Virðulegi forseti. Mér finnst viðeigandi og raunar nauðsynlegt að minnast á þá staðreynd að í dag, 25. nóvember, er alþjóðlegur baráttudagur gegn kynbundnu ofbeldi. Dagurinn í dag er mikilvæg áminning þess að enn eigum við langt í land þegar kemur að því að uppræta það grafalvarlega mein sem ofbeldi er í samfélagi okkar, hvað þá á heimsvísu. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni verður þriðja hver kona fyrir líkamlegu eða kynferðislegu ofbeldi á ævi sinni um heim allan, oftast í nánum samböndum. Staðreyndin er sú að í miðjum heimsfaraldri hafa fleiri tilkynningar borist hér á landi um heimilisofbeldi á þessu ári en á sama tíma síðustu þrjú árin. Síðustu þrjú ár, herra forseti. UN Women hafa bent á þá staðreynd að margar konur og stúlkur um heim allan séu bundnar heima með ofbeldismönnum sínum vegna samkomutakmarkana og útgöngubanna. Jafnframt hefur fjármagni verið stýrt frá úrræðum og stoðþjónustu fyrir þolendur ofbeldis. Þetta er grafalvarleg staða, virðulegi forseti, sem ekki verður hunsuð. Það er því miður svo að kynbundið ofbeldi er hrein og klár skuggahlið af Covid-19. Þessi ofbeldishrina er ekkert annað en skuggafaraldur. Langtímaafleiðingar af slíku ástandi eru augljósar og hljóta að eiga skilið mikla athygli af okkar hálfu hér á Alþingi. Það hlýtur að liggja beinast við að koma á sérstökum aðgerðapakka til að koma í veg fyrir langtímaafleiðingar. Hér á þingi verður mönnum tíðrætt um frelsi. Það hlýtur því að liggja beint við að við gerum allt sem í okkar valdi stendur til að verja frelsi kvenna til að þurfa ekki að búa við ofbeldi.
Forseti vill leyfa sér að taka undir orð hv. þingmanns, dagurinn í dag er mikilvægur; hafði reyndar hugsað sér að gera það í upphafsorðum en það flaut fram hjá. Ég held að dagurinn, eins og hv. þingmaður nefnir, gefi okkur tilefni til að hugleiða þau grafalvarlegu mál, þær miklu meinsemdir sem þar eru á ferðinni.
Virðulegur forseti. Er ekki kominn tími til að reikna upp rétta framfærslu? Hvers vegna erum við með í frumvörpum til laga og samþykkjum einnig upphæð til framfærslu fyrir einstakling sem er ekki bara undir fátæktarviðmiðum heldur er sárafátækt? Ríkisstjórnin telur einstakling geta lifað á t.d. 83.233 kr. á mánuði og það í formi fæðingarstyrks, ef hann er utan vinnumarkaðar eða í minna en 25% starfi. Einstaklingur getur ekki lifað á Íslandi af þeirri upphæð í um viku, hvað þá mánuð og þá ekki einstaklingur sem er að fæða barn. Fæðingarstyrkur í fullu námi skal aldrei vera lægri en 190.747 kr. á mánuði, fæðingarorlof í 25–40% starfi á aldrei að vera lægra en 137.638 kr. á mánuði. Vinnandi einstaklingur í 50–100% starfi fer aldrei hærra en 600.000 kr., og aldrei lægra en 184.190 kr. Og allar eru þessar tölur fyrir skatt. Lægstu lífeyrislaun eru um 260.000 kr. á mánuði fyrir skatt og þeir sem eru í búsetuskerðingu fá 90% af þeirri upphæð. Atvinnulausir hafa 300.000 kr. að lágmarki, lágmarkslaun eru 350.000 kr., listamenn eru með rúmlega 400.000 kr. Á hvaða launum og í hvaða mismununarþoku eru þeir fastir sem búa til svona óréttlátt kerfi þar sem sumir hafa það gott en aðrir eru dæmdir til að lifa við sárafátækt? Hver er rétta framfærslan? Hvers vegna vill ekki ríkisstjórn eftir ríkisstjórn reikna rétta framfærslu? Hvað er að í sálartetri þeirra sem geta komið á og viðhalda svona mismununarkenndu óréttlæti varðandi framfærslu fólks? Er ekki kominn tími til að hætta þessu óréttlæti, sjá til þess strax að rétta framfærslan sé fundin og að enginn þurfi að svelta, tóra eða engjast í fátæktargildru lengur, hvað þá í sárafátækt? Hysjum upp um okkur manngæskuna hér á þingi, og komum þessu í lag, því að annað er okkur til háborinnar skammar.
Herra forseti. Það eru kunnuglegir litir á viðvörunum Veðurstofunnar í dag, appelsínugul viðvörun víða um land. Á sama tíma erum við í stöðu sem ég satt best að segja trúi varla að við séum komin í, stöðu sem var fullkomlega fyrirsjáanleg og stöðu sem hefði átt að vera löngu búið að bregðast við. Á morgun og á föstudag verðum við í þeirri stöðu að hafa ekki tiltæka björgunarþyrlu hér á landi. Í ofanálag er staðan sú að vegna uppsafnaðrar viðhaldsþarfar verður aðeins ein björgunarþyrla tiltæk, a.m.k. fram að jólum. Þetta á einfaldlega ekki að geta gerst, herra forseti, og mikil er ábyrgð ríkisvaldsins. Það á ekki að geta gerst að kerfið sé ekki til staðar þegar við þurfum á því að halda. Það er ekkert sem réttlætir það að björgunarþyrlur séu ekki tiltækar. Á síðasta ári fór Landhelgisgæslan í um 280 útköll og tveir þriðju þeirra voru vegna alvarlegra slysa eða veikinda og þriðjungur vegna björgunaraðgerða. Það þýðir að það eru um 63% líkur á útkalli næstu tvo daga. Þetta er ekki ásættanlegt og kallar á heildarumræðu um hvernig við stöndum að almannavörnum í landinu. Við búum í dreifbýlu landi með fjölmörgum fjallvegum. Við búum í landi sem byggir á sjósókn og ef vel ætti að vera ættum við að hafa a.m.k. þrjár þyrlur til taks. Þá verðum við að spyrja okkur hvort eðlilegt sé að allt viðbragðskerfið sé staðsett á höfuðborgarsvæðinu og skoða það vandlega hvort réttast væri að dreifa þyrlunum um landið til að stytta viðbragðstíma þeirra. Það má kalla það kaldhæðni örlaganna að í kvöld er varað við fyrsta vetrarstorminum. Viðvaranir Veðurstofunnar hafa eflaust vakið ugg í brjósti þeirra fjölmörgu sem lifðu storm eftir storm síðasta vetur og óttast eðlilega það versta. Staðan er einföld, herra forseti. Þetta snýst ekki aðeins um kaup og kjör. Þetta er dauðans alvara. Ráðherra verður að finna lausn á þessu máli, ekki seinna en núna.
Herra forseti. Stór skref voru stigin í jafnréttismálum á Íslandi árið 2000 þegar þáverandi félagsmálaráðherra og þingmaður Framsóknarflokksins, Páll Pétursson heitinn, lagði fram frumvarp um breytingar á fæðingarorlofi sem miðaði að því að jafna rétt foreldra til töku fæðingarorlofs. Markmið laganna var að tryggja barni samvistir við bæði föður og móður og gera foreldrum kleift að samræma fjölskyldu- og atvinnulíf. Þetta var bylting á sínum tíma og Ísland var fyrsta landið í heiminum til að fara þessa leið. Sem Framsóknarkona er ég afar stolt af því að standa hér í dag og rifja þessa sögu upp því að hún sýnir hversu framsýnn Framsóknarflokkurinn hefur verið í gegnum tíðina, ekki síst á vettvangi félags- og jafnréttismála. Í gær var síðan afar góð umræða um frumvarp núverandi félags- og barnamálaráðherra, Ásmundar Einars Daðasonar, en það frumvarp snýst um breytingar á núgildandi lögum. Mikil vinna hefur verið farið fram í þessa endurskoðun síðan 2019. Helstu breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu eru lenging fæðingarorlofs í 12 mánuði. Þetta var stór dagur hjá okkur. Sjálfstæður réttur hvors foreldris um sig verður sex mánuðir en foreldrum verður heimilt að framselja einn mánuð sín á milli. Því getur annað foreldrið tekið fæðingarorlof í sjö mánuði en hitt fimm. Í gær komu fram ýmsar skoðanir á þessu máli en málið er gengið til hv. velferðarnefndar. Ég heyrði ekki betur en að allir þingmenn sem tóku þátt væru ánægðir með framlagðar breytingar, en þó má gera ráð fyrir að einstaka útfærslum verði mögulega breytt.
Hæstv. forseti. Öll getum við verið sammála um að börnin eru það mikilvægasta í samfélaginu. Því er ánægjulegt að sjá mál frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra koma fram sem lúta að málefnum þeirra. Vil ég t.d. nefna íþrótta- og tómstundastyrki fyrir fjölskyldur sem eru í neðri hluta tekjudreifingar. Nú geta foreldrar barna sem búa á heimilum þar sem heildartekjur heimilisins eru að meðaltali lægri en 740.000 kr. á mánuði, á tímabilinu mars til júlí, fengið 45.000 kr. styrk á hvert barn. Við eigum að halda utan um öll börnin okkar. Þetta er afar mikilvægt skref í jafnrétti og forvörnum. Þeir málaflokkar eru nefnilega okkur Framsóknarmönnum mjög hugleiknir. Hæstv. forseti. Það má segja að gærdagurinn hafi verið gleðidagur í fjölskyldu- og jafnréttismálum því að þá mælti áðurnefndur ráðherra fyrir frumvarpi um fæðingarorlof. Það byggir á frumvarpi Páls Péturssonar frá árinu 2000. Það frumvarp er án efa eitt það framsæknasta sem gert hefur verið í fjölskyldumálum á Íslandi. Sjálfstæður réttur feðra skiptir sköpum í jafnrétti á heimilum. Nú er lagt til að réttur foreldra verði jafn og sjálfstæður. Leitað er leiða til að mæta þörfum barna sem búa ekki við það að hafa tvo foreldra til staðar. Það styrkir stoðir jafnréttis því að þrátt fyrir heimsmet í jafnrétti erum við hvergi nærri komin á ásættanlegan stað. Við skulum ekki halda að okkur sé óhætt að slaka á. Því miður er ekki svo. Við megum hvergi hvika því að jafnrétti er fyrir börnin okkar öll, sama af hvaða kyni þau eru. Mér finnst orð Páls heitins Péturssonar frá árinu 2000 eiga jafn vel við í dag og þá og vil fá að vitna í þau, með leyfi forseta: „Ég tel þetta vera stórkostlegt skref í þá átt að samræma fjölskyldulíf og atvinnulíf. Þetta er mikið jafnréttismál og afar fjölskylduvænt mál.“
Herra forseti. Árangursrík viðbrögð sóttvarnayfirvalda og landsmanna allra hafa skilað þeim árangri að kórónuveirusmitum hefur fækkað ört. Það er gleðiefni og vonandi er þar um árangur til lengri tíma að ræða. Það hefur verið magnað að fylgjast með því hvernig Landspítalinn og starfsfólk hans hafa tekist á við álagið. En nú þegar storminn lægir glittir hins vegar í gamla kunningja, hallarekstur og niðurskurð. Eitt af sérkennum þessarar ríkisstjórnar er óheftur útgjaldavöxtur, kapp án forsjár myndu einhverjir segja. Aukin ríkisútgjöld eru ekki endilega alltaf slæm, þvert á móti, en þeim þarf að fylgja stefna. Það þurfa að vera markmið, önnur en Íslandsmet í ríkisútgjöldum. Almennileg kostnaðargreining á opinberri þjónustu er líka ansi mikilvæg til að saman fari skynsamleg nýting fjármuna og góð þjónusta. Landspítalinn stendur nú frammi fyrir því að þurfa að herða mittisólina vegna uppsafnaðs halla frá árinu 2017 upp á tæpa 4 milljarða. Þá er fyrirsjáanlegur halli þessa árs ekki meðtalinn þó svo að stjórnvöld hafi gefið fyrirheit um að taka Covid-kostnað út fyrir sviga. Formaður fjárlaganefndar Alþingis segir hluta vandans þann að komið hafi verið á móts við lækna og hjúkrunarfræðinga í kjaramálum. Það er með miklum ólíkindum að stjórnvöld skuli ekki hafa gert ráðstafanir til að mæta þeim viðbótarútgjöldum. Nefnt hefur verið að sparnaðurinn gæti náðst með breyttu skipulagi og breyttum vöktum. Þá þykir mér rétt að minna stjórnvöld á, áður en þau fara að telja fugla í hendi, að stjórnenda Landspítalans bíður nú þegar það verkefni að uppfylla skilyrði nýgerðra kjarasamninga um breytingu á vinnutíma án þess að það komi niður á þjónustu eða hagkvæmni rekstrar. „Mönnun er á ábyrgð stjórnenda Landspítalans innan þeirra fjárveitinga sem Alþingi ákveður,“ segir hæstv. heilbrigðisráðherra svo að ég vitni í hana, með leyfi forseta. Mér heyrist þetta vera lýsing á ráðherra án ábyrgðar. Skilaboð heilbrigðisráðherra eru [[Forseti hringir.]]eðlilega að ekki verði skorin niður þjónusta við sjúklinga. En hvað þá? Hvernig á að vinna niður lengri biðlista eftir þjónustu eða kúfinn af krabbameinsgreiningum, [[Forseti hringir.]]svo að dæmi séu tekin? Ef ekki eru raunhæfar leiðir eru vonir um óskerta þjónustu bara það; vonir. [[Forseti hringir.]]Ef eina stefnan er að halda áfram að ríkisvæða sem mest af heilbrigðisþjónustunni, [[Forseti hringir.]]fyrst og fremst með því að færa enn meira [[Forseti hringir.]]undir ríkisrekstur, þá munu parið [[Forseti hringir.]]hallarekstur og ríkisrekstur áfram fylgja okkur [[Forseti hringir.]]eins og skugginn.
Forseti hvetur hv. þingmenn til að halda sig a.m.k. í grófum dráttum við tímamörk. Það er ekki ásættanlegt að menn fari meira en hálfa mínútu fram úr.
Herra forseti. Nú síðdegis er áætlaður fundur í kjaradeilu flugvirkja hjá Landhelgisgæslunni og ríkisins. Ef hann misheppnast verður engin björgunarþyrla til taks frá miðnætti í kvöld. Þetta er náttúrlega grafalvarlegt og óþolandi, og mun ekki síst bitna á öryggi sjófarenda og þeirra sem eiga langt um ef eitthvað kemur upp á. Það er ótrúlegt að í akkúrat þessari stöðu kýs ráðherra dómsmála að koma fram og lýsa því yfir að hún efist um verkfallsrétt þeirra sem í hlut eiga. Ef sá efi hefur verið til, hvers vegna kom hann ekki fram við verkfallsboðun? Hvers vegna kom hann þá ekki fram í byrjun? Eru þetta góð skilaboð inn í þessa viðkvæmu deilu sem nú er á ögurstundu? Ég held ekki. Herra forseti. Það virðist svo sem ríkisstjórn Íslands, sú sem nú situr, leggi sig í líma við að troða illsakir við þær stéttir sem standa í forgrunni baráttunnar, t.d. við Covid. Það er ekki langt síðan hjúkrunarfræðingar samþykktu samning, eftir langa mæðu og við litla hrifningu. Það er ekki langt síðan samningar náðust loks við lögreglumenn. Þeir voru hunsaðir mánuðum og misserum saman, kannski vegna þess að þeir hafa ekki verkfallsrétt. Ljósmæður voru hunsaðar og nú berast fréttir af því að sérfræðilæknar, sem eru sjálfstætt starfandi, séu samningslausir. Það er enginn endir á því hvernig þessi ríkisstjórn kemur fram við fólk sem er í framlínu þegar mest liggur við. Þetta er óþolandi, herra forseti, og ríkisstjórnin verður að taka sig á.
Virðulegi forseti. Á alþjóðlegum baráttudegi gegn kynbundnu ofbeldi árið 2020 kallar sterkt á okkur að hópur kvenna verður nú fyrir ofbeldi einfaldlega vegna þess að þær eru meira heima við. Heimilið er þessum konum enginn griðastaður heldur hættustaður. Í umræðunni er þetta ofbeldi hins vegar svo samtvinnað Covid-19 að ætla mætti að eftir heimsfaraldurinn muni vandinn einfaldlega hverfa. En ofbeldi inni á heimilum varð vitaskuld ekki til vegna Covid-19 og þess vegna má alls ekki gefa sér að það hætti við það eitt að betri regla komist á vinnu gerandans. Ég hef miklar áhyggjur af því að hér sé fram komin þung, félagsleg afleiðing af þessu ástandi, afleiðing sem gæti lifað áfram ef ekki verður gripið til aðgerða. Ísland trónir efst á lista Alþjóðaefnahagsráðsins um kynjajafnrétti og af því getum við og eigum að vera stolt. En íslenskir heimsmeistarar í jafnrétti hafa samt bara upplifað konu í embætti forseta einu sinni, forsætisráðherra tvisvar. Enn hefur það aldrei gerst að hlutfall kynjanna sé jafnt á þingi. Er það tilviljunin ein sem veldur því eða hefur það með stöðu jafnréttismála að gera? Stjórnvöld ákveðinna ríkja sæta nú færis og ráðast að réttindum kvenna. Það eru kjöraðstæður fyrir hendi til að veikja mannréttindi þegar athyglin er á heimsfaraldri og þungri efnahagskreppu. Nýlegar umræður á Alþingi um þungunarrof voru bakslag. Umræður um aðstæður kvenna sem þurfa að fæða eftir 20 vikna sónar, eftir að sónarinn færir þeim sorgartíðindi, voru grimmar gagnvart þeirri sáru sorg. Ofbeldi er skýrasta birtingarmyndin sem við sjáum um kynjaójafnrétti í samfélaginu. En þær staðreyndir sem ég nefndi hér áðan, um stöðu kvenna, haldast allar í hendur. Virk jafnréttispólitík er svarið við ofbeldi og lausnin. Jafnrétti hefur jákvæð áhrif á hagkerfið, á lög og rétt og samfélagið allt. [[Forseti hringir.]]Okkar árangur í jafnréttismálum náðist ekki bara með tímanum. Tíminn leiddi okkur ekki hingað, biðin ekki heldur. Þessum breytingum var náð í gegn með baráttu og við þurfum að halda áfram.
Herra forseti. Ég tel rétt að taka til umræðu það sem ber nýjast til hér á landi. Fyrirbæri þetta kemur oft í fréttum og þá yfirleitt í fregnum frá mestu óróa- og átakasvæðum heimsins. Ætla má að hugtakið hafi neikvæða merkingu í hugum nánast flestra eða allra Íslendinga. Ég ætla örlítið að velta fyrir mér því sem nefnt hefur verið útgöngubann. Ég ætla að forðast að tala um sjálft frumvarpið, herra forseti, um breytingu á sóttvarnalögum sem hæstv. heilbrigðisráðherra mælir fyrir og er á dagskránni síðar í dag. Hér er um nýtt úrræði og algera nýjung hér á landi að ræða. Útgöngubann er samkvæmt skilgreiningu bann við því að vera á ferð utan dyra eða utan heimilis eða fara ekki lengra frá heimili en tiltekna fjarlægð, svo sem á tilteknum tímum sólarhrings. Slíkt úrræði hefur aldrei verið notað hér á landi og ekki á neinu hinna Norðurlandanna. Hver er þörfin og hvað er að? Hvernig hefur okkur gengið með þau úrræði sem hefur verið beitt; samkomubann, grímuskylda, fjarlægðarmörk, lokun atvinnurekstrar sem felur í sér smithættu, hámarksfjöldi sem má hittast og ýmis tilmæli sem hafa verið virt að langsamlega mestu leyti? Þetta hefur bara gengið dável. Smitum hefur verið náð niður ítrekað með hjálp þessara úrræða og vinsamlegra og rökstuddra tilmæla þríeykisins. Af hverju þetta? Til að hafa þetta úrræði til taks? Herra forseti. Ef nauðsynlegt væri að beita slíku úrræði væri það væntanlega vegna þess að fólk hunsaði öll tilmæli. Hvernig erum við í stakk búin til að framfylgja þeim með svo fámennt löggæslulið sem raun ber vitni? Við erum fámenn þjóð, herra forseti, 350.000 manns. Við höfum ekki þurft úrræði sem þetta, slík úrræði hafa e.t.v. átt við í stórum milljónaborgum. Af hverju erum við að taka þetta upp hérna? Ég verð að segja að það er mér hreinlega ráðgáta. Að mínu mati þarf, ef lögleiða á svona úrræði í íslensk [[Forseti hringir.]]lög, miklu meiri umræðu í samfélaginu en hefur verið um þetta. Er þetta í takt við viðhorf í samfélaginu?
Herra forseti. Atvinnuveganefnd hefur verið að fjalla um útflutning á óunnum fiski. Við sendum spurningar til fimm ráðuneyta fyrir tæpu ári og óskuðum eftir því að það yrði skoðað hvaða áhrif þetta hefði á atvinnu hér á landi og efnahag landsins. Útflutningur á óunnum fiski hefur tvöfaldast frá árinu 2017 til 2019 og þar að baki eru gífurleg verðmæti. Ráðuneytin svöruðu þessum spurningum og við erum að fjalla um þau svör í atvinnuveganefnd. Það koma vissulega fram áhyggjur af því sem þarna er á ferðinni og þetta hefur auðvitað mikil áhrif á möguleika lítilla og meðalstórra fyrirtækja til að afla sér hráefnis af fiskmörkuðum. Þetta hefur áhrif á störf í landinu og gjaldeyrissköpun hér innan lands. Við höldum áfram að fjalla um þessi mál í atvinnuveganefnd og munum fylgja því eftir hvað hægt er að gera til að bregðast við útflutningi á óunnum fiski. Það vekur athygli að komnar eru umboðsskrifstofur hér á höfuðborgarsvæðinu sem gagngert gera út á það að kaupa af fiskmörkuðum og flytja til annarra landa, þar sem fiskvinnsla er jafnvel ríkisstyrkt og laun lægri en hér, og hráefnið stendur innlendum aðilum ekki til boða. Víða er pottur brotinn og við í atvinnuveganefnd erum sammála um það þvert á flokka að þessi mál þurfi að skoðast miklu betur. Við getum ekki, ég tala nú ekki um við þær aðstæður sem nú eru, þegar við erum að reyna að standa vörð um störf og verðmætasköpun, látið þetta óátalið án þess að bregðast við. Stjórnvöld verða að skoða þetta af fullum alvöruþunga.
Forseti. Getur fjármálakerfið verið grænt? Já, heldur betur. Ég ætla að höggva í sama knérunn og ég hef gert áður og ræða um hvort við eigum ekki að nýta okkur betur þá stöðu sem uppi er varðandi eignarhald ríkisins á bönkum. Fjármálakerfið sjálft er þegar farið að þróast í þá átt að taka tillit til fleiri þátta en bara arðsemiskrafna þegar kemur að útlánum, það er farið að huga kolefnisjöfnun og því að lána sérstaklega í slíka starfsemi. Við sjáum þetta í Norræna fjárfestingarbankanum og víðar og við sjáum hreyfingar víða um heim í þá átt að seðlabankar huga nú líka að fjármálakerfinu á þessum nótum. Það á einnig við um Seðlabanka Íslands. Á meðan við sinnum þessum mikilvægu störfum okkar hér, eins og víða um heim þar sem tekist er á við verkefni dagsins, gleymum við okkur kannski örlítið í þeim sem eru mikilvæg og stór núna. Þá gleymum við kannski því stóra verkefni sem er loftslagsváin, sem við þurfum öll að takast á við. Þar þurfum við allar hendur á dekk. Þar þurfum við að nýta öll þau tæki sem við höfum sem samfélag. Þar er fjármálakerfið svo gríðarlega mikilvægt. Þess vegna hef ég talað fyrir því í ræðu og riti og áður í þessum ræðustól, forseti, að við nýtum þá stöðu sem uppi er varðandi eignarhald á fjármálakerfinu. Við verðum að vera óhrædd við að horfa á alveg nýjan hátt á hvernig við skipum málum þar. Við gætum komið upp fjárfestingarbanka loftslagsmála, við gætum skipt upp núverandi bönkum sem yrðu sérstaklega nýsköpunarsjóðir í átt að loftslagsvænni framleiðslu og aðgerða á allan hátt.
Virðulegi forseti. Eftir þrjá daga eru akkúrat níu mánuðir liðnir frá því að fyrsta Covid-tilfellið greindist á Íslandi, níu mánuðir. Við höfum gengið í gegnum risabylgju, þriðju bylgju faraldursins. Alveg frá upphafi, mánuði áður en fyrsta tilvikið greindist hér á landi, stóð ég í þessum ræðustól til þess að spyrja stjórnvöld út í hvernig þau ætluðu að bregðast við hugsanlegum heimsfaraldri kórónuveiru sem virtist vera í uppsiglingu. Í rauninni hefur maður lítið fengið að heyra annað, a.m.k. á þessum fyrstu mánuðum, en háð og spott. Maður hefur jafnvel verið tekinn fyrir í Kastljósi allra landsmanna og sallaður niður eins og hálfgerður bjáni. En ég ætla að segja að ef ég hefði fengið að ráða, eins og einn ágætur mannvinur og góðvinur okkar allra, Kári Stefánsson, hefði sagt, værum við ekki að glíma við grímuskyldu, fjarlægðarmörk, lokunarstyrki og hundruð milljarða skuldasöfnun ríkissjóðs. Kerfið okkar og innviðir myndu ganga snurðulaust. Hér værum við ekki að einangra gamalt fólk og áhættuhópa. Hér værum við ekki að velta fyrir okkur hvort við þyrftum að loka skólum. Hér hefðum við einfaldlega viðurkennt sérstöðu okkar, 370.000 manna eyríki norður í ballarhafi. Við hefðum getað lokað landamærunum og komið algjörlega í veg fyrir að þessi veira riði hér röftum, sem raun ber vitni, í samfélaginu. Við hefðum getað valið sjálf þá umferð um landamærin sem við hefðum tekið og talið nauðsynlega. En hver er útkoman? Útkoman er sú að við erum núna að mælast með fæstu smitin í Evrópu, guði sé lof. Það er mjög stutt síðan við vorum eldrauð af því að við mældumst hlutfallslega með flest tilvik í Evrópu. En nú er staðan önnur, virðulegi forseti. Ég spyr: Erum við að bíða eftir því núna að þetta lækki pínulítið þannig að við getum farið að hleypa þessu inn aftur [[Forseti hringir.]]eða ætlum við að tryggja það hér og nú að við getum haldið saman heilög jól?
Herra forseti. Fréttastofa RÚV flutti okkur þær fréttir í morgun að Skotland hefði orðið fyrst landa í heiminum til að samþykkja lög um að túrbindi, túrtappar og aðrar tíðavörur verði jafnan aðgengilegar öllum þeim sem á þurfa að halda. Heilbrigðisyfirvöld og sveitarfélög eiga að sjá til þess að lögunum verði framfylgt. Monica Lennon, þingkona skoska Verkamannaflokksins, hefur barist fyrir þessu lengi og bent á það sem kallað hefur verið tíðafátækt, að fjölmargar skoskar konur hafi ekki efni á að verja að meðaltali 1.500 kr. á mánuði í tíðavörur og samkvæmt könnunum hafi um fjórðungur ungs fólks átt erfitt með að verða sér úti um tíðavörur í Skotlandi til lengri eða skemmri tíma. Tvær 14 ára íslenskar stúlkur, þær Anna María Allawawi Sonde og Saga María Sæþórsdóttir, sendu efnahags- og viðskiptanefnd umsögn um bandorminn svokallaða, sem tengist fjárlagafrumvarpi næsta árs. Í umsögninni benda þær á hversu gott aðgengi að tíðavörum skiptir miklu máli, sérstaklega fyrir peningalítið ungt fólk; að annaðhvort sé ungu fólki mismunað eftir efnahag foreldra eða sú ósanngjarna krafa gerð til þeirra að eyða þeim litlu peningum sem þau eiga í nauðsynlega vöru, svo sem tíðavörur. Tíðavörur eru jafn mikilvægar og klósettpappír og þess vegna ætti aðgengi að þeim að vera jafn sjálfsagt. Blæðingar gera ekki boð á undan sér og því gríðarlega mikilvægt að hafa tíðavörur til staðar á salernum, ekki síst í skólum og félagsmiðstöðvum þar sem ungt fólk er. Og þær leggja einnig til að skattur verði afnuminn af tíðavörum. Herra forseti. Tökum Skota okkur til fyrirmyndar í þessum efnum og sjáum til þess að tíðavörur séu aðgengilegar öllum sem á þurfa að halda. Og hlustum líka á þær Önnu Maríu og Sögu Maríu og ákall þeirra um ókeypis aðgengi að tíðavörum.
Virðulegi forseti. Við erum til taks. Þetta er kjörorð Landhelgisgæslunnar og blasir við á skjánum þegar farið er inn á heimasíðu hennar - nema í dag og á morgun, verður að bæta við frá og með miðnætti í kvöld. Þá verður drepið á síðustu þyrlunni og engin slík til taks næstu tvo sólarhringana. Ætli þetta sé ekki eini neyðarsíminn í heiminum, hjá þeim sem sjá um leit og björgun á fólki í lífsháska, þar sem svarið verður: Nei, því miður, það er lokað vegna vinnudeilna? Það stendur á endum, það verður lokað rétt í þann mund sem óveður gengur yfir landið. Svo dæmi sé tekið þá gæti þyrla verið eina farartækið til bjargar mannslífum í mínum heimabæ, ef svo bæri undir strax í nótt, að ekki sé talað um öryggi sjómanna á hafi úti. En eftir níu klukkutíma tekur við svarið: Nei, því miður, það er lokað, engin þyrla til taks. Þyrlur Gæslunnar fara að meðaltali í 21 útkall á mánuði. Þar af eru sjö til tíu á hafi úti eða upp á hálendið þar sem öðrum björgum verður ekki við komið. Að nákvæmlega þessi þjónusta, leit og björgun, skuli leggjast af vegna vinnudeilna er auðvitað algjörlega óásættanlegt. Það verður að gera þá skýlausu kröfu til stjórnvalda að þau höggvi á þennan hnút, ef ekki með samningum þá með lagasetningu fyrir miðnætti í kvöld. Mannslíf geta verið í húfi og ábyrgð þeirra sem komið hafa málum í þessa stöðu er mikil.
Virðulegi forseti. Á fundi fjárlaganefndar í morgun var farið yfir rekstrarstöðu Landspítala – háskólasjúkrahúss og eins og alltaf voru svör Landspítalans mjög skýr og framsetning þeirra mjög gagnsæ. Landspítali – háskólasjúkrahús glímir við hallarekstur frá árunum 2018 og 2019, sem samkvæmt ársskýrslu ráðherra er óútskýrður en það er ekki ásættanlegt miðað við lög um opinber fjármál. Skýringar Landspítala – háskólasjúkrahúss eru hins vegar skýrar og greinilegar og ráðuneytin vita alveg hverjar þær eru. Hallinn útskýrist aðallega af mönnunarvanda og skorti á aðstöðu fyrir þau sem eru tilbúin til að útskrifast úr meðferð, svokölluðum fráflæðisvanda. Þetta er þekktur og viðurkenndur vandi eins og staða heilbrigðisstarfsfólks sem fær á sig gerðardóm aftur og aftur. Það er þekktur vandi. Annað sem útskýrir vandann og er dálítið áhugaverðara, ef hægt er að komast þannig í orði, er halli vegna vanreiknings í kjarasamningum. Eftir að kjarasamningar eru gerðir eru vísbendingar um að fjármálaráðuneytið vanreikni kostnaðinn sem fellur á stofnanir við að uppfylla þá. Það er falin aðhaldskrafa ef satt er. Það mun því verða verkefni fjárlaganefndar á næstunni að skoða það mál mjög vel því að ef satt reynist er mjög alvarlegt að verið sé að fela aðhaldskröfur á stofnanir í slíkum útreikningum.
Hæstv. forseti. Við sem óskum eftir þessari skýrslu teljum hana nauðsynlegt gagn til að fá ákveðna yfirsýn yfir geðheilbrigðisþjónustu landsmanna sem og til að varpa ljósi á hvað mætti betur fara og hvað þarf að bæta. Svona úttekt hefur aldrei verið gerð. Auk þess erum við að bregðast við ákalli þeirra fjölmörgu sem hafa kallað eftir slíkri úttekt í málaflokknum.
Herra forseti. Ég fagna þessari skýrslubeiðni. Að vísu liggja þessar upplýsingar, a.m.k. þær sem mestu máli skipta, allar fyrir og hafa gert lengi. En ég fagna vegna þess að ég bind vonir við að þegar skýrslan verður tilbúin og staðfestir allt það sem við í Viðreisn og ýmsir aðrir stjórnarandstöðuþingmenn hafa haldið fram allt þetta kjörtímabil muni þeir stjórnarþingmenn sem standa að skýrslubeiðninni, níu þingmenn Sjálfstæðisflokksins, vonandi finna hjá sér kjark og þor til að styðja þær fjölmörgu tillögur til úrbóta sem við höfum lagt fram. Ég er bjartsýn, ekki síst vegna þess að meðal meðflutningsmanna hér er þannig fólk að þetta getur ómögulega verið bara - hvað var aftur orðið? - pólitísk sýndarmennska.
Virðulegi forseti. Ég styð að sjálfsögðu þessa skýrslubeiðni en ég vil jafnframt minna flutningsmenn á að ágætistæki til að ná fram breytingum er í gegnum ríkisstjórn. Þessir sömu þingmenn styðja allir ríkisstjórnina. Þeir hafa hins vegar ekki einu sinni á þessum þremur árum stutt eina einustu tillögu sem hefur komið frá okkur í Viðreisn til að leysa biðlistavandann í samvinnu hins opinbera og sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmanna, heldur hafa þeir fellt allar tillögur í þá veru. En ég mun að sjálfsögðu styðja tillöguna og þessa skýrslubeiðni og sjá til þess að henni verði ekki stungið undir stól eins og sumum flokkum sem sitja í ríkisstjórn er tamt.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að biðla til þingmanna stjórnarmeirihlutans að styðja breytingartillögu okkar minni hlutans í nefndinni um að hækka endurgreiðsluhlutfallið í 35%. Það var áhugavert að hlusta á hæstv. ráðherra, Sigurð Inga Jóhannsson, formann Framsóknarflokksins, tala um mikilvægi þess að hækka endurgreiðslur vegna kvikmyndaframleiðslu á landinu. Það nákvæmlega sama á við hér. Við erum við að tala um mögulega 21,8 millj. kr. hækkun á ári, en þetta getur hins vegar skilað mörgum störfum og miklum gjaldeyristekjum fyrir landið. Ég bið ykkur því að styðja þetta góða mál.
Heyr, heyr.
Forseti. Mig langar að taka undir orð hv. þm. Albertínu Friðbjargar Elíasdóttur um mikilvægi þess að hækka, eins og breytingartillaga minni hlutans fer fram á, endurgreiðsluhlutfall upp í 35%. Það hefði í raun átt að gera fyrir um hálfu ári síðan. Eins hefði átt að gera það fyrir kvikmyndagerð, eins og hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir kom inn á. Ég hvet ríkisstjórnina a.m.k. til að fara í þær aðgerðir núna strax ellegar að samþykkja breytingartillögu minni hlutans.
Virðulegi forseti. Ég tek eindregið undir þessa breytingartillögu og vil taka undir þá hvatningu til stjórnarmeirihlutans sem hér hefur komið fram. Það á ekki að skipta máli hvaðan gott kemur. Ríkisstjórn og ráðherrar eru þegar byrjuð að tala um, vissulega rétta og góða breytingu í kvikmyndaiðnaðinum og -listinni varðandi endurgreiðslu. Það sama gildir hér. Hækkum þetta upp í 35% og verum svolítið forsjál. Verum ekki alltaf að elta. Sýnum forsjálni og fyrirhyggju og reynum að vera einu sinni á undan. Ég segi já við þessu ákvæði.
[[Endurtaka.]] Nei. Forseti er búinn að lýsa úrslitum. [[Gripið fram í: Endurtaka atkvæðagreiðsluna.]]
Það er verið að biðja um að endurtaka atkvæðagreiðsluna. Það hlýtur að vera hægt að gera það núna eins og oft áður. Annað er mjög einkennilegt.
Það er nú þannig að þegar atkvæðagreiðslu hefur verið lýst og ekki eru einhverjir tæknilegir meinbugir á því að hún hafi farið fram … [[Gripið fram í.]]- Ekki til þess að breyta niðurstöðunni, það er ekki meiningin með slíku. Hér var full þátttaka í atkvæðagreiðslunni þannig að forseti telur að það séu ekki forsendur til þess að fallast á það.
Það er hefð fyrir því hjá forseta …
Forseti stendur ekki í rökræðum um slíka hluti.
Herra forseti. Eins og ég fór vel yfir í ræðu um málið í síðustu viku þá styðjum við í þingflokki Samfylkingarinnar nefndarálitið og málið sem slíkt, enda er hér verið að taka skref í rétta átt og um mikilvægan stuðning við garðyrkjubændur að ræða. Við þurfum að ganga mun lengra og reyna að ná fram fleiri og stærri skrefum í átt að því að byggja upp framleiðslu garðyrkjuafurða á mun stærri skala en við höfum séð hingað til. Til þess þurfum við að ákveða hvernig við ætlum að ná fram öflugri innlendri garðyrkjuframleiðslu og aukinni áframvinnslu í mun meira mæli og við þurfum að jafna dreifikostnað raforku. Herra forseti. Við þurfum að styðja með markvissari hætti við garðyrkju, grænmetisframleiðslu og nýsköpun í matvælaframleiðslu. Þó að þingflokkur Samfylkingarinnar muni greiða atkvæði með þessu máli þurfum við að taka málið upp aftur í heild og stíga mun stærri og ákveðnari skref í uppbyggingu landbúnaðar á landinu.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um frumvarp til laga um breytingu á búvörulögum. Megintilgangur frumvarpsins er að framfylgja samkomulagi um breytingar á samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, Bændasamtök Íslands og Samtök garðyrkjubænda skrifuðu undir í maí sl. Samkomulagið er liður í endurskoðun samnings um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða frá 19. febrúar 2016. Við næstu endurskoðun samningsins árið 2023, sem er mikilvægt, er markmið að framleiðsla á íslensku grænmeti hafi aukist um 25%. Auknir fjármunir verða lagðir í garðyrkjusamninginn sem nemur 200 millj. kr. á ári og munu þeir nýtast vel, m.a. til beingreiðslna vegna raforkukaupa, aðgerða í loftslagsmálum, þróunarverkefna og til fjölbreyttari ræktunar á grænmeti hér á landi. Virðulegur forseti. Þessi lög eru góð leið. Góð byrjun.
Virðulegi forseti. Já, ég styð þetta mál. Þetta er mikilvægt skref, að mínu mati, í þá veru að nútímavæða landbúnaðinn. En við meðferð málsins í atvinnuveganefnd kom líka í ljós að stigin eru allt of lítil skref í þá veru að horfast í augu við nútímann. Neysluvenjur okkar Íslendinga eru búnar að stórbreytast, ekki síst núna á síðustu vikum, misserum og mánuðum. Hér er að vissu leyti verið að taka tillit til þess en ekki stigin nægilega stór skref. Mér finnst endurskoðun á búvörusamningnum á þessum parti árið 2023 lýsa ákveðnu metnaðarleysi. Við eigum að geta brugðist hratt við, við erum með þannig stjórnsýslu. Við eigum að geta verið skilvirkari í þágu neytenda en ekki síður í þágu bænda og framleiðanda, garðyrkju, garðyrkjuvara og grænmetis.
Herra forseti. Öllum er umhugað um flugöryggi. Öllum er umhugað um geðheilsu. Þó hafa vaknað varðandi þetta mál ákveðnar áhyggjur af því að undir vissum kringumstæðum geti skapast þær aðstæður að fólk sem þarfnast hjálpar veigri sér við því að sækja þá hjálp vegna ótta við atvinnumissi, tekjumissi eða þar fram eftir götunum. Það yrði mjög slæmt. Af ótta við þetta og með von um að horft verði til þessa þegar það verður tekið fyrir með lagabreytingu mun þingflokkur Pírata sitja hjá við þessa atkvæðagreiðslu en við vonum að markmiðinu verði engu að síður náð vegna þess að þetta er mikilvægt.
Herra forseti. Í svona djúpri kreppu er helsta hættan að of lítið sé gert. Það eru ráðleggingar eiginlega allra sérfræðinga. Þá er einnig mælt með að ríki taki langan tíma í að greiða niður Covid-halla. Samfylkingin hefur kallað eftir miklu myndarlegri innspýtingu en fjárfestingarátaki upp á 1% af landsframleiðslu en það er átak þessarar ríkisstjórnar, ef átak skyldi kalla. Þetta frumvarp aftengir hinar ströngu fjármálareglur en bara tímabundið. Við styðjum aftengingu en við viljum halda því miklu opnara að aftengja reglurnar í lengri tíma en hér er gert. Einnig er ekkert víst að skuldasöfnun verði stöðvuð eftir fjögur ár eins og hér er stefnt að. Kannski þurfum við að skuldsetja okkur þá til að reka spítala eða skóla eða landhelgisgæslu. En meira að segja það virðist vera þessari ríkisstjórn ofviða. Herra forseti. Við viljum ríkisstjórn sem mildar höggið í lengri tíma en hér er stefnt að.
Forseti. Við styðjum þetta frumvarp enda eru þetta lélegar reglur. Það er fínt að afnema lélegar reglur þótt ekki sé nema tímabundið. Við hvetjum til þess að á þeim tíma sem reglurnar eru í frosti sé komið upp með eitthvað betra, því að reglurnar eins og þær eru virka bara þegar það er hagvöxtur, ekki þegar það er hrun. Það eru ekki mjög trúverðugar reglur. Reglurnar eiga að vera trúverðugar. Það eru rökin fyrir því að það eigi að hafa reglur, er meira að segja sagt. Ef þær eiga að vera í gildi þurfa þær líka að virka þegar það er efnahagskreppa.
Herra forseti. Miðflokkurinn tekur undir það að opinber fjármál leika lykilhlutverk í hagstjórnarviðbrögðum við þeirri miklu efnahagsvá sem heimsfaraldurinn hefur haft í för með sér fyrir íslenskt efnahagslíf. Það er því þörf á því að víkja til hliðar tölulegum fjármálareglum laganna þannig að hægt sé að nýta þetta mikilvæga hagstjórnartæki sem við höfum sem best við núverandi aðstæður. Miðflokkurinn leggur hins vegar áherslu á að þær aðhaldsaðgerðir sem reglurnar kveða á um megi ekki draga úr getu ríkissjóðs til að sinna verkefnum sínum og alvarlegum áskorunum. Þess vegna styður Miðflokkurinn þetta mál.
Virðulegi forseti. Sú umræða sem hér fer fram, sú staðreynd að þetta frumvarp liggur fyrir þinginu, sýnir hversu ótrúlega miklar framfarir hafa orðið í þinginu um þessi efni. Hér áður fyrr hefði þessi umræða ekki þurft að eiga sér stað, þá hefðu ekki verið nein viðmið til að ræða. Við höfum sett okkur ströng viðmið og þegar við getum ekki uppfyllt þau þurfum við að ræða þá stöðu. Þetta er mjög heilbrigt og það er gott fyrir okkur að fara í gegnum það. Nú kemur t.d. í ljós að sumir ætla að keyra áfram með þá stefnu að tala við landsmenn eins og það sé ekkert mál að safna nokkur hundruð milljörðum til viðbótar ofan á þá 600 sem bætast við á þessu og næsta ári, að það sé góð efnahagsstefna til lengri tíma. Það verður þess vegna fullt tilefni þegar svona mál koma hér inn, og verða reyndar ærin á næstu mánuðum og misserum, til þess að ræða það hvort það skiptir máli að eiga fyrir útgjöldum.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á sóttvarnalögum, nr. 19/1997. Þann 14. september sl. skipaði ég starfshóp sem falið var að skrifa drög að frumvarpi til laga um breytingu á sóttvarnalögum í þeim tilgangi að skýra ákvæði laganna um opinberar sóttvarnaráðstafanir á grundvelli fenginnar reynslu af heimsfaraldri SARS-CoV-2-veirunnar sem veldur sjúkdómnum Covid-19. Starfshópinn skipuðu fulltrúar helstu aðila sem hlutverki hafa að gegna þegar kemur að opinberum sóttvarnaráðstöfunum. Í þessum hópi sátu aðilar frá heilbrigðisráðuneytinu, embætti landlæknis, dómsmálaráðuneytinu, sóttvarnalækni, Landspítala, Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins og embætti ríkislögreglustjóra. Þann 26. ágúst sl. óskaði forsætisráðherra, í samráði við þá sem hér stendur, eftir því að dr. Páll Hreinsson tæki saman álitsgerð um valdheimildir sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra til opinberra sóttvarnaráðstafana með hliðsjón af skráðum og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttar og mannréttindaákvæðum í stjórnarskrá og alþjóðasamningum. Óskað var eftir því að dr. Páll Hreinsson gerði frumtillögur að breytingum á lögum eða reglum eftir því sem tilefni var til. Þann 20. september skilaði hann álitsgerð sinni og var hún lögð til grundvallar við vinnu starfshópsins ásamt þeirri reynslu sem almennt hefur áunnist hér á landi vegna heimsfaraldurs SARS-CoV-2-veirunnar. Frumvarpið sem ég mæli fyrir hér í dag er samið af fyrrnefndum starfshópi. Virðulegi forseti. Markmið frumvarpsins er að skýra betur þau úrræði sem sóttvarnalæknir og heilbrigðisráðherra geta gripið til, vegna hættu á að farsóttir berist til eða frá Íslandi innan lands og hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum. Frumvarpinu er ætlað að tryggja betur þau réttindi sem varin eru af stjórnarskrá með því að kveða enn skýrar en nú er gert, á um það í lögum til hvaða ráðstafana megi grípa til að skerða þessi réttindi, í hvaða tilvikum og með tilliti til meðalhófssjónarmiða. Þannig er markmiðið að tryggja enn betur að slíkar skerðingar styðjist við viðhlítandi lagaheimild og séu ekki framkvæmdar nema í þágu almannahagsmuna eða til verndar heilsu eða réttindum annarra. Mikilvægt er að fram komi að heimildir sóttvarnalaga til skerðingar á réttindum, samkvæmt ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmálans, hafa þann tilgang að tryggja líf og heilsu fólks sem eru veigamestu verndarhagsmunir samfélagsins sem njóta verndar stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans. Jafnframt hefur verið talið að á stjórnvöldum hvíli frumkvæðisskylda að stjórnlögum til að bregðast við til verndar lífi og heilsu fólks ef ljóst er að bein og fyrirsjáanleg ógn steðji að því. Í áðurnefndri álitsgerð. dr. Páls Hreinssonar segir m.a. að opinberar sóttvarnaráðstafanir geti takmarkað mannréttindi sem vernduð eru af mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Þar er aðallega vísað til 66. og 67., 71., 73. og 75. gr. stjórnarskrárinnar sem varða einkum réttinn til að vera ekki sviptur frelsi nema samkvæmt lögum um friðhelgi og frelsi til atvinnu. Þá segir jafnframt í álitsgerðinni að í sumum tilvikum sé nægilegt að slíkar takmarkanir styðjist við sett lög svo þær teljist heimilar. Í álitsgerðinni er einnig tekið fram að í öðrum tilvikum verði þær að vera í þágu almannahagsmuna, til verndar heilsu eða vegna réttinda annarra svo að þær séu heimilar. Að lokum segir í álitsgerðinni að þeir almannahagsmunir að verjast farsóttum til verndar lífi og heilsu manna teljist falla undir þær undanþágur sem kveðið er á um í mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar, svo sem 1. mgr. 67. gr., um frelsissviptingu, takmarkanir á friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, sem koma fram í 71. gr., og takmarkanir á atvinnufrelsi, sem koma fram í 75. gr. stjórnarskrárinnar. Sama megi segja um ákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Þá er markmið frumvarpsins að skýra betur þær heimildir sem stjórnvöld hafa til opinberra sóttvarnaráðstafana í samræmi við kröfur lögmætisreglunnar og lagaáskilnaðarreglna stjórnarskrárinnar. Virðulegi forseti. Gildandi sóttvarnalög eru frá árinu 1997. Ég held að við getum sagt að þau hafi almennt reynst vel í þeim heimsfaraldri sem nú ríkir. Aftur á móti er talið nauðsynlegt á þessum tímapunkti að skerpa á tilteknum atriðum laganna. Það þýðir þó ekki að þær sóttvarnaaðgerðir sem gripið hefur verið til hingað til hafi ekki byggst á nægilega styrkum lagagrundvelli. Í fyrrgreindri álitsgerð Páls Hreinssonar rekur hann mannréttindaákvæði stjórnarskrárinnar og fjallar síðan um valdheimildir ráðherra sem fram koma í gildandi sóttvarnalögum. Síðan segir í álitsgerðinni: „Samkvæmt framansögðu virðist heilbrigðisráðherra hafa nægar lagaheimildir til þess að setja íþyngjandi sóttvarnaúrræði í reglugerð svo sem gert var með reglugerð nr. 800/2020. Við útfærslu sóttvarnaráðstafana verður á hinn bóginn að taka tillit til þeirra hagsmuna sem þær bitna á, almennra efnisreglna stjórnsýsluréttarins og þá ekki síst meðalhófsreglunnar.“ Þá segir í álitsgerðinni að eftir að á þanþol gildandi sóttvarnalaga hafi reynt í Covid-19 faraldrinum sé eðlilegt að uppsöfnuð reynsla sé vegin og metin og gerðar nauðsynlegar breytingar á lögunum og rétt sé að bæta strax úr helstu ágöllum sem á lögunum eru, m.a. til að tryggja að sóttvarnayfirvöld hafi allar nauðsynlegar valdheimildir. Með frumvarpi þessu er brugðist við þessum athugasemdum, einkum með breytingum á IV. kafla laganna um opinberar sóttvarnaráðstafanir. Með frumvarpinu er lagt til að sérstakt ákvæði um orðskýringar komi inn í lögin. Talið er nauðsynlegt að leggja þetta til þar sem slík ákvæði er ekki að finna í gildandi löggjöf. Þannig eru helstu hugtök laganna ekki skýrgreind sem slík í gildandi lögum, svo sem opinberar sóttvarnaráðstafanir eins og samkomubann. Þá er lagt til að í stað þess að í lögunum sé fjallað um yfirlækna heilsugæslu verði hugtakið umdæmislæknar sóttvarna notað. Einnig að skýrð verði í lögum svæðisskipting sóttvarna. Lögð er til breyting á hlutverki sóttvarnaráðs þannig að skýrt verði að ráðið sé ráðgefandi við mótun stefnu í sóttvörnum og hlutverk þess skarist ekki við hlutverk sóttvarnalæknis. Lagt er til að skýrar verði kveðið á um skyldur einstaklings sem læknir hefur grun um að haldinn sé smitsjúkdómi. Þannig er lagt til að ef lækni grunar að einstaklingur gæti verið haldinn smitsjúkdómi, þ.e. ef smitrakning vekur upp slíkan grun, sé viðkomandi skylt að fylgja fyrirmælum um sóttvarnaráðstafanir, þar með talið reglugerðum settum á grundvelli laganna í þeim tilgangi að fyrirbyggja að hann smiti aðra einstaklinga. Þá eru lagðar til breytingar á 12. gr. laganna sem fjallar um opinberar sóttvarnaráðstafanir vegna hættu á farsóttum innan lands. Lagt er til að skýrt verði kveðið á um að sóttkví, stöðvun atvinnurekstrar og útgöngubann séu hluti af opinberum sóttvarnaráðstöfunum. Þá eru lagðar til breytingar í þeim tilgangi að samræma með skýrari hætti framkvæmd sóttvarna og lög nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga. Í þessu samhengi er rétt að taka fram að einungis er talið að útgöngubann falli ekki nú þegar undir þær sóttvarnaráðstafanir sem kveðið er á um í gildandi lögum. Eins og fram kemur í álitsgerð dr. Páls Hreinssonar er sóttkví vægara úrræði afkvíunar og hefur verið fellt undir það hugtak. Verði frumvarpið að lögum verða bæði þessi hugtök notuð, sóttkví gagnvart einstaklingum, en afkvíun gagnvart svæðum eða stórum hópi fólks. Þá hefur stöðvun atvinnurekstrar fallið undir samkomubann samkvæmt gildandi lögum. Lagt er til í 11. gr. frumvarpsins að þau ákvæði alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar sem fjalla um sóttvarnaráðstafanir sem beita má gagnvart ferðamönnum við komu og brottför milli landa verði sérstaklega tekin upp í lögin. Alþjóðaheilbrigðisreglugerðin hefur nú þegar verið send Stjórnartíðindum til birtingar og má búast við að hún verði formlega birt í C-deild þeirra á næstu dögum eða vikum. Lagðar eru til breytingar á 14. gr. laganna sem kveður á um aðgerðir vegna hættu á útbreiðslu smits frá einstaklingum. Tilgangur breytinganna er að skýrt verði í ákvæðinu að það taki bæði til smitaðra einstaklinga og þeirra sem grunur leikur á um að hafi smitast. Það hefur verið talið leiða af samræmi í skýringu laganna en betur fer á því að það komi ótvírætt fram í lagaákvæðinu sjálfu. Jafnframt er málsmeðferð við ákvörðun um einangrun og sóttkví skýrð frekar. Þá eru lagðar til breytingar á 15. gr. laganna sem fjallar um meðferð máls þess sem gegn vilja sínum hefur verið gert að sæta einangrun eða sóttkví fyrir dómi. Þá er lagt til að tvö ný ákvæði bætist við lögin. Ákvæðin fjalla um rannsókn, úrskurð dómara og kæru úrskurðar um einangrun eða sóttkví. Að lokum er lögð til breyting á þeirri gjaldtökuheimild laganna sem varðar ráðstafanir gagnvart ferðamönnum. Þar er lagt til að í samræmi við ákvæði alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar verði almennt ekki tekið gjald fyrir ráðstafanir gagnvart ferðamönnum nema þær séu þeim til hagsbóta. Þá verður í undantekningartilvikum hægt að taka gjald fyrir slíkar ráðstafanir þótt þær teljist ekki til hagsbóta fyrir ferðamenn. Virðulegi forseti. Við gerð frumvarpsins voru áform um lagasetningu og frummat á áhrifum lagasetningar birt í samráðsgátt stjórnvalda þann 7. október sl. Veittur var frestur til að skila inn umsögn til 21. október. Engin umsögn barst, hvorki um áform til lagasetningar né um frummat á áhrifum. Tekin var ákvörðun um að birta ekki drög að frumvarpinu í samráðsgátt stjórnvalda eins og hefðbundið er, en ástæðan fyrir þessu er einkum sú að talið var mikilvægt að flýta framlagningu frumvarpsins eins og hægt væri svo það yrði tekið til umræðu og umfjöllunar á Alþingi sem allra fyrst. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og ekki er gert ráð fyrir að lögfesting þess hafi áhrif á útgjaldahlið ríkissjóðs. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér því að leggja til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á þessum mikilvægu breytingum á sóttvarnalögum. Ég er með stuttar spurningar enda hef ég eina mínútu til umráða. Í fyrsta lagi vil ég spyrja hæstv. ráðherra út í það að umrætt frumvarp var ekki sett í samráðsgátt og fór því ekki í neitt samráðsferli. Ég hnaut um það að í hópnum sem skipaður var til að vinna þetta mál var enginn úr sóttvarnaráði. En í núgildandi sóttvarnalögum segir í 1. mgr. 6. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra skal skipa sjö manna ráð, sóttvarnaráð, til fjögurra ára í senn. Þar skulu eiga sæti sérfræðingar á sviði smitsjúkdómalækninga“, og ýmislegt sem þarna er tilgreint. Svo segir í 3. mgr.: „Sóttvarnaráð mótar stefnu í sóttvörnum og skal vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma.“ En samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið hefur þetta frumvarp og það sem þar er [[Forseti hringir.]]ekkert verið borið undir sóttvarnaráð. Ég velti fyrir mér: Hvers vegna [[Forseti hringir.]]er sóttvarnaráð sniðgengið í þessari vinnu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Eins og fram kom í máli mínu hér áðan og í framsögu minni var það mat mitt að rétt væri að koma málinu sem allra fyrst til Alþingis til umfjöllunar. Það er réttur staður fyrir málið. Kallað hafði verið eftir því að aðkoma Alþingis væri skýrari og meira afgerandi að sóttvarnaráðstöfunum almennt. Það er hinn rétti og eini vettvangur til að sinna úrvinnslu frumvarpa og löggjöf samkvæmt stjórnarskrá. Það var því mitt mat. Ég hvet hv. þingmann, sem er formaður velferðarnefndar, til að sinna vel samráðsferlinu við þá umsagnaraðila sem munu væntanlega koma umsögnum sínum á framfæri við velferðarnefnd í þinglegu ferli málsins og þar með talið sóttvarnaráð.
Herra forseti. Ég vil ítreka spurningu mína til hæstv. ráðherra: Hvers vegna var ekki haft neitt samráð við sóttvarnaráð, sem þó skal vera til ráðgjafar lögum samkvæmt? Og hvers vegna hefur sóttvarnaráð í rauninni verið algerlega hliðsett í þeim aðgerðum sem verið hafa núna? Lítið samráð hefur verið haft við sóttvarnaráð, það hefur fengið einhverjar kynningar. Ég velti fyrir mér hvort svona breytingar á lögum eigi ekki lögum samkvæmt að bera undir ráðið. Annað sem ég vil spyrja út í efnislega varðandi frumvarpið er í fyrsta lagi hvort það komi til álita varðandi ákvæði sem verið er að bæta við, þ.e. um samkomubann, stöðvun atvinnurekstrar og útgöngubann, að það megi bera undir dómstóla eins og er varðandi það þegar einhver einstaklingur er skyldaður í sóttkví, að hægt sé að fara með þær ákvarðanir fyrir dómstóla og láta á það reyna hvort meðalhófs sé gætt. Kemur það til álita að mati hæstv. ráðherra? Svo vil ég líka spyrja, af því að þetta varðar svo mikið persónuvernd: Hvers vegna var enginn frá Persónuvernd í þeirri nefnd sem kom að samningu þessa frumvarps?
Virðulegur forseti. Ég vil bara vísa til míns fyrra svars um það hversu hraðar hendur þurfti að hafa við gerð þessa frumvarps. Við þurftum og vildum byggja það á góðri úttekt Páls Hreinssonar, sem og reynslu sem við höfum þegar fengið af Covid-19. Ég vænti þess að málið muni fá þinglega meðferð og að það muni fara í umsagnarferli og samráð við alla sem hafa aðkomu að þessu máli. En vegna þess að hv. þingmaður spyr sérstaklega um sóttvarnaráð hefur það stefnumarkandi hlutverk, eins og fram kemur í máli hv. þingmanns, og það hefur verið uppfyllt með fundum með sóttvarnalækni í gegnum þetta ferli.
Virðulegur forseti. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, sérstaklega út í tillögu um heimild til handa ráðherra til að setja á útgöngubann. Í fyrsta lagi vil ég spyrja ráðherra: Hvaða knýjandi þörf er fyrir því að setja svo íþyngjandi ákvæði miðað við hversu vel hefur gengið að fá almenning til liðs við okkur við að halda faraldrinum niðri með þeim úrræðum sem nú þegar eru í boði? Væri ekki réttara að bíða með jafn íþyngjandi ákvæði meðan ekki er knýjandi þörf fyrir það? Alþingi er, að ég tel, alltaf boðið og búið til að koma saman og veita ráðherra slíka heimild ef þörf krefur. En hvað er það hingað til sem sýnt hefur fram á að nauðsynlegt sé að hafa þessa heimild í lögunum? Er almenningi ekki treystandi til að fara varlega? Hefur þetta ekki gengið vel hingað til? Þurfum við að setja svona íþyngjandi ákvæði í lögin okkar?
Virðulegi forseti. Þetta verður auðvitað svolítið kapphlaup núna við þessa einu mínútu. Þar sem er nýtt í frumvarpinu, eins og fram kemur í máli hv. þingmanns, er útgöngubann. Það skal tekið fram að þetta er ekki sérstakt áhugamál ráðherrans. Hér er um að ræða neyðarráðstöfun, eins og á reyndar almennt við um opinberar sóttvarnaráðstafanir. En þessi gengur lengra en þær sem þegar eru til staðar og þess vegna þarf auðvitað að gjalda varhug við beitingu slíkrar heimildar og aldrei að grípa til hennar nema í neyðartilvikum. Slíku úrræði hefur verið beitt erlendis, til að mynda í Vestur-Evrópu. Aftur á móti er nauðsynlegt í neyðartilvikum að slík heimild sé til staðar. Það er mat starfshópsins að rétt sé að búa um slíkt með skýrum hætti í lögum og að Alþingi setji þann ramma, af því að það sé réttur vettvangur til að setja þann ramma. Ég legg áherslu á að þingið skoði þennan þátt afar vel vegna þess að þetta er mjög viðkvæm heimild. Af því að hér var áðan spurt um samráð við Persónuvernd þá las hún yfir frumvarpið í heild.
Virðulegi forseti. Mér hefur ekki þótt neitt benda til að þetta sé í raun og veru nauðsynlegt miðað við hvernig okkur hefur gengið hingað til. Það kann vel að vera að ástæða verði til að skoða þetta seinna meir. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort jafn íþyngjandi og alvarlegt inngrip í frelsi fólks og heimild til þess að setja á útgöngubann sé ekki betur geymt þar til við erum komin út úr þessum skafli. Það er ýmislegt sem mér finnst að þurfi að skoða í sóttvarnalögum sem ég held að væri betra að skoða þegar við erum ekki í neyðarástandi. Mér fyndist t.d. mikilvægt að Alþingi eða aðrar eftirlitsstofnanir hefðu miklu betra eftirlitsvald, miklu betri neyðarhemil en nú er í lögunum, en þetta er kannski ekki rétti tímapunkturinn, í miðju kófinu, að vera að skoða það. Mér finnst það sama eiga við um heimild til útgöngubanns. Hvað liggur til grundvallar því að nauðsynlegt sé að setja þessa heimild á núna þegar okkur hefur gengið vel að ráða niðurlögum faraldursins án hennar? Það liggur fyrir að Alþingi getur sett lög [[Forseti hringir.]]á einum degi til að bjarga fiskeldisfyrirtækjum og ég held að við getum reddað á einum degi lögum til að bjarga útgöngubanni ef nauðsyn krefur.
Virðulegur forseti. Það er einmitt þessi umræða sem þarf að eiga sér stað í hv. velferðarnefnd og Alþingi er náttúrlega réttur vettvangur til að ræða mál af þessu tagi. Ég vil árétta að þó að hér sé um stjórnarfrumvarp að ræða þá er að mínu mati mjög mikilvægt að einhugur ríki um löggjöf sem þessa og sérstaklega þegar um er að ræða svona íþyngjandi ákvarðanir og þann lagaramma sem við erum að setja framkvæmdarvaldinu, sem getur verið alls konar á alls konar tímum. Hér er hins vegar verið að horfa til þessarar heimildar, ekki bara út frá núverandi ástandi, núverandi faraldri, heldur mögulega öðrum farsóttum í framtíðinni, eins og hv. þingmaður víkur að í spurningu sinni, mögulegri eitrun eða geislavirkni eða einhverju slíku. Þannig að það var mat hópsins, sem kann og þekkir, að leggja þetta til við mig og ég legg þetta hér til við Alþingi og hv. velferðarnefnd fjallar væntanlega efnislega um þetta.
Herra forseti. Mig langar að nota tækifærið og spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í starfshópinn sem ráðherra skipaði. Komið hefur fram, í máli ráðherra, að þrátt fyrir að Persónuvernd hafi ekki verið þar, og ég tek undir að það vekur furðu, var leitað til þeirra með umsögn. Mig langar til að spyrja hvort allar athugasemdir Persónuverndar hafi verið teknar til greina í frumvarpinu sem liggur fyrir núna. Það kemur fram í frumvarpinu að Persónuvernd hafi m.a. gert athugasemd við að óheimilt sé að nota gögn sem aflað hafi verið í öðrum tilgangi. Það er undarlegt að það hafi þurft þau til að benda á það eftir á, þannig að þegar frumvarpið liggur fyrir eftir starfshópinn er þetta ekki nægilega skýrt. Það kallar á frekari spurningar og vangaveltur um hvort fulltrúar annarra hópa hefðu ekki þurft að vera í þessum starfshópi. Við erum að kljást við risamál, risainngrip í réttindi og líf fólks. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hvort ráðherra hafi ekkert velt fyrir sér [[Forseti hringir.]]sálfræðingum, félagsfræðingum, [[Forseti hringir.]]VIRK og öðrum aðilum. Hvar eru þau í þessu frumvarpi?
Virðulegur forseti. Alþingi er löggjafinn. Alþingi getur átt samráð við hvern sem er og það er auðvitað mjög mikilvægt að Alþingi geri það. Ég taldi hins vegar mikilvægt, eins og komið hefur fram í máli mínu, að koma málinu sem fyrst til umfjöllunar á Alþingi. Og sem þingræðissinni er ég þeirrar skoðunar að sem mest af samráðinu eigi að fara fram á þeim vettvangi en ekki endilega hjá framkvæmdarvaldinu, sem ég stend fyrir hér. En af því að hv. þingmaður spyr sérstaklega um Persónuvernd, þá voru allar umsagnir Persónuverndar teknar til greina, samkvæmt mínum upplýsingum.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að það hefði flýtt vinnunni ef þessir aðilar hefðu átt fulltrúa í starfshópnum, að við í velferðarnefnd Alþingis værum ekki núna að kalla eftir umsögnum. Ég álít nú reyndar að þeir sem þetta plagg skrifa átti sig á því að eitthvað er vanunnið vegna þess að það er sjaldgæft að sjá það beinlínis í greinargerð að almenningur sé hvattur til að senda inn umsagnir til velferðarnefndar Alþingis. Það er alla jafna eitthvað sem gert er á fyrri ferlum í samráðsgátt. En ég skil að það var flýtir á þessu og ef svarið er að það hafi verið til að flýta fyrir að hafa þessa aðila ekki í starfshópnum sem útbjó frumvarpið, sem fer nú í þinglega meðferð, heldur ætli velferðarnefnd að kalla þá til og fá til umsagnar, þá er það bara þannig. Við erum þá ósammála um það ferli. En það er ágætt að heyra að hugmyndir Persónuverndar skiluðu sér í þessa vinnu. Ég held að það verði mjög fróðlegt að fá þá aðila sem ég taldi upp áðan og heyra hvaða skoðanir þeir hafa á þessum málum, í ljósi þeirrar umræðu [[Forseti hringir.]]sem átt hefur sér stað í samfélaginu nú í ríflega hálft ár og þeirrar reynslu sem við höfum af afleiðingum [[Forseti hringir.]]inngrips á borð við sóttvarnaráðstafanir á líf fólks og heilsu.
Virðulegur forseti. Enn og aftur þá er það náttúrlega bara mitt mat sem heilbrigðisráðherra á þessum tímapunkti að rétt sé að flýta aðkomu Alþingis að málinu. Það hefði verið hugsanlegt að leggja annað mat á málið og taka lengri tíma í samráð á fyrri stigum. En þau sem skipuðu frumvarpshópinn voru þau sem koma beint að aðgerðunum, þ.e. ríkislögreglustjóri, embætti landlæknis, sóttvarnalæknir, ráðuneyti dómsmála og heilbrigðismála o.s.frv. Það er rétt og eðlilegt, og ég held að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um það, að það er mikilvægt að almenningur komi að umfjöllun um þennan lagaramma. En hins vegar er það rétt sem komið hefur fram í fyrri athugasemdum annarra þingmanna að það er líka full ástæða til að fara í heildarendurskoðun lagarammans þegar faraldurinn er að baki, þegar við höfum [[Forseti hringir.]]lokið við að innbyrða, ef svo má segja, þann lærdóm sem af honum hlýst.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um sóttvarnalög og ég fagna þeim heitt og innilega. Aðalatriðið, sem er auðvitað nýmæli í þessum lögum, er heimild til að setja á útgöngubann. Ég spyr hæstv. ráðherra, af því að nú verðum við fyrst Norðurlandanna til að taka þetta upp, hvort ekki hefði verið eðlilegt í því samhengi að ráðherra hefði þessa heimild en þyrfti að leita samþykkis Alþingis eins fljótt og auðið væri til að skýra mál sitt. Það væri auðvitað mun betra, hugsa ég, og lýðræðislegra á allan hátt. Við vitum að mesta vandamál okkar núna í þriðju bylgjunni eru smit sem koma að utan inn til landsins. Ég spyr hvort hæstv. ráðherra telji að þessi nýju lög muni gefa henni betri möguleika á að stöðva þannig smit inn til landsins.
Virðulegi forseti. Við höfum iðulega talað um aðkomu Alþingis að þessum sóttvarnaráðstöfunum og komið hafa upp vangaveltur og spurningar um að sú aðkoma eigi að vera meiri. Af því að hv. þingmaður veltir hér upp sérstaklega íþyngjandi aðgerðum, eins og mögulegu útgöngubanni og þá kannski líka þeim aðgerðum sem við erum að beita núna, þá held ég að það sé mikilvægt fyrir þingið að halda því mjög vel til haga í umfjöllun sinni í hv. velferðarnefnd og síðan í umræðunni í þingsal að það er alltaf verkefni framkvæmdarvaldsins að sinna daglegri stjórnun, að taka ákvarðanir sem þola enga bið á grundvelli þeirra valdheimilda sem þingið hefur ákveðið í lögum. Það er auðvitað gríðarlega mikilvægt að þingið horfi til fjölbreyttra mögulegra aðstæðna þegar það horfir til framtíðar um hvaða lagarammi á að vera fullnægjandi til að framkvæmdarvaldið byggi á því sem þingið hefur samþykkt.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég get ekki annað en verið sammála henni og ég vona heitt og innilega að við förum vel ofan í þetta mál í hv. velferðarnefnd. Eins og staðan er í dag segir það okkur samt að við verðum að læra af þeirri reynslu sem nú þegar er komin. Enginn vill lenda aftur í nákvæmlega sömu aðstæðum og þess vegna skil ég ósköp vel þessar heimildir. En alltaf þegar maður sér svona heimild um útgöngubann kemur hálfgerður hrollur í mann. Manni finnst það ekkert skemmtilegt og spennandi að við verðum fyrst á Norðurlöndum til að lögfesta þetta. Það er svolítið mikil ábyrgð og ég vona heitt og innilega að við stöndum undir því og finnum bestu lausnina á þessu. Það myndi stórhjálpa þessu frumvarpi.
Virðulegur forseti. Ég náði ekki að svara spurningu hv. þingmanns í mínu fyrra andsvari varðandi heimildir á landamærum. Í raun og veru er ekki um auknar heimildir á landamærum að ræða með þessari breytingu heldur kannski skýrari. Ég tek undir það og ég held að það sé mjög mikilvægt að þingið taki á þessu máli af mikilli ábyrgð. Ég held að það sé mjög mikilvægt að frumvarpið verði ekki hefðbundið pólitískt bitbein heldur að þingið leggi töluvert á sig til að þetta mál megi afgreiða í sem breiðastri samstöðu. Ég vil a.m.k. leggja mitt af mörkum til að svo megi verða, vegna þess að sóttvarnalög þurfa að vera til og þau þurfa að halda, óháð kosningum og óháð því hvaða ríkisstjórn er í landinu á hverjum tíma. Þetta varðar líf og heilsu sem eru mikilvægustu mannréttindi hvers manns.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að reyna að komast í andsvar áðan en það var þéttsetið. Ég ætla að byrja á því að segja að mér finnst mjög gott að þetta lagafrumvarp sé komið hingað inn strax. Ég tek undir með hæstv. ráðherra um það og mikilvægt að þingið fjalli um það. Spurningin sem mig langaði að koma á framfæri var hvort ástæða væri til að skoða við þessa endurskoðun að þingið staðfesti reglugerðir. Þó að sóttvarnalög heimili ráðherra að gefa út reglugerðir sem skerða mjög frelsi einstaklinga þá er það gjarnan þannig, ef ég hef skilið fréttir rétt frá nágrannalöndum okkar, að slíkt sé sett á einmitt vegna þess að bráð nauðsyn er á að það taki gildi hið fyrsta en aðkoma þingsins sé með einhverjum hætti til að staðfesta það til lengri tíma. Það var eiginlega spurningin mín og mögulega getur hæstv. ráðherra komið inn á það en ég beini því alla vega til hv. velferðarnefndar að huga aðeins að þeim vinkli. Að sama skapi velti ég því líka fyrir mér hvernig því er háttað í nágrannalöndunum. Í greinargerðinni er ekki mikið farið í það og ég held að það væri til bóta að nefndin kallaði eftir slíkum upplýsingum. Þá vil ég segja að ég held að það sé bæði kostur en líka galli að við séum að ræða sóttvarnalög í miðjum faraldri. Við eigum auðvitað að nýta kostina, nú kunnum við allt í einu öll alls konar orð og getum sett okkur í áður óþekkt spor, ég hefði ekki getað ímyndað mér fyrir ári síðan allt það sem hér er um fjallað, þannig að það er vissulega kostur. En gallinn gæti líka verið sá að það er allt eins líklegt að næsta veira eða næsta árás, ef svo má að orði komast út af sóttvörnum, verði allt öðruvísi en nákvæmlega sú sem hér um ræðir. Þannig að hv. velferðarnefnd þarf líka að huga vel að því. Að lokum vil ég bara segja að ég er sammála ráðherra í því að það hefur tekist vel til. Við höfum náð mjög miklum árangri hér á Íslandi í að berjast við þessa veiru. Þrátt fyrir að við höfum staðið frammi fyrir hörmulegum dauðsföllum þá held ég að heilt yfir höfum við náð góðum árangri. Fyrir það ber að þakka. Það breytir ekki þeirri staðreynd að ýmsar aðrar aukaverkanir koma til vegna þeirra aðgerða sem við höfum þurft að grípa til. Það er eitthvað sem við þurfum að vera mjög vakandi yfir í kjölfarið og svo verðum við líka að vera dugleg að velta upp öllum spurningum og vera óhrædd við að rýna til gagns þær aðgerðir sem verið er að fara í.
Virðulegi forseti. Ég þakka sveigjanleika við fundarstjórn. Hv. þingmaður er með vangaveltur varðandi samanburð við önnur Norðurlönd. Hún spyr líka um það hvort ekki sé rétt að Alþingi komi með einhverju móti að staðfestingu reglugerða. Slíkt væri í raun og veru ekki í samræmi við stjórnskipan okkar. Lagagrunnurinn leggur grunninn að reglugerðarheimildum ráðherra í öllum málaflokkum. Þá er litið svo á að þar með hafi Alþingi gefið framkvæmdarvaldinu þann sveigjanleika og það umboð að ljúka við reglugerðir. Ég ætlaði nú, þar sem ég sat í sæti mínu, að telja hversu margar reglugerðir hafa verið gefnar út í þessum faraldri og þær eru gríðarmargar. Við höfum að jafnaði verið með eina almenna reglugerð og svo aðra um skólahald. Á Norðurlöndunum er ekki svo að þingið hafi aðkomu með þeim hætti sem hv. þingmaður nefnir. Það var raunar svo, mér vitanlega, að í einhverjum Norðurlandanna þurfti að kalla eftir heimildum þingsins til að beita þessum aðgerðum almennt. Þingið hafði ekki á fyrri stigum afgreitt lög eins og sóttvarnalög okkar voru og gáfu okkur tilefni til að starfa samkvæmt. En þingið hefur auðvitað verkfæri. Það getur kallað eftir upplýsingum og skýrslum og auðvitað geta einstaka þingmenn líka komið með hugmyndir og tillögur að lagabreytingum í frumvörpum. En eftirlitsskylda þingsins með því að gætt sé að meðalhófi og jafnræði við beitingu framkvæmdarvaldsins er líka mikilvæg.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir andsvarið. Ég skil vel það sem hún er að segja og átta mig á því að þannig virkar lagaumhverfi okkar. En ég velti hreinlega upp þeirri spurningu, þegar við erum með reglugerðir sem hefta svo verulega frelsi einstaklinganna, hvort raunverulegur grunnur sé fyrir því að hægt sé að gera það með reglugerð til lengri tíma. Ég verð að viðurkenna að mín upplifun var sú í vor þegar við fengum á okkur þessa nokkuð óvæntu árás frá þessari veiru að það væri bara fullkomlega eðlilegt að framkvæmdarvaldið brygðist við og það strax og hratt í samræmi við ráðleggingar okkar helstu sérfræðinga. En þegar við komum lengra og lengra inn í þennan faraldur þá velti ég fyrir mér hvort hægt væri að nálgast verkefnið þannig að þingið þurfi að gefa frekari heimildir. Ég hygg að hæstv. ráðherra sé að vísa í Noreg þegar hún segir að ekki hafi verið heimildir fyrir reglugerðinni. Það var einmitt það sem ég tók út úr fréttum. Ég beini því til hv. velferðarnefndar að mér fyndist mjög áhugavert að skoða nálgun Norðmanna og hvort hún gæti átt við í þessum málum þegar við ræðum sóttvarnalög.
Forseti. Þetta eru auðvitað gríðarlega mikilvægar spurningar. Ég verð að segja að í þessum faraldri, þótt við séum svolítið upptekin stundum af því að takast á hér í þessum sal, hefur Alþingi sýnt hvað í því býr í hverju málinu á fætur öðru. Þá er ég að tala um viðbrögð við faraldrinum, efnahagsráðstafanir o.s.frv., sem hafa verið lögð fram í frumvörpum, stjórnarfrumvörpum og hefur verið breytt mjög mikið í meðförum þingsins. Það er einkenni íslenska þingsins, get ég sagt, að það setur mikið mark sitt á frumvörp og mun meira en t.d. systurþingin á Norðurlöndunum þar sem samráðið og vinnan hefur öll átt sér stað fyrr. Mér finnst það til fyrirmyndar að þingið sé mjög öflugt og sveigjanlegt og taki svolítið á svona vinnu í gegnum breytingar á frumvörpum. Að því er varðar viðbrögð við faraldri þá tek ég undir það sem hv. þingmaður segir, aldrei óraði mann fyrir því að maður ætti eftir að tala um sóttkví og samkomubann o.s.frv., öðruvísi en bara í tengslum við skáldsögur eða mannkynssögu. En núna er það orðið partur af okkar daglega lífi. Núna höldum við niðri í okkur andanum á hverjum morgni þegar við bíðum eftir fréttum um fjölda smita og hversu margir smitaðir hafi verið utan sóttkvíar af því að við vitum að það er ákveðinn mælikvarði á það hvar við erum stödd og hversu mikið er af smitum enn þá úti í samfélaginu og þar með hversu greitt við getum farið í að slaka á aðgerðum. Við vitum þetta öll. Ég myndi svo gjarnan vilja sjá að við hefðum meiri fyrirsjáanleika í aðgerðum og gætum vitað hvenær bólusetning hæfist og hvenær henni lyki o.s.frv., en því miður er það veiran sem ræður þessari tímalínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir. Ég tek undir þetta með fyrirsjáanleikann, við erum beðin um hann í öllum okkar umræðum. Hann er það sem atvinnulífið og samfélagið þarf en við erum bara á þeim stað að fyrirsjáanleikinn er mjög takmarkaður. - Nú man ég, virðulegur forseti, hvað ég ætlaði að koma inn á. Ég tek undir sjónarmið hæstv. ráðherra varðandi þingið og ég held að þingið hafi verið til fyrirmyndar í að fjalla um Covid-tengd mál. Þá kemur kannski að því að í fyrstu litum við þannig á, og ég leit þannig á og geri í rauninni enn, að okkar hlutverk væri fyrst og fremst að bregðast við með efnahagslegum aðgerðum og þess háttar. Svo voru sóttvarnirnar annað, þær voru á borði hæstv. ráðherra þar sem hún fylgdi ráðum okkar færustu sérfræðinga. En punkturinn sem ég vil koma inn á er hvort aðgerðir þingsins núna, þegar við höfum þó þessa reynslu, þetta eru orðnir níu mánuðir eða svo, ættu á einhverjum tímapunkti að vera meiri varðandi sóttvarnahlutann líka. Ég tek undir það með hæstv. ráðherra að eftirlitshlutverkið er mikið og hér hefur verið kallað eftir umræðum við ráðherra og það er af hinu góða og mjög mikilvægt og gott. En það er þetta með þá miklu skerðingu sem við erum að setja á frelsi einstaklinganna. Ég er á því að það sé þörf á því, ég hef skilning á því, en á sama tíma segi ég: Þarf kannski frekari umræðu hjá löggjafanum þegar við ráðumst í slík verkefni og slíka skerðingu sem á að gilda í töluvert langan tíma? Það er kannski punkturinn og ég beini því til hv. velferðarnefndar. Annars þakka ég þessa góðu umræðu og tel mikilvægt að við förum vel og vandlega yfir þessi lög og eins og hæstv. ráðherra kemur inn á er maður alltaf að læra eitthvað nýtt. Afkvíun er t.d. orð sem ég rek augun í [[Forseti hringir.]]og ég hef ekki vitað hingað til hvað það þýðir, en það er alltaf eitthvað nýtt í þessum sóttvarnaheimi.
Virðulegi forseti. Ég vil bara óska hæstv. heilbrigðisráðherra til hamingju með þetta frumvarp. Ég styð það heils hugar og geri í rauninni engar athugasemdir en velti vöngum yfir því sem hæstv. ráðherra vísar í, álitsgerð Páls Hreinssonar, þar sem hann er að draga fram valdmörk sóttvarnalæknis og heilbrigðisráðherra hvað lýtur að sóttvarnaaðgerðum gagnvart borgurunum. Ég hef a.m.k. reynt að tengja þetta saman. Í fyrsta lagi þurfum við að tryggja það þegar frumvarpið verður samþykkt að íslenska ríkið sé ekki að ganga það harkalega fram gagnvart borgurunum, sem hefur í rauninni orkað tvímælis núna varðandi aðgerðir á landamærum, að það gæti hugsanlega orðið skaðabótaskylt. Það liggur alveg ljóst fyrir í áliti Páls Hreinssonar, í 9. kafla á bls. 19, að við höfum hreinlega ekki staðið okkur í stykkinu. Við höfum verið að hamast við að þýða og laga til gerðir og álit, utanaðkomandi reglugerðir, sem eru í takti við alþjóðaskuldbindingar okkar. En einhverra hluta vegna skolaðist alþjóðaheilbrigðisreglugerðin til. Hún var samþykkt árið 2005, fyrir 15 árum, en einhverra hluta vegna hefur hún aldrei verið birt í C-deild Stjórnartíðinda. Hugsa sér, hún hefur í rauninni aldrei öðlast lagalegt gildi. Þetta er trygging fyrir íslensk stjórnvöld og okkur öll til að stjórnvöld gangi ekki harkalegar fram en lög leyfa. Við eigum okkar ágætislögmætisreglu sem felur m.a. í sér - nú ætla ég að þykjast vera einhver lögspekingur og fara að kenna lögfræði í ræðustólnum - að stjórnvöld mega ekki gera neitt, bara akkúrat ekki neitt, gagnvart okkur borgurunum eða því sem í kringum þau er nema hafa fyrir því heimild í lögum. Stjórnvöld verða ævinlega að hafa heimild í lögum. Ef þau hafa ekki heimild í lögum hafa þau um leið opnað á þann möguleika að vera gerð skaðabótaskyld vegna eins og annars. Hinn hlutinn sem ég ætla að segja sérstaklega, bara til gamans, er að við borgararnir megum hins vegar ekki gera neitt sem brýtur í bága við lögin. Þá kann það að hafa einhverjar misalvarlegar afleiðingar. Ég ætla ekki að halda þrumuræðu. Ég hafði hugsað mér að vísa aðeins í álit Páls Hreinssonar til að rökstyðja og undirstrika það sem ég er að tala um í sambandi við C-deild Stjórnartíðinda og þær afleiðingar sem það hefur að núna skuli 300 þýddar reglugerðir, álit og annað slíkt liggja ofan í skúffu hjá stjórnvöldum án þess að hafa verið sett í birtingu í C-deild Stjórnartíðinda. Ég veit að þingmálið er íslenska og það er búið að viðurkenna að orðið skandall er notað í íslensku. Og ég segi: Þetta er skandall. Það er skandall að við skulum hafa 300 reglugerðir og álit vegna alþjóðasamninga okkar, EES-samningsins og annars slíks, án þess að hafa birt þau í C-deild Stjórnartíðinda og gert þau um leið lögmæt. Það er eiginlega alveg með ólíkindum. Þess vegna fagna ég enn frekar þessu frumvarpi og vona að það gangi bara sína leið eins fljótt og örugglega og hugsast getur. Ég geri engar athugasemdir við að í miðjum faraldri sé verið að setja inn í frumvarpið útgöngubann eða hvaðeina annað. Við sjáum hvernig reynt er að beita misjöfnum aðgerðum í löndunum í kringum okkur. Við getum a.m.k. þakkað okkur sjálfum og heilbrigðisstarfsfólki og bara þjóðinni almennt og öllum sem hér eru, svona að megninu til öllum, fyrir það að hafa virkilega farið að tilmælum þríeykisins okkar og sýnt í verki hvað við erum frábær og hvers megnug við erum þegar við stöndum saman. Það er ekki langt síðan við vorum eldrauð á öllum kortum í Evrópu og talin vera með einhver flestu mælanlegu Covid-smit miðað við höfðatölu en núna erum við hins vegar skínandi björt og sennilega talin vera með einhverjar lægstu smittölur miðað við aðrar Evrópuþjóðir. Þær þjóðir eru líka að ganga í gegnum þvílíkar hörmungar núna og við sjáum það ekki bara hjá Evrópuþjóðum heldur líka þegar við lítum lengra í burtu. Við njótum þeirra forréttinda hér að vera lítil eyja norður í ballarhafi og með góða og styrka sóttvarnastjórn sem gæti að mínu mati verið enn styrkari og ég hef ekkert legið á skoðun minni á því. Ég kom fyrst fram í janúar, mánuði áður en fyrsta kórónuveirusmitið greindist hér á landi, til að kalla eftir því hvernig íslensk stjórnvöld ætluðu að undirbúa sig gagnvart þeirri vá sem virkilega virtist vera í uppsiglingu. Ég er ekki norn, ég er ekki forspá en ég var kölluð Covid-sófasérfræðingur og hálfgerður fáviti fyrir að hafa sýnt ákveðna fyrirhyggju og virkilega viljað axla ábyrgð og kallað eftir því við stjórnvöld. Stjórnvöld eiga að gera meira en hugsa bara um efnahagsáhrifin. Ég þarf ekki að segja bara af því að þetta er náttúrlega alveg hrikaleg holskefla og hár brimskafl sem við erum að sigla í gegnum núna. Það breytir ekki þeirri staðreynd að við gætum hafa losnað við tugi ef ekki hundruð milljarða ef við hefðum tekið öðruvísi á málum, ef við hefðum í rauninni algjörlega komið í veg fyrir að flytja veiruna inn nema í einhverjum undantekningartilfellum. Auðvitað hefðum við ekki getað lokað á að okkar eigin þegnar kæmu til landsins en auðveldara hefði verið að halda utan um það. Auðvitað hefðum við ekki getað lokað á aðflutning á vörum og þjónustu eða neitt slíkt. Það er enginn að tala um það. En með þeim aðgerðum sem þó eru á landamærunum höfum við komið í veg fyrir að a.m.k. um 300 afbrigði veirunnar kæmu inn til landsins. Við erum samt sem áður að glíma við þennan faraldur og skelfilegan dauða, ótímabæran í sumum tilvikum að mínu mati. Ég er þannig. Ég er bara það gróf í mínum málflutningi. Við værum ekki með neina lokunarstyrki, við værum ekki að ganga um með grímur, það væri ekki 2 metra regla og sprittbrúsar á hverju horni, við værum ekki að koma í veg fyrir að fólk hittist, færi út að borða og færi í leikhúsið, tónleikarnir væru á fleygiferð og leikhúsin og allt saman og skólarnir og íþróttir og allt. Það eina sem við hefðum þurft að horfast í augu við að hefði hrunið í fangið á okkur væri gulleggið okkar, þriðja gulleggið okkar í körfunni, ferðaþjónustan. Að öðru leyti hefði samfélagið okkar getað gengið algerlega smurt og snurðulaust fyrir sig nema í einhverjum fáum undantekningartilvikum. Þar er ég stödd. Ég ætla aftur að hrósa hæstv. ráðherra fyrir þetta frumvarp en um leið heyrir hún náttúrlega að undirliggjandi hundskamma ég hana fyrir að hafa ekki stigið fastar niður hvað það varðar að koma í veg fyrir innflutning þessarar veiru. Ég vil ekki sjá þessa veiru ef við getum losnað við hana. Og við getum það, örfáar hræður á afmörkuðum stað norður í ballarhafi. Auðvitað hefur ekki verið mikil ásókn í ferðir neins staðar. Það eru allir í vanda. Það eru allir að passa sig og vernda sig og reyna sitt besta. En það gengur mismunandi vel og okkur hefur tekist betur en flestum öðrum þegar við beitum þeim aðferðum sem virka. Þess vegna hrýs mér hreinlega hugur við því ef við erum að fara að takast á við nýja bylgju fljótlega. Ég vona a.m.k. að það verði ekki. Ef ég hefði mátt ráða, sem ég geri ekki og flestir eru sjálfsagt ægilega ánægðir með það, værum við öll að hrúgast út í búð núna að undirbúa jólin og það væri ekkert vandamál og engar grímur og ekkert vesen. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég segi bara: Ég vona að frumvarpið þjóti hér í gegn. Ég greiði því atkvæði fyrir fram, tvisvar og þrisvar í gegnum allar umræðurnar, það er ekkert vesen með það. Ég vil bara hvetja ríkisstjórnina almennt til að gyrða sig í brók og fara að koma þessum 300 þegar túlkuðu reglugerðum og ályktunum í löglegt form með því að birta þau í C-deild Stjórnartíðinda. Ég fatta engan veginn þennan skandal. Ég hafði ekki hugmynd um þetta fyrr en það kom fram í áliti okkar góða sérfræðings Páls Hreinssonar, sem er mjög vandað. Það hefur a.m.k. aðeins bankað í mig og ég er viss um að það hefur bankað í okkur öll. Það átti líka að gera það þannig að það er vel. Ég tel að þess vegna séum við líka komin með þetta fína frumvarp og ekkert að því, það er bara akkúrat ekkert að því að hafa útgöngubann. Það er ekki þar með sagt að það þurfi að nota það. Ég segi: Það er miklu þægilegra og miklu betra og miklu öruggara fyrir okkur, heilbrigðisráðherra, heilbrigðisyfirvöld, stjórnvöld, sóttvarnayfirvöld og alla, að hafa þetta í farteskinu. Þrátt fyrir að við ætlum kannski ekki að nota það, og vonandi þurfum við ekki að gera það, er það a.m.k. til staðar og við verðum ekki lögsótt fyrir að brjóta gegn borgurunum.
Virðulegi forseti. Mig langar bara að segja, vegna þess að hv. þingmaður víkur orðum að birtingu alþjóðaheilbrigðisreglugerðarinnar, að það kom fram í framsögu minni að þau ákvæði reglugerðarinnar sem fjalla um sóttvarnaráðstafanir eru felldar inn í 11. gr. frumvarpsins en reglugerðin hefur nú verið send Stjórnartíðindum til birtingar og má búast við að hún verði birt formlega í C-deild á næstu dögum eða vikum. Þannig að ég get glatt hv. þingmann með því að það er a.m.k. vilji þeirrar sem hér stendur hvort sem við ætlum að kalla það að gyrða sig í brók eða bretta upp ermar. En mig langar líka að segja af því að hv. þingmaður er að tala um það hvaða ákvarðanir maður er að taka á hverjum tíma - og ég veit, vegna þess að ég hef verið í þeim sporum sjálf, að það er ekki einfalt að taka ákvarðanir sem varða svona ríka hagsmuni, sem varða svona stóra hagsmuni, og ég tala nú ekki um ákvarðanir sem eru líka íþyngjandi fyrir fólk og í íslenskri stjórnskipan er það þannig að við erum, hver ráðherra fyrir sig, með í raun og veru endanlegt ákvörðunartökuvald í okkar málaflokki þó að ég hafi haft þann háttinn á að kynna fyrir ríkisstjórn aðgerðir mínar jafnharðan - að sú ákvörðun sem ég og við höfum tekið, sem er að fara að ráði okkar besta fólki, það er mín sannfæring að það hafi verið rétt ákvörðun. Hún hefur verið til góðs. Það er hins vegar þannig að á öllum tímum getur maður staldrað við og horft um öxl og sagt: Ef ég hefði vitað það þá sem ég veit í dag hefði ég e.t.v. tekið aðra ákvörðun. En mig langaði bara, virðulegur forseti, að víkja nokkrum orðum að þessu vegna þess hversu dýrmætir hagsmunir eru á ferð, að fullvissa hv. þingmann um það að líf og heilsa eru alltaf efst á blaði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Já, ég verð nú að viðurkenna það að ég er mjög glöð að við skulum vera að fara að birta þetta á næstu dögum og vonandi fljótlega. Ég tek því virkilega fagnandi og ekki síður að þetta hafi verið tryggt inn í 11. gr. frumvarpsins eins og hæstv. ráðherra bendir á, sem ég tel að sé ákveðin forvörn. Þá er kannski spurningin um hvort kemur á undan, eggið eða hænan. Við erum a.m.k. búin að tryggja okkur í frumvarpinu ef skyldi dragast eitthvað úr hömlu að birta þetta sem ég átta mig ekki á. En hvað lýtur að því að vera vitur eftir á og annað slíkt þá hef ég nú bara litið á það sem heilbrigða skynsemi hvernig við höfum tekist á við þessa veiru. Það er ekkert að vera vitur eftir á. Ja, vitur eftir á hvað lýtur að því að við erum að sjá hversu gríðarlega alvarlegar afleiðingar þetta hefur haft á samfélagið og þá er ég ekki að tala um ferðaþjónustuna eða þá sem hreinlega hafa misst störfin og annað slíkt heldur hina sem sitja eftir daprir, einangraðir, þunglyndir og í mikilli vanlíðan, heimilisofbeldi vaxandi og annað slíkt. Ég hefði viljað sjá miklu meiri fjármunum varið í það að taka utan um fólkið okkar sem er að missa atvinnuna. Og þegar við erum að tala um 600 milljarða í skuldasöfnun á næstu tveimur árum hefði ég líka gjarnan viljað sjá greiningu á því hvað við höfum í rauninni hagnast á því að vera - við hljótum öll að sjá það seinna, það er ekki hægt að tala um það núna, við erum enn í auga stormsins þótt við séum í lægðinni núna, ef ég þekki stjórnvöld rétt - en alla vega þá bíð ég eftir því að fá greiningu á því hvaða afleiðingar þetta hefur í raun og veru haft fyrir samfélagið, bæði fjárhagslegar og félagslegar, og þá með tilliti til þess hvernig við höfum verið að haga okkur á landamærunum og hvaða gríðarlegi kostnaður og hvað gríðarlega álag þetta hefur verið á heilbrigðisstéttirnar okkar og annað slíkt. Það hefði nú verið ofboðslega fallegt ef við hefðum ekki þurft að fylla gjörgæsludeildirnar og allt annað af fárveiku Covid-sjúku fólki. Það hefði verið minn draumur alla vega.
Virðulegi forseti. Stjórnvöld á Nýja-Sjálandi hafa reynt þetta, þ.e. að loka veiruna úti. Það hefur ekki gengið og það er staðreynd og liggur fyrir í þeim tölum sem við erum með að hæstu bylgjurnar og mesta smitið erum við sjálf, þ.e. það hvernig við komum saman og umgöngumst hvert annað. Það þarf ekki nema eitt smit til að koma bylgju af stað. Það sem liggur fyrir með þessa veiru er að hún er óvenjulega skæð og líka er hún óvenjulega, hvað á ég að segja, harðsnúin vegna þess að meðgöngutíminn er svo langur þannig að það er erfiðara en ella að ná utan um hana. Og með því að fara þá leið sem við höfum gert, með því að rekja hvert einasta smit - við höfum farið í smitrakningu í kringum hvert einasta smit - hefur okkur lánast, sem hv. þingmaður nefnir hér, í raun og veru að byggja á okkar styrkleikum. Við erum lítið samfélag. Við erum tiltölulega fá. Við erum eyríki. Við erum vel upplýst. Það eru tiltölulega stuttar boðleiðir þannig að það er auðvelt að koma skilaboðum á framfæri milli fólks. Það hefur verið okkar helsta gæfa meðfram því að fylgja ráði okkar besta fólks og ég vil halda því til haga. En af því að ég hef ekki talað nógu skýrt áðan varðandi alþjóðaheilbrigðisreglugerðina, sem er sameiginlegt áhugamál okkar hv. þingmanns, þá eru það bara þau ákvæði sem fjalla um sóttvarnaráðstafanir á landamærum sem fara í 11. gr. en reglugerðin í heild verður birt í Stjórnartíðindum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Hún nefnir Nýja-Sjáland sérstaklega og þá langar mig að nefna að þar búa um 5 milljónir manna og mesti fjöldi smita þar á einum degi, í mars síðastliðnum, voru 87 einstaklingar. Það eru bara baunir, virðulegi forseti, miðað við það sem okkar litla eyríki hefur þurft að kyngja í þessum faraldri, bara baunir. Síðan kom það upp að talið væri að þetta hefði flust inn með frosnum matvælum. Ég hef reyndar ekki séð fréttir um hvort það hafi verið staðfest. Þá voru 13 einstaklingar sem fengu veiruna í sömu fjölskyldu. Það hefði líka verið dálítið fallegt hefði hæstv. heilbrigðisráðherra nefnt það. Að öðru leyti gengur lífið í rauninni sinn vanagang á Nýja-Sjálandi. Þar eru engir lokaðir skólar og allt í steik. Þar er gripið inn í snöggt og strax og þetta bara slegið út af borðinu. Þannig hefði ég viljað sjá það hér vegna þess að þriðja bylgjan er búin að sýna það og sanna að með því að grípa inn í og standa saman þá erum við ótrúlega fljót að rétta úr kútnum, a.m.k. hvað varðar smitdreifingu innan lands á þessum tíma. Auðvitað er maður hálfkvíðinn fyrir því að við verðum eins og kvígurnar sem hleypt er út á vorin núna þegar jólin fara að nálgast. Jólin eru ofboðslega sterk og stór í hjarta okkar og þess vegna verðum við að passa okkur. Ég hvet alla landsmenn til að fara varlega. Við skulum bara versla fyrr og borða bara jólasteikina á fjarfundi eða í gegnum Zoom, ég veit það ekki. En alla vega þá við verðum að passa okkur. Við viljum ekki fá þetta aftur.
Forseti. Við ræðum hér um nýtt sóttvarnafrumvarp hæstv. heilbrigðisráðherra sem skerpir enn frekar á þeim reglum sem nú eru í gildi og byggja á álitsgerð Páls Hreinssonar. Ég vil taka það fram að það er mat þeirrar sem hér stendur að mikilvægt sé að málið komi nú inn til þinglegrar meðferðar, enda kemur fram í áliti Páls að það sé einmitt nokkuð aðkallandi að Alþingi fari í þessar breytingar á sóttvarnalögum. Út á það er því ekki að setja að mínu mati. Hins vegar er ákvæði í frumvarpinu sem stingur aðeins í stúf við annað sem kemur þar fram og það er ákvæði um útgöngubann. Það er eitthvað sem við höfum sem betur fer ekki þurft að upplifa enn sem komið er vegna sóttvarnaaðgerða hér á landi og því finnst mér kannski ekki líta út fyrir að það sé jafn aðkallandi. Ég hef heyrt það rökstutt. Mig minnir að sóttvarnalæknir hafi sagt að ástæðan fyrir því að ekki hafi verið talið nauðsynlegt að setja á útgöngubann hér hafi fyrst og fremst verið vegna lifnaðarhátta okkar Íslendinga, hvernig við búum o.s.frv., sem séu bara allt annars eðlis heldur en t.d. í stórborgum. Sú ákvörðun að setja ekki á útgöngubann hér á Íslandi virðist hafa verið tekin á mjög málefnalegum grunni. Í álitsgerðinni segir, herra forseti: „Eftir að á þanþol gildandi sóttvarnalaga hefur reynt í Covid-19 faraldrinum sem geisað hefur á Íslandi er eðlilegt að uppsöfnuð reynsla sé vegin og metin og gerðar nauðsynlegar breytingar á lögunum í hennar ljósi þannig að stjórnsýsla sóttvarna sé betur í stakk búin til að mæta næsta faraldri.“ - Í næsta faraldri, ekki næstu bylgju, ég vil benda á það. - „Áður en í þessa heildarendurskoðun verður ráðist er rétt að bæta strax úr helstu ágöllum sem á lögunum eru, m.a. til að tryggja að sóttvarnayfirvöld hafi allar nauðsynlegar valdheimildir.“ Ég tel að frumvarpið sem við ræðum geri það að næstum því öllu leyti nema þessu með útgöngubannið. Ég set stórt spurningarmerki við það. Þær aðgerðir sem nauðsynlegt er að fara í strax, og Páll hefur tíundað í sinni álitsgerð, eru t.d. lögskýringar á helstu hugtökum sem þurfa að vera á hreinu, svæðaskipting sóttvarna og hvort hún eigi betur heima í lögum eða reglugerð og fleiri þættir eins og það að geta skotið því til dómstóla ef fólki finnst það sett í sóttkví með óréttmætum rökum o.s.frv. Þetta þarf allt að gera enda segir í álitsgerðinni að það þurfi. Nú höfum við staðið í þessu saman sem þjóð síðustu níu, tíu mánuði. Það hefur verið alveg rosalega sterk og góð samstaða í samfélaginu. Hún hefur verið til algjörrar fyrirmyndar að mestu leyti. Fólk hefur tekið þetta alvarlega, hefur tekið líf og heilsu annarra jafn alvarlega og sína eigin, sýnt umburðarlyndi, þrautseigju og langlundargeð og sýnt að þjóðin er að hlusta á sóttvarnayfirvöld, hlusta á stjórnvöld og bregðast við orðum þeirra og ábendingum. Þessi samstaða er mjög mikilvæg þegar á reynir eins og í heimsfaraldri þeim sem nú gengur yfir. Fari þetta frumvarp í gegn eins og það er núna, óbreytt, hef ég áhyggjur af því að ákvæði um útgöngubann myndi mögulega draga úr þessari samstöðu. Í fyrsta lagi er þetta, eins og áður segir, úrræði sem hefur ekki verið notað hér áður, ekki hefur þurft að reyna á það síðustu mánuði og þetta er miklu dramatískari aðgerð, miklu meiri frelsissvipting en nokkrar aðgerðir sem sóttvarnayfirvöld hafa þurft að beita. Allar líkur eru á því að í kringum það yrði miklu pólitískari umræða, miklu meira pólaríserandi umræða. Mér finnst það óþarfi, herra forseti, vegna þess að ekki er allt þarna alveg rosalega aðkallandi, eins og kemur fram í álitsgerðinni hjá Páli. Það mætti til að mynda skipta frumvarpinu í tvennt, gera þær breytingar sem mér sýnist og heyrist að flestir séu alveg sammála um og taka hitt til hliðar og geyma þangað til að þetta er yfirstaðið. Komi upp sú aðstaða, sú krísa, að sóttvarnayfirvöld og ráðherra líti svo á að það verði hreinlega að grípa til þeirra aðgerða að setja á útgöngubann má vegna reynslunnar alveg færa rök fyrir því að það yrði ekkert vandamál vegna þeirrar samstöðu sem þjóðin hefur sýnt og einnig vegna þess að þá getur þingið komið saman - það tekur ekkert óskaplega langan tíma - og sett einhvers konar neyðarlög, komi til þess. Ég myndi því bara virkilega vilja ræða hvort það sé í grunninn nauðsynlegt að útgöngubannið sé þarna inni. Eins sjáum við að í þeim samkomutakmörkunum sem eru í gildi hafa tilkynningar um heimilisofbeldi aukist. Það er náttúrlega hliðarverkun sóttvarnaaðgerða sem er mjög hvimleið og sorgleg. Ég held að við séum flest sammála um að það hafi þurft að fara í þessar aðgerðir en eftir því sem á líður sjáum við betur nákvæmlega hverjar hliðarverkanirnar af hertum sóttvarnaaðgerðum eru. Það er alveg gefið mál að útgöngubann myndi ekkert bæta hvað þetta tiltekna atriði varðar og það ætti algjörlega í lengstu lög að reyna að koma í veg fyrir að gripið sé til þess úrræðis. Hvað varðar eftirlitshlutverk þingsins mætti það vera mun virkara. Þá er ég ekki að tala um að það sé í einu og öllu og sóttvarnayfirvöld hafi ekki heimildir til að grípa inn í eins og þau sjá nauðsyn til heldur að þingið sé upplýst um ákvarðanatöku og forsendur hennar með reglulegra millibili. Þetta er eitthvað sem væri jákvætt og myndi bara auka á samstöðu, samtal og upplýsta afstöðu til málanna, bæði á þingi og úti í samfélaginu. Ég vil ítreka að mér finnst ánægjulegt að verið sé að fara í þessar nauðsynlegu aðgerðir. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur gefið til kynna að hún sé tilbúin til að hlusta á þingið í þessum efnum og vinnuna í hv. velferðarnefnd, sem sú sem hér stendur situr í. Ég vona að það verði gott og ánægjulegt samtal um þessa hluti og ég hlakka til að vinna málið áfram. En ég ítreka: Mér finnst útgöngubannið óþarfi á þessu stigi málsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Píratar hafa eitt og annað við útgöngubannið að athuga. Ég vil þá beina augum að lögum um almannavarnir frá 2008, en þar segir m.a. að ef hætta vofir yfir þá getur lögreglustjóri eða sýslumaður kvatt hvern fulltíða mann til tafarlausrar aðstoðar. Hann getur líka skyldað menn til að sækja námskeið og æfingar og hann getur skyldað menn til að yfirgefa ekki lögsagnarumdæmi án leyfis. Þetta eru vægu atriðin. Á hættustundu er hægt að banna umferð og fjarlægja fólk sem óhlýðnast, það er hægt að banna dvöl og það er einnig hægt að kyrrsetja fólk. Í sjálfu sér, ef það er hægt að banna dvöl og umferð, þá er hægt að kyrrsetja fólk, segjum í húsum. Það er hægt að flytja fólk af hættusvæði og það er öllum skylt að hlýða og brottflutningur ella. Það er hægt taka húsnæði leigunámi, það er hægt að skylda almenning til að veita öðru fólki húsaskjól og viðurgjörning, það er hægt að taka eignarnámi matvæli, eldsneyti, varahluti, lyf o.fl. Það eru því fordæmi fyrir mjög íþyngjandi aðgerðum í íslenskum lögum þegar kemur að náttúruvá, eins og má heyra hér, að sjálfsögðu. Þannig að mér leikur eiginlega forvitni á að vita af hverju verið er að veifa þessum áhyggjum núna þegar þetta er jú til í íslenskri löggjöf, að vísu við aðrar aðstæður. En nú geta eldgos líka orðið langvinn og fyrir mér er þetta fullkomin hliðstæða.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni andsvarið. Því er til að svara að já, vissulega eru önnur íþyngjandi ákvæði annars staðar í almannavarnalögum, og hafa vissulega rétt á því að vera þar. Það sem ég vil hins vegar benda á er samhengið, heildarsamhengið. Eins og ég kom inn á áðan erum við í miðri á og við erum í viðkvæmu samtali. Það hefur myndast traust í samfélaginu gagnvart sóttvarnayfirvöldum og þeirri ákvörðunartöku, þeim hefur verið fylgt. Auðvitað eru menn ekki alltaf sammála og það er umræða, en þegar öllu er á botninn hvolft þá sjáum við hvernig tekist hefur að ná kúrfunni niður og smit minnkað. Fólk er að fylgja þessum tilmælum og reglum sóttvarnayfirvalda. Traust er eitt það mikilvægasta í lífinu sjálfu og hvað þá hvað varðar samskipti stjórnvalda við almenning í landinu og mér finnst það bara svo dýrmætt, dýrmætur hlutur sem við erum mögulega að kasta á glæ. Jafnvel þó að, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson bendir á, það séu málefnaleg rök fyrir því að þetta sé þarna inni þá bendi ég bara á að það væri, held ég, miklu skynsamlegra að taka það samtal eftir að við erum komin út úr krísunni fyrst það virðist glitta í að ekki sé allt of langt í það. Hv. þingmaður nefnir eldgos, þau geta staðið yfir í áraraðir, og þá þarf að gera það meðan krísan er yfirstandandi. En mér finnst bara mjög freistandi að viðhalda þessu dýrmæta trausti við þjóðina og bjóða ekki upp á það að þetta verði pólaríserandi mál í samfélaginu og í fjölmiðlum o.s.frv.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég vil bara ítreka það að auðvitað eru þær aðgerðir sem ég var að lýsa og það sem er í þessu lagafrumvarpi, neyðaraðgerðir. Þessu er ekki beitt meðan allur faraldurinn stendur yfir né heldur þegar allt eldgosið stendur yfir. Þetta er neyðaraðgerð eins og margt af því sem ég var að telja upp sem er gripið til ef þörf er á. Auðvitað er þetta sett áður en á þetta reynir. Það hefur í sjálfu sér mjög sjaldan reynt á almannavarnalög og allra síst á mest íþyngjandi hluta þeirra. Það er alveg fullkomlega eðlilegt að taka þetta samtal þegar ekki er, við skulum ekki segja logn en a.m.k. ekki stórviðri, og setja nákvæmlega þau lagaákvæði sem tryggja það, að ef allt fer úr böndum einhvern tíma í framtíðinni, sé hægt að grípa til þessara ráðstafana. Þannig að mér finnst vera mjög holur hljómur í þessari gagnrýni og upplifi það þannig að það sé verið að lúsaleita í þessum lögum að einhverju til að hengja sig í þegar það er augljóst að íslensk lög heimila jafn íþyngjandi aðgerðir og þær sem hér er verið að tala um.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir seinna innlegg. Hv. þingmaður segist nema holan hljóm í því sem ég set hér fram. Þá get ég upplýst hv. þingmann að það er mín sannfæring, einskær og djúpstæð sannfæring, sem fær mig til að koma með þessa gagnrýni og alls ekki til þess að valda usla að ástæðulausu, enda er það ekki þannig sem ég stunda stjórnmál. Hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson minntist aftur á eldgos og almannavarnir. Þar erum við hv. þingmaður sammála um að það þurfi að vera nauðsynlegir hemlar til staðar o.s.frv. En aftur ítreka ég að það sem ég er að segja er að núna, jafnvel þó að við séum í ákveðinni lægð hvað varðar smitin sjálf, eins og hv. þingmaður bendir á, þá er samfélagið ekki í lægð. Ég tala fyrir sjálfa mig að maður er enn þá í smá sjokki yfir því hvernig þetta ár hefur farið og þá er kannski ekki besti tíminn til þess að vera að taka rosalega stórar og afdrifaríkar ákvarðanir. Mér líst svo á að útgöngubann sé það, eins og ég nefndi áður vegna hliðaraðgerða o.s.frv. Já, ef reynir á þá þarf þetta að vera til staðar, en ég vil benda hv. þingmanni á það að ég tel það vera til staðar. Samstaðan er til staðar. Þjóðin myndi eflaust strax [[Forseti hringir.]]fara í þær stellingar að fylgja útgöngubanni kæmi það til og það þarf ekki til á þessum tímapunkti og ég hef áhyggjur af umræðunni.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið í umræðunni geta stjórnvöld ekki aðhafst neitt nema fyrir því sé grundvöllur í lögum og þess vegna gætum við ekki beitt útgöngubanni núna, vegna þess að það er ekki grundvöllur fyrir því í lögum. Þegar við leggjum þetta til í frumvarpi til laga um breytingu á sóttvarnalögum, þá erum við að leggja til við Alþingi að það setji þennan ramma fyrir stjórnvöld, að þessi heimild sé til staðar að uppfylltum ákveðnum skilyrðum þannig að það sé algjörlega á hreinu hvenær má beita því og hvenær ekki. Og ég vil bara nefna það, vegna þess að hér talar fólk eins og alltaf sé hægt að kalla saman Alþingi til að rúlla í gegn einhverjum frumvörpum og sannarlega hefur það stundum tekið óþægilega stuttan tíma að breyta lögum, en við erum að tala um kringumstæður sem eru allt aðrar en þær sem við erum að tala um núna, sem blasa við hér. Samkvæmt ábendingum þeirra sem voru í þessum starfshópi, m.a. frá sóttvarnalækni, frá ríkislögreglustjóra og fleirum, eru þetta til að mynda þau tilvik ef mjög alvarleg og mjög smitandi sýking myndi berast með andrúmsloftinu eða alvarlega eitrun sem breiddist mjög hratt út eða geislavirkni eða annað slíkt. Þá værum við ekki með viðhlítandi lagaheimild til þess að beita útgöngubanni þótt tilefnið væri fyrir hendi. Ég vil hvetja Alþingi til þess að bera ábyrgð á því núna að setja þennan ramma og setja þessa löggjöf vegna þess að stjórnvöld framtíðarinnar kunna að þurfa á þeirri leiðsögn Alþingis að halda, þó að við sjáum ekki þá stöðu akkúrat núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir andsvarið. Ég heyri málefnaleg rök hæstv. heilbrigðisráðherra í þessu máli og það má eiginlega brjóta þetta aðeins niður. Raunverulega er staðan sem er komin upp núna sú að löggjöfin er eftir á, þetta er eitthvað sem hefði þurft að samþykkja fyrr. Hæstv. ráðherra nefnir geislavá, geislavirknivá eða annars konar eiturefni í andrúmsloftinu. Þetta eru allt hlutir sem er alveg möguleiki á að hefðu getað gerst og jafnvel meiri möguleiki á að hefðu getað gerst fyrir einhverjum áratugum síðan. Þannig að við stöndum frammi fyrir því að lagabókstafurinn er aðeins á eftir, stjórnmálin eru á eftir. Hæstv. ráðherra bendir á að það sé ekki hægt að smella fingrum og fá Alþingi til þess að koma og setja ný lög og vissulega er það alveg satt og rétt og þarf svo að vera, það er mikilvægt í lýðræðisríki. Þá vil ég segja að við erum í ákveðinni klemmu hvað þetta varðar. Það getur vissulega komið upp að grípa þurfi til útgöngubanns. En nú höfum við náð sýkingum niður með aðgerðum sem eru núna í gangi, náð þeim alveg niður, það virðist glitta í bóluefni hvað varðar þennan tiltekna sjúkdóm, Covid-19, og það hefur ekki verið þörf á útgöngubanni á þeim forsendum að við búum öðruvísi en aðrar þjóðir að mörgu leyti og því spyr ég aftur ráðherra: Hvers vegna er ekki hægt að skipta þessu í tvennt og telja aðeins upp að tíu með þetta atriði? Það virðist ekkert aðkallandi að það þurfi að grípa til þess.
Virðulegur forseti. Þetta eru algerlega gildar vangaveltur hjá hv. þingmanni. Það er alltaf spurning hversu langt er gengið nákvæmlega núna við breytingar á sóttvarnalögum. Páll Hreinsson nefndi að það væru tiltekin mál sem þyrfti að breyta svo fljótt sem auðið væri en önnur þyrftu að koma til skoðunar við heildarendurskoðun laganna jafnvel. En það er líka umhugsunarefni þegar hv. þingmaður segir: Nú eru lögin á eftir. Það er nákvæmlega það sem nefndin, sem ég fel að fara yfir sérstaklega IV. kafla sóttvarnalaga, kemst að niðurstöðu um þegar hún fer að rýna heimildir laganna. Þá kemst nefndin að raun um það að okkur vantar heimildir af þessu tagi til þess einmitt að vera á undan ef við myndum lenda í þvílíkum kringumstæðum. Ég held, eins og hér hefur komið fram í umræðunni, að ekkert okkar hefði órað fyrir því að við værum í þeim sporum sem við erum í í dag, að þingmenn og jafnvel virðulegur forseti væri með grímur í þingsal og við værum skikkuð til að hafa fjarlægðarmörk á milli okkar og við værum að tala um sóttkví og samkomubann, að ég tali nú ekki um útgöngubann, á virðulegu Alþingi. Það sem ég vil segja og það sem ég vil botna þetta samtal mitt við hv. þingmann með, er bara að biðja hv. Alþingi og hv. velferðarnefnd um að slá ekki þetta ákvæði út af borðinu og setjast virkilega yfir það hvort ekki sé rétt undir þessum kringumstæðum að hafa augun opin gagnvart þeirri stöðu að framkvæmdarvaldið kynni að þurfa, undir einhverjum algerlega ófyrirséðum kringumstæðum, að grípa til svona íþyngjandi aðgerðar. Þá væri mjög mikilvægt að Alþingi væri búið að marka þeirri ákvörðun mjög skýrar skorður.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra þessi svör. Ég get talað fyrir sjálfa mig og ég mun vissulega í allri vinnu hvað varðar þetta frumvarp sem og önnur frumvörp hér á þingi og í velferðarnefnd skoða það með opnum huga og fara málefnalega yfir öll rök sem mæla með og móti og vega og meta og eiga málefnalegt samtal við ráðherra og aðra á þingi um þetta mál. Eftir stendur að ég set enn þá töluverða fyrirvara við þetta. Nú er það svo að við erum með stjórnvöld, sóttvarnayfirvöld og heilbrigðisráðherra sem þjóðin hefur borið mikið traust til. Það er ekki víst að það verði alltaf svo og þá er mikilvægt að það sé einhvers konar öryggishemill hjá þinginu, einhvers konar neyðarúrræði sem hægt er að grípa til, sé vald misnotað á einhvern hátt. Það er líka á þeim grundvelli og forsendum sem ég hef kallað eftir meira andrými hvað varðar þetta ákvæði frumvarpsins. En vissulega er málefnaleg vinna og upplýst ákvörðunartaka það sem við Píratar stöndum fyrir og ég mun vinna út frá.
Herra forseti. Þetta er mikilvægt frumvarp sem við ræðum hér í dag, um breytingu á sóttvarnalögum, en þau lög eru frá 1997 og þeim hefur, eftir því sem ég sé best í frumvarpinu, ekkert verið beitt. Þau hafa tekið einhverjum breytingum en við höfum aldrei verið í ástandi sem líkist því sem við erum í í dag og þess vegna fagna ég þessu frumvarpi. Ég tel að það eigi ekki að bíða af því að þá finnum við ekki lengur í blóðinu í hvaða ástandi við erum. Þess vegna vil ég hrósa hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að koma með þetta frumvarp hingað inn núna. Við erum öll mjög meðvituð um það ástand sem við erum í núna, en það fennir fljótt yfir. Við nálgumst líka lok kjörtímabils og hér í þinginu eru órólegir tímar fram undan þannig að ég held að það sé mikilvægt að við fjöllum um þetta núna. Þetta segi ég þó með þeim fyrirvara að alltaf þarf að vanda til og það þarf líka að vanda til þegar frumvörp eru borin hingað inn þrátt fyrir að Alþingi sé vissulega löggjafinn. Ég vona að hæstv. ráðherra hvetji sitt fólk í hv. velferðarnefnd til að horfa á það með opnum huga að gera nauðsynlegar breytingar á frumvarpinu - sér í lagi af því að frumvarpið var unnið með miklum flýti og fékk ekki meðferð í samráðsgátt stjórnvalda - því að stundum hefur borið við í nefndum þingsins að lítill sveigjanleiki sé til að gera nauðsynlegar breytingar, á þeim forsendum að svo margir sérfræðingar séu til staðar í ráðuneytunum sem hafi meira vit en þeir sérfræðingar sem kallaðir eru fyrir nefndirnar. Þetta segi ég hér í upphafi ræðu minnar vegna þess að hæstv. ráðherra er í salnum og ég veit að hún á í góðu sambandi við sitt fólk í nefndinni. Það sem mér finnst óþægilegt að sjá er að ekki var talin ástæða til þess, við samningu þessa frumvarps, þegar skipuð var nefnd eða ákveðinn hópur til að semja þetta frumvarp, að hafa fulltrúa sóttvarnaráðs með í þeim hópi eða að bera frumvarpið sérstaklega undir sóttvarnaráð. Í núgildandi sóttvarnalögum segir í 1. mgr. 6. gr., með leyfi forseta: „Ráðherra skal skipa sjö manna ráð, sóttvarnaráð, til fjögurra ára í senn. Þar skulu eiga sæti sérfræðingar á sviði smitsjúkdómalækninga, bakteríufræði, veirufræði, kynsjúkdóma og faraldsfræði/heilbrigðisfræði, heilsugæslulæknir og hjúkrunarfræðingur með sérþekkingu á sviði sóttvarna.“ Í 3. mgr. 6. gr. segir: „Sóttvarnaráð mótar stefnu í sóttvörnum og skal vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma.“ Þessu tiltekna ákvæði og þar með hlutverki sóttvarnaráðs er verið að breyta í þessu frumvarpi, og þess þá heldur hefði maður ætlað að rík ástæða væri til þess að bera frumvarpið undir sóttvarnaráð. Í staðinn fyrir að sóttvarnaráð móti stefnu í sóttvörnum og skuli vera heilbrigðisyfirvöldum til ráðgjafar um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma er tekin ákvörðun um það í þessu frumvarpi að hafa ákvæðið þannig, með leyfi forseta: „Sóttvarnaráð skal vera sóttvarnalækni til ráðgjafar um mótun stefnu í sóttvörnum og heilbrigðisyfirvöldum um aðgerðir til varnar útbreiðslu smitsjúkdóma.“ Það virðist vera sem búið sé að fella út það hlutverk sóttvarnaráðs að móta stefnu í sóttvörnum. Það sýnist mér vera grundvallarbreyting á hlutverki sóttvarnaráðs. Ég veit ekki hvers vegna það gerist, kannski er eitthvað sem við hér á þinginu höfum ekki fengið fregnir af. Ég hef þó heyrt innan úr sóttvarnaráði að fulltrúum þar finnst harla lítið við sig rætt í því fordæmalausa ástandi sem er uppi. Mig langaði kannski að fá upplýsingar um hvernig stendur á því að sóttvarnaráð er ekki kallað til við allar þessar aðgerðir. Þetta frumvarp varðar líka mjög persónuvernd og þá velti ég fyrir mér hvort mat á persónuverndaráhrifum hafi verið gert. Fram kom í andsvörum hæstv. heilbrigðisráðherra að Persónuvernd hafi rennt yfir frumvarpið, en mjög hefur verið kvartað undan því við okkur í velferðarnefnd að þau ráðuneyti sem eru á málefnasviði velferðarnefndar sinni illa þeirri skyldu sinni samkvæmt persónuverndarlögum að láta gera mat á persónuverndaráhrifum þegar frumvörp eru samin. Í þessu tilviki er í 10. gr. frumvarpsins verið að bæta við fjórum nýjum málsgreinum er varða vinnslu persónuupplýsinga, gagnaöflun, skrásetningu yfir þá sem sæta sóttkví, miðlun upplýsinga um einstaklinga sem sæta sóttkví o.s.frv. Þetta er auðvitað mjög mikilvægur þáttur og skiptir mjög miklu máli að vel sé vandað til og þess vegna þurfum við að hafa bæði belti og axlabönd þegar kemur að því. Ég skal þó hrósa frumvarpshöfundum fyrir það að í lokasetningu 10. gr. er sagt, með leyfi forseta: „Slíkum gögnum“ - þ.e. öllum þessum persónuupplýsingum sem aflað er - „skal eytt þegar þeirra er ekki lengur þörf vegna smitrakningar. Slík gögn er óheimilt að nota í öðrum tilgangi en þeirra var aflað.“ Ég mun leggja það til við hv. velferðarnefnd að spurt verði sérstaklega út í það hvort þetta orðalag ákvæðisins dugi til varðandi það að geyma ekki gögn. Ég er innilega ósammála þeim sem halda því fram hér að ekki sé ástæða til að setja í lögin ákvæði um útgöngubann eða ekki ástæða til að skýra sóttvarnalögin. Ég tel ríka ástæðu til þess að setja einmitt ákvæði um útgöngubann í sóttvarnalögin vegna þess að við sjáum að það hefur verið nauðsynlegt að grípa til útgöngubanns í löndum sem eru ekki svo órafjarri okkur. Þá er eins gott að við séum með slíka heimild í sóttvarnalögum en styðjumst ekki við eitthvað út í bláinn. Ef einhvers staðar á að vera slíkt ákvæði þá er það í sóttvarnalögum. Ég vil hins vegar koma með þá tillögu hér, til að hafa sagt það, og mun svo leggja það til líka í hv. velferðarnefnd, að slíka ráðstöfun - hvort sem um er að ræða samkomubann, lokun á atvinnustarfsemi, stöðvun atvinnurekstrar, útgöngubann eða fleira - sé, rétt eins og er í 15. gr. laganna, hægt að fara með fyrir dómstóla, af því að það er nú þegar í sóttvarnalögum, og verið að laga það lagaákvæði í þessu frumvarpi og útfæra það betur, varðandi einstakling sem þarf að lúta þvingunarráðstöfunum vegna sóttvarna. Sá einstaklingur getur borið ákvörðun stjórnvalda undir dómstóla og skal sú málsmeðferð fyrir dómstólum vera mjög hröð eins og oft er gert þegar um þvingunarráðstafanir er að ræða. Þá tel ég að það væri vænlegt að hafa þessi ákvæði eða þessi atriði einnig þannig að aðilar geti borið þá ákvörðun undir dómstóla, það sé hægt að taka bara þá ákvörðun, af því að, svo ég ítreki, það er full ástæða til að hafa ákvæði um útgöngubann í lögum. Það er rík ástæða til þess. Við hefðum fyrir ári síðan hneykslast mjög á því en í dag er ekki tilefni til að hneykslast á að setja skýrt ákvæði í lögin um útgöngubann, um samkomubann og stöðvun atvinnurekstrar af því að það er bara verið að gera víða um heim. Mér finnst eiginlega mjög sérstakt að hlusta á fólk gagnrýna það að skýrt ákvæði sé einmitt sett um það í lögin. En aftur segi ég: Slíkar ákvarðanir á að mínu mati að vera hægt að bera undir dómstóla með sama fyrirvara og með sömu málsmeðferðarreglum og eru í 15. gr. laganna eins og þau eru núna og verða með þeim breytingum sem eiga við þegar um einstakling er að ræða. Aðeins varðandi niðurlag 12. gr. frumvarpsins sem varðar 14. gr. laganna, og svo 13. gr. frumvarpsins, en þá er ég aftur komin að stjórnvaldsákvörðunum og kæruheimildum versus dómstólaleiðinni. Í niðurlagi 12. gr. segir, með leyfi forseta: „Stjórnvaldsákvörðun um aðgerðir samkvæmt þessari lagagrein“ - og þá erum við að tala um einhverjar ráðstafanir gagnvart einstaklingum - „er kæranleg til ráðherra feli hún ekki í sér sviptingu frelsis.“ - Þá erum við að tala um ýmsar þvingunarráðstafanir nema frelsissviptingu. - „Kæra frestar ekki framkvæmd ákvörðunar.“ Þetta er alveg það sama með að bera hlutina undir dómstóla, sú meðferð málsmeðferð frestar ekki framkvæmd ákvörðunar. Ef um er að ræða sviptingu frelsis þá getur einstaklingurinn farið með sitt mál fyrir dóm. Ég tel að ákvörðun stjórnvalds um frelsissviptingu einstaklings og stöðvun atvinnurekstrar og útgöngubann, af því það er auðvitað ákveðin frelsissvipting, ég legg þetta að jöfnu, eigi að bera undir dómstóla. Það er með þessum rökum sem ég vil benda á það. Að öðru leyti verð ég að segja að ég hlakka til að vinna þetta mál, þó ekki svo hratt að við gerum það ekki vel, en ég tel fulla nauðsyn til að skerpa lög um sóttvarnir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina og vænti góðs samstarfs við hv. velferðarnefnd og auðvitað vænti ég þess að það verði samstaða í nefndinni um að gera málinu til góða og bæta það eftir öllum kúnstarinnar reglum. Vegna þess sem hv. þingmaður nefndi hér í lokin þá er auðvitað hægt að bera öll mál undir dómstóla eftir hefðbundnum leiðum. Hv. þingmaður velti upp sjónarmiðum sem lúta að persónuvernd. Í greinargerð með málinu er farið ítarlega yfir samstarfið við Persónuvernd og hvernig var farið að þeim leiðbeiningum sem þaðan komu. Það var í stuttu máli sagt farið að öllum þeim ábendingum sem Persónuvernd kom með, enda er þetta mjög viðkvæmt og mjög viðkvæmar upplýsingar sem eru þarna á ferðinni. Og ég vænti þess að hv. velferðarnefnd fái Persónuvernd á sinn fund til að ræða þetta betur. Af því að hv. þingmaður nefndi það, og það er auðvitað rétt í meginatriðum, að sóttvarnalögunum hefur ekki verið beitt á þeim skala sem við erum að sjá þeim beitt núna, þ.e. opinberar ráðstafanir gagnvart almenningi í stórum stíl. Þó hefur þeim verið beitt gagnvart einstaklingum sem hafa þurft að sæta einangrun vegna smitsjúkdóma þannig að það er til í dæminu. Loks vil ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega nálgun að því er varðar mikilvægi þess að setja ákvæði um útgöngubann í íslensk lög. Við sjáum að öflug lýðræðisríki sem hafa verið í forystu eru að beita slíkum íþyngjandi aðgerðum gagnvart íbúum sínum og það er mikilvægt fyrir upplýst lýðræðisríki að hendur framkvæmdarvaldsins séu bundnar með skýrum vilja löggjafans í þessu efni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið og fagna þeirri umleitan að bera frumvarpið undir Persónuvernd. En ég sé ekki að það hafi beinlínis farið fram mat á áhrifum frumvarpsins á persónuvernd. En kannski er það bara orðalagið sem er þess háttar. Ef slíkt mat hefur farið fram er það mjög af hinu góða. Við munum auðvitað fá upplýsingar um það í hv. velferðarnefnd. Til að ítreka það - þó að við ætlum ekki að fara að flækja lagabálkinn um of - þá aðhyllist ég samt að þegar við erum með viðkvæm og mjög mikilvæg mál þá séu þau skýr og skýrt afmörkuð í lögum. Við vitum að ástandið getur skyndilega brostið á, eitthvað sem við vissum ekki fyrir ári síðan. Okkur grunaði ekki að við stæðum í þessum sporum í dag. Þá finnst mér óábyrgt að skilja það eftir. Vegna þess að það er auðvitað talað um að gæta eigi meðalhófs í ákvörðunartöku allri verður maður að sama skapi að geta ímyndað sér að í stóli heilbrigðisráðherra gæti setið einhver sem er kannski ekkert sérstaklega hrifinn af meðalhófi eða gætir ekki að slíku. Þess vegna þarf einhvern veginn að hafa þann varnagla að almenningur eigi aðild að máli þar sem hægt sé að bera slíka ákvörðun undir dómstóla. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við höfum einhvern varnagla ef ske kynni að við sætum uppi með slíkan heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Eins og kom aðeins fram í orðaskiptum okkar hv. þingmanns hér áðan þá kemur sérstaklega fram í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Við vinnslu á frumvarpinu var gert sérstakt mat á áhrifum á persónuvernd. Niðurstaða matsins var að frumvarpið hefði jákvæð áhrif á grundvallarréttindi og hagsmuni skráðra einstaklinga. Sóttvarnaráðstöfunum kann að fylgja umfangsmikil vinnsla persónuupplýsinga, bæði almennra og viðkvæmra, og því mikilvægt að heimildir sóttvarnayfirvalda séu skýrar. Skýrar heimildir tryggja skilvirkni við beitingu heimilda og gera vinnslu fyrirsjáanlegri og gagnsærri fyrir hina skráðu.“ Þetta er í raun og veru grein af sama meiði og þegar við erum að tala um mikilvægi þess að vera með skýrt lagaákvæði um útgöngubann. Það er bara mjög mikilvægt að löggjafinn tali skýrt í þessum efnum til að framkvæmdarvaldið sé alveg klárt á því hverjar grundvallarreglurnar séu.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en ég er bara innilega sammála hæstv. heilbrigðisráðherra um að skýr lagasetning og skýr ákvæði um grundvallarrétt borgaranna sé lykilatriði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir ræðu hennar og ágæta yfirferð og sýn hennar á málið. Ég tek undir það með þingmanninum að hér er á ferðinni gríðarlega mikilvægt mál og í raun afurð þeirrar prufukeyrslu á sóttvarnalögum sem við stöndum núna í. Hv. þingmanni varð nokkuð rætt um sóttvarnaráð. Mig langar að inna þingmanninn eftir því hvort hún sé sammála mér um það, eða hvort hún vilji ræða það við mig á einhvern annan hátt, að hlutverk sóttvarnaráðs eins og það er í 6. gr. passi kannski ekki rosalega vel inn í hitann og þungann af faraldri. Það passar einhvern veginn að mínu mati hreinlega miklu betur inn í sambærilegt hlutverk og skimunarráð hefur, þ.e. að vera leiðbeinandi, vera í breiðu línunum og þess háttar. En það eigi kannski erfitt með að taka ákvarðanir eða ráðleggja um ákvarðanir frá degi til dags í miðjum faraldri. Þá velti ég því upp hvort þingmaðurinn telji að jafnvel þurfi að útskýra hlutverk ráðsins meira í þessu tilliti eða afmarka það skýrar. Ég er a.m.k. ekki sannfærður um að hægt sé að láta ráðið [[Forseti hringir.]]vera í raun, sérstaklega ekki þegar faraldur tekur marga mánuði eins og núna, ráðgefandi frá degi til dags eða í stökum ákvörðunum, skulum við segja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég horfi á þetta ákvæði sem er mér nokkuð framandi. Ég get ekki sagt að ég hafi sofið með sóttvarnalögin undir koddanum síðustu ár. Ég held að það séu ekki margir sem hafi endilega verið þar. En það stendur í ákvæðinu að í ráðinu, með leyfi forseta: „… skulu eiga sæti sérfræðingar á sviði smitsjúkdómalækninga, bakteríufræði, veirufræði, kynsjúkdóma og faraldsfræði/heilbrigðisfræði, heilsugæslulæknir og hjúkrunarfræðingur með sérþekkingu á sviði sóttvarna. Ráðherra skipar formann úr hópi ráðsmanna.“ Þarna er verið að reyna að taka utan um mögulega faraldra sem gætu dunið á landinu, eitthvað eru bakteríur og eitthvað er eitthvað annað. Við erum komin á slíkt svell að ég fóta mig auðvitað engan veginn í læknisfræðinni. Það er samt þannig að ef maður horfir á hlutverkið og hvað ráðið á að gera þá myndi ég halda að það ætti einmitt að vera þarna til ráðgjafar og vera kallað inn á svona tímum. Við erum með almannavarnaráð og við erum með ýmis ráð sem eru ekki á fundum daglega. Sóttvarnaráð er ekki að bregðast við frá degi til dags nema auðvitað þegar um er að ræða slíkt ástand. En maður veltir fyrir sér hvort það sé ekki einmitt á svona tímum sem sóttvarnaráð á að vera mjög virkt til að sóttvarnalæknir sé ekki í rauninni hálf stakur í verkum sínum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þetta er svolítið áhugaverð pæling með ráðið og það er eiginlega þess vegna sem mig langaði að ræða við þingmann hvort hún mæti það svo að við þyrftum þá sérstaklega að leggjast yfir þessa grein. Einhvern veginn hef ég - og best að taka það fram að ég hef ekki heldur sofið með sóttvarnalögin undir koddanum þó að þau hafi verið mér kunnug - ég hef litið svo á að sóttvarnaráð væri meira svona akademískt fyrirbæri, skulum við segja, svona bestu manna ráð, sem gætu séð fram í tímann, viðað að sér gögnum og bla, bla, bla og haft allan tímann í heiminum til þess. Þegar kæmi síðan að aðgerðunum kynni það að reynast svifaseinna. Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni að lagatextinn, eins og hann er skrifaður, kann með einhverju móti að gefa til kynna að hlutverk ráðsins sé meira í hita og þunga faraldurs en ég skynja það. Það kann vel vera að bakgrunnur minn sé kannski aðeins að trufla mig þar, hafandi verið á slíkum vettvangi og vitandi að þá þarf að taka ákvarðanirnar bara býsna hratt en einmitt byggðar á einhverjum leiðbeiningum sem kunna að hafa komið frá einhverju corpus eins og sóttvarnaráði. En það verður augljóslega gaman að velta þessu fyrir sér í hv. nefnd.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Ég gluggaði aðeins í greinargerðina og sá ekki hlutverk ráðsins skilgreint neitt frekar. En hafandi rætt við fulltrúa ráðsins virðist þeim líka hulið hvers vegna ráðið er ekki haft meira í ráðum í þessum faraldri. Vissulega þarf að hafa hraðar hendur við ýmsar ákvarðanatökur. Það hefur samt verið hægt að kalla til stóra hópa, jafnvel þegar þarf að taka ákvarðanir hratt. Þegar sóttvarnalæknir er sá eini sem hefur einhverja þekkingu á sóttvörnum, þó að við séum öll orðin sérfræðingar í því á einn eða annan hátt, þá held ég að enn þá ríkari ástæða sé til að hafa sóttvarnaráðið mjög virkt á slíkum tímum. Við þurfum að hóa í okkar allra fremsta fólk hvar sem það er og hafa stuðning fyrir sóttvarnalækni og fleiri sem þurfa að taka mjög erfiðar ákvarðanir sem hafa auðvitað mjög dramatískar afleiðingar. Þá er líka hægt að vísa bara í sóttvarnaráð þegar þarf að takast á við alls konar sérfræðinga, bæði hér innan húss og utan húss, sjálfskipaða sem fjölskipaða.
Þá er andsvörum lokið án þess að við fengjum að vita hvað er undir koddanum.
Forseti. Þetta frumvarp er komið fram til að laga ýmislegt sem þarf að laga í sóttvarnalögum núna, t.d. þarf að skýra ákveðin hugtök, hvað þau raunverulega þýða, til þess að ekki sé hægt að beita þeim án þess að vera á nógu sterkum lagalegum grundvelli, tryggja að það séu ekki tveir aðilar ábyrgir fyrir sömu verkum, skýra ábyrgðarkeðju og ýmislegt sem er nauðsynlegt. Þetta kemur fram í álitsgerð dr. jur. Páls Hreinssonar, sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fjallað um á opnum fundum með Páli í síðasta mánuði eða fyrir sex vikum eða svo. Hann segir að það sé nauðsynlegt að fara í þessar breytingar, fyrir þá sem hafa áhuga á því þá er þetta 12. liður neðst á bls. 48 í álitsgerð Páls, þar sem hann talar um atriði sem ástæða sé til að taka til athugunar við endurskoðun á sóttvarnalögum. Þar fer hann í lögskýringar á helstu hugtökum laganna, hvort svæðaskipting sóttvarna eigi betur heima í lögum eða reglugerð. Hann segir að það sé frelsisskerðing ef fólk sé sett í sóttkví og ef það vill ekki þá sóttkví hafi það vernd í 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, um að fara með það fyrir dómara. Þetta allt er verið að setja inn í lögin. Það er verið að skýra þau. Það er verið að gera ábyrgðarkeðjuna skýrari og það er verið að tryggja réttindavernd. Þetta er þáttur sem allir eru sammála um að sé nauðsynlegt að gera. Svo eru það hlutir eins og útgöngubann, sem Páll minnist ekki á. Í lokin á þessum kafla um lagabreytingar sem þurfi að ráðast í varðandi breytingar á sóttvarnalögum þá segir Páll, með leyfi forseta: „Áður en í þessa heildarendurskoðun verður ráðist er rétt að bæta strax úr helstu ágöllum sem á lögunum eru, m.a. til að tryggja að sóttvarnayfirvöld hafi allar nauðsynlegar valdheimildir.“ Það sem ég var að nefna er þetta nauðsynlega. Það er ekki heildarendurskoðunin. Páll talar líka um að til þess að við séum í stakk búin til að mæta næsta faraldri þurfi að fara í þessa heildarendurskoðun. Það eina í þessu frumvarpi sem ég vil benda á að væri farsælla að taka út og skila aftur til ráðherra er útgöngubann. Það hefur ekki reynst nauðsynlegt og það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu, þar sem talað er um það sem hefur verið gert erlendis, með leyfi forseta: „Til þessa úrræðis hefur ekki verið gripið hér á landi vegna Covid-19-faraldursins, og ekki þótt tilefni til, en því hefur verið beitt víða erlendis, til að mynda í flestum ríkjum Vestur-Evrópu, utan Norðurlandanna.“ Þannig að þar hefur ekki þótt tilefni til. Nú er bóluefni á næsta leiti, við erum búin að tryggja okkur bóluefni eins og ráðherra hefur verið að kynna fyrir okkur. Síðast þegar ráðherra kynnti þetta fyrir okkar í þinginu voru þau tvö og þriðja á leiðinni, ég held að við séum komin með þrjú núna. Það hefur ekki verið tilefni til að nota útgöngubann og nú erum við mögulega á leiðinni út úr faraldrinum, fólk sér alla vega ljósið á endanum, þannig að ég sé ekki tilefni til að slík heimild sé til staðar núna í þessum faraldri. Það að setja hana inn núna hefur tvö neikvæð atriði í för með sér. Eitt er það að þetta krefst miklu meiri umræðu og yfirlegu í samfélaginu, hvort við ætlum að búa í samfélagi sem heimilar þetta. Þar af leiðandi fer fólk að skipta sér í hópa og fylkingar hvað það varðar. Það tefur hin atriðin sem ég var að nefna, sem Páll segir að nauðsynlegt sé að fara í áður en heildarendurskoðunin eigi sér stað. Það tefur vinnuna við þau atriði. Sviðsmyndirnar sem ég sé varðandi vinnslu á þessu máli eru þrjár. Ein er sú að útgöngubannið sé áfram inni og öll sú umræða sem þarf að eiga sér stað í samfélaginu og öll sú neikvæða umræða, fylkingar sem fólk skipar sér í o.s.frv., sem á eftir að tefja þessi nauðsynlegu atriði. Önnur sviðsmyndin er sú að það verði keyrt áfram með þessi nauðsynlegu atriði, en líka þetta atriði sem ætti betur heima í heildarendurskoðuninni. Þar af leiðandi verður umræðan ekki nóg. Það á líka eftir að valda misklíð í samfélaginu. Þriðja og eina farsæla sviðsmyndin sem ég sé í þessu er sú að útgöngubannið sé með breytingartillögu bara tekið út úr frumvarpinu og því atriði vísað til heilbrigðisráðherra á þeim forsendum að biðja um að fá heildarendurskoðun á sóttvörnum sem er nauðsynleg og Páll segir að þurfi að fara í. En það er ekki þetta brýna atriði sem við þurfum núna. Við þurfum ekki útgöngubann núna til þess að takast á við Covid-19. Við höfum ekki þurft þess, það kemur fram í frumvarpinu, og við þurfum það ekki þar sem við horfum inn í framtíðina með bóluefni á næsta leiti. Ég held að það væri langfarsælast að gera þetta svona, fara eftir þeirri sviðsmynd að útgöngubannið fari út með breytingartillögu í samstöðu í þinginu, ráðherra taki þann bolta, vinni þetta inn í heildarlagabreytingu og við klárum hitt sem nauðsynlegt er til að tryggja að lagastoðir séu skýrari, eins og Páll Hreinsson benti á, þau atriði sem við erum sammála um. Það er það sem ég myndi vilja beina til ráðherra, sem ætlar að koma í andsvar við mig. Hvernig líst ráðherra á þessar sviðsmyndir? Sýnist henni eins og mér, að farsælasta sviðsmyndin sé þessi þriðja, hún fái útgöngubannið til sín og vinni það inn í meiri heildarpakka en við klárum hitt fyrst? Við getum þá gert það hratt í þinginu.
Virðulegur forseti. Nú er svolítið glúrið að setja upp þrjár sviðsmyndir og ein þeirra er skoðun þingmannsins og hún er farsælust að hans mati. Það gefur náttúrlega augaleið að það þarf að vinna frumvarpið og það þarf að fá þinglega meðferð. Það er ekki ætlan þeirra sem hér stendur að frumvarpið fari í gegnum þingið án þess að um það sé fjallað. Hins vegar tek ég eftir því að hv. formaður velferðarnefndar tekur undir þau sjónarmið sem ég hef haft hér um þetta úrræði stjórnvalda, mögulegt úrræði stjórnvalda í mögulegri framtíð þar sem þessar aðstæður kynni að reka á fjörur okkar, og mikilvægi þess að þingið axli þá ábyrgð að fjalla um þetta vandmeðfarna hugtak og þessa vandmeðförnu valdheimild stjórnvalda í einhverjum þeim kringumstæðum sem við sjáum ekki fyrir akkúrat núna. Ég vil nefna það við hv. þingmann að þegar fjallað var um frumvarp til sóttvarnalaga á árinu 1997 var í raun verið að fjalla um ákvarðanir eins og samkomubann og annað slíkt sem enginn sá fyrir þá að yrði notað við heimsfaraldur eins og við erum að glíma við í dag, sem er ríflega 23 árum síðar. Ég vil því hvetja þingmanninn til dáða að beita víðsýni sinni og lausnamiðun við að taka þetta hugtak og kanna hvort það sé ekki einmitt rétt núna þegar við erum með Covid-19 yfir og allt um kring til þess að glíma nákvæmlega við þessar heimildir stjórnvalda við mögulegar kringumstæður.
Forseti. Já, ég er til í það. En hæstv. ráðherra, ég vil að þessu sé skipt í sundur þannig að við getum afgreitt hratt og vel það sem Páll segir að nauðsynlegt sé að gera núna til að tryggja lagastoð við þær aðgerðir sem hafa virkað, sem hafa verið nauðsynlegar, en við tökum þær burtu sem ekki hafa verið nauðsynlegar og ekki hefur verið talið tilefni til að nota og ekki fyrirséð að sé nauðsynlegt eða tilefni til að nota í þessum faraldri. Við slítum þetta í sundur og ráðherra getur lagt það fram sem sérstakt þingmál. Þá getum við rætt það í eins langan tíma og þarf. Við getum gert það núna, það er sjálfsagt að gera það núna, en við látum það ekki stöðva hitt sem er nauðsynlegt að gera, það góða sem er í frumvarpi ráðherra sem krefst miklu minni yfirlegu og er hægt að afgreiða mjög hratt. Við gætum afgreitt það fyrir jól. En ef við erum með þetta ákvæði inni, sem er, eins og ráðherra segir, mjög varfærið atriði, þ.e. útgöngubannið, þá getur það tafið hitt. Það er það sem ég nefni og það er þannig sem ég nálgast það, út frá lausnamiðuðum forsendum, eins og ráðherra segir. Ég sé það sem lausn þannig að við getum gert það annars vegar án þess að útgöngubannið tefji þá nauðsynlegu þætti sem verður að gera hratt, og hins vegar að nauðsynlegu þættirnir, sem þurfa að gerast hratt, þrýsti einhvern veginn á að vinnum ekki nógu vel með það varfærnislega atriði sem útgöngubann er. Það er þess vegna sem mér sýnist að farsælasta leiðin sé að taka þetta í sundur og það er það sem ég er að spyrja ráðherrann um.
Virðulegi forseti. Ég skil hv. þingmann og málflutning hans hér ágætlega. Hann leggur til þessar leiðir og telur að umfjöllun um útgöngubann muni taka of langan tíma. Ég er ekki viss um það. Ég held að einmitt í þessu samhengi við aðrar aðgerðir og við svona stigvaxandi ákvarðanir, sem eru auðvitað verkfæri stjórnvalda undir slíkum kringumstæðum, sé heppilegt að ræða nákvæmlega þessa ýtrustu nálgun. Ég endurtek að ég hvet hv. þingmann og Pírata til dáða í því að freista þess að glíma við þetta verkfæri eins og þau hin sem eru þegar fyrir hendi í sóttvarnalögum og verið er að skerpa á með tillögunni. En svo vil ég líka segja að óháð því hver afgreiðsla Alþingis verður á því frumvarpi sem er til umræðu þá er ástæða til heildarendurskoðunar á sóttvarnalögum. Það er eitthvað sem við verðum að gera þegar faraldurinn er að baki. Við verðum að gefa okkur góðan tíma í það og mikinn undirbúning. Það verður væntanlega verkefni annars þings.
Takk, forseti. Að sjálfsögðu mun ég horfa á öll sjónarmið og hlusta á þau. Ég hef hingað til ekki heyrt þau sjónarmið að það sé nauðsynlegt að gera þetta núna og mér finnst greinargerð með frumvarpinu sýna að ekki sé nauðsynlegt að gera það. Það hefur ekki verið tilefni til að nota þetta. Við náðum faraldrinum niður í fyrstu bylgju, með allri þeirri óvissu sem þá var, með þeim ráðstöfunum sem gerðar voru, líka í þessari bylgju. Mér sýnist að það gæti gert illt verra að reyna að glíma við þetta á sama tíma, vegna þess að traust er nokkuð sem maður fær með því að sýna traust og þjóðin hefur sýnt sóttvarnayfirvöldum traust. Ef við ætlum síðan að fara að setja inn ákvæði sem sýnir að við treystum fólki ekki finnast mér það ekki góð skilaboð. Ég mun þó að sjálfsögðu hlusta á þau sjónarmið sem koma fram í umræðunni og við sjáum hvernig málið þróast í nefndinni. Ef þetta atriði tefur málið, að við fáum inn þessar nauðsynlegu breytingar - Danmörk gerði það í sumar, fór í einhverjar smávægilegar breytingar á sínu máli til að laga hluti þar, en það er búið að taka lengri tíma hérna. Það væri því gott að ná að klára það sem fyrst og ekki láta neitt tefja það. En við sjáum hvernig þetta vinnst í nefndinni.
Forseti vill aðeins staldra við og benda hv. þingmanni á að það er óþarfi að þakka forseta fyrir að fá að fara í ræðustólinn. Hins vegar er gert ráð fyrir því að forseti sé ávarpaður með ákveðnum hætti.
Herra forseti. Ég ætla ekki að þakka hæstv. forseta en ég ætla hins vegar að þakka heilbrigðisráðherra fyrir að flytja þetta frumvarp hér í dag. Ég held að það sé mikilvægt að þingið fái tækifæri til að ræða þá þætti sóttvarnalaganna sem fjallað er um í þessu frumvarpi og eru kannski meðal þeirra þátta sem mest hefur reynt á frá því að faraldurinn fór að gera vart við sig hér snemma á árinu. Í þessu samhengi hefur auðvitað verið kallað eftir því að ákveðnir þættir sóttvarnalaganna væru skýrðir og styrktir, heimildir stjórnvalda væru gerðar skýrari og styrkari. Sjálfur hef ég, bæði hér á þessum vettvangi og annars staðar, látið í ljós þau sjónarmið að í núgildandi sóttvarnalögum væru hugsanlega, ég hef ekki tekið af skarið með það, ekki nægilega skýrar og sterkar heimildir fyrir sumum þeirra aðgerða sem gripið hefur verið til á undanförnum mánuðum. Mér sýnist í fljótu bragði að með frumvarpinu sé ætlunin að renna styrkari stoðum undir þessi atriði og það er í sjálfu sér jákvætt. Margt í frumvarpinu sýnist mér einmitt horfa til betri vegar að því leyti að hlutirnir verða skýrari og sterkari. Engu að síður held ég að þingið þurfi einmitt að nota tækifærið til að fara yfir þessi atriði til að meta raunverulega hvað á heima í sóttvarnalögum að þessu leyti og hvað ekki. Hér hefur aðeins verið drepið á útgöngubann í því sambandi og ég tel að það sé einmitt hlutur sem við þurfum að ræða hérna, hvort tilefni sé til að bæta slíku úrræði við. Eins er það varðandi aðrar þær sóttvarnaráðstafanir sem hér eru taldar upp og settar fram með ítarlegri og skýrari hætti en hefur verið fram að þessu. Við þurfum auðvitað að fara yfir þetta og meta hvað á hér heima og hvað ekki. Ég ætla ekki að fara í einstök ákvæði frumvarpsins en get þó nefnt það að alla vega við fyrstu yfirsýn sýnist mér að sú nefnd sem fær málið til umfjöllunar þurfi kannski einkum að staldra við og gefa sér tíma til að skoða 10., 11. og 12. gr. frumvarpsins og þær heimildir sem þar er að finna. En ef ég nálgast þetta með almennum hætti þá er það þannig að þegar við ræðum sóttvarnir og sóttvarnaráðstafanir þá erum við auðvitað að finna leið til að samþætta tvenns konar meginsjónarmið. Annars vegar erum við að tala um, hvað eigum við að segja, heilbrigðisráðstafanir á grundvelli sóttvarnasjónarmiða til þess að vernda líf og heilsu fólks. Hins vegar þurfum við að skoða það út frá sjónarmiði borgarans sem verður fyrir einhverjum takmörkunum, skerðingu réttinda og öðru þess háttar vegna þeirra ráðstafana sem gripið er til. Í þessu sambandi er kannski mikilvægast að horfa til ákvæða stjórnarskrárinnar sem og reyndar skráðra og óskráðra reglna bæði stjórnskipunar- og stjórnsýsluréttar sem fela í sér að vegna almannahagsmuna, og þar með talið heilsufarssjónarmiða, megi grípa til aðgerða sem takmarka eða skerða frelsi og réttindi sem við álítum að öðru leyti sjálfsögð og helg, þ.e. heilbrigðissjónarmið eru meðal þeirra sjónarmiða sem geta komið til og geta réttlætt skerðingu persónulegra réttinda af ýmsum toga. Í mínum huga er enginn vafi á því að í þeirri stöðu sem uppi er er tilefni til þess að skoða þetta. Það er tilefni til þess að grípa til sóttvarnaráðstafana en það er jafnframt tilefni til þess að skoða þær ráðstafanir sem gripið er til hverju sinni út frá því sem við getum kallað einstaklingsfrelsis- eða persónufrelsissjónarmiðunum. Það að um sé að ræða heilsufarslega ógn eða hættu af einhverju tagi gerir ekki að verkum að það sé hægt að gera hvað sem er. Heimildum bæði löggjafans og stjórnvalda eru settar ákveðnar skorður varðandi það hvað hægt er að gera, jafnvel þó að sannað sé og óumdeilt að heilsufarsleg sjónarmið séu fyrir hendi. Við þurfum í hverju tilviki fyrir sig að fara í gegnum ákveðin próf, ef við getum orðað það svo, til að gá, athuga, meta hvort þær ráðstafanir sem við erum að grípa til séu innan þess ramma sem stjórnskipun og meginreglur laga gefa okkur svigrúm til. Við þurfum með öðrum orðum að stíga gætilega til jarðar, jafnvel þótt tilefnið sé ríkt. Jafnvel þó að réttlæting sé fyrir hendi til að grípa til takmarkandi, skerðandi ráðstafana þurfum við að gera það með þeim hætti að það samræmist öðrum meginreglum sem við þurfum að virða. Ég les það þannig að í frumvarpinu sé viðleitnin öll í þá átt. Við verðum hins vegar sem þing, sem þjóðþing, að skoða þetta með gagnrýnum huga út frá þessum sjónarmiðum. Ég ætla svo sem ekki að fara djúpt í einstök atriði en vildi bara minna á að þegar við teljum að tilefni sé til þess að takmarka frelsi, stjórnarskrárvarin réttindi, með einhverjum hætti, þá þurfum við í fyrsta lagi að gæta þess að það sé gert með lögum og með skýrum lagaheimildum. Við þurfum að gæta þess að bæði lagaheimildin og þær ákvarðanir sem eru teknar á grundvelli lagaheimilda séu í samræmi við meginreglur um málefnaleg sjónarmið, um jafnræði, meðalhóf og annað þess háttar. Það eru ákveðin atriði sem þarf alltaf að hafa í huga í því sambandi. Það á jafnt við um lagasetninguna sem reglugerðarsetninguna sem og auðvitað einstakar ákvarðanir sem teknar eru á þessum lagalega grundvelli. Með því er ég m.a. að segja að það er nauðsynlegt, ef skerða á einhver réttindi af þessu tagi, að fyrir hendi sé skýr heimild í lögum. En það er ekki nægilegt að það sé skýr heimild í lögum heldur verður lagaheimildin líka að fela í sér að gætt sé jafnræðis, meðalhófs og annarra slíkra þátta sem taka þarf tillit til. Það eru auðvitað margar ástæður fyrir því að gerð er krafa um skýrar lagaheimildir. Það er ekki sérviska í íslenska stjórnarskrárgjafanum sem er þar á bak við heldur viðurkennd sjónarmið í lýðræðisríkjum Vesturlanda, að það sé nauðsynlegt, ef skerða á stjórnarskrárvarin réttindi, að það sé gert af þjóðþinginu, af lýðræðislega kjörnu þjóðþingi, og að skerðingin sé ákveðin með þeim opna og gagnsæja hætti sem málsmeðferð í þjóðþinginu felur í sér. Þess vegna er mjög mikilvægt að heimildir til skerðingar séu settar fram í lögum frá Alþingi en ekki bara í reglugerðum frá ráðherra. Það er auðvitað líka í gert í þeim tilgangi að það geti þá átt sér stað, eins og á sér stað í þjóðþinginu, rökræða um þær heimildir sem verið er að veita, að það sé ekki ákveðið einhliða af handhafa framkvæmdarvalds heldur að það sé ákveðið í samráði, í rökræðu þar sem sá sem vill leggja til heimildir til skerðingar þarf að rökstyðja hvers vegna hann er að leggja það til og aðrir geta spurt gagnrýninna spurninga. Þetta finnst mér sérstaklega mikilvægt í því sambandi vegna þess að fram að þessu höfum við verið í þeirri stöðu hér í þinginu að við höfum vissulega getað spurt ráðherra, sem hefur greinilega svarað því, hvað búi að baki einstökum ástæðum en það hefur verið svona eftir á skoðun. Það hefur ekki verið skoðun sem hefur átt sér stað áður en ákvarðanir eru teknar heldur miklu frekar eftir á prófun. Hún er ágæt, svo langt sem hún nær, en þegar verið er að taka ákvarðanir sem geta falið í sér skerðingu á mikilsverðum réttindum fólks þá eru líka ákveðin, og í mínum huga mjög sterk, rök fyrir því að það gerist einnig í aðdraganda ákvörðunartöku en ekki eftir á. Það er auðvitað þannig að sumar ákvarðanir þarf að taka með litlum fyrirvara, án þess að mikill aðdragandi eigi sér stað, og auðvitað verður löggjöfin að búa til þannig ramma að hægt sé að taka slíkar ákvarðanir. Aðrar ákvarðanir kunna hins vegar að vera þess eðlis að það á ekki að vera tiltökumál að bera þær undir þingið. Ég myndi vilja að sú þingnefnd eða þær þingnefndir sem fá þetta mál til umfjöllunar skoði það líka út frá því sjónarmiði, því að það er auðvitað töluvert önnur staða uppi þegar ákvarðanir þarf að taka á fyrstu dögunum eða fyrstu vikunum eftir að ástand skapast sem veldur heilsufarslegri ógn eða þegar þetta ástand hefur varað mánuðum saman, eins og líka er hugsanlegt og líka er okkar reynsla. Aðstaða okkar, t.d. í þinginu eða innan ríkisstjórnar eða annars staðar, til þess að meta ákvarðanir er allt önnur í dag en hún var í febrúar eða mars. Við höfum séð ýmislegt sem við höfðum ekki upplifað hér á landi, alla vega ekki um langan tíma, tekið ákvarðanir, prófað þær, öðlast reynslu, séð hvernig aðrar þjóðir bregðast við o.s.frv. Þannig að við getum sagt sem svo að þótt í sumum tilvikum kunni að vera nauðsynlegt að hafa í lögum heimildir fyrir stjórnvöld til að taka ákvarðanir án mikils aðdraganda þá eru aðrar þess eðlis að það getur verið eðlilegra og heppilegra að þær séu bornar undir þingið. Reynslan er auðvitað sú að ef á þarf að halda þá getur þetta þing unnið tiltölulega hratt og afgreitt mál tiltölulega hratt og ótal dæmi um það frá undanförnum árum að á það hafi reynt, engu að síður þó þannig að þingið hefur haft einhvern tíma, eitthvert andrými, til að vega og meta þær ákvarðanir sem þurft hefur að grípa til. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri að sinni en ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það sé mikið og jákvætt skref að þetta frumvarp sé komið hér inn í þingið. Ég tel að í því sé margt til bóta en ég leyfi mér að segja [[Forseti hringir.]]að sumt kann að þurfa nánari skoðunar og umræðu við áður en það er afgreitt af hálfu þingsins.
Virðulegi forseti. Við gerum væntanlega ráð fyrir því að þingið taki málið til þinglegrar meðferðar. Hv. þingmaður talar hér um að það sé mikilvægt í hverju tilviki fyrir sig að meta hvort farið sé að meginreglum stjórnsýslu og stjórnskipunar, skráðra og óskráðra reglna. Ég vil fullvissa hv. þingmann um að að sjálfsögðu er það gert. Skárra væri það nú ef ráðherra undirritaði reglugerð án þess að reglugerðartextinn hefði fengið þvílíka yfirferð í ráðuneytunum. Til þess eru ráðuneytin. Og ráðherra byggir sínar reglugerðir á gildandi lögum. Ég hélt að ég þyrfti ekki að fara sérstaklega yfir það. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann sé að leggja það til og hvort hann hyggist leggja það til í þinglegri meðferð að ákvörðunarvald um sóttvarnaráðstafanir verði flutt frá ráðherra til Alþingis, yfir á hið pólitíska svið, frá einum degi til annars. Við myndum þá færa þennan þátt framkvæmdarvaldsins, sem Alþingi hefur falið ráðherra með sóttvarnalögum, aftur til baka til Alþingis, sem væri óvenjulegt miðað við stjórnskipanina, og farið væri yfir hverja ákvörðun fyrir sig hér á Alþingi og um þær fjallað á pólitískum vettvangi. Það myndi þá frekar litast af pólitískum skoðunum þingmanna og þingflokka heldur en vísindalegri þekkingu eins og við viljum leitast við að gera sem förum með framkvæmdarvaldið.
Hæstv. forseti. Ég tel að það verði að gera greinarmun annars vegar á ákvörðunum sem þarf að taka frá degi til dags og sem þarf að taka með litlum fyrirvara og hins vegar meira stefnumarkandi ákvörðunum sem geta kallað á, að mínu mati, meðferð í þinginu. Ég hef ekki skýra mynd af því og ekki skýrar breytingartillögur hvað það varðar en ég held að það sé ekki tilviljun að gert er ráð fyrir því í stjórnarskránni, og í meginreglum okkar stjórnskipunar, að ákvarðanir sem fela í sér skerðingu eða heimildir til að skerða ýmis einstaklingsbundin réttindi verði að fara fram með lögum frá Alþingi. Ég held að í því þurfum við að skoða hvar dugi almennar reglugerðarheimildir og hvar þurfi að koma til sérstök skoðun á reglusetningu í hverju tilviki fyrir sig. Þá er ég ekki að tala um einstakar stjórnvaldsákvarðanir. Ég er ekki heldur endilega að tala um að reglugerðarvald verði tekið af ráðherra heldur að þær heimildir sem ráðherra eru veittar með lögunum séu hugsanlega enn skýrari og útfærðari en nú er og er í frumvarpinu og/eða að þær heimildir sem ráðherra eru veittar, til að taka ákvarðanir sem fela í sér skerðingu slíkra réttinda, séu með miklu skýrari hætti tímabundnar og komi til einhverrar endurskoðunar með skýrari og tíðari hætti en nú er gert ráð fyrir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að skýra hér orð sín. Ég vænti þess að hv. þingmaður hafi tekið eftir því að við höfum, við okkar sóttvarnaráðstafanir og þær aðgerðir sem hefur verið gripið til í faraldrinum, leitast við að þær gildi eins stutt og hægt er, einmitt vegna þess að um er að ræða íþyngjandi aðgerðir. Stundum hefur umræðan verið akkúrat í þá áttina að þær giltu of stutt og það þyrfti að reyna að hafa meiri fyrirsjáanleika og helst að láta þær bara gilda mánuðum saman. Ég hef ekki verið þeirrar skoðunar að það væri gott vegna þess að ég held að það eigi alltaf að vera undantekning að við séum að beita aðgerðum af þessu tagi, það eigi aldrei að verða okkur tamt eða verða einhvers konar vani. Hv. þingmaður svaraði mínu andsvari með því að vísa til einhvers sem hann kallaði svona hinar stærri ákvarðanir sem væru stefnumarkandi á einhvern hátt en væri kannski ekki að vísa til þessara, hvað á ég að segja, venjubundnu aðgerða sem við erum að tala um í reglugerðum. Mig langar að biðja hv. þingmann að skýra aðeins betur hvað hann á við og hvort hann gæti nefnt hér dæmi um stefnumarkandi ákvarðanir í ferlinu sem við erum að glíma við núna, þ.e. frá því að Covid-19 nam hér land. Hvaða stefnumarkandi ákvörðun telur hann að hafi verið tekin í þessu ferli og hefði mátt koma hér til umfjöllunar á Alþingi sem frumvarp?
Hæstv. forseti. Ég tel að t.d. ákvarðanir um bann við tiltekinni starfsemi, takmarkanir á landamærum og annað þess háttar sem byggir á reglugerðum, hefðu alveg eins getað komið til umfjöllunar í þinginu áður en þær ákvarðanir voru teknar, í mörgum tilvikum a.m.k., þegar ekki er um það að ræða að menn uppgötvi síðdegis á miðvikudegi að það þurfi að setja slíkar reglur sem taka gildi á hádegi daginn eftir eða eitthvað þess háttar. Það þarf aðeins að skoða þetta út frá því hvaða tími er til stefnu. Við skoðum hlutina kannski út frá ólíkum sjónarmiðum að þessu leyti. Ég held að margháttaðar ákvarðanir, sem við erum að taka á grundvelli núgildandi sóttvarnalaga, séu þess eðlis að það væri ekkert óheilbrigt og óeðlilegt að þær fengju umræðu í þinginu áður en þær eru teknar. Það er bara mín prinsippafstaða í þessum málum. Hvar línan liggur nákvæmlega veit ég ekki. Auðvitað er ég ekki að tala um í því sambandi að einstakar stjórnvaldsákvarðanir séu bornar undir þingið. Ég er ekki að tala um það. En reglur sem fela í sér takmarkanir á stjórnarskrárbundnum réttindum verða í mínum huga að sæta töluvert góðri og nákvæmri skoðun áður en þær eru teknar upp. Ég hef gert athugasemdir við það að þær heimildir sem hafa verið til staðar í lögum fram að þessu væru í mörgum tilvikum veikar og óljósar þegar kemur til þeirrar beitingar. Ég held, án þess að ég vilji hljóma of neikvæður, að lausnin á því sé ekkert endilega sú að telja bara upp enn þá fleiri mögulegar ráðstafanir. [[Forseti hringir.]]Ég held að við þurfum líka að skoða hvernig ákvarðanirnar eru teknar.
Herra forseti. Ég ætla að reyna að vera knappyrtur og geyma kannski umræðuna þangað til í nefndarstörfum. Það eru fáein atriði sem mér finnst mikilvægt að komi fram. Í fyrsta lagi er ég mjög ánægður með að frumvarpið eins og það er lagt fram sé komið. Ég styð þetta frumvarp og hlakka til að vinna með það í hv. velferðarnefnd. Ég hef fylgst gaumgæfilega með umræðunni hér í dag og mun fara með þær umræður með mér inn í nefndina og reyna að átta mig á hvaða atriðum við þurfum sérstaklega að taka á og hverju við þurfum sérstaklega huga að. Við lestur á frumvarpinu eru kannski tvö álitaefni fyrir utan þau álitaefni sem þingmenn hafa talið hér upp og ég ætla ekki að vera tíunda neitt frekar. Í 11. gr. frumvarpsins er talað um, í a-lið 4. mgr. eða þar um bil, að hægt sé að skikka ferðamenn í ónæmisaðgerð, vissulega við tilteknar aðstæður, ekki hvenær sem er og hvernig sem er heldur við mjög þröngt afmarkaðar aðstæður. Þetta er eitthvað sem ég tel að við þurfum að ræða í nefndinni og mér fannst mikilvægt að það kæmi fram hér. Við höfum ekki farið þá leið hingað til á Íslandi að skikka fólk í ónæmisaðgerðir og þetta þarf að skoða aðeins nánar. Það er eins með 12. gr. frumvarpsins. Þar er vikið að einangrun á sjúkrahúsi eða í sóttvarnahúsi en að mínu mati vantar í rauninni skilgreiningu á sóttvarnahúsi og hvað það þurfi til að bera til þess að geta talist slíkt í lögunum. Ég held að það þarfnist skýringa og vinnu í nefndinni. Ég ætla ekki að hafa orð mín mikið lengri en þetta. Ég lýsi því þó aftur yfir að auðvitað þarf þetta mál að fá gaumgæfilega skoðun og vinnu í hv. nefnd. Það sést bara af umræðunni hér í dag að mörg sjónarmið munu vera uppi og menn munu hafa mismunandi skoðanir. En ég leyfi mér a.m.k. að fullyrða að það sé almenn samstaða um að þetta sé mál sem þarf að ræða í þinginu, að það sé samstaða um að tími hafi verið kominn á að endurskoða sóttvarnalögin og taka á þessum atriðum. Það er verkefni sem hv. velferðarnefnd fær. Ég mun alla vega fyrir mitt leyti reyna að gera hvað ég get til þess að fara góðum höndum um málið í nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég fagna fram komnu frumvarpi, í það minnsta að það sé komið fram, ekki seinna vænna, myndi ég segja, eins og fram hefur komið í máli mínu nokkrum sinnum hér á þingi og á opinberum vettvangi. Mér þykir kannski rétt að draga fram viðkvæðið sem hefur verið algengt núna í á níunda mánuð, bráðum tíu mánuði: Þetta eru fordæmalausir tímar. Ég bið virðulegan forseta að velta því aðeins fyrir sér með mér hvað það er sem nákvæmlega er fordæmalaust á þessum tímum, vegna þess að við höfum staðið fyrir heimsfaröldrum áður. Við höfum bæði haft verri og vægari pestir en þá óáran sem geisar núna um heimsbyggðina. Ég nefni bara spænsku veikina fyrir meira en 100 árum síðan en svo hafa riðið yfir árlegar inflúensur sem hafa verið misskæðar. Við höfum sem betur fer núorðið bóluefni sem gerir okkur betur í stakk búin til þess að kljást við inflúensuna. En þó er það þannig að inflúensa heimtir allt of mörg líf á ári hverju á Íslandi, síðustu áratugina allt upp í 40 mannslíf, a.m.k. eitt árið, og 25 fyrir ekki svo mörgum árum. Þetta er svona til að setja hlutina í samhengi. Heimsfaraldrar eru ekki fordæmalausir, það er það sem ég vildi sagt hafa. Hvað er það þá sem er fordæmalaust? Ég held að það sé algerlega fordæmalaust, viðbrögðin sem við höfum gripið til vegna þessa tiltekna faraldurs. Það á við á Íslandi og úti um allan heim. Þannig að vissulega eru fordæmalausir tímar en ég held að það sé einkum og sér í lagi vegna viðbragðanna. Þetta frumvarp er um margt ágætt og nauðsynlegt eins og fram kom í áliti Páls Hreinssonar, sem hann gerði að beiðni stjórnvalda, forsætisráðherra og heilbrigðisráðherra, þegar hann var beðinn um að meta valdmörk heilbrigðisyfirvalda og löggjafans. Þá var það hans álit að það lægi mjög á að breyta sóttvarnalögum, einkum í ljósi þeirra aðgerða sem gripið hafði verið til. Á það var líka bent á að það væri mjög nauðsynlegt að endurskoða lögin í heild sinni og færi auðvitað allra best á því. Ég vænti þess að sú vinna sé hafin í heilbrigðisráðuneytinu, vinna við heildarendurskoðun laganna, burt séð frá þeim breytingum sem hér verða. Ég ætla kannski ekki frekar en aðrir hv. þingmenn sem hér hafa talað í dag að fara í miklum smáatriðum yfir efnislega þætti frumvarpsins en þó vil ég nefna nokkur atriði. Ég get tekið undir með mörgum hv. þingmönnum sem hér hafa talað og það eru atriði sem vekja sérstaka athygli mína og ég tel að þurfi að ræða vandlega hér við þinglega meðferð. Það er margt nýtt í þessu frumvarpi, það er verið að kynna til sögunnar ný hugtök, ný viðbrögð í sóttvarnalegu tilliti, það er a.m.k. nýtt í skilningi laganna en þó kannski ekki svo nýtt ef við lítum til reynslunnar síðustu tíu mánuði. Þar kann einmitt að vakna upp spurningin hvort hér sé verið að renna lagastoð undir þær aðgerðir sem gripið hefur verið til hingað til. Ætla ég ekki að svara því, enda ekki í stöðu til að gera það, og er kannski ekki heldur aðalatriðið við meðferð þessa máls. Sem dæmi um nýmæli í þessu lagafrumvarpi eru ákvæði um skimanir, um smitrakningu og smitrakningu í þeim tilgangi að boða menn í skimun. Þetta er nýmæli. Núgildandi lög hafa ekki gert ráð fyrir þessum aðgerðum. Svo vil ég vekja sérstaklega athygli á því sem ég held að þurfi að skýra miklu betur í þessum lögum, einkum og sér í lagi í ljósi reynslunnar og þeirra aðgerða sem ráðist hefur verið í hingað til á grundvelli núgildandi laga. Það má deila um það hvort núgildandi lög hafi heimilað það. Það eru aðgerðir gagnvart heilbrigðu fólki. Það eru auðvitað skýrar aðgerðir í núgildandi lögum, og í þessu lagafrumvarpi er líka fjallað um þær, gagnvart sýktu fólki og fólki sem grunað er um að vera sýkt. Einhvers staðar sá ég að hugtakið „rökstuddur grunur“ um að fólk sé sýkt, hafði verið fellt úr við vinnslu frumvarpsins. Ég held ég fari rétt með að það hafi komið fram athugasemd eða hvort það hafi eitthvað breyst við samningu frumvarpsins eða hvort lagt sé til að það falli brott í núgildandi lögum. Það er svo sem aukaatriði en það er talað um aðgerðir gagnvart fólki sem er grunað um að vera sýkt. Það er hins vegar þriðji hópur fólks og það er fólk sem ekki er hægt að telja að sé grunað um að vera sýkt heldur bara fólk sem kannski er óvart á einhverjum stað en þó ekkert endilega í þannig samneyti við fólk sem staðfest er að sé sýkt. Þá er heldur langt gengið að mínu viti að gruna það fólk sjálfkrafa um að vera sýkt. Ég tel að þetta þurfi að koma sérstaklega til skoðunar í frumvarpinu. Ég nefni dæmi í 11. gr., um aðgerðir gagnvart fólki á landamærum í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að farsóttir berist til og frá Íslandi, en þar er fjallað um að hægt sé að kveða á um að krefja ferðamenn að undirgangast læknisskoðun sem er eins lítið nærgöngul og unnt er til að ná markmiði. Svo er hér kveðið á um að ekki skuli beita inngripum nema gagnvart þeim sem grunur leikur á að hafi orðið fyrir smiti. Það er ansi viðurhlutamikið að telja, í ljósi allra þeirra rannsókna sem virðast liggja fyrir, að allir í t.d. flugvél, sem hafa ferðast með einum eða tveimur eða jafnvel fleirum smituðum, séu smitaðir. Þvert á móti höfum við mörg dæmi um það að menn hafa ferðast með berklasjúklingum, það koma reglulega upp slík tilvik, og ekki hefur þótt ástæða til að grípa til sérstakra varúðarráðstafana gagnvart öllum í slíkum ferðalögum. Ef frumvarpshöfundar halda að með þessu sé hægt að setja alla t.d. í flugvél undir sama hatt þá held ég að það sé langt seilst í því. En þetta hvet ég nefndina til að ræða. Ég vil sérstaklega nefna það sem mér finnst stinga í stúf og það er breytt hlutverk sóttvarnaráðs. Ég hef tekið eftir því að sóttvarnaráð hefur ekki mikið verið til umfjöllunar vegna þessara aðgerða, a.m.k. lítið leitað til sóttvarnaráðs eða eftir áliti sóttvarnaráðs af fjölmiðlum. Það kemur mér á óvart að menn skuli ekki hafa áhuga á að heyra sjónarmið þeirra sem sitja í sóttvarnaráði, en það eru sérfræðingar af ýmsu tagi, læknar og fleiri, annars konar heilbrigðisstarfsfólk líka. Í núgildandi lögum er sóttvarnaráði falið að vera ráðherra til ráðgjafar um stefnumótun í sóttvarnamálum. En hér er lagt til að sóttvarnaráði sé falið að vera sóttvarnalækni til ráðgjafar við stefnumótun í sóttvarnamálum og þar með er sóttvarnalækni falin sú stefnumótun. Ég myndi fyrir hann halda að hætta væri á að þá glatist sérfræðiþekking, sem mörgum er nú svo tamt að telja mikilvæga í öllum þessum efnum, vegna þess að sóttvarnaaðgerðir og sóttvarnamál varða ekki bara einn tiltekinn smitsjúkdóm. Við mótun stefnu í sóttvarnamálum hlýtur að þurfa að horfa á málið mjög heildstætt og frá mörgum sjónarhólum, bæði læknisfræðilegum, siðfræðilegum og lögfræðilegum. Ég hefði haldið að það væri einmitt frekar tilefni til að efla sóttvarnaráð í sínum störfum og gefa þannig sóttvarnalækni meira svigrúm fyrir verkefni sín en leggja ekki enn frekari byrðar á það embætti sem heyrir undir landlækni. Þetta held ég að nefndin ætti að ræða mjög ítarlega. Svo að lokum vil ég nefna útgöngubann sem ég hef heyrt marga hv. þingmenn nefna hér og gjalda varhuga við og ég tek undir þau varnaðarorð. Mér finnst engin rök standa til þess að menn setji hér almenna lagaheimild fyrir svo gríðarlega íþyngjandi aðgerð og alls ekki með þeim hætti sem hér er lagt til, sem er sá að það sé á hendi sóttvarnalæknis eins að meta það og leggja það til við ráðherra að setja reglugerð um allsherjarútgöngubann. Þetta finnst mér allt of mikið og ég ætla að leyfa mér að fullyrða að þetta sé allt of mikið valdframsal til embættismanna og ráðherra. Þess utan vil ég líka gjalda varhuga við þeirri hugmynd að Alþingi verði sett í þá stöðu að setja almenn lög um útgöngubann vegna þess að Alþingi, eins og auðvitað stjórnsýslan öll, er bundið við ákvæði stjórnarskrárinnar um tiltekin grundvallarréttindi manna og getur auðvitað ekki leyft sér setja hvers kyns lög, getur ekki skert þessi mikilvægu réttindi með almennum hætti. Ef nauðsyn ber til að skerða þessi réttindi þá þarf það að vera í mjög afmörkuðum tilgangi og mjög skýrum og öll lagaákvæði sem lúta að slíkri skerðingu þurfa að vera mjög skýr. Ég tek sem dæmi að telji menn mjög nauðsynlegt að setja útgöngubann vegna kórónuveirunnar myndi ég halda að lagasetningu um það þyrfti að vera: Lög eru sett um útgöngubann frá kl. tvö 1. desember til kl. 3 10. desember, eða eitthvað svoleiðis, eða skemmri tíma með tilteknum rökstuðningi. Slíkt mál fengi þinglega meðferð þar sem menn fengju kost á því að vega og meta öll gögn og raunverulega nauðsyn á að grípa til slíkrar lagasetningar. Mér finnst það fátækleg rök í greinargerð að vísa til útgöngubanns með því að það hafi verið nánast venjan í löndunum í kringum okkur, regla fremur en undantekning að setja útgöngubann af ýmsu tagi. Ég vil í því sambandi benda á það að í mörgum löndum standa nú yfir málaferli um slíkt útgöngubann og í sumum löndum, m.a. í Þýskalandi, hefur verið felldur dómur, a.m.k. í undirrétti, sem hefur kveðið upp úr um ólöglega ákvörðun um útgöngubann. Þessi mál verða, held ég, mjög til umfjöllunar í lögfræðinni úti um allan heim á næstu misserum. Þannig að ég held að það sé ekkert tilefni fyrir okkur að ana að því að fara að setja lagaheimild til handa ráðherra að setja útgöngubann með þeim hætti sem gert er í þessu frumvarpi. Ég vil rétt að lokum nefna, ég sé að ég hef punktað það hjá mér, að það stingur í stúf hér líka sú aðferð sem lögð er til við að frelsissvipta fólk sem er ekki samvinnuþýtt þegar það þarf að koma því í sóttkví eða einangrun. Hér er lagt til að það verði gert án dómsúrskurðar. En þó er því haldið til haga að viðkomandi sé að vissu leyti heimilt að skjóta málinu til dóms. Þetta er algjört nýmæli og algerlega andstætt réttarfarsreglum okkar þar sem gert er ráð fyrir að menn leiti fyrir fram heimildar dóms fyrir frelsissviptingu. Ég held að það ætti að skoða þetta sérstaklega.
Forseti. Ég hjó eftir þessu í restina varðandi valdheimildina til að frelsissvipta fólk. Það sem mér var alla vega sagt, þegar ég talaði við Pál Hreinsson á opna fundinum, var að það væri heimild í 14. gr., að ef fólk færi í einangrun, væri skipað í einangrun, ætti það rétt samkvæmt stjórnarskránni og samkvæmt sóttvarnalögunum að fara með mál sitt fyrir dómara. Stjórnarskráin segir það. Páll segir að í 4. mgr. 67 gr. stjórnarskrárinnar segi að þetta gildi ef þú ert frelsissviptur á einhverjum grundvelli og hann segir að það sé frelsissvipting að vera settur í einangrun og líka í sóttkví. Hann leggur þar af leiðandi til að bætt sé við ákvæði um að ef þú ert skipaður í sóttkví gildi það sama og með einangrun, þú eigir að geta óskað eftir því að fá dómstóla til að úrskurða um lögmæti þeirrar ákvörðunar. Ég veit ekki hvort ég misskil þingmanninn en vil endilega fá þetta skýrt eins og það er sett fram núna í lögunum. Ég hef kannski ekki lesið það nógu vel. Hvernig les þingmaðurinn þetta ákvæði? Er það ekki þannig, bara eins og ef þú ert frelsissviptur á einhverjum öðrum forsendum, eins og það er núna í þessu frumvarpi að verið er að laga það eins og það var varðandi 14. gr., að þú eigi rétt fyrir fram. Ef þú ert settur í sóttkví þá getir þú sagt: Ég mótmæli. Og þá ertu kallaður fyrir dómara sem sker úr um það. Er það ekki rétt skilið hjá mér? Er það ekki þannig sem er verið að laga þetta? Ef það er verið að laga það þannig þá erum við að færa okkur í átt að því sem stjórnarskráin segir en því hefur ekki verið framfylgt - eða það hefur eitt tilfelli komið upp. Ég tók eftir því af því að Páll nefndi það, ég spurði sérstaklega um þetta, hann sagði: Þetta fellur undir stjórnarskrána þó að það sé ekki tilgreint í lögunum, varðandi sóttkvína, þannig að það ætti að gera það, annars á fólk skaðabótarétt samkvæmt 4. mgr. 67. gr. Þetta kom fram á opna á fundinum. Þannig að ég talaði við Víði og benti honum á þetta sjónarmið strax, bara þannig að stjórnvöld færu að fara eftir stjórnarskránni þótt það væri ekki heimild í lögum. Hann tók mjög vel í það. Ég hef heyrt að fólki hefur verið leyft að fara fyrir dómstóla með þetta. [[Forseti hringir.]]Ég vildi bara fá þetta skýrt frá þingmanninum, því að þetta er mikilvægt atriði.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað þannig að það eru engin mál undanþegin dómstólum. Menn geta skotið öllum málum fyrir dóm. Það þarf ekkert sérstaklega að taka það fram í lögum, eins og menn segja hér, að heimilt sé að bera undir héraðsdóm. Það er reyndar vitnað hérna í stjórnarskrána líka, sem er svo sem alveg ágætt því að auðvitað er góð vísa aldrei of oft kveðin. En hér segir sem sagt að aðgerðir sem mælt er fyrir í þessari stjórnvaldsákvörðun um að frelsissvipta fólk, setja í einangrun eða sóttkví megi bera undir héraðsdóm svo sem stjórnarskráin kveður á um. Ég er ekki að gera athugasemdir við það. Ég er að gera athugasemdir eða benda á það a.m.k. að ég held að nefndin ætti að skoða þetta sérstaklega. Hér gert ráð fyrir því að sóttvarnalæknir geti ákveðið að viðkomandi sé settur í sóttkví og einangrun. Hann getur jafnvel tekið þessa stjórnvaldsákvörðun munnlega, það er sérstaklega tekið fram. Það er svo sem heimilt samkvæmt stjórnsýslulögum almennt að taka ákvarðanir munnlega en það þarf þó, eins og kveðið er á um hérna, að gera það síðan skriflega svo fljótt sem kostur er. En ég er að benda á að það færi betur á því að menn létu það ekki í hendurnar eða frumkvæði hins frelsissvipta að bera það undir dóm - ég nefni það bara að menn geta verið í alls konar ástandi ef það er verið að frelsissvipta og setja menn í sóttkví vegna veikinda - heldur sé það gert eins og þegar verið er að frelsissvipta annað fólk, að það sé óskað eftir dómsúrskurði fyrir fram þar sem lagt er fyrir dóm og færð rök fyrir því að viðkomandi þurfi að frelsissvipta. Þetta þarf ekki að kalla á svo langan tíma. Menn geta gefið sér í lögunum ákveðna klukkutíma eða einn sólarhring eða eitthvað svoleiðis, en að innan sólarhrings skuli málið borið undir dóm.
Forseti. Í 4. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar segir að hver sá sem sé af öðrum ástæðum sviptur frelsi eigi rétt á því að dómstóll kveði á um lögmæti þess svo fljótt sem verða megi. Reynist frelsissviptingin ólögmæt skal hann þegar látinn laus. Það er þetta ákvæði sem á við um 14. gr. sóttvarnalaga eins og þau eru í dag, það er alla vega það sem mér var talin trú um og ég hef talað við ráðuneytið og fleiri aðila. Og nú á að láta það gilda líka um sóttkvína. Framkvæmdin hefur ekki verið nógu skýr þótt stjórnarskráin segi þetta. Mér finnst það gott atriði ef verið er í þessu frumvarpi að færa þetta í áttina að því að vernda þetta stjórnarskrárbundna ákvæði. Þá er þetta bara eins og þegar lögreglan handtekur fólk og þarf að bera það undir dómara eins fljótt og verða má, það er eins og ef sagt er: Þú verður að fara í einangrun af sóttvarnaástæðum. Þannig er það í lögunum í dag, það verður að bera þetta undir dómara. Það er ekki eins og fólk þurfi sjálft að hafa frumkvæði að því að borga fyrir lögmann og fara fyrir dómara heldur er það er framkvæmdarvaldið sem verður að sinna því sjálft að fara með málið fyrir dómara og þessi einstaklingur getur komið fyrir dómarann í því ferli. Þannig er það með 14. gr., hefur mér verið talin trú um. Mér sýnist frumvarpið ætla að láta það ná líka yfir 15. gr., þ.e. um sóttkví, að það sem á við um einangrun í 14. gr. muni líka ná yfir sóttkví í 15., eins og Páll Hreinsson leggur til. Mér sýnist verið að gera það og þá er það gott en ef þingmaðurinn hefur einhvern annan skilning á því væri gott að vita það því að þá þurfum við að athuga það sérstaklega.
Virðulegur forseti. Ég svo sem veit ekki hvernig þetta er nákvæmlega í lögunum núna. Ég er bara að horfa á frumvarpið eins og það er í dag og bendi á að á þetta hefur ekki reynt samkvæmt núgildandi lögum. Það hefur ekki reynt á það að menn séu ekki samvinnuþýðir, að sýktir einstaklingar fari ekki … [[Nokkrum sinnum.]]- Að mér vitandi hefur ekki beint á þetta reynt. En það er hins vegar alveg ljóst að reyni á slík mál, þannig að menn séu í rauninni nauðungarvistaðir eða með lögregluvaldi, þá eiga þeir að sjálfsögðu rétt á því að bera það mál undir dómstóla. Ég er bara að velta því upp hvort það sé nægilegt að tryggja, sem er bara tryggt með stjórnarskránni, að menn geti borið þetta undir dómstóla eða hvort það væri jafnvel heppilegra að hafa það í þessu frumvarpi þannig að sóttvarnalæknir ætti fortakslaust að fá dómsúrskurð fyrir öllum slíkum stjórnvaldsákvörðunum. Hann getur að sjálfsögðu mælt fyrir um það en síðan yrði kveðið á um að innan sólarhrings, eða eitthvað slíkt, skyldi sóttvarnalæknir eða stjórnvöld staðfesta ákvörðun sína með dómsúrskurði.
Þannig er það í dag.
Það kann að vera að það sé þannig í dag, það getur verið að ég sé að misskilja þetta hérna, og þá er kannski verið að hverfa frá því kerfi sem er í dag. Þá fyndist mér það ekki eðlilegt. En ég er ekki viss um að það hafi reynt svo mikið á þetta, eins og ég segi, vegna þess að sem betur fer hafa sýktir aðilar verið mjög samvinnuþýðir og vonandi verður engin breyting þar á.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, nr. 69/1995. Meðflutningsmaður er Guðmundur Ingi Kristinsson, minn ágæti flokksbróðir og samstarfsmaður hér. Ég ætla að fara stuttlega yfir nokkrar tölur og mér finnst ástæða til að nefna þær því í raun og veru erum við aðallega að berjast fyrir þessu þar sem löggjafinn hefur látið hjá líða að láta þessar bætur fylgja verðlagsþróun til margra ára. Eins og segir í 1. gr. frumvarpsins viljum við að eftirfarandi breytingar verði gerðar á 7. gr. laganna: Í stað þess að í a-lið 2. mgr. standi 250.000 kr. viljum við endilega að þar standi 435.000 kr. Í stað þess að í b-lið 2. mgr. standi 5 millj. kr., sem virðast vera hámarksmiskabætur alveg sama hversu alvarleg áföllin eru, þá leggjum við til í frumvarpinu að þar komi 8,7 millj. kr. Í c-lið 2. mgr. viljum við að í stað 3 millj. kr. komi 6.520.000 kr. Í stað 2,5 millj. kr. í d-lið 2. mgr. viljum við að komi 4.350.000 kr. Í stað 1,5 millj. kr. í e-lið 2. mgr. viljum við að komi 2,7 millj. kr. Þá viljum við að við bætist ný málsgrein, svohljóðandi: „Fjárhæðarmörk skv. 1. og 2. mgr. skulu taka breytingum í upphafi hvers árs í samræmi við þróun launavísitölu frá upphafi til loka næstliðins tólf mánaða tímabils, þó þannig að þær hækki aldrei minna eða lækki meira en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Í 2. gr. frumvarpsins segir svo að lög þessi öðlist gildi 1. janúar 2021, sem sagt rétt handan við hornið. Frumvarpið var áður flutt á 149. og 150. löggjafarþingi. Ég hef mælt fyrir þessu máli núna á tveimur löggjafarþingum en við greinilega frekar dræmar undirtektir þannig að það er nokkuð ljóst að þolendur afbrota mega halda áfram að búa við það að fá enga leiðréttingu á þessum bótum í gegnum verðlagsþróun, gengisfall krónu og hækkandi afkomu og hvaðeina. Það er eiginlega alveg með ólíkindum. Hér er nú ekki verið að gera neitt annað en kannski að taka til í lagabálknum sem slíkum og það ætti í rauninni að vera sjálfsagt mál. Ég flyt þetta frumvarp óbreytt að því undanskildu að fjárhæðum hefur verið breytt til samræmis við þróun launavísitölunnar frá því að frumvarpið var upphaflega lagt fram á 149. löggjafarþingi ásamt því að uppröðun greina og gildistöku hefur verið breytt. Bótagreiðslur sem ríkissjóður ábyrgist á grundvelli laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota takmarkast við fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna. Þær fjárhæðir sem þar er kveðið á um hafa verið óbreyttar, og takið nú eftir, frá árinu 2012. Í átta ár hefur löggjafanum ekki þótt ástæða til að stíga inn og breyta þessari grein skaðabótalaganna sem kveður á um bótarétt þeirra sem hafa orðið þolendur afbrota. Löggjafanum hefur ekki þótt ástæða til þess að líta við því. Hér er gott tækifæri fyrir stjórnvöld, og það núna á kosningavetri, að safna í sarpinn og sýna djörfung og dug. Hér þarf ekki mikla djörfung og dug af því að við erum bara að tala um leiðréttingu. Við erum að reyna að koma þessum bótarétti og þessum krónum í það verðgildi sem þær voru fyrir átta árum síðan, árið 2012, það er ekki flóknara en það. Eins og við vitum öll hafa orðið breytingar á verðlagi og jafnframt hafa bætur ákvarðaðar í refsimálum þróast í samræmi við þær verðlagsbreytingar. Það er ágalli á gildandi löggjöf að þessar fjárhæðir þróast ekki í samræmi við verðlag. Þegar fjárhæðum var breytt síðast, í júní 2012, stóð launavísitalan, hugsið ykkur, miðað við grunn frá 1989 samkvæmt vefsíðu Hagstofu Íslands, í 433,1 stigi en nú stendur hún í 734,6 stigum. Þá er ekki ósennilegt að hún kunni að hækka verulega í framtíðinni. Það verður í rauninni að stíga inn og breyta því ósanngjarna fyrirkomulagi sem er látið vera þarna eins og hippi í handbremsu, gjörsamlega ryðgað fast. Af framangreindum ástæðum er lagt til að fjárhæðir samkvæmt 2. mgr. 7. gr. hækki, eins og ég hef áður sagt. Sífellt kemur betur í ljós hve mikil áhrif afbrot hafa á líf og líðan brotaþola. Erfitt er að meta slík áhrif út frá læknisfræðilegum viðmiðum. Þótt líkamleg áhrif brots séu metin er erfiðara að meta andleg áhrif, miska, þau áhrif geta oft komið fram eða aukist löngu eftir að brot er framið og þar til bætur eru dæmdar eða ákvarðaðar. Þá er óskandi að slík hækkun á ábyrgð greiðslu ríkissjóðs veiti dómstólum hvatningu til að ákvarða hærri bætur fyrir miska í alvarlegri málum en tíðkast hefur. Einnig er lagt til að til frambúðar hækki fjárhæðir bóta samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna árlega í samræmi við breytingar á launavísitölu, eins og ég tók fram í upphafi. Það er ákaflega mikilvægt að við tengjum allt það sem við erum að gera við launavísitöluna til þess að ekki verði alltaf kaupmáttarrýrnun, til að þessar fáu krónur sem er verið að rétta þó frá ríkisvaldinu rýrni ekki alltaf og verði minni og minni þar til þær enda eins og einhver pínulítill dvergur úti í horni. Einnig skal lágmark ábyrgðar á bótakröfu hækka, samanber 1. mgr. 7. gr., í samræmi við breytingar á launavísitölu. Eðlilegt er að breyting á fjárhæðum skuli fara fram um hver áramót og miðað verði við þróun launavísitölu árið þar á undan. Þar sem launavísitala kann að lækka ef efnahagur versnar skyndilega er lagt til, eins og ég taldi upp áðan, að miðað verði við vísitölu neysluverðs ef hún hefur hækkað meira eða lækkað minna á gefnu ári en launavísitala. Ég ætla í rauninni ekki að hafa fleiri orð um þetta, ekki nema bara að ítreka að það er í rauninni kaldhæðnislegt setja þennan lagabálk og þessa grein til þolenda afbrota gjörsamlega út í kuldann og ætla í engu að leiðrétta og bæta í rauninni þó það sem átti að vera bætt, að því leyti sem hægt er. Ég mun bara hvetja allan þingheim til dáða að því leyti til að við erum hér eingöngu, og ég ítreka það, að kalla eftir leiðréttingu sem hefði átt að vera búið að gera fyrir mörgum árum síðan og upphæðirnar hefðu átt að fylgja í þessi átta ár eðlilegri þróun á markaði, launavísitölu í þessu tilviki.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp Flokks fólksins um hækkun á bótagreiðslum, sem er ekki bara sjálfsagt mál heldur hreinlega nauðsynlegt, vegna þess að því miður er staðreyndin sú að þegar ríkisstjórn eftir ríkisstjórn setur inn einhverjar svona tölur, þá hækka þær aldrei og þar af leiðandi lækka þær ár frá ári. Mismunurinn sem kom hérna fram, úr 5 milljörðum í 8,7 milljónir, er akkúrat lækkun. Búið er að lækka þetta niður í þessa upphæð. Þannig að þeir sem verða fyrir tjóni eða verða fyrir ofbeldi og eiga þar af leiðandi skaðabótarétt og eiga að fá bætur fá mun minna en þeir eiga rétt á að fá. Og samt er það ekki mikið. Því miður er það bara staðreynd að þetta er úti um allt kerfið. Þetta er nákvæmlega sami leikur alls staðar. Við sjáum þetta í almannatryggingakerfinu. Við sjáum að frítekjumarkið er 100.000 kr. á tekjur hjá öryrkjum en á að vera 200.000 ef rétt væri reiknað. Styrkir. Það er kerfisbundið og viljandi gert að setja inn í lögin bara fasta tölu án þess að nokkur hækkun komi til. Við vitum líka að samkvæmt 69. gr. almannatryggingalaga eiga bætur almannatrygginga að hækka samkvæmt launavísitölu, en til vara á það aldrei að vera lægra en sem nemur neysluvísitölu. Hérna ætti að gilda nákvæmlega sami hlutur. Þegar launavísitalan er hagkvæm á að miða við hana, en þegar hún er undir verðbólguviðmiðum ætti það að gilda. Eins og upphaflega var t.d. með almannatryggingalögin þar sem það átti að vera tryggt, í samfestingi, með belti og axlabönd, það átti að vera pottþétt að hagkvæmasta útkoman myndi alltaf skila sér, en svo er ekki. Við verðum líka að átta okkur á því að þeir sem lenda í þessu þessum málum - og það er líka svolítið skrýtið að það gildir líka um skaðabótalögin, þar er sami leikurinn leikinn. Þar er það meira að segja ljótara vegna þess að miða á við laun og það er ekki gert. Þannig að það rýrnar ár frá ári. Þar af leiðandi tapa þeir sem lenda í slysunum og tryggingafélögin græða ótæpilega. Við verðum að átta okkur á því að þeir sem fá líka þessar bætur geta verið börn og unglingar, konur, menn, og heilsan fer, andleg og/eða líkamleg heilsa, vinnan fer. Þeir sem fara mjög illa út úr þessu - áttum okkur á því að hámarksmiskabæturnar sem þarna eru, 8,7 millj. kr., eru smáaurar. Hvað þá lægstu bæturnar, sem eru einhverjar 250.000 kr. en ættu að vera 435.000 kr. Í fæstum tilfellum eru þetta neinar risabætur, en það er þá alla vega skárra að þær fylgi launavísitölu og séu nokkurn veginn réttar miðað við upphaflegar fjárhæðir. Ég ætla ekki að hafa mikið fleiri orð um þetta en það má segja að ríkisstjórnin geri okkur þann óleik að segja: Ríkisstjórnin og ríkissjóður fyrst, síðan fólkið. En við segjum: Fólkið fyrst og svo allt hitt. Það fer ekki á milli mála að við erum með forgangsröðunina á hreinu.
Virðulegi forseti. Maður er nú ekki að koma hér í fyrsta skipti til að berjast fyrir lítilmagnann og þá sem þurfa að reiða sig á framfærslu almannatrygginga. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007. Með mér á frumvarpinu er minn góði þingflokksbróðir og samstarfsmaður, Guðmundur Ingi Kristinsson. Í þessu frumvarpi erum við sem sagt að stíga fast niður varðandi 69. gr. laga almannatrygginga, sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson vísaði til áðan og við höfum margtalað um hér. Við viljum að greinin orðist svo: „Bætur almannatrygginga, svo og greiðslur skv. 63. gr. og fjárhæðir skv. 22. gr., skulu breytast árlega í samræmi við launavísitölu, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs.“ Það stendur í rauninni í 69. gr. og þess vegna höfum við í Flokki fólksins verið að skoða það lögfræðilega að fara hreinlega í mál við íslenska ríkið fyrir hönd almannatryggingaþega sem við teljum að þessi 69. gr. hafi verið brotin á, því að það stendur í greininni sem slíkri að öll framfærsla og leiðrétting framfærslu eigi að fara í takt við launavísitölu. Staðreyndin er jú sú að gjáin hefur alltaf breikkað. Nú hefur kjaragliðnunin hjá langefnaminnsta hópnum í landinu, þeim sem þurfa að reiða sig á strípaða framfærslu almannatrygginga, gliðnað um hvorki meira né minna en ríflega 29% síðustu ár. Þetta er eiginlega með hreinum ólíkindum. Við höfum ákveðið að þessi grein verði það skýr að það verði engum vafa undirorpið að löggjafinn, og hver sem situr hverju sinni í ríkisstjórn og heldur um stýrið, geti hreinlega ekki eftir geðþótta gengið inn í vísitölu neysluverðs af því að hún kemur betur út fyrir ríkissjóð og almannatryggingakerfið, af því að þá þurfa þeir að greiða miklu lægri framfærslu til einstaklinganna sem þeir eru búnir að negla inn í fátæktargildruna. Að hugsa sér, ef þetta er ekki mannvonskukerfi þá veit ég ekki hvað það er. 2. gr. í frumvarpinu segir að 7., 12., 15. og 17. töluliðir ákvæðis til bráðabirgða í lögunum falli brott. 3. gr. segir: „Lög þessi öðlast þegar gildi en koma til framkvæmda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2021 vegna tekna ársins 2020“, sem sagt á næsta ári þegar við teljum fram vegna tekna ársins 2020. Ég ætla að lesa aðeins upp úr greinargerð með frumvarpinu, sem lagt var fram á 150. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Í umsögnum sem velferðarnefnd bárust við meðferð málsins á því þingi var almennt lýst ánægju með efni frumvarpsins. Hver hlustar nú á svoleiðis þegar einhver stjórnarandstöðuflokkur fær umsagnir fyrir fastanefnd sem lýsir jafnvel ánægju sinni og rökstyður og hvetur jafnvel til dáða og hvetur til þess að nákvæmlega þetta mál nái fram að ganga á hinu háa Alþingi? Nei, virðulegi forseti, eins og við þekkjum sem erum í stjórnarandstöðu, er alveg sama hvort við mælum hér fyrir 30 málum, 40 málum eða 50 málum, þau eru algerlega lítilsvirt og fótumtroðin að mestu leyti og koma ekki inn í 2. umr. nema við berjumst fyrir því með kjafti og klóm þegar við erum annaðhvort að ljúka þingstörfum fyrir sumarleyfi, jólafrí eða páska, það er þá sem stjórnarandstaðan reynir að nota þau verkfæri að reyna að semja um mál. Að hugsa sér. Þó að öll mál séu frágengin í nefndum, þó að búið sé að draga inn umsagnaraðila fyrir nefndirnar, allir hafa fengið að koma og rökstyðja umsagnir sínar og fylgja þeim eftir, allt klappað og klárt fyrir 2. umr. í þingsal. En nei. Þetta hefði kannski átt heima undir störfum þingsins, en svona eru raunverulega störf þingsins. Það er alveg með hreinum ólíkindum að þurfa að horfast í augu við það. Ég hefði nú ætlast til þess og hefði ímyndað mér það, a.m.k. Flokkur fólksins - maður var svo bláeygur með sín brúnu augu að maður hefði jafnvel ímyndað sér að hér ríkti alvörulýðræði, að við fengjum að taka þessi mál inn í þingið, sem eru tilbúin til frekari umfjöllunar í hinum frábæra þingsal þar sem úrvinnsla málanna okkar fer fram, og að um þau yrðu greidd atkvæði. En sumt er óþægilegra en annað. Það hlýtur að vera þungur baggi að bera að sitja í ríkisstjórn sem slær eins og með blautri tusku sífellt framan í andlitið á þeim sem síst skyldi, þeim sem þeir ættu virkilega að taka utan um og hjálpa. Þessi aðferð hefur gjarnan verið notuð til þess að losna við það að sýna alþjóð hversu auðvelt er að fella hvert málið á fætur öðru, hvernig er bara ýtt á rauða takkann og bara: Burt með málið, við tökum ekki þátt í þessu lengur, og annað slíkt. Þannig er að samkvæmt 69. gr. laga um almannatryggingar skulu fjárhæðir bóta almannatrygginga, meðlagsgreiðslur samkvæmt 63. gr. laganna og fjárhæð tekjutryggingar samkvæmt 22. gr. breytast árlega í samræmi við fjárlög. Skal ákvörðun þeirra taka mið af launaþróun, þó þannig að þær hækki aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Þetta þýðir í rauninni á einföldu máli að það eru tveir liðir í þessari grein, annars vegar launavísitalan og hins vegar neysluvísitalan. Ef neysluvísitalan er lægri á að nota hina fyrir almannatryggingaþegana. En það sem stjórnvöld hafa gert er að þau hafa tekið neysluvísitöluna einmitt af því hún er lægri, til þess að leggja færri krónur um hver áramót til öryrkjans og ellilífeyrisþegans sem þurfa að reiða sig á framfærslu almannatrygginga. Mögulega hefur verið stefnt að því í upphafi að tryggja að öryrkjar og ellilífeyrisþegar nytu hækkunar á ráðstöfunartekjum í sama hlutfalli og almenningur, en í reynd hefur framkvæmdin þó verið eins og við þekkjum og það virðist algerlega vera meginreglan í dag. Hún virðist vera sú að vísitölu neysluverðs er fylgt við ákvörðun bóta þó að hún hækki mun minna en launavísitalan. Þar sem Alþingi fer með fjárstjórnarvaldið samkvæmt 41. gr. stjórnarskrárinnar og núverandi löggjöf felur Alþingi að ákvarða hækkanir bóta, hafa dómstólar talið það falla utan hlutverks síns að dæma um hvort rétt hafi verið staðið að hækkun bóta. Þess vegna leggjum við til að tekinn sé af allur vafi, það sé ekki geðþóttaákvörðun fjármálaráðherra eða nokkurs annars ráðherra í ríkisstjórn að ákvarða það að af því að það er ódýrara þá sé það bara alveg nógu gott í þessa almannatryggingaþega að fá eins lága framfærsluuppbót á sína fátækt og mögulegt er. En í frumvarpinu er lagt til að fjárhæðir bóta og annarra greiðslna samkvæmt lögum um almannatryggingar taki mið af launaþróun, eins og áður sagði, og verður að telja það fullkomlega sanngjarnt þar sem bætur greiddar á grundvelli laganna eiga almennt að koma í stað atvinnutekna sem öryrki getur ekki aflað sér eða sem ellilífeyrisþegi nýtur ekki heldur. Þá nýtur ríkissjóður aukinna tekna þegar laun hækka þar sem stofn tekjuskattsins hækkar. Og því er ákveðið samræmi á milli aukinna útgjalda ríkissjóðs og aukinna tekna almannatryggingaþega. Þá er lagt til að bætur hækki þó aldrei minna en verðlag samkvæmt vísitölu neysluverðs. Það er í rauninni aldrei hægt að klifa nógu mikið á þessu og ég veit ekki, virðulegi forseti, um þann guðlega mátt sem gæti komið í veg fyrir það að fylgja löggjöfinni. Við skulum ekki gleyma því að kjarabætur til almannatryggingaþega eru engar kjarabætur. Það er nákvæmlega það sem við erum alltaf að benda á. Þau fá ekki hækkanir ofan á eitt eða neitt. Þau hafa ekki möguleika á því að fara í verkfall og kalla eftir bættum hag. Þau þurfa bara að lengja raðirnar fyrir utan hjálparstofnanir til að biðja um mat. Það er veruleikinn í dag, virðulegi forseti, það er það sem við erum að horfa upp á hvern einasta dag og líka núna í þessu árferði, Covid. Það er alveg skelfilegt að þurfa að horfa upp á þetta. Það er sárara en tárum taki að hér skuli vera stjórnvöld sem láti þetta viðgangast. Að hér skuli vera ríkisstjórn sem segir: Við erum að safna 600 milljarða skuldum á næstu tveimur árum til að takast á við Covid-faraldurinn. En hvað eru þau að gera fyrir fátækasta fólkið í landinu? Þeim er í lófa lagið að tryggja almannatryggingaþegum það að þeir fái aldrei minna en það sem eðlilegt er og gengur og gerist á launamarkaði landsins hverju sinni. Þeim er það í lófa lagið. Og ég kalla eftir því að þau hafi þá samvisku að þau sýni það í verki að það sé það sem þau vilja og ekkert annað. Þannig að 1. janúar ár hvert sé ekki búið að ákveða að henda 3,2%, 3,5%, eða einhverjum örfáum krónum í almannatryggingaþegann, alveg sama hvort gengið fellur um 10%, 20% eða hvað sem er, alveg sama þó að nauðsynjavörur hafa hækkað um ég veit ekki hvað mikið. Leiguverð, fasteignaverð, öll gjöld rjúka upp úr öllum rjáfrum, það er alveg sama. Að þau hækki ekki meira en um einhver X prósent, 3,5%, 3,6%, þó að launavísitalan hafi jafnvel hækkað um 7%. Þetta er réttlætismál, þetta er sanngirnismál. Þetta er mál sem við ættum öll að geta stutt og öll að vera sammála um að eigi að fara í gegn og það ekki seinna en strax.
Virðulegur forseti. Við erum hér að fjalla um enn eitt frumvarpið frá Flokki fólksins um fjárhæðir bóta, 69. gr. Því miður verður að segja alveg eins og er að ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur brotið á almannatryggingaþegum og á 69. gr. Sá sem kom því inn í á sínum tíma að bætur skyldu fylgja launaþróun var Davíð Oddsson og ef ég man rétt þá sagði hann að þarna væri búið að tryggja það að hækkanir til lífeyrislaunaþega almannatrygginga væru komnar með axlabönd og belti þannig að þeir myndu fá réttláta hækkun. En hvað erum við að tala um á mannamáli að sé þarna í gangi? Jú, í dag er að koma fram að launaskrið er um 6% og rúmlega það. Hvað eiga öryrkjar og eldri borgarar að fá um næstu áramót? Þeir eiga ekki að fá samkvæmt launaþróun, þeir eiga bara að fá 3,6%. Mismunurinn er kominn í 2,4%. Síðast í sérstakri umræðu talaði ég við hæstv. fjármálaráðherra um þessi mál. Þá kom fram að í fjárlagafrumvarpinu reikna þau með launaþróun upp á 5,1%. Ég spurði hvers vegna í ósköpunum væri þá verið að hækka lífeyrisþegana um 3,6%, ef þau reiknuðu sjálf með launaþróun upp á rúm 5%. Skýringin var það sem þau kölluðu kjaraskrið og að það yrði að draga frá. Hugsið ykkur leikþáttinn, hugsið ykkur óvirðinguna. Þau búa til eitthvað til þess að geta dregið það frá þeim sem eru á lægstu lífeyrislaunum á landinu. Þau gera allt til að koma í veg fyrir að fólk sem er að reyna að tóra á 220.000 kr. fái þá hækkun sem það á að fá samkvæmt 69. gr. Ef þetta frumvarp kemst í gegn munum við tryggja því fólki hækkun. Þetta sýnir svart á hvítu hvernig ríkisstjórn eftir ríkisstjórn hefur hagað sér í þessum málum. Ef þær hefðu farið eftir 69 gr. og almannatryggingaþegar hefðu fengið launaþróun, alveg eins og þingmenn og aðrir, þá væri hækkunin ekki undir 30% hjá eldri borgurum og öryrkjum. Myndi þá muna um það í dag? Þið getið bara rétt ímyndað ykkur hvort fólk hafi ekki þörf á því að fá allt að 60.000–70.000 kr. meira útborgað. Það myndi skipta miklu máli. Inn í þetta kemur líka þegar hrunið varð og lækkað var hjá þessu fólki um 10% en því lofað að þau yrðu fólkið sem fyrst fengi leiðréttingu, fyrsta fólkið sem fengi leiðrétt aftur, en það var auðvitað svikið. [[Gripið fram í: Það er eina fólkið sem er eftir.]]Alltaf situr þetta fólk eftir, alltaf, ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Og hvað gera þeir? Jú, þau koma fyrir kosningar, og nú eru kosningar fram undan, með gömlu kosningaloforðin, dusta rykið af þeim, lofa öllu fögru, krónu á móti krónu skerðingu burt. En þau meintu það ekki, þau meintu 65 aura á móti krónu. Nú segjast þau ætla að hækka allt upp úr öllu valdi en þetta fer strax ofan í skúffu eftir kosningar. Og þetta verður nákvæmlega eins þegar næsta ríkisstjórn tekur við af þessari. Hvers vegna? Vegna þess að það er yfirleitt fjórflokkurinn sem fer með völdin. Það er eiginlega bara sorglegt að hugsa til þess hvernig er komið fram við þennan hóp. Fyrir utan það að við verðum að átta okkur á því í þessu samhengi að árið 1988 var þessi hópur skattlaus. Spáið í það ef hann væri skattlaus í dag og ætti 30% upp í lífeyrissjóð, eins og var á þessum tíma. Spáið í stöðuna. Þá værum við með milli 320.000 og 350.000 kr. skatta- og skerðingarlaust. Það sorglegasta af þessu öllu er að ef ríkisstjórnin myndi núna strax fara eftir 6% reglunni, setti 6% inn, þá væru þau með axlabönd og belti í keðjuverkandi skerðingum vegna þess að hver króna sem kemur inn fer í það að teljast sem tekjur og tekjurnar skerða eitthvað, t.d. húsaleigubætur og alls konar. Það er alveg ömurlegt að það skuli viðgangast ár eftir ár að búa til svona kerfi, svona gauðslitið, götótt bótakerfi þar sem þau setja eina krónu inn og taka tvær krónur út eða setja eina krónu inn og láta fólk halda að það sé að fá eitthvað en taka svo eina krónu út aftur, þessi króna á móti krónu. Það er alltaf verið að búa til skerðingar. Það er ekki bara inni í almannatryggingum heldur fer þetta líka út fyrir það og yfir til sveitarfélaga, í sérstakar húsaleigubætur sem skerðast líka. Þetta er ömurlegt kerfi sem hefur verið komið á og er varið af ríkisstjórn eftir ríkisstjórn. Við verðum að breyta því. Það á ekki að koma svona fram við veikt fólk og það er ömurlegt að við komum svona fram við eldri borgarana okkar sem hafa byggt upp landið. Við vitum að það eru margir sem hafa það gott en það afsakar ekki að aðrir hafi það skítt. Við eigum að sjá til þess að fólk geti lifað með sæmd, að það þurfi ekki að svelta, þurfi ekki að fara í biðröð eftir mat og þurfi ekki á nokkurn hátt að vera í þeirri stöðu að eiga t.d. ekki fyrir lyfjum eða læknisþjónustu. Við eigum núna í eitt skipti fyrir öll að hugsa fyrst um fólkið, svo má hugsa um allt hitt.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til breytinga á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, með síðari breytingum (frítekjumark vegna lífeyristekna). Ég kem hér upp og mæli fyrir þriðja máli Flokks fólksins, flokksins sem segir: Fólkið fyrst, svo allt hitt. Áhuginn fyrir almannatryggingum og því sem við erum að gera hér er ekki mikill. Við erum hér tvö í þingsalnum, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, og höldum okkar striki eins og við höfum lofað, eins og við höfum alltaf gert. Án stuðnings almennings og kjósenda værum við ekki hér og þá væri ekki verið að mæla fyrir neinu af þessum frumvörpum, engu þeirra. En með mér á frumvarpinu er sem fyrr minn ágæti þingflokksbróðir og samflokksmaður hér í þinginu, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „4. málsl. 1. mgr. 23. gr. laganna orðast svo: Þá skal ellilífeyrisþegi hafa 1.200.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna og 1.200.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna lífeyristekna.“ Við í Flokki fólksins höfum tvisvar áður mælt fyrir frumvarpi, sem er á biðlista að komast inn, þar sem við mælum fyrir því að allar skerðingar á atvinnutekjur aldraðra verði afnumdar. Hvað eru margir aldraðir sem virkilega treysta sér til þess, þegar þeir eru komnir á eftirlaunaaldur, að halda áfram að vinna? Af hverju ekki að hvetja þetta fólk til dáða? Af hverju frekar að skerða það og skemma fyrir því í allar áttir þrátt fyrir að ríkissjóður hafi engu að tapa en allt að vinna? Ég gef ekki mikið fyrir þá skýrslu sem við fengum að líta frá hæstv. félags- og barnamálaráðherra, með fullri virðingu, því að forsendurnar fyrir henni, hvernig hún hafði verið unnin og annað slíkt, hef ég í raun aldrei séð. Þær eru algjörlega út úr öllu korti í samanburði við áður gerðar skýrslur sem sýndu fram á það að með því að afnema allar skerðingar á atvinnutekjur aldraðra myndi ríkissjóður græða. Það var sú skýrsla og sú úttekt sem við höfðum áður fengið í hendur frá sérfræðingi. Það sem við erum að mæla fyrir núna, með þessu frumvarpi, er hins vegar 1.200.000 kr. sérstakt frítekjumark vegna lífeyristekna. Ég ætla að taka fram að 2. gr. hljóðar upp á að lög þessi öðlist gildi strax í janúar 2021. Í greinargerð með frumvarpinu segir að frumvarpið hafi verið lagt fram á 149. löggjafarþingi, 896. mál, og 150. löggjafarþingi, 83. mál, en hafi ekki hlotið afgreiðslu. Af því sem við erum að brasa hérna ratar eitt og eitt mál til almennings og fjölmiðla. Við erum frekar þessi litli flokkur sem er sagður vera pínulítill, jafnvel þó að hlutfallslega séum við að leggja einna flest mál fram. Það er einhver þöggunartaktík þarna úti í bæ. Það er ekki vinsælt að vera með svona fátæktarflokk sem vill rjúfa fátæktargildru þeirra sem eru settir hér inn í samfélagsgerðina eins og annars, þriðja og fjórða flokks samfélagsþegnar. Það er nákvæmlega það sem við, ég og hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, höfum þurft að lifa með í gegnum okkar fötlun. Þess vegna standa þau sem eru í almannatryggingakerfinu okkur mjög nærri, snerta okkur í hjartastað, því að við höfum staðið nákvæmlega í þeim sporum og vitum sannarlega hversu ömurlegt það er að ná aldrei endum saman og vera alltaf að berjast og vita aldrei hvernig í ósköpunum maður kemst af, hvað þá þegar jólin eru fram undan. Hamingjan góða, þvílíkur kvíði, þvílík vanlíðan fyrir þá sem eiga ekki fyrir salti í grautinn og eru með börnin sín og fjölskylduna sína til að hugsa um, og eru með hugann við það sem okkur hefur verið kennt að væru heilög jól, að geta ekki gert nokkurn skapaðan hlut, geta ekki veitt sér nokkurn skapaðan hlut, geta ekki keypt eina einustu jólagjöf, eiga ekki einu sinni fyrir steikinni á jólaborðið; þurfa að ganga bænarveginn milli Heródesar og Pílatusar til að betla sér mat. Það er til ævarandi skammar að slíkir þjóðfélagshópar skuli vera til í samfélaginu. Ég er algerlega að verða orðlaus yfir því á meðan hér er verið að gaspra um milljarða skuldasöfnun í allt öðrum tilgangi en til að taka utan um þá sem höllustum fæti standa í samfélaginu. Þetta frumvarp er sem sagt lagt fram í þriðja sinn. Það lýtur að lífeyrisréttindum. Sá einstaklingur sem á lífeyrisrétt hefur örlítið meira en sá sem er á strípuðum bótum almannatrygginga. En það breytir ekki þeirri staðreynd að sá sem á einhvern lífeyrisrétt á hann vegna þess að hann hefur verið á vinnumarkaði. Það er búið að lögþvinga af honum peninga inn í lífeyrissjóði. Hann bað ekki um það. Hann hafði ekkert um það að segja, hann gat í einhverjum tilvikum valið í hvaða lífeyrissjóð hann vildi leggja launin sín, það sem hann er í mörgum tilvikum píndur til að greiða af laununum sínum. Það eru ekkert allir á eitt sáttir með það hvernig farið er með peningana þeirra, 15,5% af því sem fólk er að vinna sér inn. Það eru ekki allir sáttir við það. Margir hafa líka sagt að þeir hefðu frekar viljað getað ávaxtað sína peninga sjálfir. Almennt frítekjumark er mjög lágt í sögulegu samhengi og er markmið þessa frumvarps að auka sanngirni í almannatryggingakerfinu og hvetja til sparnaðar lífeyrisþega með því að draga úr skerðingum. Með lögum nr. 116/2016, um breytingar á lögum um almannatryggingar og fleiri lögum, var m.a. gerð sú breyting á ellilífeyriskerfi almannatrygginga að öll sértæk frítekjumörk vegna einstakra tegunda tekna voru afnumin. Þess í stað var lögfest eitt almennt frítekjumark sem nemur 25.000 kr. á mánuði. Það var þessi einföldun sem var verið að gera á kerfinu. Allt var sett undir sama hatt. Nú er bara eitt frítekjumark í sambandi við lífeyrissjóðina og allar þær greiðslur. Það var 25.000 kr. á mánuði og gildir það um allar tekjur ellilífeyrisþegans, óháð tegund, skerðir bara búmm um 25.000 kr.: Þú ert skertur, vinur minn, þú ert kominn í keðjuna, kominn í skerðingarkeðjuna, takk fyrir. Með lögum nr. 96/2017 var einnig lögfest sérstakt frítekjumark vegna atvinnutekna, samanber 4. málslið 1. mgr. 23. gr. laga nr. 100/2007, um almannatryggingar, en samkvæmt upplýsingum frá félags- og barnamálaráðherra nema heildarskerðingar ellilífeyrisþega vegna lífeyrissjóðstekna - takið eftir - 37.556 milljörðum kr. árlega; hátt í 38 milljörðum kr. á ári. Það kom berlega í ljós þegar Flokkur fólksins vann dómsmál fyrir hönd aldraðra gegn ríkinu, þegar ríkið hafði skert tekjur til þeirra vegna lífeyrissjóðs án heimilda. Heimild ríkisins til að skerða aldraða vegna lífeyristekna hafði fallið niður í janúar og febrúar árið 2017, þegar verið var að einfalda og laga löggjöfina. Hún féll bara niður þessi heimild. Flokkur fólksins steig fram og sótti það mál. Við unnum málið og þá kom í ljós hver raunverulega upphæðin er sem verið er að skerða aldraða um, hvers lags gífurlegar upphæðir um er að ræða. Eldri borgarar hafa sjálfir sparað fyrir lífeyrissjóðshlutdeild sinni. Lífeyristekjur eru ekki launagreiðslur sem koma frá vinnuveitendum að starfsaldri loknum. Því felst í skerðingu bótagreiðslna á grundvelli lífeyristekna óbein skerðing á þeim hagsmunum sem eldri borgarar hafa unnið sér inn með vinnu sinni í gegnum tíðina. Þetta er með hreinum ólíkindum. Ég ætla kannski ekki að fara nánar út í það, en við erum með allar tölur og töflur um það hvað það myndi kosta að afnema allar skerðingar, hvað myndi kosta að afnema allar skerðingar vegna lífeyristekna, hvað þetta myndi kosta og hvað hitt. Ég ætla ekki að tala um það. Ég get hins vegar aðeins sagt þetta: Að afnema allar skerðingar kostar brotabrot af því sem lífeyrissjóðirnir myndu þurfa að greiða í ríkissjóð. Ef við myndum afnema undanþáguheimild staðgreiðslu lífeyrissjóðanna fengi ríkissjóður á bilinu 70–90 milljarða kr. á ári sem er miklu meira en nóg til þess að afnema allar skerðingar og lofa okkur bara að lifa í friði með það sem við höfum verið að gera án aðkomu ríkissjóðs, án aðkomu stjórnvalda sem vita varla hvort þau eru að koma eða fara þegar þau eru að stagbæta kerfi, rétta út höndina og ná í þetta hér á sama tíma og þau skerða það miklu meira á hinum staðnum. Hægri höndin veit ekkert hvað sú vinstri er að gera og þetta almannatryggingakerfi og þetta kerfi sem er verið að bjóða landsmönnum upp á er stagbætt. Eins og minn ágæti samflokksmaður, hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson, hefur gjarnan sagt: Þetta er eins og Frankenstein þetta tryggingakerfi, og það er ekki fyrir nokkurn mann undir sólinni að reyna að skilgreina það eða skilja nema með því að fara á sérnámskeið eða reyna að ná sér í doktorsgráðu í því sem þar fer fram. Ef einhvern tíma væri vilji til að stíga út fyrir boxið, til að hætta að hanga eins og hundar á roði í handónýtu kerfi og vinna fyrir fólkið í landinu, fyrir alla, ekki bara suma, væru hlutirnir sannarlega öðruvísi. Það var farið mjög hóflega fram af hálfu eldri borgara. Þau voru að tala um að hækka þetta frítekjumark, úr 25.000 kr. á mánuði, sem er náttúrlega svo skammarlega lág upphæð að það hálfa væri nóg. Þau fóru ekki fram á að afnema það. Nei, þau fóru bara fram á að það yrði hækkað í 100.000 kr., að þetta frítekjumark yrði hækkað í 100.000 kr. Það er nákvæmlega það sem þetta frumvarp til laga, sem Flokkur fólksins er að leggja hér fram, fjallar um. Það er akkúrat það sem við erum að mæla fyrir hér í þriðja sinn. Þegar við mætum hér á nýju þingi, eftir nýjar kosningar, munum við mæla með því í fjórða sinn og í fimmta og sjötta sinn og við gefumst aldrei upp. Því að eitt er alveg víst: Flokkur fólksins setur fólkið í fyrsta sæti. Við segjum: Fólkið fyrst, svo allt hitt.