þingmaður alveg ágætlega yfir það. Hv. þingmaður vísaði til þess eðlilega að það væri erfitt að verðleggja þessa hluti. Ég held að stóra málið sé að það sem við erum að gera en þurfum að gera meira af er að við erum að breyta hlutum í þá veru að við erum að setja, hvort sem það heita ívilnanir, skattar eða framkvæmdir, við erum að miða að því að gera hér mun loftslagsvænna samfélag, ef þannig má að orði komast. Þetta snýr ekki bara að sköttum og gjöldum. Svo getum við litið á t.d. ívilnanir í sköttum. Hvað er það nákvæmlega? Við erum náttúrlega búin að stórefla og stórauka, og verðum að gera það, þegar kemur að nýsköpun í þjóðfélaginu. Við munum aldrei leysa þennan vanda nema með nýsköpun og tækniframkvæmdum. Annað líka með hið opinbera. Hvað köllum við það - sem ég vona að við gerum í auknum mæli, við verðum að gera það og það er markmið þegar kemur t.d. að byggingum og fjárfestingum en það getur verið dýrara, alla vega til skamms tíma - hvað köllum við það? Eru það skattar og gjöld þegar við ákveðum að hið opinbera setji þau markmið að allar byggingar séu eins loftslagsvænar og mögulegt er, innkaup eins loftslagsvæn og mögulegt er? Þetta er svolítið auðveldara um að tala en í að komast en samt ekki. Ef allir eru með augun á boltanum - ég veit við hv. þingmaður getum auðveldlega notað slíkar líkingar út af okkar áhugamálum - þá komumst við í mark. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við ætlum að gera og við þurfum að leita allra leiða til þess.
Frú forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og fyrir að taka þátt í umræðunni með okkur í kvöld. Þetta eru auðvitað brýn mál, umhverfis- og loftslagsmálin, og þau ættu með réttu að teygja sig í gegnum alla málaflokka fjármálaáætlunar og alla málaflokka ríkisstjórnarinnar, sem ég veit svo sem að er í orði kveðnu en síðan þarf framtíðin að skera úr um það hvort það nái á borðið sjálft. Mig langar sérstaklega að líta til rammans sem er settur um ráðuneyti hæstv. ráðherra og þá lækkun um 600 millj. kr. sem áætluð er á stuðningi við græna fjárfestingu undir lok tímabilsins. Ég hefði ætlað að hæstv. ráðherra legði áherslu á stuðning við einkaframtakið og sæi kosti þess að örva það, ekki síst til að tryggja að framfarir á sviði umhverfis- og loftslagsmála eigi sér ekki einungis stað hjá hinu opinbera heldur í samfélaginu öllu, enda getur nokkuð kostnaður fylgt slíkum breytingum fyrir atvinnulífið eins og við þekkjum. Því vil ég spyrja hvort þessi lækkun sé til marks um stefnubreytingu hjá ríkisstjórninni, um að draga úr stuðningi við græna fjárfestingu undir lok tímabils fjármálaáætlunar, eða hvort hér hafi fjármunir verið teknir til að stoppa í gat annars staðar í áætluninni án frekari skýringar. Síðan langar mig líka að spyrja hæstv. ráðherra um orkuskiptin og fyrirsjáanlega orkuþörf en auðvitað er talsvert tekist á um þessi mál í samfélaginu eins og við þekkjum, mismunandi hugmyndafræði hampað í þessum efnum. Þeir sem segja t.d. að orkuskiptin, sumir hverjir a.m.k., kalli ekki á mikla orkuöflun til viðbótar við núverandi virkjanir vísa þá stundum til þess að nóg væri að eitt af álverunum á landinu myndi hætta starfsemi, þá væri sá vandi leystur, eitt eða jafnvel fleiri álver ef út í það er farið. Mig langaði líka að spyrja hæstv. ráðherra hver skoðun hans er á þessu, bara svona praktískt séð. Gæti ríkisstjórnin tekið þá ákvörðun einn, tveir og þrír, að einhverju tilteknu álveri yrði lokað, þar yrði starfseminni ekki fram haldið í ljósi þeirra samninga sem gilda og ýmissa ákvæða í samningum um framlengingu á þeim og þess háttar og svo jafnframt hvort fýsilegt væri að gera það?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir hans innlegg og spurningar. Bara varðandi einstaka þætti, varðandi krónur og aura, þá kæmi það verulega á óvart ef við sæjum ekki breytingar á þessum málaflokki í tíð þessarar fjármálaáætlunar. Menn gera auðvitað áætlanir miðað við þær bestu forsendur sem þeir hafa en það er bara svo augljóst að þær áætlanir sem við leggjum upp með núna munu taka breytingum. Ég verð því bara að segja eins og er að ég er frekar rólegur þegar kemur að því. Menn nefna að einhverjar tölur séu kannski ekki alveg nákvæmar. Já, alveg pottþétt. Við erum bara að gera þetta sem ég segi að sé mjög skynsamlegt, ég segi að það sé skynsamlegt að leggja í áætlun og reyna að gera hana eins vel eins og mögulegt er. En þetta mun taka breytingum í þessum málaflokki, örugglega í öllum en alveg sérstaklega í þessum. Þegar hv. þingmaður vísar til orkuskipta og þess að loka einstökum verksmiðjum þá er grunnhugmyndafræðin sú þegar kemur að loftslagsmálum að við erum ekki að ýta vandanum annað. Ef allir myndu hugsa þannig þá næst enginn árangur í baráttunni við loftslagsvána. Ef allir myndu bara hugsa: Það sem snýr að mengun hjá okkur, við ætlum bara að taka það og færa það eitthvað annað. Hvert á það að fara? Það ætti væntanlega að fara í eitthvað annað stjörnukerfi ef við ætluðum að ná árangri í loftslagsmálum. Hjá öllum þjóðum sem við berum okkur saman er hugmyndafræðin að við séum að taka á því sem er hjá okkur. Það er alveg sama hvað það er, það sem hv. þingmaður nefndi eða eitthvað annað. Fyrir utan allra handa aðra þætti, ef við ætlum að loka einhverri atvinnustarfsemi, sama hver hún væri, sem einhverjir væru búnir að fjárfesta í í góðri trú, og atvinnu og atvinnusköpun og annað slíkt, það hefði náttúrlega allra handa afleiðingar í för með sér. Aðalatriðið er þetta: Við þurfum að taka á því sem er hjá okkur. Það liggur alveg fyrir. Þetta er ekkert frekar en að við gætum tekið á glæpum á Íslandi þannig, ef einhverjir væru, [[Forseti hringir.]]að við myndum bara taka glæpamenn og flytja þá til annarra landa og segja: Við höfum náð gríðarlegum árangri í að ná niður glæpum á Íslandi. [[Forseti hringir.]]Þó að þetta sé alls ekki sambærilegt, svo að það sé alveg sagt. Hins vegar er hugsunin sú að við yrðum að taka á loftslagsvánni með [[Forseti hringir.]]öðrum þjóðum í heiminum.