Gefið hefur verið út svohljóðandi bréf: Forseti Íslands gjörir kunnugt: „Ég hefi ákveðið, samkvæmt tillögu forsætisráðherra, að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda mánudaginn 17. janúar 2022 kl. 15.00. Gjört á Bessastöðum, 11. janúar 2022. Guðni Th. Jóhannesson. Katrín Jakobsdóttir. Forsetabréf um að Alþingi skuli koma saman til framhaldsfunda 17. janúar 2022.“ Ég vil nota tækifærið hér að loknum lestri þessa bréfs og bjóða hæstv. forseta og hv. þingmenn velkomna til þingfundastarfa á nýju ári.
Forseta hafa borist bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra við fyrirspurn á þskj. 110, um greiðslur Tryggingastofnunar til eldri borgara, frá Óla Birni Kárasyni, á þskj. 128, um tekjutryggingu almannatrygginga, frá Birni Leví Gunnarssyni, og á þskj. 201, um úrvinnslu úrbótatillagna í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Tryggingastofnun ríkisins og stöðu almannatrygginga, frá Halldóru Mogensen; frá heilbrigðisráðherra við fyrirspurn á þskj. 200, um aðgerðaáætlun til að fækka sjálfsvígum, frá Evu Sjöfn Helgadóttur; frá innanríkisráðherra við fyrirspurn á þskj. 256, um byrlanir, frá Lenyu Rún Taha Karim, og að lokum frá forsætisráðherra við fyrirspurn á þskj. 161, um valfrjálsa bókun við alþjóðasamninginn um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, frá Ásthildi Lóu Þórsdóttur.
Forseti hyggst leita eftir heimild þingsins til þess að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef þörf krefur vegna máls sem er nr. 3 á dagskrá, frumvarp vegna gjalddaga. Eru gerðar við það athugasemdir? Svo er ekki og getur þingfundur þá staðið lengur en þingsköp kveða á um ef á þarf að halda vegna þess máls.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðherra og félagsmála- og vinnumarkaðsráðherra,
Herra forseti. Sóttvarnatakmarkanir hafa eðlilega miðað við að heilbrigðiskerfið ráði við vandann en það hefur hins vegar haft afleiðingar víða á fólk og fyrirtæki. Það eru því mikil vonbrigði að ríkisstjórnin með öll sín verkfæri, fjármagn og aðgengi að sérfræðingum, hafi ekki birst fyrir helgi með neinar nýjar lausnir eða aðgerðir, hvorki fyrir heilbrigðiskerfið né fyrirtæki á vonarvöl. Stóra verkefnið er auðvitað fullfjármagnað og vel mannað heilbrigðiskerfi og þar á ríkisstjórnin satt að segja mikið verk óunnið þrátt fyrir að hafa haft rúman tíma. Heilbrigðisstarfsfólk hefur margt verið undir ómennsku álagi, jafnvel löngu áður en Covid reið yfir, í vinnuumhverfi sem víða er undirmannað. Og stór ástæða álagsins á heilbrigðiskerfið er áralöng vanfjármögnun sem gerir vandann sífellt stærri. Það er nefnilega ekki nóg að fjármagna núna beinan kostnað vegna heimsfaraldurs. Það þarf að fara að bæta starfskjör og starfsumhverfi til að laða fólk að og koma í veg fyrir að það hrökklist úr starfi. Mönnun tekur þó vissulega tíma en nú eftir tvö ár með Covid, þar sem vandinn hefur e.t.v. birst enn skýrar en áður, skortir algerlega framtíðarsýn og alvöruaðgerðir. Það er sérkennilegt og skammsýnt líka að ríkisstjórnin hafi ekki bætt kjör heilbrigðisstarfsfólks, a.m.k. greitt því almennilegt álag á laun sín meðan ástandið varir eins og hefur verið gert í öðrum löndum. Það er líka óskiljanlegt að ríkisstjórnin hafi hafnað því að veita þá 2 milljarða í rekstur sjúkrahúsanna sem vantar bara til að viðhalda núverandi þjónustu, ekki til að bæta í. Ég átta mig á því að heilbrigðisráðherra er hér í hliðarsal og tekur þátt í umræðu á morgun um heilbrigðismál. Ég vil því spyrja hæstv. forsætisráðherra: Hvað er eiginlega planið? Býður ríkisstjórnin virkilega ekki upp á neinar hugmyndir eða lausnir til að styrkja heilbrigðiskerfið sem kæmu í veg fyrir viðvarandi skerðingu á lífi fólks og möguleikum fyrirtækja til að dafna áfram?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þetta er að sjálfsögðu mál sem varðar okkur öll. Ég vil leyfa mér að skipta að svari mínu upp í tvennt. Annars vegar er það sem varðar langtímastefnu fyrir heilbrigðiskerfið, því að hv. þingmaður nefndi það sérstaklega að þetta snerist ekki eingöngu um þennan heimsfaraldur og ég get tekið undir með honum um það. Þess vegna var einmitt mjög mikilvægt að hér var samþykkt í mjög góðu samkomulagi heilbrigðisstefna til ársins 2030 þar sem leiðarljós voru mörkuð fyrir heilbrigðiskerfið, ekki bara Landspítalann heldur einnig heilsugæsluna og heilbrigðisþjónustu úti um land og hver væru okkar leiðarljós, og eftir því hafa bæði fyrrverandi og núverandi heilbrigðisráðherra unnið. Þannig erum við búin að sjá marktæka aukningu á fjárframlögum, hvort sem er til spítalanna, heilsugæslunnar, nú eða í kostnaðarþátttöku sjúklinga, sem var hér með því hæsta sem gerist á Norðurlöndum fyrir síðasta kjörtímabil en stefnir í það að vera á pari við önnur Norðurlönd. Þannig að það er svo sannarlega að mörgu að hyggja og ég held við höfum öll verið sammála um þá aukningu sem hefur verið á fjárframlögum. Síðan er það ástand sem heilbrigðiskerfi okkar sem og önnur heilbrigðiskerfi glíma við og birtist kannski svo skýrt hjá okkur af því að við búum í litlu landi með eitt aðalsjúkrahús og annað á Akureyri. Álagið hefur verið ómennskt, sagði hv. þingmaður, og ég get tekið undir það. En það hefur auðvitað líka verið gripið til margháttaðra aðgerða til að mæta sérstaklega spítalanum með því að opna ný rými víðs vegar í kerfinu. Ég get staðið hér og talið upp hjúkrunarrými, endurhæfingarrými, líknarrými, dagdvalarrými. Það er auðvitað búið að virkja bakvarðasveitina, það er búið að efla rafrænar lausnir, við höfum séð stórbreytingu, jafnvel byltingu í því á undanförnum misserum. Það er búið að opna tvö hágæslurými og fjögur önnur fyrirhuguð og unnið er að gerð farsóttaeiningar. Og af því hv. þingmaður nefnir kjör var gripið til umfangsmestu breytingar sem gerð hefur verið árum saman á vaktavinnufyrirkomulagi sem skiptir auðvitað heilbrigðisstéttir máli. Verkefninu er ekki lokið, en ég held að við þurfum að hafa langtímasýnina undir um leið og við grípum til skammtímaaðgerða.
Herra forseti. Við hæstv. forsætisráðherra verðum bara að vera ósammála um það hvort nóg sé að gert. Ég held að hún sé að einhverju leyti að rugla saman fjárfestingu vegna bygginga og reksturs og rekstrarframlaga. Heilbrigðisstarfsfólkið okkar hefur náð ótrúlegum árangri í baráttunni við Covid en erfið staða í heilbrigðiskerfinu hefur líka áhrif á allt samfélagið í öðrum atvinnugreinum. Við erum komin að ákveðnum krossgötum núna þar sem við þurfum að lifa með þessu fyrirbæri í einhvern tíma og þurfum að velta fyrir okkur hvernig við getum komið í veg fyrir að aðrir hlutir grotni niður og jafnvel hverfi eða minnki. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra hvort henni finnist ekki líka nauðsynlegt að ráðast í enn frekari og kraftmeiri efnahagsaðgerðir, t.d. með því að framlengja hlutabótaleiðina í einhverri mynd og styrkja þannig úrræði fyrir fólkið í þeim atvinnugreinum sem eru að verða mjög illa úti, sem eru að verða verst úti og eru örmagna eftir ítrekaðan tekjumissi.
Herra forseti. Ég vil nú segja það mjög skýrt að ég er ekki að rugla neinu saman hér í ræðustól Alþingis. Það skiptir hins vegar máli að við séum bæði að efla reksturinn og að ráðast í löngu tímabæra stofn framkvæmdir sem ég hefði haldið að hv. þingmaður væri mér sammála um að skiptu máli fyrir utan mjög mikilvæg tækjakaup, þannig að það hefur verið gefið í á öllum vígstöðvum. Hv. þingmaður nefndi hér mönnuð í fyrri spurningu sinni og landráð um menntun og mönnuð sem tók til starfa á síðasta kjörtímabili og hefur skilað fyrstu tillögum í lok nóvember. Tilgangurinn er að reyna að greina þessa þörf til lengri tíma. Það var eitt af áherslu málum þessara stétta að unnin yrði raunveruleg vinna í því að greina mönnunarþörf því hún er einn af stóru þáttunum. Ég vil ítreka að mikið hefur verið gert, hæstv. heilbrigðisráðherra getur farið betur yfir það á morgun, bæði til skemmri tíma og lengri tíma. Hvað varðar efnahagsaðgerðir sjáum við að það er mikill bati í hagkerfinu og spár um atvinnuleysi hafa til að mynda ekki gengið eftir. Það hefur farið mun hraðar niður en spáð var, af því að við hv. þingmaður ræddum það á sínum tíma. En ég tel að aðgerðirnar þurfi að beinast að þeim geirum sem eru sannarlega í vanda. Ég get nefnt menningu og viðburðahald, ég get nefnt veitingageirann og við þurfum líka að horfa til ferðaþjónustunnar og hvað unnt er að gera.
Forseti minnir mildilega á að ræðutíminn er takmarkaður í þessum umræðum en bæði hv. fyrirspyrjandi og hæstv. forsætisráðherra fóru nokkuð fram yfir tímann í ræðum sínum.
Virðulegur forseti. Fyrir helgi birtist grein eftir Kára Stefánssonar á Vísi sem var titluð: Svar til stjórnar Persónuverndar, þar sem hann gagnrýnir nýlega úrskurði stofnunarinnar um vinnubrögð Íslenskrar erfðagreiningar. Um þrjá úrskurði er að ræða en einn þeirra felur í sér að Íslensk erfðagreining hafi brotið lög þegar hún safnaði blóðsýnum úr sjúklingum á Landspítala án þess að leyfi Vísindasiðanefndar lægi fyrir. Blóðsýnin voru tekin úr inniliggjandi sjúklingum á Covid-deild Landspítalans í kjölfar þess að Íslensk erfðagreining sótti um leyfi til Vísindasiðanefndar en áður en leyfi nefndarinnar fyrir sýnatökunni lá fyrir. Kári er ósammála niðurstöðunni og útlistar ástæðurnar fyrir því í fyrrnefndri grein. En áhugaverðasti hluti greinarinnar sem Kári birtir er að með henni birtist einnig afrit af bréfi sem hæstv. forsætisráðherra skrifaði honum þar sem hún virðist taka undir sjónarmið Kára um að umræddur úrskurður sé rangur og segir m.a. að blóðsýni hafi verið tekin að beiðni sóttvarnalæknis og með Landspítalanum. Þó kemur fram í úrskurði Persónuverndar að blóðsýnatökuna, sem staðfest er að hafi farið fram, sé hvergi að finna í skrám Landspítalans og hún hafi þar af leiðandi einmitt ekki verið unnin með Landspítalanum eins og hæstv. forsætisráðherra heldur fram og þar af leiðandi hljóti lög hafa verið brotin við framkvæmd sýnatökunnar. Forseti. Stofnanir sem gæta persónuverndar borgaranna eiga undir högg að sækja víðs vegar um heim á tímum kórónuveirunnar. Það er vegið að sjálfstæði þeirra og réttur borgaranna til friðhelgi einkalífs hefur verið skertur verulega. Þess vegna vekur það áhyggjur hjá mér að hæstv. forsætisráðherra virðist ætla að grafa undan sjálfstæði jafn mikilvægrar stofnunar og Persónuverndar og því hlýt ég að spyrja hæstv. ráðherra: Las hún úrskurði Persónuverndar áður en hún sendi umrætt bréf til Kára Stefánssonar? Óskaði hún eftir einhverjum gögnum eða skýringum frá Persónuvernd um úrskurðina áður en hún sendi umrætt bréf?
Herra forseti. Ég las þennan úrskurð Persónuverndar, sem er ekki stofnun sem heyrir undir mig. Í svari mínu við bréfi Kára Stefánssonar kom fram að ráðherra hlutast ekki til um úrskurði Persónuverndar enda er hún sjálfstæð stofnun. Hins vegar kom fram í svari mínu, og það er samkvæmt upplýsingum sóttvarnalæknis að hann hafði forgöngu um að óska eftir þessari rannsókn. Hans upplýsingar voru þær að Landspítali og Íslensk erfðagreining væru að vinna að þessu sameiginlega og heilbrigðisráðuneytið hefur staðfest þann skilning við mig. Þannig að mínar upplýsingar eru þær að rannsóknin var unnin að beiðni sóttvarnalæknis til að vera grundvöllur ákvarðanatöku hvað varðar sóttvarnaráðstafanir í samvinnu Landspítala og Íslenskrar erfðagreiningar. Þetta hef ég eftir sóttvarnalækni og heilbrigðisráðuneyti, af því að mér fannst hv. þingmaður fyrst og fremst vera að spyrja um þessar heimildir mínar.
Virðulegur forseti. Það kemur raunar fram í bréfinu sem Kári birtir að um bréfaskipti sé að ræða og hæstv. forsætisráðherra hefur augljóslega sent Kára Stefánssyni fleiri bréf en það sem hann birtir vegna þess að þar birtist ekkert um sjálfstæði stofnunarinnar Persónuverndar. En þar liggur hundurinn einmitt grafinn, virðulegi forseti. Sjálfstæði Persónuverndar hlýtur að vera mikilvægur þáttur í lýðræðissamfélagi, að stofnanir njóti þess trausts frá ráðamönnum að þeir virði það að ef fólk er ósátt við niðurstöðu Persónuverndar sé hægt að fara með þá niðurstöðu fyrir dómstóla. Það kemur fram í þessum úrskurði Persónuverndar, sem hæstv. ráðherra segist hafa lesið, að engin skrá sé til um þessi blóðsýni hjá Landspítalanum. En gott og vel. Ég velti fyrir mér hver tilgangurinn var með þessu bréfi og hvers vegna forsætisráðherra ákveður að tjá sig um afstöðu sína gagnvart úrskurði sjálfstæðrar stofnunar við forstjóra fyrirtækisins sem úrskurðurinn fjallaði um.
Herra forseti. Já, það er rétt sem kemur fram hjá hv. þingmanni að væntanlega birtir Kári Stefánsson ekki bréfið allt, en það kemur fram í því að það sé hlutverk dómstóla að leggja mat á réttmæti einstakra úrlausna. Það er að sjálfsögðu bara það lagaumhverfi sem við búum til og eðlilega hlutast ráðherra ekki til um slíka úrskurði. Ég geri því ekki athugasemdir við það að því leyti. En hins vegar fannst mér brýnt að það kæmi fram að þær aðstæður sem þarna var unnið undir voru að hér var faraldur í uppsiglingu sem við höfðum litla sem enga vitneskju um. Við vorum öll að reyna að leggja okkar af mörkum og þar hefur Íslensk erfðagreining komið gríðarlega sterk inn í því að takast á við þennan faraldur. Aðdragandi þessarar rannsóknar var með þeim hætti sem ég lýsti. Það er auðvitað lykilatriði því að þar með má segja að þessi rannsókn hafi orðið ákveðinn grundvöllur fyrir áframhaldandi ákvarðanatöku um sóttvarnaráðstafanir. Það var minn skilningur á þessu og eins og ég segi þá byggi ég það annars vegar á samtölum mínum við sóttvarnalækni og síðan upplýsingum heilbrigðisráðuneytisins um að Landspítalinn hafi verið þátttakandi í þessari rannsókn með Íslenskri erfðagreiningu. [[Forseti hringir.]]Ég vil nota tækifærið, herra forseti, til að segja að það er algerlega [[Forseti hringir.]]ómetanlegt, framlag þessa fyrirtækis í baráttu okkar við þennan sjúkdóm.
Forseti minnir enn á takmarkaðan ræðutíma í þessum dagskrárlið.
Virðulegur forseti. Í þessum óundirbúna fyrirspurnatíma vil ég ræða við hæstv. félags- og vinnumarkaðsráðherra um heimilisuppbót. Ég er kominn hingað til að ræða um útlaga nútímans. Hvernig stendur á því að heimilisuppbótin fellur niður þegar lífeyrisþegi flytur úr landi? Það er engin trygging fyrir því að fólk öðlist sams konar réttindi frá öðru ríki þegar lífeyrisþegi flytur milli landa jafnvel þó að hann eigi áfram rétt á örorkubótum. Fólk er kannski að flýja land til þess eins að ná endum saman, enda er húsnæðisverð í hæstu hæðum, og verður fólk þá fyrir verulegum tekjuskerðingum. Hvers vegna er verið að gera fólki slíkan grikk? Er þetta ekki mismunun á grundvelli búsetu? Íbúðaverð er í hæstu hæðum, leiguverð er í hæstu hæðum. Stór hópur fólks á ekki séns, hvorki á að eignast íbúð né leigja lengur. Þess vegna spyr ég: Hvernig stendur á því að heimilisuppbótin fellur niður þegar lífeyrisþegi flytur af landi brott án tillits til þess hvort hann öðlist rétt á sambærilegum stuðningi í nýju landi? Við verðum að gera okkur grein fyrir því að þeir sem eru með 200.000 kr. plús í félagsbótakerfinu þurfa að borga 200 kr. plús í leigu eða til að halda húsnæði sínu. Það er ekkert eftir, ekkert eftir fyrir mat, ekkert eftir fyrir öðrum nauðsynjum. Það er verið að pína fólk sem stendur frammi fyrir því og það fólk spyr mann: Hvað á ég að gera? Á ég að fara á götuna eða þarf ég að flytja úr landi? Fólk fór í útlegð, brotamenn, en þetta er veikt fólk sem hefur ekkert brotið af sér. Það spyr: Ef ég flyt úr landi, hvers vegna í ósköpunum verð ég fyrir skerðingum?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Þingmaðurinn ræðir hér heimilisuppbót sem fellur niður þegar einstaklingur flytur til útlanda. Ég ætla að fá að nálgast þetta þannig að ég held að það sé rétt að við þurfum að skoða þetta sérstaklega. Það eru dómsmál í gangi sem fjalla um málefni sem snúa akkúrat að þessu, ég veit ekki nákvæmlega hvort hv. þingmaður er að vísa til þess eða hvað, þannig að ég ætla að fá að eiga betra samtal um það við þingmanninn síðar. Það sem mig langar að koma inn hérna á tengist þessu kannski að vissu leyti þó svo að óskylt mál sé, og það eru húsnæðisbætur. Það fólk sem á erfiðast með að ná endum saman í þessu samfélagi okkar er fólk sem er með mjög háa húsaleigu, fólk sem er á leigumarkaði. Þar held ég að við þurfum að skoða húsnæðisbæturnar sérstaklega, en ekki síður að efla hið almenna íbúðakerfi þannig að við getum búið til fleiri tækifæri fyrir fólk, sem minna hefur á milli handanna, til að lækka húsaleigu. Það er mjög ánægjulegt að sjá þá þróun sem orðið hefur á síðustu árum í rétta átt hvað þetta varðar, og ég veit að hv. þingmaður þekkir vel, sérstaklega þar sem bætt hefur verið inn í hið almenna íbúðalánakerfi. Þar hefur leiga lækkað um tugi þúsunda og ég held að við þurfum að halda áfram á þeirri braut.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið, en ég verð að benda honum á að það eru þúsundir sem bíða. Það er hætt að taka við umsóknum. Þegar hann talar um húsnæðisbótakerfið þá er það skerðingarkerfi. Hver einasta króna skerðir líka húsnæðisbæturnar. Ef við tölum um hlutdeildarlánin, sem eiga að vera svo rosalega frábær, þá er ekki til eitt einasta hús sem stendur undir því, nema jú kannski einhvers staðar úti á landi. Þá er verið að þvinga fólk annaðhvort til að flytja út á land eða flytja af landi brott og búa til útlaga. Það hlýtur að vera kominn tími til að þessi ríkisstjórn sjái til þess í eitt skipti fyrir öll að endurskoða kerfið. Hætta þessum skerðingum og leyfa fólki að búa þar sem það vill og ef það fer til útlanda þá hlýtur það að vera brot á einhverjum lögum að mismuna eftir því hvort það býr á Íslandi eða hvort það vill búa í landi innan Evrópu. Það getur ekki staðist að hægt sé að skerða bara vegna þess hvar maður býr, ekki eftir því hvernig framfærslan er.
Hæstv. forseti. Hér nefnir hv. þingmaður nauðsyn þess að við tökum skerðingar til skoðunar og ég vil taka innilega undir þau orð hv. þingmanns. Það er í alveg skýrt í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar að við ætlum í endurskoðun á kerfinu. Þar koma skerðingarnar auðvitað inn. Ég hef lýst því áður yfir hér að ég tel að þetta sé eitt af mikilvægustu málunum sem eru á mínu borði og vil nálgast þessa kerfisbreytingu með þeim hætti. Á sama tíma og við reynum að koma sem flestum út á vinnumarkaðinn sem hafa skerta starfsgetu þá þurfum við að tryggja að þær bætur sem berast því fólki sem ekki getur unnið fyrir sér séu þannig að fólk nái endum saman. Þetta eru grundvallaratriðin í því sem við þurfum að horfa til á næstu mánuðum í þeirri endurskoðun sem stendur fyrir dyrum.
Virðulegur ráðherra. Í liðinni viku lýstu forsætis- og heilbrigðisráðherrar Spánar því yfir að nú væri kominn sá tími að rétt væri að nálgast heimsfaraldur Covid-19 sem hverja aðra inflúensu. Ný nálgun væri nauðsynleg þar sem eiginlegum heimsfaraldri væri lokið í ljósi þess að hið svokallaða ómíkron-afbrigði veirunnar væri mun mildara en þau fyrri. Þann 9. janúar síðastliðinn, fyrir rúmri viku, skrifaði Ragnar Freyr Ingvarsson læknir, fyrrverandi yfirmaður Covid-göngudeildar, pistil á Facebook þar sem hann lýsti efasemdum um að við værum enn á réttri braut hvað viðbrögð við faraldrinum varðar. Með leyfi forseta fleygir Ragnar fram spurningum eins og: Er vit í því að framkvæma öll þessi pcr-próf á að mestu leyti frísku fólki sem hefur litla áhættu á því að veikjast alvarlega, leggjast inn á sjúkrahús eða lenda á gjörgæslu? Pcr-prófin eru ekki ókeypis. Ætli kostnaðurinn sé ekki á bilinu 50–100 milljónir í dag. Væri t.d. meira vit í að beina því fjármagni inn á spítalann? Prófa bara þá sem eru í áhættuhópum? Vakta þá sem eru í áhættu sérstaklega? Þurfum við að endurhugsa nálgun okkar? Horfa lengra fram á veginn?. Þannig spyr Ragnar Freyr. Þarna kemur það fram sem er svo mikilvægt núna, þ.e. að þora að horfa til nýrra leiða og nýrrar nálgunar. Mig langar því, í ljósi þess sem ég hef nefnt hér, að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hver afstaða hans sé til þeirra frétta sem nú berast frá Spáni og kollega hans þar í ljósi þess að þar eru þrátt fyrir allt enn töluvert fleiri hlutfallslega sem látast með þessa veiru í sér en á Íslandi. Mig langar sömuleiðis að spyrja hæstv. ráðherra út í þau sjónarmið sem fyrrverandi yfirmaður göngudeildar Covid á Íslandi setur fram í þessum pistlum sínum, nefndur Ragnar Freyr Ingvarsson.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni góðar spurningar. Hann veltir upp þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram. Fyrst vil ég segja varðandi PCR-prófin að þau hafa verið mikilvægur liður í sóttvarnaráðstöfunum okkar, en ég fagna öllum þeim ólíku sjónarmiðum sem koma fram um það hvernig við getum beitt öllum tiltækum ráðum sem við nýtum, með tilliti til sóttvarna. Eðli máls samkvæmt er ég sem heilbrigðisráðherra áfram með augun á þeim bolta. Þegar við berum okkur saman við aðrar þjóðir verðum við að taka inn í myndina að við erum á ólíkum stað í bylgjunni, ef við tökum til að mynda Spán. Við erum mjög dugleg, í samráði við sóttvarnayfirvöld, sóttvarnalækni, að skoða hvað er að gerast annars staðar. Já, vissulega er kostnaður við PCR-prófin en þau eru mikilvægur liður í ráðstöfunum okkar og við eigum ekki að láta þær mikilvægu ráðstafanir útiloka þær aðgerðir sem við förum í með Landspítalanum, þar sem meginuppistaðan í meðferð Covid-sjúklinga er, þ.e. göngudeildin. Við höfum farið í fjölmargar aðgerðir í samvinnu við spítalann og heilbrigðiskerfið allt. Ég get komið inn á allar þær ráðstafanir hér í seinna andsvari og það kostar að semja við sjálfstætt starfandi geira sem sýna hér samfélagslega ábyrgð og koma inn og hlaupa undir bagga með spítalanum. Ég legg áherslu á að við sýnum þessa samvinnu í verki með spítalanum á meðan staðan er eins og hún er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það kom ýmsum á óvart að með nokkurra daga millibili var annars vegar hafnað þeirri tillögu að fresta skólahaldi í grunnskólum landsins og síðan nokkrum dögum síðar, nánar tiltekið sl. föstudag, var ákveðið að skella öllu í lás með tíu manna samkomutakmörkunum og fleiru á þeim nótum. Mig langar í því samhengi til að forvitnast um hvernig ráðherra metur rannsóknarskyldu sína. Hvaða rannsókn hefur ráðherra innt af hendi þegar kemur að íþyngjandi ákvörðun hans um réttindi og skyldur fólks í nafni sóttvarna? Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra að þessu til að auðvelda okkur almennum þingmönnum að glöggva okkur á með hvaða hætti þær aðgerðir eru ákvarðaðar sem skipta svo miklu máli fyrir borgara þessa lands.
Hæstv. forseti. Ég þakka spurningarnar. Þær eru mjög mikilvægar varðandi þessa stöðu sem við erum í í faraldrinum. Þegar ég tala um stöðuna þá hefur hún verið að breytast með tilliti til nýs afbrigðis sem hefur mun meiri smithæfni. Af því að við horfum á spálíkön og reynum að sjá fyrir hvert álagið getur verið á heilbrigðiskerfið þá er það sannarlega mikið. Til að kjarna það hver staðan er þá er það þannig, á tímabilinu 5.–12. janúar þegar við kynnum þessar nýjustu tillögur og reglur, að það koma þrjú minnisblöð frá sóttvarnalækni sem taka breytingum eftir því sem líður á [[Gripið fram í.]]og við verðum ávallt að meta þetta. Þar voru þrjár tillögur; óbreytt, herða takmarkanir eða jafnvel í takmarkaðan tíma að fara í lokanir. [[Forseti hringir.]]Þá metum við þetta út frá tilefni og nauðsyn, meðalhófi og jafnræði. Það er alltaf það sem okkur ber skylda til að gera. [[Forseti hringir.]]En frumskyldan verður alltaf sú sama, og við megum ekki láta reglurnar verða yfirsterkari markmiðunum að því leyti, þ.e. að verja líf og heilsu og sjá til þess [[Forseti hringir.]]að heilbrigðiskerfið sé hvern dag í stakk búið til að takast á við ástandið.
Forseti minnir enn á ræðutíma.
Virðulegur forseti. Skipulagsstofnun lauk um síðustu áramót mati á umhverfisáhrifum kísilvers Arion banka í Helguvík og í síðustu viku var upplýst um undirritaða viljayfirlýsingu um hugsanlega sölu verksmiðjunnar. Helstu niðurstöður þess mats eru, eins og segir í skýrslunni, með leyfi forseta: „Að því gefnu að innleiðing endurbóta verði farsæl telur Skipulagsstofnun að áhrif við rekstur 1. áfanga á loftgæði“, þ.e. eins ljósbogaofns, „verði nokkuð neikvæð.“ […] „En áhrif fullrar framleiðslu á loftgæði“, fjögurra ofna líkt og stefnt er að, „gæti verið talsvert neikvæð.“ Þegar rýnt er í skýrsluna kemur eitt og annað í ljós sem í mínum huga samræmist illa sjónarmiðum dagsins í dag um loftslagsmál. Má sem dæmi nefna að í verksmiðjunni verða brennd 155.000 tonn af kolum á ári miðað við fullan rekstur. Þetta yrði einn allra stærsti mengunarþáttur Íslands á sviði iðnaðar. Framleiðslan veldur einnig losun koldíoxíðs vegna bruna á eldsneyti af jarðefnauppruna sem nemur allt að 100.000 tonnum á ári miðað við einn ljósbogaofn og allt að 400.000 tonnum á ári miðað við fjóra ofna. Þá má einnig nefna efni eins og kvikasilfur og arsen sem verða til við framleiðslu í þessari verksmiðju. Mörg þessara efna eiga þar að auki sameiginlegt að valda ertingu á öndunarfærum og í kjölfarið öndunarerfiðleikum, sérstaklega hjá þeim sem veikir eru fyrir. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra út í afstöðu hennar til þessa mats á umhverfisáhrifum og viljayfirlýsingarinnar. Telur ráðherra að endurræsing kísilversins geti samræmst framtíðarsýn og stefnu þjóðarinnar í loftslagsmálum? Er hún í samræmi við loftslagsstefnu Vinstri grænna? Samrýmist hún hagsmunum íslensku þjóðarinnar?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbrandi Einarssyni þessa fyrirspurn. Nú ætla ég bara að segja að ég hef ekki kynnt mér nákvæmlega úrskurð Skipulagsstofnunar um þetta, en ber auðvitað fullt traust til þeirrar stofnunar að hún vinni þetta út frá bestu faglegu gögnum og rökum sem til eru. Hvað varðar hins vegar þessa viljayfirlýsingu, ef ég þekki það rétt þá er hún á milli PCC á Bakka og Arion banka, ekki satt? Þannig að það er í sjálfu sér erfitt að stíga þar inn því að sveitarfélagið fer væntanlega þarna með skipulagsvaldið og væntanlega hefur sveitarfélagið mikið um það að segja hver nákvæmlega framtíðin verður hvað varðar þessa verksmiðju. Þannig að ég ætla ekki að stíga inn í þetta mál í smáatriðum, sem hv. þingmaður þekkir auðvitað miklu betur en ég frá fyrri störfum sínum í bæjarstjórn í Reykjanesbæ. Ég vil bara segja að almennt, hvort sem er um þessa fjárfestingu að ræða eða aðrar, þá erum við að sjálfsögðu, og það er það sem ríkisstjórnin hefur verið að gera, t.d. með því að innleiða sérstakar ívilnanir fyrir fjárfestingar sem leiða til samdráttar í losun, ekki aukningar í losun, að reyna að stuðla að iðnaði þar sem við leitum grænna lausna, grænna leiða; draga úr losun og binda meira kolefni. Það er hin almenna stefna. Hvað varðar þetta tiltekna mál hins vegar þá treysti ég mér ekki til að leggja mat á þann úrskurð sem hv. þingmaður nefnir hér sérstaklega.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar svar. Hún nefnir ívilnanir og að skipulagsvaldið sé hjá sveitarfélaginu. Vissulega er skipulagsvaldið hjá sveitarfélaginu en við erum að horfa á mistök fyrri ára sem áttu sér stað á sínum tíma þegar verksmiðjunni var í raun og veru gefið leyfi, ekki af sveitarfélaginu, heldur gefið starfsleyfi sem kom ekki frá sveitarfélaginu heldur frá Umhverfisstofnun í framhaldi af mati á umhverfisáhrifum sem Skipulagsstofnun hafði þá gefið út. Á þeim tíma voru gerðir fjárfestingarsamningar sem hjálpuðu til við að þessi verksmiðja yrði að veruleika. Þeir voru frá ríkinu sem ívilnun til þessa fyrirtækis þannig að sveitarfélagið eitt getur í sjálfu sér ekki borið ábyrgð á þessum vandamálum þó að það hafi verið þátttakandi í þeim. Ég segi hér: Alþingi skuldar Suðurnesjamönnum að vinda ofan af þessu.
Herra forseti. Ég held að það sé mikilvægt að við rifjum þetta aðeins upp. Þessi verksmiðja var starfrækt frá nóvember 2016 til september 2017 þannig að í raun og veru er hv. þingmaður að lýsa aðdraganda þess að hún fer af stað. Það er sagan og henni verður ekki breytt. Mér sýnist hins vegar, hreinlega út frá því sem ég hef lesið um þetta mál í fjölmiðlum, vera allvíðtæk samstaða hjá bæjarstjórn Reykjanesbæjar og vilji til að vinna þetta mál öðruvísi og ég held að það sé mikilvægt að bæjarstjórnin stígi fram ef samstaða er um málið innan bæjarstjórnar og leiti leiða til þess. Eftir því sem ég heyrði hefur fólk eðlilega áhyggjur af mengandi starfsemi í nágrenni við byggðina eins og þarna er, alveg óháð öðrum áhrifum eins og loftslagsáhrifum. Ég held því, vegna þess að þarna liggur skipulagsvaldið og vegna þess að þetta varðar nærumhverfið, að það skipti miklu máli að bæjarstjórnin stígi fram í þessu máli þó að forsætisráðherra hafi nú ekkert umboð til að segja henni fyrir verkum hér.
Virðulegi forseti. Um mitt ár 2018 skipaði ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra starfshóp sem hafði það að markmiði að taka til frekari skoðunar raforkumálefni garðyrkjubænda. Starfshópnum var ætlað að fara almennt yfir þróun raforkukostnaðar garðyrkjubænda og greina tækifæri til þróunar og nýsköpunar innan atvinnugreinarinnar. Starfshópurinn skilaði tillögum sínum til ráðuneytisins um mitt ár 2019 en það virðist lítið hafa skilað sér í kjölfarið á því. Landbúnaðurinn spilar mikilvægt og margþætt hlutverk í íslensku samfélagi en er að mörgu leyti vannýtt auðlind. Mikilvægi landbúnaðarins virðist hins vegar ekki endurspeglast í stuðningi við greinina eða starfsumhverfi hennar. Þetta á m.a. við hjá garðyrkjubændum en þungt rekstrarumhverfi þeirra gerir þeim erfitt fyrir. Hár rafmagnskostnaður er óumflýjanlegur fylgifiskur framleiðslu á ávöxtum og grænmeti. Garðyrkjubændur berjast oft í bökkum við að mæta miklum dreifikostnaði á raforku og það er mikilvægt að við stöndum vörð um fæðu- og matvælaöryggi á Íslandi með dyggum stuðningi við íslenska matvælaframleiðslu, sama í hverju hún felst. Meðal þeirra aðgerða sem við verðum að fara í er að jafna stöðu garðyrkjubænda óháð staðsetningu. Það er því augljóst að við þurfum að byrja á því að stuðla að meiri fyrirsjáanleika í raforkuverði. Með þessu er hægt að standa vörð um íslenska garðyrkjubændur og innlenda matvælaframleiðslu. Þannig tel ég að við tryggjum frjóan jarðveg fyrir heila starfsstétt til að vaxa og dafna. Fyrirspurn mín til hæstv. ráðherra landbúnaðarmála er: Er vinna hafin við að bæta fyrirsjáanleika í raforkuverði til að einfalda garðyrkjubændum áætlunargerð og framleiðslu á afurðum sínum? Hver er staðan á framfylgd þeirra tillagna sem lagðar voru í hendur ráðherra eftir vinnu starfshópsins? Ef vinna er ekki hafin er spurning mín: Hvenær megum við búast við því að ráðherra hefji og jafnvel klári þá vinnu sem lagt er upp með í skýrslu starfshópsins?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og kom fram í fyrirspurninni þá var starfshópurinn skipaður af ferðamála, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og vinnan fór fram af hálfu þess hluta atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Þó má nefna varðandi greiðslur til bænda vegna raforkumála, sem ég tek undir með hv. þingmanni að eru afar mikilvægur hluti af starfsskilyrðum þessa mikilvægu vaxtarsprota íslensks landbúnaðar, að það er ljóst að fyrirkomulagið um greiðslur til framleiðenda fer eftir búvörusamningum, þ.e. samningi um starfsskilyrði framleiðenda garðyrkjuafurða. Samkomulag um breytingar á þeim samningi var undirritað 14. maí 2020 en með samkomulaginu var í fyrsta lagi bætt við framlag til garðyrkjunnar, það eru 200 milljónir á ári, frá og með árinu 2020 og út gildistíma samningsins og þar af var 70 milljónum bætt við árlega til greiðslu sérstaklega vegna raforku. Samkvæmt samningnum renna því um 385 millj. kr., uppfært árlega, til greiðslu vegna raforku og ylræktendum voru tryggðar beingreiðslur vegna lýsingar í stað niðurgreiðslu kostnaðar, samanber þetta samkomulag. Framlög samkvæmt fjárlögum greiðast til framleiðenda miðað við notkun á raforku til gróðurhúsalýsingar. Með vísun til þess þá eru þessum framleiðendum í raun og veru tryggðar beingreiðslur til niðurgreiðslu í því skyni að stuðla að betra starfsumhverfi greinarinnar. En í grunninn er ég sammála hv. þingmanni um að þarna þurfum við að gera enn betur. Við þurfum að setja okkur háleit markmið í þá veru að grænmetisframleiðsla á Íslandi fái betri starfsskilyrði. Þau eru ótalin sóknarfærin sem eru fyrir hendi í þeim hluta greinarinnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Það er nefnilega mikilvægt mál að við stöndum vörð um fæðu- og matvælaöryggi á Íslandi með dyggum stuðningi við íslenska matvælaframleiðslu, eins og við tíunduðum báðar áðan, hæstv. ráðherra kom vel inn á það í svari sínu. Við megum samt ekki sofna á verðinum. Aðstæður garðyrkjubænda má bæta töluvert, og þá sérstaklega hvað varðar kostnað vegna raforkukostnaðar. Það er einstaklega ánægjulegt að heyra ráðherra segja að hún hyggist leggjast í frekari aðgerðir sem stuðla að því bæta raforkumál garðyrkjubænda og að tryggja framtíð þessarar starfsstéttar. Garðyrkjubændur, sem stuðla meðal annarra að matvælaöryggi þjóðarinnar, eiga það skilið frá okkur.
Virðulegur forseti. Það gleður mig mjög að hv. þingmaður á frumkvæðið að því hér að setja þessi mál á dagskrá af því ég tel mikilvægt að í umræðunni almennt um innlendan landbúnað þá setjum við garðyrkju og garðyrkjuframleiðslu í enn meiri forgrunn en við höfum áður gert. Það eru sérstaklega mikil sóknarfæri þarna sem eru í samræmi við bæði markmið okkar að því er varðar matvælaöryggi en líka losun gróðurhúsalofttegunda og margra þeirra viðfangsefna og verkefna sem eru sífellt ofar á dagskránni þegar áskoranir 21. aldarinnar eru annars vegar. Ég hlakka til að takast á við þennan þátt míns ráðuneytis og ekki síður að eiga samstarf við hv. þingmann um það.
Forseti. Við erum hér í upphafi vorþings þegar miklar sóttvarnatakmarkanir hafa verið lagðar á þjóðina og ekki síður á þá rekstraraðila sem reka hér ferðaþjónustufyrirtæki, veitingahús, menningarstarfsemi o.fl. Hér í dag er verið að flytja mál hæstv. fjármálaráðherra um að fresta gjalddögum. Við erum hér í risastórum málum er varða efnahag hluta þjóðarinnar sem býr við mikla óvissu á þessum tímum. En hæstv. fjármálaráðherra sést hvergi, hvorki á tröppum Ráðherrabústaðarins né hér í þinginu á fyrsta degi eftir jólahlé. Mig langar að spyrja hæstv. forseta hvað valdi fjarveru hæstv. fjármálaráðherra nú á þessum óvissutímum. Er hæstv. fjármálaráðherra í rauninni óþarfur þegar kemur að rekstri ríkissjóðs og efnahagslegum afleiðingum kórónuveirunnar? Telur hann sig ekki þurfa að vera hér?
Hæstv. fjármálaráðherra er erlendis.
Hæstv. forseti. Forseti hefur nú upplýst að hæstv. fjármálaráðherra sé erlendis. Mig langar að rifja upp að fyrir 54 mínútum minnti forseti okkur á að fjarvistarskrá lægi frammi eins og alltaf er gert við upphaf þingfundar. Ég prentaði hana út. Á henni er eitt nafn. Það er ekki nafn Bjarna Benediktssonar, hæstv. fjármálaráðherra. Hvernig stendur á því, herra forseti, að haldin sé skrá yfir fjarvistir þingmanna sem ekki endurspeglar raunveruleikann, sem endurspeglar ekki einu sinni vitneskju hæstv. forseta sem leggur fjarvistarskrána fram? Ég held í ljósi þess hversu brýn málin eru og í ljósi þess að það hefur legið fyrir frá desemberlokum að við myndum koma saman til þingfundar þennan dag í janúar að við eigum heimtingu á að vita í hvaða erindum ráðherrann er. Ef ráðherrann er í einkaerindum, ef ráðherrann er í fríi, þá er það móðgun.
Forseti vill upplýsa að hér er til staðar staðgengill fjármálaráðherra, hæstv. utanríkisráðherra, sem mun mæla fyrir því máli sem frá ríkisstjórn hefur komið.
Forseti. Ég átta mig á því að hér er staðgengill ráðherra. En hér er verið að biðja þingið enn einu sinni að afgreiða mál í svo miklum flýti, í svo þröngum tímaramma að það á bara að leggja það fram, mæla fyrir því, koma því inn í nefnd, taka það til 2. og 3. umr. og greiða atkvæði um það samdægurs. Og fjármálaráðherra er ekki einu sinni til staðar til að svara spurningum þingmanna í þingsal og eiga hér samtal um þetta mál sem á að flýta í gegn. Mér þykir þetta vera vanvirðing við okkur í þinginu.
Virðulegur forseti. Ég þakka forseta fyrir að hafa náðarsamlegast upplýst þingið um að hæstv. fjármálaráðherra er ekki einu sinni á landinu þegar eins mikilvægt mál er til umræðu og við erum með hér, né á landinu þegar verið er að takast á við risastór mál er varðar efnahag almennings og fyrirtækja. En ég velti fyrir mér hvort hæstv. fjármálaráðherra er í embættiserindum erlendis eða hvort hann er í fríi, hvort við getum líka fengið hæstv. forseta til þess að upplýsa þingið um það. Af því að við eigum, held ég, rétt á að vita hvort það geti verið að hæstv. fjármálaráðherra, sem tók mjög takmarkað þátt í umræðu um fjárlög hér fyrir jól og milli jóla og nýárs, vegna þess að hann var Covid-smitaður, telji Alþingi Íslendinga bara vera svo ómerkilegan stað að hann þurfi ekki að mæta hingað til að ræða við þingmenn þjóðarinnar og fulltrúa almennings hér innan húss.
Virðulegur forseti. Þegar kynntar voru hertar sóttvarnatakmarkanir á fimmtudag eða föstudag voru, ef ég man rétt, fjórir ráðherrar fjarverandi ríkisstjórnarfund. Þriðjungur ríkisstjórnar er fjarverandi þegar verið er að kynna íþyngjandi ráðstafanir vegna heimsfaraldurs. Nú bítur hæstv. fjármálaráðherra höfuðið af skömminni með því að vera fjarverandi þegar við ræðum um efnahagsaðgerðir vegna þessara sömu sóttvarnatakmarkana og þróun veirunnar yfirleitt. Mér finnst við eiga heimtingu á því að vita hvort hæstv. ráðherra er í einkaerindum, hvort hann sé í fríi að slaka á einhvers staðar í útlöndum á meðan þessi bylgja gengur yfir, á meðan fjöldi rekstraraðila berst í bökkum, eða hvort hann er í einhverjum opinberum erindagjörðum á erlendri grundu.
Forseta er ekki kunnugt um tilefni ferðar hæstv. fjármálaráðherra.
Herra forseti. Mig langar að beina því til hæstv. utanríkisráðherra, sem er hér fyrir hönd fjármálaráðherra, sem er fjarverandi eins og komið hefur fram, að það verði einhver tenging inn í fjármálaráðuneytið á meðan þessi umræða er í gangi. Með fullri virðingu fyrir hinum öfluga utanríkisráðherra okkar þá þykir mér ólíklegt að ráðherrann geti svarað spurningum sem snúa að smáatriðum og fara á dýptina hvað það mál varðar sem hér liggur fyrir. Það er auðvitað mikill skaði að ráðherrann sjálfur sé ekki hér til að mæla fyrir málinu, en það skín í gegn að þetta er svona álitin hálfgerð sjálfvirkni af því að við erum hér þann 17. janúar að mæla fyrir gjalddaga sem var þann 15. janúar. Þarna segir m.a., með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir því að þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi á gjalddaga 1. janúar 2022 komi til endurgreiðslu.“ Þetta er alveg ofsalega mikil kerfissýn í þessu máli og greinilega álitið að það sé fyrst og fremst verið að sækja stimpilinn en ekki fara í efnislega umræðu. [[Gripið fram í: Nákvæmlega.]]
Virðulegur forseti. Ég vildi aðeins fá að blanda mér inn í þessa umræðu vegna þess að ég get tekið undir meginþungann í þeim sjónarmiðum sem hér hafa komið fram. Við þingmenn höfum kallað mikið eftir því að þingið sé svolítið skilvirkt almennt þegar við erum að tala um þessi Covid-mál. Það á ekki bara við um efnahagsráðstafanir eða útgjöld ríkisins sem þarf að samþykkja hér í þessum sal heldur líka sóttvarnaráðstafanir og það allt saman og ég tek undir það sem hv. þm. Jóhann Páll Jóhannsson benti á áðan um fjarveru ráðherra, t.d. á þessum stóra ríkisstjórnarfundi þar sem var verið að kynna hertar sóttvarnaráðstafanir, og svo það að sjálfur fjármálaráðherra sé ekki hér til að hlusta á ábendingar okkar í stjórnarandstöðunni þegar kemur að þessu máli sem á að liðka til fyrir þeim aðilum sem verða einna verst úti rekstrarlega séð í faraldrinum, í þeim takmörkunum sem nú eru. Mér finnst það bagalegt að ráðherrar almennt sýni ekki þinginu meiri virðingu þegar kemur að þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég sem hélt að landið væri að rísa og þingstörfin að batna en svona byrjar nýja árið. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við öll höfum það í huga, sem höfum verið kjörin hér inn, að við erum í þjónustu við almenning og okkur ber að deila kjörum með þeim sem búa í landinu. Við sjáum það vel, t.d. á umfjöllun frá Bretlandi, hvaða áhrif það hefur þegar stjórnmálamenn sinna því ekki með sama hætti og almenningi er gert að gera. Nú er ég ekki að halda því fram að það sé tilvikið núna en ég held að við ættum samt að horfa út fyrir strendur landsins sem víti til varnaðar. Það er ósköp einfaldlega þannig, þó að ráðherrann sé með staðgengil, að ef hann er í langri fjarvist ber honum að kalla inn varaþingmann. Það hlýtur að liggja fyrir hvort um langa eða stutta fjarvist er að ræða - fyrir utan það að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sé ekki viðstaddur þegar gerð er krafa um að afgreiða frumvarp á innan við sólarhring.
Forseti. Eins og hv. þm. Bergþór Ólason minntist á þá er fyrsti gjalddaginn liðinn. Ég hefði skilið ef þingið hefði verið kallað saman fyrr en var gert ráð fyrir að þá væri hérna afleysingarráðherra til að svara fyrir frumvarpið, upp á ákveðið skipulag að gera. En núna eftir á þá skil ég það ekki. Það var búið að skipuleggja að þingfundir hæfust 17. janúar. Það er löngu vitað. Það er svo löngu vitað að það er líka löngu vitað að gjalddaginn var 15. janúar. Ef það er svona mikilvægt að klára þetta frumvarp á einum degi, af hverju var þá ekki mikilvægt að klára það fyrir 15. janúar? Hvað segir það um þau fyrirtæki sem eru búin að skrapa saman fjármagni til að greiða þessa gjalddaga, jafnvel taka lán, hver veit? Þau fá ekki endurgreiðslu hvað það varðar. Ég átta mig ekki á þessum skorti á forsjálni [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnarinnar. Hún birtist okkur ítrekað, aftur og aftur, þessi skammsýni [[Forseti hringir.]]að gera ekki ráð fyrir því að þetta sé lengri faraldur en þau hafa alltaf gert ráð fyrir. Þetta frumvarp er dæmi um það.
Virðulegur forseti. Ég kem hér upp og tek heils hugar undir það sem fram hefur komið um þessi málefni. Þetta gengur ekki upp. Ráðherra sem hefur með þessa málaflokka að gera er of seinn með málið inn í þingið - eins og komið hefur fram var gjalddaginn 15. og nú er 17. Á sama tíma og 22.000 manns eru í einangrun og sóttkví, bullandi veira, þá mætir hann ekki einu sinni. Samt er hann að leggja fram frumvarp til að bæta fyrirtækjum það að þurfa að loka. Vinnubrögðin eru stundum svo furðuleg að maður hugsar alltaf: Það er ekki hægt að hafa þetta verra, en það verður alltaf verra. Það virðist ekki vera neinn vilji hjá þessari ríkisstjórn til að reyna að breyta vinnubrögðum þannig að við sjáum eitthvað fram í tímann, hvað er í gangi á hverjum tíma. Ef svo mikið lá á þessu frumvarpi af hverju var þingið bara ekki kallað saman fyrir helgi? Þá hefði fjármálaráðherra kannski getað verið hérna.
Herra forseti. Mig langar að rifja upp hvernig ástandið var hérna fyrir áratug þegar rekstur ríkisins var á neyðarstigi nánast allt kjörtímabilið 2009–2013. Þá horfðum við einmitt oft upp á frumvörp gerð að lögum á innan við sólarhring, eins og krafist er af þinginu í dag, en þá mættu ráðherrarnir líka. Það var ekki vegna þess að þá langaði ekki að sóla sig á sundlaugarbakka á suðlægari breiddargráðu eða að taka þátt í einhverjum ráðstefnum erlendis. Nei, það var einfaldlega vegna þess að þeir voru kyrrsettir. Þeim var sagt að mæta. Þeim var sagt að vera hér í sal og bera fram þau mál sem þeir sjálfir bæru ábyrgð á. Nú man ég ekki hvaða stjórnmálakallinn það var sem skrifaði í sjálfsævisögu sinni lýsingu á því þegar hann var kominn hálfa leiðina til Keflavíkur í ráðherrabílnum og fékk símtalið frá Jóhönnu Sigurðardóttur og var sagt að hunskast í hús aftur, það væri atkvæðagreiðsla. [[Forseti hringir.]]Menn komust ekkert upp með svona þegar neyðarástand var tekið alvarlega. Fjarvera hæstv. fjármálaráðherra bendir til þess að ríkisstjórninni [[Forseti hringir.]]sé ekki alvara með því neyðarástandi sem okkur á þinginu er gert að starfa eftir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, lögum um tryggingagjald og lögum um viðspyrnustyrki. Mun ég nú fara yfir efnisatriði frumvarpsins. Í frumvarpinu felast tillögur sem miða að því að auðvelda fyrirtækjum í veitingarekstri með meginstarfsemi í flokki II eða III skv. 4. gr. laga um veitingastaði, gististaði og skemmtanahald að standa í skilum og styrkja áframhaldandi rekstrargrundvöll þeirra. Lagt er til að heimila frestun á staðgreiðslu launa og tryggingagjalds á allt að tveimur gjalddögum á tímabilinu 1. janúar til 1. júní 2022. Þeim greiðslum sem frestað kann að verða skal skipt á fjóra gjalddaga frá 15. september til 15. desember 2022 að uppfylltum skilyrðum frumvarpsins fyrir þá veitingastaði sem hafa þurft að sæta takmörkunum á opnunartíma í kjölfar heimsfaraldurs kórónuveiru. Þá er með frumvarpinu lagt til að umsóknarfrestur vegna viðspyrnustyrkja fyrir nóvembermánuð 2021 verði framlengdur til 1. mars 2022 og frestur til að sækja um viðspyrnustyrki vegna nóvembermánaðar 2021 var einungis einn mánuður þar sem hinn almenni umsóknarfrestur, samkvæmt lögunum um styrkina, rann út 31. desember sl. Sá frestur skýrðist af þeim tímabundna ramma sem í gildi var um ríkisaðstoð við gildistöku laga um viðspyrnustyrki en sá rammi hefur nú verið framlengdur til 30. júní á þessu ári. Nokkrir rekstraraðilar sem ætluðu að sækja um styrkina settu sig í samband við ráðuneytið, og reyndar þáverandi fjármálaráðherra, sem er ágætlega inni í þessum málum, svo að það sé sagt hér, og óskuðu eftir því að umsóknarfresturinn verði framlengdur vegna þess að ekki náðist að ganga frá umsókn áður en fresturinn rann út. Rétt þykir að koma til móts við þessa aðila og lengja umsóknarfrestinn og hæfilegt þykir að hann verði framlengdur til 1. mars 2022. Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er hluti af aðgerðum stjórnvalda þar sem haldið er áfram að styðja við fólk og fyrirtæki og skapa forsendur fyrir öfluga viðspyrnu að loknum heimsfaraldri kórónuveirunnar. Sóttvarnaaðgerðir síðastliðinnar viku og vikna, auk þeirra sem nú eru í gildi, hafa leitt til verulegs samdráttar í tekjum margra fyrirtækja í veitingarekstri en frestun á skilum á staðgreiðslu launa og tryggingagjalds er ætlað að bæta lausafjárstöðu þeirra rekstraraðila sem hana nýta á fyrri hluta ársins 2022. Heimildin nær til að fresta gjalddögum innan árs og gerir rekstraraðilum þess vegna kleift að fresta útgjöldum þar til síðar á árinu. Áætlað umfang á frestuðum greiðslum á fyrstu sex mánuðum ársins fram á síðari hluta þess nema um hálfum til 1 milljarði kr. og það mat byggir á umfangi sambærilegra úrræða árin 2020 og 2021 og hlutdeild fyrirtækja í veitingarekstri í nýtingu þeirra. Framlengdur umsóknarfrestur vegna viðspyrnustyrkja fyrir nóvember 2021 mun hafa jákvæð áhrif á þá rekstraraðila sem ekki náðu að skila umsókn um styrkinn áður en gildandi umsóknarfrestur rann út. Þá vík ég að áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð. Frestun á staðgreiðslu launa og tryggingagjalds hefur þau áhrif að þær tekjur ríkissjóðs tefjast innan ársins. Staðgreiðsla launa inniheldur einnig útsvarsgreiðslur til sveitarfélaga og ríkissjóður mun fjármagna þann hluta sem tilheyrir sveitarfélögunum þannig að útsvarsgreiðslur berist til þeirra á réttum tíma. Þetta hefur í för með sér aukinn fjármagnskostnað fyrir ríkissjóð en aukinn viðnámsþróttur þeirra fyrirtækja sem nýta sér úrræði er einnig til þess fallinn að auka umsvif og skattgreiðslur síðar á árinu. Áhrif á ríkissjóð eru því ekki að fullu kunn en í öllu falli óveruleg. Ætla má að heildaráhrif af framlengingu umsóknarfrests viðspyrnustyrks vegna a.m.k. 40% tekjufalls í nóvember 2021 verði ekki hærri en 150 millj. kr. Virðulegur forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Gjalddagi vegna frestaðra staðgreiðslu launa- og tryggingagjalds er í dag, 17. janúar, og það er í dag sem við erum að byrja að ræða þetta frumvarp um enn eina frestunina á gjalddögum. Við í Samfylkingunni styðjum málið og munum greiða fyrir því að það fái skjóta en vandaða meðferð í þinginu. En við skulum hafa það alveg á hreinu að þetta er ekki eðlileg efnahagsstjórn. Svona á Alþingi ekki að vinna og ekki ríkisstjórnin heldur. Við höfum vitað í margar vikur, frá því löngu fyrir jól, að í ákveðnum atvinnugreinum ríkir algjört neyðarástand vegna faraldursins og vegna sóttvarnatakmarkana. Fjöldi fyrirtækja í veitingageiranum á erfitt með að standa í skilum. Við vissum þetta fyrir löngu. Hæstv. fjármálaráðherra sagði 10. desember að það þyrfti að hafa hraðar hendur til að styðja við veitingageirann og þar yrðu áfram í gildi sértækar aðgerðir. Hvað gerðist svo? Jú, Alþingi skrapp í jólafrí án þess að það hefðu verið kynntar neinar útfærðar aðgerðir og um leið voru fyrri úrræði að renna úr gildi. Núna er 17. janúar og þetta er allt og sumt, enn ein frestunin á gjalddögum. Ég spyr: Megum við ekki örugglega eiga von á því að það komi inn í þingið, helst á morgun eða hinn, frumvörp um einhvern alvöru stuðning - þetta er bara frestun - einhvern alvöru stuðning fyrir rekstraraðila sem berjast í bökkum vegna ástandsins?
Frú forseti. Það eru í vinnslu frekari aðgerðir með sambærilegri aðferðafræði og verið hefur en þó með þeim breytingum sem við teljum mikilvægt að taka tillit til og huga að með tilliti til þess hvar við erum stödd núna eftir þennan tíma. Ég geri ráð fyrir að fara með frumvarp í ríkisstjórn á morgun og ég vona þar með að það frumvarp verði birt, tekið fyrir í þingflokki og í framhaldinu lagt fyrir þingið. En eins og hv. þingmaður fór yfir er ástæðan fyrir því að við erum komin með þetta frumvarp núna sú að eindagi er í dag og fyrsti dagur þings en frekari aðgerðir eru á lokametrunum og koma inn í þing í vikunni fyrir okkur til þess að fjalla um og setja í þinglega meðferð. Þau mál verða ekki dagsetningarmál samdægurs með sama hætti og þetta frumvarp.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar en auðvitað eru fleiri greinar sem glíma við alvarlegan rekstrarvanda, bæði vegna veirunnar sjálfrar og þeirra takmarkana sem hefur þurft að grípa til vegna hennar, t.d. menningargeirinn og listirnar, en við skulum halda okkur við veitingageirann þegar við ræðum þetta frumvarp. Síðustu vikur hafa auðvitað verið mjög þungar, bæði núna í janúar og desember, og fram undan eru þeir mánuðir sem eru alla jafna hvað erfiðastir í veitingarekstri og við vitum alveg að fólk sem stendur í þessum rekstri vill í lengstu lög forðast að segja upp starfsfólki. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji ekki að það geti verið skynsamlegt núna þegar það eru ákveðnar greinar sem verða fyrir svona miklu höggi þar sem eftirspurnin dregst svona skarpt saman, að endurvekja hlutabótaleiðina í einhverri mynd þótt það væri ekki nema bara fyrir þessar einstöku atvinnugreinar.
Frú forseti. Það er rétt, það eru fleiri geirar sem standa í ströngu, bæði vegna veirunnar og hegðunar fólks en líka vegna þeirra takmarkana sem gripið er til, oft með mjög stuttum fyrirvara. En það sem framhaldið snýr að eru þeir geirar sem hv. þingmaður nefnir, menningargeirinn og þar undir er þá viðburðageirinn líka. Það sem við erum að horfa til eru lokunarstyrkir og viðspyrnustyrkir í ákveðnu formi og svo sérstakur stuðningur við menningargreinar. Það er vissulega horft til þess hvort það séu forsendur fyrir framlengingu á hlutabótaleiðinni en það er ekki víst að svo sé. Hagræni hópur Stjórnarráðsins sem hefur verið á vaktinni í mjög langan tíma og unnið þetta alla jafna er að fara yfir það líka núna og við tökum það þá þegar það er allt frágengið. Það er í skoðun eins og það sem ég nefndi á undan og við eigum von á í þessari viku líkt og tilkynnt var fyrir helgi.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Mig langar að koma inn á nokkur atriði sem koma fram í frumvarpinu. Það er strax í 1. gr. fjallað um það hverjir falla ekki undir þá regnhlíf að geta nýtt sér þessa lausn og hér segir, með leyfi forseta: „Ef arði er úthlutað eða eigin hlutir keyptir á árinu 2022 eða“ - og það er það sem ég vil spyrja um - „úttekt eigenda innan ársins 2022 fer umfram reiknað endurgjald þeirra verður ekki fallist á frestun greiðslna í skilningi þessa ákvæðis.“ Er þá verið að vísa til þess að þeir sem reikna sér endurgjald megi ekki fara umfram það endurgjald sem er tilgreint á heimasíðu Skattsins? Bara sem dæmi eru ný fyrirtæki, af því að nú er hæstv. ráðherra fyrrverandi nýsköpunarráðherra, undir flokki B9, sem eru yngri en 12 ára, með einn til tvo starfsmenn, þar er viðmiðið 498.000. Það hætta allir í rekstri ef þetta er viðmiðið, að það megi ekki borga sér meira en 498.000 á mánuði. Í öðru lagi langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvernig vaxtareikningi verði háttað hvað þessar frestanir varðar. Verða þær vaxtareiknaðar eða vaxtalausar? Síðan langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Eru fyrirtæki sem er með frestun vegna annarra lausna sem boðnar hafa verið á fyrri stigum álitin í vanskilum? Þetta er það sem ég vildi spyrja um í fyrri spurningum mínum.
Ef ég skildi hv. þingmann rétt - ef ekki, þá endurtekur hann það í seinna andsvari - ef þú ert þegar að nýta ákveðin úrræði þá ertu ekki þar með talinn í vanskilum, það er bara hin almenna vanskilaskilgreining sem á þar við en ekki þótt þú sért að nýta ákveðinn stuðning. Hvað varðar vextina, það er það sem þetta kostar ríkissjóð, þessi frestun er í raun vaxtalaus. Hvað varðar reiknaða endurgjaldið er það eitthvað sem ég þyrfti að fá tækifæri til að spyrja um, þá tæknilegu hlið, og myndi vilja fá tækifæri til að gera það og koma aftur upp og fara yfir hver útfærslan er í því.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Hafandi verið ráðherra ferðamála á liðnu kjörtímabili og þekkjandi þau áhrif sem aðgerðir sem þær sem kynntar voru síðastliðinn föstudag hafa á m.a. veitingarekstur, menningarstarfsemi og annað slíkt, þá vil ég spyrja: Hversu lengi telur hæstv. ráðherrann réttlætanlegt að láta veitingamenn landsins t.d. bera kostnaðinn af því að ríkisstjórninni hafi mistekist að nýta undanfarin tvö ár til að tryggja að Landspítalinn ráði við verkefnið sem nú liggur fyrir? Er ekki tími til kominn að við hættum þessari vitleysu, hæstv. ráðherra?
Frú forseti. Þetta er efni í töluvert lengra svar en þá mínútu sem ég hef hér. Hvað varðar hvenær við erum komin á þann stað að við eigum að hafa minni takmarkanir og að fólk geti farið á veitingahús ef það kýs svo og megi sitja þar lengur en til 9 á kvöldin þá er það vissulega mikið högg fyrir þennan hluta atvinnulífs og hann hefur þurft að bregðast verulega við. En við höfum líka brugðist verulega við á móti með stuðningi. Auðvitað viljum við sem fyrst komast í sem eðlilegast horf hvað það allt saman varðar. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns er það reiknaða endurgjaldið sem á við sem þú gefur sjálfur upp, svo að þeirri spurningu sé svarað hér í ræðustól.
Forseti. Ég vil einmitt spyrja um sömu málsgrein. Ef arði er úthlutað og eigin hlutir keyptir á árinu eða úttekt eiganda innan ársins fer umfram reiknað endurgjald er þá 99% af reiknuðu endurgjaldi í lagi? Sleppur það? Helmingur? Ég átta mig ekki á því af hverju það er endilega ef það fer umfram. Væri ekki skilvirkara að það væri þá bara ekki. Hvernig virkar þetta? Eru aðrar tilfærslur mögulegar sem myndu einhvern veginn bregðast væntingum okkar, væntingum ríkisstjórnarinnar með þessu frumvarpi? Ég klóra mér í hausnum yfir því hvernig við erum að afgreiða þetta. Eins og hæstv. ráðherra talaði um áðan þá vildi hún fá að leita aðeins í ráðleggingar til að geta gefið nákvæmari svör. Erum við kannski að tala við ráðherra úti í löndum í gegnum síma eða erum við í andsvörum við ráðuneyti? Mér finnst rosalega óþægilegt að glíma við svona mál sem þingið á að afgreiða á svona stuttum tíma. Það er talað um samráð við forsætisráðuneytið og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti líka, væntanlega varðandi útsvarið og þess háttar, ég veit ekki alveg hvað forsætisráðuneytið var að vesenast í þessu. Það væri kannski eðlilegt að þau útskýrðu það á einhvern hátt í umræðunni hérna. En varðandi útgreiddan arð t.d., ef það fer umfram reiknað endurgjald: Af hverju er það eitthvert sérstakt viðmið frekar en 99% af því, 50% af því ? Ég skil þetta ekki og það er ekki útskýrt í frumvarpinu.
Frú forseti. Ef ég skildi hv. þingmann rétt var hann að velta því fyrir sér hvort það þyrfti fleiri ráðherra til að svara fyrir frumvarpið vegna þess að samráð var haft við þá. Alla jafna er samráð haft við ýmis ráðuneyti þegar verið er að vinna frumvörp án þess að þeir ráðherrar séu hér. Það sem snýr að samráði við sveitarfélögin, þá er væntanlega verið að vísa í það að þegar gjalddögum er frestað getur það haft áhrif á útsvarstekjur sveitarfélaga og við segjum hér að við ætlum að grípa þann kostnað fyrir sveitarfélögin líka og ekki láta sveitarfélögin sitja upp með hann. Varðandi uppgefið útreiknað endurgjald viðkomandi rekstraraðila þá snýst þetta sem sagt um það, uppgefið útreiknað endurgjald viðkomandi rekstraraðila, en ekki það sem er gefið upp á vef Skattsins. Leiðarljósið hvað varðar arð og þess háttar í þessu frumvarpi er einfaldlega það sem í mínum huga er nokkuð skynsamlegt og eðlilegt sem er bara þetta; hugmyndin um að þú sért ekki að taka út arð og þiggja styrk úr ríkissjóði. Það er verið að reyna að beina þessum ívilnunum og aðstoð til fyrirtækja með því að bæta lausafjárstöðu þeirra og koma í veg fyrir að þau þurfi að segja upp starfsfólki vegna þeirrar stöðu sem uppi er og vegna þeirra ákvarðana sem stjórnvöld taka og reynt að girða fyrir það að fyrirtæki sem ekki þurfa á slíkri aðstoð að halda séu innan þessa úrræðis. Þess vegna eru þessi sérstöku atriði í frumvarpinu.
Forseti. Það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra er að það á einmitt ekki að greiða sér út arð en orðalagið þarna er samt „fer umfram reiknað endurgjald“. Þegar við horfum á fyrirtæki sem eru þegar búin að greiða sín gjöld, fá kannski frestun á næsta gjalddaga, ef við tölum um tvo gjalddaga hérna, mega þau þá í rauninni greiða sér minna í arð en fyrirtæki sem fresta báðum gjalddögunum? Af því að þau geta kannski greitt sér út arð upp á 90% af þessu reiknaða endurgjaldi. En þau fyrirtæki sem borguðu á gjalddaga núna en ekki á næsta, það er þá væntanlega minni upphæð og ef þau ætla sér að borga sér 90% af þeirri upphæð þá er það miklu lægra. Af hverju er þetta viðmiðið, fer umfram, í staðinn fyrir bara ekki? Það er þessi víxlverkun þarna sem ég átta mig ekki alveg á. Af hverju er verið að hafa eitthvert gat í þessum möguleikum frekar en ekkert?
Frú forseti. Í frumvarpinu er í raun verið að reyna eins og kostur er að grípa þá rekstraraðila sem helst þurfa á þessum stuðningi að halda til þess aftur að bæta lausafjárstöðu þeirra og koma í veg fyrir að þeir segi upp starfsfólki vegna þessa tímabundna ástands. Þar er reynt að gera það þannig að þau fyrirtæki sem eru þá ekki þeirri stöðu nýti ekki úrræðið. Þess vegna er reynt að finna einhvern skynsamlegan milliveg í því og tæknilega útfærslu þannig að við séum að beina stuðningnum þangað sem helst er þörf á honum. Ef það er eitthvað í þessari útfærslu sem hægt væri að betrumbæta í þinglegri meðferð í nefnd er það væntanlega eitthvað sem nefndin mun skoða. En þetta er sú tillaga sem fæðist bæði út úr greiningu og þeirri vinnu [[Forseti hringir.]]sem hefur átt sér stað fram að því að frumvarpið er skrifað hjá starfsfólki og sérfræðingum ráðuneytisins.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér aðgerðir til að framlengja lánalínur ríkissjóðs til fyrirtækja sem eru að lenda í enn öðrum forsendubrestinum vegna náttúruhamfara og opinberra sóttvarnaaðgerða þeim tengdum. Höfum í huga að hluti af samfélaginu hefur ekkert að ráði fundið fyrir þessari veiru. Á meðan sumir hafa fengið veiruna beint í fangið, beint í andlitið, hafa aðrir geta unnið mun betur í kringum hana. Það er í fyrsta lagi auðvitað framlínan í heilbrigðisþjónustunni og ef við horfum á efnahagslífið eru það síðan fyrirtæki sem undir engum kringumstæðum hefðu getað búið sig undir svona ástand. Þá er ég ekki að tala um stóru fyrirtækin sem eru með verðmæt bankasambönd, lánalínur sem voru endurnýjaðar auðveldlega, eða stóra fjárfesta sem geta veitt aukið eigið fé í reksturinn. Ég er að tala um lítil og meðalstór fyrirtæki, fyrirtæki rekin af fjölskyldum í landinu, fyrirtæki þar sem fólk er í flestum tilvikum í persónulegum ábyrgðum fyrir skuldum og rekstrinum almennt, fólk sem er að missa viðurværi sitt. Þetta er líka fólk sem er með annað fólk í vinnu, fólk sem hefur gert allt sem í valdi þess stendur til að halda sínu starfsfólki í vinnu en stendur nú frammi fyrir því í enn öðrum fasa sóttvarnaaðgerða að mega einfaldlega ekki lengur bjóða slíka vinnu eða þá með mjög takmörkuðum hætti, svo að við hin séum öruggari fyrir vikið og til að verja framlínuna. Virðulegi forseti. Samhengið þessa dagana er eftirfarandi: Við stöndum nú í hertum sóttvarnaaðgerðum fyrst og fremst vegna ástandsins í heilbrigðiskerfinu, vegna stöðu spítalans. Nú eru tvö ár liðin frá því að faraldurinn hófst, tvö ár í stríðsrekstri á spítalanum, og ráðherrar eru mjög duglegir að telja til fjárhæðirnar sem renna til spítalastigsins í tengslum við Covid. Það heyrist trekk í trekk í fjárlagaumræðunni og heyrðist líka rétt í þessu í svari hæstv. forsætisráðherra. En hér er verið að varpa fram tölu um raunaukningu frá 2017–2021 án þess að taka tilliti til fólksfjölgunar, sögulegrar vanfjármögnunar eða tímabundinna fjárheimilda vegna Covid. Sóttvarnadeildin verður loksins fullfjármögnuð, loksins er búið að setja hana á dagskrá, eftir tvö ár, en hún er ekki komin í gang. Þar eru nokkur hundruð milljónir. Skimunin er fjármögnuð, hlífðargallar og aukavaktakostnaður vegna Covid-vinnu. Fólki er vissulega borgað fyrir að mæta á aukavakt. En ekki hvað? Þetta er fullkomlega sjálfsagður kostnaður. Höfum það á hreinu. Það er ekki hægt að hrósa sér fyrir að standa undir stríðskostnaði. Það væri vítavert gáleysi að gera það ekki. Staðreyndin er sú að þrátt fyrir allt það sem ríkisstjórnin er svo gjörn á að telja upp vantar 2 milljarða kr. inn í spítalaþjónustu miðað við áætlanir Landspítalans til að halda óbreyttri þjónustu, miðað við það sem fjárlaganefnd treysti sér til að samþykkja fyrir jól. Þetta eru ekki aukaverkefni, þetta er kostnaður vegna öldrunar, vegna fjölgunar. Þetta er kostnaður sem var tekinn af Landspítalanum í nýsamþykktum fjárlögum, í heimsfaraldri, eftir vanfjármögnun margra ára. Fyrir jólin var lögð fram breytingartillaga af minni hlutanum við fjárlagafrumvarp til að leiðrétta þetta svo að Landspítalinn færi ekki vanfjármagnaður með sinn grunnrekstur inn í enn eitt ár heimsfaraldurs en því var neitað. Við hljótum öll hér inni að vera hugsi yfir þessu akkúrat núna. Hitt atriðið fyrir samhengi hlutanna sem við ræðum hér í dag í þessu frumvarpi er þetta: Hér hafa verið hertar aðgerðir frá 12. nóvember og við stöndum hér rúmlega tveimur mánuðum síðar, á settum gjalddaga, til að framlengja í snörunni. Það er það sem þetta er, að framlengja í snörunni á opinberum gjöldum fyrir fyrirtæki sem sinna nándarþjónustu. Hvað er í gangi? Erfið staða þessara fyrirtækja hefur legið fyrir frá því í byrjun desember, í rauninni frá því um miðjan nóvember. Síðan er mætt með gömul úrræði, talað um úrræði sem verða mögulega lögð fram í vikunni og er verið að skoða, sem mörg hver virka kannski ekkert endilega lengur, líkt og ekkert hafi breyst frá því í apríl 2020 þrátt fyrir að efnahagsreikningar fyrirtækjanna séu orðnir að engu, þrátt fyrir að mörg ný fyrirtæki, veitingastaðir og fleira, hafi verið stofnuð á meðan faraldurinn hefur geisað. Viðmiðunarárið 2019 fyrir tekjufallsstyrki þýðir því nákvæmlega ekki neitt. Ég ætla rétt að vona að það sem hæstv. utanríkisráðherra og staðgengill fjármálaráðherra sagði hér áðan um að það væru teymissérfræðingar í fjármálaráðuneytinu að meta þetta, að þetta sé tekið til greina. Við erum á allt öðrum stað en fyrir tveimur árum. Á að refsa þeim fyrirtækjum sem hafa reynt að halda sjó undanfarið, þeim sem standa nú eftir, þeim sem tóku sig til og stofnuðu nýtt fyrirtæki, nýtt veitingahús, nýtt ferðaþjónustufyrirtæki, á tímum heimsfaraldurs? Þau falla ekki undir neina styrki þessa dagana eða réttara sagt skaðabætur. Sér í lagi er þetta áhugavert í ljósi þess að lítið hefur heyrst um hlutabótaleiðina. Og hæstv. staðgengill fjármálaráðherra treystir sér ekki til að fullyrða um það á þessu stigi þrátt fyrir að við séum búin að vera í tvo mánuði með hertar aðgerðir. Og þó að þau viti nákvæmlega hver efnahagsreikningsstaða og rekstrarreikningsstaða þessara fyrirtækja er þá treysta þau sér ekki til að fullyrða um þetta núna. Virðulegi forseti. Það er örvænting að grípa um sig í mörgum litlum fyrirtækjum. Fólk er að missa allt sitt. Og hér er mætt nærri tveimur mánuðum síðar, eftir harðar aðgerðir, með eitt frumvarp sem snýr að framlengingu frestunar gjalda. Mörg okkar vonuðu að þessu væri lokið; almenningur, við í stjórnarandstöðunni. En við höfum heldur ekki allar upplýsingarnar. Þær eru á ríkisstjórnarborðinu. Ríkisstjórnin hefur langmestu yfirsýnina og átti að vita að þessi staða sem nú er upp komin væri möguleiki og átti að vera tilbúin. Við erum með öflugt almannavarnateymi sem skoðar allar mögulegar sviðsmyndir í sóttvarnamálum. En hvar er sviðsmyndagreiningin fyrir efnahagsaðgerðir vegna sóttvarnaaðgerða? Rætt er um að það sé teymi núna að skoða þetta í fjármálaráðuneytinu. Af hverju er verið að bregðast við eftir á? Af hverju liggja ekki útfærðar áætlanir fyrir eftir tvö ár í þessum aðstæðum? Af hverju tekur þetta svona langan tíma? Var ríkisstjórnin einfaldlega ekki undir það búin að hér yrðu áfram sóttvarnaaðgerðir? Það er kannski óskhyggja meðal okkar hinna en það er ábyrgðarleysi meðal þeirra sem mest vita hverju sinni. Við erum nýbúin að samþykkja fjárlög hér inni í þessum sal nú rétt fyrir áramót þar sem nær öll Covid-úrræði voru felld úr gildi. Í ofanálag birtist í þeim fjárlögum, þrátt fyrir augljósar upplýsingar sem koma ítrekað fram á fundum fjárlaganefndar, 2 milljarða kr. umrætt gat á rekstri Landspítalans. Við í minni hlutanum bókuðum sérstaklega um þetta fyrir áramót af því að við áttuðum okkur á því að þetta væri gáleysi undir núverandi kringumstæðum. Nú erum við komin aftur á sama stað. Þar mátti líka finna samdrátt í fjárveitingum til menningarsjóða, viðbótarfjárveiting sem komið var á vegna Covid var látin fjara út og það þótti bara eðlilegt. Það var ekki tekið til greina þegar við lögðum það til í breytingartillögum okkar að mögulega væri þetta of snemmt. Það eru þrjár vikur síðan þetta var. Í svona ástandi er veruleg hætta á að það molni undan samstöðu og hópum sé att saman, fólki og fyrirtækjum í örvæntingu, heilbrigðiskerfinu, skólum, veitingageiranum, ferðaþjónustugeiranum, því að úrræðin koma fram of seint. Fólk hefur áhyggjur af sjálfu sér og hvað aðrir séu að fá því að það er ekki úr nægu að moða. Kostnaðurinn endar með því að verða meiri fyrir vikið og samstaðan minni. Þetta er það síðasta sem við þurfum núna. Ég vek líka athygli á því hérna rétt í lokin á þessum orðum mínum að það lá ótrúlega mikið við hér í þinginu fyrir jól að samþykkja 7 milljarða kr. innspýtingu inn í mannvirkjageirann í formi afsláttar á sköttum því að mögulega gæti það dregið úr þenslu í þeim geira síðar meir, þrátt fyrir að þá hafi legið fyrir að þessir veitingastaðir væru hálflokaðir og mörg önnur nándarþjónustufyrirtæki. Við höfum ekki fengið nein svör um hvað veldur þessari forgangsröðun. Þetta eru gífurlegar upphæðir. Virðulegi forseti. Það er á ábyrgð stjórnvalda að vera undir þetta ástand búin, vera á réttum stöðum, að mæta með réttu lausnirnar á réttum tíma. Það er ekki hægt að vera með afsakanir núna um að fólk einfaldlega viti ekki hvað sé í gangi eða hvað sé um að vera.
Frú forseti. Já, það er eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir sagði, það er svolítið seint verið að koma með aðgerðir. Fyrir okkur sem horfum á þetta líta þessar aðgerðir, fyrir utan viðspyrnustyrkina sem samt eru allt of lágir, út eins og frestun. Þetta er frestun á því slæma sem koma skal. Við erum í rauninni að búa til stóran snjóbolta sem við erum búin að ýta á undan okkur í tvö ár og því miður er það þannig að ef sú óskhyggja að 1,4 milljónir ferðamanna komi hingað til lands á þessu ári verður ekki að veruleika þá mun þessi snjóbolti rúlla yfir okkur og verða snjóflóði. Það er nauðsynlegt að taka raunverulega á vanda þessara aðila, ekki bara í þessum geira heldur í öllum þeim geirum sem lent hafa í rekstrarvandræðum út af Covid. En rétt eins og hv. þm. Kristrún Frostadóttir benti á þá verðum við að horfa á af hverju við erum að fara í allar þessar lokanir og allar þessar aðgerðir til þess að fletja út kúrfuna. Jú, það er vegna þess að við erum ekki að ráðast á raunverulega vandamálið, sem er mönnunarvandi á Landspítalanum. Af hverju er mönnunarvandi þar? Það er vegna þess að það hefur verið flótti úr heilbrigðisstéttunum, flótti yfir í aðrar stéttir og flótti úr landi. Það kom fram á síðasta ári að fjórir af hverjum fimm hjúkrunarfræðingum hætta störfum sem hjúkrunarfræðingar innan fimm ára frá útskrift. Það kom einnig fram að á síðastliðnum tíu árum hefðu um 2.000 heilbrigðisstarfsmenn flutt úr landi vegna þess að hér eru laun og starfsskilyrði alls ekki nægilega góð. Starfsskilyrðin sem fólk er að flýja er hið mikla álag sem það verður fyrir vegna þess hversu fámennt er á sjúkrahúsunum. Og af hverju er fólk ekki tilbúið að koma og vinna þarna? Jú, það er vegna þess að launin eru hreint og klárt ekki mannsæmandi fyrir þá vinnu sem verið er að inna af hendi. Síðastliðin tvö skipti sem t.d. hjúkrunarfræðingar hafa átt að fá samning hefur það lent í gerðardómi. Nú hefur líka mikið verið talað um álagsgreiðslur. Það hefur þekkst í því þeim krísum sem ég hef unnið í víða um heim að við borgum ávallt sérstakar álagsgreiðslur þegar um erfiðar aðstæður er að ræða. Það er meira að segja þannig að það er staðlað hjá Sameinuðu þjóðunum hvaða lönd eru skilgreind sem það slæm að það þurfi að borga álagsgreiðslur fyrir starfsfólk sem fer þangað. En nei, það má ekki laga laun hjúkrunarfræðinga eða annarra heilbrigðisstarfsmanna. Þess í stað erum við tilbúin að setja endalausa peninga í plástra til að laga afleiðingar þess, í stað þess að ráðast í það að stöðva blæðinguna, stöðva fólksflóttann úr heilbrigðisstéttunum. Við verðum að hætta sem stjórnmálamenn og stjórnmálakonur að horfa alltaf bara á það sem við þekkjum vel. Við þurfum að horfa á raunverulegu ástæðurnar og takast á við þær þó að þær séu erfiðar, þó að það þýði að við þurfum að tækla hluti eins og þau laun sem virkilega þarf að hækka. Og það dugar ekki að benda á eins og hæstv. ráðherrar gerðu í svörum sínum í morgun: Við höfum gert þetta, við höfum gert hitt og gert þetta. - Nei, þið hafið ekki gert það sem þarf að gera, þið hafið gert alls konar aðra hluti, t.d. ausið peningum í einkaaðila til að fá fólk frá þeim til að koma að vinna á spítalanum, en ekki að borga fólkinu betri laun sem þegar er á spítalanum. Við verðum að hætta þessari óskhyggju. Við þurfum að hætta þessum plástrastjórnmálum og fara að takast á við alvöruvandamálin, að borga heilbrigðisstéttum mannsæmandi laun.
Heyr, heyr.
Frú forseti. Mig langar hér við 1. umr. um þetta mál, sem ætlunin er að klára í gegnum þinglega meðferð, þrjár umræður í dag, að koma inn á nokkur atriði sem ég held að sé nauðsynlegt að hv. nefnd sem fær málið til umfjöllunar á milli umræðna skoði sérstaklega. Í andsvari við hæstv. utanríkisráðherra kom ég inn á atriði er snýr að 3. mgr. 1. gr., þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef arði er úthlutað eða eigin hlutir keyptir á árinu 2022 eða úttekt eigenda innan ársins 2022 fer umfram reiknað endurgjald þeirra verður ekki fallist á frestun greiðslna í skilningi þessa ákvæðis.“ Það sem ég held að væri gott að hnykkja á í nefndaráliti, ef ekki meira, er að þarna sé ekki verið að binda sig við þau viðmið sem uppgefin eru af Skattinum, sem eru í þessum b-flokki þar sem veitingastarfsemi fellur undir. Þar er reiknaða endurgjaldið hjá einhverjum sem stýrir eigin fyrirtæki með 15 starfsmenn eða fleiri að hámarki 1.475.000 kr., með allt að 15 starfsmenn 1.104.000 kr., 2–6 starfsmenn 858.000, 1–3 starfsmenn 683.000 og ný fyrirtæki yngri en 12 mánaða með 1–2 starfsmenn 498.000. Ég get alla vega sagt að mér þykir líklegt að flestir muni heltast úr lestinni ef þau skilyrði verða viðhöfð að þeir sem stýra nýlegu fyrirtæki sem er í rekstri og kallar á alla athygli sem viðkomandi hefur að bjóða megi ekki borga sér meira en 498.000 kr. Það væri til mikilla trafala. En ég hef fengið þær upplýsingar frá hæstv. ráðherra eftir andsvar mitt hér áðan að heimilt sé að borga sér hærri upphæð að því gefnu að þar verði allt gefið upp sem launatekjur. En ég held að það væri skynsamlegt að nefndin skoðaði þetta atriði sérstaklega og hnykkti á og það hlýtur að liggja fyrir með hvaða hætti akkúrat þetta hefur verið afgreitt í fyrri sambærilegum aðgerðum. Hér segir síðan áfram í 1. gr. laganna í frumvarpinu, með leyfi forseta: „Skilyrði fyrir frestun greiðslu skv. 1. mgr. eru þau að launagreiðandi sé ekki í vanskilum með opinber gjöld, skatta og skattsektir sem komnar voru á eindaga 1. ágúst 2021 …“ Í greinargerðinni er komið inn á það að „miðað skal við skuldastöðu eins og hún var í lok júlí 2021.“ Það þarf að hnykkja sérstaklega á því að fyrirtæki sem hafa mögulega verið í vandræðum á þeim tímapunkti en komið sér út úr þeim lendi ekki í vandræðum á grundvelli þess að hafa átt slæma punktstöðu í lok júlí 2021. En texti frumvarpsins, eins og mér sýnist hann liggja, miðar bara við þessa tilteknu dagsetningu. Það er atriði sem ég held að væri skynsamlegt að hv. nefnd skoðaði. Síðan segir undir lok síðustu málsgreinar 1. gr., með leyfi forseta: „Leiði síðari skoðun í ljós að skilyrði greiðslufrestunar hafi ekki verið til staðar skal launagreiðandi sæta álagi til viðbótar upphæð skilafjárins …“ Í þessu ljósi er auðvitað nauðsynlegt að reglurnar séu eins skýrar og nokkur kostur er og vísa ég þá í þau tvö atriði sem ég hef nefnt nú þegar. Ef gera á þeim fyrirtækjum sem verða á seinni stigum metin utan ramma sérstaka sekt þannig að þau sæti álagi þá er nauðsynlegt að reglurnar séu mjög skýrar hvað það varðar. Síðan langar mig að vekja athygli á 2. gr. þar sem segir, og það kom fram í framsögu hæstv. ráðherra, að fyrirtækjum sé „heimilt að sækja um frestun á skilum á allt að tveimur greiðslum á staðgreiðslu tryggingagjalds sem eru á gjalddaga 1. janúar 2022 til og með 1. júní 2022.“ Þetta er sem sagt frestun á greiðslum, ekki niðurfelling í neinu samhengi. Til þess að skoða þetta í einhverju samhengi hefði verið til mikilla bóta, af því að hæstv. utanríkisráðherra nefndi áðan í framsögu sinni að fleiri mála væri að vænta inn í þingið á næstu dögum, að okkur þingmönnum væri að einhverju marki gerð grein fyrir hvers væri að vænta, fyrir utan í sjálfu sér það augljósa, að það væru einhverjar liðkandi aðgerðir til þess að plástra á sár tiltekinna hluta atvinnulífsins. Mig langar svolítið að gagnrýna með hvaða hætti þetta ber að. Við erum komin hátt í tvö ár inn í þennan faraldur og hæstv. ráðherra var gagnrýndur í gær af lækni sem hefur gaman af því að vera í fjölmiðlum fyrir að vera að spyrja spurninga í miðjum heimsfaraldri. Ég ætla bara að vona að guð lofi að við séum ekki í miðjum faraldrinum því að þá eru tvö ár eftir. En það er auðvitað fráleit sú afstaða sem þar kom fram, að ráðherrar mættu ekki spyrja spurninga. Ég veit ekki hvert við erum komin ef það er staðan, en sá læknir verður að eiga það við sig. En þetta var nú útúrdúr. En mig langar að gagnrýna að við séum hér komin tvö ár inn í þennan faraldur, nýbúin að taka þá ákvörðun að fresta ekki upphafi skólaárs í grunnskólum landsins og bara nokkrum mínútum seinna er tekin ákvörðun um að skella hér öllu í lás, tíu manna samkomutakmarkanir. Hafa þær orðið harðari á einhverjum tímapunkti? Ég held ekki. Ég held að þetta sé það harðasta sem við höfum horft á. Á sama tíma horfum við t.d. til þess að á Spáni eru forsætisráðherra og heilbrigðisráðherra þeirrar þjóðar, sem er þó í töluvert verri stöðu hlutfallslega en við, farnir að kalla eftir því að Evrópusambandið höndli kórónuveiruna, eftir að ómíkronafbrigðið varð ríkjandi, sem hverja aðra flensu. Hæstv. heilbrigðisráðherra sagði í óundirbúinni fyrirspurn áðan að við værum á allt öðrum stað í þessum faraldri sem snýr að ómíkronafbrigðinu heldur en t.d. Spánn. Það hittist nú bara þannig á að fyrsta greining ómíkronafbrigðis hitti á sama dag á Spáni og hér á Íslandi. Ef við ætlum ekki að leyfa okkur að draga neinn lærdóm af því sem er að gerast í löndunum í kringum okkur þá erum við á alveg sérstaklega vondum stað. Við horfum til þess t.d. að sóttvarnalæknir hefur í viðtölum í dag lýst því yfir að það sé enn í það fyrsta að við séum komast að niðurstöðu um hvort ómíkron sé veikara en önnur afbrigði. Það er auðvitað ekki boðlegur málflutningur. Við erum að taka hér ákvarðanir sem snúa að lífi og dauða fjölmargra fyrirtækja. Ég held að ríkisstjórnin hafi hlaupið á sig síðastliðinn föstudag, eða með þeim aðgerðum sem voru tilkynntar síðastliðinn föstudag, hvort þau fóru á taugum eða hvort minnisblað sóttvarnalæknis var sett fram með þeim hætti að þetta væri svolítið eins og í Icesave-málinu forðum - það eina sem gerði Icesave tvö bærilegt á að líta var samanburðurinn við Icesave eitt. Það er auðvitað þannig að ef framsetningin, sem var ný af nálinni, eins og því hefur verið lýst, var þeirrar gerðar að búið væri til skjól með brjálæðislegustu tillögu sem komið hefur fram síðan þessi faraldur brast á fyrir tveimur árum síðan, brjálæðislegustu tillögu sem komið hefur fram þegar ekkert mjög mikið er í gangi - við sjáum að fjöldi þeirra sem eru á gjörgæslu er algerlega stöðugur, þeim fer sem betur fer fækkandi sem eru í öndunarvél. Nei, þá er öllu skellt í lás. Svo erum við hér í einhverjum bráðaaðgerðum til að bregðast við því eftir á að leyfa fyrirtækjum, náðarsamlegast, að uppfylltum alveg ótrúlega mörgum skilyrðum, að fresta tveimur gjalddögum. Hvað varðar þá sem voru svo óheppnir að vera búnir að borga þetta á hinum hefðbundna eindaga, sem er 15. hvers mánaðar, er sérstaklega tilgreint hér í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Ekki er gert ráð fyrir því að þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi á gjalddaga 1. janúar 2022 komi til endurgreiðslu.“ Það er sem sagt gjalddaginn sem fjallað er um hér í dag og er til greiðslu í dag á grundvelli þess sem hefðbundið er að sé 15. janúar. Ekki er gert ráð fyrir því að þær greiðslur sem þegar hafa verið inntar af hendi á gjalddaga komi til endurgreiðslu. Þetta er alveg ofboðsleg kerfishugsun, alveg ofboðsleg. Hvernig eru þeir sem sömdu þetta frumvarp - því að ég treysti því að hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki gert það í fríinu erlendis þannig að það hafa eflaust verið starfsmenn fjármálaráðuneytisins sem skrifuðu þennan texta - þess umkomnir að þekkja með hvaða hætti fjármagnsflæði þeirra fyrirtækja er sem greiddu á gjalddaga í þeirri trú að þeim væri uppálagt að gera þetta með hefðbundnum hætti og standa skil á sínu? Þetta geta verið fyrirtæki sem mest þyrftu á að halda af því að í öllu þessu regluverki er lagt svo mikið upp úr því að ekki komi til neinna vanskila eða að samkomulag sem gert hefur verið við skattyfirvöld haldi upp á tíu. Þó að tíminn sé knappur og það eigi að klára þetta í dag væri æskilegt ef hv. fjárlaganefnd tækist að koma í nefndarálit einhverjum skilningi á því hvernig þessir hlutir ganga raunverulega fyrir sig við rekstur fyrirtækja í jafn erfiðu og ófyrirsjáanlegu umhverfi og stjórnvöld bjóða þeim upp á í dag. Því að aðgerðin sem var gripið til síðastliðinn föstudag - ég er mjög hræddur um að það séu ekki nema nokkrir dagar í að stjórnvöld átti sig á því að þau eru algerlega úti að aka hvað þetta varðar og stigi til baka, bregði frá þessu. Í því ljósi munu auðvitað allar tengdar aðgerðir skoðast. En ég óska hv. nefnd góðs gengis við að reyna að koma fram sjónarmiðum í þessu nefndaráliti sem skýra þau atriði sem eru óljós því það skiptir svo sannarlega máli í þessu samhengi.
Forseti. Ég tel þetta frumvarp vera kristaltært dæmi um það sjálfskaparvíti sem ríkisstjórnin hefur sett sig í að undanförnu og miklu lengur en þessi faraldur hefur verið í gangi en tvímælalaust á tímabili hans. Það lýsir sér í endalausu óvissuástandi. Í upphafi faraldurs frestaði ríkisstjórnin því að leggja fram fjármálaáætlun sína sem á einmitt að leggja fram stefnu stjórnvalda sem býr til öryggi. Í upphafi faraldursins var talað um að bregðast við jafnóðum. Það bjuggust allir við að þetta yrði stuttur faraldur, þessi eina bylgja, en ekki að það yrðu þessi tvö ár og lengur jafnvel, eins og möguleiki er á. Gott og blessað. En við eigum að setja öryggið á oddinn hvað þetta varðar og gera ráð fyrir svartsýnni sviðsmynd en það er ekki gert. Það var ekki gert ráð fyrir því að ef það færi verr þá væri til einhvers konar aðgerðaáætlun heldur er sífellt verið að bregðast við jafnóðum og of seint, eins og þetta frumvarp. Það er fyrirsjáanlegt að um leið og stjórnvöld grípa til takmarkana muni það skapa vandamál hjá þeim aðilum sem takmarkanirnar skella á. Það er fyrirsjáanlegt og óskhyggjan hefur augljóslega verið allan þennan tíma að áhrifin yrðu það lítil að ekki þyrfti að gera neitt. Það er augljóst í þessu frumvarpi að enn og aftur eru þær væntingar og sú óskhyggja ekki að rætast. Það einkenni þessa frumvarps sem við erum að glíma við núna er síðan annað atriði sem veldur í rauninni öllum þessum vanda sem við glímum við núna. Það er búið að grafa undan þeim kerfum sem eiga að geta brugðist við svona ástandi. Að sjálfsögðu ekki í upphafi faraldursins þegar vantaði bóluefni og veiran var vissulega alvarlegri, en núna eru alveg mjög stórar spurningar um það hvort alvarleikinn sé það mikill að hann réttlæti þær væntingar ef heilbrigðiskerfið gæti glímt við afleiðingarnar. Þar komum við einmitt að spurningunni um það hvort heilbrigðiskerfið hefði getað glímt við afleiðingarnar af núverandi bylgju ef ekki hefði verið búið að grafa undan þessum kerfum í fjöldamörg ár. Þetta er stór spurning sem við verðum að spyrja okkur því það er gegnumgangandi í gegnum allan þann feril sem ég hef verið í fjárlaganefnd að það er ítrekað vanfjármagnað. Það er ítrekað bent á nákvæmlega þá galla sem valda þeirri vanfjármögnun. En nei, það er flöt aðhaldskrafa. Við skulum vera með naumhyggju hérna því það er einhvern veginn svo ábyrg fjármálastefna að vera með þá naumhyggju að passa að halda þessum öryggiskerfum okkar bara rétt þannig að þau skrimti, meira að segja á sársaukafullan hátt, eins og við könnumst við í gamalli umræðu um að fólk liggi frammi á göngum og þess háttar á heilbrigðisstofnunum. Naumhyggjan þýðir að við getum ekki brugðist við álagi. Það eru dæmi um þetta víðs vegar um heiminn. Orkukerfið í Bandaríkjunum var t.d. hannað þannig að það gat glímt við það þegar einn og einn hluti af dreifikerfinu féll niður. Þá gat afgangurinn af dreifikerfinu séð um afganginn, gat tekið við álaginu. En um leið og tveir hlutar féllu niður þá hrundi allt. Það sem við erum að glíma við núna er að út af þessari naumhyggju er ekki nægt svigrúm til að glíma við álagið sem er núna og þess vegna þurfum við að líða takmarkanir sem ég tel að heilbrigðiskerfið ætti að geta glímt við en getur það ekki út af téðri naumhyggju. Hérna erum við með ríkisstjórn sem er til í að fjármagna björgunaraðgerðir fyrirtækja frekar en forvarnir í heilbrigðismálum. Það er ekkert nýtt við þetta. Það sést á því að hjúkrunarfræðingar geta ekki fengið kjarasamning, hafa þurft að fara núna tvisvar í röð í gerðardóm. Ljósmæður áttu í erfiðleikum með sína kjarasamninga líka og það er flótti úr röðum sjúkraliða. Þetta er bara gegnumgangandi. Eina stéttin sem komst kannski vel frá kjarasamningum voru læknar enda með gríðarlega öfluga áróðursvél þar á bak við, ekkert endilega í neikvæðri merkingu þess orðs, alls ekki. Við þurfum nauðsynlega að fara í framtíðarhugsun á því hvernig við viljum haga þeim öryggisnetum sem við erum með til þess að við getum glímt við neyðarástand. Við gerum ráð fyrir því að það þurfi að grípa til neyðaraðgerða af og til. Og hvað þýðir það? Það þýðir ekki að við gerum ráð fyrir því að það verði neyð, að sjálfsögðu ekki. Það þýðir að þegar neyðarástand skapast vitum við hvað við eigum að gera. Við vitum að við eigum að gera sviðsmyndir um t.d. svartsýnni niðurstöður en búist er við. Ríkisstjórnin gerði ráð fyrir ákveðinni þróun þessa faraldurs og ætlaði að bregðast við jafnóðum. Raunin varð sú að þær áætlanir stóðust ekki og það var alltaf verið að spóla í sama farinu. Það var ekki byggð nein undirstaða eða grundvöllur undir starfsemi í faraldri, eðlilegt líf í faraldri, eins eðlilegt og það getur verið, heldur er sífellt verið að fara í einhvern pendúlaleik fram og til baka með takmarkanir, slakanir, takmarkanir og slakanir. Það er nýbúið að setja á einar hörðustu takmarkanir í þessum faraldri og strax byrjað að tala um tilslakanir. Það er verið að setja á gríðarlega harðar takmarkanir hjá ákveðnum aðilum innan samfélagsins þar sem smit eru ekkert endilega vandamál á meðan það er ekkert aðhald á þeim stöðum þar sem smit virðast dreifast sem mest, í skólum og leikskólum. Það er kannski ekki alvarlegt af því að það leggst síður á börn sem betur fer þó að það séu til alvarleg tilfelli hvað þau varðar, en þá er samt allt opið og stjórnvöld útskýra ekki fyrir okkur á nægilega greinargóðan hátt af hverju þessi forgangsröðun er í gangi. Af hverju þarf að loka börum og skemmtistöðum? Er vandamálið í alvörunni þar? Kemur það í alvörunni til með að leysa þetta vandamál með dreifinguna og fjölda smita þannig að heilbrigðiskerfið í núverandi ástandi geti ráðið við það? Ég hef ekki minnstu hugmynd. Ég sé engin sérstök rök fyrir því að svo sé. Ég sé bara þá ásýnd að verið sé að grípa til einhverra aðgerða, að það séu svona ákveðin róandi áhrif: Við erum nú að gera eitthvað. En þegar maður spyr og potar: Bíðið, fyrirgefið, af hverju eru þið að gera nákvæmlega þetta? Þá hafa svörin verið nákvæmlega engin þessi tvö ár. Við erum alltaf að spyrja: Fyrirgefið, af hverju veljið þið þessar aðgerðir en ekki einhverjar aðrar? Og svörin hafa aldrei verið á reiðum höndum. Aldrei. Þetta er kjarni þessa frumvarps sem við glímum við hérna, afleiðingin af því öllu að það er kerfisbundið grafið undan þeim öryggisstofnunum sem eiga að sinna öryggi okkar, heilbrigði okkar. Það er skortur á forsjálni, það er skortur á skipulagi sem gerir það að verkum að við þurfum að fá hérna frumvarp sem bjargar öllu einhvern veginn, eða bjargar ekki, það frestar vandamálinu fram á seinni hluta þessa árs með von um að það gangi svo vel fyrri hluta ársins að fyrirtækin geti kannski greitt þetta allt, þá væntanlega án þess að til komi fleiri vandamál. Ég veit það ekki. Kannski er þetta ekki nóg og kannski mun þessi frestur einfaldlega verða gríðarlegur hausverkur við eðlilegar kringumstæður seinni hluta árs og þá mun þurfa að leysa þetta einhvern veginn öðruvísi en með dreifingu á fjóra gjalddaga. Við höfum ekki hugmynd um hvort það dugi, hver greiningin er þar á bak við. Er verið að giska á að fjórir gjalddagar séu nóg? Er það samkvæmt fyrri reynslu af notkun á þessu úrræði? Var það nóg þá? Líklega ekki því við erum enn í faraldri og það er enn sama vesenið. Ég veit ekki hvernig stjórnvöld starfa. Ég bara skil það ekki að eftir tvö ár af þessu skammsýnisrugli séum við enn í þessu. Við erum enn þá í: Köllum saman þingið og húrrum í gegn frumvarpi á einum degi. Það er hægt að gera það fyrir fyrirtæki sem eru með gjalddaga til að greiða skatta en það er ekki hægt að húrra saman þinginu til þess að reyna að redda mönnunarvandanum á heilbrigðisstofnunum, eins og t.d. með tillögu hérna fyrr í dag um að greiða einfaldlega bara hærri laun í smá tíma til að reyna að kalla til allt þetta fólk í heilbrigðiskerfinu sem starfar annars staðar, reyna að kalla það til baka til skamms tíma. Það eru einhverjar bakvarðarsveitir og ýmislegt svoleiðis jú, en álagið er svo rosalega mikið að við þurfum einmitt meira en að bara einn partur kerfisins falli og afgangurinn virki. Við þurfum að tveir, þrír, fjórir partar geti dottið út og kerfið sé samt ekki undir álagi. Það er þannig sem við þurfum að hugsa um það hvernig við glímum við neyðarástand, að dreifa álaginu nægilega mikið þannig að það brenni ekki út og skilji okkur eftir í einhverjum rústum þegar þessum faraldri loksins lýkur.
Virðulegur forseti. Það er afstaða okkar í þingflokki Viðreisnar að við ætlum að styðja að þetta mál nái fram að ganga hratt, vel og örugglega. En ég vil gjarnan grein fyrir nokkrum sjónarmiðum sem þarf að hafa uppi hér við þessar aðstæður. Maður fékk það á tilfinninguna þegar var verið að tilkynna um harðari sóttvarnaráðstafanir núna á dögunum að eftir helgi, þ.e. núna, yrði farið í að kynna einhvern aðeins viðameiri efnahags- og fjármálapakka til þeirra sem eiga um sárt að binda en raunin er í dag, því að það sem við erum að gera í dag í þessu máli er ekki neitt annað en að fresta ákveðnum vanda. Við erum ekki að taka á neinu vandamáli. Við erum ekki að bæta fyrirtækjum upp tekjutap, við erum að fresta greiðslu gjalda og það vita jú allir hvað það þýðir. Það þýðir að það kemur síðar að skuldadögum. Þetta er í sjálfu sér ágætisúrræði ef því fylgir eitthvað meira, sem virðist nú vera frekar langt í að verði kynnt miðað við öll tækifærin sem ríkisstjórnin hefur haft til þess. Ég segi þetta bara með vísan í það sem fram kemur í greinargerðinni sjálfri með þessu máli. Þar segir: „Frá því um miðjan nóvember sl. hafa verið í gildi miklar takmarkanir á starfsemi veitingastaða þar sem heimilaðar eru áfengisveitingar, opnunartími styttur og hámarksfjöldi gesta í rými takmarkaður verulega.“ Þetta er með öðrum orðum búið að vera í gangi með einum eða öðrum hætti í fleiri fleiri vikur, í einhverja mánuði. Þar af leiðandi hlýtur að vera hægt að fara fram á það að aðeins meiri langtímahugsun fylgi því sem hæstv. ríkisstjórn leggur til hverju sinni. Nú efa ég það ekkert að innan ríkisstjórnarinnar sé fólk almennt velviljað því að veitingarekstur og matsölustaðir og annað slíkt gangi vel. Það er jú bara hagur samfélagsins að svo sé. Það eru fjölmargir sem eiga lifibrauð sitt undir því að þessir staðir gangi vel fyrir utan það að þetta er auðvitað leið fyrir okkur líka til að njóta samveru með vinum og kunningjum og gera okkur glaðan dag. Þetta allt saman er takmarkað í dag með miklum hætti eins og við þekkjum og þess vegna er auðvitað nauðsynlegt að grípa til aðgerða. En eins og orðin bera með sér sem ég vitnaði til í greinargerðinni þá hefur verið nægt andrými til þess að búa til einhvers konar plan til lengri tíma til þess að slíkir aðilar geti starfað við ákveðinn fyrirsjáanleika, a.m.k. meiri fyrirsjáanleika en nú er og meiri fyrirsjáanleika en ríkisstjórnin hefur boðið upp á. Manni finnst eins og það sé alltaf verið að nálgast hlutina þannig að vikan núna hljóti að vera síðasta vika faraldursins, að við séum alveg að sleppa fyrir horn. En það eru ekki nema fáeinir dagar síðan sóttvarnalæknir hafði það sem eitt af úrræðunum sem ríkisstjórnin þurfti að leggja mat á á ríkisstjórnarfundi að beinlínis leggja til útgöngubann. Það segir okkur alveg heilmikla sögu um það hvar við erum stödd í þessum faraldri og að það er ekki boðlegt að vera alltaf að horfa til einnar viku eða tveggja vikna í senn, bíða með aðgerðir í von um að betri tíð renni fljótlega upp, því að þannig hefur það ekki verið. Við vitum ekkert hvað þetta ástand mun vara lengi þótt öll leyfum við okkur að vera vongóð. Mig langar að vitna aðeins í orð Braga Skaftasonar, sem rekur þrjá veitingastaði í Reykjavík, í fréttunum á dögunum. Hann var að tala um að frestun á tveimur gjalddögum hjálpi en sé afskaplega lítill hluti af heildinni. Það er haft eftir honum í frétt að eftir tvö ár af takmörkunum séu launin að sliga veitingahúsin og hann vísar til þess sem gert var í upphafi faraldurs. Ég vitna hér beint í orð hans, með leyfi forseta: „Þá kom fram mjög góð leið sem ég vil bara sjá ríkið endurtaka. Það var hlutabótaleið fyrir fyrirtæki sem lenda svona hrikalega í því. Ég er með fullt af starfsfólki sem er á fullum launum hjá mér og hefur ekkert að gera. Ég hef ekki þurft að segja upp starfsfólki ennþá. Þegar ég segi ekki þurft, ég hef bara þráast við. Ég stend með mínu fólki, ég horfi á þetta sem samvinnufólk sem er sérfræðingar í sinni grein. En ef ástandið heldur áfram að vera jafn slæmt og það er núna og ríkið ætlar ekki að koma til móts við okkur meira en boðað er, ef launaliðurinn verður ekki dekkaður að einhverju leyti, þá þurfum við aðeins að fara að skoða ástandið.“ Þetta er sú grafalvarlega staða sem blasir við hjá fyrirtækjum sem þurfa að sæta takmörkunum og þau eru ansi mörg, ekki bara í þeim geira sem við erum að ræða akkúrat núna heldur verða auðvitað fleiri fyrirtæki og heimili fyrir búsifjum vegna faraldursins. Ég sakna þess að ríkisstjórnin skuli ekki hafa eitthvað af þessum úrræðum stöðugt í gangi á meðan það þarf að grípa til einhverra takmarkana. Setjum sem svo að þetta ástand haldi áfram einhverja mánuði í viðbót. Setjum sem svo að það komi upp eitthvert nýtt afbrigði eða að faraldurinn haldi áfram með einhverjum hætti sem ekki var fyrirséð eftir einhverja mánuði eða annað, að þá viti fólk, heimili, fyrirtæki og allir rekstraraðilar að ríkisstjórnin er a.m.k. tilbúin, vegna þess að það er auðvitað hægt að sækja í þann bjargráðapakka sem var reyndur hér á fyrri stigum faraldursins. Það er fullt af leiðum þarna úti sem Alþingi sættist á að fara og reyndust vel. Það er hægt að nota þessi úrræði áfram. Það er hægt, og ég ætla að leyfa mér að hugsa upphátt vegna þess að ég held að þeir sem starfa í veitingarekstri, svo dæmi sé tekið, eigi það alveg skilið að við veltum upp öllum möguleikum sem hægt er, að hafa eitthvert regluverk í gangi sem segir að ef faraldurinn fari á ákveðið stig og það þurfi að herða takmarkanir með tilteknum hætti þá séu, og menn viti það fyrir fram, ákveðnar aðgerðir í boði, ákveðin úrræði í boði fyrir þá sem standa í rekstri. Það kemur okkur kannski aðeins út úr þeirri stöðu sem við erum í hérna í dag, þ.e. að við erum búin að bíða frá síðasta ríkisstjórnarfundi, í nokkra daga, eftir því að ríkisstjórnin kynni einhver úrræði og hún er síðan bara tiltekin frestun á gjalddögum en ekki gengið lengra sem þó er það sem veitingastaðirnir, svo við tökum þá bara sem dæmi, hafa verið að kalla eftir mánuðum saman. Þannig er það búið að vera og þannig verður það vafalítið áfram í einhvern tíma enn. Svo langar mig líka að gera að umtalsefni, af því að við erum að tala um þetta í víðu samhengi, að kráareigendur hafa verið að benda á að þessar þrengri takmarkanir sem loka starfseminni að langmestu eða öllu leyti hjá þeim gerir í rauninni ekkert annað en að færa til ákveðna hegðun, þ.e. þeir sem hefðu gert sér glaðan dag á krá færa sig bara yfir á annan stað sem má hafa opið vegna þess að það er aðeins annars konar rekstur þar en þó hægt að setjast niður og njóta samvista við vini, kunningja og fjölskyldu. Það eru alls konar svona þversagnir byggðar inn í þetta sem vel er hægt að halda á lofti hér og ræða samhliða þessu. Ég vil bara árétta: Við eigum ekki lengur, komin næstum því tvö ár inn í faraldurinn, að hugsa um þessa bylgju sem síðustu eða þessa viku jafnvel sem þá síðustu eða að þegar núverandi samkomutakmarkanir og þrengingar á mannréttindum renna út þá hljóti að koma til þess að við slökum á klónni. Við verðum einfaldlega a.m.k. að gera ráð fyrir því og senda út þau skilaboð til þeirra sem standa í rekstri og eru að verða fyrir búsifjum vegna þessa að það sé einhvers konar hald í aðgerðum sem bíða ef þessi vika er ekki sú síðasta, ef þessar aðgerðir eru þess eðlis að það þurfi að framlengja þær til lengri tíma. Það er síðan hægt að hvetja ríkisstjórnina til dáða og beina því til hennar að hún hugsi líka betur um menningargeirann sem er annar geiri sem hefur orðið mjög þungt úti í öllum þeim hremmingum sem riðið hafa yfir okkur í þessu. Ég vil síðan taka mjög eindregið undir það sem fram hefur komið í þessari umræðu og við verðum auðvitað að halda á lofti og það er að við erum í þessum aðgerðum, við erum að ræða þetta mál hér í dag, einfaldlega vegna þess að mönnum hefur ekki tekist, þrátt fyrir fjölmargar áskoranir, þrátt fyrir að fjármagni hafi verið dælt inn til spítalans að einhverju leyti í sértækar aðgerðir, að koma því þannig fyrir að spítalinn anni faraldrinum betur þannig að við losnum við þessar takmarkanir. Það eru auðvitað stóra vandamálið hér og full ástæða til að rifja það upp í hvert einasta skipti sem við ræðum eitthvað tengt faraldrinum í þessum sal. Vangeta ríkisstjórnarinnar til að tryggja það að spítalinn geti sinnt hlutverki sínu jafnvel þótt aukið álag komi vegna faraldurs er ástæðan fyrir því að við erum að þrengja að réttindum fólks. Það er ástæðan fyrir því að við erum að takmarka samkomufrelsi, fundafrelsi, atvinnufrelsi og allt þetta sem við erum að ræða hér en varla fæst rætt af einhverju viti í þinginu nema þá fyrir kurteisissakir af og til þegar mál detta hingað inn. Ég vil segja að lokum að við í Viðreisn styðjum að þetta mál nái fram að ganga. Þetta verður hins vegar að vera partur af miklu víðtækari stuðningsaðgerðum til þeirra hópa sem við erum að ræða, þeirra fyrirtækja og rekstraraðila sem hér eru undir. Það þarf miklu meira til. Við erum bara ýta vandanum fram á seinni hluta ársins. Við erum ekki að taka á honum. Við erum ekki að henda honum út af borðinu. Við erum einfaldlega bara pínulítið, eins og ég held að einn hv. þingmaður hafi rætt það hér áðan, að lengja í hengingarólinni. Það kemur að skuldadögum og þá verða fyrirtækin sem hér er undir að vera búin að fá miklu skilvirkari og raunhæfari alvöruúrræði til að bregðast við þeim rekstrarvanda sem til er kominn vegna þess að ríkið hefur sagt: Þið þurfið að loka. Þið þurfið að verða fyrir tekjufalli. Þið þurfið að draga saman seglin á meðan við förum í þetta. Þessi fyrirtæki og þessi rekstraraðilar eiga það skilið að lengra sé gengið en gert er í þessu máli. Ég árétta að þótt við í Viðreisn styðjum að þetta mál nái fram að ganga þá að sjálfsögðu köllum við eftir því að farið verði í víðtækari stuðning við þessi fyrirtæki.