Til svara eru: Mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Virðulegi forseti. Þann 9. júní 2017 skilaði starfshópur sem skipaður var af fyrrum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur, um endurskoðun á framtíðarskipan byggðakvóta af sér tillögum Þessar tillögur voru um margt áhugaverðar. Gerð var tillaga um langtímasamninga til tíu ára til að skapa meiri festu og auka líkur á að kvótinn nýttist til uppbyggingar. Tillögurnar gerðu líka ráð fyrir að sveitarfélögum sem fá kvóta verði leyft að leigja hann sín á milli og nýta tekjurnar í annars konar atvinnusköpun. Hér er kominn ákveðinn sveigjanleiki sem falið getur í sér mikil tækifæri fyrir minni sjávarbyggðir til að skapa sér ný tækifæri. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir í minni sjávarbyggðum er að undirstaða þorpsins er oft í höndum eins fyrirtækis eins og við þekkjum fjölmörg dæmi um. Þess vegna er mikilvægt að gefa þeim kost á að þróast áfram og finna nýjar undirstöður undir byggðina. Sjávarbyggðir landsins hafa mátt þola ýmis skakkaföll í sjávarútvegi síðustu áratugina og ekki síst með tilkomu kvótakerfisins sem var í senn ætlað að vernda fiskstofnana og stuðla að hagræðingu í sjávarútvegi. Sú hagræðing hefur haft verulega neikvæð áhrif á margar sjávarbyggðir, sérstaklega smærri þorp sem eru fjarri stærri og öflugri atvinnusvæðum. Til dæmis hefur íbúum minnstu sjávarbyggða landsins fækkað um 37% frá 1984 til 2017. Starfshópurinn, sem leiddur var af Þóroddi Bjarnasyni, prófessor í Háskólanum á Akureyri, fullyrðir að ákvarðanir löggjafans um úthlutun og framsal aflamarks hafi hrundið af stað þróun sem hafi grafið undan byggðafestu í smærri sjávarbyggðum. Ég vil því beina fyrirspurn minni til hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra: Hvernig líst ráðherranum á þessar tillögur? Hyggst hann nýta sér þær áfram í vinnu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Já, það er rétt, það liggja fyrir ákveðnar tillögur úr vinnu fyrrverandi sjávarútvegsráðherra í þessum efnum sem snúa að byggðakvótanum. Raunar meira, það eru um 26.000 tonn, ef ég man rétt, í þessar ráðstafanir sem sjávarútvegsráðherra hefur undir höndum og gerir það ráðuneyti þá nánast að stærsta útgerðaraðila landsins. Af því leiðir að þarna undir eru miklir hagsmunir sem snerta fjöldann allan af byggðum, einstaklingum og fyrirtækjum. 5,3% af kvótanum fara í svona sérstakar aðgerðir og í stjórnarsáttmálanum er beinlínis kveðið á um það að endurskoða eigi fyrirkomulagið sem gildir um úthlutun þessara potta sem kallað er, þessara 5,3% af heildarfiskveiðiheimildum landsins. Það verk er í undirbúningi hjá mér í ráðuneytinu. Við það verk sem kveðið er á um í stjórnarsáttmála kemur sú vinna sem hv. þingmaður vitnaði hérna til sem var unnin undir forystu Þórodds Bjarnasonar. Hún kemur að sjálfsögðu inn í það verk en á þessu stigi er í raun ekkert hægt að segja með hvaða hætti þetta verður gert eða hver niðurstaðan af því verður. Það er full ástæða í mínum huga til að fara yfir bæði verkferla og regluverkið allt varðandi þær fiskveiðiheimildir sem þarna eru geymdar. Ég skal taka umræðuna í síðara andsvari um það hvernig væri hugsanlega hægt að breyta áherslunum við útdeilingu þessara verðmæta eða þeirra gæða sem þarna eru undir.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherra fyrir svörin. Ég held að þetta sé gríðarlega mikilvægt verkfæri, að aðstoða þessar byggðir við að finna sér nýjan grundvöll. Það segir sig sjálft að það er kannski ekki skynsamlegt að vera með mikla útgerð í hverjum einasta firði landsins og það hefur orðið ákveðin samþjöppun. En við þurfum að hjálpa þessum byggðum við að finna sér ný tækifæri. Það þarf u.þ.b. 300 tonn af kvóta til þess að fjármagna t.d. Lýðháskólann á Flateyri, það eru um 326 tonn. Það eru auðvitað fjölmörg önnur verkefni sem byggja undir fjölbreyttari grunn og hjálpa byggðunum við að finna sér nýjan grundvöll. Mér finnst þessar tillögur mjög áhugaverðar og vil benda á að það eru stjórnvöld sem bera ábyrgð á hruni þessara byggða og þau verða að bregðast við. Mér finnst þetta vera góð leið til að sýna smáviðleitni í þá átt að koma til móts við vanda þessara byggða.
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði áðan tek ég á margan hátt undir þau sjónarmið sem koma fram í máli hv. þingmanns. Ég bendi hins vegar á að þegar við erum að ræða um það að ríkið fari að úthluta með öðrum hætti heimildum sem í pottunum eru þarf fyrir það fyrsta að velja þau sveitarfélög sem eiga að fá úthlutun þessara takmörkuðu gæða. Eftir standa síðan sveitarfélögin með það verkefni að þurfa að velja á milli einstaklinga eða fyrirtækja innan sinna vébanda. Það sem ég er fyrst og fremst að draga upp hér er að það er ekki einfalt að úthluta verðmætum sem felast í aflaheimildum. Það kann vel að vera að sveitarfélögunum verði það lagnara en það regluverk sem ríkið hefur sett um pottana, ég er þó ekki viss um það. Við höfum líka harðvítugar deilur innan smárra samfélaga sem bera vott um gríðarleg átök á milli hagsmunaaðila í litlu samfélagi um þau takmörkuðu gæði sem felast í aflaheimildum. Svo ég nefni það líka, [[Forseti hringir.]]sem er hárrétt sem hv. þingmaður nefnir, er fleira í lífinu en fiskur. Ég er ekki viss um að við reisum við bágar byggðir endilega með 50 eða 100 tonnum af aflaheimildum til viðbótar við það sem fyrir er.
Herra forseti. Háskólinn á Akureyri tók við lögreglunámi af Lögregluskóla ríkisins eftir útboð Ríkiskaupa árið 2016. Til að halda því til haga var námið sett á háskólastig, það var sem sagt ekki aðeins flutt. Strax var tekið inn í námið það sama haust 2016, þá var þetta diplómanám og hugsað fyrir verðandi og starfandi lögreglumenn. Nú í haust komast aðeins inn 45 nemar í gegnum samkeppnispróf, en 180 sóttu um. Námið er nú þrískipt; BA í lögreglu- og löggæslufræðum, diplóma í lögreglufræði og svo diplóma í lögreglufræði fyrir starfandi lögreglumenn. Starfsnámið sem við þekkjum er algjörlega og enn þá á vegum Mennta- og starfsþróunarseturs lögreglunnar sem er staðsett í Reykjavík. Ég gef mér að Háskólinn á Akureyri myndi gjarnan vilja sjá allt námið fara til HA, Háskólans á Akureyri, bæði starfsnám og svo þennan bóklega hluta. Öll aðstaða er til staðar í Háskólanum á Akureyri, í bæjarfélaginu einnig, hvort sem okkur finnst það góðar eða slæmar fréttir. Því vil ég beina eftirfarandi spurningum til hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra: Hver er reynslan af þessu lögreglunámi? Telur ráðherra að kennslan sé nógu vel fjármögnuð? Að lokum: Mun ráðherra beita sér fyrir því að auknir fjármunir fáist til þess að fjölga menntuðum lögreglumönnum?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina og þennan áhuga á háskólastiginu. Við höfum aukið verulega fjármuni til háskólastigsins, um 5% á milli ára. Við höfum sérstaklega einblínt á nýliðun kennara, á hjúkrunarfræðinámið og auðlindafræði í Háskólanum á Akureyri. Ég tel að þessar áherslur skili sér mjög vel inn í það hvernig fjárveitingavaldið hugsar þessi mál. Ég tel að Háskólinn á Akureyri hafi staðið sig gríðarlega vel í þeirri nálgun sem hann hefur tamið sér varðandi það að efla menntun í landinu og hvernig hann hefur tekið á sínum málum. Varðandi lögreglunámið tel ég að nokkuð vel sé staðið að því. En ég tek auðvitað eftir því, eins og hv. þingmaður, að eftirspurnin eftir því er umtalsverð og ekki allir sem komast að. Þetta er eitthvað sem háskólaráðið verður að fara betur yfir. Hins vegar er það svo að fjármunir löggjafans og drögin að frumvarpinu eru til þess fallin að hugsanlega verður hægt að koma til móts við þessa auknu eftirspurn.
Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir góð svör. Ég gef mér að Háskólinn á Akureyri vilji gjarnan taka við fleiri nemum og að þá verði kannski einblínt á BA-gráðu út úr því. Síðan geti lögreglumenn, af því að við vitum að heimurinn er orðinn ansi fjölbreytilegur, sérmenntað sig, jafnvel farið í skiptinám og þess vegna út fyrir landsteinana. Það sem mér er efst í huga er að nú er eftirspurnin mikil. Hvað er það sem stoppar? Eru það fjárveitingar ríkisins eða eru það hreinlega starfsstöðvarnar sem geta ekki tekið við fleiri nemum?
Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í fyrra svari mínu höfum við aukið fjármuni umtalsvert en þetta er eitthvað sem við verðum hreinlega að skoða betur. Ég vonast auðvitað til þess að þegar svona mikil eftirspurn er eftir ákveðnu námi sé hægt að skipuleggja það í takt við þær fjárveitingar sem viðkomandi háskóli fær. Ég vil líka nefna að við erum að gera stórátak er varðar húsnæðisþörf og þá ágalla sem hafa komið í ljós varðandi húsnæði Háskólans á Akureyri. Ég tel að við séum þannig að gera nokkuð góða hluti, en ég tek eftir því sem hv. þingmaður nefnir og mun skoða það frekar og kanna hvað veldur.
Virðulegi forseti. Það verður með sanni sagt að ákveðinn kraftur hafi fylgt hæstv. menntamálaráðherra inn í starfið. Ég tala örugglega fyrir munn margra þegar ég segi að hægt sé að taka undir stefnu hennar og sýn á uppbyggingu menntamála á mörgum sviðum. Það verður því að segjast eins og er að það kom mér pínulítið á óvart, ekki síst í ljósi þess að fyrr á árinu svaraði hæstv. ráðherra mér því að ég þyrfti ekki að hafa áhyggjur af aðgerðaleysi, og ég hélt að sú yrði raunin, að í þingmálaskrá hæstv. ráðherra er hvergi talað um breytingar á LÍN. Það eru langþráðar breytingar sem stúdentar kalla eftir, mér skilst að níu formenn stúdentaráðs hafi starfað á þeim tíma sem endurskoðunin hefur staðið yfir. Hæstv. forsætisráðherra kom á sínum tíma fram með frumvarp sitt og síðan kom eftirmaður hennar, Illugi Gunnarsson, líka með sitt frumvarp þannig að mínu mati er í raun búið að rýna allt í drasl, öll gögnin liggja fyrir. Það þarf að fara að taka ákvörðun um það hvenær og með hvaða hætti eigi að leggja fram frumvarp um lánasjóðinn. Stúdentar þurfa fyrirsjáanleika eins og við öll. Stúdentar þurfa ekki síst að sjá fyrir hvernig kerfið verður uppbyggt. Hvernig verður greiðslum á afborgunum háttað? Hvernig verður húsnæðismarkaði fyrir stúdenta háttað? Kallað er eftir svörum. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hyggst ráðherra ekki leggja fram frumvarp, eins og kemur reyndar fram í fjárlagafrumvarpinu, um LÍN fyrr en á næsta vetri? Er hæstv. ráðherra að segja að þurfum að bíða, og ekki síst stúdentar, eftir frumvarpi og lagasetningu og lögum um LÍN alveg þar til veturinn 2020–2021? Það er hægt að taka heila háskólagráðu fram að þeim tíma. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er frumvarps ekki að vænta fyrr en á næsta ári? Er ekki hægt að hraða þeirri mikilvægu vinnu?
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin er að gera mjög mikið fyrir háskólastigið. Við erum að stórauka fjármuni til háskólastigsins, eins og ég nefndi hér fyrr; aukningin er 5% á milli ára, og nú stefnir allt í að við náum OECD meðaltalinu í framlagi á hvern nemanda. Það hefur ekki gerst áður og er mikið fagnaðarefni. Ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að vanda til verks og knýja á um að klára frumvarp er varðar endurskoðun á Lánasjóði íslenskra námsmanna. Námsmenn eru með tvo fulltrúa í nefndinni og við eigum í mjög góðu samstarfi og mjög hreinskiptnum umræðum um það hvernig við eigum að þróa lánasjóðinn. Það er hins vegar svo að ekki hefur átt sér stað heildarendurskoðun á lánasjóðnum, ef ég man rétt, síðan 1992. Hv. þingmaður, sem beindi fyrirspurninni til mín, var einmitt ráðherra í fjögur ár og ekki var mikið að gerast á þeim tíma hvað það varðar að bæta hag námsmanna. Tveir ráðherrar hafa gert atlögu að því að breyta lánasjóðnum og ástæða þess að mitt frumvarp kemur ekki fyrr fram en 2019 er sú að ég er að reyna að læra af því sem miður fór og hvernig við getum gert þetta. Það er alveg ljóst að blikur eru á lofti hvað þetta varðar, t.a.m. sú staðreynd að það eru fleiri íslenskir námsmenn sem taka lán hjá norrænum lánasjóðum en taka lán hér. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að þetta er mjög brýnt mál en það vill þannig til að við erum að reyna að vanda okkur og leita eftir víðtæku samráði og samvinnu við stúdenta og alla þá sem hafa komið að þessu máli.
Hæstv. forseti. Þetta var nú, með fullri virðingu, langt svar að því að komast að svarleysi. Hæstv. ráðherra sagði í þessum ræðustól fyrir sex eða sjö mánuðum síðan og fullvissaði mig um að það yrði ekkert aðgerðaleysi af hennar hálfu varðandi stúdenta. Það er síðan hægt að koma hér og tala og tala og þykjast gera meira en nokkurn tíma hefur verið. Hæstv. sjávarútvegsráðherra gerði líka sína hluti þegar hann var í stóli menntamálaráðherra og ýtti þessum málum áfram, forsætisráðherra núverandi og Illugi Gunnarsson. Það eru nægileg gögn til staðar til þess að koma til móts við stúdenta og það þýðir ekki að koma hérna upp og skauta yfir hlutina. Þetta er einföld spurning. Þurfa stúdentar að bíða eftir því að fá lausn sinna mála þar til veturinn 2020–2021 rennur í garð? Við vitum að ef frumvarp er lagt fram á næsta hausti þá fer það ekkert í gegn fyrr en einhvern tíma síðar um veturinn. [[Forseti hringir.]]Ráðherra er hér að segja: Stúdentar þurfa að bíða af því að kannski er það þannig að ráðherra hefur ekki fullan stuðning ríkisstjórnarflokkanna [[Forseti hringir.]]til þess að keyra þessi mál í gegn. Ég hvet ráðherra til dáða í þessu máli og stúdentar þurfa svör, ekki einhverja skreytni.
Virðulegi forseti. Eins og ég hef skýrt er mjög skýr áætlun um það hvernig við séum að fara í þetta. Ég hef einmitt verið mjög gagnsæ í öllum mínum svörum og hef ætíð sagt síðan ég tók við að þetta frumvarp kæmi árið 2019 vegna þess að þetta mál hefur verið mjög erfitt. Það hefur verið mjög erfitt að landa þessu máli eins og hv. þingmaður veit. Talandi um aðgerðir, við erum að gera mjög mikið á sviði menntamála. Við erum að móta menntastefnu til ársins 2030. Við erum að gera sérstakt átak er varðar verk-, iðn- og starfsnám, auka fjármuni hvað það varðar. Þessi verkefnisstjórn varðandi LÍN er mjög öflug og kemur með góðar tillögur til þess að við getum klárað þetta mál. Við erum búin að afnema 25 ára regluna og það er heilmikið búið að gerast. Varðandi nýliðun kennara sjáum við mikla fjölgun þeirra sem eru að fara í kennaranámið og það er mikið fagnaðarefni. Okkur hefur tekist, sem hefur ekki tekist í langan tíma, [[Forseti hringir.]]að ná OECD-meðaltalinu árið 2020.
Herra forseti. Á fundi utanríkismálanefndar 7. febrúar sl. var heræfingin Trident Juncture kynnt fyrir utanríkismálanefnd og var fjallað um hina ýmsu þætti æfingarinnar. Meðal annars var talað um að einhverjir hermenn yrðu fluttir með þyrlu frá skipum á hryðjuverkaæfingu annars vegar og hins vegar yrðu um 200 hermenn í vetrarþjálfun í óbyggðum. Í kynningu sem við fengum í nefndinni í gær kvað við annan tón. Þar var m.a. talað um landgöngu með um 30 landgönguprömmum sem gætu borið í kringum 6.000 hermenn; ég veit ekki hvort þeir verða fullir, þ.e. prammarnir. Búist er við þúsundum hermanna í höfuðborginni í landvistarleyfi sem verður þá innan um óeinkennisklædda herlögreglu. Meðan flest af því sem var kynnt í vor virðist ætla að standast, t.d. um netöryggisæfingar og þess háttar, er alveg augljóst að sumt virðist hafa aukist að umfangi á undanförnum mánuðum. Því langar mig til að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvort hann hafi samþykkt þessa útvíkkun á umfangi heræfingarinnar. Og sérstaklega: Hefur þetta verið borið undir ríkisstjórn? Nú er ég ekki á þeirri skoðun að við eigum að láta sem hernaður varði okkur ekki og auðvitað eigum við að tryggja varnir landsins; heræfingar eru illu heilli hluti af því, það er m.a. hluti af því að taka þátt í NATO. Það getur líka gerst að plön breytist en það er mjög skrýtið ef áætlanir breytast svona verulega og mér finnst mikilvægt að þinginu sé gert ljóst með hvaða hætti ákvarðanatökur fara fram í þessum málaflokki. Hvernig var þetta ákveðið? Hverjir komu að ákvörðuninni? Getum við átt von á frekari breytingum?
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á hvað hv. þingmaður er að fara þegar hann er að tala um að umfangið hafi aukist eitthvað. Ég held að það sé sjálfsagt að fara yfir það. Þegar kemur að þessari heræfingu hefur línan verið alveg frá fyrsta degi að þetta sé opið og gagnsætt, sérstaklega fyrir hv. utanríkismálanefnd. Gert er ráð fyrir að æfð verði lending landgönguliðs í Sandvík sunnan við Hafnir á Reykjanesskaga, 300–400 manna lið kemur í land á loftpúðaskipum og prömmum. Samtímis flytja þyrlur um 120 manna lið á öryggissvæðið á Keflavíkurflugvelli. Ég veit ekki betur en að þetta hafi verið upplýst alveg frá því það var kynnt fyrst og kannast ekki við það, virðulegur forseti, að það hafi orðið einhverjar stórvægilegar breytingar á þeim áætlunum sem uppi voru í byrjun. Að sjálfsögðu hefur þetta verið kynnt í hæstv. ríkisstjórn og í hv. utanríkismálanefnd eins og hv. þingmaður þekkir mætavel. Sömuleiðis hefur þetta verið kynnt fyrir almenningi. Þannig viljum við hafa það. Ef það er eitthvað sem menn vilja ræða betur í hv. utanríkismálanefnd sem tengist þessu gerum við það að sjálfsögðu. En mér skilst að það hafi verið upplýsandi og góður fundur í nefndinni fyrir nokkrum dögum enda er þetta lagt upp með þeim hætti að bæði þing og þjóð séu meðvituð um hvað er í gangi og af hverju. Við erum virkir þátttakendur í Atlantshafsbandalaginu, höfum verið það frá stofnun þess, og höfum tekið þátt í æfingum sem þessum af augljósum ástæðum. En það er sjálfsagt að ræða þetta, hvort sem það er í hv. utanríkismálanefnd eða annars staðar.
Herra forseti. Já, það er alveg rétt að við höfum fengið ákveðnar kynningar á þessu og fengum eina 7. febrúar, eins og ég rakti áðan, og aðra í gær. Munurinn á þessum tveimur kynningum var fyrst og fremst fólginn í þessum aukna fjölda skipa. Talað er um landgöngupramma og loftpúðaskip, 30 talsins var talan sem ég fékk í gær. Ef það eiga að vera 120 hermenn eða þar um bil erum við að tala um fjóra á skip sem hljómar frekar óraunhæft. Það er mikilvægt að allar svona upplýsingar komi fram vel og skilmerkilega. Ég trúi hæstv. ráðherra þegar hann segir að hann vilji gæta gagnsæis en ég verð samt að vera meðvitaður um það: Var þetta borið t.d. undir hæstv. forsætisráðherra sem er formaður þjóðaröryggisráðs og var hún með í ráðum í öllu þessu plani frá upphafi eða er þetta fyrst og fremst á hendi hæstv. utanríkisráðherra?
Virðulegi forseti. Ég vil endurtaka það sem ég sagði áðan, gert er ráð fyrir að æfð verði lending landgönguliðs í Sandvík sunnan við Hafnir á Reykjanesskaga. Í land kemur 300–400 manna lið á loftpúðaskipum og prömmum. Samtímis flytja þyrlur um 120 manna lið á öryggissvæði Keflavíkurflugvallar. Ég geri ráð fyrir að þessar upplýsingar hafi verið kynntar í hv. utanríkismálanefnd. Það er nú ekki svo að mál eins og þetta gangi fram án þess að það sé kynnt í ríkisstjórn og að sjálfsögðu fyrir hæstv. forsætisráðherra. Það segir sig sjálft og þarf ekki að taka það fram. En úr því að spurt er: Jú, það er ekki svo að utanríkisráðherra sé að leyna ríkisstjórn eða hæstv. forsætisráðherra heræfingu af þessari gerð eða öðru slíku. Mér finnst ég ekki þurfa að taka það fram en úr því að spurt er skal bent á það augljósa. Að sjálfsögðu er það ekki gert.
Virðulegi forseti. Ég hljóma kannski eins og biluð grammófónplata í ræðustól vegna þess að fyrir tæpu ári talaði ég um nákvæmlega sama hlutinn, Reykjanesbraut, við hæstv. samgönguráðherra. Reykjanesbraut er einn slysamesti kafli landsins og við þökkum fyrir að komin eru mislæg gatnamót við Vellina, við Straumsvík, en bæjarstjórn Hafnarfjarðar er enn að álykta og, með leyfi forseta, ætla ég að lesa hérna: „Bæjarstjórn Hafnarfjarðar krefst þess að ráðherrar og alþingismenn sjái til þess að í nýrri og endurskoðaðri vegáætlun sem lögð verður fram nú á haustþingi, verði fjármagn tryggt til að ráðast í þessar brýnu framkvæmdir á Reykjanesbrautinni í gegnum Hafnarfjörð. … Mikil fjölgun ferðamanna á undanförnum árum sem fara í gegnum Leifsstöð er fordæmalaus. Sú staðreynd ásamt mikilli fjölgun íbúa á Reykjanesi og í Hafnarfirði hefur leitt til þess að umferð um Reykjanesbraut hefur margfaldast. Þetta álag á einfalda brautina í gegnum Hafnarfjörð hefur leitt til mikilla umferðartafa á þeim kafla og sífellt fleiri slysa. Er því ljóst að ekki er hægt að bíða lengur með að ráðast í tvöföldun hennar á þeim kafla.“ Alkunna er alvarlegt ástand vegarkaflans, slys eru þar tíð og umferðarþungi gríðarlegur. Og þá spyr ég ráðherra: Hvernig á að leysa þennan kafla, gatnamótin við Kaplakrika og gatnamótin við Lækjargötu? Einnig langar mig að vita hvernig eigi að leysa vandann þó að búið sé að tvöfalda, þann vanda að þarna stíflast allt? Það er algjörlega stíflað á hverjum einasta morgni, frá Straumsvík og inn úr, eins og við vitum. Búið er að taka af dagskrá ofanbyggðaveg sem var á dagskrá fyrir 30 árum þegar ég flutti í Hafnarfjörð en hann er farinn. Það virðist engin lausn vera á því að leysa þetta og ég spyr samgönguráðherra hvort hann sé með einhverja frábæra lausn á þessu vandamáli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni fyrirspurnina. Það er rétt sem hann segir, við ræddum þetta akkúrat, fyrir kannski ekki ári en fyrr á þessu kjörtímabili, um nákvæmlega hvaða lausnir væru mögulegar á að leysa umferðarhnúta og auka umferðarflæðið. Og ekki síst öryggið á Reykjanesbrautinni sem er, alveg eins og hv. þingmaður nefnir, einn allra umferðarmesti vegur landsins og því miður allt of tíð slys og jafnvel alvarleg. Nú er samgönguáætlun vonandi að koma inn í þing til umræðu í næstu viku og þá getum við auðvitað farið betur ofan í þetta. En af því að hv. þingmaður spyr hvaða lausnir séu hefur Vegagerðin verið að hanna og allar slíkar lausnir eru tilbúnar og það er þá spurningin um forgangsröðunina. Ég vil í sjálfu sér ekki segja hvernig þetta kemur til með að líta út fyrr en við erum búin að kynna samgönguáætlun þannig að allir fái tækifæri að standa og sitja við sama borð hvað það varðar. Ég hef sagt að það sé augljóst að þegar slys á landinu kosta okkur kannski 40–60 milljarða á ári í umferðinni, í samgöngunum, leggjum við mesta áherslu á umferðaröryggi í nýrri samgönguáætlun. Það er ekkert leyndarmál og hluti af því að leysa það er einmitt að takast á við þá vegi þar sem slysin eru tíðust og alvarlegust og umferðarþunginn hvað mestur. Þetta mun sem sagt skýrast betur í næstu viku þegar við getum vonandi rætt samgönguáætlunina í þinginu. Varðandi ofanbyggðaveg sem hv. þingmaður benti einmitt á að hefði hugsanlega getað leyst þarna einhverjar leiðir fram hjá, svona þeim þéttustu, er það skipulagsmál sveitarfélaganna. Ég held að menn þurfi svolítið að horfa til langs tíma, næstu 30–40 ára, og sjá fyrir sér hvernig umferðin í gegnum og fram hjá höfuðborgarsvæðinu á að vera. Það eiga ekki allir leið inn í miðbæ Reykjavíkur og þar af leiðandi þurfa að vera til einhverjar leiðir til að komast þar fram hjá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra svörin. Ég hefði viljað fá vegaáætlunina miklu fyrr fyrir þingið þannig að við hefðum getað skoðað hana betur. Við verðum að átta okkur á því að nú er sá tími að koma að við verðum einn til tvo klukkutíma úr Hafnarfirði til Reykjavíkur. Og svo aftur einn til einn og hálfan tíma frá Reykjavík til Hafnarfjarðar með tilheyrandi mengun. Það er óásættanlegt næstu 20 til 30 árin. Ég bara trúi þessu ekki og ég skil ekki af hverju við erum ekki byrjuð að taka á því vandamáli. Það er alltaf verið að tala um að slysin kosti svo mikið, að þau kosti tugi ef ekki hundruð milljarða. Þarna er stór slysabrunnur og við verðum að byrgja hann. En við verðum líka að hugsa rökrétt. Er eðlilegt að sitja í bíl í allt að einn og hálfan til tvo tíma á leiðinni frá Hafnarfirði til Reykjavíkur? Ég segi bara: Guð hjálpi þeim sem eru að koma alla leiðina utan af Reykjanesi. Hvað eru þeir lengi að komast leiðar sinnar? Þeir þurfa að fara í gegnum Garðabæ og Kópavog og eru kannski á leiðinni út úr bænum.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt að einn vandinn, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og sérstaklega á þeirri leið sem hv. þingmaður nefnir, er að umferðarflæði er ekki nógu gott. Það er vegna þess að allt of margir eru að fara í sömu átt á sama tíma. Það getur vel verið að vegamannvirki geti ekki eitt leyst slíka hnúta. Skólar gætu t.d. byrjað á öðrum tíma, hugsanlega síðar. Menn hafa talað um að unga fólkið okkar þurfi meiri svefn. Væri kannski skynsamlegt að framhaldsskólarnir byrjuðu aðeins seinna? Með sveigjanlegum vinnutíma gæti fólk kannski valið hvenær það fer af stað og mætir til vinnu þannig að ekki væru allir á ferð á sama tíma. Svo má ekki gleyma því að kannski er ekki skynsamlegt að hafa alla stærstu vinnustaði landsins á einum stað. Það getur verið skynsamlegra að hafa þá á fleiri stöðum þannig að fólk fari í tvær áttir í stað þess að allir fari í sömu átt á sama tíma. Það eru til nokkrar leiðir fyrir utan vegamannvirki sem gætu leyst stíflur, svo það sé nú sagt.
Samið hefur verið um fyrirkomulag umræðunnar. Forsætisráðherra hefur 12 mínútur til framsögu og þrjár mínútur að umræðunni lokinni. Ræðutíminn skiptist svo milli þingflokka: Samfylkingin 15 mínútur, Miðflokkurinn 15 mínútur, Sjálfstæðisflokkur 24 mínútur, Píratar 14 mínútur, Framsóknarflokkur 16 mínútur, Flokkur fólksins 12 mínútur, Viðreisn 12 mínútur og Vinstrihreyfingin – grænt framboð 10 mínútur.
Herra forseti. Það var eitt af mínum fyrstu verkum að skipa starfshóp sem niðurstaðan varð að myndi fjalla um að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu til þess að fara heildstætt yfir hvað við getum með kerfislægum hætti, við sem störfum annars vegar á vettvangi stjórnmálanna og hins vegar á vettvangi stjórnsýslunnar, gert til þess að efla traust og hvaða undirstöðuþættir þurfi að vera til staðar til þess að jarðvegur skapist fyrir að efla traust á þessum þáttum. Ýmsir hafa orðið til að gagnrýna þetta og sagt að það sé til lítils að skipa starfshóp um þessi mál. Þingmenn og stjórnmálamenn þurfa allir að hegða sér vel og þá muni þetta koma af sjálfu sér. En það tel ég ekki rétta nálgun því að við sem hér stöndum og störfum þurfum auðvitað að horfa á þessi mál með kerfislægum hætti, þ.e. hvernig við sníðum ramma utan um kerfið til þess að efla frekar traust. Síðan erum við öll mennsk sem störfum innan þessa kerfis og hegðum okkar með alls konar hætti. Það er ekki mitt hlutverk né neins hér inni að segja til um það hvernig sú hegðun á að vera, en það er mikilvægt að við komum okkur saman um þann ramma sem við teljum ásættanlegan. Það var hlutverk þessa starfshóps, að hjálpa okkur að gera tillögur um hvernig sá rammi gæti verið. Mig langar að nýta þann tíma sem ég hef hér til þess að fara yfir þessar tillögur. Ég mun síðan hlusta vel eftir því sem þingmenn segja því að efni þessa máls er þannig að það snýst ekki um að einhver einn leggi fram tillögur sem síðan eru samþykktar eða þeim hafnað af meiri hluta eða minni hluta heldur snýst þetta verkefni um það að við sem hér störfum saman komum okkur saman um það hvaða ramma við eigum að hafa um okkar störf. Siðareglur fyrir þingmenn er t.d. tiltölulega nýlegt fyrirbæri. Við getum velt því fyrir okkur heimspekilega hvort við teljum þörf á slíkum reglum. Ég segi tvímælalaust já við þeirri spurningu vegna þess að mjög margt í okkar störfum snýst einmitt um það að við getum vegið og metið og tekið afstöðu út frá ákveðnum siðferðilegum viðmiðum. Þau eru breytileg. Siðferðileg viðmið sem við störfum samkvæmt í dag eru ekki þau sömu og þóttu kannski eðlileg fyrir tuttugu árum. Það sama á við um öll samfélagsleg mál. Það er ekkert langt síðan samkynhneigð þótti ósiðleg, svo dæmi sé tekið. Það er ekki langt síðan og er enn þá deilt um hver eigi að vera siðferðileg viðmið þegar við ræðum um fóstureyðingar. Hve þungt á viðmiðið um rétt konunnar til að ráða yfir eigin líkama að vera miðað við rétt hins ófædda barns? Dæmigert siðferðilegt spursmál sem við vitum að hefur breyst milli ára, milli tíma, og stefnur og straumar hafa mikið um að segja. Sömuleiðis hljóta tiltekin siðferðileg spursmál að koma upp í störfum okkar sem hér störfum. Þá er mikilvægt að við komum okkur sem best saman um það innan hvaða ramma við viljum starfa. Það er í raun og veru fyrsta tillaga þeirrar nefndar sem ég setti á laggirnar, að við mótum okkur svokallaðan heilindaramma. Margir hafa hváð og spurt hvað sé heilindarammi. Það er umræða sem er mjög vaxandi á vettvangi alþjóðastofnana og í nágrannaríkjum okkar, þ.e. að stjórnvöld á hverjum stað og þar með talið stjórnsýsla, setji sér tiltekinn ramma um viðmið um heilindi í því hvernig við störfum. OECD hefur verið mjög framarlega í þessari umræðu og telur að þetta sé einn af lykilþáttunum í lýðræðissamfélagi, að við séum sammála um það hvernig við skilgreinum ákveðinn heilindaramma um okkar störf. Síðan er lagt til í skýrslunni að ráðist verði í endurskoðun siðareglna ráðherra, starfsfólks stjórnsýslu og ríkisstarfsmanna. Eins og ég nefndi áðan þá snýst sú tillaga ekki um að einhver einn setji öðrum reglum, heldur miklu heldur um að við ræðum saman um það hér á þessum vettvangi. Að mínu viti ættum við síðan að taka þá umræðu dýpra, því að þetta er auðvitað bara stutt umræða hér þar sem við tæpum á mörgum atriðum. Við ræðum t.d. saman um það hvort við erum sátt við þær siðareglur sem við höfum undirritað sem þingmenn og skilað hér inn í umslagi að lokinni undirritun og hvað í störfum okkar við teljum að þessar siðareglur nái yfir og hvort það sé eitthvað sem við teljum að þær nái ekki yfir. Sömuleiðis er lagt til að setja siðareglur fyrir aðstoðarmenn ráðherra og hugsanlega fleiri hópa innan stjórnsýslunnar. Töluvert er rætt um gagnsæi í miðlun upplýsinga og upplýsingarétt almennings. Það er í raun og veru stórmerkilegt þegar maður les söguna hversu stutt er síðan þessi hugsun kom fram - það tengist því sem ég nefndi hérna áðan um hvað siðferðisviðmið og viðmið um samfélagið breytast hratt, en líklega hef ég verið um tvítugt þegar fyrst eru sett upplýsingalög - að það sé bara eðlilegt að almenningur eigi rétt á upplýsingum um það sem er að gerast og að almenningur og fólk eigi að njóta jafnræðis gagnvart stjórnsýslunni, og ef ég man rétt var það tveimur árum áður þegar stjórnsýslulögin voru sett. Það er merkilega stutt síðan þessi hugsun kemur inn í íslenskt réttarfar, að það sé eðlilegt að fólk eigi rétt á upplýsingum. Síðan þá höfum við endurskoðað upplýsingalögin einu sinni. Nú stendur yfir endurskoðun þeirra á nýjan leik. Meðal þess sem ég mun leggja til, því að upplýsingalögin heyra undir mitt ráðuneyti, er að þessi stofnun, Alþingi, muni fara undir upplýsingalög sem hún gerir ekki í dag, hið sama muni eiga við um dómstóla. Það er líka hluti af tillögum nefndarinnar hins vegar að það sé sett ákveðin stefna um það hvernig við viljum miðla upplýsingum til almennings, að það sé meira frumkvæði í því hvernig upplýsingum er miðlað til almennings fremur en almenningur þurfi að sækja sér upplýsingarnar. Ég var að ræða það hér um daginn við hv. þm. Jón Þór Ólafsson að upplýsingalöggjöfin í Noregi er til að mynda með framsæknari upplýsingalöggjöf sem við sjáum í Evrópu. Þar er mikið lagt upp úr því að stjórnvöld hafi frumkvæði að því að birta upplýsingar þannig að almenningur þurfi í raun og veru ekki að óska eftir þeim sérstaklega. Það er hluti af því að efla traust þannig að gagnsæið sé meira. Hagsmunaárekstrar og hagsmunaskráning er síðan tillaga frá nefndinni, þ.e. setja skýrar og samræmdar reglur um hagsmunaskráningu ráðherra. Nefndin horfði sérstaklega til skráningar sem nái til fleiri þátta, til að mynda skulda viðkomandi sem standa utan við það sem hafa verið kallaðar persónulegar skuldir, þ.e. húsnæðisskuldir í eigin húsnæði og námslánaskuldir eins og ég hef skilið það, en taki einnig til maka og ólögráða barna. Ég veit að þetta hefur verið rætt á vettvangi forsætisnefndar þingsins. Það er mín skoðun að þessar reglur þurfi ekki endilega að vera hinar sömu fyrir ráðherra annars vegar og þingmenn hins vegar því það má segja að ráðherrar hafi flestir tvöföldu hlutverki að gegna. Þeir eru í hlutverki löggjafans og hins vegar framkvæmdarvaldsins, þeir eru embættismenn ásamt því að vera stjórnmálamenn. Það er ekki óeðlilegt að gerðar séu ríkari kröfur til þeirra um hagsmunaskráningu en til þingmanna. Þá er ég sérstaklega að horfa til reglna um hagsmunaskráningu vegna maka og ólögráða barna. Sú leið hefur til að mynda ekki verið farin annars staðar á Norðurlöndum nema í Danmörku að því er ég þekki best. Eitt af því sem ég hef tekið eftir að hefur vakið umræðu enda kannski tiltölulega nýtt umfjöllunarefni er það sem nefndin kallar samskipti við hagsmunaverði, að það þurfi að skilgreina hverjir teljist til hagsmunavarða og setja reglur um samskipti við slíka aðila. Sömuleiðis leggur nefndin líka til að það þurfi að vera ákveðinn kælingartími eins og það er orðað milli þess sem fólk lætur af störfum sem stjórnmálamaður og fer að vinna fyrir hagsmunaaðila. Við búum í litlu landi og ég sagði einmitt við formann nefndarinnar: Það er nú bara þannig hér á landi að ég fer í sund og sest í heita pottinn, þá situr bara einn hagsmunavörður hérna megin við mig og annar hagsmunavörður, ef við getum orðað það þannig, hinum megin við mig. Að sjálfsögðu förum við að tala um alls konar mál. Við förum að tala um ástand vegakerfisins, stöðuna í sjávarútvegi, stöðu sauðfjárbænda. Þetta er bara það sem gerist á Íslandi. Kannski er það það sem er svo fallegt við Ísland. Ég sagði: Á ég þá að skrá þetta? Fór í sund, hitti þennan og þennan, ræddi um þetta og þetta? Nei, auðvitað snýst þetta ekki um það. Og auðvitað snýst þetta um að við beitum heilbrigðri skynsemi líka þegar við ræðum þessa hluti. Þetta er hins vegar mál sem hefur verið til umræðu víða á Norðurlöndum en eru ekki endilega komnar neinar reglur um annars staðar. Reglurnar eru skýrastar í þeim löndum þar sem hagsmunaverðirnir hafa mest ítök. Tökum sem dæmi eins og frá Bandaríkjunum þar sem að mestu leyti er greitt fyrir stjórnmálastarf af hagsmunaaðilum með styrkjum til stjórnmálaflokka og einstakra stjórnmálamanna. Við höfum sem betur fer tekið þá ákvörðun hér á landi að það sé lýðræðisleg skylda hins opinbera að styðja við stjórnmálaflokka, að það sé lýðræðisleg skylda að styrkja starf stjórnmálaflokka, en að sama skapi setjum við reglur um framlög einkaaðila til stjórnmálaflokka og tryggjum gagnsæi í þeim framlögum. Ég tel að það sé mun betra kerfi. Það þýðir auðvitað að þessi samskipti eru með öðrum hætti en til að mynda í Bandaríkjunum. En við þurfum auðvitað að ræða það hér og ég hef áhuga á að heyra hvað þingmenn segja um þessi samskipti. Að sjálfsögðu vitum við það að samhliða því að við höfum til að mynda aukið töluvert samráð á fyrri stigum um stjórnarfrumvörp og setjum þau í svokallaða samráðsgátt, sem ég vona að hv. þingmenn séu flestir búnir að kynna sér, þá sjáum við að það eru auðvitað fyrst og fremst hagsmunaaðilar sem senda inn umsagnir um slík frumvörp. Það er ekki endilega fólkið í heita pottinum sem fer að senda inn umsagnir um frumvörp á samráðsgáttina enda hefur það ýmislegt annað að gera líka. Mér finnst þetta vera umræða sem við þurfum að hefja hér á landi eins og er hafin annars staðar á Norðurlöndum, hvernig við viljum sjá þetta þróast og að mínu viti á markmiðið fyrst og fremst að vera gagnsæi. Um það er fjallað í skýrslu nefndarinnar að tilraun ráðherra til að opna dagbækur sínar sé ein tilraun í þessa átt. Það er hins vegar hvatt til þess að við setjum skýrari ramma um þá tilraun þannig að það liggi fyrir hvað nákvæmlega eigi heima í opnum dagbókum og hvað ekki. Ég ætla að hlaupa hér hratt yfir aðrar tillögur, til að mynda um vernd uppljóstrara, en ég vil upplýsa þingið um að vinna við það frumvarp er hafin í nefnd nokkurra ráðherra um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Það er fjallað líka um almenningssamráðið. Ég vil nefna sérstaklega samráðsgáttina sem, ég held að geti skipt miklu í því. Þar kemur Ísland, svo við horfum líka til þess sem vel er gert, mjög vel út í alþjóðlegum samanburði þegar kemur að undirbúningi lagasetningar með tilliti til þess hvernig hún er undirbúin og við hvern er haft samráð. Ísland hefur verið að fara mjög hratt upp alla lista um það að við séum að nýta öll okkar tæki og tól til þess að eiga aukið samráð á fyrri stigum. Það er mikið ánægjuefni. Síðan er rætt sérstaklega um Stjórnarráðið og stjórnsýsluna. Umræða um þetta beinist mjög oft að okkur stjórnmálamönnum því að það erum við sem erum í beinni útsendingu hér allan daginn í okkar vinnu, en það á ekki við um starfsfólk Stjórnarráðsins. Það er auðvitað mjög mikilvægt líka að við horfum til þess að þar séu skýrar reglur settar. Af því ég nefndi hér að starfa fyrir hagsmunasamtök þá á það ekki bara við um stjórnmálamenn, það á ekki síður við um þá sem starfa innan stjórnsýslunnar, ekki satt, sem vinna í nákvæmlega sömu málum með sama aðgengi að upplýsingum og stjórnmálamenn á hverjum tíma. Þetta er hlutur sem mér finnst hafa verið lítið ræddur. Ef við ætlum að tala um stjórnmálamenn þá megum við ekki gleyma þeim sem vinna líka í stjórnsýslunni. En snýst þetta þá allt um það að við séum öll ómöguleg? Nei, ég vil ítreka það sem ég sagði í upphafi, þetta snýst ekki um að einhver einn segi öðrum fyrir verkum eða við séum öll að gera hlutina rangt núna. Ég held hins vegar að það sé okkur öllum sem hóp mjög dýrmætt að eiga þessa umræðu með opnum hætti. Við getum haft ýmsar skoðanir á tillögum nefndarinnar, rökstuddar skoðanir, hvort við teljum þær góðar eða slæmar, til gagns eða ekki, en það er mjög mikilvægt fyrir okkur í öllu falli að fara í gegnum þessa umræðu af því að okkar störf skipta svo miklu máli fyrir samfélagið. Það skiptir máli að það ríki traust á okkar störfum. Það er ekki ásættanlegt hversu hægt hefur gengið að byggja það traust upp aftur eftir hrun. Við vitum að það var mjög mikið fyrir hrun, mun meira en til að mynda í nágrannalöndum okkar á sama tíma. En að sama skapi hefðum við örugglega öll viljað sjá þetta traust byggjast hraðar upp. Ég held að við eigum tækifæri í því m.a. með því að nálgast þessa umræðu með opnum og málefnalegum hætti.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að setja þetta mál í farveg og fyrir ágætisræðu reyndar líka. Það gengur auðvitað ekki að meiri hluti landsmanna beri ekki traust til stjórnmálamanna og Alþingis. Það mælist t.d. miklu minna en annars staðar á Norðurlöndunum. Það er þannig með traustið að það er tiltölulega fljótlegt að glata því en mjög erfitt að byggja það upp. Settar eru fram mjög góðar tillögur í þessari skýrslu og Samfylkingin mun að sjálfsögðu styðja við áframhaldandi vinnu á grundvelli þeirra. Skýrari siðareglur. Umgjörð um samskipti við hagsmunaaðila. Betri upplýsingagjöf, meira samráð og gagnsæi, það er allt sem við ættum að geta gert mun betur. Ég held að þær breytingar sem starfshópurinn leggur til í skýrslunni komi ekki einungis almenningi til góða, heldur verði þær á endanum góðar fyrir okkur í stjórnmálum. Við fáum skýrari ramma og viðmið til að styðjast við. En það er þó ýmislegt sem við getum gert strax sem krefst hvorki skýrslugerðar né tímasettra áætlana. Ég held að við verðum bara að ræða það, m.a. þurfum við að vera skýrari og samkvæmari sjálfum okkur. Í fyrsta lagi er ekki trúverðugt að lofa þjóðinni aðkomu að málum í þjóðaratkvæðagreiðslu og svíkja það síðan. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Ekki heldur að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og sýna enga tilburði til þess að fara eftir henni. Í öðru lagi finnst mér vera umhugsunarefni að nágrannar okkar á Norðurlöndunum virðast vera sáttari við skatt sem þeir borga af launum sínum en Íslendingar þrátt fyrir að skatturinn þar sé síst lægri. Líklega finnst þeim dreifingin vera réttlátari. Þeir hafa tilfinningu fyrir því að aurunum sé varið í hluti sem skipta máli og gagnast þeim og kannski sjá þeir betur í hvað peningarnir fara. Í þriðja lagi verður að nefna að samtvinnun viðskiptalífs og stjórnmála má ekki vera með þeim hætti að það sé einhverjum vafa undirorpið að stjórnmálamenn sinni almannahagsmunum í störfum sínum en ekki sérhagsmunum. Í fjórða lagi held ég að almenningur á Íslandi sitji stundum uppi með þá hugmynd að þátttaka í þingkosningunum sé svipað og að taka þátt í lotteríi. Í tæpa tvo mánuði fyrir kosningar rignir t.d. loforðum frá okkur til kjósenda. Hugmyndafræðin er útskýrð og mikilvægi þess að halda prinsipp. Nú geri ég ekki lítið úr því að fjölflokkakerfið er flókið og að allir þurfi að slá af sínum ýtrustu kröfum ef þeim á að auðnast að setjast í ríkisstjórn. En fyrr má nú vera, herra forseti. Flokkur sem skilgreinir sig lengst til vinstri í stjórnmálum getur fundið upp á því að mynda stjórn með flokki sem er yst á hægri ásnum. Til dæmis vildu aðeins 3% kjósenda Vinstri grænna sjá flokkinn í stjórn með Sjálfstæðisflokknum og 12% með Framsóknarflokknum. En það varð engu að síður veruleikinn rúmum mánuði eftir kosningar. Ég held því ekki fram að þetta sé í eina skiptið sem það hefur gerst og heldur ekki að minn flokkur sé undanskilinn þeirri gagnrýni. En þetta er hins vegar ekki til þess fallið að efla traust, herra forseti. Í fimmta lagi sýna rannsóknir að sterk tengsl eru á milli trausts og ábyrgðar. Hér á Íslandi hafa meira að segja stjórnmálamenn haldið því fram að það sé engin ástæða til þess að ráðherrar segi af sér þó að þeir verði uppvísir að alvarlegum lögbrotum, einfaldlega vegna þess að það sé ekki hefð fyrir því. En á endanum er það einmitt getan til að rjúfa vondar hefðir, brjóta upp slæmt mynstur, jafnvel þó að það kunni að reynast erfitt, sem getur verið nauðsynleg til þess að endurvinna traust. Þess vegna er það tillaga Samfylkingarinnar að við höldum vinnudag allra þingmanna og ráðherra þar sem við ræðum traust og siðferði með sams konar fyrirkomulagi og við gerðum þar sem við ræddum í byrjun árs málefni er varðaði #metoo. Ég held að við ættum að setja það strax á dagskrá.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mikilvæg og ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir hennar innlegg áðan. Það sem ég vildi koma inn á í þessari umræðu og í tengslum við hana er mikilvægi þess að stjórnvöld sýni gott fordæmi og ráðdeildarsemi í ríkisfjármálum og framkvæmd þeirra svo ekki sé nú talað um að stjórnvöld fari að lögum sem þau hafa sett er varða ríkisfjármálin. Þetta skiptir miklu máli þegar við ræðum traust á stjórnmálum. Á þessu er því miður misbrestur sem gerir það að verkum að það dregur úr tiltrú og trausti almennings á stjórnmálum. Lög um opinber fjármál tóku gildi 1. janúar 2016. Þeim er m.a. ætlað að tryggja styrka og ábyrga stjórn opinberra fjármála. Með lögunum eiga fjáraukalögin að vera úr sögunni og í raun einungis notuð í neyðartilfellum. Fyrir skömmu las ég í fréttum að fjármálaráðherra ætlar, fyrir hönd ríkissjóðs, að lána Íslandspósti 500 millj. kr. og að það eigi að gerast í gegnum fjáraukalög. Eins og venjulega hjá ríkisstjórninni fær maður fréttir sem þessar í blöðunum en ekki í gegnum fjárlaganefnd sem er hinn lögboðni farvegur. Fjáraukalögin á ekki að nota nema í neyðartilfellum. Ég efast stórlega um að málefni Íslandspósts flokkist undir neyðartilfelli í ríkisfjármálum, enda held ég að það sé ekki vanþörf á að skoða ýmislegt í rekstri þess fyrirtækis áður en ríkissjóður lánar því 0,5 milljarða sem við vitum ekkert hvenær við fáum til baka. Mál þetta hefur aldrei verið borið upp í fjárlaganefnd og á bls. 12–13 í fjárlagafrumvarpinu er fjallað um lántökur, endurlán og ríkisábyrgðir og þar er ekki að finna staf um þessar 500 milljónir. Það líða ekki nema nokkrir dagar frá því að fjárlagafrumvarpið kemur út til þess að fjármálaráðherra ætlar að lána 0,5 milljarða sem ekkert er minnst á í frumvarpinu og engin heimild er fyrir. Þessi lánveiting á að vera í fjárlagafrumvarpinu og hvergi annars staðar ef á annað borð á að lána þessa peninga. Þessi gjörningur hæstv. fjármálaráðherra er svo sannarlega ekki til þess fallinn að auka tiltrú á lögunum um opinber fjármál eða á stjórnmálum yfir höfuð. Síðan er ársreikningur ríkisins sem enn er ekki kominn út, á sama tíma og félög í eigu almennings þurfa að sæta sektum skili þau ekki ársreikningum á réttum tíma. Stjórnvöld verða að sýna gott fordæmi og þau verða að sýna ráðdeildarsemi í fjármálum ríkisins, ekki síst þegar kemur að opinberum framkvæmdum. Geri þau það ekki veldur það vantrausti og reiði almennings. Fullveldisfundurinn á Þingvöllum í sumar er gott dæmi um óstjórn í fjármálum ríkisins og þegar kemur að opinberum framkvæmdum. Kostnaður vegna fundarins fór 100% fram úr áætlun. Hefur hann gengið fram af fólki og skal engan undra. Sjúklingar eru sendir til útlanda í aðgerðir þar sem þær eru þrisvar sinnum dýrari en á Íslandi. Ríkissjóður borgar jarðgöng fyrir einkafyrirtæki upp á tæpa 3 milljarða, göng sem almenningur má ekki nota, á sama tíma og verkefni hrópa á viðhald víða í þjóðvegakerfinu. Herra forseti. Því miður ríkir agaleysi í ríkisfjármálum á mörgum sviðum og á meðan svo er mun aldrei takast að auka tiltrú almennings og traust á stjórnmálum.
Hæstv. forseti. Hér er til umræðu skýrsla um það hvernig auka megi traust á stjórnsýslu og stjórnmálum. Ég ætla aldrei þessu vant að vera frekar neikvæður í þessu málefni. Ég held að traust og trú á stjórnmálum muni ekkert aukast með fleiri reglum, með einhverjum óháðum aðilum að úrskurða um hvort þingmenn eða stjórnmálamenn hafi farið eftir einhverjum siðareglum. Ég held að við bætum ekki traust til okkar, stjórnmálamanna, nema við sjálf gerum eitthvað, hvert og eitt okkar. Í mínum huga hefur enga þýðingu að setja margar reglur á blað, flestar auðvitað óskýrar, hægt að snúa út úr og túlka út og suður. Ég hef oft velt fyrir mér af hverju traust á stjórnmálamönnum og stjórnmálum hefur minnkað raunverulega alls staðar, ekki bara hér á landi, en samt hafa menn lengi verið að auka gagnsæi og veita meiri upplýsingar. Ég hef oft velt fyrir mér öllum þessum upplýsingum sem fólk fær, öllum þessum reglum: Getur verið að þær dragi einfaldlega úr trausti á þingmönnum? Þeir verða meira í umræðunni, það er hægt að fá svo miklar upplýsingar sem er hreinlega snúið út úr. Hver og einn túlkar þær eftir sínu nefi. Umræða um stjórnmálin eykst, tortryggnin eykst í kringum þetta allt saman með öllum samfélagsmiðlunum og traustið fer sífellt neðar. Ég held að traustið muni ekki fara upp nema við sjálf stöndum okkur betur. Allar þessar reglur hafa enga þýðingu í mínum huga. Hins vegar er ágætt að ræða hér um siðferði, hvernig við eigum að haga okkur. Gott og vel, ræðum það hvað telst eðlilegt. Hvað er eðlilegt að segja hér í salnum? Tökum þá umræðu. Ég hef ekkert á móti því að öll hagsmunaskráning liggi frammi, það er mjög mikilvægt að fólk viti hvaða og hvernig hagsmuni við höfum, en með því að fara að búa til flóknar reglur og fela svo óháðu fólki, jafnvel uppi í háskóla, að vera einhvers konar úrskurðaraðili - menn eru með tillögur um að einhver viðurlög verði að vera - þá fyrst held ég að við séum komin í óefni. Þá mun traust og trú á okkur einfaldlega minnka enn meira - og ekki megum við við því. Ég held að umræðan sé góð en ég held að við eigum öll að líta í eigin barm: Hvað getum við gert betur?
Frú forseti. Það er réttmætt vantraust til ráðamanna. Þetta er tíðarandinn á Vesturlöndum alveg frá hruni og í dag segja Financial Times og fjármálapressan í heiminum að rótin að vandanum sé fjármálahrunið. Við vitum líka að mikill partur af þessu er upplýsingatæknin sem gerði okkur kleift að komast fram hjá miðstýringu stjórnvalda og stórra fjölmiðla, komast fram hjá þeirri miðstýringu í túlkun og miðlun upplýsinga. Það gerði okkur klárlega kleift að sjá spillinguna sem alltaf hefur verið þarna og að sjálfsögðu skapar slíkt réttmætt vantraust. Fólk vill treysta. Við viljum öll treysta en við viljum bara ekki treysta í blindni. Það er þess vegna sem það er svo mikilvægt að efla annars vegar gagnsæið og um það er fjallað í þessari skýrslu. En það er líka mikilvægt að við getum látið þá sem bregðast trausti axla ábyrgð. Um það er nánast ekkert rætt í þessari skýrslu. Við skulum fjalla um það sem rætt er í skýrslunni, ég ætla að gera það. Aðrir hafa fjallað um það sem vantar í skýrsluna og það verður líka að vera partur af þessari umræðu og koma inn í tillögur forsætisráðherra. Ég trúi að það séu raunveruleg heilindi í þessu, að bæta ástandið varðandi vantraust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Fyrsta skrefið: Það er farið að ræða þetta hér áður en áfram er unnið með það. Það er gott skref. Tölum þá heiðarlega um það hvað vantar upp á. Skýrslan er skýr að því leyti að bæði stjórnvöld og Alþingi þurfi að skrá hagsmuni ráðamanna þannig að það minnki vantraust. Orðrétt segir í skýrslunni: „Hagsmunaárekstrar er sá þáttur stjórnmála- og stjórnsýslu sem vekur hvað mesta andúð í samfélaginu.“ Einnig segir: „Ef ekki er brugðist við mögulegri gagnrýni og hún ekki tekin alvarlega er það út af fyrir sig spillingarhvati.“ Það verður að bregðast við og við vonum að hæstv. forsætisráðherra geri það. En forsætisnefnd þingsins og forseti Alþingis verða líka að gera það. Það eru líka ábendingar í þá átt. Það að leiðrétta hagsmunaskráningu ráðamanna þannig að menn geti raunverulega treyst henni er á ábyrgð forsætisráðherra í ríkisstjórn, forseta þingsins í forsætisnefnd í þinginu. Forsætisnefnd hefur verið að vinna að úrbótum en þar sem sú vinna stendur í dag vantar enn eitthvað upp á til að uppfylla skilyrðin sem nefndin sem skilaði þessari skýrslu um traust nefnir sem nauðsynlegan grundvöll til að almenningur geti treyst þingmönnum. Það vantar upp á í vinnu forsætisnefndar. Þingflokkur Pírata ályktaði um þetta og sendi forseta Alþingis og fjölmiðlum í morgun ályktunina, sem hljómar svo: „Þingflokkur Pírata gerir athugasemd við hagsmunaskráningu alþingismanna og leggur til að forsætisnefnd skoði hana betur í ljósi niðurstöðu starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Þingflokkur Pírata leggur líka til að Alþingi sýni gott fordæmi og innleiði að fullu í hagsmunaskráningu alþingismanna tillögur starfshóps ríkja gegn spillingu, GRECO.“ Við höfum ekki gert það, innleitt þær, samkvæmt þeim tillögum sem eru í forsætisnefnd. Það er talað um í skýrslunni að innleiða þær, það stendur að vísu ekki að fullu, en lengra. Ef við ætlum raunverulega að standa á bak við þessa skýrslu um traust almennings eða það vantraust sem er til staðar á stjórnmálum og stjórnsýslu og leiðrétta það þá verðum við að sýna gott fordæmi hér á Alþingi. Formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, hv. þm. Samfylkingarinnar Helga Vala Helgadóttir, átti frumkvæði að því að fá höfunda skýrslunnar á fund nú í vikunni. Það er mikilvægt að nefndin afgreiði það mál á þann veg að hún álykti eitthvað um það og að sú ályktun sé rædd hér í þingsal svo að við höldum áfram samtalinu, að þetta sé ekki bara einn stuttur dagskrárliður í þinginu og svo einhvern veginn sópist þetta til hliðar. Það er það sem gæti gerst í þinginu nema við vökum yfir þessu og við sem erum í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd köllum eftir því að það sé ályktað um þetta, við höldum áfram og ályktunin þarf að koma aftur hingað inn á þingfund og við ræðum hana. Réttmætt vantraust í stjórnmálum er eitt mikilvægasta mál samtímans. Ef við lítum allt í kringum okkur sjáum við hvað vantraustið kostar okkur. Við þurfum því öll að vinna saman faglega og af heilindum. Mér sýnist enn þá að forsætisráðherra sé að vinna þetta af heilindum. Við munum sjá fyrir víst hvernig hún bregst við ábendingum mínum hér og ábendingum annarra þingmanna í dag. Hvað er hægt að gera betur nú þegar, og fyllilega, eftir því sem segir í skýrslunni? Hvað vantar upp á í þessari skýrslu til þess að við fáum raunverulega réttmætt traust, alla vega réttmætara traust, á stjórnmálunum?
Hæstv. forseti. Hér ræðum við skýrslu starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra ágæta yfirferð á skýrslunni og það að hafa lagt hana hér fram. Nú þegar þessi skýrsla er fram komin, er þá ekki bara allt klappað og klárt og við komin með lausnir á því ástandi sem nú ríkir, ástandi sem lýsir miklu vantrausti almennings á stjórnmálum og stjórnsýslu? Líklega ekki. Niðurstaða starfshópsins sem skýrsluna vann er sú að samkvæmt könnunum ríki hér meira vantraust á þessu sviði en á hinum Norðurlöndunum og er að hluta til skorti á stefnumörkun kennt um. Hér hafi ekki verið nægilega vel hugað að því að móta heildarstefnu um heilindi í stjórnmálum og stjórnsýslu og að eftirfylgni með aðgerðaáætlunum vanti. Fram kemur að þótt félagslegt traust sé meira í íslensku samfélagi en víða annars staðar og ekki sjáanleg nein merki um að fjari undan samfélagslegum stöðugleika sé vantraust á stjórnvöldum staðreynd. Það er vandi sem getur haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar til lengri tíma. Starfshópurinn kemur vissulega með tillögur að lausnum. Þær skiptast í átta meginsvið og 25 einstakar tillögur. Sumar þeirra krefjast breytinga á lögum, aðrar þess að stjórnvöld setji sér sérstakar reglur, en líka kemur fram að flestar þessar aðgerðir krefjist ekki annars en að vilji sé fyrir hendi til að framkvæma þær og forgangsraða í samræmi við þær. Með viljann að vopni getum við sem sagt fundið leiðir til úrlausna og komið þeim í framkvæmd. Fram kemur að hópurinn boðar engin nýmæli um traustskapandi aðgerðir heldur byggir tillögurnar á fyrri umræðum á innlendum og erlendum vettvangi um traust og heilindi sem undirstöðu góðrar stjórnsýslu og lýðræðislegra stjórnarhátta. Skýrslan er byggð á starfi alþjóðlegra stofnana á borð við OECD og GRECO sem eru viðurkenndar stofnanir sem sinna ráðgjöf til stjórnvalda víða um heim. Rannsóknir fræðimanna sýna að sterk tengsl eru á milli trausts og ábyrgðar. Þær sýna einnig að framkoma og vinnubrögð stjórnvalda hafa afgerandi áhrif á viðhorf almennings til þeirra og ráða miklu um hvort traust fer vaxandi eða minnkandi. Hæstv. forseti. Mælingar á trausti byggjast fyrst og fremst á viðhorfskönnunum þar sem fólk er beðið um að svara spurningum um viðhorf til stofnana, ákveðinna þátta, hópa eða málefna. Slíkar mælingar gefa vissulega takmarkaðar upplýsingar en gefa þó ákveðna mynd. En það skrýtna er að þótt hér ríki skortur á pólitísku trausti virðist það ekki hafa veruleg áhrif á kosningaþátttöku. Hegðun og framkoma okkar stjórnmálamanna hefur bein áhrif samkvæmt mælingum og þar getum við klárlega bætt um betur. Sýnt hefur verið fram á með ótvíræðum hætti að lykilþættir vantrausts varða trú manna á hæfni stjórnvalda og opinbera þjónustu annars vegar og samræmi gilda og hegðunar hins vegar. Sýna þarf fram á að boðuð gildi séu í raun og veru virt. Það er eðlilegt. Samkvæmt niðurstöðum í skýrslunni eru leiðirnar fjórar. Númer 1: Stjórnvöld þurfa að vera tilbúin að sætta sig við skýrar meginreglur og fara í raun eftir þeim. Sjálfsagt mál. Númer 2: Stór verkefni og atburðir sem hljóta mikla athygli séu nýtt til að sýna að slíkar meginreglur stýri ákvörðunum. Augljóslega. Númer 3: Pólitískir leiðtogar sýni gott fordæmi, t.d. með auknu gagnsæi, og sýni vilja til að deila mikilvægum upplýsingum með almenningi. Er það ekki sjálfsagt? Númer 4: Viðmið séu hin sömu í öllu stjórnkerfinu og varði alla jafnt, kjörna fulltrúa sem starfsfólk stjórnsýslu, og birtist með sama hætti í samskiptum almennings og yfirvalda. Þetta er í rauninni ekki flókið og stigin hafa verið nokkur góð skref í þá átt að fylgja þessum leiðum, t.d. með því að opna bókhald og hafa meira upplýsingaflæði. En okkur er vandi á höndum. Staðreyndin er sú að skortur á trausti setur mark sitt á alla umræðu og viðhorf til stjórnvalda. Það er einhver skekkja í þessu öllu saman. Ég hef tilhneigingu til að trúa því að allflestir sem gefa sig pólitíkinni á vald fari af stað með góðum ásetningi og vilji vinna samfélaginu gagn. En umræðan er á þann veg að t.d. á Alþingi sé samansafn eiginhagsmunaseggja sem gangi annarlegra erinda fyrir óræðan hóp hagaðila. Þeirri umræðu er erfitt að breyta en það er þó í höndum okkar alþingismanna að efla traust á Alþingi. Við gerum það ekki með því að tala starfið niður, ekki með því að segja eitt og gera annað, ekki með því að virða ekki niðurstöður funda um fyrirkomulag starfsins og ekki með því að fara í manninn. Það gerum við heldur ekki með því að vera alltaf sammála um allt. Hæstv. forseti. Raunin er sú að Ísland mælist meðal hæstu þjóða í könnunum um lífsgæði. Við erum á skrýtnum stað þegar eðlilegt þykir að tala eins og hér sé allt í kaldakoli þegar raunin er önnur. Tökumst nú á um það hvernig við ætlum að halda okkur meðal fremstu þjóða og hvernig við ætlum að halda utan um allt okkar fólk. Að þessu sögðu tel ég mikilvægt að við nýtum okkur þessa skýrslu sem leiðarljós til umbóta.
Herra forseti. Maður spyr sig: Ætli þurfi að leita lengi til að finna skýringar á því að fólk ber takmarkað traust til Alþingis og stjórnvalda? Við höfum staðfestar upplýsingar um að hátt í 10.000 fjölskyldur hafi verið hraktar af heimilum sínum frá hruni, feður og mæður með börnin sín, a.m.k. 30.000 manns, 3.000 persónuleg gjaldþrot og 116.000 fjárnámsgerðir. Skyldi það fólk sem fyrir þessu hefur orðið sjá ástæðu til að bera mikið traust til Alþingis og stjórnvalda? Hversu ónæmir þurfa menn að vera til að skynja ekki sviða og beiskju þess fólks sem mátti þola aðfarir fjármálakerfisins eftir að krónan missti helming verðgildis síns og verðbólgan fór upp úr öllu valdi án þess að Alþingi eða stjórnvöld skytu fyrir það skildi eða reistu skjaldborg í þágu þeirra? Hversu margt fólk situr enn í eins konar skuldafangelsi eins og formaður Hagsmunasamtaka heimilanna hefur lýst svo glögglega á opinberum vettvangi? Heimilin búa við kostnað við fjármögnun íbúðarhúsnæðis sem þætti afarkostir í nágrannalöndunum, verðtryggingu með stjórnlausum húsnæðislið sem sýgur frá heimilunum milljarða tugi á milljarða tugi ofan ár eftir ár. Heyra menn ekki soghljóðið? Á fólk að bera traust til þeirra sem bera ábyrgð á þessu? Menn sjá skattahækkanir, sumar hverjar til góðra mála eða til að rækja alþjóðleg markmið, sem hafa þá hliðarverkan að þær hækka höfuðstóla fólks sem getur ekki borið hönd fyrir höfuð sér og hækka að sama skapi greiðslubyrði lána, færa fjármálastofnunum nýjar kröfur, lögvarðar kröfur, þar sem allt afl réttarkerfisins er að baki. Eiga menn að bera traust til þeirra sem láta þetta kerfi halda svona áfram? Menn sjá að lægstu tekjur eru skattaðar þrátt fyrir að þær dugi ekki til framfærslu samkvæmt viðurkenndum viðmiðum stjórnvalda. Eiga menn að bera traust til þeirra stjórnvalda? Menn sjá skerðingar, svokallað frítekjumark, sem hindrar fólk, aldraða og lífeyrisþega, í að bæta hag sinn í krafti sjálfsbjargarviðleitni með aukinni vinnu. Er þetta fyrirkomulag sérstök uppspretta trausts á Alþingi og stjórnvöldum? Menn sjá 30.000 Íslendinga búa erlendis sem ekki er boðið upp á neitt annað við heimkomu en að gerast skuldaþrælar í verðtryggingunni. Menn sjá sérfræðilækna erlendis sem ekki virðast velkomnir heim til að leggja sitt af mörkum í heilbrigðiskerfinu og í íslensku samfélagi. Eiga menn að bera traust til Alþingis og stjórnvalda þegar málum er þannig skipað? Svona mætti lengi telja. Um traust til stjórnmálamanna vil ég vitna til Bjarna Benediktssonar sem var einn mikilhæfasti stjórnmálaleiðtogi landsins á liðinni öld, forsætisráðherra í Viðreisnarstjórninni 1961 og 1963–1970. Hann sagði, með leyfi forseta: „Auðvitað hlýtur sá sem við stjórnmál fæst að sækjast eftir trausti fólksins. Sumpart er það sjálfsagt persónulegur metnaður, en sumpart er það óhjákvæmilegt skilyrði fyrir því að starf hans geti komið að gagni. En hvernig verður því trausti náð og haldið? Ég hef aldrei komið auga nema á eina leið til þess, hún er að vinna til traustsins. Fólkinu verður ekki sagt að treysta neinum. Það verður sjálft að finna hvort maðurinn er trausts verður. Með góðri grein eða góðri ræðu er hægt að vekja hrifningu í bili, ná svo og svo miklum völdum og vegtyllum, en traustið öðlast maður aldrei nema hann vinni fyrir því.“ Svo mörg voru þau orð. Við þau er engu að bæta.
Herra forseti. Í inngangi þessarar ágætu skýrslu kemur fram að rannsóknir sýni að framkoma og vinnubrögð stjórnvalda hafi afgerandi áhrif á viðhorf almennings til þeirra og ráði miklu um hvort traust fari vaxandi eða hvort það minnkar. Enn fremur að rannsóknir fræðimanna sýni að sterk tengsl séu á milli trausts og ábyrgðar og takist stjórnvöldum ekki að gefa almenningi til kynna að starfsemi stjórnkerfisins sé í höndum hæfs fólks, jafnt kjörinna fulltrúa sem starfsmanna í stjórnkerfinu, getur traust ekki skapast. Á sama hátt grafi það undan góðum stjórnarháttum að ekki sé nægilega hugað að ásýnd stjórnmála og stjórnsýslu og að vantraust, verðskuldað eða ekki, dragi sjálft úr möguleikum stjórnvalda til að ná árangri. Þannig megi sjá hvernig vítahringur vantrausts getur orðið til. Herra forseti. Traust er þungamiðja þessarar skýrslu. Í umræðu um vantraust á hæstv. dómsmálaráðherra á síðasta þingi sagði sá sem hér stendur m.a., með leyfi forseta: „Traust og ábyrgð eru stór orð og rík að innihaldi. Traust og ábyrgð eru oft notuð í samhengi hvort við annað. … Við treystum fólki til einhvers, þá nýtur það trausts okkar. Við gerum oft hluti í trausti einhvers sem fólk segir og við treystum. Það er traustsins vert. Því miður gerist það að fólk bregst trausti okkar. Það segir eitt en gerir annað. Það leynir okkur atriðum sem máli skipta. Það segist hafa farið í einu og öllu að reglum, en gerir það ekki. Andstaða trausts er vantraust. Þegar einhver bregst trausti okkar er afleiðingin vantraust. Við treystum viðkomandi ekki lengur. … Trúnaður hefur verið rofinn. Fólk ber ábyrgð á gjörðum sínum og á að standa á þeim reikningsskil. Það er almennur og viðtekinn sannleikur og einn af grunnþáttum samfélagssáttmála okkar. Stundum segist fólk bera fulla ábyrgð á einhverju. Þá treystum við því. Oft er það kallað að axla ábyrgð. … Fólk firrir sig ábyrgðinni eða segist hafa axlað ábyrgð með einhverjum hætti sem er algjörlega marklaus.“ Herra forseti. Því miður eigum við mýmörg dæmi um að stjórnmálamenn segi eitt en geri annað. Fyrir kosningar er sagt fullum fetum: Við förum aldrei í ríkisstjórn með þessum flokki. Nokkrum dögum seinna er sest að ríkisstjórnarborði með viðkomandi eins og ekkert sé. Gefin eru kosningaloforð þar sem heitið er gulli og grænum skógum en þegar til kastanna kemur reynist græni skógurinn sölnað rjóður. Boðað er til fundar sem á að kosta 45 milljónir en hann kostar allt í einu 87 milljónir. Í umræðum hér falla oft sérkennileg orð, stundum í hálfkæringi, stundum eru menn að reyna að vera sniðugir. Mér líkar það illa og tel það ekki til þess að auka traust á þinginu að líkja því við að sitja í gæsluvarðhaldi að hlusta á pólitískar umræður í þessum sal, sérstaklega þegar það er sagt á sama degi og er verið að endurupptaka mál þar sem borgarar voru ranglega hafðir í gæsluvarðhaldi í tvö ár. Það er ekki sómi að slíkum orðum úr þessum stól. Forseti. Traust er áunnið. Við stjórnmálamenn verðum að ávinna okkur traust með orðum okkar og gjörðum. Það er engin skýrsla eða tillögur frá mætu fólki sem leysa okkur undan því. Það gerir flókið regluverk ekki heldur. En það er náttúrlega alls ekki þar með sagt að engar reglur þurfi, alls ekki. Ég tek þar undir með því sem hæstv. forsætisráðherra sagði í framsöguræðu sinni með þessari skýrslu. Forseti. Skýrsla starfshópsins er vönduð og margar athyglisverðar tillögur hafa verið settar þar fram um bætt regluverk, upplýsingagjöf og verkferla. Við í Viðreisn munum að sjálfsögðu skoða þetta allt saman vel og styðja við það sem til bóta horfir. Það er ekki hægt að ræða þessa skýrslu og allar tillögurnar hér uppi í þessari stuttu ræðu og verður því að nægja að staldra við fátt eitt. Í 3. kafla í skýrslunni er fjallað um gagnsæi og miðlun upplýsinga. Þar er kynntur til sögunnar vítahringur vantraustsins sem ég nefndi hér að framan. Vítahringurinn felst í því að stjórnvöld eru treg til að veita upplýsingar og tregða til að veita upplýsingar veldur tortryggni gagnvart þeim upplýsingum sem veittar eru. Þá kemur fram ríkari krafa um aðgang að „öllu“ eins og sagt er. Upplýsingarnar sem koma þá frá stofnununum eru túlkaðar á versta veg og upplýsingarnar valda tortryggni. Af því að upplýsingarnar valda tortryggni fara stofnanirnar að óttast að veita þessar sömu upplýsingar. Síðan heldur vítahringurinn áfram. Ég held að hér þurfi fyrst og fremst að verða hugarfarsbreyting. Meginreglan er að sjálfsögðu sú að veita á allar upplýsingar sem hægt er og aðgengi á að vera að öllum upplýsingum sem hægt er. Upplýsingar eru þannig að menn reyna að stýra þeim út frá sínum stofnunum - það eru upplýsingafulltrúar, ég er ekki að kasta rýrð á þá ágætu starfsstétt en mér hefur fundist að upplýsingafulltrúar í stjórnkerfinu gegni fyrst og fremst því hlutverki að sinna skaðaminnkun, „damage control“. Þeir taka yfirleitt ekki til máls fyrr en í óefni er komið og þá fara þeir að reyna að bjarga viðkomandi stjórnvaldi eða ráðherra úr þeirri klípu sem hann er kominn í. Þessu þurfum við að breyta og hér þarf frumkvæði frá stjórnvöldum og þetta eigum við að gera. Að síðustu vil ég aðeins nefna það sem sagt er um samskipti við hagsmunaaðila og hagsmunavörslu. Í samfélaginu erum við alltaf að takast á um völd og áhrif. Þar skiptir aðgangur að þeim sem fara með valdið miklu máli. Það felur í sér vissa spillingarhættu ef sá aðgangur er mismunandi. Stundum hefur verið sagt, ég vona að það sé ekki raunin lengur, að þegar menn hafi komið ofan í ráðuneyti hafi menn haldið að þar væri stofugangur hjá lækni því að þar fara hagsmunaaðilarnir úr einu herbergi í annað og segja stjórnvaldinu til. Þess vegna held ég að það sé augljóst mál að við þurfum að skoða mjög vandlega þetta samband og vissulega er það þannig að við hittum fólk í heita pottinum og það er erfitt að nálgast þetta allt saman. Fyrsta skrefið sem lagt er til í þessari skýrslu er að menn séu skráðir og haldið sé nokkuð ítarlegt bókhald um þetta, vegna þess að stóra hættan er einmitt sú að í heita pottinum sé rætt um ýmis mál sem leita síðan inn í gegnum stjórnsýsluna. Við þessu verður að bregðast og þar er eina ráðið að upplýsa um öll samskipti stjórnvalda og hagsmunaaðila.
Herra forseti. Það má með sanni segja að ég hafi komið af fjöllum inn á Alþingi, beint úr fyrstu leit á Skaftártunguafrétti með stuttri viðkomu í réttinni um helgina. Harðvinnandi sveitungar mínir hristu hausinn góðlátlega yfir þessu uppátæki að ætla að vera í Reykjavík að slæpast í heila viku þegar nóg er að gera um haust á stóru sauðfjárbúi. En þau sjá í gegnum fingur sér við mig af því að ég hef alltaf verið svo skrýtin að það er farið að venjast. Fáum dettur nefnilega fyrst í hug að þetta geti verið gaman, gefandi og mikil og krefjandi vinna, þar sem ímynd þessa vinnustaðar, Alþingis, er neikvæð. Ég skynja vantrú og leiða á pólitíkinni og mér fannst þessi leiði t.d. nánast áþreifanlegur í áhugaleysinu í kringum síðustu tvennar kosningar. Ég hef verið töluvert í sveitarstjórnarpólitíkinni og þar er líka þessi leiði merkjanlegur. Fólk nennir ekki að pæla í þessu, langar kannski alveg að koma að einhverjum sjónarmiðum eða breyta einhverju en guggnar á að láta vaða í framboð. Það langar ekki í vesenið sem fylgir þessu, þessa miklu vinnu, lítil eða engin laun og mikla og oft og tíðum persónulega og ósanngjarna gagnrýni. Í sveitarstjórnarpólitíkinni, sérstaklega í litlum samfélögum, getur nálægðin haft bæði kosti og ókosti. Kostir eru að kjörnir fulltrúar eru vanalega stutt undan, íbúarnir þekkja viðkomandi og geta auðveldlega rætt málin og komið sjónarmiðum á framfæri. Þessi sama nánd getur hins vegar líka verið ókostur. Í litlum samfélögum eru kjörnir fulltrúar mjög oft ýmist bullandi vanhæfir við hin ýmsu mál vegna skyldleika og tengsla við fólkið sem inn í þau fléttast eða mjög á gráu svæði vegna mikilla tengsla þótt það falli utan lagaramma um vanhæfi. Þessi margvíslegu tengsl og mikla nálægð getur bæði skapað aukna hættu á ýmiss konar spillingu og svo það sem er lítið betra, það getur vakið upp tilhæfulausan orðróm um frændhygli og vafasöm vinnubrögð. Þetta fælir fólk frá þátttöku í sveitarstjórnarmálum, engan langar að þurfa að vera með leiðindi við skyldfólk og vini og engan langar heldur að fá á sig ásakanir um mismunun og óheiðarleika. Svo kemur að tengingu sveitarstjórnarfólks og landspólitíkur. Það eru kjördæmavikur og önnur samskipti við þingmenn. Ár eftir ár hittir sama sveitarstjórnarfólkið sömu þingmennina og ber upp sömu óskirnar um sömu áherslumálin. Þingmennirnir eru fullir áhuga, skilnings og góðs vilja og svo gerist bara voða lítið eitt árið enn. Rafmagnslínurnar eru áfram eins fasa, ljósleiðarinn bara fjarlægt ákall froðufellandi sauðfjárbónda þegar léleg nettenging hendir honum út úr Fjárvís í fimmta skipti sama kvöldið og niðri á þjóðvegi verða brýrnar jafn einbreiðar á morgun og þær voru í gær. Þá þverr trú sveitarstjórnarfólks á þingmennina og trú íbúanna á bæði sveitarstjórnarfólk og þingmenn af því að í hraða nútímans höfum við ekki skilning á hægvirkri stjórnsýslu og skorti á fjárveitingum. Svo finnst okkur auðvitað líka, með okkar mannlega eðli, alltaf vera forgangsraðað í þágu allra annarra en okkar. Þá er fljótlegasta leiðin að kenna um leti og sviksemi þingmanna og dugleysi ráðherranna. Það má sjá á fréttamiðlum hvenær þingfundur hefst á daginn. Hefjist hann ekki fyrr en kl. 13 dregur fólk, sem mætti til sinnar vinnu um kl. 8 um morgun, þá ályktun að mannskapurinn í þinghúsinu hafi legið í bælinu fram undir hádegi af því að það er auðveldara að draga þá ályktun en að kynna sér hvaða vinna raunverulega felst í því að vera þingmaður. Nú væri gaman að vera með svör á reiðum höndum við því hvernig bæta megi trú almennings á stjórnmálunum í landinu, en því miður held ég að engar töfralausnir séu til. Það er ákaflega fljótgert að missa niður traust og það gerðist í hruninu 2008, þá gjörbreyttist stemningin, álitið og talsmátinn gagnvart stjórnmálamönnum. Að byggja upp traust er hins vegar langtímaverkefni og þá er að mínu mati sterkast einmitt að geta vísað í verkferla, hannaða til að halda frá spillingu og frændhygli, og sem nota má til að bregðast við gagnrýni og veita markvissar upplýsingar. Fólk tortryggir og dæmir það sem það ekki þekkir. Upplýsing og opin stjórnsýsla eru að mínu mati það sem getur hægt og rólega snúið ofan af þessu en það er hins vegar þrautin þyngri að komast að í öllu því upplýsinga- og afþreyingarflæði sem á almenningi dynur. En eins og einn sveitungi minn sagði oft: „Það er leitt að reyna það ekki.“
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem er þörf og tímabær og ég þakka hæstv. forsætisráðherra góða ræðu. Og ég þakka vandaða skýrslu og tillögur starfshópsins sem ég tel vera til bóta. Víðtækt vantraust almennings í garð stjórnmála og Alþingis sérstaklega er mikið áhyggjuefni, bæði í sjálfu sér og eins vegna þeirra afleiðinga til langframa sem það kann að hafa á t.d. stjórnskipan okkar. Slíkt vantraust getur á endanum breiðst út og náð til sjálfs lýðræðisins með tilheyrandi trú á skyndilausnum sterkra leiðtoga sem bjóðast til að sjá bara um þetta allt saman fyrir okkur. Í bók sinni Ríkið og rökvísi stjórnmála frá árinu 2013 segir heimspekingurinn Páll Skúlason að stjórnmál eigi að vera sameiginleg hagsmunabarátta okkar allra fremur en hagsmunabundin valdabarátta eins og okkur er tamt að líta á stjórnmál og iðka þau. Páll segir þar, með leyfi forseta: „Verði alvarlegur trúnaðarbrestur á milli valdhafa ríkisvaldsins og almennings þá hættir ríkið að tryggja almannahag því ríkið er í sjálfu sér ekkert annað en þetta trúnaðarband, borið uppi af lögum og sameiginlegu siðferði.“ Hér minnir Páll okkur á að ríkið er ekki einhverjir ótilgreindir aðrir, hinir, þeir sem reyna í sífellu að klekkja á okkur, eða hafa af okkur fé, heldur er miklu eðlilegra að líta á ríkið sem nokkurs konar samlag okkar allra sem við höfum utan um sameiginleg verkefni. Starf stjórnmálamanna snýst um þetta samlag og hvernig við í samfélaginu skiptum með okkur gæðum og byrðum. Þetta er þjónustustarf. Þetta er trúnaðarstaða. Við sem hér sitjum erum hingað send sem fulltrúar tiltekinna lífsskoðana og hugsjóna. Til þess er ætlast að við störfum hér í anda þeirra. Í 48. gr. stjórnarskrárinnar segir að vísu að alþingismenn skuli eingöngu bundnir eigin sannfæringu og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum og hafa þingmenn oft vísað til þessarar greinar þegar þeir hafa vikið frá flokkslínum en þetta er samt ekki alveg svona einfalt í mínum huga því að ég tel mig vera skuldbundinn því fólki sem sendir mig hingað inn sem fulltrúa sinn og ætlast til þess af mér að ég starfi í anda lífsviðhorfa og hugsjóna sinna og berjist fyrir þeim hagsmunum sem þetta fólk telur að ég eigi að gæta. Til dæmis með því að vekja athygli á ófremdarástandi í samgöngumálum þess svæðis sem ég er fulltrúi fyrir og er svo sannarlega ekki vanþörf á í mínu kjördæmi. En gæti þá þess jafnframt um leið að hafa alltaf í huga almannahagsmuni, enda fer slíkt iðulega saman. Þessi vitund um almannahagsmuni sem þarf alltaf að vera vakandi með okkur samræmist vel hugmyndum Páls Skúlasonar um að stjórnmál séu í grunninn sameiginleg hagsmunabarátta okkar allra. En það flækir auðvitað málin að ólíkir hagsmunir stangast iðulega á. Sú var tíð að þingmenn voru líka fulltrúar kjósenda gagnvart stjórnsýslu og valdastofnunum, greiddu götu kjósenda sinna í bönkum og skrifuðu upp á víxla og veittu aðgang að takmörkuðum gæðum haftasamfélagsins. Kannski svolítið í anda þess fyrirkomulags sem var hér við lýði á landinu á söguöld, goðaveldisins. Alþingismaðurinn var eins og goði sem gætti hagsmuna skjólstæðinga sinna sem í staðinn sýndu honum þá hollustu og mynduðu uppistöðuna í her goðans á ófriðartímum þegar hann þurfti á að halda. Segja má að kosningar séu nokkurs konar ígildi þess konar átaka. Smám saman hefur þetta hlutverk goðans færst frá þingmönnum kjördæmanna og yfir á aðrar hendur, kannski í sumum tilvikum kvótaeigenda sem hafa öll ráð byggðarlaga í hendi sér, nú eða stóriðjuhölda. Virðing fyrir þingmönnum hefur dvínað að sama skapi. En hið geysilega vantraust sem ríkir í garð þingsins verður samt ekki skýrt með þessum hætti. Það á sér aðrar og dýpri rætur. Þar þurfum við öll sem hérna sitjum að líta í eigin barm. Við þurfum að skoða starfshætti okkar og venjur og ræða. Hér segja ráðherrar ekki af sér þó að þeir séu uppvísir að því að brjóta lög. Hér virða stjórnvöld ekki niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslu. Hér líta stofnanir oft á upplýsingar sem nokkurs konar herfang. Hér höfum við dæmi þess að starfsmenn og trúnaðarmenn ráðherra fari að vinna fyrir fjármálastofnanir og selji sérþekkingu sína fjármálastofnun, þ.e. þann aðgang sem þeir hafa haft að trúnaðarupplýsingum. Alþingi er í eðli sínu átakavettvangur þar sem er tekist á um mál og þau oftast til lykta leidd. Það er ekki hlutverk okkar að vera sammála um allt og ekki einu sinni að komast að sameiginlegri niðurstöðu. Við þurfum að takast á um ólík grundvallarsjónarmið en við þurfum að gera það af heilindum og málefnalega, forðast málþóf og skæting, útúrsnúninga og þvælu. Enginn á heimtingu á virðingu eða trausti í krafti stöðu sinnar eða embætta. Ekki heldur við. Maður þarf að vera traustvekjandi og traustvakandi. Maður þarf að segja satt. Lofa ekki öðru en maður ætlar sér að standa við, segja það sem maður veit og vita hvað maður er að tala um.
Virðulegi forseti. Málið sem við ræðum hér er mjög lýsandi fyrir þessa ríkisstjórn, stjórn sem var fyrst og fremst mynduð um það að skipta á milli sín völdum, skipta á milli sín stólum og sammælast fyrir vikið um að hver og einn flokkur svíki kosningaloforð sín. Í stað þess að gera það sem raunverulega gæti verið til þess fallið að auka trú á stjórnmálum, traust til stjórnmála, þ.e. að standa við loforðin, standa við þau fyrirheit sem kjósendum voru gefin í kosningabaráttu, er mynduð ríkisstjórn um stólaskipti og svo skipuð nefnd um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Það er náttúrlega algjörlega kostulegt, virðulegur forseti, og hálf-orwellskt í eðli sínu, auk þess sem uppleggið virðist bera það með sér að mönnum sé fyrirmunað að ímynda sér að einhver gæti viljað hefja þátttöku í stjórnmálum til þess að láta gott af sér leiða. Það er eins og gert sé ráð fyrir að menn fari fyrst og fremst út í þennan bransa til þess að fá tækifæri til að svindla og þess vegna sé hlutverk eftirlitsmannanna eingöngu að reyna að koma í veg fyrir, eins og kostur er, að stjórnmálamenn svindli út í eitt. En hvert er hið eiginlega markmið með þessum siðareglum? Jón Ólafsson, formaður nefndarinnar sem útbjó þessar tillögur, hefur útskýrt það. Hann gerði það í skrifum strax á árinu 2009 þegar hann hvatti ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur, sem þá var ljóst að yrði til, til að samþykkja siðareglur á fyrsta degi. Hvers vegna átti að gera það? Jú, vegna þess, eins og hann útskýrði: Besta leiðin til að breyta starfsvenjum og stjórnsýslumenningunni, sem Sjálfstæðisflokkurinn hefur búið til á undanförnum 18 árum, er að stjórnmálin setji sér siðareglur. Siðareglur snúast sem sagt um það að koma í veg fyrir eða vinda ofan af stefnu Sjálfstæðisflokksins, þetta er svona andsjálfstæðisstefna; reglur sem kenna okkur hvernig forðast megi sjálfstæðisstefnuna og útrýma henni úr stjórnsýslunni. Í ljósi þess að við höfum þessa skilgreiningu frá manninum, sem tveimur árum síðar var fenginn til að skrifa siðareglur ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur og er nú orðinn siðapostuli þessarar ríkisstjórnar, er áhugavert að líta á nokkrar af tillögunum. Ég nefni tillögur um svokallaða símenntun starfsfólks í Stjórnarráðinu eða embættismanna almennt. Þá er t.d. að efla Stjórnarráðsskólann til að kenna mönnum hvernig forðast eigi sjálfstæðisstefnuna. Það á að útbúa námsefni fyrir opinbera starfsmenn. Það á að kenna þeim að bera kennsl á það þegar sjálfstæðisstefnan skýtur upp kollinum í stjórnkerfinu og efna til stöðugrar umræðu innan kerfisins þannig að hver og einn verði í stakk búinn til að bera kennsl á það ef brotalamir myndast og sjálfstæðisstefnan er einhvers staðar byrjuð að smjúga inn aftur. Svo er það stofnanaumgjörðin. Þessi fræðimaður leggur til að Siðfræðistofnun verði falið það verkefni tímabundið, til að byrja með, að veita stjórnvöldum ráðgjöf um siðferðisleg álitamál og að fjárveiting til þeirrar starfsemi verði að sjálfsögðu tryggð. Það síðasta sem ég man eftir að hafa heyrt frá Siðfræðistofnun um hvað okkur stjórnmálamönnum bæri að gera var að okkur bæri skylda til að samþykkja Icesave-kröfurnar, af því að Íslendingum bæri siðferðisleg skylda til að greiða þessar kröfur, hvort sem lagaleg skylda væri til staðar eða ekki. En jæja, nú hefur það sem sagt tekist hjá hæstv. forsætisráðherra að ná í gegnum ríkisstjórn tillögum um með hvaða hætti halda megi aftur af og helst koma í veg fyrir að sjálfstæðisstefnan nái nokkru sinni að skjóta rótum aftur á Íslandi. Framhald tillagna um stofnanaumgjörð er að Siðfræðistofnun verði falið að annast eftirfylgni með þessari skýrslu, það segir sig nú eiginlega sjálft að að sjálfsögðu verður það ekki falið einhverjum kjörnum fulltrúum. Loks er talað um að sett verði á fót nefnd eða eining innan stjórnsýslunnar með það sérhæfða hlutverk að veita einstökum starfsmönnum, þar með talið ráðherrum - ráðherrar eru náttúrlega bara starfsmenn - ráðgjöf í trúnaði um siðferðisleg álitamál. Þeir bjóðast með öðrum orðum til að útskýra lífið og tilveruna fyrir ráðherrunum, hvernig þeir eigi að haga sér, hvað sé siðlegt og hvað ekki, hvenær þeir séu komnir inn á sjálfstæðisbraut. Það er mikið afrek hjá hæstv. forsætisráðherra að koma þessu í gegnum ríkisstjórn sem situr í skjóli Sjálfstæðisflokksins.
Herra forseti. Það hefur verið að mestu ánægjulegt að fylgjast með umræðunni í dag um þessa skýrslu sem unnin er að frumkvæði forsætisráðherra um hvernig við getum náð að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslunni. Auðvitað hafa einhverjir notað tækifærið til að slá pólitískar keilur. Ég var að vonast til þess að við værum á öðrum nótum í dag, en látum það liggja á milli hluta. Ég er ekki þess umkominn að gagnrýna menn fyrir að nýta sér tækifærið til að gera slíkt. Traust er frumskilyrði eiginlega allra mannlegra samskipta. Það á við hér eins og annars staðar í samfélaginu. Á það benti Gunnar Hersveinn, rithöfundur og heimspekingur, í pistli sem birtist í Morgunblaðinu um siðferði í febrúar 1995. Hann benti á að traustið haldi mannheimum saman. Heimur án trausts sé heimur blekkingar sem ekki geti staðist og muni fljótt líða undir lok. Síðar í pistlinum skrifaði Gunnar, með leyfi forseta: „Stjórnmálamenn standa og falla á því trausti sem borið er til þeirra. Kjósendur velja þá sem þeir treysta best fyrir valdinu og peningunum. Stjórnmálamenn leggja sig í framkróka við að sanna kjósendum sínum að þeir séu traustsins verðir og ef þeim tekst það ekki er þeim hafnað. Heiðarleiki er höfuðdyggð þeirra og því færri sem læðast inn í skugga spillingarinnar því sterkara verður þjóðfélagið. Því minna traust sem ríkir milli manna, því meiri árekstrar og deilur verða: Almenningur hættir að treysta stjórnmálamönnum, sjúklingar læknum, stéttir níða skóinn hver af annarri og lögleysi eykst. Hvílíkt öngþveiti yrði og slys ef ökumenn hættu að virða umferðarreglurnar! Ekkert ríki eða kerfi stenst nema menn geti kvíðalaust treyst hver öðrum. Því meira traust sem ríkir milli manna, því haldbetra og heilbrigðara verður samfélagið. Traustið gerir það rammgert.“ Líkt og Gunnar benti á höfum við sameinast um lög og reglur og við höfum sameinast um skráðar og óskráðar siðareglur í mannlegum samskiptum. Ég hygg að þegar við lítum á það allt séu kannski óskráðu siðareglurnar mun sterkari þegar kemur að því hvernig við umgöngumst hvert annað með virðingu og byggjum upp traust í garð hvers annars. Við viljum geta treyst því að lög séu í heiðri höfð og eina leiðin til að við getum átt í samskiptum við aðra sæmilega áhyggjulaus er sú vissa að við getum treyst þeim sem við umgöngumst. Traustið er því rauði þráðurinn í öllum samskiptum okkar og grunnurinn að heilbrigðu samfélagi, eins og Gunnar Hersveinn benti á. En traustið verður ekki áunnið með lögum eða reglum. Það verður aldrei hægt að festa í lög að almenningur skuli treysta okkur sem hér sitjum eða nokkrum öðrum, hvorki fjölmiðlamönnum, fræðimönnum né nokkrum stofnunum samfélagsins, verkalýðsforingjum eða forstjórum stórfyrirtækja. Traust er áunnið og verður aldrei lögbundið. Með framgöngu sinni, orðum og athöfnum ávinna menn sér traust eða glata því. Sú hætta er fyrir hendi þegar reglurnar eru flóknar, löggjöfin ítarlegri, að verið sé að skapa eða búa til jarðveg fyrir tortryggni. Dæmi eru um hvernig lögin og reglurnar hafa fremur rýrt traust í samfélaginu. Við þurfum ekki annað en að líta til laga og reglna um almannatryggingakerfið þar sem saman fara flóknar reglur, ruglingslegar og ósanngjarnar tekjutengingar sem hafa leitt til óhagræðis og kostnaðar og upplifunin verði að það sé ríkjandi óréttlæti. Okkur hefur þó tekist í þessum sal að leiðrétta það að hluta til, sérstaklega gagnvart eldri borgurum, en við eigum verk að vinna gagnvart öryrkjum. Ég hygg að dæmið um almannatryggingakerfið og hið flókna regluverk sé einmitt gott dæmi um hvernig hægt er með lögum og reglum að búa til jarðveg sem er frjór fyrir þá sem vilja byggja hér upp eða sá fræjum tortryggni og vantrausts. Við skulum taka annað dæmi. Það eru margir Íslendingar, a.m.k. margir kjósendur sem ég tala við, sem eru fullir tortryggni gagnvart því að stjórnskipulegum fyrirvara verði aflétt af þriðja orkupakkanum sem svo er kallaður. Ég hef hins vegar orðið var við að margir í þessum sal og utan hans skilja ekki af hverju lagst er gegn því að tilskipun Evrópusambandsins um orkumál, sem við tölum um í daglegu máli sem þriðja orkupakkann, verði innleidd í íslenskan rétt. Það kann að vera að andstæðingar þess að staðfesta þriðja orkupakkann byggi ekki öll sín rök og alla sína andstöðu á lagatæknilegum atriðum heldur að töluverðu leyti á tilfinningum, tilfinningum sem gerðu það að verkum að við náðum m.a. þeim merka áfanga fyrir 100 árum að verða fullvalda ríki. Þegar við tökum til við það síðar í vetur að ræða það í þingsal hvort rétt sé og skynsamlegt m.a. að aflétta stjórnskipulegum fyrirvara á þriðja orkupakkanum bið ég um að við í þingsal nálgumst líka málið þannig að við skiljum og skynjum að það eru ekki bara lagatæknileg atriði sem ráða hér för, heldur líka tilfinningar almennings, tilfinningar um að við séum að gæta hagsmuna þeirra og hagsmuna lands og þjóðar gagnvart öðrum ríkjum. Hafi fólk það á tilfinningunni eða trúi því að við gerum það ekki minnkar traustið. Traustið í þessum efnum verður ekki byggt upp með tilvísun í lögfræðileg álit. Þegar ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur var mynduð höfðu margir efasemdir, hristu hausinn og spáðu ríkisstjórninni ekki löngum lífdögum. Ég benti á að málamiðlun væri forsenda þess að ríkisstjórn tveggja eða fleiri flokka næði að starfa saman og skilaði árangri. Allir þurfa að gefa eftir, sætta sig við að geta ekki uppfyllt öll loforð sem gefin hafa verið. Þeir flokkar sem tekið hafa höndum saman í þessari ríkisstjórn þurftu að gera það og gerðu það og settu mark sitt á stefnuna en standa um leið vörð um grunnstef hugsjóna sinna þrátt fyrir málamiðlanir. Sanngjarnar málamiðlanir eru forsenda þess að ólíkir stjórnmálaflokkar og pólitískir andstæðingar geti náð að taka höndum saman. Forsenda þess er að trúnaður og traust ríki á milli hinna gömlu pólitísku andstæðinga vegna þess að þannig verðum við samverkamenn og náum að uppfylla það fyrirheit að taka sameiginlega á við hið ófyrirséða, leysa verkefni og vandamál sem koma upp og allar ríkisstjórnir þurfa að glíma við. Þegar við í lok þessa kjörtímabils horfum til baka er von mín sú að þessi ríkisstjórn, ríkisstjórn ólíkra flokka, eins ólíkra og koma hér saman á þingi, hafi með vinnu sinni náð að brúa þetta bil og vinna saman að sameiginlegum hagsmunum landsmanna, og hafi einmitt orðið til þess að gera meira til að auka traust almennings á okkur stjórnmálamönnunum en nokkrar reglur sem verða skráðar hér í bækur.
Virðulegi forseti. Í skýrslu um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu stendur, með leyfi forseta: „… það er áberandi að traust til fjármálastofnana og löggjafans er lítið. Slíkt vantraust má rekja til fjármálahrunsins 2008 sem þegar á heildina er litið hafði neikvæð áhrif á upplifun fólks af stofnunum. Traustið sem glataðist haustið 2008 hefur ekki verið endurheimt.“ Ég get ekki annað en tekið undir þessa ályktun skýrsluhöfunda enda munum við öll hrunið, hrunið þar sem ævintýralegur blekkingaleikur ríkisstjórnarinnar um stöðu bankanna, vanhæfni og vangeta ríkisstofnana, þá sérstaklega fjármálastofnana, til að verja hagsmuni almennings gegn græðgi og svikum óprúttinna fjárglæframanna, ásamt óheiðarlegum og gríðarlegum tengslum á milli stjórnvalda og viðskiptalífsins, rústaði því mikla trausti sem Íslendingar báru til stjórnkerfisins fram að því. Eftir hrun varð almenningur síðan vitni að hverjum svikunum á fætur öðrum, ekki bara þeim sem áttu sér stað í aðdraganda hrunsins heldur líka sviknum loforðum stjórnmálamanna gagnvart borgurunum allt fram að deginum í dag. Í þeim efnum má nefna svik á endurteknum loforðum um þjóðaratkvæðagreiðslu um áframhald aðildarviðræðna við Evrópusambandið. Það má nefna svik á lögfestingu nýrrar stjórnarskrár sem samþykkt var með góðum meiri hluta kjósenda í þjóðaratkvæðagreiðslu og það má nefna svik sem lýstu sér í því að margir þeirra sem kostuðu almenning lífeyrissparnaðinn sinn, styrk innviðanna í samfélaginu, vinnuna sína og launin höfðu flúið með gróðann í skattaskjól og skildu almenning eftir með reikninginn. Sú flétta varð okkur öllum ljós þegar Panama-skjölin urðu opinber. Þau skjöl sem leiddu einnig í ljós að þrír ráðherrar þáverandi ríkisstjórnar áttu eignir í skattaskjóli. Hver tók ábyrgð á þeim bænum? Kannski forsætisráðherrann sem hrökklaðist úr starfi en sætti að öðru leyti engum afleiðingum þess hagsmunaárekstrar sem hann leyndi þjóðina? Virðulegi forseti. Í skýrslu um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu kemur einnig fram að rannsóknir fræðimanna sýna að sterk tengsl eru á milli trausts og ábyrgðar. Takist stjórnvöldum ekki að gefa almenningi til kynna að starfsemi stjórnkerfisins sé í höndum hæfs fólks, jafnt kjörinna fulltrúa sem starfsfólks stjórnsýslu, getur traust ekki skapast. Í ljósi þessarar augljósu ályktunar nefndarinnar hlýt ég að spyrja hvernig þáverandi fjármálaráðherra, sem sjálfur er einn þeirra ráðherra sem geymdu eignir í skattaskjóli, geti enn þann dag í dag notið trausts sem slíkur. Er nema von að ég spyrji hvernig dómsmálaráðherra, sem leyndi þolendur kynferðisofbeldis upplýsingum um aðdraganda uppreistar æru barnaníðinga í trássi við upplýsingalög til verndar æru fjármálaráðherrans þáverandi og núverandi, geti enn þá notið trausts sem slíkur, svo ekki sé minnst á lögbrot sama ráðherra við skipan dómara í Landsrétt? Lögbrot sem ráðherrann þáverandi, og núverandi, hefur neitað að taka nokkra ábyrgð á. Virðulegi forseti. Þessir ráðherrar, núverandi og þáverandi, eru ekki viðstaddir hér í dag til að ræða þátt sinn í eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslunni. Þau eru fjarverandi, bæði tvö. Það er kannski táknrænt, virðulegi forseti, því að í mínum huga væri varanleg fjarvera þeirra frá ráðherrabekknum næstu misserin mikilvægt skref í þá átt að efla traust á stjórnmálum á Íslandi í dag.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þá vinnu sem hefur átt sér stað með þessari skýrslu sem er komin út og ekki síst þeirri umræðu sem hér hefur átt sér stað sem mér finnst helst hafa dregið það fram hversu flókið orsakasamhengi er á bak við það að ávinna sér traust. Það er vandasamt að ávinna sér traust, það er vandasamt verk og getur tekið langan tíma, alveg eins og það virðist glatast mjög hratt ef ekki er vel staðið að málum. Það upplifðum við mjög sterkt, eins og kemur fram í skýrslunni, við fall fjármálakerfisins þegar allt hrundi, þar á meðal traust á okkar helstu stofnunum, á stjórnmálunum, á stjórnsýslunni og á okkur, hv. alþingismönnum, og því starfi sem við vinnum hér við að taka mikilvægar ákvarðanir. Þetta er alvarlegt mál og við höfum ítrekað spurt okkur þennan áratug hvernig við getum endurunnið glatað traust. Þess vegna fagna ég þeirri vinnu sem hefur átt sér stað. Þetta var eitt af fyrstu verkum hæstv. forsætisráðherra. Lykilorðið hefur komið mjög skýrt fram í umræðunni, gagnsæi í öllum okkar störfum, og ég get tekið undir það. Það er mikið rætt um orsakasamhengið við ábyrgð og ég get tekið undir það. Mér finnst minna hafa verið rætt um það sem ég segi að sé kjarninn í niðurstöðu þessarar skýrslu sem er tillaga um að ríkisstjórn myndi stefnu um heilindaramma. Mér komu í hug tveir ágætisleiðtogar á okkar tímum. Annar var um tíma forstjóri General Electric, Jack Welch. Hann sagði í bók sem hann gaf út að lykilorðið í þeim árangri sem það fyrirtæki náði á þeim tíma væri heilindi, alltumlykjandi í menningu, starfsháttum og samskiptum aðila á milli. Nú er starfsmannafjöldi þess fyrirtækis álíka og fjöldi íbúa á Íslandi. Annar merkur leiðtogi úr íþróttum, Alex Ferguson, segir í einni þeirra bóka sem fjalla um hans merka árangur að lykilatriðið í þeim árangri sé heilindi hans við alla sem koma að því félagi sem um ræðir. Mér finnst þetta lítið hafa komið fram í umræðunni en þetta er kjarninn í tillögunum, að okkur takist að marka stefnu um það hvernig heilindin speglast í öllu okkar starfi. Ég held að það sé fyrsta og stærsta verkefni þingsins, að skapa þennan heilindaramma, hvort sem það eru skráðar reglur, lagabreytingar í upplýsingalögum eða öðrum lögum, að við látum þetta koma fram í öllu því sem við gerum, í öllum þeim háttum og allri þeirri menningu sem mun lita stjórnmálin og stjórnsýsluna til framtíðar. Hv. þm. Jón Þór Ólafsson sagði reyndar hér áðan: „Mér sýnist enn þá að forsætisráðherra sé að vinna þetta af heilindum.“ Ég hef jafnframt þessa trú og enn frekar að við náum í framhaldi þeim árangri sem til þarf í þeirri stöðugu viðleitni sem er sannarlega til staðar - og viljann hefur ekki skort - til að efla traust í samfélaginu, á stjórnmálum og stjórnsýslu.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu sem ætlað er að ræða leiðir til að efla traust á stjórnmálum og stjórnsýslu. Andstæðan við traust er vantraust, maður treystir ekki einhverjum, maður vantreystir honum, og stjórnmálamenn hafa ítrekað fengið falleinkunn hjá almenningi hvað traust varðar. Þeim er vantreyst. Það er augljóst að það er sama hversu mikið eða lengi við ræðum þetta, við getum talað okkur hás, en viðbúið er að það eitt og sér muni ekki hreyfa neinar mælingar á traustsvísitölu stjórnmálastéttarinnar. Eins og endranær eru það gjörðir en ekki fyrirætlanir sem telja í þessum efnum. Það má ekki skilja mig svo að ég sé á móti því að ræða þetta málefni því að það er í sjálfu sér gagnlegt, nauðsynlegt og til þess fallið að auka skilning á milli manna sem er einn hornsteinn góðs samfélags. Það er ekki einungis stjórnmálastéttin sem ber ábyrgð á því að traust á stjórnmálum er eins lítið og raun ber vitni. Þarna bera fjölmiðlar einnig mikla ábyrgð, hvernig þeir framreiða fréttir af stjórnmálum, að hverju þeir beina kastljósinu í hvert skipti og jafnvel hvað þeir kjósa að framreiða ekki. Tilkoma almennrar notkunar samfélagsmiðla hefur einnig haft mikið að segja. Þar er umræðan oft reið og óvægin, rætin og harkaleg. Og þótt menn taki ekki þátt í þessari umræðu á samfélagsmiðlunum smitar hún út frá sér og menn skiptast í hópa með og á móti. Allt er litað svart og hvítt, menn eru annaðhvort guðir eða skrímsli á samfélagsmiðlunum og góð umræða þar er oft rifin niður af svokölluðum nettröllum sem birtast víða og valda því að málefnaleg umræða fer á undraskömmum tíma fyrir lítið. Ég get tekið undir orð sumra fyrri ræðumanna sem tengja minna traust á stjórnmálum og stjórnmálamönnum við bankahrunið, að þar hafi myndast rof í trausti milli fjölmargra hópa í samfélaginu sem ekki sér fyrir endann á. Hér var mikil reiði eftir hrun, sjálfar undirstöður þjóðfélagsins brugðust eða bognuðu. Trú á að bankar stæðu að eilífu var við lýði hér á landi þótt þeir færu á hausinn úti í henni „Ammríku“. Fólk tapaði á örskotsstundu sparifénu sem það hafði fest í hlutafélögum. Þar á eftir hækkuðu veðlán samfara lækkandi virði húsnæðis, atvinnuleysi, lækkuð laun og fólk missti heimili sín unnvörpum. Þetta var reiðarslag fyrir allan þorra fólks. Það sem gerði útslagið voru afleiðingarnar fyrir heimilin. Það að 10.000 fjölskyldur skyldu missa heimili sín eftir hrun er óhugnanleg staðreynd sem við stöndum frammi fyrir. Fjármálastofnanirnar voru settar ofar á forgangslista stjórnmála og andlitslausir vogunarsjóðir fengu óáreittir að láta greipar sópa um kröfur á hendur heimilunum og gengu hart fram í skjóli réttarríkisins en heimilin höfðu engar eða litlar varnir. Þarna brugðust stjórnvöld heimilunum í landinu og enn er verðtryggingin laus og bíður eftir næsta verðbólguskoti. Verðtryggingin er að störfum hvern nýtan dag. Fyrir hvern? Af hverju er verðtryggingin ekki afnumin? Af hverju er húsnæðisliður vísitölunnar ekki afnuminn, liður sem einn og sér hækkaði lán heimilanna um 118 milljarða meðan aðrir liðir hafa hækkað hann um 15 milljarða sl. fimm ár? Svarið er kannski það að stjórnvöld þora ekki að standa með heimilunum, þau stilla sér þess í stað upp með fjármálaöflunum. Verðtrygging á lánum heimila fyrirfinnst hvergi í nágrannalöndunum en stjórnvöld hér tala eins og himinn og jörð myndu farast ef hún yrði afnumin. Lagabálkur sem settur var upp fyrir 40 árum og hafði engar fyrirmyndir, séríslensk tilraun, hefur fært fjármálastofnunum yfirburðastöðu gagnvart heimilum í landinu með þekktum afleiðingum. Af hverju er starfsemi fjárfestingarbanka og viðskiptabanka ekki aðskilin? Mikið var rætt um það eftir hrun að það bæri að gera og yrði að gera og væri nauðsynlegt. Af hverju er það ekki gert? Af hverju hefur ekkert orðið úr því? Þetta vantraust eftir hrun hefur ekki gengið til baka. Hvað getum við gert? Forsætisráðherra skipaði starfshóp í þessu skyni. Allir eiga að hegða sér vel. Er þetta bara eitthvað sem við sjáum fram á að lifa við í ókominni framtíð? Það er ekki gott að segja. Kannski má segja að nú, á þeim tímum þegar hagsæld er í hæstu hæðum, megi ekki búast við að meiri friður ríkti ef hagsældin færi dvínandi nema síður væri. Svarið er a.m.k. ekki fólgið í því að ójöfnuður aukist því að stórir hópar fólks þurfa að lifa á lífeyri eða launum sem eru töluvert undir 300.000 kr. á sama tíma og jafnvel launamenn á vegum ríkisins eru með sjö- eða áttföld þau laun, svo ég tali ekki um ýmis önnur ofurlaun í einkageiranum. Allt það sem ég hef nefnt er ekki til þess fallið að auka traust á stjórnmálum. Og hvernig eflum við traust? Almenningssamráð er klárlega eitt af svörunum. Við eigum alveg hiklaust að efna oftar til þjóðaratkvæðagreiðslna. Ég held að það gæti orðið þáttur í að leitast við að efla traust. Við eigum að vera óhrædd við að bera spurningar undir þjóðina. En heilt yfir, herra forseti, [[Forseti hringir.]]er heillavænlegast að reyna ávallt að gera okkar besta.
Virðulegur forseti. Ég þakka þá umræðu sem er hér um þetta mikilvæga mál sem snýr að trausti í stjórnmálum. Ég held að það sé ágætt að hafa í huga, eins og hefur svo sem margoft komið fram í umræðunni, að traust er áunnið, m.a. með því að sýna ábyrgð. Traust og ábyrgð fara alltaf saman. Við getum sett okkur allar þær reglur sem við viljum, þrengt umgjörð og hert hana á hvern þann hátt sem við viljum, en ef við vinnum ekki eftir þeim reglum sem við setjum okkur og vinnum ekki í takt við anda þeirra reglna sem við setjum okkur eru þær til lítils. Ég er ánægður með margt af því sem hefur verið gert hér eftir hrun í því að auka gagnsæi í stjórnmálum með því að skerpa á hagsmunaskráningu, siðareglum og öðrum þeim reglum sem við viljum starfa eftir sem stjórnmálamenn, hvort heldur sem litið er til ráðherra eða þingmanna, en þær eru til harla lítils ef við störfum ekki eftir þeim, ef við sýnum ekki í verki að við virðum þessar reglur og vöndum vinnubrögð okkar. Það er kannski tvennt sem er mér öðru fremur ofarlega í huga í þessu. Þetta eru ekki aðeins þær reglur sem við störfum eftir heldur líka viðmót okkar, hvernig við nálgumst viðfangsefnið og hvernig við nálgumst hvert annað. Fólk getur tekist hart á, verið ósammála um margt, en nálgumst við viðfangsefnið af virðingu? Berum við virðingu fyrir andstæðum skoðunum? Hreykjum við okkur af því að hæfni okkar sem stjórnmálamanna sé að draga upp þá mynd að hvítt sé svart eða svart sé hvítt frekar en einfaldlega að ræða málin af heiðarleika og opinskátt og bera virðingu fyrir því að fólk kunni að vera ósammála okkur og að við kunnum jafnvel að hafa rangt fyrir okkur, getum jafnvel skipt um skoðun eða viðurkennt þegar okkur verða á mistök? Ég held að þetta sé allt of óalgengt. Það þykir einhverra hluta vegna veikleiki í stjórnmálum að viðurkenna mistök, að leiðrétta þau og koma einfaldlega fram af heiðarleika. Það er heiðarleikinn í samskiptunum sem elur á endanum af sér traust. Það að axla ábyrgðina þegar okkur verður á elur af sér traust, ekki það að nokkur ætlist til þess að við séum beinlínis ómannleg, að okkur verði aldrei á eða gerum aldrei neitt rangt. Ég held að það yrði til þess að efla traust á þinginu verulega ef við nálguðumst viðfangsefni okkar og ábyrgð af meiri auðmýkt og gættum að heiðarleika í samskiptum okkar á milli. Margar af þeim reglum sem við höfum sett okkur, t.d. þegar horft er til upplýsingalaga Stjórnarráðsins, eru mjög góðar og umgjörðin sömuleiðis. En vinnum við raunverulega eftir þeim reglum? Af hverju förum við alltaf undan í flæmingi þegar fyrirspurnir á grundvelli upplýsingalaga berast? Af hverju er fyrsta svar Stjórnarráðsins einhvern veginn sjálfkrafa nei, jafnvel þó að vitað sé að skyldan til að veita upplýsingar sé fyrir hendi? Ráðuneytin vita mætavel hvað þau mega birta og hvað þau mega ekki birta og eiga að gera það undanbragðalaust. Það elur af sér traust. Fólk þarf alltaf að leita til úrskurðarnefndar upplýsingamála til að fá upplýsingar, jafnvel um hin smávægilegustu málefni, af því að svarið virðist vera sjálfkrafa nei. Það er ágætt að hafa í huga það mál sem varð ríkisstjórninni að aldurtila fyrir rétt rúmu ári [[Forseti hringir.]]þegar eltast þurfti við upplýsingar út úr ráðuneytunum vikum og mánuðum saman. Ég held að kjarni máls sé að við þurfum að nálgast ábyrgð okkar af meiri auðmýkt og við þurfum að vinna eftir þeim reglum sem við höfum sett okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir þessa skýrslu sem og þeim sem hér hafa talað í dag. Þetta hafa verið áhugaverðar umræður um margt og nauðsynlegt fyrir okkur að takast á við að ræða þetta. Margs er að minnast á fullveldisafmælinu og fyrir 100 árum eða svo voru fá lýðveldi í heiminum, þau voru í kringum 16 talsins. Í dag býr rétt innan við helmingur mannkyns við pólitískt frelsi samkvæmt hugveitunni Freedom House. Fyrir 100 árum voru mjög mörg réttindi sem við teljum sjálfsögð í dag ekki til staðar. En með holti og bolti, með kollsteypum, með krísum á íslenskan máta hefur Ísland komið sér áfram á braut aukinnar velsældar og réttinda. Þegar ferfalt húrra var hrópað við stjórnarráðshúsið fyrir hinu nýja fullveldi voru örfá ár síðan vistarbandinu var aflétt með lögum, 1894, en Ísland var síðast Evrópuríkja til að gera það. Þegar Ísland fékk fullveldi fyrir öld höfðu karlar kosningarrétt, ef þeir áttu eignir, en konur og vinnuhjú eldri en fertugt fengu að taka þátt í lýðveldinu. Það mátti svipta fátækt fólk kosningarétti ef það þáði sveitarstyrk. Réttindi karla, kvenna, fólks með fötlun, samkynhneigðra, hinsegin fólks og fleiri jaðarsettra hópa hafa áunnist með baráttu þeirra fyrir jafnrétti. Ég er ekkert endilega viss um að það hafi verið traust sem hafi orðið til þess að þessi réttindi fengust. Þau fengust fyrst og fremst með baráttu fólks sem hafði ekkert að bjóða, ekkert að selja nema vinnuaflið og tíma. Það var með samstöðu og baráttuþreki sem þessir hlutir áunnust. Og miðað við fyrirsagnir gamalla dagblaða á borð við „Trylltur skríll ræðst á Alþingi“ var ekkert endilega mikið traust yfir hinar stóru pólitísku átakalínur í dentíð, ekki frekar en í dag. Það breytir því þó ekki að traust er hornsteinn lýðræðis. Þetta kemur ágætlega fram í skýrslunni sem við fjöllum um í dag. Þar kemur einnig fram hversu alvarleg áhrif það hefur á lýðræðið ef það verður viðvarandi vantraust, hvort sem það er vantraust almennings gagnvart Alþingi sem stofnun eða vantraust hér í þessum sal, á milli okkar. Við skulum ekki halda að við á litla Íslandi séum ónæm fyrir þeirri ólýðræðislegu öldu sem nú skellur á Vesturlöndum. Í nágrannalöndum okkar hafa ólýðræðisleg öfl náð fótfestu í Frakklandi, Þýskalandi, Hollandi, Svíþjóð, Bretlandi og Bandaríkjunum. Það er því afar mikilvægt að taka þetta umræðuefni mjög alvarlega og því fagnaðarefni að fá tækifæri til að ræða það í dag. Í skýrslunni kemur fram að það hafi neikvæð áhrif á traust ef uppi er sá skilningur á stefnumótun stjórnvalda til lengri tíma að hún sé bara einhver viðmiðun sem megi kollvarpa næst þegar ný ríkisstjórn tekur við völdum. Það fer ekki vel á því. En við höfum verið að fikra okkur í rétta átt hvað þetta varðar. Áætlanir eru að verða til lengri tíma og lifa þar með ríkisstjórnir. Það er gott. En það krefst þess líka að gera verður málamiðlanir til þess að friður ríki um langtímaáætlanir. Það er mikilvægt að það ríki friður um langtímastefnu. Lýðræðið er besta leiðin sem mannkynið hefur fundið upp til að útkljá deilumál og taka ákvarðanir. Í staðinn fyrir að ég færi nú og skoraði t.d. hv. þm. Brynjar Níelsson á hólm á Austurvelli náum við saman málamiðlunum um þau grundvallarmál sem við erum ósammála um og við unum þeim málamiðlunum. Við gerum með okkur sáttmála og við stöndum við hann. Á þessu bjargi byggir traust. Ef það er ekki til staðar förum við að hringla í sífellu með grundvallarákvarðanir og á meðan gerist ósköp lítið. Engar ákvarðanir, skipið er vélarvana og rekur. En ábyrgðin er okkar allra, hún er okkar sem sitjum í meiri hluta á hverjum tíma en hún er líka að nokkru leyti í höndum minni hluta hvers tíma, í því hvernig orðræðu við stjórnmálamenn stundum hérna, hvort við stundum svokölluð sjálfsmyndarstjórnmál til að splundra þjóðinni niður í sísmækkandi hópa og upphefja okkur sjálf um leið eða hvort við reynum að byggja brýr og leggja áherslu á það sem sameinar okkur í stað þess sem sundrar. Við vinnum meira saman en nokkru sinni fyrr í þverpólitísku samstarfi við undirbúning ýmissa stórra mála og þess vegna þykir mér haustið fara vel af stað. Hér hefur verið annar bragur á umræðunni og ég held að þingheimur geti verið svolítið ánægður með það. Forsætisráðherra gerði vel í því að láta vinna þessa skýrslu. Það er líka táknrænt að þetta hafi verið eitt af hennar fyrstu verkum, það sýnir hug og framkvæmd í verki. Við eigum að drífa okkur í að einhenda okkur í það sem við getum framkvæmt, þann lista sem er að finna í skýrslunni, en við þurfum um leið að vanda okkur við það verk. Ég brýni okkur öll til þess að ganga sameinuð til þessa verks, vera reiðubúin til að horfa gagnrýnum augum á okkur sjálf og hafa vilja til samstarfs því að traust á stjórnmálum er viðfangsefni okkar allra, okkar sem hér inni erum sem og samfélagsins alls.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka þá umræðu sem hér fer fram. Ég held að það sé ágætt að við ræðum þessi mál á þingi þó að ég sjái ekki að þessi ágæta skýrsla bæti svo miklu við það sem áður hefur verið sagt, skrifað eða gert varðandi það að efla traust almennings á stjórnmálum. Þetta er ágæt samantekt um þær hugmyndir sem komið hafa fram og vissulega er bent á leiðir. En ég held að í grunninn sé vandinn hjá okkur sjálfum, hvernig við tölum og hvernig við framkvæmum hlutina. Ekki það að við þurfum sérstakar reglur eða utanumhald um það hvernig við störfum og vinnum. Það eru ágætar reglur í gildi í dag varðandi hagsmunaskráningu, upplýsingagjöf og slíkt sem ég er að sjálfsögðu mjög fylgjandi; að opna bókhald Alþingis o.s.frv. Hv. þm. Njörður Sigurðsson kom inn á traust í umræðum á Alþingi í gær. Það var mjög vel gert hjá honum. Það er akkúrat það sem við þurfum að hafa í huga, orð og efndir. Þannig mælir fólk líka traust; hvað við segjum áður en við förum af stað, hvað við segjum þegar við erum í vinnunni eða að vinna að málinu og hvernig við lokum því svo. Það skiptir máli. Það má eiginlega segja að umræðan sé að mörgu leyti tæmd. Búið er að fara yfir flest það sem manni kom til hugar að ræða undir þessari umræðu. Mig langar þó að taka undir orð hv. þm. Brynjars Níelssonar þar sem hann ræðir um að það sé ekki endilega það að binda í lög eða reglur starfshætti eða framkomu fólks sem skili árangri. Við höfum séð það nú þegar. Við höfum ákveðnar siðareglur, við höfum ákveðnar reglur sem heita þingsköp þar sem talað er um hvernig við eigum að koma fram hvert við annað. Samt dæla menn úr þessum ræðustól út alls konar dylgjum, órökstuddum fullyrðingum, ósannindum og slíku, ekki síst um aðra þingmenn. Það er vitanlega það sem dregur niður trúverðugleika þeirrar stofnunar sem við vinnum í fyrir fólkið. Ég held að hvert og eitt okkar þurfi að horfa inn á við og velta því fyrir sér að við getum hugsanlega borið ábyrgð á því að traustið hefur minnkað. Reglur laga ekki það hvernig við tölum hvert um annað, hvernig við tölum um Alþingi eða hvernig við komum fram hér. Það eru engar reglur sem munu koma í veg fyrir að menn láti út úr sér alls konar þvælu sem engin rök geta stutt. Það er vitanlega best að vera bara hreinskiptinn og heiðarlegur, segja satt, vera sannsögull, standa við loforðin og tala ekki hvert annað niður. Ég held að það sé það sem mestu skiptir. Hv. þm. Guðmundur Andri Thorsson sagði hér ágætlega í ræðu sinni að við værum í þjónustustarfi. Það er alveg hárrétt, við erum í þjónustustarfi. Við erum að þjónusta almenning, við erum að þjónusta fólkið sem kýs okkur og við þurfum að svara fyrir það á fjögurra ára fresti því að þetta er tímabundið starf. Ráðning okkar í þetta starf er bara tímabundin. Við erum ekki æviráðin til að standa hér og vinna að þessu. Þar af leiðandi er það fólkið sem kýs okkur sem dæmir okkur á fjögurra ára fresti eða með styttra millibili - það hefur komið fyrir að menn hafi fengið vinnu hér í minna en fjögur ár. Á fjögurra ári fresti er kveðinn upp dómur, þá förum við aftur í starfsmannaviðtalið. Ef við höfum ekki staðið okkur verðum við ekki endurráðin. Þannig er það. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að teygja lopann um þessa skýrslu. Skýrslan er ágætisplagg en hún bætir engu við að mínu viti. En það má alveg velta því fyrir sér hvort þeir sem komu að þeirri vinnu - það er kannski ekki fallegt að vera að draga úr trúverðugleika fólks í þessum ræðustól, en ég leyfi mér að efast um að þeir hafi verið hreinan hug þegar þeir komu að þessari vinnu, eins og komið hefur fram í umræðum í dag. Fræðimenn eins og aðrir hafa tjáð sig um hin ýmsu mál og það litar eðlilega vinnu þeirra og skoðanir.
Hæstv. forseti. Í þessari umræðu hefur margt ágætt verið sagt og þingmenn komið víða við eins og gefur að skilja þegar málefni af þessu tagi eru til umfjöllunar. Margt af því hefur verið almennt, almennar hugleiðingar um stöðu stjórnmála og traust á stjórnmálum og stjórnsýslu eins og tilefnið gefur okkur færi á að ræða. Stöku maður hefur misst sig í dægurþras eða pólitískar skylmingar. Við því var svo sem líka að búast en kannski var minna af því en maður hefði getað ímyndað sér fyrir fram. Það hefur hins vegar vantað svolítið í þessa umræðu að rætt sé um þau atriði sem skýrsluhöfundar fjalla sérstaklega um í texta sínum. Þar er að finna umfjöllun um tiltekin atriði sem og tilteknar tillögur sem að einhverju leyti koma til okkar til frekari umfjöllunar ef lagabreytinga er þörf eða inn á borð ríkisstjórnar þar sem þörf er á reglusetningu eða öðru þess háttar. Kannski verðum við bara að geyma þá umræðu að mestu leyti þangað til einstakar tillögur koma hingað til umfjöllunar. Það má eiginlega segja að hafi markmiðið með því að taka skýrslu þessarar nefndar til umfjöllunar í þingsal verið að ræða þær tillögur sem þar eru lagðar fram hefur það ekki tekist. Það er þá bara eftir, við eigum þá eftir að fara yfir þær einstöku tillögur sem þarna er að finna. Hafi markmiðið hins vegar verið að fá fram almenna umræðu um siðferði í stjórnmálum, stöðu stjórnmálamanna og annað þess háttar, að menn eigi að standa við orð sín og svona, tókst það. Sú umræða hefur farið fram hérna. Ég tek undir með þingmönnum sem hér hafa talað og bent á að fyrir okkur eins og alla aðra í samfélaginu er hollt að velta fyrir sér stöðu sinni og stöðu þeirrar stofnunar sem við störfum innan. Það er hollt fyrir þá sem starfa í stjórnmálum að velta fyrir sér hvers vegna traust á stjórnmálum hefur, að því er virðist, minnkað töluvert hér á landi og töluvert í ýmsum öðrum löndum en aðstæðurnar eru kannski að einhverju leyti misjafnar. Þó er sú þróun sem hér hefur átt sér stað ekki verið einstök. Það er líka hollt fyrir okkur að velta fyrir okkur hvernig við sem stjórnmálamenn getum hvert fyrir sig átt þátt í að byggja upp meira traust á okkur og störfum okkar. Sennilega er fátt dýrmætara fyrir stjórnmálamann en að njóta trausts. Það má taka undir það sem kom fram hjá fleirum en einum, m.a. ágætlega hjá hv. þm. Heiðu Guðnýju Ásgeirsdóttur, að þarna er auðvitað um að ræða langtímaverkefni. Kannski eru áhrifaríkustu leiðirnar til að byggja upp traust til lengri tíma, eins og hún nefndi í ræðu sinni, upplýsing og opin stjórnsýsla. Það eru mikilvægir þættir, að ákvarðanir séu teknar fyrir opnum tjöldum og að forsendur þeirra, röksemdir með og á móti, liggi fyrir og séu ræddar opinskátt. Ég get tekið undir ýmislegt sem aðrir sögðu, t.d. það sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason sagði, að traust eykst ekkert endilega við það að þingmenn standi hér dögum saman og tali sig hása um traust. Það gerist ekki þannig, það eru verkin sem tala, það er framganga manna og verk þeirra sem skila trausti til lengri tíma. Það að berja sér á brjóst og tala mikið um slíka hluti þjónar litlum tilgangi ef ekki er einhver samsvörun við hina raunverulegu framgöngu og verk manna. Þar erum við sjálf, stjórnmálamennirnir, ekki endilega dómarar hvert í annars sök eða eðlilegt að sá mælikvarði sem lagður er á sé bundinn í eitthvert stofnanaumhverfi, siðanefndir eða þess háttar. Við sem stjórnmálamenn leitum eftir umboði kjósenda og það er þar sem matið þarf að fara fram. Við eigum að leggja verk okkar í dóm þeirra kjósenda sem veita okkur umboð, sem geta stutt það sem við erum að gera, haft lítið álit á okkur eða mikið, en það endurspeglast þá þar frekar en að nefndir á vegum þings eða stjórnsýslunnar eigi að vera úrskurðaraðili um þau atriði sem geta orðið að álitamálum í þessu sambandi. Ég held að ég láti það verða mín lokaorð í þessu af því að ég ætla ekki, frekar en flestir aðrir sem hér hafa talað, að fara út í einstakar tillögur starfshópsins. Um leið og það er mikilvægt að við tökum umræður af þessu tagi, hvort sem það er gert í þingsal, í þingnefndum eða annars staðar í okkar hópi, og veltum fyrir okkur hvernig við getum gert betur í störfum okkar, hvernig við getum betur orðið traustsins verð gagnvart þeim sem hafa veitt okkur umboð til að starfa hérna, eigum við að varast að hafa oftrú á að stofnanabinda, formbinda, þessa þætti. Ég held að ákveðin oftrú á því geti með einhverjum hætti leitt af sér falskt öryggi, að af því að búið er að haka við einhvern lið þar sem segir að kynna eigi siðareglur fyrir starfsmönnum ráðuneyta séu hlutirnir í lagi. Ég held hins vegar að umræða og umhugsun af þessu tagi sé jákvæð og að á þeim forsendum vil ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja þessa skýrslu fram í þinginu en áskil mér rétt til að hafa alls konar skoðanir á einstökum tillögum sem fram hafa komið í þessum efnum þegar þær koma hingað til umfjöllunar síðar.
Virðulegi forseti. Skýrslan sem við ræðum hér er fín sem slík. Það er að mínu mati lágmarksviðleitni að vilja innleiða þær hugmyndir sem í henni er að finna. Hún er þó í grunninn ekki pólitískt plagg og fer ekki út í þau pólitísku álitaefni sem ákvarða traust gagnvart stjórnvöldum eins og t.d. þau efni sem hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir nefndi áðan. Ég ætla að nefna enn annað en það er þó dæmi um efni sem ég myndi vilja halda mjög margar ræður um. Við erum oft til í markmiðin en ekki til í að gera það sem þarf að gera til að ná þeim. Vandinn er ekki skortur á tillögum til að auka traust til stjórnmálanna heldur sá að of margir stjórnmálamenn leggjast gegn þeim og hafa gert í áraraðir. Ég fékk mikinn innblástur af ræðu hv. þm. Brynjars Níelssonar hér áðan. Þó að það sé kannski spaugilegt er það sagt í fullri alvöru. Hann spurði hvort allt þetta gegnsæi gæti hreinlega aukið tortryggnina. Og eins og margar spurningar hv. þingmanns fékk þessi mig til að hugsa. Fyrst þetta þó: Ef gegnsæi veldur tortryggni er það vegna þess að hlutir sjást sem ekki sáust áður. Þá er lausnin ekki að fela þá aftur heldur að færa þá til betri vegar. Frekari varnir tel ég ekki þurfa fyrir gegnsæi, en sú spurning hvort gegnsæi geti aukið tortryggni er miklu frekar áhugaverð vegna þess að sennilega er svarið já af fyrrgreindum ástæðum. Það sem áður var hulið dýrðarljóma skjaldarmerkisins er skyndilega sýnt eins og það er raunverulega. Ríkisstjórnir hafa alltaf baðað sig í ákveðnum dýrðarljóma og þegar almenningur sér að það er tálsýn minnkar traustið auðvitað - og hér er punkturinn: Réttilega. Reyndin er sú að það eru mistök að treysta stjórnvöldum almennt, nú sem fyrr, og svo mun ávallt verða. Stjórnvöld eru í eðli sínu sjálfmiðaðar valdastofnanir sem vinna einungis tilneyddar að hag borgaranna. Það er svolítið skrýtið að segja Sjálfstæðismönnum þetta en mér hefur oft fundist vera fólgin ákveðin mótsögn í því hvernig Sjálfstæðisflokkurinn málar sig upp í baráttunni gegn klóm ríkisvaldsins á sama tíma og hann sýnir mestan mótþróann við aðhaldi og mótvægi gegn því sama ríkisvaldi. Ég held ég viti hvers vegna. Það er vegna þess að hann þekkir stofnanir ríkisins út og inn og hefur haft boðvald yfir þeim svo stóran hluta nútímasögunnar að honum þykir beinlínis skrýtið að vera ekki í ríkisstjórn. Ég nefni Sjálfstæðisflokkinn ekki vegna þess að ég sé ósammála stefnu hans eða að mér sé á einhvern hátt illa við hann, heldur vegna þess að hann hefur verið áberandi valdamestur allra flokka á Íslandi áratugum saman, meira eða minna. Hann hefur verið ríkjandi afl. Og öfl sem ráða ríkjum í langan tíma verða heimakær valdinu og eiga því auðvelt með að treysta því að vel sé farið með það. Mér finnst það alveg skiljanlegt. Mér finnst það glatað, en algjörlega skiljanlegt. Það væri skrýtið ef svo væri ekki. Hvað ef kjósendur þurfa bara það sama og ríkjandi öfl þurfa til að treysta, að fá að ráða hlutunum sjálfir án þess að þurfa að treysta heilindum fólks sem haldið er þeim stórfurðulega og reyndar pínusjúklega metnaði að komast til valda? Ef kjósendur væru sjálfir heimakærir valdinu myndu þeir kannski treysta því betur að vel væri farið með það. Ég er ekki að tala um þjóðaratkvæðagreiðslur um hvert einasta mál en samt stundum um einhver mál, af og til, oftar en aldrei. Það þarf ekkert endilega nýjar hugmyndir því að ansi margar hafa legið fyrir árum saman um gegnsæi og upplýsingarétt almennings, takmörk á setutíma ráðherra, raunverulegan aðskilnað ríkisvalds, hagsmunaskráningu, fyrirkomulag styrkja til frambjóðenda, rannsóknarnefndir, ráðherraábyrgð, sjálfstæðar ríkisstofnanir og þingmál og þjóðaratkvæðagreiðslur að frumkvæði kjósenda. Þessi skýrsla er ágæt og góð til síns brúks. Sömuleiðis er ýmislegt hárrétt sem fólk hefur sagt í dag um framkomu, stjórnmálamenningu og rökræðustílinn. Margt hefur verið sagt hér í dag sem ég myndi taka undir og vilja endurtaka sjálfur. En ef þingheimur vill meira traust án þess að reyna að koma sér út úr íslenskri stjórnmálamenningu þarf ekki að leita lengra en á vef Alþingis til að finna fullt af vel þekktum og vel unnum hugmyndum, nánar tiltekið í tillögum að nýrri stjórnarskrá grundvallaðri á tillögum stjórnlagaráðs. Henni verður ekki gleymt.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu starfshóps forsætisráðherra um eflingu trausts á stjórnmálum og stjórnsýslu. Markmiðið með skýrslunni er að fjalla um þá þætti sem hafa áhrif á traust í stjórnmálum og stjórnsýslu og hvernig markvisst væri hægt að auka það. Þegar ég sagði ömmu minni, 94 ára gamalli, á sínum tíma að ég væri að setjast á Alþingi Íslendinga fussaði hún og spurði hvort það væri nú eitthvað merkilegt. Ég þurfti að færa rök fyrir að þannig væri það, já. Og hvers vegna segi ég þetta? Við megum ekki líta svo á að nú þegar þessi skýrsla er komin sé traustið sömuleiðis komið og tiltrú fólks á okkur stjórnmálamönnum og þeirri stjórnsýslu sem við iðkum í höfn. Þessari góðu skýrslu má ekki stinga undir stól heldur ætti hún að vera okkur leiðarljós sem lifandi skjal og ég hvet forsætisráðherra til dáða í þeim efnum. Við, stjórnmálafólk þessa lands, kjörnir fulltrúar fólksins, þurfum að leiða hugann að því hvað valdi vantrausti. Spyrjum okkur sjálf: Hver er ásýnd þjóðarinnar af okkur? Hver er ímyndin sem birtist á þessum skjá? Þar berum við öll ábyrgð, bæði meiri og minni hluti. Allt sem við gerum og segjum skapar ímynd og býr til þennan stuðul á traust. Valdið er í okkar höndum og ábyrgðin sömuleiðis. Stjórnmál snúast nefnilega um völd og starf stjórnmálamannsins snýst um að beita völdum. Það er auðveldara að vera í minni hluta en meiri hluta. Það er afskaplega gaman að koma hingað og sjá fólk skipta um hlutverk. Sjálfur hvet ég alla til að prófa að vera bæði í minni og meiri hluta. Það er mjög hollt í stjórnmálum. Sjálfur sit ég einmitt í minni hluta í sveitarstjórn. Við erum þess vegna í ólíkum hlutverkum, hvorum hópnum sem við tilheyrum, bæði fyrir og eftir kosningar. Öll erum við stjórnmálafólk og báðir hópar bera hér ákaflega mikla ábyrgð. Við setjum okkur siðareglur en ræðum þær ekki þess á milli. Siðareglur eru einungis leiðarljósið, okkar er svo að skapa stjórnmálamenninguna. Við erum ekki í stjórnmálum til að verða öll sammála, heldur til að komast að niðurstöðu eftir samtal, samtal okkar á milli, samtal við hagsmunasamtök, samtöl við þrýstihópa, einstaklinga, fræðasamfélagið o.s.frv. Þá reynir einmitt á samskiptahæfileika, að geta starfað af hugsjón með öðrum sem eru manni ósammála. Sömuleiðis ætla ég að vitna í merkan mann, Pál Skúlason, með leyfi forseta. „Hlutverk stjórnmálanna er í fyrsta lagi að tryggja að opinber umræða fari fram um sameiginleg mál borgaranna, í öðru lagi að nota skynsamlegar leiðir til að taka ákvarðanir og í þriðja lagi að skapa samfélag þar sem fjölbreytt mannlíf fær dafnað og sátt ríkir um grundvallaratriði.“ Það er nefnilega svo auðvelt að nota frasastjórnmál og hljóta skammtímavinsældir. Frekar einmitt að hafa skynsemi og heilindi að leiðarljósi. Stjórnmálin eru það kerfi sem við höfum komið okkur upp sem leið til að halda utan um sameiginleg mál og hagsmuni, að ferli séu öllum ljós og koma í veg fyrir spillingu, vinaræði og frændhygli. Almannahagsmuni umfram sérhagsmuni. Við stjórnmálamenn erum nefnilega í þjónustuhlutverki. Samfélagið þarf að komast út úr hlýðnimenningunni. Almenningur sjálfur verður að ígrunda, gagnrýna og spyrja og leita sér að upplýsingum, jafnvel þó að þær sé ekki að finna. Allt sem við stjórnmálamenn gerum á að vera uppi á borðum almennings. Það getur verið óþægilegt og jafnvel vont en leiðir engu að síður til betri niðurstöðu fyrir okkur öll. Að lokum, kæru þingmenn: Segjum meira frá því sem felst í starfi okkar, að vera á fundi hér, ráðstefnu þar, vinnustaðaheimsókn, hitta fólk á elliheimili eða nemendur í skólum - og gerum það af virðingu fyrir starfinu okkar og við fólkið sem treystir á okkur stjórnmálamenn til að láta gott af okkur leiða í þágu samfélagsins.
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu. Án þess að á nokkurn sé hallað í henni fannst mér sjálfri áhugaverðast að hlusta á þá tvo varaþingmenn sem tóku til máls hér, hv. þm. Hjálmar Boga Hafliðason og hv. þm. Heiðu Guðnýju Ásgeirsdóttur, því að þau höfðu aðeins aðra sýn á það verkefni sem við stöndum frammi fyrir en við sem erum hér á hverjum degi. Mér fannst það áhugavert sem hv. þm. Heiða Guðný Ásgeirsdóttir sagði, að tilfinning fólks væri oft sú að forgangsraðað væri í þágu allra annarra en þess. Sem segir auðvitað stóra sögu. Og mér fannst einnig áhugavert sem hv. þm. Hjálmar Bogi Hafliðason sagði: Það er svo hollt fyrir alla að upplifa að vera í meiri hluta og minni hluta. Því er ég hjartanlega sammála því að það eru ólík hlutverk en bæði kalla á mikla ábyrgð. Ástæða þess að mér fannst mikilvægt að ráðast í þessa skýrslugerð er að við horfum á alþjóðlegan mælikvarða, vísitölu félagslegra framfara, mælikvarða um mannlega þróun sem settur var upp af Matthíasi Sen og fleirum. „Social Progress Index“ heitir mælikvarðinn á ensku. Hann sýnir góða stöðu íslensks samfélags. Við erum ef ég man rétt samkvæmt nýjustu tölum númer tvö í vísitölu félagslegra framfara. Við erum sömuleiðis að hækka á listanum um mannlega þróun. En samt sýna alþjóðlegir mælikvarðar vantraust á stjórnmálum, þrátt fyrir þann árangur sem við sýnum sem samfélag, sem vafalaust er stjórnmálunum líka að þakka. Okkur sem og öðrum. Það hlýtur að vekja okkur til umhugsunar og það er rétt sem fram kom hjá hv. þm. Birgi Ármannssyni, að hv. þingmenn fóru ekki mikið í einstakar tillögur. Ég hefði alveg þegið meiri leiðbeiningu um þær. En ég get fullvissað hv. þingmenn um að ég mun vinna áfram að þessum tillögum, þ.e. þeim sem undir mig heyra. Það er síðan hv. þingmanna að taka boltann hvað þær varðar sem heyra undir Alþingi og ræða á réttum vettvangi forsætisnefndar Alþingis og þingflokksformanna ef hv. þingmenn hafa áhuga á að nýta þessar tillögur í að endurskoða þann ramma sem við störfum innan. Hér var rætt um að við hefðum ekki þörf fyrir flóknar reglur, fyrir viðurlög. Ég vil vekja athygli hv. þingmanna á því að ekki eru lögð til nein viðurlög í þessari skýrslu. Bara alls ekki. Hins vegar er lagt til að fagaðili sé til ráðgjafar. Ég veit ekki hvort hv. þingmenn hér upplifi ekki stundum efasemdir og hafi þörf fyrir að leita ráðgjafar þegar upp koma flókin siðferðisleg álitamál sem kalla á að maður þurfi að fá lánaða dómgreind, eins og stundum er sagt á mínu heimili. Ég geri það nefnilega. Ég öfunda þá hv. þingmenn sem aldrei upplifa þennan efa um að þeir séu að taka rétta ákvörðun. Eða nei, reyndar, ég öfunda þá ekki. Því að ég myndi ekki vilja lifa lífinu þannig að ég efaðist aldrei [[Forseti hringir.]]um þá valkosti sem eru fyrir framan mig, ekki síst þegar embætti okkar sem hér erum eru jafn flókin og mikilvæg fyrir samfélagið og raun ber vitni. Þannig að ég held að það sé jákvætt að hv. þingmenn hafi aðila til að leita ráðgjafar hjá. Og ég sá eftir því þegar ráðgjafanefnd, samhæfingarnefnd um siðferðisleg viðmið, var aflögð hér 2013 af hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni sem þá gegndi mínu embætti. Hann kom hér upp og gerði lítið úr því að hér væru stofnanir sem ættu að hafa einhverju hlutverki að gegna. Þær hafa ekki því hlutverki að gegna að setja okkur fyrir eða segja okkur fyrir verkum heldur einmitt vera okkur til ráðgjafar. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Ég veit að hér gilda tímamörk en hér var löng umræða og mikilvægt að bregðast við því sem sagt var. Ég ætla að segja hér að lokum að mér fannst mikilvæg athugasemd frá hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem sagði: Draga málamiðlanir úr trausti? Ætlast kjósendur til þess að ekki séu gerðar málamiðlanir? [[Forseti hringir.]]Þá ályktun gæti ég nefnilega dregið af máli ýmissa annarra hv. þingmanna. Það er umfjöllunarefni fyrir okkur þingmenn ef við teljum okkur ekki geta gert málamiðlanir án þess að dregið sé úr trausti. Ég er sammála hv. þingmanni, sanngjarnar málamiðlanir eru ein af undirstöðunum fyrir traust á stjórnmálum. Fyrirgefðu, herra forseti.
Forseti gætir jafnræðis þegar kemur að ræðutíma og byrjar að bjalla, létthentur þó en stöðugt, eftir 15 sekúndur umfram ræðutíma.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á þinglýsingalögum, lögum um rafræn viðskipti og lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Með frumvarpinu er lagt til að heimilað verði að þinglýsa réttindum með rafrænni færslu samhliða venjubundinni færslu skjals í þinglýsingabók. Í langan tíma hefur verið horft til þess að koma þinglýsingum yfir í rafrænt form þannig að unnt sé að nýta þá tækni sem við búum yfir í dag og gera framkvæmdina sjálfvirka. Í dag fer þinglýsing þannig fram að skjöl eru send til viðeigandi sýslumannsembætta þar sem þau eru yfirfarin og meginatriði þeirra skráð handvirkt í þinglýsingakerfið af skrifstofumanni. Í kjölfarið eru skjölin afhent þinglýsingarstjóra sem fer yfir skjölin og skráninguna í kerfið. Standist skjalið könnun þinglýsingarstjóra er stöðu skjalsins breytt úr „dagbókarfært“, eins og það er fyrst skráð, í „þinglýst“, frumritið er síðan endursent þinglýsingarbeiðanda og samrit varðveitt hjá embættinu. Þessi ferill er að hluta til rafrænn þar sem þinglýsingabókin er á rafrænu formi en verklagið býður hins vegar ekki upp á sjálfsafgreiðslu þinglýsingarbeiðanda eins og stefnt er að með þessu frumvarpi. Í frumvarpinu er sem sagt lagður grunnur að því að unnt verði að auka sjálfvirkni þinglýsingakerfisins með því að heimila fjármálastofnunum og öðrum þeim sem útbúa veðskjöl að skrá réttindi samkvæmt skjalinu rafrænt í þinglýsingakerfið. Skjal verður þannig hvorki sent sýslumannsembætti til afgreiðslu né verður afrit eða samrit þess varðveitt af þinglýsingarstjóra. Í stað þess verða helstu atriði skjals skráð í kerfið í gegnum sérstaka þjónustugátt og þannig sent til þinglýsingar. Kerfið fer svo sjálfvirkt yfir þau atriði sem skráð eru og kannar þannig hvort lagaskilyrðum sé fullnægt fyrir þinglýsingunni. Standist skráningin könnun tölvukerfisins fer þinglýsingin fram með sjálfvirkum hætti án nokkurrar tafar eða aðkomu þinglýsingarstjóra. Uppfylli færslan hins vegar ekki skilyrði þinglýsingar verður hún sjálfkrafa annaðhvort send þinglýsingarbeiðanda eða send til handvirkrar meðferðar þinglýsingarstjóra. Ég vek athygli á því að um er að ræða heimild til þinglýsingar með rafrænni færslu en ekki skyldu og þannig verður áfram, a.m.k. til að byrja með, jafnframt heimilt að þinglýsa skjölum með hefðbundnum hætti, þeim hætti sem tíðkast í dag. Með þessu frumvarpi er ekki verið að breyta umdæmismörkum þinglýsinga eða gildandi framkvæmd að öðru leyti og þess vegna verða sýslumenn áfram þinglýsingarstjórar, hver í sínu umdæmi, hvort sem um er að ræða þinglýsingu á skjali eða með rafrænni færslu. Lagt er upp með að þinglýsing með rafrænni færslu verði fyrst um sinn takmörkuð við ákveðnar tegundir skjala, t.d. veðskjöl auk annarra tengdra skjalategunda, svo sem skilmálabreytinga, veðbandslausna, veðflutninga og veðleyfis. Í reglugerð verður skilgreint nánar hvaða skjölum megi þinglýsa með rafrænni færslu og eftir því sem reynslan kemst á hið rafræna ferli verður unnt að fjölga þeim tegundum skjala án þess að frekari lagabreytingar þurfi til. Í slíkri reglugerð yrði jafnframt gerð grein fyrir þeim upplýsingum sem krafist verður skráningar á við þinglýsingu rafrænnar færslu og ferilinn að öðru leyti. Gert er ráð fyrir að beiðni um þinglýsingu verði send þinglýsingarstjóra rafrænt í gegnum vefþjónustu sem þinglýsingarbeiðendur tengjast. Með frumvarpinu eru jafnframt lagðar til verulegar breytingar á forgangsáhrifum þinglýsinga. Til að stuðla að sjálfvirkri þinglýsingu og ná fram því markmiði að rafrænar þinglýsingar gangi hratt fyrir sig er talið nauðsynlegt að forgangsáhrifin miðist við tímastimplun þegar rafræn þinglýsingarfærsla berst til þinglýsingar en ekki afhendingardag eins og er í dag. Í tæknilegri útfærslu verður tryggt að rafræn þinglýsingarfærsla fái einkvæma tímastimplun og því verður ekki mögulegt að tvær eða fleiri færslur fái sama tímastimpil. Þá er jafnframt lagt til að forgangsáhrif hefðbundinnar þinglýsingar miðist við tímastimplunina kl. 21 þann dag sem skjalið er afhent og þannig hafi rafrænar þinglýsingar forgang á hefðbundnar þinglýsingar á pappírsskjölum. Að auki verður forgangur aðfarargerða og kyrrsetningargerða gagnvart öðrum skjölum afnuminn með frumvarpinu. Virðulegur forseti. Grundvöllur þess að þinglýsing með rafrænum hætti geti átt sér stað er að eigandi kröfu samkvæmt þinglýstu veðskjali sé rétt skráður í þinglýsingabók. Að öðrum kosti getur hann ekki gert breytingar á kröfuréttindum með þinglýsingu með rafrænni færslu, svo sem vegna veðflutnings eða skilmálabreytinga. Áður en heimilað er að þinglýsa með rafrænni færslu er þess vegna nauðsynlegt að ganga úr skugga um að réttur kröfuhafi sé skráður í þinglýsingabók enda mæli þá gildandi lög ekki fyrir um skyldu til að þinglýsa framsali veðbréfs. Af þessari ástæðu þarf þá eftir atvikum að leiðrétta skráninguna ef annar en rétthafi bréfsins er þar skráður. Til að bregðast við þessu er lagt til í því frumvarpi sem ég mæli hér fyrir að fram fari leiðrétting á skráningu kröfuhafa í þinglýsingabók og stefnt að því að þeirri leiðréttingu verði lokið ári eftir gildistöku laganna, þ.e. 1. mars 2020. Ekki er gert ráð fyrir að kröfuhafar þurfi að greiða sérstakt gjald vegna þessa og er því lögð til breyting á lögum um aukatekjur ríkissjóðs. Virðulegur forseti. Með innleiðingu rafrænna þinglýsinga er stigið mjög mikilvægt skref í uppbyggingu innviða samfélagsins og upptöku stafrænnar tækni í stjórnsýslu og viðskiptum. Ég bind vonir við það að aukin sjálfvirkni hafi í för með sér hagræði fyrir alla þá sem koma að þinglýsingum og byggja rétt sinn á þinglýsingum, hvort sem það eru embætti sýslumanna, kröfuhafar eða aðrir. Ég legg því hér með til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Herra forseti. Það eru nú greinilega ekki margir sem hafa mikinn áhuga á þessu frumvarpi. Ég hef þó áhuga á rafrænum þinglýsingum og mig langar til að nefna hér eitt atriði. En fyrst vil ég þakka hæstv. ráðherra fyrir kynninguna á frumvarpinu. Ég held að það sé eðlilegt að koma á rafrænni þinglýsingu. Í því samhengi má benda á að árið 2003 var rafræn stjórnsýsla heimiluð, þannig að núna 15 árum síðar erum við að stíga þetta eðlilega skref. Það atriði sem mig langar að minnast á er aðgengi að þessum gögnum til lengri tíma. Í því samhengi langar mig að benda á að elsta þinglýsta skjalið á Íslandi sem enn er til er frá síðari hluta 12. aldar. Það skjal lýsir réttindum og eignum Reykholtskirkju í Borgarfirði og getur enn þann dag í dag haft þýðingu. Í því samhengi má líka nefna þjóðlendumálin, óbyggðanefnd, þar sem skjöl frá fyrri öldum hafa mikla þýðingu í verkefnum nefndarinnar. Allt aftur til 17. aldar og til 20. aldar. Það er mikilvægt að tryggja langtíma varðveislu þessara gagna og aðgengi að þeim samkvæmt þeim reglum sem um þær gilda. Það getur verið kostnaðarsamt að afhenda rafræn gögn til Þjóðskjalasafns Íslands samkvæmt þeim reglum sem þar gilda, alla vega fyrst um sinn. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hafi hugað að þessum mikilvæga þætti. Og ef svo er, hvort hann hafi þá tryggt fé til þess að hægt sé að standa að þeirri afhendingu.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og fyrir að sýna þann áhuga á þinglýsingum, rafrænum og öðrum, sem mér heyrist hv. þingmaður líka hafa áhuga á. Ég nefndi einmitt í umræðum um stefnuræðu forsætisráðherra að þetta mál þætti ekki mjög pólitískt sexí - ef ég má sletta, virðulegur forseti - í umræðunni. En þetta er þó að mínu mati eitt mesta framfaramálið sem okkur gefst tækifæri til að ræða á þinginu, að minnsta kosti þennan veturinn, og er gríðarlega mikilvægt að vel takist til. Það er rétt sem hv. þingmaður nefnir, þinglýsingar eru í eðli sínu löggjörningur. Við stólum á réttaráhrif þinglýsinga jafnvel í mörg hundruð ár fram og aftur í tímann. Þess vegna skiptir miklu máli að þessi gögn séu vel varðveitt. Hugað hefur verið að þessu flókna, tæknilega úrlausnarefni við undirbúning á þessu frumvarpi. Þetta mál er náttúrlega orðið gamalt í stjórnsýslunni, menn hafa verið að skoða tæknilausnir í hátt í tíu ár. Mér telst til að þetta mál sem slíkt eigi tíu ára afmæli um þessar mundir en það hefur verið að velkjast um í kerfinu, því miður, kannski einmitt af áhugaleysi stjórnmálanna á þessu mikla framfaramáli. En þetta hefur sérstaklega verið skoðað. Yfir verkefninu verður verkefnisstjóri af hálfu dómsmálaráðuneytisins og þjóðskrár. Hópur manna kemur með tæknilega sýn á þessi mál og veit að það þarf að vera hægt að reiða sig á þessi rafrænu gögn sem send eru langt fram í tímann. Ég vil hins vegar líka nefna að það hefur ekki endilega verið áreiðanlegt að hafa gögnin á pappír eins og verið hefur vegna þess að mikill misbrestur er á varðveislu pappírsgagnanna. Það er ekki síður kostnaðarsamt að varðveita skjölin [[Forseti hringir.]]á pappír.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er skoðun mín að þau gögn sem verða til á rafrænu formi eigi að varðveitast til lengri tíma á rafrænu formi. Ef við förum að prenta út gögn, eins og t.d. rafrænar þinglýsingar, töpum við miklu af upplýsingunum sem eru í hinum rafrænu gögnum. Þjóðskjalasafn Íslands hefur gert eftirlitskannanir á skjalavörslu og skjalastjórn afhendingarskyldra aðila. Þar hefur komið fram að opinbera aðila, stofnanir og embætti skortir fé til að afhenda gögnin á rafrænu formi til safnsins. Þess vegna nefni ég þetta hér, að fyrst við erum að stíga þetta eðlilega skref verði hugað að því líka. Í upphafi skyldi endinn skoða. Í raun og veru er endirinn þá hjá Þjóðskjalasafni þar sem gögnin fara til varðveislu. En þau hafa samt sem áður, eins og fram kom áðan, áfram mikið gildi þó að þau séu orðin gömul og komin til varðveislu á safninu.
Virðulegur forseti. Það er reyndar svo, og er allrar umræðu vert, að huga að markmiðum með varðveislu gagna almennt. Tilgangurinn er tvenns konar í grófum dráttum: Annars vegar að varðveita skjöl sem hafa enn þá einhverja þýðingu, einhver réttaráhrif, er ætlað að mæla fyrir um rétt eða skyldur manna, eins og mörg þinglýsingaskjöl gera. Svo er það hinn þátturinn, sem er kannski meira sögulegs eðlis, og er af allt öðrum toga. Þinglýsingagögn, jafnvel þótt þau séu fallin úr gildi og hafi t.d. veitt heimildir um forna eignarheimild, geta haft einhverja réttarsögulega þýðingu. En það kemur hins vegar einhvern tíma að þeim tímapunkti að menn þurfa að ræða það og taka ákvörðun um hversu lengi ríkinu er ætlað að varðveita slík gögn. Fleirum en ríkinu er í lófa lagið að varðveita slík gögn. Það getur átt við í einhverjum tilvikum að skylda ríkið til að rækja þetta hlutverk, en í öðrum ekki. Við stöndum frammi fyrir þessari áskorun núna þegar við erum búin að tileinka okkur tæknilega þekkingu á ýmsum sviðum. Ég nefni t.d. rafræna stjórnsýslu hjá dómstólum og annað, gögn sem verða til með rafrænum hætti og eru vistuð þar. Það er áskorun hjá okkur núna, t.d. með nýjum Landsrétti þegar verið er að gera skýrslutökur og annað fyrir dómi sem er varðveitt. Það er alveg gríðarlegt gagnamagn og ekki bara kostnaðarsamt að geyma það heldur má á einhverjum tímapunkti reikna með að ómögulegt verði að geyma það. Þá þurfa menn að fara að grisja eins og hægt er, eins og heimilin í landinu gera kannski á tíu ára fresti í geymslunni hjá sér. Hverju má henda? Ég held að ekki sé þörf á að varðveita öll þessi gögn en menn þurfa í upphafi að vera mjög meðvitaðir um varðveisluna og reyna að átta sig á og ákveða um hvers lags gögn er að ræða, [[Forseti hringir.]]hvort vert sé að geyma þau til lengri tíma og huga að því strax í upphafi. En það verður gert í þessari vinnu varðandi rafrænar þinglýsingar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um refsingar fyrir hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Frumvarp þetta er lagt fram sérstaklega í því skyni að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands á því réttarsviði sem frumvarpið nær yfir. Nánar tiltekið er markmið frumvarpsins tvíþætt, annars vegar er lagt til að sett verði nauðsynleg lagaákvæði til að fullnægja alþjóðlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt sáttmálanum um ráðstafanir og refsingar fyrir hópmorð frá árinu 1948, fjórum Genfarsamningum frá árinu 1949 og tveimur viðbótarbókunum við þá samninga frá árinu 1977. Um er að ræða Genfarsamning um bætta meðferð særðra og sjúkra hermanna á vígvelli, Genfarsamning um meðferð særðra, sjúkra og skipreika sjóliða á hafi, Genfarsamning um meðferð stríðsfanga og Genfarsamning um vernd almennra borgara á stríðstímum. Í framangreindum samningi um ráðstafanir og refsingar fyrir hópmorð, sem var fullgiltur af Íslands hálfu árið 1949, er sett fram skilgreining á hópmorði og mælt fyrir um refsingu fyrir brotið sem og fyrir hlutdeild, tilraun og hvatningu til þess. Er framkvæmd samningsins á ábyrgð aðildarríkja og skuldbinda þau sig til að aðlaga landslög sín til að takmarki hans verði náð. Ísland fullgilti Genfarsamningana árið 1965 og viðbótarbókanirnar við þá árið 1987. Þeir samningar fjalla um vernd og meðferð þeirra sem ekki taka þátt í átökum, þ.e. almennra borgara, sem og þeirra sem lagt hafa niður vopn. Samanlagt innihalda samningarnir ásamt viðbótarbókunum um 600 ákvæði þar sem m.a. er fjallað um manndráp af ásetningi, pyndingar eða ómannúðlega meðferð, veruleg eignaspjöll og eignaupptöku sem ekki verður réttlætt af hernaðarnauðsyn. Framangreindir samningar leggja ríkar skyldur á aðildarríki þeirra til að rannsaka og saksækja vegna þeirra glæpa sem undir þá falla í landsrétti. Við fullgildingu þeirra voru aftur á móti engin ákvæði tekin upp í íslenska löggjöf er tóku sérstaklega til þessara brota. Almenn hegningarlög hafa til að mynda ekki að geyma ákvæði um hópmorð eða stríðsglæpi. Var afstaða íslenskra stjórnvalda lengst af sú að ákvæði almennra hegningarlaga tækju nægjanlega til þessara glæpa og að þeir teldust ekki sérglæpir að íslenskum rétti. Þannig var talið að flestir glæpirnir uppfylltu refsinæmisskilyrði ákvæða almennra hegningarlaga, t.d. um manndráp, líkamsmeiðingar og kynferðisbrot. Þá eru heldur engin ákvæði í íslenskri löggjöf er veita alþjóðlega refsilögsögu vegna stríðsglæpa líkt og áskilið er í Genfarsamningunum. Hins vegar er markmið þessa frumvarps það að setja nauðsynleg lagaákvæði til að tryggja að íslensk stjórnvöld geti nýtt sér fyllingarlögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins og þannig rannsakað sjálf og ákært fyrir glæpi sem falla undir lögsögu dómstólsins samkvæmt Rómarsamþykkt um dómstólinn frá árinu 1998 sem fullgilt var af Íslands hálfu árið 2000. Á grundvelli Rómarsamþykktarinnar var settur á fót varanlegur alþjóðlegur sakamáladómstóll sem hefur lögsögu yfir þeim glæpum sem taldir eru varða gjörvallt samfélag þjóða, nánar til tekið hópmorð, glæpi gegn mannúð, stríðsglæpi og glæpi gegn friði. Á þingi aðildarríkja Rómarsamþykktarinnar í Kampala árið 2010 voru samþykktar tvenns konar breytingar á samþykktinni. Annars vegar var um að ræða að skilgreining á þeim stríðsglæpum sem falla undir lögsögu dómstólsins var útvíkkuð, þ.e. notkun tiltekinna vopna í vopnuðum átökum sem eru ekki alþjóðleg eðlis. Hins vegar samþykktu aðildarríkin skilgreiningu á glæpum gegn friði og hvernig lögsögu dómstólsins yfir þeim glæpum skyldi háttað. Við fullgildingu Íslands á Rómarsamþykktinni voru samþykkt á Alþingi lög nr. 43/2001, um framkvæmd Rómarsamþykktar um Alþjóðlega sakamáladómstólinn. Með þeim lögum voru lögfest nauðsynleg ákvæði til að dómstólum og stjórnvöldum hér á landi yrði unnt að framkvæma ákvæði Rómarsamþykktarinnar í samræmi við skuldbindingar íslenska ríkisins. Lögin takmarkast þó við aðstoð við dómstólinn og fullnustu dóma hans hér á landi. Rómarsamþykktin skuldbindur ekki aðildarríki til að rannsaka og ákæra vegna þeirra verknaða sem heyra undir lögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins. Rómarsamþykktin gerir þó ráð fyrir slíkri lögsögu aðildarríkja. Þannig er lögsaga dómstólsins fyllingarlögsaga eins og það er kallað, þ.e. dómstóllinn getur einungis saksótt ef ríki með lögsögu skortir vilja eða getu til þess. Til þess að Íslands geti nýtt sér fyllingarlögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins er nauðsynlegt að innleiða í íslensk lög þær verknaðarlýsingar sem er að finna í Rómarsamþykktinni, en margir þeirra glæpa falla ekki að neinum verknaðarlýsingum hinna íslensku, almennu hegningarlaga. Má þar nefna stríðsglæpi er varða meðferð borgara á hernumdum svæðum. Með það að markmiði að uppfylla þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands og tryggja að Ísland geti notið fyllingarlögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins inniheldur frumvarpið ákvæði um verknaðarlýsingar, refsingar, lögsögu, fyrningu og gildistöku. Nánar tiltekið er í 1. gr. fjallað um hópmorð, í 2. gr. um glæpi gegn mannúð, í 3. gr. um stríðsglæpi í alþjóðlegum vopnuðum átökum, í 4. gr. um stríðsglæpi í vopnuðum átökum sem eru ekki alþjóðlegs eðlis, í 5. gr. um glæpi gegn friði og í 6. gr. um ábyrgð herforingja og annarra yfirmanna. Lagt er til að hámarksrefsing fyrir brot gegn öllum þessum ákvæðum verði ævilangt fangelsi. Hvað varðar verknaðarlýsingar er farin sú leið í frumvarpinu að innleiða að meginstefnu til verknaðarlýsingar Rómarsamþykktarinnar. Veigamikil rök mæla með því. Fyrst ber að geta þess að sú leið tryggir að Ísland geti nýtt sér fyllingarlögsögu Alþjóðlega sakamáladómstólsins. Þá ber að líta til þess að ákvæði Rómarsamþykktarinnar byggjast á hópmorðssáttmálanum og Genfarsamningunum frá 1949 og viðaukum þeirra, sem ég hef áður nefnt, frá árinu 1977. Að auki var ákvæðum samþykktarinnar ætlað að endurspegla núgildandi venjurétt á þessu sviði. Þá mæla skýrleikasjónarmið einnig með þessari aðferð. Með innleiðingu verknaðarlýsinga Rómarsamþykktarinnar eru alþjóðlegum glæpum gerð skýr skil í íslenskum rétti og refsinæmi þeirra ótvírætt gagnvart einstaklingum. Er það mikilvægt í ljósi sérstöðu glæpanna þar sem íslenskir ríkisborgarar bera nú þegar refsiábyrgð samkvæmt þjóðarétti vegna þeirra, bæði fyrir alþjóðasakadómstólum og landsrétti ríkja heimsins. Virðulegur forseti. Ísland hefur þá skýru stefnu að berjast skuli gegn refsileysi þeirra sem bera ábyrgð vegna alþjóðlegra glæpa, bæði fyrir alþjóðasakadómstólum og í landsrétti. Ísland var í fylkingu þeirra landa sem stóðu að stofnun Alþjóðlega sakamáladómstólsins. Innleiðing þeirra samninga sem frumvarp þetta varðar í landsrétt er því í samræmi við stefnu Íslands og þeirra ríkja sem sýna í verki þann hug sinn að vinna gegn refsileysi glæpa sem varða gjörvallt samfélag þjóðanna og tryggja að raunverulega sé sótt til saka vegna þeirra. Er slík innleiðing einnig í samræmi við væntingar þeirra ríkja sem stóðu að stofnun Alþjóðlega sakamáladómstólsins og ákall dómstólsins sjálfs sem og annarra alþjóðastofnana og Sameinuðu þjóðanna. Ég legg til að þessu frumvarpi verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um dómstóla, lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Með frumvarpinu er lagt til að settur verði á fót nýr dómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar. Frumvarp þetta var lagt fram á síðasta löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu úr allsherjar- og menntamálanefnd. Ég legg það nú fram að nýju með breytingum sem taka mið af þeim umsögnum sem nefndinni bárust undir meðferð málsins. Lúta þær veigamestu að því að í stað þess að fjórir dómendur verði skipaðir í Endurupptökudóm, eins og áður var lagt upp með, verði þeir fimm. Þá verði tveir dómarar skipaðir að undangenginni auglýsingu í stað eins, eins og lagt var til með fyrra frumvarpi. Ég mun víkja nánar að samsetningu dómsins á eftir. Með stofnun Endurupptökudóms yrðu tekin af öll tvímæli um að dómsvaldið væri einvörðungu á hendi dómenda í samræmi við fyrirmæli 2. gr. stjórnarskrárinnar og jafnframt að úrlausnir slíks sérdómstóls um hvort hróflað skuli við endanlegum dómum Hæstaréttar, Landsréttar eða héraðsdóms væru endanlegar og kæmu ekki til endurskoðunar dómstóla á grundvelli 60. gr. stjórnarskrárinnar. Á núverandi skipan, sem komið var á fót með lögum nr. 15/2013, er sá ágalli að endurupptökunefnd, er tilheyrir framkvæmdarvaldinu í skilningi íslenskra laga, er fengið vald til að leysa úr því hvort skilyrði séu til þess að endurupptaka mál sem dómstólar hafa leyst endanlega úr og hrófla þannig við úrlausn handhafa dómsvaldsins. Má færa fyrir því rök að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við þrígreiningu ríkisvaldsins sem mælt er fyrir um í 2. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segir að forseti Íslands og önnur stjórnarvöld fari með framkvæmdarvaldið og dómendur með dómsvaldið. Samkvæmt 60. gr. stjórnarskrárinnar eiga dómstólar úrskurðarvald um lögmæti stjórnvaldsákvarðana og á grundvelli þess stjórnarskrárákvæðis hefur Hæstiréttur vísað frá máli, sem endurupptökunefnd hafði ákveðið að endurupptaka, vegna þess að ekki hafi verið að lögum skilyrði til þess að verða við beiðni þess efnis, samanber dóm Hæstaréttar frá 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015. Enn fremur hefur Héraðsdómur Reykjavíkur með úrskurði sínu frá 25. janúar 2017 komist að afdráttarlausri niðurstöðu um að þetta fyrirkomulag brjóti í bága við 60. gr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Hæstv. forseti. Í þessu ljósi legg ég til að settur verði á stofn nýr sérdómstóll, Endurupptökudómur, sem komi í stað endurupptökunefndar sem verði lögð niður. Lagt er til með þessu frumvarpi að Endurupptökudómur verði að meiri hluta skipaður embættisdómurum sem komi frá hverju hinna þriggja dómstiga. Með því vinnst tvennt. Annars vegar er með tryggt að meiri hluti dómenda komi úr röðum handhafa dómsvaldsins og njóti þar með verndar 61. gr. stjórnarskrárinnar þannig að þeim verður almennt ekki vikið úr embætti nema með dómi. Hins vegar verður því slegið föstu með þessari skipan að um sé að ræða dómstól í skilningi stjórnarskrárinnar á sama hátt og Félagsdómur og Landsdómur. Samhliða er lagt til að tveir af fimm dómendum hins nýja dómstóls verði skipaðir að undangenginni auglýsingu og komi úr röðum annarra en dómara, fyrrverandi dómara eða starfsfólks dómstólanna. Það er í samræmi við annað aðalmarkmiðið með breytingunni sem gerð var þegar endurupptökunefnd var komið á fót, að aðrir en dómarar komi að ákvörðun um endurupptöku dómsmála. Lagt er til að um umsóknar- og skipunarferlið fyrir þessar tvær stöður gildi sömu reglur og um skipun dómara almennt og lýst er í 12. gr. laga um dómstóla, þ.e. að dómnefnd fari yfir umsóknir og láti ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn, að óheimilt sé að skipa í embættið mann sem nefndin hefur ekki metið hæfastan meðal umsækjenda nema ráðherra telji rétt að leggja aðra tillögu fyrir Alþingi o.s.frv. Um störf nefndarinnar fari að öðru leyti eftir reglum sem um hana gilda og settar eru á grundvelli 1. mgr. 12. gr. laga um dómstóla. Þá er lagt til að þrír dómendur taki þátt í meðferð hvers máls og að sá dómandi sem tilnefndur er af því dómstigi sem dæmdi það mál sem óskað er endurupptöku á verði ekki einn þeirra. Að öðru leyti komi það í hlut dómsforseta, sem verður samkvæmt frumvarpinu sá hæstaréttardómari sem skipaður er í dóminn, að ákveða hvernig dómur er saman settur í hverju máli fyrir sig. Taki sá dómandi sem kemur úr röðum hæstaréttardómara ekki sæti í máli tekur sá dómandi sem kemur úr röðum landsréttardómara við hlutverki dómsformanns. Með því fyrirkomulagi er annars vegar tryggt að aðrir en einungis embættisdómarar taki þátt í meðferð hvers máls og er sá möguleiki raunar fyrir hendi að dómur verði myndaður af báðum þeim dómendum sem skipaðir eru að undangenginni auglýsingu ásamt einum embættisdómara. Hins vegar er tryggt að dómandi taki ekki þátt í afgreiðslu á beiðni um endurupptöku á dómi uppkveðnum af samdómara eða samdómurum hans. Með frumvarpinu er jafnframt lagt til að skilyrði til endurupptöku einkamála verði rýmkuð frá því sem nú er. Samkvæmt gildandi lögum þurfa þau þrjú skilyrði sem nefnd eru í 1. mgr. 191. gr. laga um meðferð einkamála öll að vera uppfyllt til þess að mál fáist endurupptekið. Tvö þessara skilyrða eru sérstaks eðlis þar sem leiða verður sterkar líkur að því annars vegar að málsatvik hafi ekki verið leidd réttilega í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum sem fer fram á endurupptöku verði ekki um það kennt og hins vegar að ný gögn muni verða til breyttrar niðurstöðu í mikilvægum atriðum. Þriðja skilyrðið sem einnig verður að vera til staðar er almennara, en þar er vísað til þess að önnur atvik mæli með því að leyfi verði veitt, þar á meðal að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Lagt er til að nægilegt sé að öðru hvoru sérstöku skilyrðanna sé fullnægt til að mál fáist endurupptekið, enda séu hin almennu skilyrði jafnframt fyrir hendi, þ.e. að atvik mæli með því að leyfi til endurupptöku verði veitt og að stórfelldir hagsmunir aðilans séu í húfi. Þá eru lagðar til breytingar á skilyrðunum með skýrleika að leiðarljósi. Þannig muni skilyrði a-liðar taka til þeirra tilvika þegar sterkar líkur eru að því leiddar með nýjum gögnum eða upplýsingum að málsatvik hafi ekki verið réttilega leidd í ljós þegar málið var til meðferðar og aðilanum verði ekki um það kennt. Skilyrði b-liðar muni aftur á móti taka til annarra tilvika en þeirra sem varða málsatvik. Samkvæmt því nægir að fram hafi komið ný gögn eða upplýsingar um annað en málsatvik og sterkar líkur hafi verið leiddar að því að þau muni breyta fyrri niðurstöðu dómsmálsins í mikilvægum atriðum. Með nýjum gögnum eða upplýsingum í þessum skilningi er átt við öll þau gögn eða upplýsingar sem leitt gætu til breyttrar niðurstöðu málsins í mikilvægum atriðum, þar á meðal úrlausnir alþjóðlegra dómstóla á borð við Mannréttindadómstól Evrópu og EFTA-dómstólinn. Þá er að lokum lagt til að Endurupptökudómur hafi aðsetur hjá dómstólasýslunni og að sama skapi eru lagðar til umtalsverðar breytingar er varða meðferð endurupptökumála. Þær taka mið af því að um er að ræða dómstól en ekki stjórnsýslunefnd og ég tel ekki ástæðu til að rekja þær hér ítarlega en vísa til greinargerðar og athugasemda með lagafrumvarpinu sem liggja frammi. Virðulegur forseti. Ég legg þá til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Mig langar að beina einni spurningu í upphafi máls míns til hæstv. ráðherra gagnvart þessu nýja frumvarpi. Eins og við vitum hefur þetta frumvarp verið rætt áður en er nú aftur komið fram í aðeins breyttri mynd. Breytingin snýr einna helst að því að nú stendur til að hafa fimm dómendur í stað fjögurra og að tveir dómendur, sem ekki koma úr röðum dómstólanna sem við höfum á Íslandi, verði settir við endurupptökudómstól. Veigamestu athugasemdirnar sem sú sem hér stendur hafði, ásamt öðrum umsagnaraðilum, við frumvarpið eins og það var lagt fram síðast voru einmitt að meiri hluti dómenda yrði ávallt dómarar úr dómstólum landsins í stað þess að meiri hluti dómenda yrðu þeir sem væru utanaðkomandi að dómstólum landsins. Mér fannst það ekki endilega vekja traust gagnvart endurupptökudómstólnum vegna þess að þrátt fyrir að hægt sé að segja að hlutleysi dómara sem ekki hafa tekið þátt í einhverju ákveðnu málefni, sé svona nokkurn veginn tryggt styrkir það samt ekki trú borgaranna á þessu úrræði að meiri hluti dómenda sé samt sem áður dómarar sjálfir sem vinni í sömu starfsstétt og hafi að vissu leyti sömu hagsmuna að gæta. Okkar tillaga á sínum tíma var að í hverju máli væru að minnsta kosti tveir sem kæmu úr röðum þeirra sem ekki sætu í dómstólum landsins. Nú sé ég að verið er að gera einhverja bragarbót hér á, en eftir sem áður eru ekki skilyrði til þess að meiri hluti dómenda í endurupptökudómstól séu ekki dómarar sjálfir. Ég velti fyrir mér hvort ráðherra sé opin fyrir þeirri hugmynd að þeir séu ávallt í meiri hluta. Að þannig megi styrkja trú borgaranna á því að endurupptökubeiðnir og endurupptaka á málum sé gerð af þeim sem ekki hafa tekið beinan þátt í starfi dómstóla yfir höfuð, [[Forseti hringir.]]þótt það sé að vissu leyti hagkvæmt að hafa alla vega einn dómara.
Virðulegur forseti. Já, frumvarpið hefur tekið þeim breytingum, að minnsta kosti frá því að það var lagt fram síðast, að hafa breiðari skírskotun með því að fjölga þeim sem koma utan dómstólanna. Það verður hins vegar að hafa í huga að dómstóll þessi er ekki dómstóll í þeim skilningi að menn séu þar í fullu starfi sem dómarar. Ein breytingin sem kemur núna fram, og ég tel í raun og veru hafa átt að vera í upphaflega frumvarpinu, er að þeir sem koma að utan og sitja þarna og eru skipaðir, en eru ekki þegar embættisdómarar, þurfi að lúta sama mati og aðrir dómarar, t.d. hæfnismati og skoðun og umsagnarferli. Því að það er nú eitt af því sem gagnrýnt hefur verið einna helst að menn séu valdir til setu í dómnum, ef ég má orða það svo óvirðulega; kannski af götunni, þó að það sé auðvitað ekki þannig. En að menn hafi að minnsta kosti einhvern þann bakgrunn sem rennt getur stoðum undir traust á dómsstörfunum almennt. Því er lýst ágætlega í greinargerðinni að það kann að vera að upp komi þannig atvik að endurupptökudómur í tilteknu máli verði skipaður að meiri hluta þessum tveimur sem ekki eru sitjandi embættisdómarar. Sá möguleiki er fyrir hendi. Hins vegar er gert ráð fyrir ákveðnu ferli og að embættisdómarar víki við tilteknar aðstæður sem þá geta leitt til þessa. Ég er ekki sannfærð um það og ekki tilbúin til að taka undir að traust á þessum dómstól, sem ég ítreka aftur að er ekki eiginlegur dómstóll í þeim skilningi að hann fer ekki með efnislega meðferð máls, verði meira ef þar sitja einhverjir sem ekki eru nú þegar sitjandi embættisdómarar. Þvert á móti tel ég að það skipti miklu máli að þar séu sitjandi embættisdómarar, þó ekki þeir sem setið hafa í þeim dómstól sem kveðið hefur upp dóminn eða með dómurum, sem samdómarar þeirra.
Herra forseti. Ég velti þá fyrir mér í ljósi svara hæstv. ráðherra hvernig þeim málum sem fara alla leið til Hæstaréttar yrði fyrir komið, þeim sem farið hafa í gegnum þrjú dómstig. Þá mætti ætla að hver einasti dómstóll hefði átt þátt í því máli sem um ræðir. Þegar svo er komið veltir maður fyrir sér hvort það sé endilega til þess fallið að vekja traust að meiri hluti þeirra sem taka ákvörðun um endurupptöku séu dómarar sem áttu þátt í ferlinu upphaflega. Þeir koma alla vega frá þeim dómstólum sem áttu þátt í því upphaflega. Ég velti fyrir mér, alla vega gagnvart hæstaréttardómum sem verið er að fara fram á að taka upp aftur, hvort ekki ætti að setja einhvers konar skilyrði um að þeir tveir sem koma að málum og eru utan dómstólanna sitji þar að minnsta kosti í meiri hluta.
Virðulegur forseti. Það sem hv. þingmaður er að velta fyrir sér er í rauninni hvort dómur æðsta dómstólsins eða jafnvel æðra dómstigs, Landsréttar, eigi líka hafa áhrif á aðkomu lægra setts dómara eða við það dómstig sem er lægra sett. Menn krefjast bara endurupptöku á einum tilteknum dómi. Þá er ekki litið til þeirrar meðferðar sem dómurinn hefur fengið á lægri stigum. Ef menn óska t.d. eftir endurupptöku á Hæstaréttardómi í framtíðinni, ef við gefum okkur að það mál hafi farið í gegnum öll þrjú dómstigin, er það bara dómur Hæstaréttar sem er til skoðunar. Þar af leiðandi dómari sem kemur úr þeirra röðum sem tekur ekki sæti í meðferð þess máls. Það kunna auðvitað að vera einhver sérstök skilyrði þá uppi um að landsréttardómarinn verði mögulega ekki heldur talinn hæfur eða að hann myndi víkja sæti. Þá er það nú sjálfleyst. Þá sitja þarna að meiri hluta tveir dómarar. En ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að skoða þetta sérstaklega. Ég er ekki þeirrar skoðunar að rétt sé að líta á alla dómara eða öll dómstigin sem vanhæf til að fjalla um hvort málið eigi möguleika á endurupptöku. Það má heldur ekki gleyma því að það eru ákveðnir mælikvarðar sem liggja fyrir sem eru bara hlutlægir, ekki huglægir heldur hlutlægir, sem skipta mestu máli í þessu. Svo finnst mér ekki eðlilegt að tala til dómarastéttarinnar eða dómstólanna með þeim hætti sem mér finnst hv. þingmaður gera, að ýjað sé að því að aðkoma dómaranna sjálfra skapi einhvers konar vantraust í málefnum dómstólanna. Ég held að við séum komin út á hættulegar brautir ef við treystum ekki dómstólunum til þess að kveða upp dóma, sem við svo sannarlega gerum, og þá mögulega líka [[Forseti hringir.]]til að endurmeta niðurstöðuna ef út í það fer.
Virðulegi forseti. Mikill meiri hluti landsmanna vill að ríkið verji meira fé til heilbrigðismála og að reksturinn sé á vegum ríkisins. Samkvæmt þjóðmálakönnun Félagsvísindastofnunar frá því á síðasta ári vilja 92% landsmanna að hið opinbera verji meira fé til heilbrigðisþjónustu og hefur þeim sem hafa þá skoðun fjölgað um rúm 10% síðastliðinn áratug. Ég leyfi mér að ætla að landsmenn séu ekki að kalla eftir fjáraustri, að við förum óvarlega með sameiginlega fjármuni okkar, heldur má ætla að þeir vilji efla heilbrigðisþjónustu landsmanna. Á sama tíma vilja þeir að fjármagn til heilbrigðisþjónustu sé vel nýtt. Þjónustan á að vera aðgengileg óháð efnahag og búsetu og kröfur um gæði, hagkvæmni og öryggi eiga að vera skýrar. Það er lykilatriði. En það var fleira í þjóðmálakönnun Félagsvísindastofnunar því að 86% landsmanna vilja einnig að rekstur sjúkrahúsa sé fyrst og fremst á hendi ríkisins og hefur hlutfallið hækkað um 5% á áratug. Þá vilja jafnframt 79% að hið opinbera reki heilsugæslur og hefur sá hópur einnig stækkað töluvert síðasta áratug. Á sama tíma hefur landsmönnum fækkað sem styðja einkarekstur læknastofa. Ég fagna umræðunni um þetta vegna þess að það er svolítið óljóst hvaða skilning fólk leggur í það hvað opinbert heilbrigðiskerfi er. Fólk leggur mismunandi skilning í það hvað opinbert heilbrigðiskerfi er og hvað það felur í sér. Reyndar vekur tímasetning þessa frumvarps eftirtekt. Það er svo að í heilbrigðisráðuneytinu á sér stað vinna núna við heildstæða stefnumótun í heilbrigðiskerfinu til framtíðar, sem er afskaplega mikilvæg vinna. Ef marka má orð hæstv. heilbrigðisráðherra er ætlunin að sú mikla stefnumótun skili sér inn í þingið eftir áramót. Þá spyr maður sig: Er þetta frumvarp lagt fram vegna spennu í ríkisstjórninni? Það sjá allir sem horfa á að þessi framlögn er beinlínis til höfuðs samstarfsflokki í ríkisstjórninni, Sjálfstæðisflokknum, sem er hjartanlega og innilega ósammála þeim um þau mál. Ég velti ýmsu fyrir mér í tengslum við þetta frumvarp. Einkaaðilar veita margs konar heilbrigðisþjónustu í dag. Öll meðferðarþjónusta við ávana- og fíkniefnaneytendur á Íslandi, ef undan er skilin deild 32A á Landspítalanum sem er fíknigeðdeild, er í höndum einkaaðila. Hvað með tannlækna? Hvað með geðlækna? Hvað um sálfræðinga? Hvað með þá lækna sem nú þegar eru að störfum? Hvað um þá vinnu sem þegar er í gangi? Ef niðurstaðan af stefnumótunarvinnu heilbrigðisráðuneytisins, þar sem Vinstri grænir hafa forystu, verður á annan veg en hv. þingmenn leggja til í frumvarpinu, hvað ætla þeir þá að gera við það? Aftur segi ég að ég fagna þeirri heildarstefnumótun sem nú á sér stað. En á að kanna hvað þeir aðilar eru að gera og hvort einhver hagnaður sé greiddur út? Á að banna þá sem þegar starfa í dag? Samfylkingin styður öflugt og opinbert heilbrigðiskerfi og vill umfram allt að það verði eflt eins og nauðsynlegt er. Ég tel reyndar fullvíst að það verði loksins eflt eins og nauðsynlegt er og eflt þannig að sjúklingar fái nauðsynlega þjónustu, eflt þannig að allir standi jafnir og þurfi ekki að engjast á biðlistum með umtalsverðum kostnaði fyrir samfélagið. Og þá verður þörfin fyrir utanaðkomandi aðstoð sjálfstæðra lækna og sérfræðinga minni. Ég hlakka til að sjá niðurstöður þeirrar vinnu sem er í gangi í heilbrigðisráðuneytinu og ég held líka að umræðan sé okkur afskaplega mikilvæg um hvernig við viljum sjá þessa grunnþjónustu samfélagsins.
Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum í dag, um breytingu á lögum um sjúkratryggingar, er ágætt dæmi um það hvernig ég og hv. flutningsmenn getum tekið höndum saman í ríkisstjórn og unnið að góðum málum en verið algjörlega ósammála í mörgum atriðum, þar á meðal í þessu frumvarpi. Ég er nefnilega ósammála mínum kæra og góða vini, hv. þm. Brynjari Þór Níelssyni, sem gerist ekki voðalega oft þótt það gerist, þegar hann segir að þetta frumvarp muni ekki hafa mikil áhrif nái það fram að ganga. Það skiptir ekki bara máli hvaða lög við setjum heldur hvaða skilaboð við sendum. Skilaboðin í frumvarpinu til þeirra sem starfa innan heilbrigðisgeirans, sem veita okkur nauðsynlega þjónustu og gera það á eigin vegum, eru í einkarekstri, eru þau að við ætlum að þrengja að þeim og það sé frekar óæskilegt að menn stundi mikinn einkarekstur í heilbrigðisþjónustu. Ég þekki engan sem vill ekki öflugt sameiginlegt heilbrigðiskerfi. En ég á erfitt með að trúa því að til sé nokkur Íslendingur sem tali fyrir því að sóum sameiginlegum fjármunum okkar. Við erum í því verkefni að reyna að verja sameiginlegum fjármunum okkar, sem eru takmarkaðir, skynsamlega og fá eins mikið fyrir þá og mögulegt er. Það gerum við ekki með því að leggja bönd á einkarekstur í heilbrigðisþjónustu og gera tortryggilegt að menn eftir áralanga baráttu við að byggja upp fyrirtæki geti greitt sér út smávægilegan arð þegar þar að kemur. Við eigum að byggja upp heilbrigðiskerfið með því að ná að nýta kosti þess að vera með ríkisrekstur þar sem það hentar en nýta okkur kosti og dugnað einkaframtaksins þar sem það hentar. Það er alveg ljóst að einkaaðilar gegna alveg gríðarlega mikilvægu hlutverki í þjónustu sem við erum sammála um að ríkið eigi að tryggja að sé veitt, þjónustu sem við erum líka sammála um að eigi að vera aðgengileg fyrir alla óháð efnahag. Þetta veit ég að 1. flutningsmaður, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, er mér sammála um. Þess vegna eigum við fremur að vera að ræða hvernig við getum eflt heilbrigðisþjónustuna og nýtt betur og skynsamlegar kosti einkaframtaksins heldur en að vera að leggja kvaðir eða bönd á fólk, á einstaklinga sem hafa valið að gera heilbrigðisþjónustu, hvort sem það eru læknar eða hjúkrunarfræðingar eða sjúkranuddarar, að ævistarfi sínu en vill og gerir þá kröfu að hafa raunverulegt val um hvaða starfsvettvang það velur sér, hvort það vill vera á eigin vegum eða vinna innan vébanda stofnana sem reknar eru beint af ríkinu. Ég óttast að nái þetta frumvarp fram að ganga muni það gerast sem ég veit að flutningsmenn eru að berjast gegn, að hér verði til tvöfalt heilbrigðiskerfi. Ef við bönnum að fyrirtæki sem veita þjónustu á sviði heilbrigðisþjónustu samkvæmt samningum við ríkið greiði eigendum sínum út arð eftir að hafa verið skattlögð, sem tekjuskattur tekinn af hagnaði og líka skattur af arðinum, þá munu þau fyrirtæki, sem eru okkur svo mikilvæg, ekki sjá neina ástæðu til að starfa innan þess kerfis sem við höfum reynt að byggja upp og munu ekki vilja taka þátt í t.d. rammasamningum eða öðrum þjónustusamningum á vegum ríkisins. Þannig verður til tvöfalt kerfi. Þannig verður til jarðvegur fyrir það sem við höfum ekki viljað sjá mikið af, sem eru einkareknar tryggingar í heilbrigðisþjónustu. Þá verða til öflug fyrirtæki þar sem einstaklingar sem hafa efni á því kaupa sér tryggingar og njóta þeirrar þjónustu sem þar er fyrir utan hinn hefðbundna ríkisrekstur og þurfa ekki að bíða eftir þjónustunni eins og við hin. Það er þetta sem mun gerast. Svo skiptir máli að það hlýtur að þurfa sterk rök fyrir því að hefta atvinnufrelsi ákveðinna starfsgreina, í þessu tilfelli þeirra sem sinna heilbrigðisþjónustu, á þann hátt sem frumvarpið gerir. Þannig væri t.d. lækni sem byggir á samningi við ríkið og þjónustar sjúklinga sína samkvæmt þeim samningi ekki heimilt að greiða sér arð, en húseigandinn sem leigir honum aðstöðuna hefur fullt frelsi, jafnvel þótt það sé einn og sami maðurinn eða aðilinn. Ég er sannfærður um, og ég hygg að flutningsmenn séu sammála mér, að þegar við horfum fram á veginn sé ein stærsta áskorun sem blasir við í íslensku heilbrigðiskerfi að tryggja að hæfileikaríkt starfsfólk komi til starfa innan íslenska heilbrigðiskerfisins, að unga fólkið sem leggur á sig að sækja sér sérstaka sérmenntun til annarra landa sjái ástæðu til að koma aftur heim, miðla af þekkingu sinni og þjónusta okkur sem þurfum á þjónustunni að halda. Eitt af því sem mun örugglega ráða er að þetta fólk hafi raunverulegt valfrelsi um það hvernig það haslar sér völl í íslenskri heilbrigðisþjónustu, að það sé ekki dæmt til þess hreinlega samkvæmt ákvörðun Alþingis að vinna eingöngu innan ríkisrekstrarformsins, að það hafi raunverulega möguleika á því að leggja á sig að stofna eigið fyrirtæki, byggja það upp. Launin verða kannski lægri á fyrstu árunum, eins og algengt er þegar menn taka ákvörðun um að hefja eigin rekstur, en að það hafi möguleika á því að njóta síðan ávaxtanna þegar uppbyggingu er lokið. Það eru einmitt slík tækifæri sem við þurfum að passa að verði til og séu til. Við megum ekki gera neitt sem hamlar því að eftirsóknarvert þyki að snúa til Íslands og taka þátt í því að gera íslenskt heilbrigðiskerfi öflugra, enn öflugra en það er í dag. Ég hef áhyggjur af samkeppnisstöðu okkar nái frumvarpið fram að ganga, samkeppnisstöðu okkar við að laða að heilbrigðisstarfsfólk miðað við önnur lönd. Þegar við innleiðum einhverjar þær takmarkanir á einstaklinga sem ekki eru í samkeppnislöndum okkar, þá gerum við samkeppnisstöðu okkar lakari. Því miður mun þetta frumvarp verða til þess. Það er ekkert athugavert við að einstaklingar sem bjóða upp á góða þjónustu og uppfylla allar þær kröfur sem til hennar eru gerðar samkvæmt samningi undir eftirliti landlæknis fái að njóta þess ef þeim tekst svo vel til að hafa kostnaðinn lægri en t.d. gengur og gerist í beinum ríkisrekstri. Það ætti hreinlega að vera sérstakt fagnaðarefni fyrir okkur ef slíkt er hægt. Það á ekki að gera það tortryggilegt ef slíkir einstaklingar, sem skila góðri þjónustu, standa við alla gerða samninga en gera það á ódýrari hátt en ætla mætti, greiða sér einhvern smá arð. Ég held að það sé jákvætt. Ég myndi fagna því fyrstur manna. Virðulegur forseti. Ég fagna því hins vegar að frumvarp af þessu tagi sé til umræðu. Mér finnst það gott og dæmi um að við erum ekki sammála í einu og öllu. Stundum er erfitt fyrir mig að skilja af hverju sumir hv. þingmenn eru ekki sammála mér, hæstv. forseti, en það er eins og gengur og gerist. Ég er á því að betra sé að taka umræðuna, skiptast á skoðunum og rökræða um kosti og galla, en ég er eindreginn andstæðingur frumvarpsins og vara við samþykkt þess. Það mun leiða til annars en flutningsmenn ætla sér, það mun verða til tvöfalt heilbrigðiskerfi sem ég veit að ég og hv. flutningsmenn viljum ekki að gerist í framtíðinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ágæta ræðu. Það er alveg ljóst að við hv. þingmaður deilum ekki skoðunum í einu og öllu, en það er kosturinn við það talsamband sem er á milli okkar hv. þingmanns að við getum talað hvor við annan af einlægni og skipst á skoðunum án þess að vera sammála, án þess að það sé í sjálfu sér eitthvert vandamál okkar á milli. Ég tel að hv. þingmaður hafi brennandi áhuga á því að heilbrigðiskerfið á Íslandi gangi vel og ég er ekki í nokkrum vafa um það. Kannski sér hann leiðirnar aðeins öðruvísi en ég. Í fyrra andsvari mínu vil ég vekja aðeins máls á og ræða það við þingmanninn að nú þegar eru í gildi samningar án hagnaðar við - ég held að ég fari rétt með - einar fimm heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit ekki betur en að þar sé veitt góð þjónusta, að þar séu starfsmenn ánægðir og stjórnendur ánægður með að hafa þá stjórn á hlutunum sem þeir geta haft í krafti þess að vera með sinn einkarekstur, en eru engu að síður á samningi við ríkið sem gerir ráð fyrir að þeir taki ekki hagnað út úr sínum fyrirtækjum, þ.e. þau séu „non-profit“. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann haldi að þetta sé bara tilviljun, að allir hinir sem sóttu um að fá að reka þessar stöðvar hafi bara verið að grínast af því að ekki neitt annað hafi verið í boði. [[Forseti hringir.]]Eða hvað?
Herra forseti. Þegar þeir samningar sem hv. þingmaður gerir að umtalsefni, samningar við heilsugæslustöðvar í einkarekstri, voru gerðir var á sama tíma verið að breyta fyrirkomulagi, þ.e. fjármögnun, allrar heilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu. Það var tekið upp nýtt módel, ferilverk, greitt fyrir greitt verk og greitt fyrir það sem skráð er á viðkomandi heilsugæslu. Pínulítil samkeppni var sem sagt innleidd í heilsugæsluna. Það var allt í einu eftirsóknarvert fyrir heilsugæslu óháð því hvort hún væri í einkarekstri eða opinberum rekstri að laða til sín fólk, sjúklingana eða þá sem þurftu á þjónustu að halda. Hvað gerðist þegar pínulítil samkeppni var innleidd? Biðlistarnir styttust allt í einu. Þeir styttust. Ég hygg að þetta módel sé til fyrirmyndar á margan hátt. En þegar sú ákvörðun var tekin leit ég þannig á að þegar hér væri verið að gera samning um að ekki væri greiddur arður vegna þessa væri um tímabundna ráðstöfun að ræða, enda væri verið að innleiða nýtt kerfi þar sem verið var að tryggja að einkaaðilar og opinber rekstur væru með sömu fjármögnunina, stæðu jafnfætis. Ég hygg að sú tilraun hafi tekist. Við höfum séð betri þjónustu og styttri biðlista. Við eigum að fara áfram með þetta. Ég hygg [[Forseti hringir.]]að ég hafi sagt opinberlega að þetta sé gott dæmi um það hvernig við getum hægt og bítandi innleitt þjónustu og samkeppni í íslenskt heilbrigðiskerfi.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég get hughreyst þingmanninn með því að eftir að þetta fyrirkomulag var tekið upp á þessum þremur stöðum sem var samið við hefur það líka verið tekið upp á hinum tveimur stöðunum sem eru í einkarekstri á höfuðborgarsvæðinu. Hvort sem það er nýja fjármögnunarmódelið eða sú staðreynd að þetta fyrirkomulag er a.m.k. til í heilsugæslu hefur aðsóknin í heimilislækningar á Íslandi stóraukist og aldrei verið fleiri í námi hér á landi í því fagi. Auðvitað er það fínt. Þingmaðurinn ræddi í ræðu sinni svolítið um að það að vera ekki með hagnaðardrifna heilbrigðisþjónustu virkaði ekki, það drægi tennurnar úr einkaframtakinu ef ég skildi hann rétt. Hvernig skýrir þingmaðurinn það þá að til að mynda í Bandaríkjum Norður-Ameríku og á Englandi er mjög rík hefð fyrir „non-profit“ þjónustu í heilbrigðisþjónustu? Það eru oft öflugustu menntastofnanirnar í þessum löndum. Þær eru oft og tíðum einmitt notaðar í háskólakennslu. Þar er hugmyndafræðin sú að skili rekstur þessara stofnana ábata sé þeim ábata veitt inn í reksturinn til að bæta þjónustuna, til að fjölga þeim sem fá þjónustu og jafnvel taka upp nýja þjónustuþætti. Er þingmaðurinn fráhverfur þessum hugsunarhætti?
Herra forseti. Svarið er bara skýrt: Nei, þvert á móti. Ég hygg að þegar menn líta yfir sögu míns flokks sjái þeir að minn flokkur, Sjálfstæðisflokkurinn, hefur einmitt verið helsti talsmaður þess að byggja hér undir frjáls félagasamtök og góðgerðarsamtök og gera þeim kleift að sinna ýmsum mannúðarmálum. Það er alveg rétt að á hverjum einasta degi er verið að vinna í sjálfstæðum fyrirtækjum, í félagasamtökum á sviði heilbrigðisþjónustu, alveg ótrúlegt og óeigingjarnt starf. Það er hugsjónin sem drífur menn áfram. Ég þekki það sjálfur vegna þess að ég tengist slíku starfi fjölskylduböndum, en látum það liggja á milli hluta. Við skulum átta okkur á einu, að hugsjónin, það að byggja eitthvað upp, er auðvitað drifkraftur með sama hætti og hagnaðarvonin. Ef menn halda að hagnaðardrifinn atvinnurekstur í sjávarútvegi, landbúnaði eða iðnaði sé það eina eru menn á villigötum. Ég hef ekki hitt neinn sem stundar hér atvinnurekstur sem hefur það eingöngu að markmiði að græða voða mikið. Sjálfstæði atvinnurekandinn, maðurinn sem leggur allt sitt undir og sinnar fjölskyldu, er ekki bara drifinn áfram af einhverjum hugsanlegum hagnaði langt fram í framtíð, þetta er líka hugsjón, gera eitthvað, búa eitthvað til, gera eitthvað gott fyrir samfélagið, skapa störf, skapa ný verðmæti, ekki bara fyrir sjálfan sig heldur líka fyrir samfélögin og starfsmennina. Guð minn almáttugur, þegar menn takast á við verkefni og eru ekki drifnir áfram eingöngu af hagnaðarvoninni er það gott. [[Forseti hringir.]]Ég held að það sé akkúrat það sem er að gerast þegar frjálst framtak fær að blómstra.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja á því að fagna því að þetta mál sé fram komið, ekki af því ég sé því fylgjandi, þvert á móti. Mér finnst raunar ekki heil brú í þeirri hugsun sem er sett fram í þessu frumvarpi. En það gefur okkur kærkomið tækifæri til þess að ræða ólík rekstrarform í heilbrigðiskerfinu okkar, með hvaða hætti má nýta kosti hvers um sig og kannski til þess að ræða ýmsar þær kreddur sem hafa verið í þessari umræðu. Það hefur nefnilega verið grautað saman í þessa umræðu einkarekstri og einkavæðingu og ríkisrekstri og oft og tíðum, að mér finnst a.m.k., til þess að kasta rýrð á hlutverk einkaframtaksins í heilbrigðiskerfinu okkar í dag. Ef við veltum aðeins fyrir okkur í fyrsta lagi um hvað við erum meira og minna öll sammála í þessum sal þá er það að reka hér opinbert heilbrigðiskerfi. Þegar ég tala um opinbert heilbrigðiskerfi þá má í raun einfalda það með því að segja að við viljum að sem stærstur hluti kostnaðar okkar af því að sækja heilbrigðisþjónustu sé greiddur af hinu opinbera í gegnum hvort heldur sem er sjúkratryggingar, almannatryggingar eða önnur fjárframlög ríkis eða sveitarfélaga til heilbrigðismála. Við erum öll sammála um að reyna af fremsta megni að draga úr kostnaði, beinum útlögðum kostnaði almennings af heilbrigðisþjónustu þannig að hún sé raunverulega aðgengileg öllum án tillits til efnahags. Þá veltir maður einmitt fyrir sér: Þarf hið opinbera heilbrigðiskerfi allt saman að vera rekið af ríkinu eða sveitarfélögum? Það er alls ekki svo í heilbrigðiskerfi okkar. Þar eru mjög fjölbreytt rekstrarform nú þegar. Þegar vísað er til viðhorfa almennings til heilbrigðiskerfisins og mismunandi rekstrarforma þá endurspegla þau viðhorf einmitt þennan fjölbreytileika. Fólk er almennt á því að ríkið eigi að reka sjúkrahús, yfirgnæfandi hluti landsmanna er það, enda er það svo, það eru ekki einkarekin sjúkrahús í heilbrigðiskerfi okkar í dag. En þegar kemur að heilsusgæslu, læknastofum, tannlækningum, sjúkraþjálfun, sálfræðiþjónustu og svo mætti áfram telja, þá eru rekstrarformin fjölmörg og oft og tíðum rekin af einkaaðilum, bæði í hagnaðarskyni og líka í svokölluðu „non-profit“ fyrirkomulagi eða í einhverjum öðrum tilgangi, t.d. í formi sjálfseignarstofnana. Þessu ber öllu saman að fagna. Mín skoðun og okkar í Viðreisn er einfaldlega sú að hér eigi fjármagn að fylgja sjúklingi, ríkið eigi að beita sér sem kaupandi þessarar heilbrigðisþjónustu innan hins opinbera heilbrigðiskerfis, til þess að ná fram sem hagkvæmustum kjörum, til þess að tryggja hámark gæða í heilbrigðiskerfinu og hámarksskilvirkni. Þar er einmitt mjög gott að nýta krafta samkeppni líka, að það sé um fleiri en einn aðila að velja. Nýlegt dæmi varðandi heilsugæsluna er alveg rakið dæmi um slíkt. Með því að opna á fjölbreyttara rekstrarform í heilsugæslunni jókst í raun og veru samkeppnin um að þjónusta sjúklinga. Við vitum sem er að þjónustustig heilsugæslunnar fyrir nokkrum árum var orðið algjörlega óviðunandi, biðtíminn gríðarlega langur. Með þeirri breytingu sem gripið hefur verið til, með því að breyta greiðslufyrirkomulaginu, með því að opna á fjölbreyttara rekstrarform innan heilsugæslunnar, hefur þjónustan stórbatnað, ekki með auknum tilkostnaði fyrir ríkið sem greiðir, heldur hefur það einfaldlega skilað betri þjónustu, betri gæðum við sjúklingana, við einstaklingana sem leita sér þessarar þjónustu. Hérna skilur kannski fyrst og fremst á milli mín og hv. þingmanna sem standa að þessu frumvarpi. Við eigum nefnilega að beita samkeppni líka í heilbrigðiskerfinu til þess að tryggja sem mesta skilvirkni því að við setjum gríðarlega fjármuni í heilbrigðiskerfið á hverju ári. Þetta er um fjórðungurinn af útgjöldum ríkissjóðs. Það mun bara vaxa hjá okkur á komandi árum. Þjóðin er eldast. Kostnaðurinn við heilbrigðiskerfið mun vaxa út af öldrun þjóðarinnar. Það er sama þróun og við sjáum í öllum nágrannaþjóðfélögum okkar og vitum af öllum rannsóknum. Kostnaðurinn við okkur í heilbrigðiskerfinu vex eftir því sem við eldumst. Þá skiptir öllu máli að á sama tíma og við eflum heilbrigðiskerfið, tryggjum við um leið sem skilvirkasta nýtingu á því fjármagni sem í það rennur. Mér finnst örla á einhvers konar fordómum gagnvart einkaframtaki, hagnaðardrifinni starfsemi, ef svo mætti orða það, í þessu og kannski gæta ákveðins grundvallarmisskilnings. Í mínum huga skiptir ekki höfuðmáli hvort læknir hagnast af starfsemi sinni eða ekki, heldur fyrst og fremst hvort sú þjónusta sem viðkomandi læknir eða annar heilbrigðisstarfsmaður veitir hinu opinbera sé hagkvæmari en aðrir kostir sem ríkinu standa til boða. Valkostur ríkisins er alltaf að beina þjónustunni inn í ríkisrekstur, t.d. inn á Landspítalann, en það getur líka verið kostur að leita út fyrir hátæknisjúkrahús eins og Landspítalann eftir hagkvæmni á sérhæfðu sviði. Þar eiga Sjúkratryggingar og heilbrigðisráðuneytið að vera miklu öflugri kaupendur þjónustu en þau eru í dag, að gera sér miklu betur grein fyrir því hvað viðkomandi aðgerð kostar t.d. á Landspítalanum í samanburði við aðra valkosti. Þessu sjáum við ítrekað beitt á hinum Norðurlöndunum, aðgerðir á borð við mjaðmaliðskiptaaðgerðir eða liðskiptaaðgerðir, augasteinsaðgerðir o.s.frv. Þetta eru oft aðgerðir sem er ekkert endilega sérlega hagkvæmt að sinna á Landspítalanum einfaldlega af því að bráðahlutverk sjúkrahússins er alltaf í forgangi. Það getur truflað mjög uppröðun aðgerða o.s.frv. Það sem skiptir kannski höfuðmáli í þessu öllu saman er sá grundvallarmisskilningur að ef einstaklingur eða fyrirtæki hagnast á starfsemi sinni geri það hana dýrari fyrir þann sem kaupir þjónustuna. Þvert á móti getur hún verið mun hagkvæmari. Uppstillingin t.d. gagnvart heilsugæslustöðvunum er að þeim er ætlað að starfa í sama greiðslukerfi og hinn opinberi hluti kerfisins. Við þekkjum dæmi frá nágrannalöndum okkar, Svíþjóð t.d., þar sem jafnvel einkareknum heilbrigðisstofnunum er ætlað að starfa á lægra einingaverði, kannski 90% af því verði sem greitt er á opinberum heilbrigðisstofnunum. Það er vel hægt að ná fram aukinni skilvirkni, auknum gæðum, gegn lægri kostnaði með sérhæfingu á þessum sviðum eins og svo fjölmörgum öðrum. Þetta er grundvallaratriði í rekstri og raunar grundvallaratriði hagfræðinnar. Sérhæfingin skilar oft og tíðum miklu betri árangri heldur en vera að reyna að sinna altækri þjónustu á einum stað. Svo spyr maður sig líka spurninga eins og ég nefndi hér í andsvörum mínum í gær í þessari umræðu: Af hverju má hagnast á sumum hlutum heilbrigðiskerfisins en öðrum ekki ef frumvarp sem þetta næði fram að ganga? Sala á lyfjum, rekstur apóteka, viðhaldsþjónusta við heilbrigðisstofnanir, lögfræðiþjónusta, endurskoðunarþjónusta, rafvirkinn, píparinn, ræstingar og guð veit hvað annað. Það er fjölþætt þjónusta sem rekin er í hagnaðarskyni sem veitt er inn á heilbrigðisstofnanirnar og kostar þá samkvæmt hugsanahætti flutningsmanna þessa frumvarps væntanlega meira. En það er auðvitað ekki svo. Þarna er leitað ýtrustu hagkvæmni og ekki amast við því hvort viðkomandi hagnist af starfsemi sinni, heldur er fyrst og fremst spurt hvað hún kostar. Er ég að fá bestu mögulegu kaup? Þannig hugsa vel reknar heilbrigðisstofnanir og eiga auðvitað að beita sér þannig, nýta sér kosti samkeppninnar til þess að ná fram sem hagkvæmustu kaupum á ýmsum aðdráttum fyrir starfsemina. Þannig á líka stjórnkerfi heilbrigðisþjónustunnar að starfa, heilbrigðisráðuneytið, velferðarráðuneytið og þá Sjúkratryggingar, beita kostum samkeppni til þess að tryggja sem skilvirkasta, öflugasta þjónustu, auðvitað tryggja gæði hennar líka, en á sem hagkvæmustu verði fyrir hið opinbera og ekki hvað síst að tryggja þjónustustig við sjúklinga. Við erum jú þrátt fyrir allt það fjármagn sem við setjum í heilbrigðiskerfið í dag með biðlista út um allt kerfið. Þrátt fyrir stóraukið fjármagn á undanförnum árum þá virðist lítið hafa leyst úr þeim vanda. Það er auðvitað sérkennilegt að horfa upp á svona dæmi eins og við sjáum svo berlega í dag þar sem við erum að flytja sjúklinga úr landi, t.d. í liðskiptaaðgerðir, með margföldum kostnaði í staðinn fyrir að semja við innlenda aðila um sömu aðgerð með verulegu hagræði fyrir bæði viðkomandi sjúkling og fyrir hið opinbera. Þetta er einhver þvermóðska sem ég ekki skil. Ég velti fyrir mér: Á fólk sem ekki treystir sér til þess að nýta svona einfalda þætti eins og að beita kaupendaafli hins opinbera í heilbrigðisþjónustunni til þess að tryggja bæði skjóta og skilvirka hágæðaheilbrigðisþjónustu fyrir sjúklinginn og hafa sjúklinginn í forgrunni, að vera yfir höfuð að reka heilbrigðiskerfi? Mér er það algjörlega óskiljanlegt hvernig fólk getur horft fram hjá þessum augljósu kostum sem flestar þjóðir í kringum okkur nýta sér líka. Það er á endanum hagkvæmnin sem skiptir öllu máli. Það er líka annað sem við ættum að hafa í huga í þessu samhengi sem hefur verið nefnt hér áður, það snýr að atvinnufrelsi fólks. Af hverju viljum við skilyrða það hvar sprenglært fólk á sviði heilbrigðisþjónustu vinnur og það sé einhvern veginn sett í spennitreyju um það hvernig það má hátta starfsemi sinni? Við viljum að fólk hafi frelsi til að nýta sér sérþekkingu sína, sérkunnáttu sína, með þeim hætti sem það sjálft kýs. Við getum ekki skikkað fólk til þess og sagt: Hafir þú numið þetta tiltekna fag þá máttu aðeins starfa hjá hinu opinbera eða í félagi sem ekki má greiða arð eða reka með hagnaði. Ég velti fyrir mér hvaða áhrif slíkt hefur t.d. á heimkomu lækna sem eru með alþjóðlega þekkingu, alþjóðlega menntun, geta starfað hvar í heimi sem er, eru eftirsóttir starfskraftar um allan heim, oft með mjög góð tekjutækifæri víða annars staðar. Við erum nýbúin að fara í gegnum þessa sömu umræðu í tengslum við kjarasamninga lækna fyrir fáeinum árum. Hefur þetta engin áhrif? Við höfum mælingu á því núna þegar samningum sérfræðilækna var skellt í lás, fjöldi lækna velur það að koma ekkert heim af því að þeim gefst ekki færi til þess að opna hér stofu og komast á samning hjá Sjúkratryggingum. Þetta eykur bara hættuna á atgervisflótta í þessari mikilvægu grein hjá okkur. Við eigum óhikað að krefjast þess af einkaframtaki í heilbrigðiskerfinu að það sýni ýtrustu skilvirkni, hagkvæmni og hámarksgæði. Hér er ekki verið að tala um einhvern pilsfaldakapítalisma. Hér er einfaldlega verið að tala um að hið opinbera beiti afli sínu af fullum krafti til þess að tryggja bestu mögulegu gæði, skilvirkni og verð á þeirri þjónustu sem það kýs að kaupa af einkaaðilum eða öðrum rekstraraðilum í opinbera kerfinu. Svo eru auðvitað tveir punktar sem hafa hér verið nefndir og verður ekki hjá komist að minnast á. Það er alveg augljóst í mínum huga að nái þessi hugsunarháttur fram að ganga erum við hér að stíga raunverulegt skref til tvöfalds heilbrigðiskerfis. Það er alveg ljóst að það er markaður á Íslandi fyrir heilbrigðisþjónustu fyrir vel efnað fólk sem ekki er með neina greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Við höfum bara séð það. Fólk er að kaupa sig fram hjá þessu kerfi í dag þegar þjónustan ekki býðst annars staðar. Fólk kaupir sig fram hjá kerfinu þegar kemur að liðskiptaaðgerðum. Við sjáum nýlegt dæmi um taugalækni sem hér hóf störf, hann er fullbókaður án nokkurrar greiðsluþátttöku sjúkratrygginga. Þetta heitir tvöfalt heilbrigðiskerfi. Það er einmitt það sem við erum öll sammála um, held ég, í þessum sal að við viljum ekki, við viljum einmitt jafnt aðgengi. Við viljum tryggja það að öllum standi sama þjónusta til boða óháð efnahag. Að lokum hefur það verið nefnt í umræðunni að það megi ekki greiða arð, það megi vissulega reka fyrirtæki með hagnaði, bara ekki greiða út úr þeim arð, en það megi taka sér aukalaunagreiðslur eða eitthvað þess háttar. En þá erum við bara komin í einhverjar bókhaldsbrellur um hagnað í heilbrigðistengdri starfsemi. Það er auðvitað ekkert vandamál fyrir einstaklinga í þessum rekstri að stilla launastig sitt af miðað við afkomu á hverjum tíma. Ég get ekki séð að það skipti nokkru máli á móti þeim möguleika að geta greitt sér arð. Skatttekjur ríkissjóðs af hvoru tveggja eru mjög sambærilegar eftir breytingar á skattalegri meðferð arðgreiðslna og engin ástæða til þess að gera sérstakan greinarmun þarna á milli. Ég get svo sannarlega ekki talið mig meðal stuðningsmanna þessa máls. Ég fagna því hins vegar að við fáum hér góða umræðu um fjölbreytt rekstrarform í heilbrigðiskerfinu og hvernig við getum nýtt okkur það til þess að tryggja okkur sem besta heilbrigðisþjónustu fyrir landsmenn, fá fleiri valmöguleika og þjónustudrifnara heilbrigðiskerfi en við höfum kannski búið við og búum við í dag, að fjármagn fylgi sjúklingi, en að sjúklingar hafi valmöguleika um hvert þeir leiti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðuna. Það er ljóst að við deilum ekki alveg sömu sýn á rekstrarform í heilbrigðisþjónustu. Ég vil þó segja það eina ferðina enn - sem ég hef sennilega sagt, eins og krakkarnir mundu segja, „tæplega milljón sinnum“ - í þessari umræðu að ég hef ekkert á móti heilbrigðisþjónustu í rekstri einkaaðila og geri mér fulla grein fulla grein fyrir því hversu stór hluti það er af íslenska heilbrigðiskerfinu. Það er líklega um fjórðungur og hefur verið það nokkuð stabílt í mjög langan tíma. Þingmanninum ætti að vera kunnugt um þær rannsóknir sem við vitum um úti í heimi. Alls staðar þar sem gerðar hafa verið alvörurannsóknir á því hvaða heilbrigðiskerfi eru skilvirkust, skila bestum árangri, bæði fyrir samfélögin og fyrir notendurna, vill svo til að það eru opinberu heilbrigðiskerfin. Það er bara þannig. Það kann vel að vera að hægt sé að sýna fram á það í einhverjum tilfellum að tilteknir þættir í heilbrigðisþjónustu séu betur komnir á hendi einkaaðila. En þegar allt er tekið saman þá kemur þetta út úr rannsókn eftir rannsókn. Það er því ekki í einhverju vakúmi sem þessi umræða skapast, um það hvaða rekstrarform sé best. Mig langar að spyrja hv. þingmann, af að því hann talar mikið um að það sé mjög mikilvægt að menn geti haft ávinning og ábata af rekstri sínum: Hvað finnst hv. þingmanni þá að ætti að vera eðlilegt að reikna háa arðsemiskröfu inn í samninga? Vill þingmaðurinn nefna einhverja prósentu í því máli? Telur hann þá að eftirspurn sé eftir því í samfélaginu að slíkt sé gert?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í fyrsta lagi varðandi þessa umræðu um að hið opinbera heilbrigðiskerfi sé skilvirkast - hvernig er þá það opinbera heilbrigðiskerfi skilgreint. Ég skilgreini opinbert heilbrigðiskerfi sem grundvallarþjónustu við íbúa landsins, að við höfum aðgang að svo til gjaldfrjálsu heilbrigðiskerfi, þ.e. greitt af hinu opinbera, óháð því hver veitir þjónustuna. Þá er ég að tala um að tryggja hámarksskilvirkni. Ég hygg að það sé t.d. það sem við sjáum bæði hér á landi og í nágrannalöndum okkar á Norðurlöndunum að þar er fjölbreyttu rekstrarformi beitt einmitt til að tryggja hámarksskilvirkni en ríkið greiðir. Ég er alveg sammála því að ég held að það sé mjög skilvirk leið til að tryggja sem besta nýtingu fjár og um leið besta þjónustu fyrir íbúa landsins. Ég vil ekki reikna mönnum inn neina sérstaka tiltekna arðsemi í samninga eða að það sé útgangspunktur hins opinbera, þegar sest er niður til samninga við aðila sem vill bjóða heilbrigðisþjónustu, að honum sé reiknuð einhver arðsemi. Ég tel það ekki vera að nýta kosti samkeppninnar á þessu sviði. Ég tel langskynsamlegast að tilboða sé aflað í veitta þjónustu. Ég tel að samningar okkar við sérfræðilækna gætu um margt verið mun betri með því að nálgast þá ekki eins og einhvers konar kjarasamninga við lækna, heldur að ríkið afli tilboða í tiltekin læknisverk á sem hagkvæmustum kjörum fyrir ríkið sem kaupanda. Það er síðan læknanna að vinna úr því þannig að þeir hafi af því þær tekjur og bjóða það verð sem þeir treysta sér til að starfa út frá. Það er örugglega hægt að skipuleggja starfsemi sérfræðilækna hér á landi talsvert betur en gert er í dag með aukinni skilvirkni, stærri stofum o.s.frv., meiri samvinnu einstakra lækna. Það má örugglega bæta skilvirknina þar. Markmiðið á ekki að vera að tryggja þeim einhverja lágmarksarðsemi, heldur að ríkið nálgist það frá hinum endanum að tryggja sér sem hagstæðust kaup.
Hæstv. forseti. Við hv. þingmaður erum greinilega að nálgast, við viljum hvorugur að arðsemiskrafa sé reiknuð inn í samningana og það er ágætt. Að öllu gamni slepptu þá skil ég sjónarmið þingmannsins alveg og það er eins og það er. Ég verð að nefna það sem hv. þingmaður kom inn á áðan, af hverju megi hagnast eða borga arð af tiltekinni starfsemi sem ríkið kaupir fyrir heilbrigðisþjónustuna en ekki annarri. Hann nefndi nokkrar iðngreinar sem dæmi. Áður en ég spyr hv. þingmann að næstu spurningu þá verður að nefna það að þetta er ekki eðlislægt sama starfsemin, heilbrigðisþjónusta og þjónusta sem ríkir kaupir af iðnaðarmönnum, það er ekki eðlislægt sama þjónustan. Mig langar hins vegar að benda þingmanninum á að til eru dæmi um svokallað „single payer“-kerfi -fyrirgefðu, forseti - í nýrnalækningum í Bandaríkjum Norður-Ameríku þar sem ríkið borgar nánast allar nýrnalækningar, en allar nýrnalækningar í Bandaríkjunum eða nánast allar eru reknar af einkaaðilum. Samt sem áður er það þannig að í því kerfi, þar sem ríkið borgar allan kostnaðinn, er miklu hærri kostnaður og lélegri útkoma af þjónustunni en er í flestum Evrópuríkjum. Hvernig skýrir þingmaðurinn það? Ég er ekki að biðja hann að skýra það út frá læknisfræðilegum forsendum, heldur út frá hagfræðilegum forsendum. Hvernig stendur á því að þegar einkaaðilar komast inn í sjálfkrafa „single-payer-system“, eins og það er í Bandaríkjum í þessum tiltekna sjúkdómaflokki, þá, þegar það er borið saman við þjónustuna annars staðar í heiminum, kemur hún miklu verr út, bæði fjárhagslega og hvað varðar niðurstöðu lækninganna.
Forseti. Nú ætla ég ekki að þykjast vera sérfræðingur í nýrnalækningum í hinu bandaríska heilbrigðiskerfi. Það er auðvitað athyglisvert að í því sama heilbrigðiskerfi sjáum við hæstu útgjöld til heilbrigðismála sem hlutfall af landsframleiðslu þrátt fyrir allan þann einkarekstur, eða ég myndi frekar kallað það einkavæðingu, sem þar ríkir. Það er í eðli sínu og í grundvallaratriðum gerólíkt því heilbrigðiskerfi sem við höfum kosið að byggja upp hér eða annars staðar á Norðurlöndunum. Ég myndi segja að það væri þá væntanlega talsvert léleg frammistaða hins opinbera í samningum við þessa sömu nýrnalækna. Við sjáum bara, þegar við horfum á þann árangur sem náðst hefur á fjölmörgum sviðum innan heilbrigðiskerfisins hér og annars staðar á Norðurlöndunum, að það er einmitt hægt að láta fara saman þessa opinberu heilbrigðisstefnu eða tryggingu, þ.e. að allir njóti jafns aðgengis, en hægt sé að nýta afmarkaða þætti heilbrigðiskerfisins, kosti samkeppninnar, kosti einkaframtaksins eða einkarekstrarins. Ríkið er þá með innkaupum sínum og eftirliti að tryggja að gæðin séu í samræmi við þær kröfur sem settar eru fram, t.d. af aðilum eins og landlækni, að þetta sé raunverulega hagkvæm þjónusta að kaupa fyrir ríkið og að sjúklingurinn sé í forgrunni, njóti tímanlegrar og góðrar þjónustu og með lágmarkskostnaðarþátttöku af sinni hálfu eins og við erum alltaf að tala um hér. Það er fyrst og fremst þetta sem ég er að tala um að við eigum í auknum mæli að gera. Þegar við tölum um brotakennt heilbrigðiskerfi, sem er alveg rétt, þá held ég að stærsti veikleikinn sé einmitt stjórnin á því, það er stýringin á því hvar við kaupum þjónustuna og hvernig við kaupum þjónustuna. Það er kostnaðarvitund okkar á einstökum þáttum [[Forseti hringir.]]kerfisins sem er afskaplega veik og brotakennd. Það er hana sem þarf að efla númer [[Forseti hringir.]]eitt, tvö og þrjú til þess að við getum þá beitt kostum fjölbreytts rekstrarfyrirkomulags.
Virðulegi forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með umræðum um þetta mál fram að þessu. Ég verð að segja að umræðan hefur farið, eins og gjarnan vill verða hjá okkur, sem er svo sem eðlilegt og skemmtilegt, út um víðan völl. Innihald frumvarpsins hefur ekki eingöngu verið rætt heldur líka stefna í málaflokki heilbrigðismála og ýmislegt annað. Það sem er athyglisverðast við frumvarpið er að á því eru allir þingmenn Vinstri grænna, ef ég hef tekið rétt eftir, og augljóst að málið er lagt fram með góðu samþykki heilbrigðisráðherra og þingflokksins alls. Maður veltir því fyrir sér hvort ástæðan sé sú að einhver hnútur sé í maganum hjá ríkisstjórninni út af málinu eða hvort þetta sé leiðin til að finna millileið, ná niðurstöðu þar sem allir geta verið sáttir. Ég velti því fyrir mér hvernig sú sátt verður þegar stjórnarflokkarnir eru búnir að fara í gegnum þingmálið því að ég geri mér alveg grein fyrir því að þingflokkur Vinstri grænna, leiðandi flokkur í ríkisstjórn, leggur ekki fram svona þingmál upp á neitt grín, full alvara er að baki þingmálsins. Þess vegna hljótum við að velta fyrir okkur hvernig sáttin mun verða sem þarf að nást við hina stjórnarflokkana. Ég er búinn að lesa frumvarpið, ég er búinn að lesa greinargerðina og þær lagagreinar sem er verið að breyta. Ég átta mig reyndar ekki alveg á samhenginu milli greinargerðarinnar og frumvarpsins, mér finnst aðeins stangast á það sem er í greinargerðinni og það sem er í rauninni verið að gera. Ég held að fram komi í greinargerðinni að ekki sé gert að fortakslausri skyldu í frumvarpinu að ráðherra beiti ákvæðinu en ég fæ samt ekki betur séð en að það sé akkúrat það sem verið er að gera, ef það er verið að bæta við 6. mgr. 40. gr. laga nr. 112/2008, en þar stendur, með leyfi forseta: „Ráðherra er heimilt að ákveða nánar í reglugerð forsendur fyrir samningsgerð um endurgjald ríkisins fyrir heilbrigðisþjónustu sem veitt er utan heilbrigðisstofnana sem ríkið rekur, í samræmi við stefnumörkun skv. 2. gr., og að hún skuli takmarkast við gagnreynda meðferð á sviði heilbrigðisþjónustu.“ Flutningsmenn leggja til að við þetta bætist: „og að ekki sé um að ræða rekstur í hagnaðarskyni.“ Ég fæ ekki annað séð en að verið sé að taka algjörlega af allan vafa um það að ráðherra getur ekki gert samninga um endurgjald ríkisins fyrir heilbrigðisþjónustu sem er rekin í hagnaðarskyni. Ég skil ekki hvernig er hægt að segja að ekki sé um fortakslaust bann eða skýr skilaboð að ræða. Hin breytingin, meginbreytingin, er í 2. gr. frumvarpsins og hún er við 43. gr. laga nr. 112/2008, þ.e. 3. mgr. þeirrar lagagreinar sem heitir Endurgjald fyrir heilbrigðisþjónustu. Með leyfi hæstv. forseta ætla ég að lesa þá málsgrein: „Heilbrigðisstofnanir og aðrir veitendur heilbrigðisþjónustu skulu kostnaðargreina þjónustu sína samkvæmt alþjóðlega viðurkenndum aðferðum. Við kostnaðargreiningu skal taka mið af öllum hagrænum kostnaði, þ.m.t. kostnaði vegna húsnæðis, fjármagns og afskrifta.“ Við þetta vilja flutningsmenn að bætist nýr málsliður, svohljóðandi: „Veitendum er óheimilt að reikna arð og arðgreiðslur inn í kostnaðarmat.“ Nú hef ég ekki hugmynd um hvort það er gert í dag, hvort menn reikna almennt slíka hluti inn. Það er hins vegar ekkert sem bannar samkvæmt þessari tillögu og grein í dag að menn einfaldlega velti kostnaðinum, eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á, inn í húsnæði eða aðra liði sem þeir hafa af rekstri sínum, mögulega eigin húsnæði, leigu og tækjum til sjálfs sín o.s.frv., og taki arðinn út þar, ef það er það sem menn ætla sér að koma í veg fyrir. Í grunninn sýnist mér að verið sé að leggja stein í götu fólks og hreinlega reynt að koma í veg fyrir eða alla vega draga úr hvatanum til þess að fólk flytji heim og hingað komi sérfræðingar og bjóði upp á þjónustu við hlið hins opinbera kerfis, sem er undirstaða heilbrigðisþjónustu okkar og við skulum ekki vera neitt í vafa um það. Við viljum öll hafa gríðarlega sterkt og öflugt opinbert heilbrigðiskerfi en það hefur líka sýnt sig að einstaklingar geta veitt þjónustu sem er jafn góð eða betri en veitt er hjá ríkinu. Ég velti því fyrir mér hvers vegna verið sé að draga úr hvatanum til að reka hagkvæma heilbrigðisþjónustu. Segjum að ríkið sé búið að búa sér til reiknilíkan sem segir að ákveðin aðgerð og ákveðin þjónusta kosti svo og svo mikið og svo getur einhver gert veitt þá þjónustu á ódýrari en jafn góðan eða betri hátt en hin opinber stofnun, spítali eða annað sem ríkið rekur, af hverju að taka hvatann til þess að hafa hlutina ódýrari? Það er það sem ég er að reyna að koma að. Mér finnst eins og flutningsmenn tillögunnar séu í rauninni á þeirri leið að taka hvatann til þess að gera þetta ódýrara samkvæmt þeim kröfum sem hið opinbera setur, þannig að þeir aðilar snúi sér að öðru. Það er alls ekki víst að allir þeir sérfræðingar sem veita þjónustu fyrir utan ríkisapparatið í dag stormi inn á Landspítalann eða aðrar stofnanir og hefji þar störf ef þeir ákveða að segja skilið við starfsemi sína í ljósi breyttra aðstæðna, breyttra laga, engra samninga o.s.frv. Því síður tryggjum við að fólk sem hefur lagt stund á nám erlendis og sérhæft sig snúi heim og hefji starfsemi ef búið er að koma í veg fyrir að það geti mögulega veitt sömu þjónustu á sama hátt og kannski haft aðeins meira út úr því en inni á ríkisstofnun. Mér finnst mjög varhugavert að kveða jafn skýrt á um þetta og ég tel að gert sé í frumvarpinu, að girt sé fyrir að hér sé rekin heilbrigðisþjónustu sem getur mögulega skilað hagnaði óháð því hvort þjónustan uppfylli þær kröfur sem eru gerðar eða ekki. Það væri hins vegar alveg fáránlegt ef við værum að borga fyrir þjónustusamninga eða eitthvað slíkt hjá einhverjum aðilum, sama hvað þeir gera, ef það kæmi svo í ljós að í fyrsta lagi væru afköstin léleg, þjónustan miklu lélegri og við fengjum ekki það sem við værum að borga fyrir. Ef við fáum ekki það sem við greiðum fyrir ber að sjálfsögðu að endurskoða það en ég held að ekkert bendi til þess, fátt alla vega, auðvitað er misjafn sauður í þeim hópi eins og annars staðar, að menn fái ekki það sem þeir greiða fyrir. Mér sýnist ekki verið að stýra, eða skýra réttara sagt, heldur að banna. Þannig skil ég frumvarpið. Ég ítreka það sem ég sagði, ég get ekki séð að komið sé í veg fyrir að menn geti með einhverjum ráðum greitt sér arð. Hér hefur aðeins verið rætt um þann möguleika að menn reikni sér arð inn í arðgreiðslur, inn í kostnaðarmatið. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki vit á því hvort það er gert á einhvern hátt. Ef það er gert finnst mér allt í lagi að það sé skoðað. En mér sýnist hins vegar augljóst að ef menn eru með eigin rekstur, í eigin húsnæði, með eigin tæki o.s.frv. sé fullt af leiðum til að koma arðgreiðslum fyrir annars staðar, ef menn vilja fara í það að búa til slíkt kerfi. Það er betra að hafa þetta hreint og klárt og uppi á borðum. Virðulegi forseti. Það sem er mjög áhugavert við þetta mál er vitanlega hvernig það kemur hingað inn því að við vitum að Sjálfstæðisflokkurinn, alla vega þeir sem hafa talað í dag, sjá fátt gott við málið. Það verður spennandi að fylgjast með því hvernig stjórnarflokkarnir ná saman um niðurstöðu, vegna þess að ég veit að Vinstri grænum er full alvara með málinu. Enn sem komið er vitum við ekki hver afstaða Framsóknarflokksins, sem er líka í ríkisstjórn, er í málinu en það skiptir kannski ekki öllu máli. Sjálfstæðisflokkurinn og Vinstri græn eru hvor á sinni plánetunni í þessu öllu saman og hafa ákveðið að mætast á tunglinu til að reyna að halda stjórnarsamstarfinu saman. Hvort mönnum tekst að gera það verður mjög áhugavert að fylgjast með. Málið er það skýrt fram sett, segi ég, og algjörlega í anda þeirrar stefnu sem heilbrigðisráðherra rekur í dag að forvitnilegt verður að sjá hvernig menn mætast þarna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir ræðuna. Mér heyrist á mörgu að hv. þingmaður sé kannski eitthvað nær mér og Vinstri grænum í skoðunum en þeir þingmenn sem töluðu á undan honum, en hann metur það bara sjálfur. Hins vegar varð honum tíðrætt um pólitíska flötinn á málinu. Það er ljómandi. Það er alveg rétt, Vinstri græn eru auðvitað í pólitísku starfi. Ég veit að hv. þingmaður hefur marglesið stefnuskrár Vinstri grænna í gegnum árin. Þar hefur hann áreiðanlega séð að Vinstri græn eru einmitt það stjórnmálaafl sem vill ekki að opinber þjónusta og almannarekstur sé andlag arðgreiðslna út úr ríkissjóði. Það er kannski það sem hv. þingmaður kallaði ekkert grín. Nei, það er nefnilega þannig. Við viljum það ekki. Við teljum að það sé óeðlilegt, það sé þá eðlilegt að ætli menn að vera í slíkum rekstri séu það ekki hagnaðardrifin fyrirtæki heldur sé þeirri umframgetu sem kann að skapast í þessum fyrirtækjum veitt aftur inn í fyrirtækin til að bæta þjónustuna. Mig langar að spyrja þingmanninn að einu, annað en að vera bara í léttu spjalli. Hann talaði um að það myndi skorta hvatann hjá fólki til að koma heim eða fara í einkarekstur eða fara í svona þjónustu. En hvar var þá þessi hvataskortur þegar var ákveðið að setja á stofn þrjár einkareknar heilsugæslustöðvar hérna á höfuðborgarsvæðinu og fullt af læknum sótti um?
Virðulegi forseti. Ég sagði ekkert að það myndi skorta hvata. Ég sagði að ég hefði áhyggjur af því að það gæti skort hvata ef einstaklingar hefðu ekki þann möguleika að fara í eigin rekstur og mögulega greiða sér arð. Til þess að taka af allan vafa er ég á móti þessu frumvarpi. Höfum það alveg á hreinu. En ég skil hins vegar að sumu leyti þær breytingar sem lagðar eru til í 2. gr. varðandi það að menn reikni sér arð og arðgreiðslur inn í kostnaðarmatið. Ég er ekki að segja að það sé endilega óeðlilegt. Ég kann þetta ekki, þekki ekki hvernig þetta er gert. Ef það er þannig að menn eru með eitthvert utanumhald sem þeir þurfa að standa straum af og nota til þess þessar arðgreiðslur, þá getur vel verið að það sé eðlilegt að þær séu reiknaðar inn í þetta. En ég horfi á þetta þannig að ef það er aðili sem getur veitt góða þjónustu úti í bæ, betri þjónustu en gert er á ríkisstofnunum, þá á ekki að koma í veg fyrir það. Svo lengi sem viðkomandi uppfyllir kröfur og skilyrði og er innan þess ramma sem honum er veittur er það eðlilegt. En það á ekki heldur að vera neins staðar sjálftaka á kostnað ríkisins, hvort sem það er í menntakerfi, heilbrigðiskerfi eða guð má vita hvað. Við verðum að búa þannig um hnúta í samningum að allt sé skýrt, allt uppi á borðinu og ljóst að hverju menn ganga og hvað ríkið fær fyrir sinn hlut. En ég held að það kerfi sem við erum með í dag sé að mörgu leyti ágætt. Það þarf kannski að skýra hlutina með einhverjum hætti, það þarf augljóslega að gera nýja samninga, en ég er ekki í þeim hópi sem vill að það verði bannað að vera með einkarekstur við hlið ríkisrekstursins, alls ekki. Ég vil að hvort tveggja sé til staðar. En ég vil líka tryggja að það séu nægir peningar í ríkisrekstrinum. Það er mjög mikilvægt. Ég held að það sem við eigum að gera í dag sé dálítið að taka stokkinn, eins og við höfum sagt sum okkar, [[Forseti hringir.]]taka allan þennan stóra stokk sem er peningar í heilbrigðiskerfinu og athuga hvort við séum að fara nógu vel með hann.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Hann svaraði að vísu ekki spurningu minni en það er allt í lagi. Ég endurtek hana þá bara, um það þegar ákveðið var að setja upp einkareknar heilsugæslustöðvar á höfuðborgarsvæðinu, þá voru miklu fleiri lysthafendur en fengu. Eftir að það var gert eru hinar tvær stöðvarnar sem voru í einkarekstri komnar í „non-profit“ módel. Eins og hefur komið fram hérna í umræðunni alla vega er ekki að sjá að þessi aðgerð þáverandi heilbrigðisráðherra Kristjáns Þórs Júlíussonar hafi gert heilsugæsluna á höfuðborgarsvæðinu verri. Síður en svo. Ég held að menn geti alveg verið sammála um það. En hann setti samt þetta skilyrði í samningana við þessa aðila. Þá komum við kannski að því sem hv. þingmaður kom inn á í sínu svari áðan og sem ég ætla að leyfa mér að túlka að þingmaðurinn hafi sagt, að hann leggi mikið upp úr því að ríkið sé góður kaupandi, meti þá samninga vel og vandlega sem það gerir við rekstraraðilana, leggi vinnu í að skoða hvað það er að kaupa og hvað það þarf að kaupa. Þarna held ég að ég og hv. þingmaður séum algerlega sammála, þetta hefur skort. Það er a.m.k. hluti af vandanum í samningagerð ríkisins við einkaaðila í heilbrigðisþjónustu að ríkið hefur ekki haft nægilega góða sýn og nægilega góða [[Forseti hringir.]]samninga til þess að geta fengið það út úr þjónustunni sem það þyrfti.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka þingmanninum fyrir spurninguna. Ég hélt að ég hefði svarað henni áðan og ítreka þá það sem ég sagði áðan og tel það vera svarið við spurningunni: Ég veit það ekki. Ég sagði bara að ég hefði áhyggjur af því að ef það er fortakslaust bann við því að það séu arðgreiðslur út úr þessu, það sé skrifað í lögin, kunni það að fæla frá. Það getur vel verið að ég hafi rangt fyrir mér. Vonandi hef ég rangt fyrir mér varðandi það. En ég óttast hins vegar að það geti haft neikvæð áhrif. Ég held að við verðum í raun að gera allt sem við getum til þess að fjölga heilbrigðisstarfsmönnum, fjölga læknum og fjölga sérfræðingum á Íslandi. Það er skortur á ákveðnum sérfræðingum. Við vitum það úr mörgum áttum. Við þekkjum það kannski mörg hver sjálf af fólki í kringum okkur að það sárvantar fólk í ákveðnar greinar. Ég held að við megum því ekki taka skref núna sem geta virkað neikvætt í þá átt að fá þetta fólk heim. Það væri mjög forvitnilegt ef heilbrigðisráðherra myndi deila því með okkur í þingsal hve miklar arðgreiðslur hafa verið greiddar yfirleitt út úr heilbrigðisgeiranum eða heilbrigðisþjónustu og í hvaða greinum það er. Þá gætum við kannski fengið mynd af því hvort þetta sé slíkt vandamál að það þurfi að fara að setja hér boð og bönn af því að ég held nefnilega að það þingmál sem hér er lagt fram sé miklu meira bann en hv. flutningsmenn vilja segja í sinni greinargerð. Þannig í það minnsta les ég það. Það á allt eftir að koma í ljós hér, hvernig umræðan verður og hvernig umfjöllun málið fær í nefnd. En það er tilhlökkunarefni að sjá hvernig stjórnarflokkarnir munu útkljá þetta mál, hæstv. forseti.
Hæstv. forseti. Undanfarna áratugi hefur heilbrigðisþjónusta á Íslandi grundvallast á þremur stoðum, þremur meginstoðum. Það er í fyrsta lagi sú þjónusta sem ríkið rekur, í öðru lagi þjónusta sem er rekin af frjálsum félagasamtökum og í þriðja lagi þjónusta sem er rekin af einkaaðilum með samningi frá ríkinu. Öllu þessu þrennu grautaði framsögumaður þessa máls saman í framsöguræðu sinni þegar hann setti í sömu setningu SÁÁ, sem eru frjáls félagasamtök, Hrafnistu sem hefur sett sér hlutafélag utan um hvert heimili sem rekið er, og lækna sem annaðhvort í hóp eða einir saman hafa gert samninga við ríkið og sinna þjónustu samkvæmt því. Það er náttúrulega algjör firra að blanda þessu svona saman en hitt er annað mál að það kemur í ljós að Vinstri græn, heilbrigðisráðherra Vinstri grænna, hefur sett þessa tvo anga, þ.e. frjáls félagasamtök og þá sem reka þjónustu fyrir eigin reikning en í samningi við ríkið, undir sama hatt. Þess vegna hefur heilbrigðisráðherra hundelt SÁÁ, Hugarafl, Karitas og fleiri samtök, eins og hér sé um stórgróðafyrirtæki að ræða. Við vitum öll um óbeit Vinstri grænna á arði annarra og sú óbeit gengur svo langt, hæstv. forseti, að nú um stundir finnst heilbrigðisráðherra Vinstri grænna eðlilegra að senda fólk utan til lækninga í liðskiptaaðgerð sem kostar þrefalt á við það sem hægt er að kaupa þessa þjónustu á hér heima vegna þess að hætta er á að innlendi aðilinn reikni sér arð, hugsanlega. Það getur vel verið að sá sænski geri það líka en það fer í hans vasa og við erum ekki að skipta okkur af hvað útlendingar græða, við erum bara á móti því að íslenskir aðilar sem stunda þess starfsemi græði, er það ekki hv. þingmaður? Þetta er algjör firra. Það er kannski þetta sem stendur upp úr í þessu frumvarpi. Ég hef hins vegar áhyggjur af öðru, hæstv. forseti. Ég hef áhyggjur af því að frumvarpið fari í bága við jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Ég skal skýra af hverju. Það segir í 2. gr. frumvarpsins: „Veitendum er óheimilt að reikna arð og arðgreiðslur inn í kostnaðarmat.“ Nú skulum við taka tilbúið dæmi: Maður nokkur hrasar hér fyrir utan Alþingishúsið og ber fyrir sig aðra höndina. Hann stendur upp og hristir sig og heldur áfram en um kvöldið tekur hann eftir því að höndin er orðin blá og bólgin. Hann er svo heppinn að hann kemst að hjá heilsugæslulækni morguninn eftir, meira að segja einkarekinni heilsugæslu. Heilsugæslulæknirinn ávísar honum verkjalyfjum og sendir hann í röntgen. Þessi ágæti maður fær meðulin sín í apótekinu, kyngir einhverju af pillunum, það dugar ekki og hann fer í röntgen, kemur í ljós að hann er úlnliðsbrotinn og er sendur upp á Landspítalann í Fossvogi þar sem hann fær gifs og „treatment“. Afsakið, hæstv. forseti, ég veit að þessi forseti er ekki jafn skilningsríkur á notkun enskrar tungu eins og sá sem sat hér fyrr. Ég ætla því að taka þetta til baka og segja að hann hafi fengið viðeigandi þjónustu. Hann fer í burt læknaður. Nú ætla ég að fara yfir þennan feril. Ríkið greiðir náttúrulega heilsugæslulækninum af því að hann er annaðhvort á samningi hjá einkarekinni heilsugæslu og/eða vinnur hjá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins. Apótekarinn selur vissulega lyf sem ríkið tekur stóran kostnaðarþátt í, nota bene, ríkið hefur ekki spurt apótekarann hvort hann ætli að hirða arð út úr starfsemi sinni. Hann fer til röntgenlæknis sem rekur eigin stofu. Sá þrjótur hins vegar, samkvæmt þessu frumvarpi, á að gangast undir það að það sé algjörlega gengið úr skugga um að hann ætli ekki að reikna sér arð út úr sinni starfsemi. Hvað bíður uppi á Landspítalanum í Fossvogi? Jú, þar bíður meðferð sem samanstendur af gifsi og fleiru. Sá sem seldi gifsið er væntanlega í rammasamningi ríkisins og hefur ekki verið spurður hvort hann ætli að reikna sér arð eða ekki. Einhverjir heftiplástrar líka, sprautur og nálar og dót. Ekki spurt að því. Hvers vegna á að taka eina stétt út úr, hv. þingmaður, og banna þeim í þeirri stétt að reikna sér arð inn í það sem þeir eru að gera? Er þetta ekki brot á jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og/eða brot á rétti manna til starfsemi samkvæmt stjórnarskrá? Vernd sjálfstæðrar atvinnustarfsemi? Þetta er það sem ég hef áhyggjur af. Mér finnst þetta mál mjög tilgangslaust, ég skal viðurkenna það. Ég er búinn að leita að tilgangi þessa máls svona í huga mér meðan ég hlustaði af athygli á skoðanaskipti stjórnarliða um málið og það er náttúrulega himinn og haf á milli Sjálfstæðismanna og Vinstri grænna í þessu máli. Þriðja hjólið undir vagninum, hjálpardekkið hefur ekki tekið til máls, þannig að við vitum ekki til afstöðu þess í málinu. En það er alveg ljóst að það er himinn og haf á milli hinna tveggja og þá er spurningin: Hver er tilgangurinn? Augljóslega er þetta frumvarp lagt fram með blessun heilbrigðisráðherra. Þá er spurningin um það að þegar ráðherrar treysta sér ekki til að leggja fram frumvörp sem eru til þess fallin að ýfa fjaðrir á samstarfsaðilunum, þá beita þeir fyrir sig fótgönguliðum. Það eru sem sagt viljugir fótgönguliðar VG sem hafa tekið að sér að bera þetta mál hér upp. Annaðhvort til þess að heilbrigðisráðherra fengi þröskuld til að standa á í komandi samningaviðræðum við Sjálfstæðisflokkinn um það hvernig á að haga þessum málum eða það sem mér þykir líklegra: Ég tel að þetta frumvarp sé sett fram til þess að friða frústreraða Vinstri græna sem sitja heima unnvörpum og bölva hástöfum yfir því að Vinstri græn skuli hafa leitt íhaldið til valda á Íslandi. Í raun og veru hefði þetta frumvarp átt ágætlega heima í upphafsræðu á flokksráðsfundi VG þannig að menn gætu sagt: Þetta eru nú áherslur VG í heilbrigðismálum, við ætlum sko ekki að láta einhverja lækna, sem eru búnir að eyða 16 árum af ævi sinni í eitthvert nám í útlöndum og koma hérna heim, fara að græða. Það er alveg ómögulegt mál. Svona stöndum við nú í ístaðinu og þó að við séum búin að leiða íhaldið til valda með einn nytsaman sakleysingja með okkur, þá skiptir það engu máli. Við erum samt svona harðir. Hæstv. forseta. Þetta tel ég vera frumástæðuna fyrir því að þetta frumvarp kemur fram. Að því sögðu þá er þetta líka, og ég hef komið inn á þær áhyggjur mínar að frumvarpið standist ekki jafnræðisreglu stjórnsýslulaga, töluvert alvarlegt mál. Ég held líka að það sé í sjálfu sér töluvert alvarlegt mál af því að hv. þingmaður sem er framsögumaður þessa máls hefur margtekið fram að önnur þjónusta sem ríkið kaupir sé ekki jafnsett þjónustu í heilbrigðisgeiranum. Allt í lagi, ég skal kaupa það, en þá er spurningin: Jafnsett af því að seljandinn er í yfirburðarstöðu? Málið er að ef að einhvern mann vantar magnyl og íbúfen eða eitthvað þaðan af sterkara af því að hann er með verki þá er hann í nákvæmlega jafn veikri stöðu gagnvart apótekaranum eins og hann er gagnvart einhverjum lækni sem er á samningi við ríkið og er hætta á að taki arð út úr starfsemi sinni, nákvæmlega sömu stöðu, en það er ekki gerð sama krafa til apótekarans. Það virðist reyndar ekki vera gerð nein einasta krafa til lyfjainnflytjenda yfir höfuð eins og við heyrum nú undanfarið. Það eru ekki til nauðsynleg krabbameinslyf. Það eru ekki til nauðsynleg gigtarlyf og hafa ekki verið til vikum eða mánuðum saman. Maður hlýtur að spyrja: Hvar er eftirlit með þessu? Í miðjunni á svona atburðum þá velja einhverjir fótgönguliðar VG sér það hlutskipti að koma inn með frumvarp og skjóta úr fallbyssum á flugur í staðinn fyrir að beita sér af afli í þeim geirum sem virkilega knýr á, meðan að það er verið að rústa SÁÁ, Karitas, Hugarafli og Krabbameinsfélaginu. Menn kippa sér ekki upp við það en að einhverjir sérfræðilæknar úti í bæ geti hugsanlega reiknað sér arð af starfsemi sinni, það er voði. Það eru um 300 sérfræðilæknar sem væntanlega detta af samningi um áramótin. Ef svo heldur áfram sem horfir þá skapast einmitt sú staða sem nokkrir ræðumenn hafa bent á í þessari umræðu og ég tek undir. Þá skapast virkileg hætta á því að hér verði til tvöfalt kerfi. Þá skapast hún í boði Vinstri grænna. Þetta er líka umhugsunarefni af því að ég minntist hér á liðskiptaaðgerðina áðan sem Vinstri grænir eru til í að borga þrefalt fyrir, talandi um ríkið sem ábyrgan kaupanda sjúkraþjónustu. Það fer ekki saman hljóð og mynd hér, hæstv. forseti, alls ekki. Biðlisti í liðskiptaaðgerðir styttist um held ég 150 manns í fyrra. Klíníkin Ármúla gerði 150 aðgerðir í fyrra. Af hverju var ekki settur í gang kraftur í það að fara meira með liðskiptaaðgerðir upp á Akranes, fara með þær suður á Suðurnes? Mér er kunnugt um það sem hv. þingmaður hefur talað um áður að þar vanti eitthvað upp á skurðstofuna til þess að hægt sé að framkvæma aðgerðir. Það er hins vegar búið að leigja þessa skurðstofu út og gerðar aðgerðir þar daginn út og inn og þá spyr maður: Er verið að leggja þá sjúklinga í einhverja hættu? Það held ég ekki. Þetta er fyrst og fremst óstjórn. Menn hafa ekki lagt áherslu á það að framkvæma þessar aðgerðir með hagkvæmum hætti og láta háskólasjúkrahúsinu eftir það sem það er best í, þ.e. að berjast við illvíga sjúkdóma, erfiða og flókna, taka hjartaaðgerðirnar og krabbameinin, en liðskiptaaðgerðirnar geta verið einhvers staðar annars staðar. Ég sagði hér áðan að það væri u.þ.b. þrefaldur kostnaður sem menn væru tilbúnir að borga í útlöndum sem þeir ekki vilja borga hér af því að þeir hafa óbeit á eignarhaldinu, á þeim sem framkvæmir aðgerðina, en það liggur reyndar ekki fyrir hvað liðskiptaaðgerð, t.d. mjaðmaskiptaaðgerð, kostar á Landspítalanum, það liggur ekki fyrir enn þá. Það mun hugsanlega liggja fyrir þegar búið er að leggja fram greinargóða fyrirspurn um afköst Landspítalans síðustu ár og árangur hans í rekstri. Slíkar fyrirspurnir munu koma fram. Þá verðum við einhverju nær um það hvort einkarekin fyrirtæki eins og Klíníkin t.d., sem er að bjóðast til þess að fara í mjaðmaaðgerðir, er slík okurstarfsemi sem menn vilja vera að láta. En þó ekki meiri en svo að þeir eru tilbúnir í að borga þrefalt í útlöndum, nota bene, í gjaldeyri sem við ættum nú að vera að spara. Við erum að koma niður úr hagsveiflunni og þurfum að fara að huga að því að rýra ekki viðskiptajöfnuð landsins. Það kom líka fram um daginn hversu margir það eru, það eru nokkur hundruð manns, sem núna hafa rétt til þess samkvæmt Evróputilskipun að fara til Svíþjóðar í liðskiptaaðgerð og ég held að það séu um 100 af hvoru, hnjáliðir og mjaðmaliðir. Ég held að það sé um það bil sá hluti sjúklinga sem hefur núna rétt á því að fara út. Þetta kostar 600 milljónir og hvar ætla menn að grípa þær? Hér væri hægt að gera þetta fyrir 200. Á þessu hafa menn ekki áhuga en segja samt að ríkið eigi að vera ábyrgur kaupandi heilbrigðisþjónustu. Hæstv. forseti. Hér fer ekki saman hljóð og mynd. Þetta er ekki burðugur málflutningur. Þess vegna segi ég: Þetta frumvarp er fyrst og fremst sett fram til að friða óánægða Vinstri græna sem sitja heima og bölva í hljóði og upphátt yfir því að Vinstri græn hafi leitt íhaldið til valda á Íslandi og svona til að hnykla aðeins vöðvana, þ.e. fótgönguliðarnir hnykla vöðvana fyrir ráðherrann sem hefur ekki tök á því. Það er ástæða þess að þetta mál er komið hér inn. Það er hins vegar gott, eins og aðrir ræðumenn hafa sagt hér á undan, að þetta mál er borið hér inn að því leytinu til að þá getum við einmitt tekið þessa umræðu og komið upp um þennan tvískinnung sem kemur fram í þessu máli öllu og málatilbúnaði Vinstri grænna í því yfir höfuð.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir ræðuna. Hann talaði sjálfur um að í frumvarpinu væri grautað saman hlutum og væri þess vegna erfitt að henda reiður á því. Það er býsna margt í ræðu hv. þingmanns sem mér fannst ekki beinlínis vera um frumvarpið, um það sem það snýst um. Ég ætla að reyna að halda mig við það sem þingmaðurinn sagði. Fyrst þingmaðurinn nefndi að hann teldi að heilbrigðisráðherra hefði hundelt einhver tiltekin fyrirtæki og félagasamtök og væri að rústa þessum félögum get ég fullvissað þingmanninn um að það er ekki rétt. Ég get líka fullvissað þingmanninn um að það er ágætlega hugsað fyrir því góða félagi, SÁÁ, sem hann nefndi. Það mun halda áfram að starfa innan íslenska heilbrigðiskerfisins sem „non-profit“ fyrirtæki, ef ég þekki rétt. Þingmaðurinn hafði og hefur líka áhyggjur af jafnræðisreglunni og bar saman það að selja lyf og ávísa lyfjum. Það er tvennt ólíkt vegna þess að við lyfjaávísunina býr að baki samtal læknis og sjúklings eða annars heilbrigðisstarfsmanns og sjúklings. Að baki býr mat á ástandinu og það er læknirinn eða heilbrigðisstarfsmaðurinn sem ákveður í hvert skipti hvaða lyf er notað. En síðan er það notandinn sjálfur í því tilfelli sem ákveður til hvaða apóteks hann fer.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum kærlega fyrir þetta andsvar. Ég sagði reyndar ekki í ræðu minni að í frumvarpinu væri grautað saman ólíkum hlutum, ég sagði að það hefði framsögumaður gert í ræðu sinni. Það er dálítið annað mál. Af því að hv. þingmaður nefndi SÁÁ get ég upplýst hann um að í dag borgar ríkið SÁÁ samkvæmt þjónustusamningi um 1.500 meðferðir á ári. 2.200 sjúklingar fara í gegnum SÁÁ á ári hverju. Það segir að sjálfsaflafé SÁÁ er notað til þess að vinna á þeim alvarlega biðlista sem þar er, í staðinn fyrir að nota það t.d. í uppbyggingu, eins og menn mundu helst kjósa. Það vill svo til að við hittum nokkra fulltrúa SÁÁ um daginn þar sem þetta kom fram. Þar sögðu þeir: Við treystum okkur til þess að taka inn 2.700 sjúklinga á ári ef við fáum til þess fé, en það liggur ekki á lausu. Það er enn verið að borga með þessum 1.500. En SÁÁ sendir, af skörungsskap, fórnarlund og hugsjón, 2.200 manns í gegnum meðferð á ári hverju. Það er líka hægt að benda á að SÁÁ stendur núna frammi fyrir því að þurfa jafnvel að loka göngudeild sinni á Akureyri. Ekki er búið að gera við þá þjónustusamning um göngudeildina á höfuðborgarsvæðinu og það er mikil tregða gagnvart því samkvæmt því sem þeir segja sjálfir. Þannig að ég segi aftur: Að gera Hugarafli og Karitas ómögulegt að starfa, að gera ekki nýja þjónustusamninga við SÁÁ, kalla ég að hundelta þessi samtök sem stofnað er til af hugsjón og fórnarlund og áhuga fyrir þjóðfélaginu. Það er ekki góð pólitík, hv. þingmaður. Alls ekki.
Frú forseti. Þingmaðurinn nefndi liðskiptagerðir í Svíþjóð í ræðu sinni áðan. Hann sagði reyndar að kostnaðurinn við þær væri þrefalt sá sem hann er á Íslandi. Það mun ekki vera alveg rétt hjá þingmanninum, en það er rétt hjá honum hann er umtalsvert hærri.
Hver er talan?
Ráðherra hefur einmitt sagt að henni þyki þetta fáránleg meðferð á fjármunum og hefur sagt það ítrekað á opinberum vettvangi. Vonandi linnir þessu, en þingmaðurinn veit það ósköp vel, og nefndi það raunar í ræðu sinni, að einmitt vegna samningsins um Evrópska efnahagssvæðið hefur stofnast réttur hjá tilteknum hluta sjúklinga á Íslandi til að fara í aðgerðir sem gerðar eru á Evrópska efnahagssvæðinu. Það er þannig. Ég veit að við gætum tekið langa umræðu um Evrópska efnahagssvæðið, ég og hv. þingmaður, en ég ætla ekki að fara út í það núna. En einmitt út af þessari staðreynd er búið að vera í gangi biðlistaátak þar sem í gildi eru samningar við þrjár stofnanir; Sjúkrahúsið á Akureyri, Heilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi og Landspítalann. Þar hafa menn unnið að því að vinna niður biðlistana á undangengnu ári og heldur það átak áfram. Vonandi heldur átakið áfram á næstu misserum og vonandi náum við biðlistunum niður í það sem er viðunandi. Ég deili skoðunum hv. þingmanns á því að það er afar mikilvægt. Varðandi kostnaðinn sem hlýst af einni bæklunaraðgerð er kostnaðurinn af henni miklu flóknari en bara kostnaðurinn í kringum aðgerðina sjálfa. Það eru miklu fleiri þættir sem koma þar inn, en ég hef ekki tíma, frú forseti, til að fara yfir það.
Hæstv. forseti. Það er sameiginlegur áhugi eða áhugamál okkar, þessara tveggja þingmanna, að biðlistar eftir aðgerðum styttist. Þá segi ég aftur: Ef mönnum finnst fáránlegt að eyða stórfé í að senda fólk úr landi, sem það er, alveg sama hvernig rétturinn til þess skapaðist, og láta framkvæma þar aðgerðir sem eru miklu dýrari en á Íslandi og hægt er að framkvæma á Íslandi með góðu móti en menn kjósa að gera það ekki af því að þeir hafa óbeit á þeim sem framkvæma aðgerðirnar á Íslandi - mér finnst það ekki boðlegt, hv. þingmaður. Ég verð að segja alveg eins og er að hvað sem við gerum, þótt okkur greini á um hvernig reka eigi heilbrigðiskerfi á Íslandi hljótum við að vera sammála um eitt meginmarkmið, það er að þeir sem njóta þjónustunnar, þeir sjúku, fái viðeigandi meðferð eins og hratt og örugglega og hægt er og með eins miklum og góðum árangri hægt er. Það tryggjum við best með því að leita hagkvæmustu leiðanna til þess að gera þetta. Jú, það er rétt að í gangi er átak hjá heilbrigðisyfirvöldum til að stytta þennan biðlista. Hann styttist um 150 andlit í fyrra, sem er sá fjöldi aðgerða sem unninn var á Klíníkinni. Það er staðreynd. Hvernig þetta hefur verið gert á Landspítalanum er mér ekki fullkunnugt um, en ég hef samúð með því sjúkrahúsi sem er með neyðarþjónustuna og bráðaþjónustuna á sínum herðum. Það er náttúrulega ekkert einfalt mál að samtvinna innkallaðar aðgerðir og bráðaaðgerðir. Það vita allir. Einmitt þess vegna er brýnt að menn leiti allra leiða fordómalaust til þess að vinna á biðlistum með sem hagkvæmustum hætti, sjúklingunum til heilla.
Frú forseti. Ég vil í lok umræðunnar þakka þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í henni og viðrað sjónarmið og skoðanir. Það er afar gagnlegt, eins og margir hv. þingmenn hafa komið inn á, að við þingmenn notum þennan vettvang til þess að ræða skoðanir okkar á samfélagsmálum og pólitík. Ég verð að segja að stórt séð hefur umræðan snúist um það og að því leyti til um kjarna málsins. Ég geri ráð fyrir að þetta frumvarp gangi nú til hv. velferðarnefndar þar sem það verður væntanleg rætt og leitað umsagna. Ég hlakka til að sjá í hverju þær felast. Þingmenn hafa lýst áhyggjum sínum við umræðuna, m.a. af jafnræðisreglunni og fleiri þáttum. Ég treysti því að þau atriði verði til umræðu í hv. nefnd, enda tek ég heils hugar undir með þeim þingmönnum sem hafa lýst áhyggjum að auðvitað þarf að gera það. Þetta þarf að vera alveg á hreinu. Varðandi það sem sumir myndu kalla pólitíkina í þessu, en margir þingmenn hafa m.a. spurt af hverju núna, hvað sé í gangi o.s.frv., þá er það svo, eins og ég hef raunar komið inn á fyrr í umræðunni, að Vinstri græn hafa haft það í stefnuskrá sinni frá árinu 2002 eða 2003 að við teljum að heilbrigðisþjónusta eigi fyrst og fremst að vera fjármögnuð af ríkinu. Við höfum aldrei sett okkur upp á móti einkarekstri í heilbrigðisþjónustu, en við teljum að heilbrigðisþjónusturekstur á hendi einkaaðila eigi ekki að vera andlag til arðgreiðslna fyrir þá.
Hæstv. forseti. Ég flyt frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, barnalífeyrir. Þetta er einnig fyrsta þingmál Framsóknarflokksins á þessu þingi og því áherslumál. Meðflutningsmenn mínir eru þingflokkurinn, þ.e. ásamt þeirri sem hér stendur hv. þingmenn Halla Signý Kristjánsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Willum Þór Þórsson og Þórunn Egilsdóttir. Ég ætla að fara yfir málið og greinargerðina og grípa svo aðeins niður í umsagnir sem bárust um málið í vor sem varpa kannski aðeins skýrar ljósi á frumvarpið. Lagt er til að á eftir 20. gr. laganna komi ný grein, 20. gr. a, ásamt fyrirsögn, sem er svohljóðandi: „Barnalífeyrir vegna sérstakra útgjalda. Tryggingastofnun ríkisins getur ákveðið sérstakt framlag vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Framlag skv. 1. mgr. er einungis heimilt að greiða vegna barna sem greiddur er barnalífeyrir með skv. 1. mgr. 20. gr. Framlag skv. 1. mgr. verður aðeins ákveðið ef sýslumaður hefur úrskurðað um slíkt framlag samkvæmt beiðni sem honum skal send innan þriggja mánaða frá því að svara varð til útgjalda nema eðlileg ástæða hafi verið til að bíða með slíka kröfu. Um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög gilda sömu reglur og um úrskurði vegna sérstakra útgjalda skv. 60. gr. barnalaga.“ Í 2. gr. stendur: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Frumvarp þetta var áður flutt á 148. löggjafarþingi og er nú endurflutt lítillega breytt. Um 900 börn á Íslandi sem nú eru á aldrinum 0–18 ára hafa misst foreldri. Barnalífeyrir er greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef foreldri er látið eða er elli-, örorku- eða endurhæfingarlífeyrisþegi. Einnig geta einstæðir foreldrar sótt um barnalífeyri í stað meðlags ef ekki er hægt að feðra barnið, það getur t.d. átt við um tæknifrjóvgun. Frá 1. janúar 2018 er barnalífeyrir 33.168 kr. á mánuði með hverju barni eða 398.016 kr. á ári. Samkvæmt 60. gr. barnalaga, nr. 76/2003, má úrskurða meðlagsskyldan aðila til greiðslu framlaga vegna skírnar, fermingar, gleraugnakaupa, tannréttinga, sjúkdóms eða greftrunar. Önnur tilefni geta einnig orðið grundvöllur slíkra framlaga en þó aðeins ef þau eru sérstaks en ekki almenns eðlis, enda er reglubundnum meðlagsgreiðslum ætlað að standa straum af almennri framfærslu barns. Dómsmálaráðuneytið gefur út leiðbeiningar til sýslumanna um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög og ber að uppfæra þær árlega miðað við vísitölu neysluverðs. Samkvæmt upplýsingum á vef sýslumanna á þessu ári þykja fjárhæðirnar hæfilega ákveðnar sem hér segir: 72.000–95.000 kr. vegna fermingar, 19.000–24.000 kr. vegna skírnar, 72.000–106.000 kr. vegna greftrunar. Ekki eru gefnar út leiðbeiningar vegna annarra framlaga sem hér eru talin. Sambærilega heimild er ekki að finna til handa barnalífeyrisþegum þar sem staðan er þó sú sama á þann veg að einn framfærandi ber hitann og þungann af öllum kostnaði sem upp kemur. Flutningsmenn telja að með því sé börnum einstæðra foreldra mismunað, þ.e. eftir því hvort báðir foreldrar eða annar er á lífi. Í 2. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna kemur fram að nauðsynlegt sé að gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað, t.d. vegna stöðu foreldra þess. Slík mismunun fer einnig gegn hugmyndum jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár Íslands. Flutningsmenn telja að hér sé verið að mismuna börnum sem hafa misst annað foreldri sitt og rétt að sambærileg heimild verði fest í lög um almannatryggingar á þann veg að framfæranda barnalífeyrisþega verði heimilt að óska eftir viðbótarbarnalífeyri vegna sérstakra útgjalda. Í frumvarpinu er miðað við að sömu sjónarmið verði höfð til hliðsjónar við mat á viðbótarframlagi og stuðst er við í 60. gr. barnalaga. Beiðni um slíkt framlag skal beint til sýslumanns sem úrskurðar um hvort ríkinu beri að greiða viðbótarframlag vegna sérstakra aðstæðna. Svona hljómar greinargerðin. Þegar málið var lagt fram á síðasta þingi, 148. þingi, á þessu ári, bárust að ég held sjö umsagnir frá ýmsum aðilum. Í þeim öllum kom fram að stuðningur væri við þessa lagabreytingu. Mig langar tað lesa umsögnina sem barst frá stjórn Ljónshjarta, sem eru samtök til stuðnings yngra fólki sem misst hefur maka og börnum þeirra. Það voru einmitt þau samtök sem urðu til þess að ég lagði fram frumvarpið í fyrstu. Þetta er ágætisumsögn og ítarleg, en þar stendur, með leyfi forseta: „Stjórn Ljónshjarta fagnar lagabreytingunni sem hér er lögð til, enda er hún til þess fallin að leggja af mismunun sem hefur verið við lýði gagnvart barnalífeyrisþegum, þ.e. börnum öryrkja og börnum sem misst hafa foreldri. Samkvæmt 60. grein barnalaga nr. 76 frá 2003 er heimilt að úrskurða þann sem meðlagsskyldur er til að inna af hendi sérstakt framlag vegna útgjalda við skírn barns, fermingu, gleraugnakaup, tannréttingar, vegna sjúkdóms, greftrunar eða af öðru sérstöku tilefni. Barnalífeyrisþegar hafa hins vegar ekki átt rétt á þessu sérstaka framlagi samkvæmt túlkun Tryggingastofnunar ríkisins á Barnalögum, þ.e. að hið opinbera teljist ekki meðlagsskyldur aðili þrátt fyrir skýra lagaskyldu þess til að greiða lífeyri til barna sem misst hafa foreldri jafnháan einföldu meðlagi. Við andlát foreldris barns undir 18 ára aldri myndast réttur til greiðslu barnalífeyris af hálfu hins opinbera, samanber lög um almannatryggingar, og ennfremur til barnalífeyris vegna náms/starfsþjálfunar og sér Tryggingastofnun ríkisins um greiðsluna fyrir hönd hins opinbera. Með greiðslu barnalífeyris til barna sem missa foreldri er vilji löggjafans ljóslega sá að jafna fjárhagslega stöðu þeirra og barna sem eiga báða foreldra á lífi, enda er upphæð barnalífeyrisins jöfn að krónutölu á hverjum tíma við einfalt meðlag með börnum annarra einstæðra foreldra. Eins og málum er háttað í dag er hér ótvírætt um mismunun að ræða eftir stöðu barna, þ.e. því hvort þau eiga báða eða eitt eða hvorugt foreldri á lífi. Slík mismunun fer í bága við stjórnarskrá Íslands en þar segir í 65. gr. að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Þá má einnig vísa til Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna en þar segir í 2. grein að aðildarríki skuli ,,gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima.“ Ljónshjarta benti í mars árið 2016 á þessa augljósu mismunun í erindi til Umboðsmanns barna, Margrétar Maríu Sigurðardóttur, sem og sex þingmanna í hópi talsmanna barna á Alþingi, sem tóku undir sjónarmið samtakanna um þörfina á lagabreytingu. Við ítrekum því fullan stuðning okkar við frumvarpið. Á vefsíðu sýslumanna, árið 2018, kemur fram að dómsmálaráðuneyti skuli gefa út leiðbeiningar til sýslumanna um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög og þyki fjárhæðir hæfilega ákveðnar sem hér segir: 72.000-95.000 kr. vegna fermingar, 19.000-24.000 kr. vegna skírnar, 72.000-106.000 kr. vegna greftrunar. Að mati samtakanna væri æskilegt að fram kæmi í frumvarpinu vilji löggjafans til þess að hækka ofangreindar upphæðir til samræmis við helming af raunverulegum lágmarkskostnaði, og þá sérstaklega vegna greftrunar barns sem kostar á bilinu 700.000–1.000.000 kr.“ Hér leggja samtökin til ákveðna viðbót, sem ég geri ráð fyrir að hv. velferðarnefnd taki til greina þegar hún fær málið til umfjöllunar, og þar segir: „Við leiðbeiningar sem dómsmálaráðuneyti skal gefa út til sýslumanna um viðmiðunarfjárhæðir vegna krafna um sérstök framlög skal haft til hliðsjónar að þær séu helmingur af ætluðum lágmarkskostnaði.“ Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að viðmiðunarfjárhæðin vegna greftrunar, 72.000–106.000, er langt frá því að vera helmingurinn ef upphæðin er 700.000–1.000.000 kr. Ég tek því undir athugasemd og ábendingu Ljónshjarta og vonast til þess að hv. velferðarnefnd geri það líka og bæti þar með frumvarpið eins og það er lagt fram. Tryggingastofnun ríkisins sendi einnig inn ágæta umsögn. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Tryggingastofnun gerir ekki athugasemdir við að stofnuninni sé veitt heimild til að greiða slíkt framlag eins og lagt er til hér. Lagaákvæðið sjálft er hins vegar ekki nægilega skýrt við afmörkun þess hóps sem ætlunin er að lagabreytingin gagnist samkvæmt greinargerðinni með frumvarpinu. Koma þyrfti fram að einungis sé heimilt að greiða þetta sérstaka framlag vegna barna sem greiddur er barnalífeyrir vegna skv. 20. gr. almannatryggingalaga á þeim grundvelli að annað eða bæði foreldri eru látin eða barn sé ófeðrað. Ljóst þarf að vera að ákvæðið eigi ekki við sé meðlagsskylt foreldri til staðar sem hægt væri að beina kröfu sinni að eins og heimilt er að gera skv. 60. gr. barnalaga. Þá er lagt til að beiðni um þetta sérstaka framlag verði beint til sýslumanns sem úrskurðar um hvort ríkinu beri að greiða viðbótarframlag vegna sérstakra aðstæðna. Eðlilegt er að slíkt ákvæði verði einnig sett í barnalögin.“ Ég tek undir þennan punkt frá Tryggingastofnun ríkisins og segi það sama og áður að ég vona að fyrrnefndir aðilar sendi hv. velferðarnefnd ítarlegar og góðar umsagnir eins og síðast með sömu punktum og að tekið verði tillit til þeirra og þeir skoðaðir vandlega og metið hvort rétt sé að breyta frumvarpinu samkvæmt þeim ábendingum. Eins og ég nefndi áðan bárust fleiri mjög jákvæðar umsagnir við málið á síðasta þingi, m.a. frá Barnaheill, sem styður efni frumvarpsins og vill að það verði samþykkt sem lög. Félag um foreldrajafnrétti styður einnig frumvarpið og Mannréttindaskrifstofa Íslands sendi jákvæða umsögn, sem og Öryrkjabandalag Íslands og Umboðsmaður barna. Ég held að ég ljúki máli mínu hér með, virðulegi forseti, og óska eftir því að frumvarpið gangi til velferðarnefndar til frekari skoðunar.