Herra forseti. Við fjöllum hér um veiðigjöld í 3. umr. Fyrir liggur nefndarálit meiri hluta atvinnuveganefndar og það hljóðar svo: Nefndin fjallaði að nýju um málið eftir 2. umr. Á fund nefndarinnar komu Aron Baldursson frá Fiskmarkaði Íslands hf., Daði Hjálmarsson frá KG fiskverkun, Heiðrún Lind Marteinsdóttir og Ægir Páll Friðbertsson frá Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi og Indriði Þorláksson. Við meðferð málsins kom fram almenn ánægja með breytta aðferðafræði við útreikning veiðigjalds, að það verði byggt á upplýsingum sem eru nær í tíma og að ríkisskattstjóri sé sá aðili sem hafi ríkan aðgang að gögnum og/eða heimildir til að biðja um viðeigandi upplýsingar. Einnig kom fram fyrir nefndinni að hagnaður sjávarútvegsfyrirtækja á tilteknum svæðum hefði dregist talsvert saman. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi breytingartillögu sem samþykkt var við 2. umr. um frítekjumark. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Ásmundur Friðriksson var fjarverandi við afgreiðslu málsins og ritar undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir nefndarálitið rita Lilja Rafney Magnúsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Kolbeinn Óttarsson Proppé og Njáll Trausti Friðbertsson. Málið hefur fengið ítarlega umfjöllun, eins og komið hefur fram í 2. umr. Haldnir hafa verið 13 fundir í atvinnuveganefnd um málið. Gestir, vel yfir 100, hafa komið og fjöldi umsagna hefur borist, hátt í 50 umsagnir, og málið hefur verið rætt vel og vandlega. Það fór í kynningu hjá hæstv. sjávarútvegsráðherra sem hélt fundi vítt og breitt um landið. Ég tel að við séum komin á þann stað núna að ekki sé eftir neinu að bíða, enda renna lög um veiðigjöld út um áramótin svo brýnt er að ný lög taki við. Ég tel að aðferðafræðin við þessi nýju lög sé mjög góð og ég tel ástæðu til að rekja það aðeins í stuttu máli. Í lagafrumvarpinu sem nú liggur fyrir er lagt til að reiknistofn veiðigjalds hvers árs byggist á afkomu viðkomandi á hverjum nytjastofni. Lagt er til að gjaldhlutfall veiðigjalds á reiknistofni verði 33%, sem er sama gjaldhlutfall og er í gildandi lögum. Lagt er til að veiðigjald verði ákveðið í lok hvers árs fyrir næsta almanaksár í stað þess að vera ákveðið í ágúst fyrir komandi fiskveiðiár. Lagðar eru til breytingar til að einfalda stjórnsýslu veiðigjalds sem felast í því að verkefni veiðigjaldsnefndar verða að mestu færð til embættis ríkisskattstjóra og sömuleiðis verði sérstök þingmannanefnd um veiðigjald lögð niður. Einnig er í frumvarpinu lagt til að svokallað frítekjumark verði óbreytt, þ.e. kveðið verði á um að hver gjaldskyldur aðili greiði 20% af fyrstu 4,5 millj. kr. og 15% af næstu 4,5 millj. kr. Eins og komið hefur fram, og búið er að samþykkja við 2. umr. breytingartillögu frá meiri hlutanum um, verður frítekjumarkið í frumvarpinu þannig að það verður 40% afsláttur af fyrstu 6 millj. kr. af álögðu veiðigjaldi, sem kemur sér mjög vel fyrir smærri og meðalstór fyrirtæki í sjávarútvegi sem og byggðarlög. Fram kom hjá þeim gestum sem komu fyrir nefndina milli 2. og 3. umr. að eftir greiningu Deloitte á 61 útgerð í landinu dróst hagnaður saman um 51% milli fiskveiðiáranna 2016/2017, sem þýðir 27 milljarða, en misjafnt var milli svæða hversu mikið hagnaður dróst saman. Til dæmis í Snæfellsbæ dróst hagnaður saman um 89% og 83% í Grindavík. En á þeim svæðum þar sem uppsjávarvinnsla er var minni samdráttur, hagnaður dróst saman þar um 54–62%, þ.e. á Austfjörðum og í Vestmannaeyjum. Vissulega kemur þar inn í líka sérstakur skattafsláttur sem var felldur niður. Veiðigjöldin, t.d. í Snæfellsbæ, hækkuðu um 300% milli fiskveiðiáranna 2016/2017 og 2017/2018. Í Grindavík hækkuðu þau á þessu tímabili um 215% og Austurlandi um 76%. Þetta er umhugsunarvert í þeirri umræðu sem hefur verið um málið og ef þingmenn eru á þeirri skoðun að veiðigjöld eigi að vera afkomutengd og við ætlum að ganga inn í breytt fyrirkomulag þar sem ríkisskattstjóri hefur miklar heimildir til að vinna með gögn úr skattskýrslum um afkomu fyrirtækja, þá hljótum við að horfa til þess að hagnaður í sjávarútvegi á Íslandi er mjög sveiflukenndur og veiðigjöldin komi til með að miðast við afkomu sem næst rauntíma hverju sinni. Það tel ég nást í frumvarpinu og að við sem þjóð sem viljum fá eðlilega auðlindarentu af okkar sameiginlegu auðlind getum verið mjög sátt við þá aðferðafræði sem notuð er í þessu frumvarpi til laga um veiðigjöld sem komi til með að vera til framtíðar og að við getum fengið hækkun á veiðigjöldum á milli ára. Við getum fengið lækkun allt eftir því hvernig afkoman sveiflast til. Við erum að taka sérstakt tillit til þessara litlu og meðalstóru útgerða með því að þrýsta frítekjumarkinu og afslættinum neðar sem nýtist þeim langbest. Í umræðunni hefur milliverðlagning verið til umfjöllunar þar sem verið er að taka úr lögum um veiðigjöld að vinnslan sé þar inni. Fulltrúar frá ríkisskattstjóra sem komu fyrir nefndina telja að lög um milliverðlagningu, þ.e. 57. gr. skattalaga, dugi og að ekki sé þörf á að breyta því að það lagaákvæði um milliverðlagningu, sem nær vissulega til fleiri atvinnugreina en sjávarútvegs, og að ekki væri þörf á að styrkja það ákvæði sérstaklega. En ef það yrði gert, miðað við þá reynslu til framtíðar að þess þurfi, þá yrði það gert í öðrum lögum en þessum lögum hér. Ég tel mjög mikilvægt að farið verði sem best ofan í þessa hluti af hálfu embættis ríkisskattstjóra og að við höfum upplýsingar frá Fiskistofu um aflaverðmæti hverrar tegundar og upplýsingar um hag greinarinnar sem kemur fram í skattframtali. Annars tel ég að ekki þurfi að hafa fleiri orð um málið, búið er að ræða það vel og lengi, bæði utan þings og innan, í nefndinni og hér í þingsal við 1. og 2. umr. Ég legg til að málið fái afgreiðslu sem fyrst. Það er brýnt vegna þess að lög um veiðigjöld renna út um áramótin og framvegis verður miðað við almanaksárið en ekki eins og verið hefur frá 1. september til 31. ágúst hvert ár. Ég lýk máli mínu í bili og tel að við séum búin að ná vel utan um þetta umdeilda mál sem hefur verið mjög lengi í umræðu í þjóðfélaginu og að sátt eigi að geta náðst um þessa aðferðafræði sem mér finnst vera kjarninn í þessu þegar upp er staðið.
Herra forseti. Hv. þingmanni verður tíðrætt um stöðu lítilla og meðalstórra útgerða í þessu samhengi og mikilvægi þess að hækka afslátt til smærri útgerðanna. Raunar er það áberandi í öllum rökstuðningi með þessu máli að ástæða þess að nauðsynlegt sé að ganga svona skarpt til verka, í miklum pólitískum ágreiningi hér í þingsal, sé mjög slæm afkoma greinarinnar. Mig langar í fyrra andsvari við hv. þingmann að spyrja: Hvaða gögn hefur nefndin til grundvallar þegar kemur að slæmri stöðu lítilla og meðalstórra fyrirtækja, að verri afkoma þessara fyrirtækja sé með nokkrum hætti stærðartengd? Hér hefur verið staðhæft í þingsal, m.a. af hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, að ráðuneyti hans hafi engin slík gögn eða greiningar undir höndum, að ekkert bendi til þess að til staðar sé stærðartengdur afkomuvandi í sjávarútvegi. Hér stöndum við í þingsal með mál sem snýst öðru fremur um að veita þurfi smærri fyrirtækjum sérstakan afslátt af því að staða þeirra sé með einhverjum hætti miklu verri en staða annarra fyrirtækja. Ég auglýsi eftir slíkum gögnum því að ég hef ekki séð neinar greiningar í þessa veru. Í málflutningi hér í þinginu, þegar hæstv. ráðherra mælti fyrir frumvarpinu sjálfu, virtist hann ekki heldur hafa slíkar upplýsingar undir höndum og raunar hefur verið staðhæft ítrekað, af sérfróðum aðilum, við mig að engan marktækan mun sé að finna á afkomu smærri fyrirtækja og stærri hvað þetta varðar. Vissulega sé verulegur breytileiki í afkomu fyrirtækja en hann sé ekki stærðartengdur.
Herra forseti. Það liggja fyrir skýrslur sem styðja við það að lítil og meðalstór fyrirtæki hafi ekki sömu afkomu. Ég kynnti hér áðan greiningu Deloitte á mismunandi afkomu fyrirtækja þar sem hagnaður hefur dregist mjög mikið saman. Fyrir liggur skýrsla sem landshlutasamtök á Vestfjörðum og Vesturlandi létu gera um afkomu fyrirtækja á þeim landsvæðum sem sýnir glögglega að afkoma þeirra er mjög erfið og rekstrarskilyrði slæm. Þessi gögn eru opinber og hægt að kynna sér þau. Þetta kom einnig fram í umsögn Byggðastofnunar sem hefur puttann á púlsinum gagnvart þessum litlu og meðalstóru fyrirtækjum. Byggðastofnun er með sérstakan kvóta fyrir brothættar byggðir og þau sjávarpláss sem falla undir samninga um brothættar byggðir og sérstakan byggðakvóta. Það kemur skýrt fram, í umsögn hennar um veiðigjöldin, að afkomu- og rekstrarskilyrði þessara litlu og meðalstóru fyrirtækja séu mjög erfið og skeri sig úr. Ég tel því að við höfum nægar upplýsingar til að byggja á og að mæta þurfi þessu sérstaklega. Ég er hér með úttekt á milli fiskveiðiára 2016/2017 og 2017/2018. Í Ísafjarðarbæ hefur veiðigjaldið t.d. hækkað á milli þessara ára um 265%, í Bolungarvík um 223%, í Vesturbyggð um 212%, í Tálknafjarðarhreppi um 136% og þannig mætti áfram telja. Þetta eru dæmigerðir staðir fyrir litlar og meðalstórar útgerðir.
Herra forseti. Þetta virðast þá vera gögn og upplýsingar sem hæstv. sjávarútvegsráðherra og ráðuneyti hans hafa ekki haft undir höndum þegar málið var flutt í haust. Þegar maður stendur hér sem óbreyttur þingmaður veltir maður því fyrir sér á hvað maður eigi að treysta í þessari umræðu. Þetta er í fyrsta skipti sem ég heyri þetta nefnt í umræðu af hálfu meiri hluta atvinnuveganefndar, að þetta sé vandamál í greininni. Hinu hefur ítrekað verið haldið fram, m.a. af hálfu hæstv. ráðherra, að þetta sé ekki stærðartengdur vandi, þetta hafi vissulega með mismunandi útgerðarflokka að gera en ekki stærð. Það leiðir hugann að öðru. Í rökstuðningi hv. þingmanns er ítrekað verið að vísa til versnandi afkomu greinarinnar og það er kannski undirliggjandi ástæða þess að hér er verið að breiða yfir. Þetta hefur ekkert með það að gera að færa gjaldtöku nær í tíma. Þetta hefur allt með það að gera að ríkisstjórnin telur nauðsynlegt að lækka veiðigjöldin út af verri afkomu eða versnandi afkomu greinarinnar. Þá veltir maður því svolítið fyrir sér. Þegar við horfum á fyrstu 11 mánuði þessa árs hefur útflutningsverðmæti sjávarafurða hækkað um 20%. Það er ekki að sjá í viðskiptum sjávarútvegsfyrirtækja, hvort heldur er með veiðiheimildir eða eignarhluti í sjálfum sér, að neinn bilbug sé þar að finna eða ótta við afkomu greinarinnar. Þvert á móti sjáum við viðskipti í áður óþekktum hæðum þegar að þessu kemur. Það leiðir hugann að því að kannski hafi þessi meinti afkomuvandi fyrst og fremst með það að gera að greinin var jú í sex vikna verkfalli á síðasta ári og það er kannski ekkert skrýtið að það hafi haft einhver áhrif á afkomu sjávarútvegsins í heild sinni. Það er þá kannski spurning mín til hv. þingmanns: Er það hlutverk ríkisvaldsins að bregðast við afkomutapi vegna verkfalla með því að ráðast í lækkun veiðigjalda?
Herra forseti. Ég ítreka að það er ekki verið að lækka veiðigjöld. Það er verið að leggja fram mál sem gengur út á það að afkomutengja veiðigjöld í rauntíma. Einhvers staðar verðum við að draga þá línu. Það er bara þannig. Þess vegna er, í bráðabirgðaákvæði fyrir næsta ár, höfð önnur aðferðafræði þar sem veiðigjaldanefnd stillir af miðað við afkomu undanfarinna ára fast gjald fyrir hverja tegund. Síðan verður þetta frumvarp virkt árið 2020 þegar ríkisskattstjóri getur unnið með þær upplýsingar sem frumvarpið sýnir fram á að vinna eigi með til að afkomutengja veiðigjöld. Hv. þingmaður Viðreisnar verður bara að fara að horfast í augu við að það er verið að stilla þetta af miðað við afkomu og afkoma greinarinnar sveiflast til. Það liggja fyrir gögn um að afkoma þessara litlu og meðalstóru fyrirtækja hefur verið erfið vegna þess að miðað var við afkomu mjög langt aftur í tíma en ekki í rauntíma. Mörg þessara fyrirtækja munu ekki þola annað ár að óbreyttu. Það er bara staðreynd sem menn þurfa að horfast í augu við. Í upphafi umræðunnar gerði ég grein fyrir því að ég hefði fyrirvara á þessu frumvarpi og að ég vildi láta skoða það sérstaklega að reyna að mæta erfiðleikum lítilla og meðalstórra fyrirtækja með því að styrkja frítekjumarkið. Við kölluðum inn í nefndina upplýsingar frá ýmsum aðilum. Þar á meðal liggur þessi Deloitte-skýrsla fyrir fyrir þá landshluta sem ég nefndi hér, Vesturland og Vestfirði, og fleiri gögn hafa bæst við milli 2. og 3. umr. varðandi Deloitte-úttekt á stöðu fyrirtækja og umsögn Byggðastofnunar. Fleira mætti telja sem styður það að meiri hlutinn lagði til tillögu um að styrkja frítekjumarkið sem hefur verið gert. Það er auðvitað mjög gott mál til þess að við fáum ekki fjöldagjaldþrot í framhaldinu.
Herra forseti. Hér stöndum við og ræðum veiðigjöld við 3. umr. Ég ætla að freista þess að halda mér rólegri en ég gerði undir lok 2. umr. Ég fagna viðveru hæstv. sjávarútvegsráðherra hérna, það er mikilvægt að ráðherrar fylgi eftir málum sínum og fylgist með því sem fer fram. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir sagði svona um það bil að ekki þyrfti að hafa mörg orð um málið. Það væri búið að ræða mikið innan þings og utan, búið að ná utan um það og að sátt ætti að vera um aðferðina. Þetta mál hefur verið deilumál þjóðarinnar í um 30 ár og ég held að þrátt fyrir góðan vilja ríkisstjórnarinnar sjáum við ekki endilega í land með það. Jafnvel þótt við getum tekið undir það með hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur að aðferðin, það að leitast við að innheimta gjöld miðað við rauntíma, sé ágæt hugmynd þá er ekkert rætt í frumvarpinu hvar sá þröskuldur eigi að vera. Það er í stuttu máli einfaldlega tekið meðaltal af gjaldi frá 2009 og sagt að það sé í rauninni það sama og nú er lagt til. En það sem skekkir myndina er að fyrstu þrjú árin á því tímabili voru nánast málamyndagjöld á greinina og allir sem kunna hlutfallsreikning skilja að það gefur ekki raunsanna mynd. Staðreyndin er að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir studdi ríkisstjórn á árunum 2009–2013 sem talaði um að þau viðmið ættu að vera 60%, en nú eru þau 33% og þar er töluverður munur á. Þá held ég að ekki gangi að fullyrða eða óska þess eða vænta að hér sé komin einhver stór sátt í málinu. Hv. þingmaður talar líka um að afkoma hafi versnað töluvert og vísar í tölur frá Deloitte, sem er sama fyrirtæki og reiknar milljarðatap fyrir útgerðir vegna makrílkvótans, en það er annað mál. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson benti á að á síðasta ári voru verkföll sem höfðu örugglega mikil áhrif á greinina. Þá skulum við á endanum ekki gleyma þeirri staðreynd að tíu stærstu, held ég, útgerðarfyrirtækin í landinu greiddu sér 23 milljarða, þannig að varla hefur árað sérstaklega illa hjá þeim. Væntanlega gætu þau fyrirtæki a.m.k. staðið fyrir meiri innborgun fyrir nýtingu á takmörkuðum auðlindum í augu þjóðarinnar á sama tíma og ríkisstjórnin sér ekki fært að efna að fullu loforð sem gefin voru við 1. umr. fjárlaga og kom ekki til móts við hópa sem allt uppgangstímabilið, sem er fordæmalaust langt í lýðveldissögunni, fengu í rauninni það réttlæti sem hefði mátt vænta og hefði a.m.k. mátt trúa að Vinstrihreyfingin – grænt framboð myndi berjast með oddi og egg fyrir. Nú má vel vera að þau átök hafi átt sér stað inni í ríkisstjórnarherberginu eða hjá þingflokkunum. En það er ekki sýnilegt hér ef við berum saman þá vegferð sem við erum í með veiðigjöldin og horfum til fjárlaga og þeirra breytinga, sérstaklega á fjárlögum, sem voru milli umræða, af því að það skal viðurkennast að býsna miklu var bætt í og ekki veitti af í fjárlögunum. Það er sérkennilegt að í fjárlagaumræðunni hafi peningar til verstu hópanna dregist saman á sama tíma og útgerðin er varin algjörlega óháð því hvort fyrirtækin eru illa stödd eða vel stödd. Ég skal vera fyrstur til að viðurkenna að það kann að vera að til séu útgerðarform í landinu, hvort sem það fer eftir því eða stærðum eða öðru, ég ætla ekki að þrátta um það, sem eiga við meiri rekstrarerfiðleika að glíma og eitthvað í umhverfinu sem gerir það að verkum. Það kann líka að vera að það þurfi að verja þau fyrirtæki vegna þess að þau geta haft bæði menningarlega mikilvægt hlutverk í landinu og ekki síður byggðarlega. Förum þá þangað og bætum þeim fyrirtækjum á einhvern hátt upp þær aðstæður sem þau búa við og réttlætum það með því að við séum að verja hagsmuni sem ég held að við séum öll sammála um. En mér finnst skrýtið að taka heila atvinnugrein þar sem skilur ótrúlega mikið á milli verst reknu fyrirtækjanna og þeirra best reknu og stilla gjaldtökuna, miða við þá sem eru í mestu erfiðleikunum og leyfa öllum hinum sem þar eru fyrir ofan einhverja línu að ganga út úr greininni með milljarða á milljarða ofan. Ég spyr: Í hvaða atvinnugrein þekkist það? Sjálfur er ég búinn að vinna 20–30 ár í byggingargeiranum. Stundum hefði maður kannski óskað þess að þar væru reistar þannig girðingar að ekkert fyrirtæki gæti hreinlega lent í rekstrarerfiðleikum. Þannig hefur það ekki aldeilis verið. Á þeim 20–30 árum er ég sennilega búinn að fara í gegnum þrjár eða fjórar byggingarkreppur. Þannig er lífið. En ég held hreinlega að það sé þannig að mikill hluti af þessum fyrirtækjum ætti að geta borgað meira. Og af því að við erum að tala um þetta óleysta svar, hina ósvöruðu spurningu í frumvarpinu um hvað gjaldið eigi að vera hátt, af því að sú umræða hefur raunverulega ekki átt sér stað heldur er bara búið að búa til einhverja reikniformúla, þá velti ég líka fyrir mér að með frumvarpinu er í rauninni verið að losa fyrirtækin við gjöld miðað við afkomuna 2015, sem er eitt besta árið í útgerð síðari ára. Eigum við ekki að framlengja þetta frumvarp óbreytt um eitt ár eins og við gerðum í haust og fá dálítið miklar tekjur fyrir 2015 sem er hægt m.a. að nýta upp í kostnað vegna útgjalda sem við verðum fyrir út af makrílklúðrinu? Ég held að það væri reynandi. Í þessum umræðum, alveg frá fyrsta degi, hafa stjórnarflokkarnir reynt að aftengja umræðuna um veiðigjöld frá úthlutunaraðferðum með öllu. Það er alveg rétt að þetta var skilið að á sínum tíma. En ég held að bæði dómurinn og umræðan í samfélaginu sýni okkur að það er ekkert hægt, þetta hangir allt saman. Það er enn skrýtnara þegar menn eru með ótímabundnar heimildir sem verða til vegna veiðireynslu í þrjú ár, að verið sé að lækka gjaldið og að það sé extra lágt. Það ætti einmitt að vera miklu hærra ef menn hafa ótímabundnar heimildir og geta gengið út frá því sem vísu. Ef við tökum verktakafyrirtæki sem væri búið að byggja 30% af opinberum byggingum síðustu þrjú til sex árin, myndum við láta okkur detta í hug að í framtíðinni myndu þau halda þeim 30% alveg sama hvað yrði byggt, Landspítalinn eða nýtt Þjóðleikhús eða menningarhús eða hvað sem er? Það þætti öllum fráleitt, af því að almenna reglan er auðvitað að ef verið er að kaupa eða deila út takmörkuðum gæðum þá er tilboða leitað. Við höfum hins vegar ekki komið inn í þessa umræðu með tillögur um markaðsgjöld vegna þess að við erum raunsæ og áttum okkur á því að hér er ekki meiri hluti fyrir því. Það væri auðvitað miklu skynsamlegri leið vegna þess að þá værum við virkilega að tala um afkomutengingu, af því að góðir útgerðarmenn myndu væntanlega bjóða miðað við það sem þeir telja sig geta gert. Þar fyrir utan getum við svo verið með ýmsar hindranir eða girðingar eins og eru í raun í öllum mögulegum útboðum til þess að gæta sjónarmiða þeirra sem eru smærri, þeirra sem búa í dreifðum byggðum eða annað slíkt. Það er í rauninni verið að snúa út úr þegar því er haldið fram að í því felist einhver brjálæðislegur stórkapítalismi sem muni þjappa öllum veiðiheimildum á fárra hendur. Það þarf ekkert að vera svona. Við erum með lög um hversu mikið má eiga og veiða. Við getum líka verið með reglur um stærðir og ýmislegt annað. Vissulega mun það gefa lægra gjald í útboði en ella, en ég held að við séum öll sammála um að markmiðið er ekki að taka eins mikið og við mögulega getum af því að við viljum byggja þessa grein á fyrirsjáanleika og við viljum að hún sé rekstrarhæf. Það er ekki verið að ræða það. En þetta er að mörgu leyti miklu eðlilegra. Og þetta er, eins og ég alla vega las og lærði þá litlu stjórnmálafræði sem ég gerði í mínum menntaskóla og í gegnum lestur dagblaða, rauði þráðurinn í hugmyndafræði sem hæstv. sjávarútvegsráðherra eða flokkur hans stendur fyrir. Ég held að þetta væri miklu betra. Ég held að líka sé nauðsynlegt að tímabinda heimildirnar. Ég held að við sjáum það á þeim dómi sem féll að það er nauðsynlegt og það er líka langeðlilegast, vegna þess að það geta komið upp sjónarmið, það getur myndast sú staða að menn vilji fara aðrar leiðir. Þá er náttúrlega ófært að við getum það ekki. Líklega væri best að við næðum saman um nýtt auðlindaákvæði í stjórnarskrá, en bitur reynsla okkar síðustu ár sýnir okkur að það verður varla gert neitt á næstunni þrátt fyrir að við vildum gjarnan gera það. Ég átta mig á því að þetta frumvarp mun verða að lögum. Ég skil það og hef áttað mig á því að hér inni er meiri hluti fyrir því. Þá verður svo að vera. Ég vonast til þess að breytingartillaga um að framlengja þetta í eitt ár nái fram að ganga, vegna þess að ég tel það skynsamlegast. Ég held að það væri greininni fyrir bestu að meiri sátt næðist um kerfið þannig að ný ríkisstjórn sem hefur aðrar hugmyndir og þjóð sem fær að kjósa næst og velur að byggja á öðrum sjónarmiðum þurfi ekki að horfa upp á að verið sé að kollvarpa kerfi, enda viljum við það ekki. Við erum tilbúin til að mæta inn í svona umræðu á sáttamiðaðan hátt. Við áttum okkur á því að við fáum ekki allt. Ég myndi t.d., hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, álíta að það væri fullnægjandi sigur fyrir Samfylkinguna að ná fram þó ekki væri nema í bili fiskveiðistefnunni eins og hún birtist á heimasíðu Vinstri grænna. [[Gripið fram í: Gangið bara í Vinstri græna.]]Það væri í rauninni nægilegt fyrir mig vegna þess að sá flokkur hefur talað fyrir sjónarmiðum sem mér hafa sumpart hugnast. Flokkurinn birtir á heimasíðu sinni stefnu sem er í algjörri andstöðu við það sem þeir tala svo um á þessu þingi og heiðarlegast væri þá að segja: Í þágu stærri hagsmuna sem við teljum okkur vera að ná í þessu og þessu og þessu máli, þá bökkuðum við og gáfum eftir í þessu máli. Það kemur á óvart að hv. þingmaður skuli verja þetta [[Forseti hringir.]]með kjafti og klóm.
Virðulegi forseti. Það er rétt að hv. þingmaður var þokkalega rólegur í þessari framsögu sinni, til muna betri en síðast þegar við ræddum þetta. En mig langar að forvitnast aðeins um hugsunina í breytingartillögunni. Er hugsunin sú að nota nýjustu upplýsingar um hag veiða og vinnslu sem grunn veiðigjaldanna eins og lögin ákveða, hv. þingmaður? Ég vænti þess að hann heyri hvað ég er að segja. [[Gripið fram í.]]Er hugsunin ekki sú að fara að 8. gr. gildandi laga, sem tillagan hljóðar upp á að verði framlengd eða staðfest, um að nýjustu upplýsingar í skýrslu Hagstofunnar um hag veiða og vinnslu verði notaðar sem grundvöllur að ákvörðun veiðigjalda? Er það ekki svo?
Herra forseti. Ég er nú reyndar að tala fyrir því að lögin eins og þau eru í dag haldist óbreytt í eitt ár og menn greiði þá miðað við eins og reksturinn var 2015. Ég held að það sé rosalega mikilvægt fyrir okkur að tengja þessi mál aftur saman, reyna að ná sátt um tímabundna úthlutun. Þá er hægt að byggja á frumvarpi fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, hæstv. samgönguráðherra í dag. Allir flokkar nema Sjálfstæðisflokkurinn hafa talað fyrir því. Ég held að það megi líka alveg ræða það efnislega eftir eitt ár, þegar við semjum og samþykkjum svo frumvarp sem lýtur að rauntímagreiðslu eins og hér er til umræðu, hvort hún eigi að vera 33% eða 40% eða 50% eða hvað. Sú umræða hefur ekki farið fram.
Virðulegi forseti. Ég held að sú umræða hafi ekki getað átt sér nægilega mikinn stað hér í þingsal vegna þess að menn hafa verið uppteknir af því að blanda fiskveiðistjórnarlögum og breytingum á þeim inn í umræðu um breytingar á lögum um veiðigjald. En ef ég hef skilið hv. þingmann rétt þá er hann að mælast til þess að í stað tveggja til þriggja ára gamalla upplýsinga til grundvallar veiðigjaldi þá verði veiðigjald næsta árs ákveðið á grundvelli þriggja til fjögurra ára gamalla upplýsinga. Við eigum bara að láta greinina þola það lengur. 8. gr. laganna um veiðigjald, sem hér er gerð tillaga um að verði framlengd, kveður á um það að Hagstofa Íslands safni upplýsingum um hag veiða og vinnslu. Hún kveður á um það að nýjustu skýrsluna eigi að nýta til að leggja veiðigjöldin á. Þetta er einföld spurning: Á sem sagt ekki að nýta þá skýrslu til álagningar og sem grundvöll álagningar veiðigjalda ársins 2019?
Herra forseti. Ég ætla ekkert að svara þessu öðruvísi en að lögin eru þá bara óbreytt í eitt ár. Það eru ósköp einfaldar ástæður fyrir því að hér var engin umræða í rauninni um hvar gjaldið ætti að liggja vegna þess að í allri 2. umr. voru stjórnarliðar og þar með hæstv. sjávarútvegsráðherra miklu uppteknari af því að finna leiðir til þess að misskilja breytingartillögur stjórnarandstöðunnar. Og þegar blóðþrýstingurinn í mér var sem hæstur í andsvörum við hæstv. sjávarútvegsráðherra þá var það einfaldlega vegna þess að á meðan ég var að reyna að svara þá stóð hæstv. ráðherra hérna og gaspraði fram í, bak við myndavélarnar þannig að hann sást ekki, og var einmitt alltaf að spyrja út í okkar tillögur. Hann virtist ekki hafa minnsta áhuga á að tala um sínar eigin.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir alveg prýðisgóða ræðu. Það vekur mann dálítið til umhugsunar í þessu máli að hér er talað um mikilvægi þess að sátt og stöðugleiki ríki um þessa grundvallaratvinnugrein þjóðarinnar, að hún búi við fyrirsjáanlegt og stöðugt rekstrarumhverfi og þar með gjaldtökuumhverfi. Hv. þingmaður og formaður atvinnuveganefndar talaði hér um að hún byndi vonir við að um það fyrirkomulag sem hér er væntanlega verið að afgreiða, myndi ríkja sátt. Mig myndi langa til að spyrja hv. þingmann, sem er um leið formaður Samfylkingarinnar: Kannast hv. þingmaður við að eitthvert samráð hafi verið haft við flokk hans við undirbúning þessa máls á sínum tíma eða að stjórnarmeirihlutinn hafi sýnt hina minnstu viðleitni til þess að leita einhverrar þverpólitískrar sáttar um þetta mál?
Herra forseti. Nei, hv. þm. Þorsteinn Víglundsson, ég kannast ekki við það. Ég man þó eftir því að hæstv. sjávarútvegsráðherra hringdi í mig í aðdraganda þess að hann ætlaði að fá samþykkt frumvarp í vor sem ríkisstjórnin var hrakin til baka með vegna andstöðu þjóðarinnar, en síðan hafa ekki verið nein samtöl á þeim nótum. Það er auðvitað alveg rétt að málið hefur í rauninni verið til umfjöllunar í nefndinni og margir aðilar komið þar að. Og í flestum tilfellum var nú svo sem vitað hvað flestir umsagnaraðilar myndu segja hvað varðar þennan gamla góðkunningja alþingismanna sem fiskveiðistjórnun og veiðigjöld eru. En ekki var gerð mikil tilraun milli stjórnar og stjórnarandstöðu til að reyna að finna einhvern samningsflöt, eins og raunar fyrrverandi sjávarútvegsráðherra, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, reyndi með því að skipa þverfaglegan [[Forseti hringir.]]hóp sem fór ágætlega af stað. En því miður gat hún ekki haldið áfram vegna þess að ríkisstjórnin sprakk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég kannast nefnilega ekki við það heldur að til okkar flokks hafi verið leitað í þessum efnum. Formaður atvinnuveganefndar talar um einmitt víðtækt samráð og jákvæðar umsagnir í málinu. Ég er svo sem ekkert hissa á því. Mér sýnist að hvert einasta útgerðarmannafélag landsins hafi skilað inn sjálfstæðri umsögn um málið, og að þær skuli teljast að meiri hluta til jákvæðra umsagna kemur kannski ekkert á óvart miðað við hvert eðli og efni þessa frumvarps er. En það veldur manni vissulega vonbrigðum að menn taki það ekki einu sinni alvarlega, taki það ekki föstum tökum að reyna að ná einhverri þverpólitískri sátt um það, því að þessi ríkisstjórn hefur boðað önnur og breytt vinnubrögð. En hún sýnir það því miður ekki hér í máli sem er orðið svo brýnt. Ríkisstjórn, sem nýtur núna stuðnings 40% þjóðarinnar og fer ört minnkandi samkvæmt skoðanakönnunum, ætti kannski að hafa það í huga að í þetta skiptið væri vert að reyna en það, en það virðist ekki ætla að gerast í þetta skiptið frekar en hin.
Herra forseti. Já, ég tek undir það. Í stjórnarsáttmálanum stendur - þið fyrirgefið mér þó að ég kunni hann ekki orðréttan - að í öllum málum sem varða lengri framtíð, í öllum kerfum, sé ótækt annað en að byggja á mjög breiðu samráði. Því hefur einmitt verið flaggað talsvert í stjórnarskrármálinu, að það þýði ekkert að keyra mál í gegn, það verði að ná sem breiðastri sátt. Skattamál hafa verið nefnd af hæstv. forsætisráðherra sem einmitt slíkt mál og það má örugglega til sanns vegar færa. En fiskveiðistjórnarmál hljóta alveg örugglega að vera slíkt mál. Mál sem varðar íslenska þjóð gríðarlega mikið, ein af undirstöðuatvinnugreinum þjóðarinnar og uppspretta tekna sem fara því miður í allt of litlum mæli til almennings, meira til stórútgerða.
Herra forseti. Fram kom í máli hv. þingmanns að ekki hefði verið haft neitt samráð við fulltrúa minni hluta í þessu máli. Nú erum við búin að vera með þetta mál í umfjöllun í atvinnuveganefnd í rúma tvo mánuði og rætt það efnislega þar. Það liggur fyrir að fulltrúar minni hlutans, Samfylkingar, Viðreisnar og Pírata, hafa ekki lagt fram neina efnislega tillögu eða rætt neitt um hvaða breytingar þau vilja sjá á frumvarpinu. Fram kom breytingartillaga við 2. umr. eftir að málið var farið frá nefndinni, sem sneri að gjörbyltingu á fiskveiðistjórnarkerfinu, sem er ekki hérna til umræðu, en efnislega hafa fulltrúar í atvinnuveganefnd, þingflokks hv. þm. Loga Einarssonar, ekki lagt fram neina tillögu í nefndinni til umræðu um einhverja efnislega breytingu á frumvarpinu. Ég spyr hv. þingmann: Hvað á að taka mörg ár að fá fram einhverja niðurstöðu hjá Samfylkingunni um hvaða breytingar hún vill gera á þessu frumvarpi? Hvaða efnislegar skoðanir hefur hv. þingmaður á frumvarpinu?
Herra forseti. Ég held að það sé alveg viðbúið að það geti tekið nokkur misseri, jafnvel ár, að ná sátt í kerfinu. Hún næst hins vegar aldrei ef þetta er gert alltaf með gömlu aðferðinni, að það kemur bara tilbúið frumvarp og það fer til umræðu. Og jafnvel þó að kallaðir séu umsagnaraðilar þar inn og fólk skiptist eitthvað á skoðunum í nefndinni, þá er ekkert gert til þess að reyna að finna einhvern samhljóm áður en frumvarpið kemur fram. Ég talaði áðan um þverfaglegan samráðshóps sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir stofnaði þegar hún var ráðherra. Ég held að það hefði einmitt verið rétta aðferðin. Þrátt fyrir að einhverjir beri því við að sá hópur hafi verið sprunginn áður en ríkisstjórnin sprakk, þá er það rangt. Þar var efnislega góð samræða. Fólk var í rauninni komið dálítið áleiðis [[Forseti hringir.]]við að ná utan um ákveðna mikilvæga þætti. Ég held [[Forseti hringir.]]að hæstv. sjávarútvegsráðherra væri sæmst að endurskipa þann hóp.
Herra forseti. Það er fróðlegt að heyra hvað hv. þingmaður ber mikið traust til hv. þingmanna Viðreisnar. Maður sér hvert hugurinn leitar í þeim málum. Er það þá rétt skilið að efnislega hafi hv. þingmenn Samfylkingarinnar ekkert við þetta frumvarp að athuga? Það er þá bara gott heilbrigðisvottorð fyrir þetta mál að ekki sé hægt að benda á neitt efnislegt sem mætti gera öðruvísi í frumvarpinu. Menn koma algjörlega blankir að þeirri umræðu og vísa fram í tímann. Við getum ekki beðið endalaust. Hv. þingmaður talaði um að verið væri að setja einhverja málamiðlun milli verst reknu og best reknu fyrirtækjanna og það væru til góðir útgerðarmenn og annað. Mig langar að heyra hjá hv. þingmanni hverjir eru góðir útgerðarmenn og hverjir eru slæmir. Hefur hv. þingmaður engar áhyggjur af þeirri miklu samþjöppun sem verið hefur í sjávarútvegi á síðustu árum? Á síðustu 12 árum hefur samþjöppun verði 60%. [[Forseti hringir.]]Á síðustu fjórum árum hefur samþjöppun verði 25% í krókaaflamarkskerfinu.
Herra forseti. Það er einfaldlega rangt hjá hv. þingmanni að ég hafi talað um góða og slæma útgerðarmenn. Ég talaði um útgerðarform sem byggju við verri rekstraraðstæður. Það geta verið utanaðkomandi aðstæður sem hafa ekkert með hæfni einstakra útgerðarmanna að gera. Svo getur líka vel verið að sumir séu góðir og aðrir slæmir, eins og í öllum atvinnugreinum. Við það glíma allar atvinnugreinar. Nei, ég held ekki að endalaus samþjöppun sé af hinu góða, enda höfum við mörg tæki til að bregðast við því, m.a. að setja lög um það hver eignarhlutur fólks getur verið í þessari grein. Það er alveg sjálfsagt að gera það. Það er heldur ekki til umfjöllunar þarna og við erum margbúin að gagnrýna það, t.d. hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, að það hafi kannski verið fullbratt niður brekkuna farið að rúlla úr 60% markmiðinu í 33%, eins og Vinstri græn gerðu.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði að tala um allt annað, en þessi aðdáun og dásömun hv. þingmanns á sáttanefnd fyrrverandi hæstv. ríkisstjórnar vekur mikla furðu mína og lýsingar hv. þingmanns á því að það hafi bara gengið mjög vel í þeirri nefnd og menn verið komnir nokkuð áleiðis eru í hróplegu ósamræmi við grein sem núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandís Svavarsdóttir, skrifaði 1. september í fyrra í Kjarnanum, þáverandi fulltrúi Vinstri grænna í þessari sáttanefnd. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann kannist ekki við þá gagnrýni hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur á nefndina, þar sem byrjað var á því að sparka í Vinstri græn og Framsókn af formanni nefndarinnar, segja að þau væru alveg þver. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir skrifaði sérstaklega um það. Svo skrifaði hún aðra grein 1. september, rétt áður en ríkisstjórnin, sem hv. þingmaður saknar svona ef skilja má af máli hans, féll, þar sem hún fer yfir það að tillögur fulltrúa Viðreisnar, hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson, séu á þá leið að ekkert sé fjallað um [[Forseti hringir.]]þjóðareign á auðlindinni heldur byggt á þeirri nálgun að um sé að ræða samninga milli útgerðarinnar og ríkisins á einkaréttarlegum grunni. Er þetta sú sátt sem hv. þingmaður saknar svo?
Herra forseti. Það er ekki rétt hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, að ég sakni fyrrverandi ríkisstjórnar sérstaklega, en þó get ég ekki séð að það sé allur munurinn á, nema þá kannski að þessi gengur skemur í loftslagsmálum. Ég las grein hv. þingkonu þáverandi, Svandísar Svavarsdóttur, og ég átta mig ekki á hverju hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé er að lýsa þegar hann talar um að það hafi verið sparkað í Framsóknarflokkinn og Vinstri græna í þeirri vinnu. Eins og ég upplifði þetta þá fór stærsti tíminn í það að viða að sér gögnum og reyna að finna einhvern grunn, finna sameiginlega fleti, og ef eitthvað er þá fannst mér kannski helst að fulltrúi Sjálfstæðisflokksins skæri sig úr og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir væri svona frekar með á okkar nótum. Hún talaði hins vegar um það að kannski ættum við fyrst að ná í gegn [[Forseti hringir.]]breytingum á stjórnarskrá og byggja á því.
Virðulegur forseti. Svo ég vitni í fyrri af tveimur greinum hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur, þegar hún lýsir því hvernig formaður þeirrar nefndar, Þorsteinn Pálsson, hóf vinnuna með því að kenna minni hlutanum um að meiri hlutinn geti ekki komið sér saman um stórmál: „Ekki varð hjá því komist að svara þessari grein Þorsteins enda var engu líkara en að formaðurinn væri að reyna að koma sökinni fyrir fram á aðra flokka á því sem fyrirsjáanlegt væri, eða því að starf nefndarinnar myndi engu skila.“ Þetta var, virðulegur forseti, andinn í þeirri nefnd sem hv. þm. Logi Einarsson, sem vissulega sat ekki í nefndinni, gefur að mínu viti brogaða mynd af með því að tala um að það hafi gengið bara virkilega vel. Það eru skjalfest dæmi um að einn hv. fulltrúi í nefndinni hafi ekki skrifað eina heldur tvær greinar sérstaklega um það og komið inn á það að líklega hafi nefndin aldrei neinu átti að skila. Já, vissulega var skotið á fulltrúa hv. Sjálfstæðisflokks líka. Hárrétt hjá þingmanni. En mér finnst þetta mjög broguð mynd sem hv. þingmaður gefur hér af atburðum sem ekki er þó lengra en eitt ár síðan að áttu sér stað.
Herra forseti. Já, það er rétt að formaður nefndarinnar, Þorsteinn Pálsson, skrifaði grein og talaði um minni hlutann. Ég tók það ekkert sérstaklega til mín, en kannski sannast það í þessu máli að sannleikanum verður hver sárreiðastur og einhverjir hafi séð sig knúna til að skrifa grein. En skoðun eins nefndarmanns, jafnvel þó að sá nefndarmaður skrifi tvær greinar, meira að segja þrjár, verður ekkert vísindalegri heimild um störf nefndarinnar en í rauninni afstaða annarra í nefndinni. Ég er hér einfaldlega að lýsa minni upplifun. Og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, var afskaplega góður þátttakandi í vinnu þessarar nefndar og það var ekki einu sinni komið á borðið neitt sem gat verið ásteytingarsteinn hjá henni. Hún var yfirleitt sammála okkur, hins vegar hélt fulltrúi Sjálfstæðisflokksins alltaf uppi sér sjónarmiðum á hverjum fundi.
Frú forseti. Við ræðum frumvarp til laga um veiðigjöld. Málið hefur lengi verið til umræðu hér og hlotið allnokkra umræðu í meðhöndlun þingsins nú í haust. Mér finnst oft ágætt, þegar farið er í svona mál, að bakka aðeins: Um hvað snýst þetta mál í raun? Í umræðum um veiðigjöld í gegnum tíðina hefur málið verið flækt óþarflega mikið í mínum huga. Talað er um sanngjarna hlutdeild þjóðarinnar í auðlindarentu og síðan er karpað um það lengi vel hvað sé auðlindarenta og hvernig hún sé frábrugðin annarri rentu o.s.frv. Mér finnst þetta í einföldu máli svona vaxið: Þetta er hráefnisgjald. Við erum öll sammála um að við erum með fiskveiðistjórnarkerfi sem byggist á sameign þjóðarinnar á auðlindinni, að við eigum öll fiskinn í sjónum sameiginlega en við úthlutum síðan veiðileyfum eða veiðiheimildum til útgerðanna til að nýta þessa sameiginlegu auðlind okkar og fyrir þær heimildir skuli útgerðin greiða sanngjarnt gjald. Þetta er þess vegna hráefnisgjald og setjum það aðeins í það samhengi að útflutningsverðmæti sjávarafurða á undanförnum árum hefur verið 200–240 milljarðar kr. á ári. Við erum hér að tala um hráefnisgjald fyrir þessa sameiginlegu auðlind okkar, sem skilar þessum 200–240 milljörðum á ári, upp á u.þ.b. 7 milljarða. Það eru 3% af verðmæti sjávarafurða til útflutnings. Það er það gjald sem útgerðinni finnst vera allt of hátt fyrir aðgang að þessari auðlind, fyrir að geta á endanum skapað þessi verðmæti. Það er kannski ágætt að hafa í huga að engin atvinnugrein, alla vega engin atvinnugrein í einkarekstri, hefur aðgang að ókeypis hráefni til að skapa úr verðmæti. Það þekkist ekki annars staðar. Það er ágætt að hafa það í huga að það er mjög algengt að horfa upp á hráefniskostnað, hráefnishlutfall, upp á 20–30%. Í þessu samhengi eru það 3% sem er nú sennilega ekki mjög hátt nema síður sé. Það er merkilegt að horfa upp á hægri menn, sem ættu að aðhyllast einhvers konar markaðsfyrirkomulag í þessu öllu saman, verða yfir sig hneykslaða þegar farið er að tala um markaðslegt fyrirkomulag við verðlagningu þessa aðgangs. Dytti okkur í alvöru í hug að hafa þetta fyrirkomulag gagnvart einhverri annarri atvinnugrein? Veltum því fyrir okkur. Ef við værum að tala um nýtingu eðalmálma úr jörð, dytti okkur einhvern tímann í hug að aðgangur ætti nánast að vera ókeypis, að hráefnið sem slíkt væri verðlaust fyrir greinina, að það væri bara virðiskeðjan að koma gulli eða öðrum eðalmálmum til markaðar, þar lægi virðið en ekki í hráefninu sjálfu? Nei, ég held ekki. Við spreyttum okkur reyndar á því þegar kom að mögulegri nýtingu olíuauðlinda í íslenskri lögsögu. Þar tókum við ekki upp það fyrirkomulag sem hér er viðhaft heldur það einfalda fyrirkomulag að bjóða út nýtingarsamninga, eðlilega. Ég velti þessu oft fyrir mér líka í öðrum atvinnugreinum. Sú var t.d. tíðin í byggingariðnaði að byggingarlóðir fengust fyrir nánast ekki neitt. Það var nóg til af þeim, þeim var úthlutað nánast án endurgjalds, greidd gatnagerðargjöld fyrir. Síðan þrengdist að í skipulagi og hvað gerum við þá? Við förum að sjálfsögðu og bjóðum út þessar lóðir til hæstbjóðenda. Þar fórum við ekki í sögulega byggingarreynslu eða úthlutuðum um ævarandi tíð þeim takmörkuðu gæðum sem byggingarlóðirnar voru orðnar byggt á hefðarreynslu. Það er í raun alveg magnað hjá flokkum sem aðhyllast markaðslausnir að leggjast gegn markaðslausnum þegar kemur að því að verðleggja veiðiheimildir, að verðleggja veiðigjöld. Það er ekki mikil trú á markaðshagkerfinu hjá þessum flokkum þegar þeir treysta markaðnum ekki til þess að verðleggja jafn einfaldan hlut og aðgangur að takmarkaðri auðlind er, að treysta ekki sjávarútveginum sjálfum til að ákvarða í útboðum það gjald sem greinin er reiðubúin að borga fyrir þennan markaðsaðgang. Þetta er ekkert annað. Það er í einföldu máli verið að greiða fyrir aðgang að auðlindinni. Það er verið að greiða fyrir aðgang að hráefninu sem við erum síðan öll sammála um, og stendur skýrum orðum í lögum um stjórn fiskveiða, að sé sameign þjóðarinnar og hún skuli fá eðlilegt og sanngjarnt gjald fyrir. Ég hef ekki þá trú sem þessi ríkisstjórn virðist hafa, að fiskur í sjó sé nánast verðlaus, sé einskis virði, og hætta sé á því að fjöldagjaldþrot taki við í atvinnugrein sem ætlað sé að bjóða í þetta eða hvað þá að borga meira en 3% af markaðsverðmæti þessa sama afla. Það er það sem mér blöskrar mest í þessari umræðu. Ég verð eiginlega að segja eins og er að þegar maður hlustar á málflutning meiri hlutans finnst mér eins og verið sé að reyna að hafa mann að fífli. Það er verið að blekkja menn vísvitandi með þeim rökum sem hér eru færð upp á borð um af hverju sé svona brýnt að afgreiða þetta mál núna, hvað það sé sem sé svo stórhættulegt fyrir útgerðina í landinu ef við tökum ekki strax á og lækkum þessi veiðigjöld. Við skulum alveg tala skýrt um það, það er meginútgangspunktur þessara breytinga, það er ástæðan fyrir því að meiri hlutinn knýr svo fast á um að keyra þetta mál í gegn í bullandi pólitískum ágreiningi, að það er komið að gjalddaga á veiðigjöldum sem reiknast af mjög góðu ári sem útgerðin naut góðs af í formi hás afurðaverðs og hagstæðs gengis en vill núna ekki greiða veiðigjaldið sem hefði átt að greiðast af þessu hagstæða ári en naut vissulega afkomunnar. Ef við horfum á hvaða tveir punktar hafa helst verið í umræðunni hér þá er það annars vegar að gengið sé allt of nærri greininni verði ekki gerðar breytingar á útreikningi veiðigjalda sem að óbreyttu hefði orðið um 11–12 milljarðar, að okkur er sagt. Í öðru lagi að afkoma lítilla og meðalstórra útgerða sé mun verri en stærri útgerða og því verði að bregðast við með sérstakri lækkun fyrir þá tegund útgerðar. Það má segja ansi margt um þetta en það er ágætt að hafa í huga að verðmæti sjávarafurða á þessu ári hefur aukist umtalsvert. Verðmæti fyrstu 11 mánaðanna eru 20% meiri en á sama tíma í fyrra sem bendir ótvírætt til þess að lakari afkoma sjávarútvegs á síðasta ári, samanborið við árið 2016 eða 2015, svo að dæmi sé tekið, stafi fyrst og fremst af löngu sjómannaverkfalli í upphafi síðasta árs. Það skyldi engan undra að afkoma greinarinnar hafi látið á sjá eftir langt sjómannaverkfall. Það er hins vegar ekki hlutverk ríkisins, það er ekki hlutverk þjóðarinnar, að taka á sig þann kostnað í formi lægri veiðigjalda, enda myndi ég ætla að verðmæti veiðiheimildanna sjálfra, kvótans, hafi ekki breyst mikið þrátt fyrir það verkfall. Það vill svo til að verðmæti afurðanna tók ekkert mikið högg á sig og á þessu ári sjáum við fram á áframhaldandi hagfellda þróun í sjávarútvegi, bæði varðandi afurðaverð og ekki síður gengisþróun nú á síðari hluta ársins, sem skýrir það af hverju við erum með 20% aukningu í verðmæti sjávarafurða á milli ára. Það verður eitthvað svo innantómt bull, vil ég segja, þegar verið er að barma sér yfir því að útgerðin ráði ekki við að greiða á næsta ári af afkomu ársins 2016 af því að árið 2017 hafi verið svo slæmt. Ég get alveg fullvissað menn um það, telji menn sig ekki hafa reynslu af því, að það greiða afskaplega fá fyrirtæki reikningana sína með tveggja ára gamalli afkomu. Það er auðvitað afkoma þessa árs og næsta árs sem ræður greiðslugetu útgerðarinnar sem hér er verið að tala um, ekki afkoma ársins 2017. Það er fráleit afsökun að ætla að nota afkomu ársins 2017 til að knýja í gegn þær breytingar sem hér er verið að tala um í bullandi pólitískum ágreiningi. Varðandi seinni punktinn, varðandi afkomu lítilla og meðalstórra fyrirtækja, þá höfum við hlustað á hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sjálfan tala um það í þessum ræðustól að engin gögn séu til í ráðuneytinu sem bendi til þess að um sé að ræða stærðartengdan afkomuvanda. Hann geti vissulega verið háður ákveðnum útgerðarflokkum, hann geti verið háður landshlutum að hluta en það séu einfaldlega til fjölmörg dæmi um lítil fyrirtæki ekkert síður en stór sem séu með mjög vel viðunandi afkomu eða þaðan af betra. Það eigi ekki við rök að styðjast að þetta sé stærðartengdur vandi. Mér finnst þess vegna að ekki sé hægt að orða það öðruvísi en svo að það sé verið að ljúga að manni þegar þessum rökum er fleygt fram að hér séum við með atvinnugrein í einhverri nauð, sem verði að bregðast við í mikilli skyndingu til að hún ráði við reikninginn, ráði við veiðigjöldin á næsta ári, árinu 2019, þegar þessi veiðigjöld koma til greiðslu. Tökum fleiri dæmi um þetta sama. Horfum á hvernig greinin sjálf metur framtíðarhorfur sínar. Ég get nefnt þrjú dæmi, kaup sjávarútvegsfyrirtækja í öðrum sjávarútvegsfyrirtækjum fyrir á fimmta tug milljarða á þessu ári einu. Þar er fyrst og fremst verið að meta veiðiheimildir viðkomandi fyrirtækja býsna góðu verði. Það endurspeglar ekki vantrú á framtíðarhorfur greinarinnar að greinin ráðist í svo umfangsmiklar fjárfestingar í sjálfri sér. Ég get ekki séð hvernig það á að undirstrika slæmar afkomuhorfur að Brim ráðist í kaup á HB Granda, að í Skagafirði séu menn reiðubúnir að kaupa þriðjungshlut í Vinnslustöðinni fyrir á annan tug milljarða eða þar um bil. Ég get heldur ekki séð að það endurspegli vantrú á framtíðarhorfur greinarinnar að greinin sjálf hafi fjárfest á síðasta ári fyrir liðlega 60 milljarða. Ég get heldur ekki séð að það endurspegli slæma afkomu greinarinnar. Nú heyri ég mikið fuss og svei hér úr hliðarsal, en staðreyndin er sú að sjávarútvegurinn hefur verið að fjárfesta af miklum myndarskap í fastafjármunum sínum, endurnýjað togara, framleiðslutæki og svo mætti áfram telja. Allt sýnist mér það endurspegla einmitt trú greinarinnar sjálfrar á góða afkomu og góðar horfur til lengri tíma litið. Fyrirtæki fjárfesta ekki í eigin atvinnugrein af svo miklum myndarskap nema hafa trú á því sem þar er fram undan og það er alveg augljóst, þegar við horfum á sjávarútveginn, að þar er mikil og heilbrigð trú á horfum og forsendum greinarinnar þegar horft er fram á veginn. Öll þessi röksemdafærsla um það að greinin ráði ekki við sanngjarnt og eðlilegt veiðigjald - ég get ekki gefið mikið fyrir slíkan málflutning. Staðreyndin er einfaldlega á endanum sú að á sama tíma og ríkisstjórnarflokkarnir leggja svona mikla áherslu á að lækka veiðigjöldin var ekki hægt að tryggja ellilífeyrisþegum og öryrkjum kaupmáttaraukningu á næsta ári. Það þurfti að skera niður áform um uppbyggingu hjúkrunarrýma, það var ekki hægt að styrkja rekstrargrundvöll hjúkrunarheimila. Það var ekki hægt að taka sálfræðiþjónustu undir sjúkratryggingar. Það var ekki hægt að tryggja SÁÁ nægilegt rekstrarfé. Það var ekki hægt að fjármagna sjúkrahúsin á landsbyggðinni með fullnægjandi hætti. Það var ekki hægt að hefja afnám krónu á móti krónuskerðingar hjá öryrkjum. Þetta mál er einfaldlega skýrasta birtingarmyndin á forgangsröðun þessarar ríkisstjórnar, frú forseti. Hún er einfaldlega ekki betri en þetta. Það er það sem þessir ríkisstjórnarflokkar eru hér að reyna að breiða yfir, að hér ráða sérhagsmunir för, ekki hagsmunir almennings. Þess vegna liggur þessum ríkisstjórnarflokkum svo mikið á að klára þetta mál. Þess vegna vannst ekki tími til þess að reyna að ná einhverju þverpólitísku samráði og samstarfi um framtíðarfyrirkomulag á gjaldtöku fyrir þessa sameiginlegu auðlind þjóðarinnar. Það er þess vegna sem við í minni hlutanum leggjum til að við tökum okkur einfaldlega lengri tíma, að við reynum og freistum þess einu sinni að ná þverpólitísku samkomulagi um það hvernig best verði staðið að þessari gjaldtöku til lengri tíma litið og að við frestum þessari vitleysu um eitt ár að minnsta kosti.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og er, alla vega eftir því sem ég tók eftir, sammála því sem þar kom fram. Mig langar hins vegar að fræðast aðeins meira um, hvað á maður að segja, svona langtímasýn hv. þingmanns og kannski hans ágæta flokks í sambandi við það hvernig ætti að haga gjaldtöku gagnvart þessari auðlind í framtíðinni. Í umræðunni er oft gerður greinarmunur á fiskinum í sjónum annars vegar og kvótanum hins vegar, sérstaklega þegar fólk fer að tala um eignarrétt og því um líkt, skatt eða gjald eða eitthvað slíkt. Í stefnu flokks míns og a.m.k. eins annars hér á þingi, veit ég, er stefnan sú að bjóða aflaheimildir upp árlega til þeirra sem vilja nýta þær á hverju ári og þá geti aðilar sem hyggjast veiða fisk boðið í þær aflaheimildir og þannig myndi ríkið fá í sinn skerf það sem markaðurinn ákveddi sjálfur að ríkið skyldi fá. Þegar við tölum um markaðsleiðir er þetta í raun og veru sú leið sem mér skilst að fólk sé að meina. Ég er ekki meðvitaður um neinar aðrar leiðir sem kallaðar eru markaðsleiðir, alla vega í neinum almennum skilningi, þegar við erum að ræða framtíðarsýnina hérna. Þess vegna langar mig að fá aðeins skýrari sýn frá hv. þingmanni um hvernig langtímafyrirkomulagið sé hugsað hjá hv. þingmanni og hans ágæta flokki. Það er reyndar líka annað sem mig langar til að spyrja hv. þingmann út í og það er í sambandi við framsalið. Mér hefur sýnst framsalið vera það sem hafi í raun og veru stofnað til mestu leiðindanna í íslenskri umræðu um þetta mál á sínum tíma, ekki í sjálfu sér að takmarka þurfi veiðarnar, þótt það hafi vissulega verið umdeilt á sínum tíma líka, þá er það þetta frjálsa framsal sem fer fyrir brjóstið á fólki. Ég velti fyrir mér er hvort hv. þingmaður telji það vera vegna þess að á þeim tíma hafi eitthvert fólk grætt alveg óskaplega mikið á því sem almenningi eða mörgum finnst það ekki hafa átt tilkall til [[Forseti hringir.]]eða hvort það sé innbyggður kerfisgalli í fyrirkomulagi sem þyrfti þá að afnema. Því að mér sýnist að það þyrfti að fara meðfram því að fara þessa markaðsleið sem ég nefndi hérna áðan.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt að þegar við erum að útdeila takmörkuðum gæðum, og sér í lagi þegar kemur að einhvers konar nýtingarrétti á náttúruauðlindum, viljum við stýra hvernig þær eru nýttar. Við viljum t.d. stýra heildarumfangi veiða hérna, nýtingu jarðvarma eða vatnsfalla eða einhverju þess háttar. Og þá er bara mjög eðlilegt að gera um það langtímasamninga til að tryggja fyrirsjáanleika og það er það sem hefur ítrekað verið lagt til af vel flestum þeim nefndum sem hafa fjallað um þetta, eins og t.d. auðlindanefnd á sínum tíma. Á samráðsvettvangi voru líka svipaðar hugmyndir viðraðar, að einfaldlega verði langtímanýtingarsamningar, tímabundnir engu að síður, sem boðnir væru út. Það væri t.d. hægt að vera með 20–25 ára nýtingarsamninga í sjávarútvegi sem væru þá boðnir út í réttu hlutfalli árlega, 4–5% á ári, og seldir hæstbjóðanda. Þannig tryggði ríkið sér og þar með sjálfu sér og þjóðinni sanngjarna hlutdeild í arðsemi greinarinnar. Ég held að það gæti skapað meiri sátt um framsalið, sem er mjög mikilvægur þáttur fiskveiðistjórnarinnar, að það sé frjálst framsal og hægt sé að ýta undir aukið hagræði í greininni. Það er auðvitað vert að hafa í huga líka að þetta gríðarlega háa verð á veiðiheimildunum í sölu milli aðila endurspeglar að það er kannski ekki mjög mikil gjaldtaka af hálfu þjóðarinnar í þessu. Ef veiðigjöldin væru hærri væri væntanlega kvótaverðmætið sjálft heldur minna. Þetta helst auðvitað í hendur. Ég held að það gæti verið miklu ríkari sátt um fiskveiðistjórnarkerfið sem við höfum, sem hefur marga mjög góða og mikilvæga kosti, þar með talið framsalið, ef gjaldtökunni væri háttað með einhverjum eðlilegum hætti og fólk hefði sannfæringu fyrir því að það væri sanngjarnt verð greitt fyrir.
Virðulegi forseti. Ég, eins og margir í mínum ágæta flokki, hef stundum velt fyrir mér hvað fólk eigi við þegar talað er um sátt. Ég held að það sé alveg rétt hjá hv. þingmanni að meiri sátt yrði í samfélaginu um þetta allt saman, og mér sýnist það stafa af tveimur ástæðum eins og ég nefndi. Það er annars vegar það sem fólk upplifir sem mikið óréttlæti sem átti sér stað á sínum tíma þegar aðilar með veiðireynslu fengu úthlutað kvóta sem síðan var hægt að selja frá sér. Þá voru, auðvitað með stórkostlegum gróða, í raun og veru búin til ný verðmæti í skilningi markaðarins, þ.e. kvótinn verður einhvers virði. Þegar hægt var að selja hann má segja með svona ákveðinni einföldun að peningar hafi verið búnir til, þeim útbýtt og úr öllu því havaríi stendur óskaplega mikil deila og biturð er í samfélaginu, a.m.k. í þeirri umræðu ég hef tekið þátt í. Það er bara annar hængurinn á þessu, vegna þess að alla vega er sagt núna að flestir þeir aðilar eða 90 og eitthvað prósent, ég veit ekki hve rétta talan er, en mér er sagt að rúm 90% hafi þegar selt þetta og búi núna bara einhvers annars staðar eða einhvers staðar í sólarlöndum og njóti þess. Þess vegna sé ekki hægt að fara í það að breyta kerfinu gagnvart þeim sem hafa keypt kvótann af þeim aðilum. En þetta er annar vinkillinn. Þetta er annar hængurinn eins og ég segi. Hitt er síðan: Hvert er kerfislega óréttlætið í kerfinu eins og það er í dag? Ég hef velt fyrir mér að þegar við erum að hanna lausnir í kringum fiskveiðar, hvaða núansar væru svo sem á því, hvort fólk sé að reyna að leiðrétta eitthvað sem gerðist í fortíðinni sem verður ekki leiðrétt úr þessu eða hvort það sé einungis að horfa til framtíðar og líta á það hvernig kerfi geta verið í framtíðinni með hliðsjón af þeim sem koma t.d. nýir inn á markaðinn. [[Forseti hringir.]]Sér í lagi velti ég fyrir mér hvort kerfisbreyting í svona [[Forseti hringir.]]markaðsleið myndi gera nýjum aðilum erfiðara að komast inn á markaðinn.
Forseti. Það eru margar áhugaverðar vangaveltur hjá hv. þingmanni, ég vona að hann fyrirgefi mér að ég muni kannski ekki ná að fara með tæmandi hætti yfir þetta allt saman. Ég held að vandi þessa kerfis liggi kannski í því að sjálfsagt óraði engan fyrir hvaða verðmæti yrðu í veiðiheimildunum, í kvótanum sjálfum þegar kerfinu var hleypt af stokkunum á sínum tíma. Svo hafa menn allar götur síðan, eftir að ljóst varð að í þessu fólust mikil verðmæti, þverskallast við að reyna að gera einhverjar eðlilegar breytingar á því. Mér finnst alltaf jafn fyndið að hlusta á flokka sem tala fyrir markaðslausnum, segjast vera markaðshyggjuflokkar, þvertaka algerlega fyrir að beita einhverjum markaðsleiðum á þessu sviði. Enda er það náttúrlega þannig að þeir hinir sömu flokkar hafa aldrei getað sætt sig við það að ráða ekki niðurstöðunni. Markaðurinn er fínn svo lengi sem þeir fá að ráða því hvert þetta fer eða hvernig því er stýrt. Á endanum treysta þeir auðvitað ekki markaðnum til að taka ákvörðunina, það er bara þegar kemur að sölu á bönkum eða gömlu góðu helmingaskiptareglunni, eins og þeim leið sjálfsagt best með. Auðvitað treystu þeir ekki markaðnum til að taka þessa ákvörðun, það þurfti að stýra því hvert þetta allt færi. Núverandi fiskveiðistjórnarkerfi er ágætlega til þess fallið. Þegar kemur að nýliðun í svona atvinnugrein er það auðvitað alltaf þannig að ríkjandi fyrirtæki, í hvaða atvinnugrein sem er, standa betur að vígi en þau sem eru að reyna að komast ný inn á markaðinn. Sérstaklega í svona fjármagnsfrekri atvinnugrein eins og sjávarútvegur er. Það er engu að síður athyglisvert að ekki er hægt að sjá að það séu beinlínis nýir aðilar að koma fram á sjónarsviðið. Ég man hreinlega ekki eftir einu einasta dæmi í svipinn þar sem einhver nýr aðili hafi virkilega náð að fóta sig í sjávarútvegi. Við sjáum það alveg í öðrum greinum og það getur verið með ærnum tilkostnaði. Við sjáum WOW í fluginu, þrátt fyrir sterka stöðu Icelandair. Við höfum séð nýja aðila ryðja sér til rúms á smásölumarkaði, t.d. í matvöruverslunum. Það er vissulega erfitt og ríkjandi aðili er alltaf með sterka stöðu. En með því að bjóða út veiðiheimildirnar held ég að það myndi vissulega bæta möguleika nýrra aðila á að koma inn í atvinnugreinina.
Frú forseti. Við erum hér í síðustu umræðu um frumvarp um veiðigjald. Ég hef nú sagt ýmislegt um þetta frumvarp og skoðanir mínar á því. Í þessari fyrstu ræðu minni í 3. umr. þá vil ég einbeita mér að atriði sem ég hef ekki fengið útskýrt í þessari umræðu og hvað þá við undirbúning þessa máls, enda var hvorki haft samráð við okkur í stjórnarandstöðunni né að því er virðist fleiri aðila við undirbúning málsins þótt vissulega hafi það farið í gegnum nefndina mína, atvinnuveganefnd, í sínu ferli þar. Það sem er að brjótast í mér og það sem ég hef bara ekki skilið hingað til og hef ekki fundið réttlætingu fyrir hingað til er hvers vegna verið er að taka vinnsluliðinn út úr reikningi á veiðigjaldi. Ég hef ekki séð neinar haldbærar skýringar á því hvers vegna það var nauðsynlegt. Ég hef eiginlega bara séð gagnrýni á þetta fyrirkomulag vegna þess að það býr til bakdyr eða hvata fyrir fyrirtæki sem eru með samþætta útgerð, veiðar og vinnslu, til að færa hagnaðinn af veiðunum yfir á vinnsluna og losna þannig við einhvern stabba af peningum sem veiðigjald yrði annars reiknað af. Það gæti líka mögulega lækkað laun til sjómanna, lækkað launakostnað hjá útgerðunum gagnvart sjómönnum. Þetta er eitthvað sem ég veit að margir sjómenn hafa áhyggjur af. Í greinargerð frumvarpsins er því haldið fram að vitað hafi verið um sjónarmið helstu hagsmunaaðila og starfsmanna innan greinarinnar þegar þetta frumvarp var samið. Ég velti fyrir mér hvort það eigi við um þann hluta að taka vinnsluna út úr þessum pakka. Það hefur alla vega ekki komið fram svo skýrt sé að einhverjar kröfur hafi komið frá, segjum sjómönnum, um að taka vinnsluna út. Einu skýringarnar sem ég hef séð á þessari breytingu er einhvers konar bleikþvottur, tilvísun í það að konur séu að vinna í landvinnslunni og þess vegna sé það voða góð breyting að taka vinnsluna út þótt ég sjái ekki að það haldi neinu vatni. Ástæðan fyrir því að ég tel þetta ekki halda vatni er að ég las ágæta grein eftir mann að nafni Indriði H. Þorláksson, sem hefur verið vitnað mikið til í umræðunni um þetta mál, enda fantagóð grein. Þar er ágætisútskýring sem ég held að geri þessu máli, milliverðlagningunni, miklu betur skil en ég get mögulega gert. Um þetta segir í grein Indriða H. Þorlákssonar um veiðigjöld í Kjarnanum um daginn, með leyfi forseta: „Nær öll fiskvinnsla í landinu er í eigu útgerða eða öfugt eða útgerð og vinnsla er í eigu sama aðila. Stór hluti „erlendra“ kaupenda íslenskra fiskafurða eru félög í eigu fiskútflytenda. Eignatengslin gera það mögulegt að flytja rentuna frá veiðunum til vinnslunnar eða hinna „erlendu“ kaupenda með verðlagningu í viðskiptum tengdra aðila. Án eignartengsla og með samkeppni um kaup á fiskafurðum væri engin fiskveiðirenta hjá vinnslunni eða kaupendum afurðanna. Mat á heildarrentu af fiskveiðum getur því ekki byggst á veiðunum einum saman og nauðsynlegt er að leggja mat á rentu í veiðum og vinnslu í heild sinni. Í lögunum frá 2012 var farin sú leið að meta rentu í vinnslu og veiðum með sama hætti. Frá heildartekjum án innbyrðisviðskipta var dreginn kostnaður, þar með talinn fjármagnskostnaður, í veiðum og vinnslu. Þar sem öll rentan á uppruna í veiðunum var henni jafnað niður á aflamagnið.“ Svo koma fram hlutir sem mér þykja skipta mestu máli, með leyfi forseta: „Sumir sem ekki skildu eða vildu ekki skilja þessa aðferð héldu því fram að með þessu væri verið að leggja veiðigjald á vinnsluna sem er ekki rétt. Ekkert fyrirtæki sem hafði eingöngu tekjur af vinnslu en ekki veiðum greiddi veiðigjald. Í frumvarpinu er vikið af þessari leið og rentan nær eingöngu reiknuð út frá veiðunum. Með því er litið fram hjá því að verð til vinnslu eða sölu milli tengdra aðila er lægra en eðlilegt er og rentan í fiskveiðum vanreiknuð sem því nemur. Fiskverð er oft talið vera a.m.k. 20% undir markaðsverði fyrir botnfiskafla og að munurinn sé enn meiri fyrir uppsjávarafla. Að milliverðlagning eigi sér stað er viðurkennt í frumvarpinu og reynt að bæta úr því með því að reikna 10% álag á rentu uppsjávartegunda. Þessi leiðrétting er þá ófullnægjandi. Það eru ekki góð vinnubrögð að líta fram hjá augljósum staðreyndum sem skipta miklu máli og nota ekki tiltækar aðferðir til að taka þær til greina. Með því er litið fram hjá hluta þeirrar auðlindarentu sem þjóðin á tilkall til og lögð blessun yfir vafasamt atferli þótt löglegt kunna að vera. Hvati er þegar fyrir hendi til vanreiknings á söluverði með milliverðlagningu, m.a. vegna tengingar launa sjómanna við fiskverð, en getur einnig verið fyrir hendi af skattalegum ástæðum o.fl. Með því að láta ranga milliverðlagningu einnig hafa áhrif á veiðigjöld verður þessi hvati sterkari en áður. Það að taka ekki þá rentu sem flutt er til fiskvinnslu eða sölu með í útreikning veiðigjalda mun því ekki aðeins ræna þjóðina hluta auðlindarentunnar heldur einnig þrýsta fiskverði niður og rýra þannig hlut sjómanna og sjálfstæðra útgerða sem eru háð sölu afurða til keppinauta sinna.“ Svo mörg voru þau orð. Þetta er eitthvað sem hefur vafist svolítið fyrir mér. Hvers vegna er verið að setja inn þessa breytingu, sér í lagi í ljósi þess að hún opnar þessar bakdyr? Það virðist vera, alla vega eins og staðan er núna, að það séu ekki tæki fyrir hendi sem geti fyllilega tryggt að þetta verði ekki svona hjá samþættum útgerðum. Hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, spurði mig í andsvari sem ég náði aldrei að svara almennilega í 2. umr. þessa máls, hvort ég treysti ekki ríkisskattstjóra til að fylgja þessu eftir. Hvort ég treysti ekki þeirri góðu stofnun til þess að tryggja að þetta yrði gert. Vegna þess að mér láðist að svara henni í það skipti þá ætla ég að leyfa mér að svara henni í þetta skipti. Auðvitað treysti ég ríkissaksóknara til að vinna bara mjög vel sína vinnu. Þetta er fyrirtaksstofnun og ég held að hún geti staðið sig afskaplega vel. Ég hlýt þó að spyrja mig þegar eftirfarandi kemur fram í umsögn frá ríkisskattstjóra, með leyfi forseta: „Ákvörðun á fiskverði milli útgerðar og fiskvinnslu í eigu sama félags getur leitt til spurninga um hvort um rétt verð sé að ræða sem samkynja þeim álitaefnum sem uppi eru í svokallaðri milliverðlagningu. Möguleikar ríkisskattstjóra á að leiðrétta aflaverðmæti samkvæmt eyðublaði RSK 4.29 eru takmarkaðir, þar sem mál sem varða milliverðlagningu eru almennt tímafrek og vandasöm í vinnslu og geta kallað á mikla upplýsingaöflun. Álagningu lögaðila á árinu 2018 lauk í lok september. Stórum hluta skattframtala lögaðila er skilað frá maíbyrjun og fram í byrjun september. Samkvæmt frumvarpinu skal ríkisskattstjóri gera tillögu um fjárhæð veiðigjalds hvers nytjastofns fyrir komandi veiðigjaldsár til þess ráðherra sem fer með sjávarútvegsmál eigi síðar en 1. desember á ári hverju. Þannig er ljóst að meginhluti vinnunnar til grundvallar útreiknings veiðigjalds þarf að eiga sér stað fyrir álagningu lögaðila, þ.e. frá maímánuði og fram í byrjun september, þar sem ríkisskattstjóri mun hafa mjög takmarkaða möguleika á að gera breytingar á innsendum greinargerðum eftir álagningu. Takmarkaðir möguleikar eru á vélrænum samanburði á ársreikningi félags sem er í blandaðri starfsemi við aflaverðmæti samkvæmt eyðublaðinu þar sem tekjur félagsins af útgerð eru ekki sérgreindar í skattframtali félagsins […]. Hið litla svigrúm til leiðréttinga á einstökum fjárhæðum á eyðublaðinu skýrast að stórum hluta af þeim knappa tímaramma sem vinnu þessari er settur, eðli máls samkvæmt.“ Þarna kemur fram að það getur bæði verið mjög kostnaðarsamt og tímafrekt að setja þetta upp. Það er takmarkaður tími til stefnu til þess að gera þetta og þetta þarfnast mikillar upplýsingaöflunar og vinnu og á að gerast á því stutta bili sem ríkisskattstjóri hefur áður en hann fer í sína stærstu vinnu. Ríkisskattstjóri, svo langt sem ég skildi samræður við fulltrúa þeirrar ágætu stofnunar, sem ég endurtek að ég treysti fyllilega til að sinna sínu starfi vel, gat ekki sagt til um það hvort hægt væri að tryggja að milliverðlagning myndi ekki eiga sér stað, þ.e. að þetta yrði ekki algeng leið til að skjóta peningum undan veiðigjaldaupphæðinni. Þetta fannst mér og finnst enn þá vera stærsta óútskýrða málið. Hvers vegna er þessi leið farin? Ég hef engar rökrænar skýringar fengið á því hvers vegna þetta var nauðsynlegt. Ég sé ekki að nokkur rök séu færð fyrir þessari breytingu í greinargerð með frumvarpinu nema að því leytinu til að frumvarpshöfundar telja sig vera í einhverjum jafnréttisbarningi í þessu máli sem ég hef ekki enn þá fengið útskýrt hvernig gengur nákvæmlega upp, sér í lagi þegar skýringar Indriða Þorlákssonar eru lesnar. Veiðigjald hefur aldrei verið lagt á vinnsluna per se. Það að ræða það í einhverju í framhjáhlaupi í greinargerð með frumvarpi um veiðigjald að frumvarpið hafi minni áhrif á konur sem vinna í fiskvinnslu, heldur engu vatni. Það eru útgerðirnar sem greiða þetta gjald fyrir notkunina á aflaverðmæti og það tengist þessum fiskverkakonum væntanlega ekki neitt. Þessi breyting mun hins vegar mögulega hafa veruleg áhrif á laun sjómanna. Ég hef ekki séð neitt um að það standi til að tryggja að svo verði ekki, þ.e. að þetta verði ekki notað til að lækka laun sjómanna. Ég skynja ekki að samráð hafi verið haft um þennan hluta máls við sjómenn, ég hef alla vega ekki séð því haldið fram einhvers staðar þó svo að í greinargerðinni með frumvarpinu sé talað um að viðhorf allra þeirra einstaklinga sem hafa eitthvað með sjávarútveginn að gera hafi verið kunn við gerð þessa frumvarps og þess vegna hafi ekki þótt nein ástæða til að tala við sérstaklega marga við undirbúning þessa frumvarps, alla vega ekki okkur í stjórnarandstöðunni og ekki a.m.k. alla sjómenn sem höfðu eitthvað um frumvarpið að segja þegar það var komið í þinglega meðferð. Gallinn við að vísa stöðugt í að þingleg meðferð hafi átt sér stað og þess vegna skipti ekki máli að frumvarpið hafi ekki farið í samráðsgáttina er að sjálfsögðu sá að í samráðsgáttinni er hægt að koma að málinu miklu fyrr. Þá er greinargerðin t.d. ekki meitluð í stein eins og hún er eftir að búið er að leggja málið fram á þingi. Og greinargerðin er náttúrlega undirstöðuatriði í frumvarpinu sjálfu. Það læsir þingið alltaf svolítið inni. Þótt vissulega sé hægt að breyta frumvarpinu á einn eða þennan hátt þá er greinargerðin mjög mikilvægt gagn líka. Ef hún stendur óbreytt þá virkar það líka letjandi til þess að breyta kannski konkret hlutum við frumvarpið eins og þessu með vinnsluna. Ég held að það hafi aldrei komið til greina að breyta því. Það var búið að ákveða það án þess að hafa samráð við nokkurn mann eða bara einhverja útvalda menn sem við vitum ekki af. Þetta situr enn þá í mér eftir 1., 2. og núna 3. umr. þessa máls. Ég fæ ekki skilið hvers vegna þetta þurfti að vera lendingin. Það er ekki útskýrt í greinargerðinni. Það hafa ekki komið fram neinar haldbærar skýringar á þessu nema einhver bleikþvottur sem ég tek ekki mark á, enda finnst mér hann ekki standast skoðun. Þetta er kannski ástæðan fyrir því að það hefði verið mikilvægt að byrja miklu fyrr með samráð og þetta er líka ástæðan fyrir því að við leggjum til óbreytt fyrirkomulag til þess að við getum tryggt að það verði í fyrsta lagi auðvelt að fylgja lögmætum veiðigjaldsgreiðslum eftir, auðvelt að tryggja að svo sé, og erfiðara að svindla á kerfinu. Fyrir utan allt annað sem hefur verið rætt um í þessu máli þá vildi ég nota þessa fyrstu ræðu mína í 3. umr. til að ræða um þessar bakdyr sem hér er verið að búa til og þann algera skort á svörum og skýringum á því hvers vegna þessi leið var valin. Ég sé bara galla á henni og enga kosti. Það væri óskandi að einhver úr meiri hlutanum kæmi hingað upp og útskýrði þetta fyrir mér bara til þess að við getum öll verið með þetta á hreinu.
Hæstv. forseti. Nú ræðum við veiðigjaldafrumvarp sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, sem komið er til 3. umr. Málið hefur fengið töluverða umræðu á fyrri stigum og ætla ég þá að tæpa á nokkrum atriðum. Ég hef sagt það áður að frumvarpið er skref í rétta átt að því leyti að útreikningurinn er færður nær í tíma og er kominn til ríkisskattstjóra. Þá er fiskvinnslan tekin út fyrir sviga. Í breytingartillögu meiri hluta atvinnuveganefndar sem kom til atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. segir að nytjastofnar sem hafa minna aflaverðmæti en 100 millj. kr. á ári samkvæmt vegnu meðaltali næstliðinna þriggja ára mynda ekki stofn veiðigjalds. Hugsunin á bak við þetta er réttmæt og er til þess fallin að aukategundum eða svokölluðum meðafla verði frekar landað en undanfarin ár. Þá hafa veiðigjöld af þessum tegundum verið of há miðað við kíló upp úr sjó. Þarna hefði mátt ganga lengra að mínu mati, jafnvel fara í 150 milljónir til þess að fleiri aukategundir yrðu gjaldlausar. Þá myndi brottkast minnka og verðmæti aukast. Staðreyndin er sú að mikið af þeim tegundum, sem lítið verð er á og veiðigjöld há, skilar sér ekki í land og maður getur alveg ímyndað sér að þeim sé bara fleygt í sjóinn aftur. Síðar í breytingartillögunni er lagt til: Við álagningu veiðigjalds skal frítekjumark nema 40% af fyrstu 6 millj. kr. álagningar hvers árs hjá hverjum gjaldskyldum aðila. Gott og vel, þetta er hækkun á afslætti, þetta er skref í rétta átt, en það verður aldrei hærra en 2,4 milljónir. Þetta kemur sér vel fyrir smábáta, t.d. á strandveiðum, og aðrar útgerðir þar rétt fyrir ofan. Meðalstórar útgerðir verða áfram í strögli þar sem 2,4 milljónir eru ekki mikið og gerir ekki mikið fyrir þann stærðarflokk útgerða. Spurningin er: Hvað eru meðalstórar útgerðir? Þar gætum við verið að tala um útgerðir á bilinu með kvóta frá 200 tonnum upp í sirka 5.000 tonn. Margar útgerðir á landsbyggðinni eru á því bili og þær eru kjölfestan í hverju byggðarlagi og skapa mörgum atvinnu og eru fæstar að greiða sér arð. Í nefndaráliti mínu, eða 1. minni hluta atvinnuveganefndar, við 2. umr. tel ég að tengja eigi gjaldtökuna betur við afkomu þannig að til staðar verði þrepaskiptur afsláttur sem kæmi þá fleiri útgerðarflokkum að gagni. Hver útgerðarflokkur hefur sína sérstöðu og er mjög flókið og kannski ósanngjarnt að komast að einni niðurstöðu, þ.e. að einni tölu fyrir hverja fisktegund, út af fyrir sig, enda er frumvarpið útbíað í plástrum, ef svo mætti að orði komast. Í 5. gr. frumvarpsins er ákvæði um að lækka gjaldið um 1/10 af afla frystiskipa, eða um 10%, vegna umreikninga úr slægðum eða unnum afla til óslægðs afla, en hækka skal skráð aflaverðmæti síldar, loðnu, kolmunna og makríls um 1/10, eða 10%. Við þessa plástra, eins og ég leyfi mér að kalla það, skal þó taka fram að við þetta myndast, eins og einhver sagði, svona stilliskrúfur til jöfnunar á milli uppsjávar- og botnfiskfyrirtækja. Gjaldið fyrir 2017/2018 greiddu uppsjávarfyrirtæki 29% en botnfiskfyrirtæki 71% af gjaldinu, af heildargjaldinu sem sagt, sem er umtalsverður munur, en í nýja gjaldinu verða uppsjávarfyrirtækin með 44% en botnfiskfyrirtæki með 56%. Þannig að strax við þessa breytingu verður töluverð jöfnun á milli þessara fyrirtækja, uppsjávarfyrirtækja og þeirra sem eru með í botnfisksveiðum, sem eru oft sömu fyrirtækin í stærstu útgerðarflokkunum, hjá stórútgerðinni, og hefur það verið þannig í gegnum árin að þessi munur hefur verið oft sá að stórútgerðin getur jafnað þarna á milli þessara tegunda, uppsjávartegunda og botnfiskstegunda. Hefur útgerðum sem eru bara í botnfiski fundist það ójafnt og þær hafa þar af leiðandi borið meiri byrðar af gjaldinu, eins og ég gat áður um í ræðunni. Á þessu sést að þetta jafnar muninn á milli fyrirtækjanna og er skref í rétta átt. Eins afsláttur sem kemur á við smábáta og útgerðir, eins og áður hefur komið fram. Á Snæfellsnesi og Vestfjörðum voru veiðigjöld 74% af hagnaði á síðasta ári. Í Grindavík voru veiðigjöld 82% af hagnaði, í Vestmannaeyjum 35% og á Austurlandi 19%. Á þeim tveimur síðastnefndu svæðum, sem greiða lægri veiðigjöld en hin fyrrnefndu, eru uppsjávarfyrirtæki sem skýrir lægri veiðigjöld á hagnaðinn. Undanfarin ár hefur verið stuttur tími á milli alþingiskosninga í kosningabaráttunni og hefur oftar en ekki verið mikið rætt um innviðauppbyggingu. Og þegar spurt er hvernig á að fjármagna þá gríðarlegu aukningu sem þarf að fara í er svarið oft: Nú, með hærri auðlindagjöldum auðvitað. Að þessu sögðu vil ég því árétta og minna á þingsályktunartillögu sem ég mælti fyrir í haust, sem var 55. mál, um skilgreiningu auðlinda, og síðan 35. mál, um auðlindagjöld. Sjávarútvegur er síður en svo eina atvinnugreinin sem nýtir auðlindir landsins en er hins vegar eini atvinnuvegurinn sem greiðir fyrir það sérstakan skatt. Það hlýtur því að vera réttlætis- og sanngirnismál að mótuð verði almenn stefna um auðlindir og hvernig gjaldtöku fyrir nýtingu þeirra skuli háttað. Það að ein atvinnugrein sæti sérstakri skattheimtu fyrir auðlindanýtingu er dæmi um mismunun á milli atvinnugreina. Lengi hafa verið uppi væntingar um að auðlindir landsins skili þjóðinni fjárhagslegum arði með einum eða öðrum hætti. Í gegnum tíðina hafa fyrirtæki í eigu ríkisins greitt arð í ríkissjóð og má þar nefna Landsvirkjun. Auðlindir sem almennt er talað um sem auðlindir þjóðarinnar geta verið af ýmsum toga. Það eru auðlindir í sjó, í lofti eða á landi. Og af því að tíðrætt hefur verið um sátt, að ná sáttum í greininni, og talandi um sátt hljótum við að komast nær sáttinni ef þær auðlindir sem fengju þá greiningu að vera í þjóðareign og skili þjóðinni fjárhagslegum arði, gætum við hvílt rifrildið um sjávarútvegsauðlindirnar, alla vega fært umræðuna á hærra plan en tíðkast hefur undanfarin ár.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna en hef nokkrar spurningar um það sem hv. þingmaður sagði. Þegar hv. þingmaður segir að um sé að ræða skref í rétta átt þá velti ég fyrir mér: Í áttina að hverju? Er það skerf í rétta átt að fara í 60% afslátt, ef afslátturinn yrði 80% værum við þá komin á leiðarenda? Eða hver er þessi rétta átt sem átt er við þarna? Hv. þingmaður nefndi einnig hversu mikil auðlindagjöldin væru sem hlutfall af hagnaði á hverju svæði fyrir sig en í engu tilviki var það það íþyngjandi að veiðigjöldin ætu upp allan hagnaðinn. Er í raun ekki betra að hafa hagnað frekar en að hafa ekki hagnað? Það er það sem við höfum upplifað dálítið með þetta fiskveiðistjórnarkerfi á undanförnum áratugum að ýmis byggðarlög hafa glatað veiðiheimildum, hafa ekki neinn kvóta til að borga veiðigjald af. Það er augljóslega miklu verra en hafa veiðiheimild og borga allt upp í 82%, eins og það var hæst, af hagnaðinum. Það er engin atvinna þar sem þetta hefur horfið frá. Sérstök skattheimta umfram aðra, það er dálítið sem mig langar til að fjalla um. Er þetta skattheimta, veiðigjöldin? Er þetta ekki gjald af nýtingu auðlindar í eigu þjóðarinnar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir andsvarið. Skref í rétta átt, sagði ég. Eins og ég hef sagt svo oft í ræðum hér undanfarið eru útgerðarflokkarnir margir og ólíkir. Ég hef talað um plástra í þessu fremur gallaða frumvarpi. Er það skref í rétta átt, í átt að sanngirni? Það er bara þannig að það er mjög erfitt að finna eina rétta tölu fyrir alla útgerðarflokka. Það er það sem ég er að meina. Þeir sem eru ekki með kvóta en greiða samt auðlindagjald af því að þeir leigja til sín kvóta - þingmaðurinn spyr um það ef ég hef skilið hann rétt - þá eru reglurnar þannig núna að þeir greiða sem veiða. Þessu var breytt fyrir nokkrum árum og eru mjög deildar meiningar hvort það sé sanngjarnt. Á móti hefur leigukvótinn aðeins lækkað fyrir vikið. Persónulega fannst mér hitt sanngjarnara að þeir greiddu auðlindagjald sem eru kvótahafar en ekki bara þeir sem veiða. Spurningin um hver sé munurinn á skatti og gjaldi - það er kannski svolítil hártogun í útfærslu. Þetta er kallað auðlindagjald en ég og margir fleiri lítum á þetta sem skatt því að þetta er tekið af afkomu. Þannig er þetta reiknað út.
Virðulegur forseti. Jú, vissulega er þetta tekið af afkomu og þá velti ég fyrir mér hvort hér sé í raun tengingin yfir í það hvernig þetta er ríkisstyrkur. Það er alveg sama hvernig þér gengur. Þér gengur alla vega ekki það illa að veiðigjaldið komi til með að setja þig hausinn. Þú værir þá búinn að setja þig á hausinn á annan hátt. Mér finnst það rosalega skýrt varðandi fiskveiðistjórnarlögin að það er sagt að um sé að ræða auðlind í eigu þjóðarinnar. Þá hlýtur það að vera þannig að allar veiðiheimildir sem eru gefnar af eigu þjóðarinnar séu tengdar við notkunargjald á þeirri eign þjóðarinnar en ekki eign þeirra sem eru með veiðiheimildirnar, og getur alls ekki tengst neitt eignarrétti á því, það er mjög skýrt í fiskveiðistjórnarlögunum. Til viðbótar við þetta langaði mig til að velta því aðeins upp hvort það væri kannski viðeigandi að fjalla eilítið um hagsmunatengsl hvað þetta mál varðar. Ef þingmenn eru t.d. tengdir útgerð á einhvern hátt, þarf þá ekki að gera grein fyrir því ef slík tengsl eru í gangi? Ég hef heyrt að hv. þingmaður hafi verið í útgerð og því um líkt og spyr hvort það að greiða atkvæði um þetta mál hafi einhver áhrif á útgerð sem þingmenn tengjast. Er það ekki hluti af ákveðnum hagsmunum sem þarf að gefa yfirlýsingu um?
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir. Veiðigjaldið eitt og sér setur ekki útgerðir á hausinn en það getur verið dropinn sem fyllir mælinn hjá mörgum hverjum, þar sem reksturinn er þungur. Þá er ég ekki að tala um, eins og áður hefur komið fram í ræðum, að fyrirtækin séu illa rekin heldur er samsetning útgerðarinnar bara þannig. Það hafa margir selt undanfarin ár út af þessu og samþjöppunin er gríðarleg og m.a. vegna hárra veiðigjalda. Það er staðreynd. Um hagsmunatengsl og þá hugsanlega vanhæfni. Ég er sjálfur með litla útgerð og ég hef minnst haft áhyggjur af því núna vegna þess að sá útgerðarflokkur fær mjög góðan afslátt í þessu frumvarpi. Ég hef verið að tala um næstu útgerðarflokka þar fyrir ofan. Þeir eru mér ótengdir nema þeir eru mikið í mínu kjördæmi. Ef á að fara að ræða vanhæfi þá gætu kannski allir þingmenn þessa lands verið vanhæfir þegar við ræðum um tekjuskatta og annað slíkt. Ég tel mig ekki vanhæfan, og er ekki vanhæfur til að fjalla um þetta, geri það með reisn og töluverðu hæfi.
Frú forseti. Fjölbreytt atvinnulíf á að vera okkur keppikefli. Því fleiri þróttmiklar greinar og fleiri öflug fyrirtæki á öllum sviðum sem við eigum, því betra. Það kemur öllum landsmönnum vel, hvort sem þeir búa á höfuðborgarsvæðinu eða vítt og breitt um landið. Fjölbreytni í atvinnulífinu er mest á höfuðborgarsvæðinu en mun minni fjölbreytni er á landsbyggðinni eðli málsins samkvæmt. Þar er einhæfni og fábreytni meginreglan þótt að sjálfsögðu séu þar á veigamiklar undantekningar. Það er ekki skynsamlegt í atvinnustefnu þjóðarinnar að einstök byggðarlög verði um of háð einu eða nokkrum einsleitum fyrirtækjum á sama sviði. Í því felst einfaldlega of mikil áhætta ef illa árar og slík samfélög eiga erfiðara með að laða til sín og halda í ungt og vel menntað fólk. Það ber feigðina í sér ef ekki tekst að endurnýja byggðirnar með nýjum fyrirtækjum og ungu fólki sem getur nýtt sér menntun sína við störf við hæfi og verið þátttakendur í blómlegu mannlífi. Sjávarútvegurinn er mikilvæg atvinnugrein. Um það deilir enginn. Það er mikilvægt að búa greininni eins góð starfsskilyrði og unnt er. Skylda stjórnvalda er að búa henni jafnt og öðrum atvinnugreinum eins mikinn stöðugleika og þar með nauðsynlegan fyrirsjáanleika og hægt er. Það sem er í valdi stjórnvalda eru fyrst og fremst almennar leikreglur og efnahagsleg umgjörð. Hvort tveggja þarf til til að stuðla að sem jöfnustum og öruggustum hagvexti, lágri verðbólgu og eðlilegum vöxtum, og í því samhengi þarf síðast en ekki síst stöðugan gjaldmiðil. Allt það sem hér var rakið er sjávarútveginum ekkert síður mikilvægt en öllum öðrum atvinnugreinum. Samtímis þessu verður að tryggja að eigandi auðlindarinnar, fiskimiðanna við landið, njóti þeirrar auðlindarentu sem honum ber, fái eðlilegt afgjald úr hendi þeirra sem fá heimild til að sækja fiskinn í sjóinn. Eigandi auðlindarinnar erum við öll saman, þ.e. fiskimiðin eru þjóðareign og um það held ég að við séum flest sammála. Fyrir tímabundinn aðgang að auðlindinni er sanngjarnt og eðlilegt að þeir sem ráða yfir veiðiheimildum greiði gjald sem endurspeglar raunverulegt verðmæti þess að hafa þennan tímabundna rétt og aðferðin til að finna úttektarverðmæti er að leita að markaðsvirði fyrir þessar veiðiheimildir til afmarkaðs tíma. Við hjá Viðreisn höfum markað okkur stefnu í þessum efnum. Afgjaldið á að ráðast á opnum markaði. Með því vinnst tvennt, afgjaldið ræðst á hverjum tíma af getu og vilja útgerðanna til að afla sér veiðiheimilda á því verði sem markaðurinn setur og þar með er gjaldið einnig greitt í rauntíma. Nánar segir um þessi atriði í stefnu Viðreisnar undir yfirskriftinni Markaðsleið í sjávarútvegi tryggi sátt um greinina, með leyfi forseta: „Viðreisn vill tryggja sátt um sjávarútveginn til framtíðar. Í stað veiðileyfagjalds verði ákveðinn hluti kvótans settur á markað á hverju ári. Þannig fæst sanngjarnt markaðstengt afgjald fyrir aðgang að auðlindinni og umgjörðin um atvinnugreinina verður stöðug til frambúðar. Leiðin hvetur til hagræðingar og hámarksarðsemi þegar til lengri tíma er litið. Einnig opnast leið fyrir nýliðun. Afgjaldi fyrir nýtingarétt á auðlindinni verði að hluta til varið í þeim byggðum sem hafa orðið fyrir þungum búsifjum vegna tilfærslu kvóta.“ Það er þess vegna alveg skýrt hvað Viðreisn vill í þessum efnum. Allir flokkar hafa líkt og Viðreisn sett sér stefnu í þessum málaflokki. Mismikill samhljómur er í þessum stefnum en allar hafa þær að markmiði að tryggja öflugan sjávarútveg. Það er auðvitað gott að það grundvallarmarkmið eigum við þó sameiginlegt og þess vegna er mikilvægt að leita eins og kostur er að sátt milli stjórnmálaflokkanna um að ná þessu sameiginlega markmiði. Frumvarp ríkisstjórnarinnar er því miður ekki skref í þessa átt. Þess vegna lögðu Píratar, Samfylkingin og Viðreisn til að málinu yrði frestað og þess freistað að ná betra samkomulagi og gefa sér tíma út næsta ár. Því miður var frávísunartillaga flokkanna við þetta þingmál felld. Sömu leið fór varatillagan um að taka af tvímæli um að veiðigjaldið væri greitt fyrir veiðiheimildir til afmarkaðs tíma. Enn er þess freistað að ná fram sátt í málinu með því að leggja fram breytingartillögu um að halda óbreyttu kerfi veiðigjalda út næsta ár. Tímann sem þetta skapar er þá unnt að nota til að finna og bræða það saman sem sameiginlegt er í hugmyndum flestra flokkanna á Alþingi. Rétt er að líta á stefnu nokkurra flokka og þeirra tillagna sem hafa verið lagðar fram í þessum efnum á liðnum árum. Vinstrihreyfingin – grænt framboð hefur markað sér sína stefnu og þar segir m.a., með leyfi forseta: „Hver útgerð býr að kvóta sem mælt er fyrir um af ráðherra sjávarútvegsmála, byggt á ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar. VG vill að kvótaúthlutun í núverandi mynd verði aflögð í skrefum og kvóta endurútdeilt á grundvelli hagsmuna samfélagsins, byggða í landinu og atvinnu. VG leggur sérstaka áherslu á eflingu strandveiða. Endurúthlutun felst annars vegar í tímabundinni ráðstöfun leyfa og skal að hluta vera bundin útgerðarformum og veiðiaðferðum, og hins vegar í uppboði, að hluta bundin svæðum landsins og sveitarfélögum og þeim aðilum boðið að skilgreina leiðir til úthlutunar. Við endurúthlutun veitir ríkið leyfi þar sem skýrt er kveðið á um eignarhald þjóðarinnar, að kvótinn sé óframseljanlegur og það veiðigjald sem rukkað verður.“ Í stefnu Framsóknarflokksins sem samþykkt var á 33. flokksþingi hans í apríl árið 2015 og hefur ekki verið breytt að ég best veit segir, með leyfi hæstv. forseta: „Auðlindir hafsins eru eign íslensku þjóðarinnar. Sjávarútvegur er ein af grundvallaratvinnugreinum þjóðarinnar og þýðing hans fyrir efnahag landsins er ótvíræð. Gæta verður þess að stoðir hans séu tryggar. Huga verður að nýliðun í sjávarútvegi og efla nýsköpun sem tækifæri til nýliðunar. Veiðirétturinn skal vera eign ríkisins. Gera skal samninga um nýtingu réttarins gegn gjaldi. Fyrir þessa samninga ber að tryggja þjóðinni sanngjarnar tekjur. Gjaldtakan taki mið af gengi greinarinnar hverju sinni. […] Skapa þarf sátt á meðal þjóðarinnar um það fyrirkomulag við stjórn fiskveiða til framtíðar.“ Makríll er nefndur sérstaklega í sjávarútvegsstefnu Framsóknarflokksins og þar segir: „Makríl þarf að hlutdeildarsetja (kvótasetja). Með því fæst aukin festa í veiðarnar með fyrirsjáanleika og tækifærum til hagræðingar í kerfinu. Í ljósi þess að þessum réttindum er úthlutað til einstakra aðila, og vegna fyrrnefndra tækifæra sem verða til vegna hagræðingar, er mikilvægt að sérstakt gjald verði tekið fyrir úthlutun makríls. Huga þarf að tækifærum minni skipa og báta til að efla veiðar á grunnslóð, þar sem aðstæður eru fyrir hendi.“ Forseti. Ekki verður annað séð en að margir sameiginlegir þræðir séu í stefnu margra flokka á Alþingi. Það er vafalaust hægt að ná mun meiri og betri sátt um þessi mál en frumvarpið og tillögur meiri hlutans gera ráð fyrir og það er mjög miður að ríkisstjórnin skuli ekki vilja grípa þetta það tækifæri sem felst í hugmynd Viðreisnar, Samfylkingarinnar, Pírata og Flokks fólksins um að fresta gildistöku þessa frumvarps um eitt ár og leita leiða til að ná betra samkomulagi. Forseti. Ég skora að lokum á ríkisstjórnarflokkana að láta sér þetta tækifæri ekki úr greipum ganga, tækifæri sem ætti a.m.k. að fela í sér, ef eitthvað er að marka sjávarútvegsstefnu VG og Framsóknar sem ég vitnaði til hér framar í ræðunni, gullin tækifæri fyrir þessa tvo flokka til að vinna þeim sjónarmiðum sínum framgang í samvinnu við þá flokka sem standa að því að vilja fá málinu frestað og freista þess að ná enn betri sátt um það. Enn betri, sagði ég. Það er auðvitað engin sátt um það en það er hægt að ná sátt sem á endanum felur kannski ekki í sér að allir þykist hafa náð öllu sínu fram en ættu að geta gengið þokkalega sáttir frá borði. Það er gott fyrir samfélagið, það er gott fyrir pólitíkina og síðast en ekki síst er það mjög gott fyrir sjávarútveginn.
Virðulegur forseti. Ég ætla að fara yfir nokkur atriði almennt um veiðigjalda- og fiskveiðistjórnarmál sem eru til skoðunar. Augljóslega eru ákveðin tengsl á milli laga um stjórn fiskveiða og þessara laga um veiðigjöld. Í greinargerð segir, með leyfi forseta: „Mögulega má líta svo á að veiðigjald sé á mörkum skattlagningar og gjalds sem heimt er af auðlind í eigu þjóðarinnar.“ Þetta finnst mér einmitt tengjast dálítið mikið lögum um stjórn fiskveiða, þar sem segir, með leyfi forseta: „Nytjastofnar á Íslandsmiðum eru sameign íslensku þjóðarinnar. Markmið laga þessara er að stuðla að verndun og hagkvæmri nýtingu þeirra og tryggja með því trausta atvinnu og byggð í landinu.“ - Það má segja ýmislegt um það hver áhrifin hafa orðið varðandi byggð í landinu. -„Úthlutun veiðiheimilda samkvæmt lögum þessum myndar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum.“ Þetta eru mikilvægir hlutir í þessum vangaveltum sem mig langar að deila með þinginu. Í stjórnarsáttmálanum segir nefnilega: „Við endurskoðun laga um veiðigjöld“ - sem við erum að endurskoða núna - „þarf að hafa það meginmarkmið að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar og að þau taki tillit til afkomu.“ - Hér er vissulega verið að taka tillit til afkomu, við skulum ekkert efast um það, en það er spurning hvort verið sé að tryggja þjóðinni réttlátan hlut af arðsemi auðlindarinnar. - „Auðlindagjöld eiga annars vegar að vera greiðsla fyrir aðgang að takmarkaðri auðlind og hins vegar arðgreiðslur af nýtingu hennar.“ Í greinargerðinni er talað um að þetta sé á mörkum skattlagningar og gjalds sem heimt sé af auðlind í eigu þjóðarinnar. Þar er alls ekki kveðið fast á um það að þetta sé gjald sem heimt sé af auðlind í eigu þjóðarinnar. Það er sagt að þetta sé á mörkum þess að vera skattlagning og gjald. Það er ekki alveg samkvæmt stjórnarsáttmálanum, hæstv. forseti, þar sem það er mjög skýrt í markmiðum stjórnarsáttmálans að þetta eigi að vera greiðsla fyrir aðgang og arðgreiðslur af nýtingu auðlindarinnar. Ég sé því ekki alveg að þetta frumvarp nái markmiði stjórnarsáttmálans hvað það varðar. Mér finnst þetta mikilvæg viðbót í greinargerðinni þar sem fjallað er um að þetta sé að hluta til skattlagning. Rætt hefur verið um það á undanförnum árum að verið sé að reyna að tengja veiðiheimildirnar við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar. Þeir sem hafa fylgst með því hafa vafalaust orðið varir við þá tilraun sem slíka. Ég met það alla vega svo að þessi setning, og það sem fylgir, þar sem verið er að tengja veiðigjöldin við skattlagningu, sé ákveðin tilraun til að renna stoðum undir þau rök að veiðigjöldin séu með tengingu í stjórnarskrána um eignarréttinn og fari þannig fram hjá lögum um stjórn fiskveiða þar sem úthlutun veiðiheimilda myndar ekki eignarrétt, þrátt fyrir það sem sagt er þar, því að stjórnarskráin er æðri öðrum lögum. Þetta er það sem mér finnst mikilvægt að segja í þessu samhengi. Alþingi sagði með lögum um stjórn fiskveiða, alls ekki á ótvíræðan hátt heldur á mjög skýran hátt, að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt. Eina leiðin til þess að komast fram hjá þeirri skýru ætlun Alþingis - ekki er hægt að losa sig, eftir lagatæknilegum krókaleiðum um að eitthvað annað sem Alþingi hefur sagt í nefndaráliti hér eða hafi komið fram í dómum, undan þeim vilja Alþingis að veiðiheimildirnar séu óafturkallanlegar og myndi ekki eignarrétt nema Alþingi segi það jafn skýrt. Í raun einungis með því að breyta 1. gr. laga um stjórn fiskveiða. Það er ekki verið að gera hérna og þrátt fyrir öll þau rök sem menn virðast vera að reyna að safna upp í þennan sarp - til að nýta í einhvers konar breytingu á því hvað veiðiheimildirnar sjálfar þýða, t.d. með því að aðskilja þær lögum um stjórn fiskveiða, hafa það í sérlögum, að tengja það við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar - ganga einfaldlega ekki af því að orð og vilji Alþingis er svo skýrt afmarkaður í lögum um stjórn fiskveiða. Ég myndi vilja reyna að fá fleiri til að koma með þá yfirlýsingu í ræðustól Alþingis að það sé algerlega ótvírætt, að það sé engin leið að skilja, eftir lagatæknilegum krókaleiðum, greinargerð frumvarpsins, eða nokkurra annarra frumvarpa sem lögð hafa verið fram, á þann veg að verið sé að reyna að fara fram hjá því sem Alþingi segir um að úthlutun veiðiheimilda myndi ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra aðila yfir veiðiheimildum. Það er tvímælalaust kjarninn í þeirri baráttu sem á sér stað gegn auðlindaákvæði nýju stjórnarskrárinnar, alveg tvímælalaust. Þar er sérstaklega sagt að allt sem ekki sé háð einkaeignarréttarlegum ákvæðum sé í eigu þjóðarinnar. Um leið og búið er að krækja í veiðiheimildirnar í gegnum eignarréttarákvæði núverandi stjórnarskrár er það horfið úr auðlindaákvæði nýju stjórnarskrárinnar. Baráttuna um nákvæmlega það tel ég vera í greinargerð frumvarpsins. Það er líka mjög oft sagt, meira að segja hér í ræðustól Alþingis, að íslenskur sjávarútvegur sé sá eini sem ekki sé ríkisstyrktur. Mig langar til að kollvarpa þeirri tilgátu. Til að byrja með hafa veiðigjöldin, auðlindagjöldin, verið afkomutengd. Það þýðir að þú getur í raun ekki farið á hausinn. Þú borgar bara auðlindagjöldin af hagnaði sem þú átt eftir. Þá ert þú kominn með ákveðna ríkistryggingu; sama hvernig þér gengur þá ferð þú ekki í mínus, alla vega ekki af völdum hins opinbera. Þó að það geti vissulega verið þungt í vöfum, þú ert ekki með mikið svigrúm, ferðu alla vega ekki í mínus. Að auki gefum við þann kvóta sem úthlutað er á hverju ári til þeirra sem eru með veiðiheimildirnar. Við gefum það á hverju ári. Sú gjöf var búin til einu sinni, fólk fékk hana eftir veiðireynslu og fær síðan fisk úr sjónum gefins endalaust, „infinitum“. Það er ekkert annað en ríkisstyrkur, það er óendanlegur aðgangur að takmarkaðri auðlind, bara út af tímalengdinni. Ef hægt væri, eins og lagt hefur verið til hér, að kaupa sig inn í veiðiheimildirnar, í kvótann, á markaðsforsendum, væri það algjörlega farið. Þá væri ekki um ríkisstyrk að ræða lengur, þá væru menn að kaupa þetta á jafnræðisgrundvelli. Eins og staða er núna er aðkoma nýliða inn í þessa grein mjög takmörkuð af því að veiðiheimildin er föst; hún er ekkert fljótandi, hún er háð ákvörðun hvers og eins um að selja ef nógu gott tilboð fæst. Undir öllum kringumstæðum, miðað við að veiðiheimildin er óháð tíma, miðað við ákveðnar væntingar, ætti verðið að vera óendanlega hátt. Að sjálfsögðu er ákveðin áhætta fólgin í því að stjórnarfar gæti breyst og aðrar áherslur gætu komið í staðinn. Það var að vissu leyti væntanlega metið inn í áhættu þeirra sem eru að selja veiðiheimildirnar, hversu langan tíma þeir reikna með að geta haft þær veiðiheimildir. Nú þegar er því gert ráð fyrir tímabundinni eign hvað veiðiheimildirnar varðar en það er bara áhættustýring upp á það að gera. Eftir sem áður er kerfislæga mismununin til staðar. Þannig að þetta er tvennt: Við erum tvímælalaust með ríkisstyrktan sjávarútveg, það þýðir ekkert að neita því. Við þurfum að íhuga mjög vel baráttuna við veiðiheimildirnar og tengingu við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar í tengslum við auðlindaákvæði nýju stjórnarskrárinnar. Það væri mjög gott að fá hæstv. ráðherra til þess einfaldlega að taka af allan vafa hvað það varðar með þetta frumvarp, þ.e. að ekki sé með nokkru móti, óviljandi eða viljandi, verið að reyna að skapa tengsl við það að hægt sé að túlka þetta frumvarp eða nokkuð í því eða í greinargerð sem rök fyrir því að hægt sé að tengja veiðiheimildir við eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni afar áhugaverða ræðu þar sem hann fór víða um. Það er hins vegar eiginlega tvennt sem ég hjó eftir, bæði núna í ræðu þingmannsins og í andsvari sem hann átti hér áðan. Hann talaði um að sjávarútvegur á Íslandi sé ríkisstyrktur og færir fyrir því rök. Mér dettur mér í hug, nú erum við með tvöfalt virðisaukaskattskerfi, með lægri virðisaukaskatt á bækur og með lægri virðisaukaskatt á hótelgistingu. Lítur hv. þingmaður á það sem ígildi ríkisstyrks? Við erum líka með hvata í nýsköpun hjá nýsköpunarfyrirtækjum. Er það ígildi ríkisstyrkja? Við fórum líka í það fyrir nokkrum árum að setja í gang mjög stóra auglýsingaherferð vegna ferðamennsku. Finnst hv. þingmanni það vera ríkisstyrkur? Svo langar mig líka til að spyrja hv. þingmann, af því að hann segir að menn hafi þarna aðgang út í hið óendanlega og verðið ætti þess vegna að vera óendanlegt, en verðið er náttúrlega ákveðið á hverju ári og núna virðist það vera í nokkru samræmi við afkomu í greininni. Spurningin er t.d. sú um þá sem gera út á ómetanlegar náttúruperlur: Ættu þeir að borga eitthvert auðlindagjald fyrir það að búa sér til tekjur langt inn í framtíðina með því? Spurningin er: Eigum við að leggja auðlindagjald á orkuna? Eigum við að leggja auðlindagjald á vatn og gufu? Eða eigum við að halda áfram að hafa þetta svokallaða auðlindagjald bara á einni atvinnugrein? Mig langar aðeins til þess að fá að heyra skoðanir hv. þingmanns á þessu.
Virðulegur forseti. Þarna var farið dálítið mikið úr einu í annað. En að vera með lægra virðisaukaskattsþrep er afsláttur af virðisaukaskatti og sem slíkt er það ríkisstyrkur, já. Nýsköpunarstyrkur er tvímælalaust ríkisstyrkur, en það er líka ákveðin fjárfesting, fer eftir aðstæðum þar. Náttúruperlur eða auðlindir í náttúrunni, það er enginn annar með ótímasettan samning til að veita aðgang að einhverri náttúruperlu, svo ég viti til. Í því fyrirkomulagi er það svipað, því að ef kíló af þorski er á 1 kr. en þú hefur óendanlegan langan tíma til að selja það, óendanlega mörg ár, þá er það óendanlega hátt verð, þ.e. ef þú færð það gefins á hverju ári, eitthvað sem þú getur selt á 1 kr. kílóið um alla ævi og lengur, út af erfðum o.s.frv., þá er það óendanlega hátt verð, sinnum óendanleiki, er jafnt og óendanlegt. Auðlindagjald á orku. Af hverju ekki? Við erum með það í ríkisfyrirtæki núna. Það er í rauninni auðlindagjald þar á, það er bara ríkisrekið. Ég sé ekki alveg endilega tengslin nákvæmlega við þetta. Við erum ekki með sama fyrirkomulag á því, en það væri hægt að setja sama fyrirkomulag og við erum með á orkuframleiðsluna í sjávarútveginum eða öfugt. Við myndum gera það og værum sem sagt með slíka einkaútdeilingu eða einkaheimild eins og er í gangi núna. Þá væri það óendanlega mikils virði.
Hæstv. forseti. Ef ég man rétt var fiskveiðistjórnarkerfið sett á sirka 1984. Það er ekki óendanlega langt síðan. Þá var útdeiling veiðiheimilda með allt öðrum hætti en nú er. En það er ekki út af því að þeim veiðiheimildum hafi verið útdeilt út í það óendanlega heldur hafa ýmsir bætt við sig veiðiheimildum með því að kaupa þær á þeim tíma sem liðinn er, sem eru tæp 30 ár eða hvað það nú er. Ég sé því ekki alveg hvernig þetta fer inn í þessa hugsun hv. þingmanns um óendanleikann. Árið 2013, ég hef tekið það dæmi, héldu margir sem voru við stjórnvöl þá að þeir væru að koma í veg fyrir samþjöppun með þá ákvörðun veiðigjalds sem þá var. En það tókst ekki, síður en svo, hún hefur aldrei verið meiri og mun verða mjög mikil núna, örugglega í kjölfarið á þessari ákvörðun, óttast ég. En það var annað sem mig langaði aðeins til að spyrja hv. þingmann út í, af því að hann spurði áðan einn hv. þingmann út í hagsmunatengsl sín í sjávarútvegi. Nú er það engin launung að við erum með útgerðarmenn á þingi núna og höfum lengi haft. Við erum með kennara, við erum með rithöfunda, við erum með bændur, sem betur fer. Við erum með fólk úr atvinnulífinu. Spurningin er: Finnst hv. þingmanni það óæskilegt að hér séu einstaklingar á þingi sem gætu verið fulltrúar ýmissa stétta í landinu? Ég get bætt við forriturum og einhverjum slíkum. Er það af hinu vonda að hér séu sem sagt menn inni sem eru með þau tengsl? Eiga þeir þá ekki að taka þátt í ákvörðunum sem við tökum hér? Eiga bændur ekki að tala um samning þeirra? Eiga rithöfundar ekki að tala um lægra þrep virðisaukaskatts eða styrk til útgáfu? Eiga kennarar ekki að tala um menntastefnu? Hér hafa líka verið formenn stórra [[Forseti hringir.]]launþegasamtaka. Voru þeir þá vanhæfir til að taka til máls um þau mál?
Virðulegu forseti. Óendanleikinn takmarkast náttúrlega af líftíma þess sem á viðkomandi auð og á einhverjum tímapunkti getur viðkomandi sagt: Ég græði meira á því að selja þetta frá mér núna og draga ekki á óendanleikann af því að ég er hvort eð er takmarkaður sjálfur. Hvað varðar hagsmunatengslin erum við með eina reglu, hún er mjög einföld: Þú greiðir ekki atkvæði þegar kemur að því að ákveða hvort þú fáir pening til sjálfs þín nema það sé almenn regla, t.d. eins og með tekjuskatt. Við getum greitt atkvæði um hvernig tekjuskattur sorterast meira að segja til okkar eða er ekki öðruvísi en er til að framan. En reglan er einfaldlega sú: Ef þú þarft að greiða atkvæði um eitthvað þar sem afleiðing þess frumvarps eða hvað sem það er, leiðir til þess að þú færð pening, ekki almennt allir, heldur þú sérstaklega, þá þarftu að gera grein fyrir því og sérstaklega ef þú ert í því tilviki vanhæfur til að taka þátt í þeirri atkvæðagreiðslu. Það er ein regla. Að sjálfsögðu geta kennarar tekið þátt í umræðum um kennslu og verkalýðsleiðtogar í umræðum um launakjör almennt o.s.frv., en þegar þeir fara að greiða atkvæði um eitthvað sem skilar peningi inn á bankareikninginn þeirra, þá eru það hagsmunatengsl.
Virðulegi forseti. Ég tel ástæðu til að fresta þessu máli af ýmsum ástæðum. Í fyrsta lagi er nýfallinn dómur sem setur fyrirkomulag fiskveiðistjórnar í uppnám með tilheyrandi fjárútlátum fyrir þjóðina og er nú nóg samt. Svo verð ég að segja að ég sé ekki að við blasi þörfin á því að lækka veiðigjöld. Við erum mikið að hugsa um gjöld á þinginu þessa dagana. Ég hef þessa áráttu, og verð að biðja virðulegan þingheim afsökunar á því fyrir fram, að ég fer alltaf að hugsa um orðin sem vísa á veruleikann sem við erum að fást við. Hér er um að ræða tvö orð sem eru svo einkennilega lík en þó eru svo miklar veraldir þarna á milli. Það er annars vegar orðið veiðigjöld og hins vegar orðið veggjöld, næstum því alveg eins orð en þau vísa alveg hvort í sína áttina, orðið veiðigjöld vísar á viðleitni núverandi hæstv. ríkisstjórnar til þess að létta undir með auðugustu útgerðum landsins en orðið veggjöld vísar hins vegar á væntanlega viðleitni hæstv. núverandi ríkisstjórnar til að færa útgjöld til þjóðarinnar, beina kostnaði af framkvæmdum til þjóðarinnar. Áður en ég settist á þing hitti ég að máli góðan vin minn og félaga til margra ára, fyrrum hv. þm. Mörð Árnason. Hann gaf mér mörg góð ráð um það hvernig ég skyldi haga mér á þingi og ég verð að játa að ég hef ekki að öllu leyti borið gæfu til þess enn að hlíta hans ráðum í einu og öllu en geri það vonandi fyrr eða síðar. Eitt af þeim ráðum sem hann gaf mér var að ef ég stæði í ræðustól og vissi ekki mitt rjúkandi ráð, vissi ekkert hverju ég ætti að svara, það væri bara augljóslega verið að reka mig á gat, sem er ekki erfitt, skyldi ég baða út höndunum og segja: Þetta eru ótrúlegar tölur, herra forseti. Þetta eru ótrúlegar tölur. Þá sagði Mörður að ég næði aftur einhverjum trúverðugleika. Þá færu allir að kinka kolli. Já, heyrðu, það er alveg rétt hjá honum, þetta eru sennilega alveg ótrúlegar tölur. Nú ætla ég að hlíta þessu. Þó að enn sé ekki komið að því að það sé verið að reka mig gersamlega á gat ætla ég engu að síður að hagnýta mér þetta góða ráð félaga míns og vinar, Marðar Árnasonar, fyrrum hv. þingmanns, og segja í þessum ræðustól: Þetta eru ótrúlegar tölur. Því að það eru ótrúlegar tölur sem blasa við okkur. Hæstv. ríkisstjórn, þar sem m.a. sitja jafnaðarmenn, hyggur á 4 milljarða lækkun veiðigjaldanna. Herra forseti. Við sem höfum talað hér gegn því að veiðigjöld verði lækkuð höfum ítrekað fengið að heyra að við séum ekki í þessum umræðum neitt að tala um veiðigjöld, heldur séum við alltaf að tala um fiskveiðistjórnarkerfið sem sé allt önnur Ella, nánast eins og þessi mál séu á einhvern hátt alveg fullkomlega aðskilin. Ég held að svo sé ekki. Ég held að þetta sé sama málið, ég held að þau verði ekki aðskilin. Ég held að þetta sé bara hvor hliðin á sömu myntinni. Ég held að þetta sé kannski ekki jafn flókið og tæknilegt úrlausnarefni og maður fær stundum að heyra og ég held að eins og við, hinir almennu borgarar, skiljum þetta mál og sjáum það snúist það um hvernig við einfaldlega högum samfélaginu. Ég held að þetta snúist um réttlæti. Ég held að þetta snúist um skiptinguna í samfélaginu, kannski eins og öll stjórnmál, hvernig við skiptum gæðum og byrðum í samfélaginu. Mig langar í framhaldi af þessu að tala aðeins um sjálfbærni. Við fáum oft að heyra að þetta snúist um að standa vörð um sjálfbærustu fiskveiðar í heimi. Það er margt til í því að fiskveiðar eins og þeim er háttað hjá okkur séu á margan hátt sjálfbærar. Í sjálfbærnifræðum er yfirleitt talað um þrjár stoðir og þar er fyrsta stoðin, umhverfisstoðin, kannski sú mikilvægasta. Þegar kvótakerfið var innleitt var vissulega skotið undir það hinni umhverfislegu stoð, þ.e. dregið var úr ofveiði, stuðlað að vernd fiskstofnanna og ýtt undir sjálfbæra nýtingu á fiskstofnunum. En það er ekki nóg, það þarf líka að vera hin hagræna stoð, hin efnahagslega. Hún er líka til staðar. Þegar til verður framsal kvótans má segja að til verði arður og þá er skotið undir kerfið þessari efnahagslegu stoð. En svo kemur þriðja stoðin. Til að hægt sé að tala um að eitthvert kerfi sé sjálfbært þarf þriðja stoðin líka að vera fyrir hendi, það þarf líka að skjóta henni undir kerfið. Það er hin samfélagslega stoð og það á eftir að gera það. Það var aldrei gert. Henni var aldrei skotið undir fiskveiðistjórnarkerfið og það hafði í för með sér mjög alvarlegar afleiðingar fyrir byggðir landsins, fyrir margt fólk sem missti lífsafkomu sína, fyrir margar byggðir sem sáu á bak lífsbjörginni og fyrir menningu og lífshætti sem tíðkast höfðu kannski um aldir, menningu sem þróast hafði um aldir vegna nálægðar við fiskimiðin. Allt í einu einn góðan veðurdag, næstum eins og hendi væri veifað og án þess að íbúarnir vissu sitt rjúkandi ráð, var lífsbjörginni kippt burt og rétturinn til veiðanna kominn í hendur fjarlægra aðila sem urðu alltaf stærri og stærri og fjarlægari og fjarlægari og öflugri og öflugri og voldugri og voldugri. Að lokum höfðu þeir öll ráð íbúanna í hendi sér. Þessar umbyltingar á fiskveiðikerfinu höfðu gríðarlega erfiðleika í för með sér fyrir sjávarbyggðir víða um land. Við sem tölum fyrir öðru kerfi viljum reyna að ná fram þremur markmiðum. Við viljum auka jafnræði við að úthluta þeirri þjóðareign sem nytjastofnarnir eru. Við viljum auðvelda nýliðun í greininni með því að lækka verulega leigugjald aflaheimilda og færa ákvörðun um upphæð gjaldsins fyrir veiðiréttinn frá stjórnmálamönnunum og til greinarinnar sjálfrar, enda er óeðlilegt að stjórnmálamenn vasist í slíku. Þessu kerfi hafa fylgt miklar deilur í marga áratugi. Þær deilur hafa verið þreytandi fyrir þjóðina og fyrir þingið. Mikil orka hefur farið í þessar deilur. Fyrst og fremst er kannski þreytandi fyrir sjálfa atvinnugreinina, það fólk sem starfar í sjávarútvegi, að búa við stöðugar deilur um atvinnuveg sinn með tilheyrandi tortryggni og andúð. Það er ekkert eðlilegt að svo djúprættar og beiskar deilur standi um þennan grundvallaratvinnuveg. Enn finnst manni eins og grundvallarspurningu um réttmætu tilkalli þjóðarinnar til arðs af fiskveiðiauðlindinni sé ósvarað og manni finnst eins og það vanti vilja og getu til að takast á við stærri myndina og það hvernig við skiptum þessari rentu. Ég verð að segja, virðulegi forseti, að mér þykir miður að þessi meginatriði málsins skuli ekki vera rædd. Stjórnarandstöðuflokkarnir báru fram tillögu um frávísun við 2. umr. Það var skynsamleg og hógvær tillaga. Henni var hafnað og öllum öðrum breytingartillögum sem voru tilraun til að setja á dagskrá einstaka þætti var líka hafnað, þó að a.m.k. tveir af þremur ríkisstjórnarflokkum hafi haft þá á stefnuskrá sinni. Nú leggjum við fram aðra skynsamlega tillögu, þ.e. að framlengja núverandi fyrirkomulag til að ná sátt, til að leysa málið í sátt og samlyndi. Það er ekki hundrað í hættunni þannig að okkur liggi einhver reiðinnar ósköp á að lækka veiðigjöldin. Það eru hagkvæm rekstrarskilyrði í greininni. Hún tórir alveg. Hún var a.m.k. nógu vel stæð til að borga sér 23 milljarða í arð í fyrra. Hér liggur fyrir að veiðileyfagjald á að vera 7 milljarðar. Næstu þrjú árin verður það 6–8 milljarðar og eins og við stjórnarandstæðingar höfum kannski margtuggið, við höfum gaman af því að veifa því, er þetta nokkurn veginn sambærilegt við tóbaksgjald sem er 6 milljarðar. Kannski er full ástæða til að endurtaka það sem Mörður Árnason kenndi mér ungum manni að segja úr ræðustól Alþingis: Þetta eru ótrúlegar tölur. Við í Samfylkingunni höfum talað fyrir útboði. Við höfum talað fyrir útfærslu á útboðum á aflaheimildum, enda eru útboð meginregla þegar hið opinbera þarf að útdeila einhverjum takmörkuðum gæðum, takmörkuðum aðgangi að tilteknum gæðum, til að fá sem best verð fyrir þau. Við leggjum samt ekki til útboð hér í dag enda sennilega ekki meiri hluti fyrir því í þingsal. Við tölum hins vegar [[Forseti hringir.]]fyrir því að vera ekki með asann í þessu máli, að vinna þetta mál betur og reyna að ná lágmarkssamstöðu þvert á alla pólitík.
Virðulegur forseti. Við erum komin langleiðina að lokum 3. umr. um umdeilt frumvarp um veiðigjald. Við höfum deilt um hríð og notað mikla orku og hamast, en hefur okkur miðað áleiðis? Höfum við færst úr stað? Það er álitamál. Við höfum kannski troðið marvaðann þegar best lætur. Fiskveiðistjórnarkerfið hefur klofið þessa þjóð dálítið harkalega. Um þetta mál hefur verið deilt í árafjöld og enn deilum við. Aðalágreiningurinn er kannski ekki um það hvernig við höfum komist að þeirri niðurstöðu að nýta stofnana og hve mikið við tökum frá fiskveiðistofnunum, en þar höfum við náð miklum og góðum árangri sem vekur athygli víða um lönd. Ágreiningurinn er um eignarhaldið og hvernig við túlkum eignarhaldið á þessari auðlind, sem skilgreint er og áréttað í 1. gr. laga um stjórn fiskveiða, en allt hefur komið fyrir ekki. Það er túlkað með sérkennilegum hætti og þjóðin hefur ekki fengið þá aðild að þessari auðlind sem henni ber. Við erum nú hætt að heyra hér í þingsal, eða það hefur ekki heyrst um langan tíma, að útgerðin eigi kvótann. Við erum þó komin það langt áleiðis. Það er ekkert langt síðan við fengum að heyra það að þjóðinni kæmi þetta ekkert við, þjóðin færi ekkert út á sjó til að fiska og þeir sem fiskuðu ættu með réttu að fá allan rétt til að eiga þessa auðlind. En í rauninni er samfélag okkar andsnúið þessari hugsun og við heyrum mjög víða kallað eftir breytingum. Við hlustum auðvitað eftir því og dropinn holar steininn. Ráðstöfun auðlindarinnar hefur farið fram utan Alþingis, því miður, að miklu leyti. Það er framkvæmdarvaldið sem hefur í raun mótað mjög mikið þá stefnu sem gilt hefur og það er þyngra en tárum taki hvernig ýmsar byggðir um landið hafa farið halloka vegna þessa kerfis. Það er grátlegt að horfa upp á það að stjórnmálaflokkar sem kenna sig við félagshyggju og ég tala nú ekki um við byggðastefnu skuli geta stutt það sem felst í þeim aðgerðum sem við erum að samþykkja. Við þurfum einbeita okkur að því að tryggja þeim útgerðum sem standa sig - í þessari grein eins og í öllum öðrum atvinnugreinum standa menn misjafnlega að sinni útgerð - öruggan framtíðarrekstur, það er heila málið. Við höfum fengið svo oft að heyra það að þeir sem leggja eitthvað annað til en það sem í gildi er núna séu niðurrifsmenn og jafnvel allt að því landráðamenn. Breytingar á kerfinu verða auðvitað samkvæmt okkar áliti að tryggja að fullu jafnræði í aðgangi að veiðirétti. Eigandinn, sem er auðvitað við sameiginlega, fái fullt verð fyrir veiðiréttinn og að þessu ljúki, þessum forgangi til nýtingar á auðlindinni sem við höfum gengist undir á undanförnum áratugum. Við leggjum til að veiðigjaldið breytist í endurgjald fyrir langtímaveiðirétt og að innheimta þess verði einfölduð því að hluti af vanda okkar er að við erum búin að byggja upp óskaplega flókið kerfi sem fáir hafa þekkingu á til fullnustu og það þarf að einfalda þannig að það sé skiljanlegt flestu fólki. Það er auðvitað dapurlegt að verða vitni að því að hve mörgum tillögum okkar til að hnika kerfinu ofurlítið í breytta átt, í átt til meira réttlætis og meiri sanngirni og auðvitað í átt til frelsis og í átt til markaðshugsunarinnar, sem maður hefði álitið í útgangspunktinum að væri ær og kýr stærsta stjórnarflokksins, er hafnað. Við höfum lagt það til, held ég, þrisvar að við gerðum tilraun, þó ekki væri meira, í núverandi kerfi til þess að bjóða upp viðbótarkvóta til að kanna markaðinn, en því hefur verið hafnað. Við teljum ólíklegt að sátt náist um veiðigjald eða upphæð veiðigjalds fyrr en það verður ákvarðað með einhverri tengingu við markað. Það er raunalegt að verða vitni að því að sérhagsmunaöfl í sjávarútvegi skuli enn hafa svo mikil ítök og áhrif hér á Alþingi, öfl sem verja stórar útgerðir á kostnað smærri útgerða og fiskvinnslu á landsbyggðinni. Þau öfl eru sterk og virðast ekki hirða mikið um skömm né heiður. Þau eru hér í þinginu. Málflutningurinn leynir sér ekki. Við viljum breytingar, skapa möguleika til vaxtar og uppbyggingar fyrir landsmenn alla, ekki fáar stórar útgerðir sem sitja á milljarða tugum í hreinan hagnað eftir undanfarin misseri þrátt fyrir að hafa varið fordæmalausum upphæðum í endurnýjun skipaflotans. Við leggjum til útfærslu með ábyrgum hætti, en þær útfærslur eru af núverandi stjórnvöldum taldar jaðra við, eins og ég nefndi áðan, landráð. Það er raunalegt til þess að vita að öflin sem kenna sig við félagshyggju skuli leggjast á þessar árar eins og ég nefndi. Að halda áfram að hræra í sama pottinum er varasamt þessari þjóð. Það er engin sátt um það. Og útgerðin verður auðvitað að gera sér grein fyrir því að þessu mun linna. Krafan um breytingar verður sífellt háværari og ef útgerðin heldur að samningsstaða sín muni batna eftir því sem tímar líða þá er það misskilningur. Veiðigjaldafrumvarpið, sem við vonumst til að verði nú frestað á elleftu stundu, boðar áframhaldandi óbreytta stefnu í stjórn fiskveiða, ógagnsæi og vonlitla stöðu fyrir litlar útgerðir. Það verður jafn ómögulegt og áður fyrir nýjar útgerðir að koma ár sinni fyrir borð. Stærri útgerðir sem hafa hönd á talsverðum kvóta munu ráða lögum og lofum, drottna yfir veiðiheimildum, á meðan kvótalitlar útgerðir á landsbyggðinni þurfa að leigja af þeim heimildir en eigandinn, þjóðin sjálf, ríkissjóður, ber harla lítið úr býtum. Það liggur ekki lífið á að samþykkja þetta frumvarp. Við leggjum til því verði frestað, við förum betur yfir málin. Það kæmi ekki á óvart að í ljós komi fyrr en varir að hér liggur einhvers staðar fiskur undir steini.
Herra forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu þakka fyrir þá umfjöllun sem hefur orðið í 3. umr. um frumvarp um veiðigjöld. Það sem mér finnst standa upp úr við 3. umr. er að efnislega eru menn ekki að gagnrýna innihald frumvarpsins heldur er frekar verið að ræða það að gera breytingar á lögum um stjórn fiskveiða, sem er annað mál, og eðlilegt að menn hafi mismunandi skoðanir á því. Í umræðunni hefur komið upp nýfallinn dómur Hæstaréttar varðandi úthlutun aflaheimilda á makríl árið 2012 og því blandað saman við, hvort einhver vafi leiki á því að nytjastofnar séu sameign þjóðarinnar. Ég tel að lög um stjórn fiskveiða og 1. gr. þeirra laga um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameign þjóðarinnar, séu afdráttarlaus og enginn vafi leiki á því að þau lög standa fyrir sínu. En ég, ásamt fleirum í þessum þingsal, vil gjarnan að við náum saman um að setja auðlindaákvæði í stjórnarskrá og það er mjög brýnt. Ég sat í sáttanefnd um skoðun á því hvernig væri hægt að breyta lögum um stjórn fiskveiða á sínum tíma árið 2012 og kallaði eftir lögfræðiáliti frá hæstaréttarlögmanni, sem var þá Magnús Thoroddsen, og það lögfræðiálit stendur fyrir sínu. Þar kemur fram að réttindi til þess að nýta aflaheimildir og aflamark innan árs eru veitt til eins árs í senn, þ.e. fiskveiðiárið sem eru 12 mánuðir. Í mínum huga er því enginn vafi um að nytjastofnar á Íslandsmiðum séu sameiginleg eign þjóðarinnar. Það er bara mjög eðlilegt að við ræðum það í þessum þingsal, en það á ekki endilega heima varðandi þetta mál sem hér liggur fyrir og hefur fengið mjög mikla og efnislega umræðu. En brýnt er að ný lög taki gildi um áramót þar sem þau lög sem núna eru í gildi varðandi veiðigjöld renna út um áramótin. En ég legg til að málið fái jákvæða afgreiðslu í þinginu í framhaldi af 3. umr. og þakka þeim sem tóku til máls um það og lögðu sitt af mörkum til að þingið gæti fjallað sem best um þetta stóra og mikilvæga mál.
Herra forseti. Ég heyrði af orðum hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur að ekki hefði komið fram nein efnisleg gagnrýni á innihald þessa frumvarps frá stjórnarandstöðunni. Mig langaði að spyrja hana aðeins nánar út í hvað hún túlkar sem efnislega gagnrýni. Ég veit ekki hvort hv. þingmaður var stödd í salnum þegar ég hélt 15 mínútna ræðu um þann hvata sem myndast til að skjóta undan peningum gagnvart því þegar við erum að fjarlægja vinnsluna út úr reiknistofni veiðigjalds. Umsagnaraðilar og við í stjórnarandstöðunni höfum rætt þetta. Ég eyddi eiginlega allri fyrri ræðu minni við 3. umr. og einnig núna í að ræða um þetta vandamál. Telur hún það ekki efnislega gagnrýni að ræða um þá hættu sem ýmsir umsagnaraðilar hafa bent á, sem og ég? Er ekki efnisleg gagnrýni að tala um að þetta skapi hvata til að skjóta fé undan reiknistofni veiðigjalds, geti mögulega lækkað laun sjómanna og skapað meiri hvata til þess að skjóta peningum undan en ef vinnslan væri enn þá inni? Er það ekki efnisleg gagnrýni? Ég bara spyr.
Frú forseti. Varðandi milliverðlagningu fékk nefndin oftar en einu sinni fulltrúa frá ríkisskattstjóra á sinn fund til að fjalla um þær áhyggjur að ekki væri hægt að greina þar á milli, að væntanlega væri verið að færa á milli veiða og vinnslu. Það kom fram á fundi nefndarinnar, sem var ekki efast um, að fulltrúar ríkisskattstjóra treystu sér til að vinna með þetta frumvarp og gera því þau skil að hægt væri að taka á því eins og hægt er að gera varðandi öll þau fyrirtæki sem skattalög um milliverðlagningu eru undir. Það er ekki bara sjávarútvegurinn, það eru auðvitað miklu fleiri fyrirtæki sem ákvæði í skattalögum varðandi milliverðlagningu ná til. Ef fyrirtæki í sjávarútvegi jafnt sem önnur fyrirtæki brjóta skattalög er það auðvitað bara hreint og klárt lögbrot. Það er grafalvarlegt ef það kemur í ljós. En það kom skýrt fram að ríkisskattstjóri og fulltrúar þess embættis treystu sér algjörlega til eins og málið væri búið í þessu frumvarpi að vinna með það svo vel væri farið með. Hvorki fulltrúar minni hluta né meiri hluta í nefndinni vantreystu því að ríkisskattstjóri treysti sér til að vinna með þetta mál svo ekki var lögð fram nein efnisleg breytingartillaga varðandi þennan þátt af hálfu stjórnarandstöðunnar. Ég skildi það því þannig að menn treystu ríkisskattstjóra til að vinna með þetta mál.
Frú forseti. Ég endurtek það núna aftur þegar hv. þingmaður er komin í salinn að ég treysti ríkisskattstjóra alveg til þess að vinna vinnuna sína. Það er ekki spurningin. Ríkisskattstjóri tók hins vegar mjög skýrt fram að það væri ekki auðvelt mál að finna út úr þessu og að þau gætu ekki með afgerandi hætti sagt til eða frá um hvort verið væri að stunda þetta, að það sé mjög erfitt að gera sér grein fyrir því. Vissulega munu þau gera sitt besta. En spurning mín var ekki um það. Spurning mín sneri að ræðu hv. þingmanns þar sem hv. þingmaður hélt því fram að engin efnisleg gagnrýni hefði komið fram á efni frumvarpsins. Spurning mín var einföld: Er það ekki efnisleg gagnrýni að gagnrýna það að vinnslan sé tekin út úr reiknistofni veiðigjalds? Er það ekki efnisleg gagnrýni? Ég bara spyr svo ég endurtaki þá spurningu. Svo bæti ég við í lokin annarri spurningu: Hvaða önnur rök eru á bak við það að taka vinnsluna út úr reiknistofninum en asnalegur bleikþvottur sem ég kaupi því miður ekki? Hver eru rökin fyrir því að taka þetta út? Ég hef ekki séð þeim haldið fram neins staðar. Er það ekki efnisleg gagnrýni að benda á að þetta sé hvati til að svíkja undan því að greiða rétt gjald og gæti lækkað laun sjómanna? Er það ekki efnisleg gagnrýni? Hver eru rökin á bak við það að gera þetta svona? Af hverju mátti þessi pakki ekki vera eins og hann var? Hver eru rökin á bak við það?
Frú forseti. Það kom skýrt fram hjá fulltrúum ríkisskattstjóra að embættið treysti sér til að framkvæma þessi lög svo þau gengju snurðulaust fyrir sig. Ef hv. þingmaður hefur talið að ekki væri hægt að treysta þeim orðum hefði verið eðlilegt að leggja fram breytingartillögu sem sneri að þessu máli. Varðandi það að vinnslan er tekin út, sem var auðvitað skýrt vel í frumvarpinu hvers vegna var, eru til útgerðir sem eru ekki með neina vinnslu og það skekkti umhverfi þeirra og annarra varðandi álagningu veiðigjalds að blanda því saman. Það var mjög ósanngjarnt gagnvart þeim útgerðum sem ekki voru í vinnslu. Ég tel að ef hv. þingmenn hefðu haft efnislega athugasemd við þær breytingar og treystu sér ekki til að styðja það efnislega að sú breyting væri gerð og gætu ekki kyngt þeim rökum sem fylgdu því hefði auðvitað átt að fylgja því eftir með tillögum sem sneru að þessum tveim þáttum. Það hefði verið mjög eðlilegt að gera það. Við fengum svör hjá gestum og svör við því hvort embættið treysti sér til að vinna með þetta mál og það taldi sig gera það. Þá taldi ég að menn hefðu haft sannfæringu fyrir því að það væri hægt að treysta embættinu til að vinna með þetta mál eins og gefið var út af þess hálfu. Af þeim sökum sagði ég að ekki hefði komið nein niðurstaða og ekki verið efnisleg gagnrýni nema sem hefði verið svarað innan nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Smá lausn hér í lok umræðunnar, en í 1. gr. þessa frumvarps er sagt að veiðigjald sé lagt á í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir o.s.frv. En í fjármálaáætlun erum við einmitt með ófjármagnað hafrannsóknaskip sem hæstv. ráðherra hefur verið að leita logandi ljósi að peningi fyrir. Það er upp á 3,5 milljarða. Það er búið að samþykkja þingsályktun um það, komnar 500 milljónir á fjárlög 2019 fyrir það verkefni. Að óbreyttu hefðu veiðigjöldin verið um 4 milljörðum hærri og það dugar fyrir hafrannsóknaskip. Arðgreiðslan, þessir 23 milljarðar sem er verið að tala um, eru sex hafrannsóknaskip. Mig langaði aðeins að pæla í því hvernig stjórnarmeirihlutinn rökstyður þetta ef tilgangur frumvarpsins er m.a. að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, en það vantar pening fyrir hafrannsóknaskip og það er verið að leggja til lækkun á veiðigjöldum upp á meiri pening en það kostar að smíða heilt nýtt hafrannsóknaskip.
Frú forseti. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir um 6–7 milljörðum í veiðigjöld næstu ár. En svo vitum við auðvitað ekki neitt hver raunin verður þegar afkomutengingin fer að virka, þegar árið 2020 fer að tikka inn. Við getum átt von á því að veiðigjöldin hækki þá, alveg eins og við getum átt von á því að þau lækki. Ríkissjóði ber auðvitað skylda til að fjármagna allar rannsóknir sem fylgja hafrannsóknum. Það hefur verið raunin. Það er auðvitað mjög brýnt og ríkissjóður mun fjármagna hafrannsóknaskip. Ég efast ekkert um að það verði gert. Í tillögu minni hlutans sem lá fyrir milli 2. og 3. umr. var mjög áhugavert að sjá að þar átti ríkissjóður ekki að fá allar tekjur af veiðigjaldinu, svo að ég snúi spurningunni við á hv. þingmann: Hvernig hefði átt að fjármagna hafrannsóknaskip með þeirri tillögu þegar eingöngu átti að standa undir rannsóknum og útdeila því sem eftir stæði til einhvers óskilgreinds uppbyggingarsjóðs er hvergi til í stjórnsýslunni? En ég treysti því fullkomlega að hafrannsóknaskip komi til með að verða fjármagnað.
Virðulegur forseti. Svo ég afgreiði hitt snögglega þá er búið að svara því. Í þessu frumvarpi segir sérstaklega að veiðigjaldið sé lagt á, með leyfi forseta, „í þeim tilgangi að mæta kostnaði ríkisins við rannsóknir, stjórn, eftirlit og umsjón með fiskveiðum og fiskvinnslu og til að tryggja þjóðinni í heild beina og sýnilega hlutdeild í afkomu við veiðar á nytjastofnum sjávar“. Þá ber augljóslega að spyrja: Verður þetta skip greitt með veiðigjöldunum? Það eru vissulega 6–7 milljarðar þarna, en það er ákveðinn rekstur sem þarf að standa undir að auki. Það er viljandi verið að minnka afkomuna og formaður atvinnuveganefndar segir hérna að kannski verði afkoman í plús eða mínus árið 2020, en það virðist vera alveg óljóst, sem er mjög áhugavert. Byggjum við ekki á einhvers konar spá um það hvernig þessi veiðigjöld þróast til framtíðar? Væri það ekki mjög eðlilegt, ef við setjum svona lög, að við værum með alla vega fimm ára sýn á það hvernig þetta mun þróast? Það er takturinn sem við erum að vinna með fjármálaáætlun til fimm ára til að sjá hvernig tekjurnar þróast af mismunandi tekjustofnum okkar. Núna erum við að setja ný lög, erum með nýja útreikninga, og við vitum ekki hvernig þetta verður 2020, samkvæmt orðum hv. formanns atvinnuveganefndar. En þá spyr ég einfaldlega aftur: Mun kostnaðurinn af smíði hafrannsóknaskipsins verða fjármagnaður með veiðigjöldum, samanber 1. gr. þessara laga?
Frú forseti. Ég get ekki annað en brosað hér í lokin hvað varðar fyrirsjáanleikann því að samkvæmt tillögu minni hlutans um veiðigjald, breytingartillögu sem var rædd hér milli 2. og 3. umr., þá hefðum við ekki haft grænan grun um eftir hvaða lögum um veiðigjald við værum að vinna eftir 2020 [[Ég var að spyrja þig.]] [[Gripið fram í: … tillögur.]]Nýjar tillögur. Við hefðum ekki haft grænan grun um það, svo að ég vísi ábyrgðinni til föðurhúsanna hvað varðar fyrirsjáanleika. En ég verð að treysta því að formenn allra stjórnmálaflokka sem gáfu fyrirheit um að fjármagna hafrannsóknaskip á fullveldisafmælinu á Þingvöllum í sumar séu allir menn orða sinna og það verði séð fyrir því að það verði fjármagnað. Ég treysti því. Þar á meðal var fulltrúi Pírata sem skrifaði upp á það. Ég hef ekki áhyggjur af því að það standist ekki að það verði gjöf Alþingis til þjóðarinnar að fjármagna nýtt hafrannsóknaskip. Síðan tel ég að það verði enn og aftur að vekja athygli hv. þingmanns og annarra á því að með þessu frumvarpi, sem vonandi verður samþykkt á morgun, erum við að afkomutengja veiðigjöld og fyrirsjáanleikinn er auðvitað sá að þau geta hækkað, þau geta lækkað eftir afkomu greinarinnar. Þannig höfum við öll, eða flest okkar, talað hér í þingsal, að þetta endurspegli afkomu greinarinnar. Það er auðvitað mjög mikilvægt hjá þessari mikilvægu grein að hún haldi áfram að vaxa og dafna og styrki byggð og búsetu í landinu og skapi gjaldeyristekjur fyrir þjóðina sem við nýtum okkur.
Frú forseti. Ég mæli fyrir áliti meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, sem virðist kannski ekki við fyrstu sýn mjög viðamikið eða stórt en hefur samt að geyma býsna mikilvæg ákvæði. Nefndin fjallaði um þetta mál, ekki í fyrsta sinn, nú í haust þar sem sambærilegt mál var tekið fyrir á fundum nefndarinnar síðastliðið vor. Þá var það samdóma álit nefndarmanna og flutningsmanna frumvarpsins að búa það betur úr garði, m.a. vegna þess að hagsmunaaðilar bentu á að ekki hafi verið haft nægilega mikið samráð við þá og við í hv. velferðarnefnd vorum sammála þeirri niðurstöðu. Við frumvarpið, eins og það er nú, bárust sex umsagnir en á síðasta þingi bárust einar níu umsagnir. Nefndin kallaði til sín gesti og fékk á sinn fund Bryndísi Þorvaldsdóttur og Elsu Friðfinnsdóttur frá velferðarráðuneytinu, Tryggva Þórhallsson og Sigrúnu Þórarinsdóttur frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Rúnar Björn Herrera Þorkelsson og Sigurjón Sverrisson frá Öryrkjabandalagi Íslands og Þórunni Bjarneyju Garðarsdóttur frá Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu. Eins og rakið er í greinargerð frumvarpsins er markmið þess að jafna aðgang þeirra sem þurfa á dvöl í dvalarrými eða dagdvöl að halda, óháð aldri, og forgangsraða eftir þörf. Mikilvægt er að hér komi fram, frú forseti, að þarna er í rauninni verið að gera ákveðna lagajöfnun, má eiginlega kalla það, við ákvæðið um hjúkrunarrými sem einnig er í sömu lögum. Fyrir allnokkrum árum var sett inn í lögin heimildarákvæði vegna hjúkrunarrýma, en hér erum við fyrst og fremst að tala um dvalarrými og dagdvalir. Með frumvarpinu er því lagt til að lögunum verði breytt á þann hátt að heimilt verði að samþykkja dvöl í dvalarrými og dagdvöl fyrir einstakling yngri en 67 ára ef þörf krefur og viðkomandi einstaklingur óskar þess. Og það er lykilatriðið, frú forseti. Það er algjört lykilatriði í þessu máli að frumkvæðið komi þaðan. Í umsögnum til nefndarinnar komu fram ýmis sjónarmið og gagnrýni á einstaka þætti frumvarpsins. Þar er kannski helst að nefna þær áhyggjur að veita þessa heimild, því þá værum við að ganga á skjön við þá stefnu sem sumir hafa kallað alþjóðlega, um að gera öllum einstaklingum í samfélaginu kleift að búa að sínu, búa í sjálfstæðri búsetu svo lengi sem kostur er. Að mínu viti og meiri hluta nefndarinnar gengur frumvarpið ekki á skjön við þessi meginatriði heldur er fyrst og fremst verið að tryggja það að með því að veita þessa heimild sé þetta úrræði einnig til boða fyrir þá sem hafa í rauninni engin önnur úrræði sem þeir geta nýtt sér, þar með talið úrræðið notendastýrð persónuleg aðstoð, sem þingið samþykkti heildarlöggjöf um undir nafninu lög um þjónustu við fatlaða með miklar stuðningsþarfir, ef ég man rétt. Með því að samþykkja þetta frumvarp hefur því líka verið haldið fram að aukið væri á stofnanavæðingu í samfélaginu. Eins og kemur fram í greinargerðinni og eins og raunar kom fram fyrir nefndinni og í umræðum nefndarinnar er það alls ekki markmiðið heldur er það yfirlýst stefna, bæði heilbrigðisráðuneytisins og raunar einnig flestra þeirra sem fjalla um mál sem snúa að þjónustu, líkt og ræðir um í frumvarpinu, að reyna eigi að draga úr henni sem mest og veita sem mest af slíkri þjónustu heima. Meiri hlutinn áréttar nauðsyn þess að þjónustan sé veitt á því þjónustustigi sem hentar best þörfum einstaklingsins og í fullu samráði við hann sjálfan. Þetta er algjört lykilatriði, þ.e. að einstaklingurinn sem um ræðir sé meginákvarðandinn en ekki eitthvert kerfi, stofnun eða nefnd eða eitthvað þess háttar og að þær ákvarðanir komi í rauninni ekki til fyrr en önnur úrræði hafa verið reynd að fullu. Þetta er ítrekað, a.m.k. á tveimur stöðum í nefndarálitinu. Einnig var nefnt fyrir nefndinni að menn hefðu áhyggjur af því að það yrði kostnaðarauki af frumvarpinu. Meiri hluti nefndarinnar hefur ekki trú á því þar sem með samþykkt frumvarpsins er ekki verið að fjölga dvalarrýmum heldur er fyrst og fremst verið að opna á heimild til að yngri en 67 ára einstaklingar geti í undantekningartilfellum sótt um dvöl í dvalarrými eins og um er rætt. Það kom raunar fram fyrir nefndinni að um væri að ræða afar fáa einstaklinga, þ.e. þeir sem sæktu um í dvalarrýmum. En hins vegar kom fram fyrir nefndinni að það væri nokkur hópur einstaklinga sem nú byggi í hjúkrunarrýmum og væru 67 ára og yngri. Það er mikilvægt að ítreka það aftur að mjög mikilvægt er að gera greinarmun þarna á, þ.e. þeim einstaklingum sem eru í dvalarrýmum og þeim sem eru í hjúkrunarrýmum. Eins og hv. þingmönnum er væntanlega kunnugt um eru núna einhvers staðar á bilinu tæplega 3.000 hjúkrunarrými í landinu eða hvort þau eru 2.700, þið farið ekki með það í blöðin, en það er eitthvað á þessu bilinu og þingmenn geta væntanlega flett því upp. Dvalarrými eru hins vegar miklu færri og þau hlaupa aðeins á fáeinum hundruðum. Þannig að hættan á að einhver verulegur kostnaðarauki verði af þessu er ekki mikil. Hins vegar var bent á það fyrir nefndinni og mikilvægt að það komi fram að í einhverjum tilfellum þegar einstaklingar eru mjög ungir og þurfa að sækja í þessi úrræði, þá geti verið að heimilin sem um ræðir þurfi að haga þjónustuþörf sinni þannig að hún henti sérstaklega yngri einstaklingum. Nefndin bendir sérstaklega á það að ráðuneytið þurfi að gera ráð fyrir því við undirstofnanir sínar, og þá kannski sérstaklega Sjúkratryggingar Íslands, að til þessa þurfi að horfa við samningsgerð þegar það á við og það er mjög mikilvægt að það sé gert. Meiri hlutinn undirstrikar hins vegar að hér erum við að tala um afar fáa einstaklinga og þess vegna er kannski ekki sérstök ástæða til að gera ráð fyrir einhverju slíku ákvæði í öllum samningum heldur einungis á þeim heimilum þar sem þessar aðstæður kunna að koma upp. Nefndin fjallaði einnig töluvert um þörfina á faglegu inntökuteymi og skilyrði fyrir mati á þörf fyrir dagdvöl. Að áliti meiri hlutans er ekki þörf á að setja á stofn sama inntökuferli og þegar sótt er um varanlega búsetu eins og á hjúkrunar- eða dvalarheimilum, enda er í rauninni fyrst og fremst um dagþjónustu að ræða og oft og tíðum er þjónustan ekki sérlega umfangsmikil fyrir þann einstakling sem í hlut á. Þess vegna er kannski ekki sérstök ástæða til að láta fara fram eitthvert flókið eða ítarlegt mat. Í sumum tilfellum kynni jafnvel að duga álit eins heilbrigðisstarfsmanns eða eins aðila innan félagsþjónustunnar sem hefði metið það sem svo að þeirrar þjónustu væri þörf. Meiri hlutinn nefnir m.a. í áliti sínu að þar gæti verið um að ræða lækni, hjúkrunarfræðing, sjúkraþjálfara, félagsráðgjafa, iðjuþjálfa eða aðra aðila. Meiri hlutinn telur einnig mikilvægt að þetta faglega mat verði ekki til þess að tefja um umsóknir eða ferlið og þess vegna sé mikilvægt að við reynum það sem við getum til að einfalda það ferli. Í nefndinni og umsögnum komu fram áhyggjur að með aukinni áherslu á heilbrigðisþjónustu í tengslum við dagdvalir gæti kostnaður aukist og þar með í rauninni líka væntingar notenda og aðstandenda. Meiri hlutinn leggur áherslu á að þrátt fyrir að hluti þjónustu dagdvalar sé veittur af heilbrigðisstarfsfólki, sem er þá oft og tíðum sérhæft í þjónustu minnisskertra einstaklinga, þá er þjónusta dagdvalar að grunni til, að mati meiri hlutans, ekki heilbrigðisþjónusta og í þeim tilvikum þar sem auka þarf við slíka þjónustu telur meiri hlutinn eðlilegt að gert sé ráð fyrir því í samningum eins og þeim sem ég nefndi hér áðan. Einnig komu fram í nefndinni áhyggjur aðila að nokkur munur eða mikill munur væri á kostnaðarmati þjónustuaðila og ríkisins, og kröfulýsing ríkisins á þjónustu ekki að fullu í samræmi við það verð sem vilji væri til að greiða fyrir þjónustuna. Meiri hlutinn leggur áherslu á að hér er um samninga milli aðila að ræða, í þessu tilfelli Sjúkratrygginga Íslands og þjónustuaðila. En við leggjum hins vegar áherslu á að við slíka samningsgerð þurfi að styðjast við bestu upplýsingar og að bregðast þurfi við þeim breytingum sem kunna að verða á þjónustuþörf einstaklinganna og það á kannski sérstaklega við um þau tilvik sem ég nefndi hér að ofan. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir álit meiri hlutans rita Ólafur Þór Gunnarsson, framsögumaður, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Halla Signý Kristjánsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég sé ekki ástæðu til, frú forseti, að hafa þessa tölu lengri og ég hlakka til að heyra öll þau sjónarmið sem kunna að koma fram hjá öðrum þingmönnum um þetta annars ágæta mál.
Forseti. Ég biðst afsökunar á því að vera að fara í andsvör svona seint að kvöldi. Hv. þingmaður minntist á það í ræðu sinni að þetta frumvarp væri hugsað til þess að skapa úrræði fyrir þá einstaklinga sem hafa engin önnur úrræði sem þeir geta nýtt sér. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að raunveruleg þörf væri fyrir þetta úrræði ef við værum ekki með þennan kvóta á notendastýrðri persónulegri aðstoð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Já, ég held að þörf væri á þessu þrátt fyrir að við ykjum við fjárframlög til NPA. Við höfum því miður þegar dæmi um það að einstaklingar þurfa slíka þjónustu þrátt fyrir að vera ungir að aldri. Það geta komið upp tilvik, eins og raunar kom fram fyrir nefndinni, m.a. þar sem er mjög strjálbýlt, þar sem mjög erfitt er að koma þjónustu að og þess háttar, þar sem þessi heimild þarf að vera fyrir hendi. Eins og kom fram, m.a. hjá fulltrúum ráðuneytisins fyrir nefndinni, erum við þegar með nokkur slík dæmi þar sem einstaklingar hafa búsetu á dvalarheimilum, m.a. úti á landi, með einhvers konar undanþágu frá ráðuneytinu án skýrrar lagaheimildar. Frumvarpinu er í raun ætlað að bæta úr því. Ég held að ég og hv. þingmaður séum algjörlega sammála um að það sé verkefni okkar allra að vinna að því að auka við það fjármagn sem fer í NPA-samningana. Ég held að við getum verið algjörlega sammála um það. Og ég held að ég og hv. þingmaður trúum því bæði að með tíð og tíma verði það úrræði sem fleiri og fleiri munu njóta. En það á bara ekki við í öllum tilvikum og þess vegna held ég að þessi heimild sé mikilvæg.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég velti því fyrir mér - ef það eru tilfelli þar sem einstaklingar geta ekki og myndu ekki vilja nýta sér NPA, eða það myndi ekki henta þeim einstaklingum en þeir þurfa að hafa aðgang að slíku úrræði - hvort ekki sé þörf á því að sníða þau úrræði að þessum aðilum frekar en að þeir gangi inn í úrræði sem ætluð eru 67 ára og eldri. Í dagdvöl er skemmtun og matur og annað sérsniðið að eldri kynslóðum eða eldri borgurum. Ég velti því fyrir mér hvort það sé endilega eitthvað sem hentar yngri einstaklingi sem er með allt aðrar þarfir og áhugamál og annan smekk á tónlist og mat og bara öllu saman.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem er mjög mikilvæg. Meiri hlutinn leitast við að svara þessu í áliti sínu. Við teljum einmitt mikilvægt að horft sé til þessara atriða þegar stofnun eða heimili tekur að sér búsetu yngri einstaklings, en ekki síður þegar við erum að tala um dagdvalarþjónustu fyrir yngri einstaklinga. Sem betur fer höfum við nú þegar nokkra reynslu af rekstri dagdvalar fyrir einstaklinga í yngri kantinum og það má leita í þá smiðju. Til að mynda eru til dagdvalir fyrir einstaklinga sem eru með taugasjúkdóma án þess að vera með heilabilun. Það hefur gefist ágætlega. Sú reynsla og þekking er til innan þessa apparats og er mikilvægt að horfa til þess. En hins vegar er það þannig, alla vega að mínu mati, að þegar horft er til þessa úrræðis eins og algengast er að það sé notað, það er fyrir minnisskerta einstaklinga, er kannski algengara en ekki að yngri einstaklinga séu með. Þá eru þarfirnar kannski ekki eins ólíkar og þegar við erum með miklu yngri einstaklinga sem eru fyrst og fremst með einhverja taugasjúkdóma. En það er mjög þörf ábending hjá hv. þingmanni að það þarf að horfa til þessara þátta. Það er mikilvægt að starfsfólk á þessum stöðum sé meðvitað. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans teljum við a.m.k. að ráðuneytið og Sjúkratryggingar eigi að horfa til þess að það geti þurft að bregðast sérstaklega við, til að mynda í fjárframlögum til þessara stofnana eða staða til að mæta þessum þörfum.
Forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá minni hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um málefni aldraðra og lögum um sjúkratryggingar, dvalarrými og dagdvöl. Frumvarpið gengur skýrlega gegn þeirri grunnhugsun að tryggja eigi öllu fólki sjálfstætt líf. Lögð er til grundvallar óbreytt hugmyndafræði um stofnanavæðingu í stað þess að unnið sé að þróun fjölbreyttari búsetuvalkosta fyrir eldra fólk og einstaklinga með fötlun. Ég geri mér grein fyrir því og það kom fram í máli hv. þingmanns sem mælti fyrir nefndaráliti meiri hlutans að það væri ekki markmið að auka stofnanavæðingu. Ég get tekið undir það, ég held að það sé ekki markmiðið en ég tel að það verði afleiðingin. Undir það taka hagsmunaaðilar eins og t.d. Öryrkjabandalagið, að það verði afleiðing þess að opna þetta úrræði fyrir yngri en 67 ára. Kjarni hugmyndafræðinnar um sjálfstætt líf er að allt fatlað fólk og aðrir þeir einstaklingar sem þarfnast aðstoðar við athafnir daglegs lífs eigi rétt til að taka ákvarðanir um líf sitt til jafns við aðra. Kveðið er á um skyldu ríkja til að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf í 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Samningurinn byggist á mannréttindanálgun á fötlun sem felur í sér skyldu samningsaðila til að tryggja öllu fötluðu fólki réttindi til jafns við aðra. Mannréttindanálgun á fötlun byggist á félagslegri sýn sem felur í sér að vangeta samfélagsins til þess að laga sig að margbreytileikanum, sem hið eðlilega form mannlegrar tilvistar, er í raun það sem skapar fötlunina. Mannréttindanálgun á fötlun felur einnig í sér að samfélagið, sem ber að laga sig að fjölbreytileikanum, á ekki að spyrja hvað sé að einstaklingnum heldur hvað samfélagið þurfi að gera til þess að viðkomandi einstaklingur geti notið réttar síns. Það er því skylda samfélagsins alls að tryggja fötluðu fólki sjálfstætt líf. Mannréttindabarátta fatlaðs fólks hefur m.a. falið í sér niðurbrot á stofnunum sem hafa í gegnum tíðina kúgað fólk til að lifa eftir hagsmunum stofnana, ekki eftir vilja fatlaðs fólks. Í þessu máli er verið að ganga þvert gegn þessu því í frumvarpinu felst, í raun, að svar kerfisins verði áfram og jafnvel frekar en hefur verið, að stofnanavista fatlað fólk. Þótt það sé ekki markmiðið þá er það afleiðingin. Í drögum að nýrri heilbrigðisstefnu er lítið fjallað um skilgreiningar hvað varðar hjúkrunarrými, dvalarrými eða dagdvalir og flokkun þeirra í samræmi við þarfir og aðstæður þeirra hópa sem í hlut eiga. Á þetta bendir Samband íslenskra sveitarfélaga í umsögn sinni og gerir alvarlegar athugasemdir við frumvarpið. Þá telja Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu, í sinni umsögn, ekki nægilega tryggar forsendur til þess að hægt sé að samþykkja frumvarpið eins og það liggur fyrir. Þetta mál dregur fram þörfina á algerlega nýrri hugsun innan kerfisins sem í ljósi langra biðlista annar ekki þjónustuþörf. Í því samhengi verður íslenskt samfélag að fara að taka alþjóðlegar skuldbindingar sínar alvarlega, í þessu tilviki að tryggja öllu fötluðu fólki sjálfstætt líf. Notendastýrð persónuleg aðstoð hefur t.d. sannað sig hér á landi en á meðan opinberir aðilar beita enn kvótasetningu á slíka þjónustu er stofnanavæðing sem þessi einungis rökrétt viðbragð við stöðunni. Minni hlutinn telur því þörf á nýrri heildarsýn í málunum sem byggist á mannréttindanálgun á fötlun og áherslubreytingar í öldrunarþjónustu þar sem sjálfræði einstaklinga er tryggt í raun og horfið af braut áframhaldandi stofnanavæðingar. Það verður ekki gert með þeim hætti sem lagt er upp með hér. Þá bendir minni hlutinn á að biðlistar inn á hjúkrunarheimili, og stofnanir sem veita þjónustu í dvalarrýmum og dagdvöl, eru nú þegar langir og munu lengjast enn frekar verði frumvarpið samþykkt. Þá myndi sú tilhögun sem lagt er upp með í frumvarpinu takmarka enn frekur rétt þeirra sem eru 67 ára og eldri og hafa nú þörf fyrir þjónustuna. Ég vil ítreka það að ef við ætlum að taka skref í átt að því að opna fyrir það að yngri en 67 ára fari inn á stofnanir þá hefði ég talið skynsamlegast að taka kvótann af notendastýrðri persónulegri aðstoð fyrst. Það sé þá í boði fyrir alla sem raunverulega kjósa að nýta sér það úrræði og svo væri hægt að opna á stofnanadvöl fyrir þá einstaklinga sem hreinlega vilja ekki eða geta ekki nýtt sér notendastýrða persónulega aðstoð sem fyrsta valkost. Að framangreindu virtu leggst minni hlutinn gegn því að frumvarpið verði samþykkt. Undir þetta nefndarálit skrifa sú sem hér stendur og hv. þm. Guðjón S. Brjánsson og Guðmundur Ingi Kristinsson.
Frú forseti. Það kemur líklega ekki mörgum á óvart að ég er ekki sammála áliti minni hluta velferðarnefndar þó að vissulega séu þar ágætir punktar inni á milli. Það er mikilvægt í upphafi andsvarsins að benda á að ég met þann hug sem kemur fram í álitinu, auðvitað er það ekki markmið að auka á stofnanaþjónustu. Ég held að allir hv. þingmenn hljóti að vera sammála því sjónarmiði. Ég á bágt með að trúa öðru, skulum við a.m.k. segja. Mig langar að ítreka sem ég nefndi í ræðu minni áðan sem er að þetta frumvarp opnar í sjálfu sér ekki á heimild fyrir yngri en 67 ára til að búa á hjúkrunarheimilum eða stofnunum yfirleitt. Það er aðeins verið að bæta úr þessum skavanka sem var í lögunum um að heimildin næði ekki til dvalarrýma. Það er fyrst og fremst verið að gera það. Ég ítreka líka að við erum sem betur fer að tala um afar fáa einstaklinga. Þingmaðurinn nefndi réttilega áhyggjur sem er lýst, kannski sérstaklega í umsögn Samtaka fyrirtækja í velferðarþjónustu sem við tökum aðeins á í meirihlutaálitinu, en aðrir umsagnaraðilar við þennan umgang eru ekki neitt sérstaklega áhyggjufullir. Þeir benda að vísu á nokkur atriði og mig langar að inna þingmanninn eftir því hvort hún telji að það samráð sem var haft við umrædda aðila í sumar hafi breytt afstöðu þeirra til málsins að einhverju leyti.
Forseti. Mér skilst af þeim svörum sem ég fékk frá Öryrkjabandalagi Íslands og Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu að þetta samráð hafi í raun verið bara eins og samráð á sér oft stað, því miður. Það er meira þannig að fólk viðrar skoðanir sínar, það er hlustað á það en svo eru ekki alveg teknar til greina þær athugasemdir sem eru komnar og unnið að því að komast að einhverjum málamiðlunum hvað það varðar. Það voru upplýsingarnar sem ég fékk. Aftur á móti athugaði ég það sérstaklega hjá Öryrkjabandalaginu hvort þar væri sátt með þetta frumvarp. Svo er ekki. Þar hafa þau miklar áhyggjur af því að við séum að taka skref í vitlausa átt, að við séum að fara aftur á bak. Ástæðan fyrir því er eins og ég minntist á í ræðu minni að það er kvóti á notendastýrða persónulega aðstoð sem þýðir að aðilar sem vilja nýta sér NPA-þjónustu fá hana ekki vegna þess að það er ekki fjármagn til þess eða sveitarfélagið hefur ekki burði til þess. Þá eru áhyggjur af því að einstaklingar verði að nýta sér dagdvöl, dvalarrými eða önnur stofnanaúrræði í staðinn fyrir að fá NPA-þjónustu. Það er ástæðan fyrir því að við í minnihlutaálitinu getum ekki samþykkt þetta frumvarp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Það er alveg rétt sem kemur fram hjá þingmanninum, það er ekki alltaf farið eftir þeim ábendingum sem koma fram í samráði eins og af sjálfu leiðir, samráð þýðir ekki að annar aðilinn taki algjörlega yfir verkefnið. Hins vegar sjáum við á umsögninni frá Þroskahjálp að það er miklu jákvæðari blær yfir henni en var síðasta vor og þar er eiginlega ýtt undir að við reynum frekar að tryggja í allri framkvæmd á lögunum að ekki sé verið að misnota þetta úrræði og, eins og menn hafa sagt, ýta undir að yngra fólk fari inn á hjúkrunarheimili, heldur fyrst og fremst til að reyna að nota það sem neyðarúrræði. Við erum alveg sammála þessu og tökum undir það í áliti meiri hlutans. Varðandi NPA sem þingmaðurinn hefur nefnt nokkuð má ekki gleyma því að síðasta vor opnuðum við einmitt á það að eldri einstaklingar gætu fengið að njóta NPA alveg eins og yngri einstaklingar. Því má að vissu leyti segja að á sama hátt séum við með þessu frumvarpi að gefa yngri einstaklingum tækifæri til að nota sér alla þá þjónustu sem kerfið býður upp á en ekki bara einhverja tiltekna þjónustu. Ég held að það sé mikilvægt. Að lokum varðandi það sem þingmaðurinn sagði um þá framtíðarsýn að við eigum ekki að vera að nota stofnanaúrræði bregst þetta frumvarp við vanda einstaklinga sem eru í vanda núna [[Forseti hringir.]]en ekki í framtíðinni.
Forseti. Ég geri mér grein fyrir því að þetta frumvarp bregst við einstaklingum sem eru í vanda núna. Ástæðan fyrir því að það er verið að bregðast við vanda og að til staðar er vandi er sá að það er kvóti á notendastýrðri persónulegri aðstoð. Ég er búin að vera að segja þetta, ég þarf bara að segja þetta aftur. [[Hlátur í þingsal.]]Ég veit að það er verið að hugsa til þess að á sínum tíma þegar við fórum yfir þessi mál í velferðarnefnd og við vorum að tala um þetta - ég talaði mjög mikið um þennan kvóta og að hann ætti ekki að vera til staðar en það var hræðsla við að fara þá leið að hafa þetta algjörlega opið út af kostnaði sem var ekki hægt að sjá fram á hvað yrði mikill. Það var vilji til að taka styttri skref til að reyna þetta og það varð niðurstaðan. Sú niðurstaða hefur þær afleiðingar að aðilar fá ekki þá aðstoð sem þeir þurfa á að halda og þess vegna er verið að bregðast við með þessu frumvarpi. Þannig skil ég þetta. Gagnrýni okkar í minni hlutanum er að þetta er röng nálgun. Ég held að þetta sé bara eins og hv. þingmaður sagði hérna áðan, að við erum einfaldlega ósammála.
Frú forseti. Við ræðum hér nefndarálit frá meiri hluta og minni hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, lögum um málefni aldraðra og lögum um sjúkratryggingar. Þar ber hæst dvalarrými og dagdvöl. Ég er einn þeirra sem styðja minnihlutaálit nefndarinnar, en ég vil geta þess að í nefndinni átti sér stað yfirveguð, uppbyggileg og ágæt umræða um málefnið og um flest erum við sammála. Um markmiðin erum við sammála, velferð, bæði eldri borgara og fólks með fötlun. Afstaða mín er fólgin í því að ég tel ástæðu til þess að við notum hvert tækifæri til að lýsa því yfir að við eigum að hverfa af þeirri braut sem við höfum fylgt í áratugi og er stefna sem tilheyrir horfnum tíma, horfinni öld. Við getum hvert og eitt okkar horft í eigin barm og spurt: Eru þeir valkostir sem fyrst og fremst eru í boði í dag valkostir sem við munum una sæl og sátt við þegar kemur að því að við þurfum hugsanlega á stuðningi að halda á efri árum eða ef við verðum fyrir því fatlast? Í þessari litlu breytingu á lögunum sem virðist vera svo, en eins og flutningsmaður meiri hlutans nefndi þá lætur þetta frumvarp svo sem ekki mikið yfir sér, er fólgin ákveðin yfirlýsing um að við ætlum ekkert að hverfa frá þessari leið í bráð. Það er verið að lækka aldur þeirra sem eiga möguleika á því að fara inn í dvalarrými og inn í dagdvöl. Þetta kann að vera alhæfing, en við skulum þá fjalla nánar um það. Í hjúkrunarrýmum hefur verið lögfest að búið geti einstaklingar sem eru yngri en 67 ára og menn vildu færa þetta til samræmis í dvalarrýmunum. Það hefði verið ákjósanlegra ef við hefðum séð merki þess hjá núverandi ríkisstjórn að ný hugsun væri að fæðast með stjórnvöldum, að bjóða upp á fleiri valkosti, bjóða upp á fleiri möguleika þess að fólk geti búið sjálfstæðu búi lengur, að það hefði verið sett fé, sérstaklega eyrnamerkt, í það að efla heimahjúkrun í raun, efla heimaþjónustu og stuðning inn á heimili, en því er ekki fyrir að fara að því er séð verður. Við höfum auðvitað lögfest notendastýrða persónulega aðstoð. Það er spor í rétta átt og það er ánægjulegt skref sem við fögnum. Þeir samningar hafa auðvitað sín takmörk en það er fullur vilji og staðfastur ásetningur okkar að fjölga þeim samningum. Við teljum að þjónusta í þá veru muni breiðast út og verði miklu affarasælli þegar við stígum lengra inn í þessa öld. Það sem réði líka nokkru varðandi mína afstöðu var afstaða Sambands íslenskra sveitarfélaga sem hafði ekki fulla sannfæringu fyrir því að nægilega vel væri búið um hnútana og sömuleiðis telja Samtök fyrirtækja í velferðarþjónustu ekki vera nægilega tryggt að biðlistar lengdust ekki. Við erum sem sagt enn í þeim fasa að einblína á stofnanir, en við eigum að fara að huga að miklu fleiri valkostum og við hefðum kosið það að merkin væru greinilegri í fjármálaáætlun þeirri sem nú liggur fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni ágæta ræðu. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að ég held að ég og hv. þingmaður séum í öllum grundvallaratriðum sammála í þessum málaflokki þó að við höfum ekki borið auðnu til að vera á sama nefndarálitinu í þetta skipti. En það er út af fyrir sig allt í lagi. Mér finnst hins vegar að í máli þingmannsins komi fram ákveðin sýn á að hægt sé að sleppa því að samþykkja þetta frumvarp, að það sé raunverulegur valkostur að gera ekki neitt í stöðunni og trúa því að þau mál sem eru uppi leysist einhvern veginn. Það eru þarna úti í samfélaginu, og hv. þingmaður veit það jafn vel og ég, einstaklingar sem nota þegar þessa þjónustu, eru þegar í þörf. Við vitum að þau úrræði sem ég og hv. þingmaður erum sammála um að þurfi að auka munu ekki koma á morgun eða hinn. Þau munu ekki koma innan þess tíma sem þessir einstaklingar munu þurfa á því að halda. Mig langar því að inna þingmanninn eftir því hvort hann sé ekki sammála mér í því að þó að við getum verið sammála um stefnuna sé raunveruleg þörf á að búa þannig um hnútana að þeir einstaklingar, a.m.k. þeir sem þegar eru komnir í þessi úrræði, séu þá ekki nánast upp á náð og miskunn ráðuneytisins eða þeirrar stofnunar sem þeir búa á komnir, þ.e. að lagastoð sé fyrir þeirri búsetu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrri spurninguna. Það er ekkert algilt í tilverunni, ekkert absalútt. Auðvitað er maður í vafa. Við þekkjum aðstæður í landinu, þær eru mismunandi eftir því hvort við búum í sveit eða í borg. Úti á landi eru úrræðin ekki mörg og þess vegna hefur þessi kostur verið valinn, m.a. hefur það snúið að yngra fólki. Eini kosturinn hefur þá verið: Viltu þetta búsetuform eða viltu flytja búferlum frá þínum heimahögum? Fólk hefur verið sett í þessa aðstöðu. En þegar allt er tiltekið finnst mér að við eigum að lúta þessum viðhorfum sem ganga út á það að skapa fólki möguleika til sjálfstæðrar búsetu umfram alla aðra kosti ef það er því hagfellt eða ef það er raunhæft. En það er ekki alltaf raunhæft. Ég er sammála hv. þingmanni um að við eigum að ramma gjörðir okkar inn í lög, þetta á að vera bundið í lögum. Eins og hv. þingmaður kom inn á erum við kannski ekki að tala um mjög stóran hóp. En við búum bara við þetta. Öryrkjar og fólk með fötlun treystir ekki á að þessu verði ekki misbeitt eða þetta misnotað á kostnað þess að NPA verði fyrsti valkostur, að sveitarfélögin eða þeir sem véla með fjármál að þeir grípi ekki fyrst til þess [[Forseti hringir.]]valkostar sem er nærtækastur, sem er hugsanlega dvalarstofnun sem þegar er til í byggðarlaginu.
Frú forseti. Nú veit hv. þingmaður að það er ekki á valdi sveitarfélaga að ákveða með búsetu, hvorki í dvalar- eða hjúkrunarrýmum. Sú ákvörðun fer ekki fram á vettvangi sveitarfélaga heldur hjá færni- og heilsumatsnefndum heilbrigðisumdæma út um landið. Það kann vel að vera að í einhverjum tilfellum vakni sú hugmynd hjá sveitarfélagi, til að losna við þann kostnað, skulum við segja, sem getur hlotist af umtalsverðri þjónustu, að beina einhverjum einstaklingi í dvalarrými. En ákvörðunin um það er ekki hjá sveitarfélaginu, hún er annars vegar hjá einstaklingnum og hins vegar hjá nefndinni sem metur þörfina. Það er þingmanninum kunnugt um, veit ég. Ég er, eins og ég hef ítrekað sagt, í grunninn sammála þingmanninum um mjög margt í þessum málaflokki. Mig langar því að nefna að ef við ætluðum að fara eftir nefndaráliti minni hlutans, eins og það kemur fyrir, mætti þess vegna segja að maður væri hissa á því að ekki komi breytingartillaga frá minni hlutanum um að fella úr gildi heimildina fyrir yngri en 67 ára hvað varðar hjúkrunarrýmin. Er það ekki sama hugsunin? Þar erum við að tala um miklu fleiri einstaklinga. Mér finnst þarna vera ákveðin ósamkvæmni. Mér finnst að menn verði að hugsa til enda þær vangaveltur sem þeir eru með í þessum efnum. Við erum í alvöru að tala um einstaklinga sem eru í þörf núna, ekki á morgun og ekki hinn heldur núna. Þá finnst mér það ákveðin léttúð, liggur mér við að segja, að segja: Nei, við skulum bara ekkert vera að samþykkja þetta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir síðara andsvar. Jú, ég þekki hvaða leikreglur gilda. Tökum sem dæmi mann úti á landi yngri en 67 ára sem býr við fötlun. Þar sem hann býr er dvalarstofnun og við vitum alveg hvaða kraftar fara í gang. Jú, það er þetta með veruleikann, hann er oft óþægilegur, ekki síst í okkar umhverfi sem höfum áhrif á lagasmíðar. Það er ekki víst að það sé fýsilegur kostur fyrir alla að bjóða ungu fólki upp á það að vera á hjúkrunarheimili með rígfullorðnu fólki í áratugi og það sama á við um dagdvalarrými. Við höfum auðvitað dæmi um sérhæfð hjúkrunarrými fyrir fólk með ákveðinn veikleika. Við þyrftum að huga meira að því, eða að aðgreina starfseiningar, hjúkrunarheimilin, þannig að fólk geti búið með sæmilegri reisn innan um fólk á líku reki. Þetta er alveg það sama með dagdvalarþjónustuna sem við þurfum að efla miklu meira sem er hluti af hinni opnu þjónustu. Við erum með fólk sem kennir heilabilunar og við erum með fólk sem er með annars konar líkamlega eða andlega sjúkdóma, sem ætti að eiga samleið frekar en að vera í óskilgreindu þjónusturými.
Frú forseti. Ég má til með að taka aðeins til máls um þetta frumvarp um heilbrigðisþjónustu þar sem verið er að fjalla um málefni aldraðra og sjúkratryggingar er varða dagdvöl og dvalarrými. Mér þykja búnar að vera áhugaverðar umræður í kvöld um þetta mál, Ástæðan fyrir því að ég ákvað að taka til máls er er sú að ég bý í litlu sveitarfélagi og þekki til fleiri minni sveitarfélaga þar sem við stöndum einmitt frammi fyrir því sem hér er rætt um, m.a. af hv. síðasta ræðumanni, held ég, um að þá þyrfti jafnvel að flytja fólk búferlum ef það vildi ekki eða hefði ekki tækifæri til að nýta sér dvalarrými á staðnum. Ég þekki slík mál mjög vel og ég tek undir mjög margt sem hér hefur komið fram varðandi það að auðvitað viljum við að sem flestir geti notið þess að hafa notendastýrða persónulega aðstoð, sérstaklega yngra fólk. Mér finnst svolítið mikið hafa verið talað um fötlun, m.a. í minnihlutaálitinu, en ekki endilega bara að fólk geti verið veikt og geti af ýmsum ástæðum ekki búið eitt heima eða eitthvað slíkt. Það þarf ekki að innibera sérstaklega fötlun, en ég tek alveg undir það sem þar kemur fram og mér heyrist að við séum öll sammála um þá nálgun að fólk geti búið sem lengst heima hjá sér með einhverri slíkri aðstoð. Mér finnst svolítið sérstakt að um leið og sagt er að það séu ekki mjög margir einstaklingar sem um er rætt er samt talað um að það geti haft mikil áhrif á biðlista. Mér finnst pínulítið ósamræmi felast í því. Ég held að við verðum að horfast í augu við það að þegar við búum í landi sem er samsett eins og okkar þar sem byggðin er mjög dreifð og oft í mjög litlum þorpum höfum við jafnvel ekki mannskap þó að við vildum gjarnan bjóða upp á þjónustuna, þ.e. notendastýrða persónulega aðstoð. Það er ekki einu sinni mannskapur til að sinna heimilisþjónustu á vegum sveitarfélaganna. Mér finnst við aðeins vera að gjaldfella dvalarheimilin okkar með því að segja að það sé engan veginn hægt að bregðast við því að taka á móti einstaklingum sem eru á ólíkum aldri. Auðvitað er ég í hjarta mínu sammála því að mjög ungt fólk á ekki að þurfa að eyða ævi sinni á hjúkrunarheimili þar sem fyrst og fremst er verið að bjóða þjónustu fyrir eldra fólk. Ég held að það séu almennt undantekningar. Það er hægt að sníða úrræði ótrúlega vel að einstaklingum inni á þessum dvalarheimilum, ég hef séð það gert þannig að ég vil koma því til varnar að þetta eru úrræði sem ég held að sérstaklega minni sveitarfélögin hafi þurft að laga sig að. Ég tek undir orð hv. þm. Ólafs Þórs Gunnarssonar hvað varðar það að við verðum að leysa verkefnið sem við okkur blasir núna. Gjarnan tölum við um að við séum að byggja hjúkrunarheimili eða að gera eitthvað langt inn í framtíðina sem við erum ekki að leysa en þurfum að leysa núna. Af því að hér eru nefndir biðlistar erum við auðvitað að reyna að taka á þessu máli núna. Það er mjög mikilvægt. Síðan verðum við að horfa inn í framtíðina með það að leiðarljósi þar sem því verður við komið að við getum stýrt þessari þjónustu nær þeirri hugmyndafræði sem hér hefur verið hvað mest rædd og tekið tillit til, hvort sem er kynslóðabils- eða fjölskylduaðstæðna eða hvað það nú er, samskipti við fjölskyldur, börn og annað slíkt. Mér hefur fundist umræðan pínulítið snúast um, eins og hér hefur aðeins verið rakið, að þetta sé ekkert mál og þá vil ég árétta að það er líka ábyrgðarhluti að ætla ekki að leysa þetta með því að samþykkja ekki frumvarpið. Þá erum við á nákvæmlega sama stað og við höfum verið og höfum gagnrýnt, að það sé verið að gera eitthvað án heimildar. Ég hvet minni hlutann til að íhuga hvort það er meiri ávinningur af því að þetta gangi í gegn eða hafa ástandið óbreytt. Því hljótum við alltaf að þurfa að velta fyrir okkur. Ég vildi bara rétt drepa á þetta mál af því að ég þekki af eigin reynslu, þar sem ég hef búið í svona litlum samfélögum, að það er alls ekki einfalt mál að leysa þetta. Þó að vilji sé fyrir hendi hjá sveitarfélögunum, jafnvel einstaklingunum sjálfum, til að hafa hlutina með öðrum hætti er það bara því miður þannig að við búum í samfélagi sem er að eldast, og minni samfélögin enn frekar en stórhöfuðborgarsvæðið eðli málsins samkvæmt eða þau samfélög sem stærri eru. Þetta verður a.m.k. ekki leyst með því að gera ekki neitt þannig að ég hvet hv. þingmenn til að velta þessu vel fyrir sér áður en þeir greiða atkvæði um þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég biðst eiginlega afsökunar á því að tala svona seint, en ég bara get ekki látið hjá líða að tjá mig örlítið. Ég lofa að tala mjög stutt. Ástæðan er fyrst og fremst sú að ég á rosalega erfitt með þetta mál. Ég hef um tíma verið mótfallin því að lögunum hafi verið breytt á sínum tíma hvað hjúkrunarheimilin varðar vegna þess að ég hef hreinlega horft upp á ungt fólk búa á hjúkrunarheimili. Og þrátt fyrir að aðbúnaður sé allur æðislegur og starfsfólk allt af vilja gert, þá er rosalega erfitt oft mæta félagslegri þjónustu fyrir ungt fólk á hjúkrunarheimilum. Ég átta mig samt sem áður á því að aðstæður eru breytilegar og eins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sagði, sem talaði hér á undan mér, þá eru aðstæður oft með því móti að þetta kann að vera besta leiðin. Þannig að ég er alls ekki mótfallin þessu frumvarpi. Mér finnst líka mikilvægt að það komi fram hérna út frá umræðunni áðan að Samband íslenskra sveitarfélaga tekur undir það sé ástæða til að samþykkja þessi lög, en það ítrekar jafnframt mikilvægi þess að horft sé á þennan málaflokk heildstætt. Það er kannski fyrst og fremst það sem ég vil leggja áherslu á. Oft eru aðstæður með þeim hætti að þetta er besta lausnin fyrir viðkomandi einstaklinga, en ég held samt sem áður, því miður, að við séum stundum með aðila í þessari þjónustu hér á höfuðborgarsvæðinu sem myndi henta betur sérstök úrræði fyrir yngri einstaklinga. Ég vil bara hvetja okkur áfram í því að við horfum heildstætt á þetta. Það er örugglega full ástæða til þess að bregðast við því sem er verið að bregðast við í frumvarpinu, en við þurfum líka að hugsa lengra og fyrst og fremst út frá þörfum einstaklingana. Þetta á að vera einstaklingsmiðuð þjónusta óháð aldri.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá velferðarnefnd um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, lögum um Ábyrgðasjóð launa, lögum um fæðingar- og foreldraorlof, lögum um greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna og lögum um réttindi lifandi líffæragjafa til tímabundinnar fjárhagsaðstoðar (framlag í lífeyrissjóð). Eins og segir í greinargerð með frumvarpinu er markmið þess m.a. að draga úr áhrifum á ávinnslu lífeyrisréttinda hjá þeim einstaklingum sem hverfa tímabundið af vinnumarkaði og nýta rétt sinn til greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði vegna atvinnumissis, Fæðingarorlofssjóði vegna fæðingarorlofs eða ríkissjóði vegna umönnunar langveikra og alvarlega fatlaðra barna og vegna líffæragjafar. Þykir nauðsynlegt að bregðast við samkomulagi Alþýðusambands Íslands og Samtaka atvinnulífsins með því að hækka til samræmis við samkomulagið það hlutfall af greiðslum til einstaklinga úr Atvinnuleysistryggingasjóði, Fæðingarorlofssjóði og ríkissjóði í þeim tilvikum þegar um er að ræða greiðslur til foreldra langveikra eða alvarlega fatlaðra barna eða greiðslur til líffæragjafa sem umræddum kerfum er gert að greiða sem mótframlag í lífeyrissjóði við það hlutfall af launum launafólks sem atvinnurekendum er skylt að greiða sem mótframlag í lífeyrissjóð samkvæmt fyrrnefndu samkomulagi. Tilgangur frumvarpsins er jafnframt að tryggja að ábyrgð Ábyrgðasjóðs launa vegna krafna lífeyrissjóða um lífeyrisiðgjöld nái yfir það framlag sem hlutaðeigandi atvinnurekendum hefði borið að greiða í lífeyrissjóði samkvæmt samkomulaginu sem og yfir þann hluta af launum launafólks sem því sjálfu hefur borið að greiða í lífeyrissjóði hefði ekki komið til gjaldþrots hlutaðeigandi atvinnurekenda. Nefndin tók þetta fyrir og fékk nokkrar umsagnir og kallaðir voru til gestir. Meðal annars kom umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Samband íslenskra sveitarfélaga telur lögfestingu frumvarpsins vera til þess fallna að stuðla að bættum Iífeyrisrétti þeirra einstaklinga sem fá greiðslur á grundvelli viðkomandi laga, til jafns við almenna launþega. Sambandið ítrekar þó fyrri umsögn, um drög að umræddu frumvarpi, um að ekki er rökrétt að frumvarp um þetta efni verði lagt fram á Alþingi nema jafnframt verði lagt fram frumvarp um breytingar á almennu framlagi vinnuveitenda í lífeyrissjóði.“ Aftur að nefndarálitinu. Nefndin fjallaði um málið og fékk gesti frá Alþýðusambandi Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Vinnumálastofnun og velferðarráðuneytinu. Umsagnir bárust frá Alþýðusambandi Íslands, Bandalagi háskólamanna, Jafnréttisstofu, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og Samtökum atvinnulífsins. Eins og fyrr segir er markmið frumvarpsins, líkt og nánar er rakið í greinargerð, að draga úr áhrifum á ávinnslu lífeyrisréttinda hjá þeim einstaklingum sem hverfa tímabundið af vinnumarkaði og nýta rétt sinn til greiðslna úr Atvinnuleysistryggingasjóði vegna atvinnumissis, Fæðingarorlofssjóði vegna fæðingarorlofs eða ríkissjóði vegna umönnunar langveikra eða alvarlega fatlaðra barna eða vegna líffæragjafar. Mælir frumvarpið m.a. fyrir um hækkun á mótframlagi í lífeyrissjóði fyrir þá sem hverfa af atvinnumarkaði af framangreindum orsökum úr 8% í 11,5%. Í umsögnum um málið kom fram það sjónarmið að nauðsyn væri á víðtækri endurskoðun á heildarlöggjöf um iðgjald til lífeyrissjóða og á almennum lögum um lífeyrissjóði. Nefndin beinir því til fjármála- og efnahagsráðherra að flýta vinnu við þá endurskoðun. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Undir álitið skrifa framsögumaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, sem hér stendur, Halldóra Mogensen, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðjón S. Brjánsson og Guðmundur Ingi Kristinsson. Svo mörg voru þau orð. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, ég held að þetta sé nokkuð skýrt. Nefndin leggur sem sagt til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt en eins og sagt er beini ég því til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að hraða endurskoðun almennra laga um þetta efni.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, skattfrádráttur vegna hlutabréfakaupa og skattfrádráttur vegna nýsköpunarfyrirtækja. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Steinar Örn Steinarsson frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Eddu Símonardóttur frá tollstjóra, Ingvar J. Rögnvaldsson, Elínu Ölmu Arthursdóttur og Jón Ásgeir Tryggvason frá ríkisskattstjóra, Bergþóru Halldórsdóttur frá Samtökum atvinnulífsins, Sigríði Mogensen frá Samtökum iðnaðarins og Gunnar Dofra Ólafsson og Ísak Einar Rúnarsson frá Viðskiptaráði Íslands. Einnig bárust nefndinni erindi um málið frá fjármála- og efnahagsráðuneyti, Kauphöll Íslands hf., ríkisskattstjóra, Samtökum íslenskra leikjafyrirtækja, Samtökum iðnaðarins og Viðskiptaráði Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, til að framlengja úrræði er varðar skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa og fækka og einfalda skilyrði sem bæði einstaklingar og félög þurfa að uppfylla þegar einstaklingar hyggjast nýta sér frádráttinn. Þá eru jafnframt lagðar til breytingar á lögum um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, um að hækka hámark viðmiðunarfjárhæða skattfrádráttar vegna rannsóknar- og þróunarkostnaðar styrkhæfra fyrirtækja. Í þeim umsögnum sem nefndinni bárust sem og meðal gesta á fundum nefndarinnar var almennt lýst stuðningi við framgang frumvarpsins. Einkum var talið til bóta að skilyrði til að nýta sér skattfrádrátt vegna hlutabréfakaupa væru rýmkuð en samkvæmt frumvarpinu fellur m.a. brott það skilyrði að einstaklingur sem nýtir sér úrræðið megi ekki vera starfsmaður viðkomandi félags. Fram komu ábendingar um að ganga mætti enn lengra og fella jafnframt brott skilyrði um að einstaklingur sem nýti heimildina megi ekki vera stjórnarmaður í viðkomandi félagi eða tengdur stjórnarmanni fjölskylduböndum enda skorti málefnaleg rök að baki þeirri reglu. Nefndin tekur undir þessa ábendingu og leggur til breytingu á frumvarpinu í þá veru að stjórnarmönnum í félögum verði heimilt að nýta úrræðið. Töluverð umræða fór fram í nefndinni um ástæðu þess að sá hvati sem felst í skattafslætti við hlutabréfakaup hafi í gildandi lögum ekki verið hugsaður til að hvetja starfsmenn til að kaupa hlutabréf í fyrirtækjum sem þeir starfa hjá. Þar hafi m.a. ráðið för sjónarmið um að verja starfsmenn fyrir hugsanlegri misnotkun atvinnurekanda. Hagaðilar mæla þó með því að skilyrðin séu rýmkuð og fellst nefndin á þau sjónarmið eins og framar greinir. Við umfjöllun nefndarinnar átti sér stað nokkur umræða um að hámarkskostnaður til útreiknings á frádrætti frá tekjuskatti hækkaði ef fyrirtæki notaðist við aðkeypta sérfræðiþjónustu. Snerist umræðan m.a. um hvort sá hvati væri réttmætur eða hvort eðlilegra væri að miða við hærra þakið án kvaða um aðkeypta þjónustu. Í minnisblaði sem ráðuneytið sendi nefndinni kom fram að fyrirkomulagið mætti rekja til norskrar fyrirmyndar og að ekki væri vitað til að það hefði sætt gagnrýni. Hjá þeim hagsmunaaðilum sem nefndin ræddi við kom jafnframt fram að tilhögunin hefði ekki teljandi áhrif. Mun nefndin því ekki leggja til breytingu á því að svo stöddu en hvetur til þess að vel sé fylgst með því hvernig þessir hvatar nýtast til að auka rannsóknir, þróun og nýsköpun í íslensku atvinnulífi. Samkvæmt 2. mgr. 17. gr. laga um stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, nr. 152/2009, falla lögin úr gildi 31. desember 2019. Þrátt fyrir að ljóst sé að stefna stjórnvalda sé að stuðningur við nýsköpunarfyrirtæki sé varanlegt úrræði hefur ákvæðið sætt gagnrýni, m.a. þar sem það takmarki fyrirsjáanleika fyrir þau fyrirtæki sem treysta á úrræðið. Í reglugerð ESB nr. 651/ 2014 um almenna hópundanþágu, GBER, er m.a. kveðið á um skilyrði þess að veita megi fyrirtækjum ríkisaðstoð á tilteknum sviðum án þess að leita þurfi eftir sérstöku samþykki Eftirlitsstofnunar EFTA. Íslensk löggjöf verður að taka mið af reglugerðinni en hún fellur úr gildi 2020, sem er ástæðan fyrir því að gildistími laga nr. 152/2009 var takmarkaður. Þrátt fyrir þetta leggur nefndin til að 2. mgr. 17. gr. laganna falli brott enda má telja yfirgnæfandi líkur á að íslenskum stjórnvöldum verði eftir sem áður heimilt að veita þá ríkisaðstoð sem kveðið er á um í lögunum. Fari málin á annan veg verður löggjafinn að grípa til viðeigandi ráðstafana þegar þar að kemur. Nefndin telur þessa aðgerð samræmast þeirri skýru stefnu íslenskra stjórnvalda að styðja við nýsköpun, rannsóknir og þróun sem endurspeglast m.a. í fjármálaáætlun til ársins 2023. Nefndin telur frumvarp þetta til bóta og í samræmi við stefnu stjórnvalda um að auka stuðning við rannsóknir og tækniþróun nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef farið hér yfir. Oddný G. Harðardóttir skrifar undir álit þetta með fyrirvara þar sem hún telur að betur hefði þurft að kanna og taka afstöðu til sjónarmiða sem mæla gegn því að starfsmanni standi til boða að nýta afsláttarúrræðið sem kveðið er á um í B-lið 1. mgr. 30. gr. laga um tekjuskatt við kaup á hlutabréfum í félagi sem hann starfar hjá. Smári McCarthy og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessu áliti. Undir þetta álit skrifa auk mín hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður nefndarinnar, Brynjar Níelsson, Oddný G. Harðardóttir, með þeim fyrirvara sem áður er lesinn, Ásgerður K. Gylfadóttir, Þorsteinn Víglundsson og Ólafur Þór Gunnarsson. Virðulegur forseti. Nefndarálitið hljóðar með þessum hætti og ég held að það sé óhætt að segja að það hafi ríkt mikill einhugur í nefndinni um mikilvægi þess að afgreiða þetta mál. Það var líka mjög áhugavert að taka á móti þeim gestum sem til okkar komu og lesa þær umsagnir sem bárust nefndinni, en eins og fram hefur komið voru allir umsagnaraðilarnir mjög jákvæðir. Þær ábendingar sem bárust voru þá kannski helst á þá leið að við ættum að ganga enn lengra og nefndin tók tillit til þess, annars vegar er varðar stjórnarmennina. Það er auðvitað mjög algengt hjá nýsköpunarfyrirtækjum að leitað sé til stjórnarmanna og starfsmanna um fjárfestingu og líka eðlilegt að þessir aðilar hafi áhuga á því að fjárfesta í nýsköpunarfyrirtækjum þar sem þeir hafa trú á því sem þar fer fram. Nefndin féllst á þá breytingu að taka þetta út og útvíkka ákvæðið þannig að stjórnarmönnum sé líka heimilt að fjárfesta. Hins vegar er það breyting á endurgreiðslunni eða skattfrádrættinum vegna rannsókna og þróunar. Eins og segir í nefndarálitinu er um að ræða tvö þök, ef svo mætti að orði komast. Við erum sem sagt að fara úr 300 milljónum í 600 milljónir og úr 450 í 900 milljónir. Þetta þýðir að fyrirtæki geta þá að hámarki fengið endurgreiddar eða fengið skattafslátt upp á 900 milljónir þegar verkefnið uppfyllir þau skilyrði að vera sérstakt rannsóknar- og þróunarverkefni í nýsköpunarfyrirtæki. Það þýðir að 600 milljónir af þessum fjármunum geta verið innan húss, starfsmannakostnaður sem fellur til innan húss, en viðbæturnar, þessar 300 milljónir sem bætast við, eru þá aðkeypt þjónusta. Ég hafði sjálf fengið, virðulegur forseti, ábendingar um að einhverjum fyndist þetta ósanngjarnt og kannski væri óeðlilegt að löggjafinn væri með þessu að stýra fyrirtækjunum í þá átt að kaupa frekar þjónustu frá utanaðkomandi aðilum. Það gæti jafnvel verið rangur hvati í því. Þeir sem skiluðu nefndinni umsögn komu ekki inn á þetta atriði. Þeir voru flestir áfjáðir í að við afgreiddum þetta og það væri mjög mikilvægt að við myndum afgreiða þetta núna fyrir áramótin, fólk lagði mikla áherslu á það. En eins og við nefnum í álitinu þá held ég að sé full ástæða til að fylgjast með nákvæmlega þessu til að vita hvort það sé ástæða til að bregðast við því síðar. Það er vissulega jákvætt og getur verið jákvætt að hvetja fyrirtæki til að leita til háskólasamfélagsins eða rannsóknarstofnana eða jafnvel erlendra aðila. Það er ákveðinn nýsköpunarhvati í því að fá inn nýja þekkingu, en svo kann líka að vera að þetta vinni að einhverju leyti gegn þeim. En reynslan af þessum niðurgreiðslum hingað til hefur verið góð og helsta gagnrýni sem fram hefur komið er vegna þaksins, að það væri full ástæða til að hækka það. Það gerum við hér svo sannarlega og er auðvitað hluti af stefnu ríkisstjórnarinnar um að efla nýsköpun. Það er nú svo ánægjulegt með þetta að ég hef ekki heyrt neinn mæla á móti þeim aðgerðum sem hér eru lagðar fram. Viðskiptaráð Íslands kemur með mjög áhugaverða umsögn um málið og eins og ég segi eru allar umsagnirnar jákvæðar. Þar er farið ágætlega yfir það hvar Ísland stendur í dag varðandi útgjöld til rannsókna og þróunar og eru færð rök fyrir því að við séum neðar en önnur Norðurlönd. Lengi hefur stefnan verið sett á það, bæði hjá Íslandi og hjá öðrum Evrópuríkjum, að útgjöld til rannsókna og þróunar séu 3,5% af vergri landsframleiðslu. Því miður erum við einhvers staðar í kringum 2% í dag og eigum þar af leiðandi töluvert langt í land. Ég tel, virðulegi forseti, að þetta sé ein af þeim aðgerðum sem gætu svo sannarlega komið okkur vel í þessum efnum og er raunverulegur hvati. Við heyrum það frá fyrirtækjunum. Við sjáum það í minnisblaðinu frá ráðuneytinu að fyrirtækin nýta sér þetta í raun. Það eru auðvitað bara allra stærstu fyrirtækin okkar sem þurfa á því að halda að þakinu sé aflétt. En það skiptir okkur líka mjög miklu máli að halda í þessi mikilvægu nýsköpunarfyrirtæki hér á landi því að samkeppnin um staðsetningu slíkra fyrirtækja er mikil og mörg önnur lönd bjóða sambærilega hvata og jafnvel þannig að þakið sé hærra eða hlutfall endurgreiðslu eitthvað meira. Þó ber á það að líta að það eru líka ákveðnar reglur innan Evrópusambandsins, eins og vísað er í í nefndarálitinu, um það hversu langt er gengið í ríkisstyrkjum. Það þarf auðvitað alltaf að vera innan ákveðinna ramma. Að þessu sögðu þá held ég að við séum á mjög góðri vegferð hvað þessi mál varðar en ég tel líka að þeirri vegferð sé alls ekki lokið.
Herra forseti. Í grunnatriðum vildi ég koma hingað og segja að ég er samþykkur þessu máli. Ég náði því miður ekki að vera viðstaddur afgreiðslu þess út úr nefnd en hefði tekið undir og verið með á nefndarálitinu, þó með fyrirvara eins og hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, að vísu með tilliti til annarra þátta, fyrst og fremst að ég hef aðeins áhyggjur af þessu með ríkisaðstoðina. Þótt það sé líklega rétt að hún geti haldist með þeim hætti sem hefur verið er það samt ekki ljóst. Það vantar svolítið upp á að tryggja áframhald á þessu og það er nokkuð sem þarf að taka upp, kannski á vettvangi EES. Síðan er líka spurning hvort reglurnar um ríkisaðstoð séu ekki of heftandi í ljósi reynslunnar. Sú gróusaga að ríkið eigi litla aðild að nýsköpun, eða eigi ekki að koma þar að, er í grunnatriðum röng ef maður horfir til sögunnar. Á móti eru auðvitað samkeppnissjónarmið bæði innan lands og á EES-svæðinu og jafnvel víðar sem þarf að horfa til. Ég held að það sé alveg ástæða til að reyna að finna einhvers konar nýtt jafnvægi á þessari nálgun í ríkisaðstoðarmálum almennt. Það þarf að vera mögulegt að styðja vel við nýsköpun. Annað atriði er að þegar við horfum á þá nálgun að vera með þessar endurgreiðslur er mjög jákvætt og gott að við séum að tvöfalda hámarkið með þessum hætti, en á sama tíma er spurning hvort það séu hugsanlega einhverjar aðrar aðgerðir og jafnvel ódýrari sem gætu betur auðveldað starfsemi nýsköpunarfyrirtækja og þannig verið í rauninni skilvirkari. Þá horfi ég aðallega til Svíþjóðar og Sviss sem eru þau lönd sem hafa náð hvað mestum árangri. Í Svíþjóð eru ekki endurgreiðslur eins og við höfum á Íslandi þó að sú aðferð sé vissulega algeng. Svíar hafa þá aðallega notað aðrar aðferðir. Ég held að full ástæða sé til að við reynum að horfa svolítið vítt yfir sviðið, taka tillit til tæknilegra atriða og takmarkana sem gætu valdið fyrirtækjum í rannsóknum og þróun ýmiss konar erfiði, minnka skriffinnskubyrði sem dæmi, efla samkeppnissjóði og annað. Í öllu falli þurfum við að horfa á þennan málaflokk. Hann er gríðarlega mikilvægur og gæti hugsanlega orðið ein af lykilstoðum hagkerfis okkar. Það má færa rök fyrir því að hann sé það nú þegar. Þetta á a.m.k. eftir að stækka ef við hlúum vel að því. Ég myndi vilja að við færum yfir þennan málaflokk með almennari hætti, skoðuðum aðferðir sem eru notaðar í þeim löndum sem standa sig hvað best og þá horfi ég fyrst og fremst til Svíþjóðar en önnur lönd eru líka með áhugaverðar nálganir. Ef við gætum fetað í fótspor þeirra væri það mjög jákvætt. Að öðru leyti er ég, eins og ég segi, sammála niðurstöðu nefndarinnar að þessu sinni. Ég held, eins og áður segir, að við ættum að horfa á þetta opnara í framtíðinni, kannski eftir áramót, en í millitíðinni er bara frábært að þetta komist á. Samþykkjum þetta endilega sem fyrst.
Virðulegi forseti. Ég fagna þessu frumvarpi og þakka hv. þingmanni fyrir að fara yfir nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar. Þetta mál og sér í lagi það að hækka þakið fyrir rannsóknir og þróun hefur verið stefna stjórnvalda í nokkur ár, það að auka stuðning við rannsóknir og tækniþróun nýsköpunarfyrirtækja á Íslandi. Hækkun þessara viðmiðunarfjárhæða er virkilega mikilvægt skref. Stuðningurinn og núgildandi kerfi hefur stuðlað að verulega arðbærum rannsóknum og þróun fyrirtækja á undanförnum árum. Sjálfstæðisflokkurinn sem hefur farið með þetta ráðuneyti hefur hækkað upphæðina úr 100 milljónum annars vegar og hins vegar 150 milljónum ef um er að ræða aðkeypta þjónustu. Hún var hækkuð árið 2016 í 300 milljónir annars vegar og hins vegar 450 milljónir og með þessu frumvarpi hér er enn á ný gengið miklu lengra og nú er tvöfölduð sú niðurgreiðsla sem fyrir var, í 600 milljónir annars vegar og hins vegar 900 milljónir. Þó að hækkun viðmiðunarfjárhæða sé stuðningur sem bókfærður er sem útgjöld hjá ríkissjóði eru heildaráhrifin auðvitað það sem við þurfum að skoða. Af þessum aðgerðum eru þau gríðarlega jákvæð. Tilgangurinn er í grundvallaratriðum að stuðla að fjölbreyttara atvinnulífi, fjölgun starfa, aukinni hagsæld, auknum kaupmætti og áfram mætti telja og auðvitað til að fjölga stoðum íslensks atvinnulífs og þeirrar verðmætasköpunar sem við erum með í landinu. Það er eftirsóknarvert að auka fjárfestingar til rannsóknar og þróunar á Íslandi. Við höfum til að mynda verið eftirbátar annarra Norðurlanda í þeim efnum, en með þessu erum við enn frekar að efla hvatana til rannsóknar og þróunar. Þetta frumvarp er stór þáttur í að efla nýsköpun og hugvitsdrifinn iðnað á Íslandi. Ég held að nýsköpunarstefnan okkar sem er verið að vinna núna þvert á flokka, þar fer fram gríðarlega mikilvæg og góð vinna, sé einmitt að skoða þetta í stærra samhengi, skoða allt sviðið, hvar við getum gert betur og hvernig við getum laðað til okkar fjárfestingu í störfum sem snúa að nýsköpun af því að þetta er auðvitað verðmætasköpun framtíðarinnar. Öll lönd eru að horfa til þess hvernig hægt sé að laða fram þessa fjárfestingu í störfum. Það er rosalega gaman að sjá framgang þessara mála hjá okkur síðustu ár. Skattalegir hvatar hafa skapað hagstæðara rekstrarumhverfi. Úrræðið hefur nú þegar stuðlað að mikilli grósku í rannsóknum og þróun í fjölda fyrirtækja á undanförnum árum. Ég hlakka til að starfa, sem ég geri sjálf, í nýsköpunarstefnunni og móta þá framtíðarsýn sem við viljum hafa í þessum málaflokki. Með því að draga hana fram stuðlum við ekki einungis að fjölbreyttara atvinnulífi, heldur ekki síst að miklu meiri hagsæld og styðjum við verðmætasköpun framtíðarinnar.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingar á lögum um tekjuskatt og fleiri lögum (fyrirkomulag innheimtu), á þskj. 623. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund sérfræðinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, frá tollstjóra og ríkisskattstjóra. Með frumvarpinu er lagt til að innheimta opinberra gjalda færist frá tollstjóra til ríkisskattstjóra. Með breytingunni er stefnt að aukinni skilvirkni og hagkvæmni í skattframkvæmd enda hagræði og einföldun fólgin í því að hafa álagningu og innheimtu opinberra gjalda á einni hendi. Í umsögn ríkisskattstjóra um frumvarpið kemur fram að tækifæri til hagræðingar hljótist fyrirsjáanlega af tilfærslunni. Gildistaka frumvarpsins miðast við 1. janúar 2019. Í samráði við ríkisskattstjóra og tollstjóra hefur ráðuneytið lagt til við nefndina að gerð verði breyting á gildistökuákvæði frumvarpsins þannig að lögin komi til framkvæmda 1. maí 2019 auk þess sem tekið verði fram í ákvæðinu að búnaður og viðeigandi bankareikningar tollstjóra færist til ríkisskattstjóra við breytinguna. Nefndin fellst á þetta og leggur til breytingu þar að lútandi auk samsvarandi breytingar á bráðabirgðaákvæði frumvarpsins. Að framansögðu virtu leggur nefndin til breytingar á frumvarpinu sem fylgja með þessu nefndaráliti. Smári McCarthy og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur þessu áliti. Undir álitið rita sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Ásgerður K. Gylfadóttir.
Virðulegur forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, sem snýr að barnalífeyri. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá Ljónshjarta, umboðsmanni barna, Tryggingastofnun ríkisins og frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Umsagnir bárust einnig frá Barnaheillum, Ljónshjarta, Öryrkjabandalagi Íslands, Ragnheiði Elínu Garðarsdóttur, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Tryggingastofnun ríkisins og embætti umboðsmanns barna. Með frumvarpinu er Tryggingastofnun ríkisins veitt heimild til að ákveða sérstakt framlag vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Heimildin er takmörkuð við greiðslur vegna barna sem greiddur er barnalífeyrir með skv. 1. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við þann hóp barna sem vegna sérstakra aðstæðna nýtur ekki framfærslu tveggja foreldra. Í skriflegum umsögnum til nefndarinnar kom fram það sjónarmið að gildissvið ákvæðisins líkt og það er afmarkað í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins væri rýmra en leiða mætti af greinargerð að væri markmið frumvarpsins. Nánar tiltekið segir í 2. mgr. 1. gr. að einungis sé heimilt að greiða sérstakt framlag skv. 1. mgr. vegna barna sem greiddur er barnalífeyrir með. Til að mynda væri heimilt að ákveða sérstakt framlag vegna barna örorkulífeyrisþega, ellilífeyrisþega og þeirra sem sæta gæsluvist eða afplána fangelsi, enda sé greiddur með þeim barnalífeyrir, þrátt fyrir að barn eigi tvö framfærsluskyld foreldri. Þá kom einnig fram gagnrýni á þá kröfu í 20. gr. laga um almannatryggingar að annað hvort foreldra barns eða barnið sjálft þyrfti að hafa búið hér á landi a.m.k. þrjú síðustu árin áður en umsókn um barnalífeyri er lögð fram. Til samanburðar var m.a. bent á að í búsetuskilyrði laga um sjúkratryggingar er einungis gerð krafa um sex mánaða búsetu á Íslandi. Í greinargerð með frumvarpinu er miðað við að á Íslandi séu um 900 börn sem misst hafa foreldri, þá er tekið fram að einstæðir foreldrar geti sótt um barnalífeyri í stað meðlags ef ekki er hægt að feðra barn, vegna sérstakra aðstæðna. Frumvarpinu er ætlað að koma til móts við þennan hóp barna og einstæðra foreldra sem geta ekki sótt sérstök framlög til meðlagsskylds foreldris á grundvelli 60. gr. barnalaga. Nefndin tekur undir það sjónarmið að í núverandi mynd nær frumvarpið til rýmri hóps foreldra. Tryggingastofnun Íslands hefur áætlað að kostnaður við sérstök framlög samkvæmt frumvarpinu vegna þeirra 900 barna á Íslandi sem misst hafa foreldri sitt sé á bilinu 10–20 millj. kr. á ári. Nefndin leggur því til að orðalagi 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins verði breytt svo að ákvæðið taki einungis til tilvika þar sem einn framfærandi ber þungann af framfærslu barns. Í breytingartillögu nefndarinnar er skýrt enn fremur undir hvaða kringumstæðum heimilt er að greiða framlag skv. 1. mgr. 1. gr. Lagt er til að sérstaklega verði tekið fram að framlagið sé einungis heimilt að greiða sé annað hvort foreldra látið, barn ófeðrað eða móður njóti ekki við vegna sérstakra eða óvenjulegra aðstæðna. Orðalagið byggist á breytingu sem gerð var á 4. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar, með lögum nr. 107/2016, þar sem heimilað var að greiða barnalífeyri í slíkum aðstæðum. Í greinargerð með frumvarpi er varð að lögum nr. 107/2016 segir að ákvæðið geti til að mynda átt við ef faðir hefur eignast barn með aðstoð staðgöngumóður annars staðar en á Íslandi og í tilvikum þar sem einhleypum manni hefur verið veitt leyfi til ættleiðingar barns skv. 4. mgr. 2. gr. laga um ættleiðingar, nr. 130/1999. Nefndin leggur til að feður geti í sömu tilvikum átt rétt til framlags vegna sérstakra útgjalda, enda beri þeir einir þungann af framfærslu barns. Þá hefur komið fram í umfjöllun nefndarinnar að í frumvarpinu er eingöngu vísað til 1. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar, en ekki til 20. gr. í heild. Ákvæðið tekur því ekki til barna sem eru ófeðruð, eða ef móður nýtur ekki við vegna sérstakra eða óvenjulegra aðstæðna, og greiddur er barnalífeyrir með á grundvelli 4. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar. Sá hópur barna er jafnframt í þeirri stöðu að einungis einn framfærandi stendur straum af öllum kostnaði vegna sérstakra útgjalda. Leggur nefndin til að í 2. mgr. 1. gr. frumvarpsins sé vísað til 20. gr. laganna í heild sinni, svo að komið verði til móts við þennan hóp. Nefndin telur að miðað við efni frumvarpsins séu ekki forsendur fyrir því að endurskoða skilyrði laga um almannatryggingar um rétt til barnalífeyris við meðferð þess. Að framangreindu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: „2. mgr. 1. gr. orðist svo: Framlag skv. 1. mgr. er einungis heimilt að greiða vegna barna sem greiddur er barnalífeyrir með skv. 20. gr. og annað hvort foreldra er látið, barn ófeðrað eða móður nýtur ekki við vegna sérstakra eða óvenjulegra aðstæðna.“ Hv. þm. Vilhjálmur Árnason var fjarverandi við afgreiðslu málsins, en ritar undir álitið í samræmi við heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykk þessu áliti. Aðrir hv. þingmenn sem skrifa undir þetta nefndarálit eru Halldóra Mogensen formaður, Halla Signý Kristjánsdóttir, sem hér stendur og er framsögumaður málsins, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Andrés Ingi Jónsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðjón S. Brjánsson, Guðmundur Ingi Kristjánsson og Vilhjálmur Árnason, eins og fyrr segir. Þetta frumvarp kom fyrst fram fyrir nokkrum árum og hefur verið endurflutt nokkrum sinnum. Það væri ánægjulegt ef þetta kæmist til samþykktar, enda er um að ræða 900 börn sem eru í þeim aðstæðum að framfærsla er bara á hendi annars foreldris. Þetta er hópur sem dettur svolítið á milli í kerfinu. Því er bara ljúft og skylt að flytja málið hér og vonast til að það hljóti samþykki.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir snöfurmannlegan flutning á nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingar á lögum um almannatryggingar. Ég er ekki sá lukkunnar pamfíll að vera flutningsmaður á þessu frumvarpi, en ég er samþykkur því að öllu leyti, enda er ég á nefndarálitinu sem fulltrúi í velferðarnefnd. Frumvarpið, þessi breyting, er skýrt og einfalt og um er að ræða réttlætis- og sanngirnismál. Flutningsmenn telja að börnum einstæðra foreldra sé mismunað eftir því hvort báðir foreldrar eða annað sé á lífi. Með þessu séum við að vinna enn betur í átt að því að uppfylla sem best barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og það er gott. Svo erum við að vinna gegn mismunun en í okkar ágætu stjórnarskrá - stjórnarskrá sem við viljum breyta og fá nýja - kemur fram í 65. gr. að mismunun sé ekki við hæfi, að við eigum að fylgja jafnræðisreglu. Ég vona svo sannarlega, eins og hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir gat um, að frumvarpið fái góða og skilningsríka umfjöllun í þinginu allt til loka og verði um síðir að lögum. En allt kostar þetta fé og við vonumst til þess að við finnum leiðir til að fjármagna þetta. Þetta eru ekki háar upphæðir í hinu mikla samhengi, en það eru 900 börn sem gætu haft það miklu betra ef við kæmum þessu í framkvæmd.