Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1256, um lendingar flugvéla á Keflavíkurflugvelli og varaflugvöllum, frá Helga Hrafni Gunnarssyni.
Hæstv. forseti. Ég hef vaxandi áhyggjur af stöðu fatlaðs fólks og öryrkja í samfélaginu og þeirri braut sem Alþingi er á sem fjárveitingavald. Enn eina ferðina fáum við fréttir af því að túlkasjóður er tómur svo að fólk sem þarf að nýta sér túlkaþjónustu getur ekki tekið þátt í samfélaginu með eðlilegum hætti. Í langtímaáætlunum sést það þegar kemur að ríkisfjármálum að fyrst stóð til að hækka bætur almannatrygginga um 3,5% á þessu ári en niðurstaðan varð sú að Alþingi lækkaði þá upphæð niður í 3%, sem er náttúrlega skammarlegt, og að áætlanir gera ráð fyrir að árlegar hækkanir verði einungis 1% umfram verðbólguspár. Þær jákvæðu fréttir eru nú að berast af vinnumarkaði að þar virðast samningar vera að takast, sem betur fer, um að lægstu laun muni hækka talsvert. Ég hef bara miklar áhyggjur af því að hér verði algjör kjaragliðnun, þ.e. að öryrkjar og fatlað fólk verði látið sitja algjörlega eftir. Til að svo verði ekki verðum við sem vinnum á Alþingi að sjá til þess að nægt fé verði tryggt inn í almannatryggingakerfið þannig að hægt sé að hækka bætur almannatrygginga svo að þeir sem þurfa að reiða sig á þær fjárhæðir geti lifað mannsæmandi lífi.
Hæstv. forseti. Í fréttum þessa daga heyrum við af einstaklingum og fjölskyldum sem lent hafa illa í því sökum efnahagshrunsins. Við heyrum fréttir af því að 81% þeirra sem misstu húsnæði sitt á nauðungarsölu á Suðurnesjum á árunum 2008–2011 búi núna á leigumarkaði. Margir þeirra eiga erfitt með að fá leiguhúsnæði því að nafn þeirra er á svörtum lista hjá m.a. Creditinfo, sem gerir þeim erfiðar fyrir að fá þak yfir höfuðið. Það eru nefnilega leiguaðilar hér á landi sem vilja ekki leigja einstaklingum og fjölskyldum sem standa í þeim sporum. Ef horft er í þessa tölu frá Suðurnesjum kemur fram að börn eru búsett á helmingi þessara heimila. 45% þeirra þurftu að skipta um skóla vegna aðstæðna, 32% þeirra misstu tengsl við vini, 15% þurftu að hætta í tómstunda- og/eða íþróttastarfi. Í sumum fréttum kemur fram að hluti þessara einstaklinga og fjölskyldna nýtti sér ekki þau úrræði sem í boði voru á síðasta kjörtímabili fyrir heimilin sem áttu í verulegum skuldavanda. Og hvers vegna ætli það hafi verið? Getur verið að úrræðin hafi verið ætluð verulega afmörkuðum hópi eða voru þau ekki nógu vel kynnt? Maður spyr sig. Jafnframt kemur fram í fréttum, og er það afar alvarlegt mál, að þeir aðilar sem nýttu sér þau úrræði sem í boði voru, eins og t.d. greiðsluaðlögun, hafa verið settir á svartan lista. Í svari við fyrirspurn sem ég fékk fyrir nokkru eða á síðasta þingi kom fram að þeir sem hafa farið í greiðsluaðlögun eða sérstaka skuldaaðlögun séu merktir sem slíkir í fjármálakerfinu í allt að sjö ár þrátt fyrir að hafa verið búnir að ljúka sínu skuldaferli. Þessar staðreyndir sýna hversu mikilvægt það var að fara í almenna skuldaaðgerð alveg eins og Framsóknarflokkurinn lagði til strax frá árinu 2009 og varð að veruleika fyrir nokkru síðan. Þessar upplýsingar sýna líka hversu mikilvægt það er að við öll leggjumst hér á eitt til að koma húsnæðisfrumvörpum í gegnum þingið fjölskyldum til hjálpar og þeim heimilum sem standa í þessum sporum, þannig að einstaklingar hafi raunverulegt val um búsetuform [[Forseti hringir.]]á húsnæðismarkaði fjölskyldum til heilla.
Herra forseti. Ég sagði við manninn minn yfir morgunkaffinu að ég ætlaði að ræða um agaleysi í ríkisfjármálum undir liðnum um störf þingsins í dag. Hann sýndi lítil svipbrigði og sagði: Það mun nú ekki rata á forsíður dagblaðanna. Og það er rétt, það mun sennilega ekki rata á forsíður dagblaðanna, en það ætti hins vegar að vera á forsíðum dagblaðanna, vegna þess að agaleysi í ríkisfjármálum, skortur á langtímaáætlunum og skammsýni hefur slæmar afleiðingar fyrir fólk og fyrirtæki í landinu. Einn mælikvarði á aga í ríkisfjármálum er hversu vel tekst til að halda fjárlög og að frávik frá fjárlögum í fjáraukalögum sé sem minnst. Á síðasta kjörtímabili tókst að minnka þessi frávik verulega en því miður virðist sem allt sé að fara úr böndunum aftur og á sama stað og við vorum á fyrir hrun. Skortur á vandaðri stefnumótun er einkennandi fyrir núverandi hæstv. ráðherra og virðist sem lítill skilningur sé fyrir slíkri vinnu í núverandi ríkisstjórn og ljóst er að fjárlög 2015 munu ekki standast. Nýlegasta vísbendingin var kynnt í fjárlaganefnd í gær. Á fjárlögum er aðeins gert ráð fyrir 145 millj. kr. í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða þó að hver maður hafi séð, þegar stjórnarmeirihlutinn samþykkti fjárlög, að það mundi ekki duga nema fyrir örfáum verkefnum. Nú hefur það komið í ljós að bæta á við 850 milljónum í ferðamannastaðina og 1,8 milljörðum í viðhald vega. Hvort tveggja gerði minni hlutinn tillögu um en meiri hlutinn felldi. Þetta sýnir, herra forseti, að skammtímahugsunin sem ríkir í hæstv. ríkisstjórn mun hafa aukinn kostnað í för með sér, bara hvað þetta varðar, því að ljóst er að ef við hefðum samþykkt þetta í desember og fólk hefði getað farið að skipuleggja verkin þá hefði það haft minni kostnað í för með sér en að skella þessu fram hér á miðju ári [[Forseti hringir.]]þegar ferðamenn eru byrjaðir að streyma til landsins.
Herra forseti. Það var einmitt þannig að við afgreiðslu fjárlaga fyrir yfirstandandi ár rétt fyrir jólin var hvort tveggja gagnrýnt að fjármagn til uppbyggingar á ferðamannastöðum og í þjóðgörðum og til framkvæmda í vegamálum væri ófullnægjandi og óraunhæft lítið. Fjárlögin mundu ekki halda með þessum lágu tölum. Engu að síður lokaði stjórnarmeirihlutinn fjárlögunum eins og raun ber vitni. En nú berast sem sagt fréttir af ákvörðun í ríkisstjórn um að bæta 2,6–2,7 milljörðum kr., talsverðri fjárhæð, við ríkisútgjöld í þau brýnu verkefni, að sjálfsögðu ánægjulegt fyrir þeirra hönd, en aðferðafræðin getur tæpast talist sú sem flokkast undir vandaða stjórnsýslu eða agaða ríkisfjármálastefnu eða ríkisfjármálaframsetningu. Ég vil því spyrja hæstv. formann fjárlaganefndar sem ég hef aðvarað um að ég vilji eiga við hana orðastað: Í fyrsta lagi. Nú er þetta annað árið í röð sem framkvæmdir á ferðamannastöðum verða að uppistöðu til fjármagnaðar með aukafjárveitingu. Er það góð regla? Er það góð þróun? Í öðru lagi. Hér er ekki aðeins verið að ákveða útgjöldin heldur skiptinguna niður á einstök verkefni fram hjá Alþingi og án umsagnarferlis. Er það góð aðferðafræði? Í þriðja lagi. Það sama á við um vegamálin. Hér er ekki aðeins verið að ákveða upphæðina heldur er ákveðið í hvaða tilteknu nýframkvæmdir í vegamálum hún skuli fara, fram hjá samgönguáætlun sem ekki hefur litið dagsins ljós og væntanlega án aðkomu samgönguráðs. Er þetta sú stjórnsýsla sem við viljum sjá? Í fjórða lagi vil ég spyrja hv. formann fjárlaganefndar: Hvernig rímar þetta við markmiðin um að bæta stjórnsýslu og aga vinnubrögð samkvæmt frumvarpi um opinber fjármál sem er einmitt hér til meðhöndlunar í þinginu? Hvaða einkunn fengi [[Forseti hringir.]]það mælt á mælikvarða þess sem frumvarpið gengur út á?
Virðulegi forseti. Þess ber að geta í upphafi að fyrir þinginu liggur nýtt frumvarp um opinber fjármál. Í dag er áætlunin að ræða hér ríkisfjármálaáætlun til næstu fjögurra ára þar sem lagðar eru línurnar um áherslur ríkisstjórnarinnar til framtíðar. Þeir þingmenn sem hafa fylgst með fjárlagaumræðunni vita að ég er mikill talsmaður þess að fjáraukalögin séu notuð í lágmarki, en þær breytingar sem hafa verið kynntar núna snúa að því að ríkisstjórnin stendur við þá stefnu að forgangsraða í þágu innviðanna. Flestir ættu að vita að viðkvæmir ferðamannastaðir liggja undir skemmdum þannig að ég tel að þessu fjármagni sé vel ráðstafað. Við vitum alveg hvers vegna þetta er til komið núna, það er vegna þess að ekki hefur náðst samkomulag í þinginu um afgreiðslu um frumvarp um náttúrupassa. Varðandi fjármagn til Vegagerðarinnar þá fagna ég því mjög því að ástand vegakerfis landsins eftir síðasta kjörtímabil er vægast sagt í molum, því engu fjármagni var varið í þann málaflokk á síðasta kjörtímabili. [[Hlátur í þingsal.]]Að auki var farið með aukningu til Vegagerðarinnar [[Forseti hringir.]]milli 2. og 3. umr. í þinginu fyrir síðustu áramót þannig að það er alveg ljóst hvert þessi ríkisstjórn stefnir. Hvað varðar matið á því að búið er að eyrnamerkja þetta fjármagn til ákveðinna staða þá hefur sú vinna farið fram innan ráðuneytanna, að finna hvar þörfin er og hvar brýnasta þörfin er, þannig að það er gert á mjög faglegum grunni, þetta er ekki gert bara eitthvað út í loftið. Í máli hæstv. fjármálaráðherra þegar hann kynnti þessar aðgerðir fyrir fjárlaganefnd þá kom það skýrt fram að þetta væri einskiptisaðgerð sem mundi nýtast í þessa málaflokka með þessum hætti og ég fagna því.
Virðulegur forseti. Ég ræddi í gær áform ríkisstjórnarinnar um að setja meiri peninga núna í uppbyggingu ferðamannastaða og ætla ekki að hafa um það fleiri orð en get þó ekki alveg orða bundist því að það eru auðvitað engin rök að um einskiptisaðgerð sé að ræða. Ég get þá alveg sem fjármálaráðherra farið og pantað þúsund styttur sem verður dritað út um allt land og sagt að það sé einskiptisaðgerð og sett hana á fjáraukann. Það eru náttúrlega rök sem halda ekki vatni. Það sem ég ætlaði að ræða hér er frumvarp sem Siv Friðleifsdóttir flutti þegar hún sat á þingi og er um breytt þingsköp. Ég hef mikið velt því fyrir mér að endurflytja það mál og hef rætt við Siv og við erum alveg sammála og eins fleiri þingmenn, veit ég, um að við þurfum að reyna að koma einhverjum böndum á ræðutímann, þ.e. skipuleggja hann fyrir fram þannig að starf okkar verði markvissara og reyna líka að koma í veg fyrir óþarfamálþóf, getum við sagt. Það gengur hins vegar ekki ef minni hlutinn fær engin vopn í hendur, svo ég noti líkingamál. Píratar hafa talað fyrir því að þingið geti fengið það vald að skjóta málum í þjóðaratkvæðagreiðslu, einn þriðji hluti þingmanna. Það gæti verið það vopn sem minni hlutinn þarf á að halda og mundi pína stjórnvöld hverju sinni til að setjast niður með minni hlutanum og fara yfir stöðuna og reyna að ná sátt í málum, því að það hefur nú ekki gengið svo vel að særa formenn stjórnarflokkanna til samtals við okkur eins og staðan er í dag. Ég held að þessi tvö mál hangi saman, frumvarpið sem Siv var með sem er mjög gott, finnst mér, og hugmyndin sem Píratar hafa kannski verið hvað duglegastir við að halda á lofti, sem er að við þingmenn, Alþingi, getum skotið málum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég hef engar áhyggjur af því að það yrði ofnotað, ég held að engin hætta sé á því, en ég velti fyrir mér hvort þetta sé ekki eitthvað sem við ættum að skoða og ekki bíða eftir því að einhver allsherjarendurskoðun á þingskapalögum fari fram. Það tekur allt of langan tíma.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé óhætt að segja að það hafi verið léttara yfir þinghaldinu í gær eftir að hæstv. forseti tók þá ákvörðun að fresta um sinn umræðu um rammaáætlun. Í það minnsta er hægt að segja að það hafi verið tilbreyting að ná samfelldri umræðu um mál þar sem hv. þingmenn tóku til óspilltrar efnislegrar umræðu og vil ég nota tækifærið og taka undir með öðrum hv. þingmönnum sem hafa hrósað virðulegum forseta fyrir vikið. Eins og hæstv. forseti tilkynnti er málið áfram á dagskrá en frestað og vonandi nýtum við hv. þingmenn tímann vel á meðan og vinnum þeim málum framgang sem hafa beðið umræðu. Ekki veitir af þar sem listinn er langur og fjöldamörg mál liggja fyrir. Þá eru enn mál að koma úr nefndum og von á mikilvægum málum inn í þingið eins og húsnæðisfrumvörpum hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra og frumvörpum sem lúta að losun gjaldeyrishafta frá hæstv. fjármálaráðherra. Staðan á vinnumarkaði á auðvitað hug okkar allra og það skiptir afar miklu að vel takist til. Vissulega eru jákvæðar vísbendingar um að það sé að rofa til og ánægjulegt í því samhengi að sjá samningsdrög VR, Flóabandalagsins og fleiri við Samtök atvinnulífsins þar sem áherslan er á að hækka lægstu laun og verja millitekjur. Það eru þau markmið sem var lagt upp með þannig að það er vissulega mjög ánægjulegt að sjá og heyra þær jákvæðu fréttir. Þá er frestun Starfsgreinasambandsins á verkfalli til að auka á bjartsýnina og vonandi koma fljótlega jákvæðar fréttir af samningafundum hins opinbera, en full ástæða er til að vaka vel yfir áhrifum langvarandi verkfalla á heilbrigðiskerfið.
Hæstv. forseti. Nú þegar ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar hefur setið að völdum í tvö ár eru margar góðar vísbendingar um þróun í þjóðfélaginu. Allir hagvísar eru jákvæðir, séð er fram á hagvöxt upp á 4% næstu tvö ár, atvinnuþátttaka hefur aldrei verið meiri á Íslandi, hér hafa þúsundir starfa verið sköpuð á síðustu tveimur árum, atvinnuleysi minnkar, atvinnuuppbygging er farin af stað eftir stöðnun. Nú treysta menn sér til að byggja upp í ferðaþjónustunni, menn treysta sér til þess að fjárfesta í fiskveiðum og -vinnslu með tilheyrandi umsvifum hjá verktökum og fyrirtækjum sem eru í framleiðslu á fiskvinnslutækjum. Verðbólga hefur ekki verið jafn lág samfellt síðan mælingar hófust, má segja. Skuldir heimila hafa lækkað umtalsvert og munar þar miklu um vel heppnaða skuldaleiðréttingu ríkisstjórnarinnar sem hefur komið heimilum með meðaltekjur og lægri tekjur mjög til góða. Síðan berast fréttir af því að nú hilli undir skref í að afnám gjaldeyrishafta geti farið að hefjast. Allt eru þetta jákvæðar vísbendingar og jákvæðar fréttir og til þess fallnar að auka fólki bjartsýni og blása því baráttuanda í brjóst. Það er því full ástæða til þess að fagna öllum þessum góðu vísbendingum sem blasa við í þjóðlífinu og þær eru gott veganesti inn í sumarið.
Herra forseti. Ég ætlaði að tala um allt annað mál en ég hyggst fjalla um núna vegna þess að mér eiginlega ofbýður það sem formaður fjárlaganefndar kemur fram með hér og svarar ekki þeim spurningum sem til hennar er beint. Hv. þingmaður talar mikið um aga í ríkisfjármálum og hvernig ber að fara með þau. Við í minni hlutanum styðjum hana í því, en við getum ekki fallist á að það sem hér var verið að gera endurspegli þann aga. Það er líka athugunarvert þegar hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar ber það upp hér að náttúrupassinn hafi átt að verða tekjulindin sem varð til þess að ekki voru settir fjármunir í til dæmis Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, þá er það bara ekki þannig. Náttúrupassinn kom fyrir það fyrsta seint inn, en honum var auðvitað ætlað að skila tekjum inn í ríkissjóð sem þarf svo heimild í fjárlögum til að nýta, hvert svo sem þeir peningar hefðu átt að fara og á hvaða staði. Það að svara því ekki að hér sé gengið fram hjá þinginu, algjörlega, í ákvarðanatöku, þ.e. hvert fjármunirnir eiga að fara og í hvaða verkefni þeim er varið, það finnst henni greinilega boðlegt. Okkur finnst það ekki. Í annan stað þegar hún talar um að ekki hafi verið settir fjármunir í samgönguframkvæmdir á síðasta kjörtímabili þá verður manni eiginlega orða vant. Ég held að settir hafi verið einir 80 milljarðar á síðasta kjörtímabili í samgönguframkvæmdir. Hins vegar hefur ekkert verið gert það sem af er þessu kjörtímabili. Héðinsfjarðargöngin voru kláruð, farið var í Hófaskarð, byrjað var á Suðurlandsvegi, Dettifoss, Norðfjarðargöngin svo fátt eitt sé nefnt. [[Gripið fram í: Vestfjarðaleið.]]Já, það eru svo mörg verkefni. Það er eins og stundum hefur verið sagt, það verður örugglega sett Íslandsmet í framkvæmdum, en það verður hins vegar Íslandsmet í því að gera ekki neitt núna í samgönguframkvæmdum. Hæstv. forseti sagði á fundi þingflokksformanna, ég held á þriðjudaginn, að gert væri ráð fyrir að samgönguáætlun kæmi fram og ég spyr: Hvar er hún? Á að ganga fram hjá Alþingi í þeim ákvarðanatökum? Það er ekki boðlegt. [[Gripið fram í.]]Er hún komin?
Forseti vill upplýsa að samgönguáætlun var dreift í gær og tilkynnt héðan af forsetastóli.
Herra forseti. Stjórnarliðar hafa verið að koma hingað upp og mæra afrek ríkisstjórnarinnar. Ég held að það sé nú ekki hægt að hrósa sér mikið af þeim, það má kannski þakka fyrir að hún hafi ekki eyðilagt meira en gert hefur verið á þeim tveimur árum sem hún hefur verið við völd og að árangur fyrri ríkisstjórnar sé sem betur fer að skila sér í lágri verðbólgu og atvinnuuppbyggingu í landinu. Stundum finnst manni eins og ríkisstjórninni finnist að hún hafi fundið upp hjólið frá og með árinu 2013, að það hafi bara ekkert verið þar á undan og menn hafi ekki þurft að takast á við efnahagshrun í landinu. En ég ætlaði að koma hingað upp vegna þess að nýjasta útspil ríkisstjórnarinnar í kjaramálum virðist vera það að fara að hræra í skattkerfinu og fella niður miðþrepið. Þetta þrepaskipta skattkerfi, sem sett var á í tíð síðustu ríkisstjórnar, er til þess að jafna kjörin í landinu og mæta ólíkum tekjuhópum. Það má alveg segja að hreyfa megi eitthvað við skattprósentu og hreyfa eitthvað við þrepunum, það er ekkert að því, en það er bara grjóthörð hægri stefna að ætla að afnema skattþrep og þýðir ekkert annað en að skattbyrðin léttist á þeim tekjuhærri en þyngist á þeim tekjulægri. Með því að fækka þeim er verið að fara aftur í fyrra horf eins og var í stjórnartíð Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins þar sem skattbyrði á þeim tekjulægstu, á millitekjuhópum, hækkaði gífurlega, það eru bara tölulegar staðreyndir sem sýna það. Við skulum ekki gleyma því að skattar eru ekki bara einhver skattpíningartæki vondra stjórnarherra hverju sinni. Við erum að nota skattana til að byggja upp velferðarkerfi, samgöngur í landinu og menntakerfið. Við skulum ekki gleyma því. Þessi ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]ætlar greinilega að skera niður áfram í menntakerfinu, velferðarkerfinu og samgöngunum með því að lækka skatta á þá tekjuhærri um tugi milljarða.
Virðulegi forseti. Það er margt gott að gerast í þjóðfélaginu. Samningar á almenna vinnumarkaðnum eru að nást. Ég fagna því sérstaklega að lægst launaða fólkið er að fá verulega búbót, fiskvinnslufólkið sem virkilega á launahækkanir skilið er að ná þeim markmiðum sem það setti fyrir þessa samninga og ég hef oft rætt hér um. Virðulegi forseti. Ríkisstjórnin leggst á árarnar í samningaviðræðunum og hæstv. fjármálaráðherra kemur inn á réttu augnabliki, yfirvegaður með gott innlegg sem við fögnum öll. Þar á meðal eru breytingar á skattkerfinu sem munu verða til þess að þeir sem hafa millitekjur munu fá aukinn kaupmátt, það er til mikilla bóta. Þá eru líka uppi hugmyndir um að lækka eða taka af tolla og önnur gjöld á innflutningi sem er auðvitað mikilvægt að skili sér til neytenda. Það er gríðarlega mikilvægt, ég legg áherslu á það. Við hljótum öll að fagna því að settir eru 1,8 milljarðar í vegaframkvæmdir á þessu ári og 850 milljónir í uppbyggingu ferðamannastaða. Ég held að það hljóti að vera fagnaðarefni, við hljótum að geta tekið undir það. Mér finnst mjög mikilvægt að Vegagerðin fái þá peninga til umráða sem þarna eru settir fram. Ég vil líka taka undir þá umræðu sem ég hef heyrt, að við þurfum aðeins að átta okkur á því hvað við ætlum að malbika mikið á hálendinu. Við eigum ekki að malbika hér endalaust út um allar trissur, við þurfum auðvitað að taka þá umræðu hvað eigi að malbika mikið af landinu. Ætlum við að malbika norður yfir Sprengisand? Hafa menn áhuga á því? Ég held að við þurfum að skoða hvaða stefnu við ætlum að taka í því. Virðulegi forseti. Ég vona að þær jákvæðu bylgjur sem nú verður vart við á vinnumarkaði og í samfélaginu eigi líka erindi hingað inn í þingsal og stuðli að jákvæðu og góðu andrúmslofti við að klára þingstörfin.
Virðulegi forseti. Það er alveg ótrúlegt að hér komi hv. þingmenn og fullyrði að skorið hafi verið niður í velferðarkerfinu í tíð núverandi ríkisstjórnar. [[Gripið fram í: Rétt.]]Það getur hver og einn - heyrðu, hv. þingmaður sem gengur hér fram hjá er einfaldlega bara að skrökva. Það getur hver sem vill kynnt sér það mál með því að fletta upp í fjárlögum. Sá sem trúir því að með því að hækka skatta þýði það endalaust meiri tekjur, ég hvet þá viðkomandi til að skoða þjóðfélög sem við viljum alls ekki bera okkur saman við. Hér ræðum við um fundarreglur hjá okkur alþingismönnum. Það er mjög æskilegt ef við getum náð saman um einhverjar breyttar reglur, við höfum reynt það áður, til að gera þingstörfin skipulagðari. Við skulum hins vegar hafa það í huga að ekki er nóg að breyta reglunum, viðhorfið verður að breytast líka. Ef menn nota fundarstjórn forseta eins og gert er núna þá er það auðvitað misnotkun á því og það skiptir ekki máli hversu mikið við breytum því, það er bara hrein og klár misnotkun á því tæki. Það vekur athygli mína að þingflokkur Bjartrar framtíðar sem sagðist ekki ætla að stunda málþóf hefur allur tekið þátt í því að undanskildum hv. þm. Óttari Proppé. En ég ætla að ræða tvennt á þessum mínútum. Á forsíðu Morgunblaðsins er stórfrétt um að bankarnir hafi verið seldir án lagaheimildar. Þetta er umsögn Bankasýslu ríkisins, þeirrar sem mikið hefur verið rædd hér, og ég held að þetta þurfi að skoða. En líka hafa að undanförnu verið greinaflokkar um lobbíista fyrir erlenda kröfuhafa hér á landi. Ég held að við verðum að stíga þau skref eins og aðrar þjóðir sem gera það, að viðkomandi lobbíistar verða að tilkynna sig, þeir verða að láta vita fyrir hverja þeir starfa. Það er gert í þeim Evrópuríkjum sem við viljum bera okkur saman við og sömuleiðis í Bandaríkjunum. Það er augljóst að því miður hafði hæstv. forsætisráðherra rétt fyrir sér þegar hann talaði [[Forseti hringir.]]um það hvernig kröfuhafarnir unnu hér á landi. Við verðum að hafa meira gagnsæi í þessu og ég mun beita mér fyrir því.
Virðulegi forseti. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson virtist hafa töluvert mikið út á fundarstjórn forseta að setja á síðasta kjörtímabili þegar hann kom 215 sinnum í ræðustól til að ræða um fundarstjórn, þannig að talandi um misnotkun á því fyrirbæri þá þurfa menn kannski eitthvað að líta í eigin barm. En batnandi mönnum er best að lifa. Virðulegi forseti. Þann 19. maí síðastliðinn óskuðum við í þingflokki Samfylkingarinnar og síðan stjórnarandstaðan eftir því að munnleg skýrsla yrði gefin hér um stöðuna á vinnumarkaði af hæstv. forsætisráðherra. Ég vil spyrja hvers vegna ekki hefur verið orðið við því. Ég veit ekki til þess að okkur hafi heldur verið svarað um það hvenær og hvort þeirri beiðni verður svarað og hvort við henni verði orðið. Ég tel mjög mikilvægt að við förum að ræða þessi mál hérna inni. Þó að samningar séu að nást á hinum almenna markaði eru enn þá deilur milli ríkisins og opinberra starfsmanna. Sömuleiðis heyrum við af því að ríkisstjórnin sé núna að hugsa um að snúa af þeirri braut að horfa á skattkerfið sem tekjujöfnunartæki og fara að taka miðþrepið út. Það væri þess vegna mikilvægt að við fengjum að eiga hér samtal um þetta allt saman. Ef ekki núna, hvenær þá, að forsætisráðherra léti nú svo lítið að koma hingað í þingsal og eiga við okkur þingmenn samtal um þessi stærstu mál sem á döfinni eru? Ég hef áhyggjur af þeirri þróun ef menn ætla að fara að fækka skattþrepum og hverfa frá þeirri stefnu að nýta skattkerfið sem tekjujöfnunartæki, ekki síst í ljósi þeirra orða sem komið hafa fram meðal annars hjá OECD þar sem þeir settu fram í skýrslu sinni í desember síðastliðnum þá afstöðu að hagkerfi heimsins í hinum vestræna heimi væru öflugri ef ekki væri fyrir svona [[Forseti hringir.]]mikla misskiptingu sem einkennir [[Forseti hringir.]]þau eins og t.d. í Bretlandi. Við ætlum ekki að hlusta á þau viðvörunarorð, heldur ætlum [[Forseti hringir.]]við að keyra inn á braut hægri stefnunnar og frjálshyggjunnar aftur. Ég hef áhyggjur af því.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir gerði í gær að umtalsefni rassvasabókhald ríkisstjórnarinnar þegar kemur að úthlutun fjármuna til ferðamannastaða, 850 milljónir sem menn hafa ákveðið af örlæti sínu að setja í þann málaflokk á síðustu dögum þingstarfa þrátt fyrir mjög málefnalega gagnrýni minni hlutans í aðdraganda fjárlaga á síðasta ári, sem var um það að ekki væri nægilegt fjármagn sett í þetta, ekki væri verið að undirbyggja eða plana eða undirbúa ákvarðanatöku um ráðstöfun fjármuna nægilega vel. Til að undirstrika sleifarlagið í rekstri núverandi ríkisstjórnar þá er hér dreift, þegar tveir dagar eru eftir af starfsáætlun Alþingis, tillögu til þingsályktunar um fjögurra ára samgönguáætlun fyrir árin 2015–2018. Hvenær átti eiginlega að fjalla um þá tillögu, virðulegur forseti? Hvenær sáu menn fyrir sér að umhverfis- og samgöngunefnd mundi taka hana til efnislegrar umfjöllunar? Af hverju er verið að fífla þingheim með þessum hætti? Til hvers er verið að gera þetta? Er ekki eðlilegra að forsætisráðherra sendi bara út SMS til Vegagerðarinnar um hvað eigi að gera? Það að dreifa svona áætlun á næstum því lokadegi þingsins er auðvitað ekkert annað en lítilsvirðing við þingið. Það er algjör lítilsvirðing við umhverfis- og samgöngunefnd, það er í raun og veru verið að segja, og líka með tillögum ríkisstjórnarinnar um framlög til ferðamannastaða, að ríkisstjórnin treysti ekki [[Forseti hringir.]]þinginu til að fjalla um þessi mál. [[Forseti hringir.]]Henni finnst þetta bara ekkert koma þingmönnum við [[Forseti hringir.]]á nokkurn einasta hátt. Hvenær átti að fjalla um samgönguáætlun?
Virðulegur forseti. Það er jákvætt og fagnaðarefni ef verkalýðshreyfingunni er að takast að knýja fram skattalækkanir af hálfu ríkisstjórnarinnar til að liðka fyrir gerð kjarasamninga. Þær skattalækkanir ná til fólks sem er með yfir 309 þús. kr. á mánuði og upp úr tekjuskalanum, mest auðvitað fyrir þá sem eru með 700 þús. kr. og meira. Það undirstrikar enn frekar það sem ég lagði áherslu á í gær, sem er mikilvægi þess að tekið verði á kjörum örorku- og ellilífeyrisþega í framhaldi af þessum aðgerðum vegna þess að röksemdir eru fyrir því að nota skattbreytingar fyrst og fremst til að bæta kjör millitekjuhópanna vegna þess að lægst launaða fólkið á vinnumarkaðnum er að fá mestu hækkanirnar út úr samningunum. En það þýðir að tugir þúsunda Íslendinga fá hvorki kjarabætur út úr skattbreytingunum né út úr kjarasamningunum. Það er það fólk sem fyrst og fremst þarf að treysta á Tryggingastofnun ríkisins og kannski óverulegar fjárhæðir úr lífeyrissjóðum, þ.e. öryrkjar og ellilífeyrisþegar sem hvorki fá þær hækkanir sem lægst launaða fólkið er að fá né njóta nokkurra skattalækkana því að þeir eru undir 309 þús. kr. Ég brýni þingheim þess vegna enn til þess að sá hópur, öryrkjar og ellilífeyrisþegar, með 300 þús. kr. og minna í tekjur á mánuði verði ekki skilinn eftir þegar búið er að taka á þeim málum sem snúa að millitekjuhópnum í skattamálum og því að mjaka lægstu laununum á lengri tíma upp í 300 þús. kr. sem allir eru sammála um að sé nauðsynlegt.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um þingsályktunartillögu um lagningu raflína. Við í Vinstri grænum teljum brýnt að tillit sé tekið til náttúruverndarlaga sem taka eiga gildi núna 1. júlí og að brýnt sé að horfa til jaðarsvæða umhverfis þjóðgarða og friðlýstra svæða þar sem mikil sjónmengun getur orðið af loftlínum. Við teljum líka mikilvægt að samanburður sé gerður á kostnaði við jarðstrengi og hann verði aukinn og í sumum tilfellum að hámarkshlutfall verði enn hærra en við leggjum til, sem er þrisvar sinnum miðað við kostnað við lagningu raflínu. Við erum með breytingartillögur í þessum efnum sem ég mun kynna þegar þær verða bornar upp.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni höfum markað stefnu um að miðhálendið verði þjóðgarður. Við teljum þess vegna mjög mikilvægt að fara með gát þegar kemur að stefnu um uppbyggingu flutningskerfis raforku. Í þeirri þingsályktunartillögu sem hér kemur til atkvæða eru ákvæði sem hægt er að túlka þannig að þau gangi skemur en úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála hefur úrskurðað um hvað varðar skyldu til að meta jarðstrengi til jafns við loftlínur í nýgengnum úrskurði. Ég tel þess vegna ekki fært að standa að samþykkt þessarar tillögu í þessu formi enda er varhugavert ef hægt væri að túlka atbeina Alþingis þannig að verið væri að setja ofan í við úrskurðarnefndina. Þvert á móti er mjög mikilvægt að það komi fram í ræðustól Alþingis að það er eindreginn vilji okkar að áfram verði haldið að styðja við það [[Forseti hringir.]]að raflínur verði lagðar í jörð og að sá kostur verði ávallt kannaður til fulls sem sambærilegur kostur við lagningu loftlína.
Virðulegur forseti. Við vinnslu þessara tveggja mála sem atkvæði eru greidd um, það mál sem hér er til umfjöllunar og það næsta, hafa verið gerðar margvíslegar jákvæðar breytingar að ósk minni hlutans í þinginu. Ber að þakka fyrir það, það er mikilvægt. Hins vegar eru enn mikil álitaefni uppi sem verða til þess að við munum ekki styðja þessi mál en ekki heldur standa í vegi fyrir að þau verði samþykkt. Við munum sitja hjá en erum ánægð með þær breytingar sem gerðar hafa verið. Það er mikilvægt að menn hafi í huga að á síðasta ári voru tekjur Íslendinga af erlendum ferðamönnum 303 milljarðar. 80% af þessum ferðamönnum komu hingað til landsins til að upplifa ósnerta náttúru. Það eru sjónarmið sem við verðum að hafa í huga þegar kemur að þessum málaflokki. Það er af þeim sökum sem við viljum [[Forseti hringir.]]flýta okkur hægt og við hefðum viljað fá frekari umfjöllun í nefndum um nýlega úrskurði, dóma og álitaefni.
Virðulegi forseti. Hálendið er afskaplega verðmætt. Við Íslendingar erum með þá sérstöðu að við erum með mun stærri ósnortin víðerni en á flestum stöðum í Evrópu. Sú umhverfismengun sem felst í rafmagnslínum með þeim hefðbundnu flutningstækjum sem við erum með núna hefur verið fullkomlega vanmetin og það er mjög mikilvægt að við lítum til þess að við getum gert hlutina með öðrum hætti sem ekki mun skaða umhverfið eins mikið og við höfum því miður gert á sumum stöðum. Þetta mál er liður í því að minnka þá umhverfismengun og þess vegna styð ég það, virðulegi forseti.
Herra forseti. Hér leggjum við vinstri græn til að kostnaðarhlutfall jarðstrengja versus loftlína verði aukið, að það geti orðið þrisvar sinnum dýrari en loftlína og við leggjum það til. Meiri hlutinn gerði vissulega breytingar á kostnaðarhlutfalli úr 1,5 í 2. Við teljum það ekki nægilegt og höfum líka þann fyrirvara að við ákveðnar aðstæður geti kostnaðarhlutfall verið enn þá hærra, það þurfi að meta það í stærra samhengi á þeim leiðum sem verið er að bera saman en ekki bara afmarkaðan, stuttan kafla. Við teljum það mjög mikilvægt til að reyna að ýta undir lagningu jarðstrengja sem víðast og leggjum til að kostnaðarhlutfallið verði aukið, verði þrisvar sinnum meira.
Herra forseti. Þótt það kunni fljótt á litið að líta út að vera til bóta að hækka hlutfallið úr 1:1,5 í 1:2 ber að gefa gaum að seinni tölulið breytingartillögunnar, en þar falla út orðin ,,og rekstrarkostnað yfir líftíma mannvirkisins“. Það má efast um að í reynd sé verið að lyfta þakinu þegar kostnaðurinn er borinn saman með því að fella út á móti að þá skuli líta til heildarrekstrarkostnaðar yfir líftíma mannvirkjanna sem borin eru saman. Þetta snýr þannig í tilviki jarðstrengjanna að stofnkostnaðurinn er hærri en síðan er rekstrarkostnaðinn minni. Ég held því miður að hafi það verið tilgangurinn að rýmka reglurnar jarðstrengjunum í hag hafi það kannski mistekist með því að bæta þarna við seinni tölulið breytingartillögunnar. Ég treysti mér ekki til að styðja þetta sem ég hefði þó gert ef ég hefði haft sannfæringu fyrir því að þetta væri rýmkun.
Herra forseti. Hér leggjum við vinstri græn til að meginflutningskerfi raforku verði metið í hverju tilviki fyrir sig, hvort rétt sé að leggja loftlínu eða jarðstreng, og að þar sé horft til að hægt sé að réttlæta dýrari kostinn, eins og ef línuleið er innan skilgreinds þéttbýlis og innan svæðis þar sem friðlýstar náttúruminjar eru samkvæmt náttúruverndarlögum og að við val á línuleið sé sérstaklega tekið tillit til jaðarsvæða, friðlýstra svæða, samanber til dæmis Vatnajökulsþjóðgarð. Það er tillaga okkar í 2. lið og tel ég mikilvægt að komið verði til móts við hana og hún samþykkt.
Herra forseti. Hér leggjum við vinstri græn til að við bætist nýr kafli, endurskoðun stefnunnar, sem hljóðar svo: „Alþingi ályktar að horft verði til endurskoðunar á náttúruverndarlögum og stefna þessi yfirfarin þegar henni verður lokið. Þannig muni skilgreiningar nýrra laga hafa áhrif á stefnuna, svo sem hvað varðar náttúruverndarsvæði og óbyggð víðerni.“ Við horfum til miðhálendisins og þeirra hugmynda sem því miður eru uppi um að leggja línu yfir Sprengisand. Við teljum mjög mikilvægt að þetta ósnortna víðerni okkar, sem er gimsteinn í íslenskri náttúru, sé friðað fyrir öllum línulögnum.
Virðulegi forseti. Viðhorfin breytast svo hratt í þessum málum að við stöndum frammi fyrir því að nýlegar eru fallnir úrskurðir sem sýna alveg ný viðhorf til lagningar jarðstrengja umfram loftlínur, jafnt hjá úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála sem og í nýlegri ákvörðun Eftirlitsstofnunar EFTA sem afsannar það að það séu einhverjar lagalegar hindranir fyrir því að jarðstrengir séu lagðir umfram loftlínur. Þetta kallar á það að við hugsum þessi mál algjörlega frá grunni. Nettógjaldeyristekjur þjóðarinnar af ferðaþjónustu eru orðnar þrefaldar á við það sem er af stóriðju. Við hljótum að setja í forgang verndargildi miðhálendisins og þegar við stöndum frammi fyrir því á Alþingi að hafa verið í deilum við meiri hlutann í tvær vikur þar sem komið hefur í ljós fordæmalaus ásælni meiri hlutans í virkjunarkosti á miðhálendinu og að þeir leggja lykkju á leið sína til að reyna að koma á virkjunum, þvert á lög og reglur, í Skrokköldu og við Hagavatn, getum við ekki greitt atkvæði með [[Forseti hringir.]]stefnumörkun þessa meiri hluta sem hefur sýnt að hann er tilbúinn að rangtúlka og afvegaleiða alla umræðu um vernd á hálendinu.
Herra forseti. Að þessari atkvæðagreiðslu lokinni er ekki hægt að styðja þetta mál eins og það liggur fyrir. Ekkert hefur verið komið til móts við sjónarmið okkar. Við vinstri græn höfum reynt að lagfæra þetta mál og höfum flutt hér breytingartillögur við málið. Ekkert er horft til nýfallins hæstaréttardóms eða álita EFTA í þessum efnum. Menn eru í raun að knýja áfram stefnu sem er gamaldags, að reyna að komast inn á hálendið með línulagnir og virkjanir. Því erum við vinstri græn alfarið mótfallin og ég held að tíminn vinni með sjónarmiðum eins og okkar vinstri grænna. Við munum gera allt til þess að koma í veg fyrir eyðileggingu á miðhálendinu. Virkjunarsinnar svífast einskis, eins og við þekkjum í umræðunni hér á dögunum um breyttar tillögur varðandi rammaáætlun [[Forseti hringir.]]og vinnu í því efni. Það er því ekki hægt að styðja þetta mál eins og um það er búið.
Herra forseti. Hér er lögð fram breytingartillaga við þetta frumvarp um kerfisáætlun og hún hljóðar svo: „Þrátt fyrir ákvæði laga þessara skal ákvarðanataka og allur frekari undirbúningur undir lagningu raflína um miðhálendi Íslands frestast þar til Alþingi hefur lokið umfjöllun -“ [[Gripið fram í.]]Fyrirgefið? [[Gripið fram í: Þú ert að lesa …]]Já. [[Gripið fram í: Haltu áfram. Þetta er ágætislesning.]]Já, er það ekki bara? [[Kliður í þingsal.]]Ég biðst forláts. [[Gripið fram í.]] En tillagan frá minni hluta atvinnuveganefndar hljóðar svo: „a. Í stað orðanna „raforkunotkunar, markaðsþróunar og raforkuflutnings til annarra landa eftir því sem við á“ í 3. mgr. a-liðar (9. gr. a) komi: raforkunotkunar og markaðsþróunar. b. Við b-lið (9. gr. b) bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Ákvörðun Orkustofnunar um samþykkt eða synjun kerfisáætlunar [[Forseti hringir.]]er kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála“ en ekki úrskurðarnefndar raforkumála.
Herra forseti. Við leggjum saman fram breytingartillögu, sú sem hér stendur, Steingrímur J. Sigfússon og Svandís Svavarsdóttir: „Við 5. tölulið bætist ný málsgrein, svohljóðandi: Þrátt fyrir ákvæði laga þessara skal ákvarðanataka og allur frekari undirbúningur undir lagningu raflína um miðhálendi Íslands frestast þar til Alþingi hefur lokið umfjöllun um tillögu þá til þingsályktunar um stefnu stjórnvalda um uppbyggingu flutningskerfis raforku er lögð skal fyrir Alþingi í fyrsta sinn fyrir 15. október 2016.“ Við teljum gífurlega mikilvægt að menn fari ekki í undirbúning á lagningu lína yfir hálendið án þess að það komi fyrst til umfjöllunar á Alþingi og að menn byrji ekki einhvern undirbúning án þess að aðkoma Alþingis sé tryggð, að við getum fjallað um málið á lýðræðislegan hátt.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þessa breytingartillögu í samræmi við nýmarkaða stefnu okkar um að miðhálendið verði lýst þjóðgarður. Ég undirstrika samt sem áður afstöðu okkar að í þeim breytingum sem náðust í samvinnu innan atvinnuveganefndar, og meiri hluti atvinnuveganefndar stendur að, felist sú afstaða að línulagnir á miðhálendinu muni þurfa að koma fyrir Alþingi í framhaldinu. Við styðjum hins vegar að tekinn verði algerlega af allur vafi um það með þessari breytingartillögu en jafnvel þótt hún verði felld, eins og mér sýnist vera að teikna sig upp á atkvæðatöflunni, mun Alþingi fá til meðferðar línulagnir á miðhálendinu.
Herra forseti. Þetta er sárasaklaus tillaga sem einungis nær fram til ársins 2016. Meiri hlutanum hefði verið í lófa lagið að samþykkja hana. Þá hefði ég getað samþykkt þetta mál algjörlega. Ég tel hins vegar að líflínan milli sjónarmiða nýtingar og verndar liggi ekki um neðri hluta Þjórsár heldur um jaðar miðhálendisins. Þetta tel ég skipta mjög miklu máli, eins og kom fram í ræðu minni við umræðu málsins, að fram fari umræða um það með hvaða hætti á að nálgast miðhálendið. Ég óttast að ef þessi tillaga verður felld blasi við sú ætlan manna að halda áfram undirbúningi að Sprengisandslínu án þess að það hafi nokkru sinni fengið almennilega umræðu í samfélaginu. Ég er á móti því. Þess vegna styð ég þessa tillögu og lýsi eftir skýringum meiri hlutans og þeirra friðarhöfðingja sem hér eru farnir að stýra verkum, hvers vegna í ósköpunum þeir gátu ekki fallist á þetta mál. Þá væri hér algjör sátt. En kannski vilja menn frekar ófriðinn [[Forseti hringir.]]en friðinn ef það er í boði.
Herra forseti. Ég hefði viljað skora á meiri hlutann að styðja þessa tillögu og ég spyr mig: Hvers vegna ekki? ef þeir gera það ekki. Er það þá vegna þess að menn vilja að ákvarðanir verði teknar og/eða undirbúningur verði í gangi um línulagnir yfir miðhálendið á næstu missirum? Er það ástæðan fyrir því að meiri hlutinn getur ekki einu sinni róað öldurnar með því að standa að þessari tillögu sem felur það eitt í sér að engar ákvarðanir verði teknar eða undirbúningur fari fram sem bindi á nokkurn hátt hendur manna þegar framtíðarstefnan kemur fyrir Alþingi haustið 2016, ný kerfisáætlun hefur verið unnin o.s.frv.? Það vekur mér mikinn ugg, satt best að segja, ef meiri hlutinn treystir sér ekki til að styðja þessa tillögu.
Virðulegur forseti. Ég bið þingmenn enn að hugsa sinn gang vegna þess að það er þessi atkvæðagreiðsla sem greinir á milli þeirra sem vilja í raun standa með hálendinu og hinna sem vilja það ekki. Hér er um að ræða einfalda tillögu um að tryggja að atbeini Alþingis sé forsenda þess að ráðist verði í línulagnir á miðhálendi Íslands. Það er tillagan, hún er svo einföld. Hér eru þá menn að taka afstöðu til þess hvort þeir vilji í raun og veru standa vörð um hálendi Íslands og tryggja lýðræðislega aðkomu Alþingis að ákvörðunum þar um eða standa með Landsneti í ásælni þess fyrirtækis gagnvart miðhálendinu og undirbúningi undir Sprengisandslínu. Þetta er atkvæðagreiðslan sem stendur yfir og þingmenn geta enn skipt um skoðun.
Hæstv. forseti. Meiri hluti landsmanna vill vernda miðhálendi Íslands. Meiri hluti landsmanna telur ósnortin víðerni verðmæti í sjálfu sér, þau hafa mikið menningarlegt verðmæti fyrir okkur Íslendinga og eru hluti af sjálfsmynd okkar. Nú færumst við fjær þeim draumi að eiga áfram ósnortin þessi víðerni því að ríkisstjórnin hlustar ekki á almannavilja, ekki í þessu máli frekar en í nokkru öðru máli.
Virðulegi forseti. Við stöndum að þessum breytingartillögum með meiri hluta atvinnuveganefndar. Ég vil rifja upp að þær eru afleiðing þess að við áttum hér í nokkrum átökum um þetta mál fyrr í vetur og niðurstaðan sem hérna er fengin bætir til muna gallað mál og sýnir að í þingstörfum og jafnvel í löngum ræðum í þingsal höfum við áhrif til góðs í að skapa vogarafl til samninga til heilla fyrir okkur öll. Málið er til muna betra. Það er búið að tryggja aðkomu Alþingis að stefnumörkuninni, það er búið að tryggja kæruleiðir sem eru nauðsynlegar og það er búið að hemja og setja bönn á hið óhefta frelsi flutningsfyrirtækisins sem var að finna í upphaflegu frumvarpi. Það á auðvitað ekki að vera Landsnets að ákveða með hvaða hætti raforkukerfið er byggt upp heldur er það verkefni löggjafans í umboði þjóðarinnar allrar [[Forseti hringir.]]að marka þá stefnu til verndar miðhálendinu sérstaklega.
Virðulegur forseti. Í þeim breytingum sem hér er verið að leggja til á málinu er sveitarfélögum gert mun hærra undir höfði, sem og umhverfissjónarmiðum. Það er gríðarlega mikilvægt. Við höfum verið þátttakendur í þeirri vinnu og ég þakka meiri hluta atvinnuveganefndar fyrir það samstarf. Það er okkur dýrmætt og það hefur bætt þetta mál mjög mikið. Aðkoma þingsins hefur verið tryggð, valkostagreining er lögð fyrir þingið og það eru mikilvægir hlutir. Í nefndaráliti meiri hlutans áréttar fulltrúi Bjartrar framtíðar, Björt Ólafsdóttir, þá skoðun okkar um leið og hún skrifar undir meirihlutaálitið og þær breytingartillögur sem hér eru lagðar til, að ekki sé hægt að leggja línur yfir miðhálendi Íslands án aðkomu þingsins. Það er algerlega fortakslaus skilningur okkar og ég held að allir hér séu sammála um það. Þess vegna hefði verið mjög ákjósanlegt af meiri hluta þingsins að samþykkja þá breytingartillögu sem var til umfjöllunar áðan.
Virðulegi forseti. Þessar breytingartillögur eru allar til bóta og komu til af samstarfi meiri hluta og minni hluta eftir nokkuð mikinn núning um þetta mál í þinginu. Þetta er dæmi um að nokkurra daga umræða í þingsal leiddi mönnum það fyrir sjónir að það mátti bæta málin og ég þakka fyrir það en um leið finnst mér það okkur umhugsunarefni að það gerist oftar en ég vildi sjá að mál fái litla umræðu við 1. umr. og menn sjái fyrst vankanta á þeim þegar þau eru komin til 2. umr. Það er óþægilega seint þegar um er að ræða viðurhlutamikil mál sem þurfa verulegrar endurskoðunar við. Hér eru umhverfis- og náttúruverndarsjónarmið styrkt og lýðræðissjónarmið sömuleiðis en hér er ekki gengið nógu langt, eins og kom fram í breytingartillögunni sem var felld rétt áðan, þannig að við vinstri græn munum ekki styðja málið svo breytt en styðjum breytingartillögurnar málinu til bóta.
Virðulegi forseti. Hér er um að ræða gott mál sem meðal annars mun tryggja afhendingaröryggi í Eyjafirði sem hefur verið verulega ábótavant. Það er gott. Þetta mál hefur líka snúist um almannahagsmuni, um grundvallarinnviði landsins. Við fengum það sent til umsagnar í umhverfisnefnd og sendum frá okkur tillögur að breytingum og ég þakka hv. atvinnuveganefnd fyrir að taka vel í þær og hafa þær til hliðsjónar. Það voru allir sammála þeim tillögum sem komu frá umhverfisnefnd í heild sinni en þetta snýr líka að sjálfsákvörðunarrétti sveitarfélaga og mörkum þeirra. Ég bendi á að meðan við erum að ræða önnur mikilvæg mál, aðra mikilvæga innviði, virðast allir vera sammála um að þessir innviðir eigi heima undir Alþingi. Ég bið fólk og alþingismenn að taka tillit til þess [[Forseti hringir.]]þegar við ræðum aðra innviði sem snúa að samgöngumálum þjóðarinnar. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Þegar þetta mál kom inn í þingið var það fullkomlega ótækt til samþykktar. Eftir breytingar sem við náðum að knýja fram í meðförum þingsins urðu á því miklar umbætur. Við munum sitja hjá við endanlega afgreiðslu þessa máls. Ræður því tvennt, annars vegar það sem ég nefndi áðan um breytt viðhorf sem hafa komið fram í nýlegum úrskurðum og dómum á síðustu mánuðum sem ekki hefur gefist færi á að ræða til fulls á vettvangi atvinnuveganefndar, þá sérstaklega niðurstöðu Eftirlitsstofnunar EFTA og úrskurði úrskurðarnefndar. Hitt sem við horfum auðvitað til er sú staðreynd að við erum að glíma við stjórnarmeirihluta sem hefur sýnt mikla ófyrirleitni í ásælni gagnvart miðhálendinu, rangtúlkar og afbakar lagaheimildir þvers og kruss til að geta lagt fram, þvert á lög og réttan framgang, tillögur um virkjanir við Skrokköldu og Hagavatn og rýfur þar með það sem við hefðum viljað sjá sem væri [[Forseti hringir.]]víðtæk samstaða um miðhálendið sem verndarandlag í uppbyggingu raforkukerfisins.
Virðulegi forseti. Ég harma tóninn í hv. þingmönnum minni hlutans, sumum hverjum, eftir þá miklu vinnu og þá sátt sem hefur náðst um þetta mikilvæga mál þar sem allir lögðu sig fram um að reyna að leiða ágreining í jörð í orðsins fyllstu merkingu. Það er auðvitað markmið okkar allra að sem mest af raflínum geti verið í jörðu í framtíðinni þar sem það er mögulega hægt. En það er samspil margra þátta og einn þeirra er raforkureikningar heimilanna og fyrirtækjanna í landinu sem spila stóran þátt í því. Það þarf að gæta ákveðins jafnvægis. Í sjö ár hefur Landsnet ekki getað farið í neinar stórframkvæmdir í uppbyggingu á meginflutningskerfi raforku í landinu með tilheyrandi afleiðingum. Það er ekki hægt að afhenda raforku til fyrirtækja á Norðurlandi til að mynda sem vilja nota raforku í meira mæli en raun ber vitni. Við erum að leysa þau mál hér. Það hvernig við förum síðan með það að styrkja meginflutningskerfið á milli landshluta verðum við að ræða í þinginu. Þar takast á [[Forseti hringir.]]hringleiðin og Sprengisandsleiðin en í dag getum við flutt um 100 megavött á milli landshluta af þeim 2.500 megavöttum sem við erum að framleiða. Slíkt kostar þjóðina milljarða á ári.
Herra forseti. Við vinstri græn getum ekki stutt þetta mál eins og það er miðað við það að ekki hafi verið tekið tillit til þeirrar breytingartillögu sem var lögð fram og kynnt áðan. Vissulega er rétt að ýmislegt gott hefur náðst fram eins og á að gera þegar lýðræðisleg vinna fer fram, að minni hlutinn hafi áhrif á mál. Þó að minni hlutinn komi ekki endilega til með að samþykkja málin á endanum er eðlilegt að hann hafi áhrif. Við vinstri græn teljum enn gengið of nærri skipulagsvaldi sveitarfélaga, að ekki sé neinn samráðsvettvangur við undirbúning og vinnu við kerfisáætlun, að flutningsfyrirtæki hafi allt of mikla yfirburðastöðu og að ekki sé tekið nægt tillit til umhverfissjónarmiða, nýfallins hæstaréttardóms og EFTA-álits. Því miður virðist mér Landsnet á fullu að undirbúa línulögn yfir Sprengisand. Annars hefðu menn tekið tillit [[Forseti hringir.]]til þess að bíða fram á næsta haust með að fjalla um þessi mál þangað til þetta kæmi í hendur Alþingis.
Hæstv. forseti. Það frumvarp sem við greiðum atkvæði um hér og nú er liður í heildarendurskoðun laga um almannatryggingar, nr. 100/2007. Frumvarpinu er ætlað að færa gildandi ákvæði laga um slysatryggingar í sérlög án þess að gera efnisbreytingar á þeim til að gera löggjöfina aðgengilegri. Jafnframt er því ætlað að auðvelda efnislega endurskoðun laganna. Eins og fram kom í umræðum í gær eru allir nefndarmenn velferðarnefndar á þessu áliti og öllum breytingartillögunum á frumvarpinu. Í umræðunni í gær kom jafnframt fram að frumvarp þetta er nátengt öðrum frumvörpum en þau eru ekki til afgreiðslu hér. Mikil vinna átti sér stað í nefndinni og margar efnislegar umsagnir bárust um málið. Það var mikill samhljómur nefndarmanna UM að vísa þeim til endurskoðunar laganna. Ég legg til að frumvarpið verði samþykkt til að gera lögin aðgengilegri fyrir þá sem þess þurfa.
Herra forseti. Þetta frumvarp er örugglega til bóta en það er áfram bútasaumur við það heildarvelferðarkerfi sem við höfum sem er alltaf verið að bæta við en er í grunninn, eins og kom fram í umræðunni um þetta mál í gær, vegna þess að það voru bara takmarkaðir peningar til að spila úr og eru enn þannig að menn hafa alltaf þurft að vera með bútasaum, bæta við, passa upp á að peningarnir lendi þar sem þeir skipta mestu máli. En ég hvet þingmenn og landsmenn til að skoða umræðuna frá því í gær því að þetta er nokkuð sem við stöndum frammi fyrir núna. Péturs Blöndals-nefndin er að taka saman allan þennan bútasaum og athuga hvort við séum ekki komin á þann stað að við getum verið með heildstæðari nálgun á þetta. Það er stefnan sem virðist vera, það er stefnan sem verður í framtíðinni um velferðarkerfið, um aukinn þrýsting í kjölfarið, sjálfvirkni starfa, vöxt án mikils starfa og svo náttúrlega eldri kynslóða þannig að þetta er örugglega til bóta. Ég mun sjálfur ekki greiða atkvæði með því þar sem ég get ekki séð það í framkvæmd en vísa aftur til þess að [[Forseti hringir.]]við erum að færa okkur í rétta átt varðandi heildarendurskoðun á þessum lögum.
Hæstv. forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta mál. Í því felst eingöngu að verið er að flytja lög um slysatryggingar úr lögum um almannatryggingar yfir í sérstakan lagabálk. Við styðjum málið á grundvelli þess að það er bráðabirgðaákvæði í frumvarpinu um endurskoðun slysatrygginga innan tveggja ára og við munum fylgjast með því að ráðherra fari í þessa endurskoðun, sérstaklega þegar kemur að skilgreiningu vinnuslysa, bótaskyldu vegna atvinnusjúkdóma og almennri hækkun bótanna til samræmis við hækkun annarra bóta síðustu tvo áratugina. Með þessu fororði styður Samfylkingin málið.
Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið styður Samfylkingin þetta mál. Ég tók þátt í afgreiðslu málsins í velferðarnefnd en ítreka að forsendurnar fyrir slíkri samþykkt eru að heildarendurskoðunin á almannatryggingalögunum og þar með þessum sérlögum um slysatryggingar eigi sér stað fljótt og verði sem allra fyrst. Mikilvægar breytingar þurfa að eiga sér stað sem ekki eru hér inni, m.a. að námsmenn fái slysatryggingu til jafns við til dæmis íþróttamenn sem eru í þessum lögum. Það eru reglur um hvernig greiðslur hækka. Hér er því breytt vegna þess að frumvarpið kom fyrst fram fyrir áramót. Síðan er þetta lagfært með tölum í frumvarpinu. Ef maður skoðar þessar hækkanir yfir lengri tíma eru þær langt undir því sem þær þurfa að vera til að standa undir því að vera slysatryggingar ef menn ætla í alvöru að hafa almennar tryggingar en ekki treysta á einkageirann í sambandi við sjúkdóma og slysatryggingar. Ég styð þetta sem sagt sem fyrsta skref en treysti á að endurskoðunin fari hratt og vel fram.
Hæstv. forseti. Við vinstri græn styðjum þetta mál. Hér er einungis verið að færa slysatryggingarnar yfir í sérlög. Það er ágætt sem fyrsta skref en við bindum hins vegar vonir við það og treystum því að það verði farið í nauðsynlega endurskoðun á þessum lögum þar sem gerðar verði nauðsynlegar efnisbreytingar, m.a. í samræmi við þær efnislegu breytingar sem nefndinni bárust við vinnslu þessa máls. Á þessu stigi málsins styðjum við þetta og höldum svo áfram með þetta góða mál í framtíðinni.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum, nr. 93/1994, með síðari breytingum. Nefndin fjallaði um málið og fékk á sinn fund 15 gesti. Umsagnir bárust frá embætti landlæknis ásamt 12 öðrum aðilum. Frumvarpið lýtur að auglýsingum lyfja. Um lyfjaauglýsingar er fjallað í VI. kafla lyfjalaga, nr. 93/1994. Að meginreglu til bannar kaflinn lyfjaauglýsingar, samanber 1. mgr. 13. gr. laganna. Undantekningar eru gerðar vegna auglýsinga sem beinast að heilbrigðisstéttum sem ávísa og dreifa lyfjum, samanber einkum 1. mgr. 14. gr. laganna, og vegna lausasölulyfja, þ.e. lyfja sem ekki eru lyfseðilsskyld, samanber einkum 1. málslið 1. mgr. 16. gr. laganna. Sjónvarpsauglýsingar lausasölulyfja eru þó bannaðar samkvæmt 2. málslið 1. mgr. 16. gr. laganna. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að dregið verði úr kröfum um þær upplýsingar sem skuli koma fram í lyfjaauglýsingum samkvæmt 2. mgr. 14. gr. laganna og hins vegar að bann við auglýsingum á lausasölulyfjum í sjónvarpi verði afnumið. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að 1. og 2. málslið 2. mgr. 14. gr. lyfjalaga verði breytt þannig að ekki þurfi að tilgreina pakkningastærðir, verð, stærð skammta og helstu önnur atriði um notkun og aukaverkanir í lyfjaauglýsingum heldur megi vísa til fylgiseðils með lyfi á vef Lyfjastofnunar. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að þessar upplýsingar geti verið viðamiklar og erfiðleikum háð að koma þeim til skila í auglýsingum. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að áfram þurfi að tilgreina í lyfjaauglýsingum nafn framleiðanda, heiti lyfs, virk efni og helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfs. Bent var á að nærtækara væri að vísa til markaðsleyfishafa en framleiðanda lyfs í fyrri efnismálslið 1. gr. frumvarpsins, enda væri markaðsleyfishafi ábyrgur fyrir gæðum, öryggi og verkun lyfs eftir að það væri sett á markað. Nefndin leggur til, þessu til samræmis, að vísað verði til markaðsleyfishafa fremur en framleiðanda í ákvæðinu. Einnig kom fram að nærtækara gæti verið að vísa til samantektar á eiginleikum lyfs en fylgiseðils með lyfi í síðari efnismálslið greinarinnar þar sem fylgiseðlar með lyfjum væru einkum ætlaðir notendum. Þó kom fram að heilbrigðisstarfsfólk notaðist einnig við fylgiseðla með lyfjum. Nefndin leggur því til að í 1. gr. frumvarpsins verði vísað til fylgiseðils með lyfi sem og samantektar á eiginleikum lyfs. Í 2. gr. frumvarpsins er lagt til að ákvæði um bann við auglýsingu lausasölulyfja í sjónvarpi í 2. málslið 1. mgr. 16. gr. lyfjalaga verði fellt brott. Markmið þess er að afnema þann greinarmun sem gerður er á fjölmiðlum þegar kemur að auglýsingum lausasölulyfja. Þau rök virðast hafa legið að baki sérstöku banni við auglýsingum lausasölulyfja í sjónvarpi, en ekki í öðrum miðlum, að sjónvarp væri sérlega áhrifamikill miðill. Þótt þau rök kunni að hafa átt við árið 1995 telur nefndin þau síður eiga við nú í ljósi framþróunar annarra miðla en sjónvarps. Nefndin fellst því á að tímabært sé að afnema þann greinarmun sem gerður er á fjölmiðlum þegar kemur að auglýsingum lausasölulyfja með því að fella brott 2. málslið 1. mgr. 16. gr. lyfjalaga. Bent var á að samræma þyrfti reglugerð um lyfjaauglýsingar, nr. 328/1995, við þær breytingar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Nefndin leggur til að lögin taki gildi 1. nóvember 2015 til að tími gefist til að undirbúa breytingar á reglugerðinni og nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svohljóðandi breytingu: 1. Við 1. gr. a. Í stað orðsins „framleiðanda“ í fyrri efnismálslið komi: markaðsleyfishafa. b. Á eftir orðunum „fylgiseðil með lyfinu“ síðari efnismálslið komi: og/eða samantekt á eiginleikum lyfsins. 2. 3. gr. orðist svo: Lög þessi öðlast gildi 1. nóvember 2015. Steinunn Þóra Árnadóttir ritar undir álit þetta með fyrirvara. Elsa Lára Arnardóttir var fjarverandi við afgreiðslu málsins en ritar undir álit þetta samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna um fastanefndir Alþingis. Guðbjartur Hannesson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir nefndarálitið skrifa Páll Jóhann Pálsson, Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, Brynjar Níelsson, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Ásmundur Friðriksson og Páll Valur Björnsson.
Virðulegi forseti. Ef maður skoðar þetta frumvarp nánar og umsagnir um það sýnist mér - ég gat ekki sjálf lesið almennilega út úr þessu - að þegar rætt er í 1. gr. um upplýsingar sem eigi að birta í auglýsingum, er þá átt við öll lyf eða er einungis átt við lyfseðilsskyld lyf? Í 14. gr. sem verið er að breyta er fjallað um lyfseðilsskyld lyf og í 16. gr. um lausasölulyf. Ég vildi gjarnan fá það alveg á hreint. Eiga þessar nánari upplýsingar og pakkningastærðir og allt þetta einungis við um lyfseðilsskyld lyf eða öll lyf, líka lausasölulyf?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég lít svo á að þetta sé á lausasölulyf. Það er að minnsta kosti minn skilningur á því að við séum að breyta því.
Virðulegi forseti. Ef svo er, að þetta eigi við um öll lyf, líka lausasölulyfin, [[Gripið fram í.]]og ég tala nú ekki um þegar á að fara að leyfa sjónvarpsauglýsingar, er afar erfitt að koma þessum upplýsingum öllum fyrir í sjónvarpsauglýsingu. Það kemur skýrt fram bæði hjá Lyfjastofnun og Viðskiptaráði, sem eru svolítið hvort á sínum básnum í umsögnum sínum, að þetta er óljóst. Ég legg til að þetta verði athugað nánar og þá kæmi mjög skýrt fram um hvort er að ræða.
Virðulegi forseti. Það gefur augaleið að í sjónvarpsauglýsingum er erfitt að koma miklum upplýsingum fyrir þannig að við verðum að treysta því og treysta á að þeir sem kaupa þessi lyf afli sér upplýsinga. Þá er bent á það í auglýsingunni hvar þær upplýsingar er að hafa. Eins og tæknin er orðin í dag er sjónvarpið nánast orðið í öllum tölvum sem er eiginlega ástæðan fyrir þessum breytingum, þ.e. að hindra þann mismun sem er á þessum ljósvökum báðum.
Hæstv. forseti. Eins og kemur fram í nefndaráliti var ég fjarverandi við afgreiðslu málsins úr nefndinni á sínum tíma, en mig langar aðeins að eiga orðastað við hv. þingmann almennt um auglýsingar á lyfjum. Við viljum gjarnan að til skila komist upplýsingar um framboð og hvaða möguleikar eru í sambandi við lyf, en ég held að allir séu sammála um að við viljum ekki hvetja til aukinnar notkunar á lyfjum, hvort sem það eru lyfseðilsskyld lyf eða lausasölulyf. Ég skil þetta eins og hv. þingmaður og held að hér sé eingöngu verið að fjalla um lausasölulyfin. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns einmitt um þetta og þá framhald vinnunnar og almennar reglur um það hvernig fjallað er um lyf og þá líka kannski náttúrulyf og fæðubótarefni. Ef maður les blöðin reglulega sér maður heilu síðurnar þar sem maður hefur enga tilfinningu fyrir því hvað eru lyf og hvað ekki, hvað er æskileg notkun og hvað óæskileg. Það blandast algjörlega saman kynningar og auglýsingar á móti einhverjum læknisfræðilegum umsögnum. [[Forseti hringir.]]Ég held að þess vegna þurfi að taka málið í heild til frekari skoðunar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðbjarti Hannessyni fyrir spurninguna og vinnuna í nefndinni. Það er alveg rétt að það eru orðin mjög óljós skil á lyfjum, hvað eru lyf og hvað ekki. Kannski eru skýr skil á milli ólyfseðilsskyldra lyfja og lyfseðilsskyldra en þegar við förum að greina á milli ólyfseðilsskyldra lyfja og fæðubótarefna og hvar þau mörk eru vandast málið. Kannski er hluti af þessu að það er erfitt að greina hvað er bannað og hvað ekki þannig að þetta leysir þá kannski það vandamál. Þá er ekki verið að deila um hvort þetta sé fæðubótarefni eða lyf sem má auglýsa í sjónvarpi eða ekki.
Hæstv. forseti. Ástæðan fyrir því að ég er í andsvari er einmitt sú að vekja fyrst og fremst athygli á því að við þurfum að vinna með þetta mál áfram. Ég held að það sé óhjákvæmilegt að fara inn með þessa heimild sem er í sjálfu sér ekki stórt skref frá því sem verið hefur. Við erum að fjalla hér um að leyfa sjónvarpinu að koma inn með auglýsingar á verkjalyfjum og bólgueyðandi lyfjum. Eins og við segjum er það viðbót við netið og aðra fjölmiðla þannig að það er kannski ekkert órökrétt í því að sjónvarpið bætist við, en það þarf að gæta þess að menn séu ekki að búa til einhverja mynd af þessum lyfjum sem hluta af daglegu lífi. Það er varað við daglegri notkun margra þessara lausasölulyfja í lengri tíma. Þá er mikilvægt að þau skilaboð komi líka, að ekki sé endilega mælt með að menn noti verkjalyf eða bólgueyðandi lyf enda eru sum þeirra gagnrýnd sérstaklega, að þau geti verið hættuleg ef þau eru notuð í ákveðnu magni o.s.frv. Vandinn er þarna áfram og ég beini því til nefndarinnar að við skoðum þetta áfram þó að þetta frumvarp fari í gegn.
Virðulegi forseti. Já, ég tek heils hugar undir það með hv. þingmanni, það er verðugt verkefni að halda áfram með þetta mál og reyna að greina þar á milli. Þá fer þetta kannski að flokkast undir hollustuhætti og annað þannig að ég get ekki annað en, eins og ég sagði, tekið undir að við þurfum að skoða þessi mál áfram þannig að ekki verði hægt að segja hvað sem er í auglýsingum. Það liggur nokkuð ljóst fyrir, kannski þarf að koma einhverju skikki á þau mál.
Virðulegur forseti. Ég tek undir spurningu frá hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur. Ég var í sömu vandræðum þegar ég var að kynna mér þetta mál í gærkvöldi, sit ekki í nefndinni og kem kannski að því heldur seint, en mér finnst þetta áhugavert. Ég skildi ekki alveg hvað var verið að þvælast með lagagrein sem snýr að lyfseðilsskyldu lyfjunum í þessum málum. Það er verið að tala um að leyfa auglýsingar á lausasölulyfjum í sjónvarpi eins og hefur verið leyft í öðrum miðlum. Ég get svo sem alveg tekið undir að kannski er asnalegt að skilja sjónvarpið út undan en við þurfum að vita hvort verið er að tala um að allar upplýsingar eigi þá að birtast í sjónvarpsauglýsingum. Ég get ekki skilið að það eigi að vera þannig. Mér finnst alveg umdeilanlegt hvort yfir höfuð eigi að leyfa auglýsingar á lausasölulyfjum og vil því spyrja: Er með einhverjum hætti tryggt að upplýst sé um að minnsta kosti þrjár algengustu aukaverkanirnar á lyfjum samhliða því sem verið er að auglýsa lyfin? Það fyndist mér rétt að gera út frá neytendasjónarmiði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Í nefndarálitinu segir: Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að dregið verði úr kröfum um þær upplýsingar sem skuli koma fram í - nei, fyrirgefðu, það er neðar: Frumvarpið gerir ráð fyrir að áfram þurfi að tilgreina í lyfjaauglýsingum nafn framleiðanda, heiti lyfs, virk efni og helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfs. Ég lít svo á að helstu frábendinga þurfi að geta í auglýsingunum.
Virðulegur forseti. Mig langar líka aðeins til að forvitnast um það hvort það hafi verið rætt í nefndinni hvort ekki verði örugglega með einhverjum hætti tryggt að almenningur fái aukna fræðslu um lyfjanotkun. Það má búast við því að lyfjanotkun muni kannski aukast. Væntanlega vilja menn auglýsa í sjónvarpinu vegna þess að það hefur áhrif og eykur sölu. Ýmis lausasölulyf eins og bólgueyðandi lyf og verkjalyf geta haft slæm áhrif á til dæmis meltingarveg. Það eru alltaf aukaverkanir af öllum lyfjum, við vitum það. Hefur það þá eitthvað verið rætt að landlæknisembættið fari í átak til að upplýsa fólk um að lyf ætti alltaf að nota af ýtrustu varúð? Mér fannst áhugavert að lesa viðtal við landlækni sem sagðist helst ekki taka lyf nema hann þyrfti þess. Þannig tala flestir í þessum geira sem eitthvað vita. Mér finnst það skipta miklu máli sem og það sem ég var að tala um áðan, að aukaverkanir lyfja ættu að sjálfsögðu að koma fram í auglýsingunni. Alveg eins og við setjum varúðarmerki á sígarettur ættum við að setja þau á lyfin. [[Forseti hringir.]]Ég mundi vilja heyra álit hv. þingmanns á því.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni. Það væri ekki vanþörf á að auka upplýsingar. Það er frumvarp í meðförum nefndarinnar sem heitir lyfjagát þannig að þar er verið að taka á þeim málum og stuðla að meiri upplýsingum til almennings. Ég er sama sinnis og landlæknir og geri ráð fyrir að flestir séu þannig að menn taki ekki lyf nema þeir þurfi þess. Ég geri ekki ráð fyrir að fólk taki lyf í tíma og ótíma án þess að hafa virkilega þörf fyrir það. Ég þekki engan sem tekur lyf bara upp á grín eða af því að honum finnst það gott á bragðið. Ég tek undir með hv. þingmanni, við þurfum að auka upplýsingar til almennings og uppfræða almenning um lyf almennt. [[Forseti hringir.]]Í rauninni notum við allt of mikil lyf á Íslandi og við þurfum að vinna markvisst að því að minnka þá notkun.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka framsögumanni málsins fyrir nefndarálitið. Mig langar til að segja í byrjun að ég hef smáefasemdir um að við séum að stíga heillaskref með þessu frumvarpi. Mig langar fyrst að nefna að auglýsingar eru þess eðlis að þær hvetja til notkunar. Það er eðli auglýsinga og þess vegna langar mig að spyrja framsögumann nefndarinnar hvort nefndin hafi skoðað það að ná markmiði frumvarpsins, sem er að afnema þennan greinarmun milli fjölmiðla, í hina áttina, þ.e. að halda áfram banni í sjónvarpi en heimila heldur ekki lyfjaauglýsingar í útvarpi, á netinu o.s.frv.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég skal alveg viðurkenna að ég var fullur efasemda og spurði oft í nefndinni hvort það væri einhver þörf á þessu og hve mikil þörfin væri. Eins og ég sagði áðan er lyfjanotkun á Íslandi allt of mikil og ég hefði frekar haldið að það væri meiri þörf á því að minnka þá notkun. Veruleikinn er hins vegar sá í dag að ég sé bara ekki fram á að við getum farið að banna lyfjaauglýsingar á þessari tækniöld á netinu og öllum þeim miðlum. Þar fyrir utan er munurinn á fæðubótarefnum og lyfjum svo óljós.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég er sammála því að það þurfi að skoða þetta heildstætt. Eins og hv. þingmaður segir er lyfjanotkun mikil og það þarf að minnka hana. Ég sé ekki að með því að auka auglýsingar og bæta þar í munum við ná því markmiði. Ég ætla að leyfa mér að fullyrða að það sé að minnsta kosti hægt að draga úr og taka fyrir það að íslensk lyfjafyrirtæki auglýsi á netinu. Við sjáum „bannera“ á Facebook og Google Ads o.s.frv. Ég þekki þetta ekki til hlítar, en ég held að við gætum takmarkað það að okkar fyrirtæki fari með þessar upplýsingar til fólks sem þarf eða þarf ekki á því að halda að taka lyf. Í seinna andsvari langar mig samt til að spyrja hv. þingmann annars. Í 1. gr. stendur að það eigi að vera ákveðnar upplýsingar í auglýsingum eða birta vísun á fylgiseðil með lyfinu á vef Lyfjastofnunar. Annaðhvort á að tíunda í auglýsingunni þessar aukaverkanir, sem mér finnst eitt alvarlegasta dæmið, eða vísa á vef Lyfjastofnunar. Þetta er ekki til þess að segja fólki hvað er gott eða slæmt [[Forseti hringir.]]við lyfið og það er að mínu mati siðferðislega rangt.
Virðulegi forseti. Ég get alveg heils hugar tekið undir að það væri mjög æskilegt að sem mestar upplýsingar væru birtar í þessum auglýsingum og aukaverkanir gefnar upp. Þá má kannski spyrja hvar mörkin séu. Eru þessar aukaverkanir skýrar? Er skýrt hvar helstu aukaverkanir eru og annað? Í þessu máli er vísað til þess á vefnum að þegar lyfin eru keypt fylgja fylgiseðlar þannig að mönnum verður það ljóst þegar þeir kaupa lyfin. Öll hljótum við að vilja stuðla að því að minnka lyfjanotkun og kannski þurfum við að vinna [[Forseti hringir.]]markvisst í því að auka áróður gegn lyfjanotkun almennt og í staðinn borða bara sem mest hollan mat.
Forseti. Það frumvarp sem við höfum nú til umfjöllunar lætur ekki mikið yfir sér og virðist vera tiltölulega einfalt. Svo er það oft að einfaldir hlutir eru heldur flóknari en þeir kannski virðast. Það kom fram í andsvörum strax í morgun að þingmenn hafa ábyggilega breytilegar skoðanir á þessu frumvarpi og jafnvel svo, virðulegi forseti, að mér fannst framsögumaður nefndarálitsins, hv. þm. Páll Jóhann Pálsson, eiginlega svara hér spurningu minni. Eftir því sem ég skildi svar hans stangast það nokkuð á við nefndarálit með breytingartillögu sem ég verð að viðurkenna, virðulegi forseti, að ég hafði ekki lesið nógu gaumgæfilega en nú hef ég gert það. Það snertir 1. gr. frumvarpsins sem er um 14. gr. laganna þar sem segir: „Í lyfjaauglýsingu skal tilgreina nafn framleiðanda, heiti lyfs, virk efni og helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfs. Upplýsingar um pakkningastærðir, verð, stærð skammta og helstu atriði önnur um notkun og aukaverkanir skal tilgreina í lyfjaauglýsingunni eða birta vísun á fylgiseðil með lyfinu á vef Lyfjastofnunar.“ Þeir sem gáfu umsagnir um þessa grein hafa sagt að það væri ekki alveg skýrt í þeirra huga hvort þetta ætti eingöngu við um lyfseðilsskyld lyf sem rætt er um í 16. gr. eða hvort þetta ætti einnig við um lausasölulyfin sem rætt er um í 2. gr. frumvarpsins því að nú er verið að heimila sjónvarpsauglýsingar á lausasölulyfjum. Það er kannski ekki óeðlilegt að þessi ruglingur hafi orðið og mér skildist á svari framsögumannsins í morgun að það að tilgreina ætti allar þessar pakkningastærðir og allt þetta eða vísa í fylgiseðil ætti við um öll lyf. Hins vegar kemur skýrt fram í nefndaráliti frá velferðarnefnd um auglýsingar, þar segir orðrétt, virðulegi forseti, þegar búið er að fara í gegnum lagagreinar og þar fram eftir götunum, með leyfi forseta: „Nefndin telur í ljósi þessa að túlka beri 2. mgr. 14. gr. lyfjalaga þannig að hún eigi aðeins við um auglýsingar fyrir heilbrigðisstéttir sem ávísa og dreifa lyfjum og að 1. gr. frumvarpsins taki því ekki til auglýsinga á lausasölulyfjum fyrir almenning.“ Þá er alveg ljóst að þessi grein, 1. gr. sem kveður á um hvað skuli tilgreina í auglýsingunum, á eingöngu við um lyfseðilsskyld lyf. Það skiptir máli að þetta sé alveg ljóst. Hins vegar á í reglugerð að setja þau skilyrði, ef svo má að orði komast, sem þarf að uppfylla um auglýsingar á lausasölulyfjum og af því að það á að birta í reglugerð mun það vera ástæðan fyrir því að nefndin leggur líka til að gildistakan sé ekki um leið og lögin verða samþykkt heldur í haust. Það er til þess að gefa heilbrigðisráðherra tækifæri til að setja nú þegar reglugerð um að heimila þetta í sjónvarpi. Mér fannst skipta máli að þetta væri alveg ljóst og það virðist vera það. Með þessari grein um lyfseðilsskyldu lyfin er hins vegar verið að gera svolítið auðveldara að auglýsa, ef svo má segja. Þeir geta annaðhvort birt pakkningastærðir og allt sem við á að eta í því eða þeir geta vísað í fylgiseðilinn sem er á vef Lyfjastofnunar. Þá segir fólk kannski: Þetta er ekki nógu gott því að fólk kann kannski ekki á vef Lyfjastofnunar en þá þurfum við líka að hugsa til þess að þetta fjallar einungis um auglýsingar í blöðum sem eru sérstaklega gefin út fyrir heilbrigðisstéttir. Þetta beinist eingöngu að heilbrigðisstéttum og heilbrigðisstéttir ættu að vita hvað fylgiseðlar eru og hvernig hægt er að nálgast þá. Ég segi bara eins og er að ég hef ekkert við þetta að athuga meðan þetta er alveg ljóst. Ég veit ekki hvort á að kalla það meginefni frumvarpsins að leyfa sjónvarpsauglýsingar á lausasölulyfjum sem eru til að gera ekki upp á milli hinna ýmsu miðla. Mér skilst að lyf séu auglýst á netinu jafnvel og það má náttúrlega auglýsa þau í blöðum. Nú er sem sagt verið að heimila að þær séu leyfðar í sjónvarpi. Hérna er haft orðrétt eftir þáverandi heilbrigðisráðherra þegar hann mælti fyrir frumvarpinu sem varð að lyfjalögum: „Mér er sagt að það hafi komið fram í heilbrigðis- og trygginganefnd Alþingis þegar hún hafði málið til meðferðar í fyrra að ef léki einhver vafi á því að auglýsing lausasölulyfja í sjónvarpi væri ekki heimil yrði að taka af þann vafa með lagasetningu. Þar sem á því leikur vafi nú að áliti heilbrigðisráðuneytisins er ekki um annað að ræða en leggja fyrir nefndina tillögu um að af því verði tekinn allur vafi og er það gert í 1. gr.“ Þá er allur vafi tekinn af um að það má auglýsa lausasölulyf í sjónvarpi. Virðulegi forseti. Auðvitað á fólk ekki að taka of mikil lyf. Auðvitað ber að vara við því. Ég sé til dæmis að í áliti embættis landlæknis segir að auglýsingar á lyfjum muni hugsanlega leiða til aukinnar notkunar lyfja vegna þess að til þess séu auglýsingar og þess vegna gjaldi landlæknisembættið varhuga við því að leyfa þessar auglýsingar. Ég gat ekki skilið þetta öðruvísi. Það má svo sem segja að það sé nokkuð til í því en auglýsingar auka líka samkeppni og ég held að stór vandi okkar Íslendinga varðandi lyf sé skortur á samkeppni. Af hverju segi ég skortur á samkeppni? Vegna þess að fáum lyfjum er hleypt inn á markaðinn vegna þess að þannig hefur verið lesið úr lyfjalögunum að það þurfi markaðsleyfi fyrir hvert einasta lyf sem hingað kemur inn. Að mínu áliti erum við þar á sameiginlegum markaði alveg hreint eins og á við um aðra vöru. Auðvitað verður að gæta öryggissjónarmiða sem þarf alltaf að gera með lyf, en ein ástæðan fyrir því að lyfjaverð er svo hátt hér á landi er sú að hér er mjög lítil samkeppni. Á það þurfum við að líta alvarlega. Þess vegna segi ég með lausasölulyfin að þau auka á samkeppnina. Þau mundu þess vegna hugsanlega leiða til lægra verðs vegna þess að samkeppni leiðir til lægra verðs. Það kemur fram í ýmsum umsögnum að það þurfi að endurskoða alla löggjöfina um auglýsingar á lyfjum. Ég get verið hjartanlega sammála því en ég vil líka segja að það þarf að endurskoða öll lyfjalögin. Þau eru sett árið 1994, held ég, þeim var breytt árið 2000 og það þarf að endurskoða þau öll. Ég vann í þessum bransa í nokkur ár og verð að segja að það sem kom mér mest á óvart í þeim störfum var hversu mikla áherslu þeir sem versla með lyf og flytja þau inn til landsins, hvort sem það eru framleiðendur eða markaðsleyfishafar, leggja á það að halda þessum litla markaði sérgreindum. Ég held að það sé vegna þess að þá geta þeir haldið uppi því háa verði á lyfjum sem hér er, enda vitum við að sá árangur sem hefur náðst hefur allur náðst með handafli. Nú er ég ekki að tala um það að samheitalyf eru almennt ódýrari en frumlyf og þar fram eftir götunum heldur er ég að tala um þann árangur sem hérna hefur náðst í að lækka verð á lyfjum, sérstaklega frumlyfjum. Það hefur allt verið gert með boðvaldi um það að lyf mættu ekki vera hærri en meðalverð á Norðurlöndum eða eitthvað slíkt. Það hefur aldrei verið gert þannig að þeim sem selja lyfin detti í hug að hafa þau ódýrari. Það er einfaldlega vegna þess að lyfjaúrval hérna er minna en í löndunum í kringum okkur í mörgum tilfellum og vegna þess að það hentar þeim sem eru hér á markaði að halda markaðnum litlum og verðinu háu. Þetta hafa menn komist upp með. Þess vegna tel ég að það sé ekki bara brýnt. eins og kemur fram í ýmsum umsögnum, að endurskoða lögin um lyfjaauglýsingar. Það er nauðsynlegt að endurskoða lyfjalögin öll. Það tel ég vera. Þetta er hvorki stórt né mikið frumvarp og lætur ekki mikið yfir sér en þá finnst mér líka rétt að benda á að um það bárust nokkrar umsagnir og þó að greinarnar séu bara tvær sem við erum að fjalla um eru tvær umsagnir sem hvor um sig er upp á einar fimm blaðsíður til að færa fram málstað fyrir einhverju. Umsagnirnar eru þó 12 í allt. En hverjir eru með þessar tvær ítarlegu umsagnir? Annars vegar Lyfjastofnun sem færir fram málstaðinn fyrir því á fjórum og hálfri síðu að það þurfi að passa upp á þetta allt og reglurnar, það megi ekki breyta miklu og þar fram eftir götunum. Hún skýrir þetta allt saman í miklum smáatriðum. En frá hverjum er hin umsögnin, virðulegi forseti, upp á næstum fimm síður? Frá Viðskiptaráði Íslands. Það vill gefa allt frjálst. Þetta eru tveir heimar og þetta eru þeir tveir heimar sem skilja hvað það skiptir miklu máli að hreyfa við lyfjalögunum. Það þarf að hreyfa við þeim. Auðvitað þurfum við alltaf að gæta fyllsta öryggis og fyllstu varúðar. Auðvitað viljum við ekki að fólk bryðji lyf daginn út og daginn inn, en lyf eru ekkert mikið öðruvísi en hver önnur vara. Þau eru ekkert mikið öðruvísi. Sum lyf má ekki selja nema gegn lyfseðli, það er aldeilis öryggisatriði að mega ekki fara út í búð og kaupa eitthvað nema maður sé með það uppáskrifað frá lækni. Þar ætti öryggis að vera gætt. Svo eru önnur lyf lausasölulyf og auðvitað á fólk ekki að borða þau daginn út og daginn inn, en við verðum líka að treysta fólki fyrir því að hafa svolítið vit fyrir sjálfu sér. Við eigum ekki alltaf að vera með boð og bönn um hver má gera hvað klukkan hvað. Núna er sem sagt verið að leyfa þessi lausasölulyf. Hvernig lyf eru það? Það eru til dæmis magnyl og íbúfen. Auðvitað er ekkert hollt að borða íbúfen og fá sér rauðvínsglas, ég tala nú ekki um að borða mikið íbúfen og drekka mikið rauðvín, en þetta [[Gripið fram í.]]er nokkuð sem við á Alþingi leyfum ekki eða bönnum fólki. Ég bendi líka til dæmis á hvar má selja lausasölulyf. Það má bara selja lausasölulyf í apótekum nema nikótínlyf, veikari gerðina, 2 milligrömm, þau má selja líka í búðum. Það var leyft, væntanlega á þeirri forsendu að þá væri auðveldara fyrir fólk að nálgast þau lyf og það hætti frekar að reykja. Í einni umsögninni, frá Viðskiptaráði einmitt, er línurit sem sýnir annars vegar söluaukningu á nikótínlyfjum og hins vegar hvernig reykingar hafa minnkað. Það er bara allt hið besta mál. Sumum þykir það ábyggilega léttúðugt, en mér þykir það ekki. Ég segi: Af hverju má ekki selja höfuðverkjatöflur í búðum? Það má í Danmörku. Af hverju má ekki gera það? Það sjá allir hvaða traffík það veitir inn í lyfjabúðirnar. Ef fólk er með höfuðverk og ætlar að kaupa sér magnyl fer það inn í lyfjabúðina. Af hverju má ekki selja einföldustu lausasölulyfin í venjulegum matvöruverslunum eða venjulegum búðum? Ég spyr vegna þess að um helgar og á kvöldin er stundum svolítið langt að fara til að verða sér úti um þessa vöru. Ég styð þetta frumvarp sem sagt eins og það er, en legg áherslu á það, virðulegi forseti, að það er mikil nauðsyn á því að endurskoða lyfjalögin öll. Ég skora á heilbrigðisráðherra að leggjast í þá vinnu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Valgerði Bjarnadóttur fyrir ræðuna og yfirferð hennar yfir frumvarpið. Mig langar að byrja á því að taka það fram að við höfum sama skilning á því hvernig beri að skilja það sem hér er lagt til. Það hefur verið svolítill ruglingur í umræðunni hér í dag, hefur mér fundist, um það hvað sé verið að leggja til. Ég hef á því nákvæmlega sama skilning og hv. þingmaður, þ.e. að 1. gr. frumvarpsins snúi ekki að hinum almennu lausasölulyfjum heldur að auglýsingum sem ætlaðar eru fagfólki. Til að byrja með langar mig að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í það sem hún sagði í ræðu sinni um að samkeppni leiddi til lægra verðs og að lyf væru ekki mikið öðruvísi en hver önnur vara. Er þingmaðurinn mér ósammála um það að lyf séu svolítið öðruvísi en margar vörur og þess vegna þurfi að gæta ákveðinna varúðarsjónarmiða þegar kemur að auglýsingum á þeim og þess vegna þurfi að gilda mun stífari reglur um hvað eigi að koma fram í slíkum auglýsingum varðandi varnaðarorð eða telur hv. þingmaður að við gætum opnað hér mun meira og slegið af kröfum um upplýsingar um lyf?
Virðulegi forseti. Auðvitað eru lyf ekki eins og hver önnur vara - ég reyndi að segja það - og það þarf að gæta ákveðinna öryggissjónarmiða í því. Mitt mat er hins vegar það að í þeim reglum og þeirri lagaumgjörð sem hefur verið sett hér á landi um innflutning og sölu og meðferð lyfja þá hafi öryggissjónarmiðin yfirgnæft algjörlega það að lyf eru líka vara. Við erum á Evrópska efnahagssvæðinu og þar á að vera frjáls flutningur á vöru á milli landa, en það er ekki með lyf. Það er vegna þess að yfirvöld hér hafa túlkað lyfjalögin og öryggissjónarmiðin þannig að það þurfi að skrá lyf og gera allt eftir einhverjum óskaplega stífum og erfiðum reglum. Það yfirgnæfir hið frjálsa flæði vörunnar. Ég er ekki sammála því. Ég tel að hægt sé að uppfylla öryggiskröfur um meðferð lyfja, eins og að selja þau í lyfjabúðum - ég meina, lyfseðilsskyld lyf verða ekki seld annars staðar. Ég velti hins vegar fyrir mér hvort ekki megi fara frjálslegar með einhverjar tegundir af lausasölulyfjum. Við megum ekki láta öryggisþættina [[Forseti hringir.]]yfirgnæfa hið frjálsa flæði vöru sem á að vera á Evrópska efnahagssvæðinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Hv. þingmaður kom einnig inn á það í ræðu sinni að hún teldi nauðsynlegt að fram færi heildarendurskoðun á lyfjalögum. Ég held að ég sé alveg sammála því. Það barst svolítið í tal í nefndinni hvort ekki þyrfti að setja skýrari reglur um það sem kallast náttúrulyf eða jurtalyf og ýmiss konar fæðubótarefni. Við sjáum í mörgum fylgiblöðum með dagblöðum lífsstílsgreinar eða auglýsingar; það er oft erfitt að átta sig alveg á hvað er þar á ferðinni. Telur hv. þingmaður að í endurskoðun á lyfjalögum eigi að taka einnig upp það sem er kallað óhefðbundin lyf, náttúrulyf eða jurtalyf? Telur þingmaðurinn að slíkt eigi heima í heildarendurskoðun til þess að við fáum skýra heildarmynd yfir það sem getur á einhvern hátt talist sem lyf og jafnvel eitthvað sem er ekki bara skilgreint af Lyfjastofnun núna sem lyf? Á það að vera með?
Virðulegi forseti. Ég held að við verðum að fara svolítið varlega í að þenja út lyfjahugtakið og fara með þetta allt undir lög og reglur. Er trönuberjasafi lyf? Eigum við að segja það? Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að til að kallast lyf þá þarf einhver vara að fara í gegnum mjög, mjög strangan og mikinn feril, alls konar prófanir og hvað þetta heitir allt saman. Þannig að ég veit ekki. Eru lýsispillur lyf? Ætlum við að setja reglur um það? Það vita allir að það er ekkert hollt að gúffa í sig lýsispillum endalaust. Ég er frekar á þeirri línu að fara varlega í það að teygja lyfjahugtakið eða teygja reglur um hvað má og hvað má ekki lengra en nauðsyn er - ja, ég veit ekki hvort þetta sé nauðsyn, ég dæmi náttúrlega mína nauðsyn. Fólk verður þá að leggjast í rannsóknir á þessu og við verðum að sjá hvað verður undir þeirri regnhlíf. Mín regnhlíf er ábyggilega minni en margra í því hvað fella eigi undir lög og reglur og öryggi og heimildir og hvað megi gera og klukkan hvað og hvenær megi auglýsa og hvenær ekki.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til breytinga á lögum um lyfjalög. Þetta er lítið frumvarp og einfalt en fjallar um lyfjamál, sem eru flókin mál. Margir hafa skoðanir á þeim málum og gríðarlega mikið kerfi er í kringum þau. Bæði er um að ræða markaðsleyfi, þegar lyf eru talin vera orðin þannig að þau megi markaðssetja gagnvart fólki, og síðan er það alls kyns eftirlit og regluverk. Síðast en ekki síst er það prósessinn að innleiða ný lyf sem eru að koma á markað þar sem eru miklar framfarir, til að auka líkur fólks á því að geta lifað sem bestu lífi þrátt fyrir sjúkdóma og svo að lækna sjúkdóma í ýmsum tilfellum. Hér erum við að tala um auglýsingar á lyfjum. Það má segja um lyf eins og um áfengi og tóbak, það er íhaldssemi þegar kemur að því að leyfa auglýsingar. Við höfum bannað þær á áfengi og tóbaki en heimilað var árið 1994 að auglýsa lyf og það var vegna innleiðingar á Evróputilskipun. Með frumvarpinu er annars vegar verið að breyta kröfunni um hvaða upplýsingar þurfi að koma fram þegar verið er að auglýsa lyf sem eru ekki lausasölulyf heldur lyf sem eingöngu má ávísa af lækni. Þau lyf má auglýsa í sérstökum fagtímaritum, t.d. í Læknablaðinu. Þar var skilyrði að mjög víðtækar upplýsingar væru veittar við slíkar auglýsingar sem olli því að margar blaðsíður Læknablaðsins fara undir þessar upplýsingar og það voru allir sammála því að það mætti alveg draga úr því magni upplýsinga sem veita þyrfti. Bara svo að það liggi fyrir þá segir í 14. gr. laga nr. 93/1994: „Auglýsa má og kynna lyf, sem markaðsleyfi hafa hér á landi, á íslensku í tímaritum eða blöðum þeirra heilbrigðisstétta sem ávísa og dreifa lyfjum.“ Svo kemur: „Í lyfjaauglýsingum skal tilgreina nafn framleiðanda, heiti lyfs, virkra efna, helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfja, pakkningastærðir og verð. Enn fremur stærð skammta og helstu atriði önnur um notkun og aukaverkanir. Framangreindar upplýsingar skulu ætíð vera greinilegar og auðlæsar og í samræmi við það sem greinir í lyfjaskrám.“ Það má því sjá að þetta ákvæði felur í sér að það eiga að vera mjög yfirgripsmiklar upplýsingar um þetta. Nú er verið að draga úr þessu og mun málsgreinin hljóða svo: „Í lyfjaauglýsingu skal tilgreina nafn framleiðanda, heiti lyfs, virk efni og helstu ábendingar og frábendingar er varða notkun hlutaðeigandi lyfs. Upplýsingar um pakkningastærðir, verð, stærð skammta og helstu atriði önnur um notkun og aukaverkanir skal tilgreina í lyfjaauglýsingunni eða birta vísun á fylgiseðil með lyfinu á vef Lyfjastofnunar.“ Þarna má því halda áfram, eins og eðlilegt er, að birta ítarlegri upplýsingar en það er líka gefinn möguleiki á því að hægt sé að vísa inn á vef Lyfjastofnunar. Og það ber að hafa í huga að þessar auglýsingar eru ekki á almennum miðlum. Þetta er í tímaritum fagstétta og varðar lyfseðilsskyld lyf. Þegar kemur að auglýsingum á lausasölulyfjum þá eru þær heimilaðar. En það hefur verið ein undantekning og hún er sú að ekki hefur mátt auglýsa í sjónvarpi. Þá verður að líta til þess að þessi lög eru 20 ára gömul. Þá var internetið ekki inni á heimilum þó að það væri vissulega komið til sögunnar, og þá var í raun um þrjá miðla að ræða, dagblöð og tímarit, útvarp og sjónvarp. Sjónvarp var mun áhrifaríkari miðill en hann er í dag, þegar hálf þjóðin horfði á sjónvarpsdagskrána, línulega sjónvarpsdagskrá, á hverju kvöldi. Síðan hefur margt breyst en litið var til Noregs og Danmerkur, að mig minnir, varðandi þessa undanþágu, sem nú hefur verið afnumin í dönskum lögum og nú er vilji til þess að afnema hana hér í íslenskum lögum. Því er ekki að leyna að ég hef ákveðnar efasemdir um auglýsingar á lyfjum, en ég tel engar málefnalegar ástæður til þess að mismuna á milli miðla í þessu sambandi. Svo er farið yfir það hvernig þetta eigi að vera. Í 16. gr., 1. mgr., segir að auglýsingar um lausasölulyf skuli vera í samræmi við reglur Evrópska efnahagssvæðisins sem nánar sé getið í reglugerð. Þær upplýsingar sem þar eiga að koma fram eru settar fram í reglugerð af ráðherra og ber ekki að blanda þeim saman við 14. gr., sem ég las upp úr hér áðan, sem varðar lyfjaauglýsingar í tímaritum fagstétta. Ég hugsa að flest okkar noti stundum lausasölulyf án nokkurra vandræða og þau eru mikill happafengur, maður þakkar fyrir að vera uppi á þeim tímum að geta slegið á ýmsa verki með því að taka inn töflur, það er mjög jákvætt. En það hefur líka verið bent á að inntöku sumra lyfja, inntöku samhliða áfengi eða umfram ráðlagða dagskammta, geta fylgt alvarlegar nýrnabilanir. Eins er dæmi um lyf sem var á markaði og var auglýst grimmt en svo kom í ljós að áhrif á hjartað var orðin tiltölulega algeng aukaverkun. Það þarf því að hafa í huga, þegar rætt er um auglýsingar á lyfjum, að lyf eru engin venjuleg vara. Ég vil að það komi fram að þó að ég sé mjög íhaldssöm, þegar kemur að hugmyndinni um auglýsingar á lyfjum, þá er ekki þar með sagt að ég væri tilbúin til að banna þær eða eitthvað slíkt. En það hefur líka borið á því og læknar hafa bent á, ekki í umsögnum þó, að á pakkningum frá fyrirtækjum sem skammta lyf, oft til fullorðins fólks sem tekur mikið af lyfjum, eru lyfjaauglýsingar. Þeir hafa bent á að ef slík lyf eru tekin samhliða lyfjum sem fólk er að taka þá geti lyf sem fyrir heilbrigt fólk eru algjörlega saklaus í litlum skömmtum haft mjög alvarlegar afleiðingar, ef þeim er blandað saman við önnur lyf. Það er því ljóst að ástæða er til að fara varlega og kannski aðallega líka að tryggja að eftirlit sé með því að þeir sem auglýsa gangi fram af ábyrgð. Í umsögnum kemur fram að landlæknisembættið er ekki hlynnt auglýsingu lyfja og bendir á að þar sem auglýsingar í sjónvarpi hafi verið heimilaðar hafi það aukið notkun verkjalyfja. Það lá fyrir að hér á landi eru ekki til neinar sérstaklega góðar greiningar á þessu og spurning hvort áhrifamáttur sjónvarps sé enn jafn mikill. Þó má leiða líkur að því að fólk sem á við langvarandi veikindi að stríða og er kannski viðkvæmast fyrir lyfjum sé líka líklegt til þess að hafa meiri tíma til að horfa á sjónvarp, þannig að ákveðin hætta sé kannski fólgin í því. Það var umtalsverð umræða í nefndinni um öll þau fæðubótarefni og slíkt sem eru á markaði og eru auglýst grimmt. Oft er það þannig fram sett að þú ert ekki alveg viss hvort það er auglýsing eða frétt eða almenn umfjöllun í blaðinu um þessi lyf. Þegar þetta er auglýst svona jöfnum höndum - það að heimila almennar auglýsingar á lausasölulyfjum eykur líka trúverðugleika slíkra dýrra fæðubótarefna, því að oft gerir fólk ekki greinarmun á því hvort um er að ræða lyf sem hefur verið rannsakað vísindalega eða hvort um hefðbundna framleiðsluvöru er að ræða sem hefur engin eða jafnvel skaðleg áhrif, þannig að það er að ýmsu að hyggja. Þetta voru sem sagt líflegar og miklar umræður og það var svolítið skondið að hugsa til þess að fyrir 50 árum, þegar verið var að setja lög um lyf, fóru nákvæmlega sömu umræður fram á Alþingi um svokölluð töfralyf. Það má því segja að í 50 ár höfum við kannski, mannskepnan, ekki breyst mikið enda er ekki við því að búast. Við erum nú frekar íhaldssöm tegund. Ef við horfum líka til þess þegar lyfsölulögin voru sett 1963 þá sagði framsögumaður heilbrigðis- og félagsmálanefndar: „En á einu atriði lyfsölulaganna, sem þó er ekki nýtt, tel ég rétt að vekja athygli, af því að Íslendingar megi vera stoltir af því. Það er bannið við auglýsingum lyfja fyrir almenning. Erlendis hafa auglýsingar sums staðar valdið óhóflegri og skaðlegri - og það stórskaðlegri ofnotkun lyfja, en þessi ákvæði eru mikil vörn almennings gegn skaðlegum áróðri um mál, sem almenningur á erfitt með að dæma um og er því varnarlítill gegn.“ Ég verð nú að segja að þegar ég las þetta þá roðnaði ég smá og sá að þessi viðhorf eru ekki ný af nálinni og að sagan endurtekur sig. Varfærni virðist hafa verið mörgum þingmönnum töm í gegnum tíðina þegar kemur að lyfjaauglýsingum. Og varðandi umræðuna um fæðubótarefnin þá ætla ég líka að vitna í þingskjal, það er frá 1932, ég fór rangt með áðan, þannig að síðan eru liðin 85 ár. Þar segir: „Til þessa höfum við verið að mestu leyti lausir við töfralyfjaauglýsingar sem er mikið fargan úti í löndum og mjög afvegaleiðandi fyrir almenning. Á allra síðustu tímum hafa þær þó skotið upp höfðinu og væri vel ef hægt væri að stöðva þann ófögnuð.“ Það er stundum skondið að spegla sig í fortíðinni. Umræðan um lyfjamál er svipuð á Alþingi árið 1932, árið 1963 og árið 2015. En það kemur til af því að lyf eru engin venjuleg vara. Við eigum að taka það alvarlega þegar verið er að setja reglur í kringum þau og hafa það líka í huga að hagsmunirnir, sem í húfi eru, eru ekki alltaf heilbrigði og vellíðan íbúa landsins heldur hagnaðarsjónarmið þeirra fyrirtækja sem framleiða eða eru með markaðsleyfi á vörunni. Og þá þurfum við að vega og meta hvað er gott fyrir almenning, hvenær við erum að vinna í almannaþágu og hvenær við erum að vinna í þágu þeirra sem hafa fjármálalega hagsmuni af því að selja meira af lyfjum. Eins og ég sagði: Öll nefndin stendur að þessu máli enda teljum við ekki málefnalegt að mismuna miðlum þegar kemur að auglýsingum. Við höfum síðan gert nokkrar breytingar á frumvarpinu sem eru samt litlar. Það virðist hafa gætt ákveðins misskilnings í umsögnum um málið, um að 14. gr., sem nær til lyfja í tímaritum fagfólks, nái líka til 16. gr., um lausasölulyf. Svo er ekki, því að um auglýsingar á þeim fer, eins og ég sagði, eftir fyrirmælum ráðherra í reglugerð. Við seinkum gildistöku frumvarpsins, enda er þó nokkuð síðan það kom fram og ástæða til að hægt verði að hefja undirbúning að þessum breytingum, óskað var eftir sæmilega rúmum tíma í það. Maður veltir fyrir sér skýrleika laganna þegar Lyfjastofnun er með athugasemdir. Það virðist sem auka mætti skýrleika þessara laga svo að enginn sé í vafa um það hvaða auglýsingar er verið að ræða. Það er mikill munur á því hvort um tilvísanaskyld eða ávísanaskyld lyf er að ræða eða lausasölulyf. Það má velta því fyrir sér hvort ástæða sé til þess að taka málið inn í nefndina og hnykkja enn frekar á því, enda virðist vera af umræðunni að ekki sé öllum fyllilega ljóst hvað við er átt. Ég held að það kæmi vel til greina. Svo munum við væntanlega næstu áratugina halda áfram sams konar umræðum um lyf hér á Alþingi og rifja upp okkur til skemmtunar og líka til áminningar að fátt breytist með nokkurra áratuga millibili.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka þingmanninum ræðuna og taka undir að þetta er um margt flókið mál þótt frumvarpið látið lítið yfir sér. Mig langar að spyrja hana út í löggjöfina sem var sett 1994 og þau lög sem við erum að setja núna byggja á. Hún vék að því í ræðu sinni að helst hefði verið auglýst í þremur miðlum, dagblöðum, útvarpi og sjónvarpi, þá var ekki byrjað að auglýsa á internetinu. Mig langar að spyrja hvort við höfum gleymt okkur hérna, ég renndi yfir bæði reglugerðina og lögin, hvort löggjafinn eða framkvæmdarvaldið hafi gleymt sér í tækninni og að internetið hafi í raun gleymst í þessu. Hefur hv. þingmaður einhverja skoðun á því?
Hæstv. forseti. Nei, ég tel eiginlega að svo sé ekki. Internetið er náttúrlega spegill síns samfélags og við viljum hafa skoðanir á því sem þar er og oft koma upp óskir um að hafa taumhald á ákveðnum birtingarmyndum á netinu. Hvað þetta varðar segir í 16. gr. um auglýsingar: „Heimilt er að kynna og auglýsa lausasölulyf, þ.e. lyf sem ekki eru lyfseðilsskyld, fyrir almenningi.“ Svo kemur: „Óheimilt er þó að auglýsa lausasölulyf í sjónvarpi.“ Við erum að fella þann málslið út. Orðalag laganna er þannig að ekki er verið að skilgreina [[Forseti hringir.]]það sérstaklega nema að það má ekki í sjónvarpi. Ég tel því auglýsingar á internetinu alveg í anda laganna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég ætla að leyfa mér að vera ósammála henni og segja að ef internetið hefði verið komið til á þeim tíma sem lögin voru samin hefðum við líklega reynt að koma í veg fyrir að auglýst væri á internetinu, reynt að fyrirbyggja auglýsingu lyfja þar. Ég vil túlka 16. gr. þannig að almennt ætti ekki að leyfa í lögum að auglýsa lyf og þess vegna gefin sérstök heimild til þess að auglýsa þau annars staðar en í sjónvarpi, áður en internetið kom til. Ég held því að við séum að færa þetta í ranga átt. Við ættum frekar að færa það til baka og reyna að draga úr auglýsingu lyfja.
Hæstv. forseti. Ég er ekki alveg sammála þessu. Ég held að ef internetið hefði verið komið til almennrar notkunar þegar lögin voru sett hefðu auglýsingar einfaldlega verið heimilaðar og sjónvarp ekki tekið út sérstaklega. Ég er alveg sammála þingmanninum um að verðugt sé að taka umræðuna um hvort leyfa eigi auglýsingar eða ekki, en ég held að það skjóti mjög skökku við ef við ætlum að leyfa auglýsingar í dagblöðum en ekki á internetinu í nútímasamfélagi. Ég held því að ef vilji stendur til að breyta löggjöf varðandi auglýsingar á lyfjum sé það annaðhvort eða, en ekki takmörkun gagnvart ákveðnum miðlum og síst af öllu gagnvart internetinu, sem er oft sjálfstæðasti og besti miðillinn fyrir almenning til að leita sér fljótlega upplýsinga á.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka ræðumanni, hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, fyrir ræðuna. Ég og hv. þingmaður eigum það sameiginlegt að hafa nokkuð íhaldssöm varúðarsjónarmið uppi þegar kemur að þessu máli en vera engu að síður fylgjandi málinu. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins út í jurtalyfin og fæðubótarefnin og náttúrulyfin. Það kemur vel fram í reglugerð um lausasölulyf hvað má og hvað má ekki á meðan við erum á miklu grárra svæði varðandi ýmiss konar fæðubótarefni. Telur hv. þingmaður að við þurfum að skerpa á rammanum þegar kemur að því sem ekki flokkast sem hefðbundin lyf?
Hæstv. forseti. Eins og hv. þingmaður man voru mjög fjörlegar umræður um þetta í velferðarnefnd. Við ræddum málið mikið og það hefur augljóslega verið rætt áður á Alþingi, fyrir 50 árum. Ég held að mjög erfitt sé að takmarka auglýsingar á fæðubótarefnum og ýmsum lífselexírum mikið. Eftirlit með auglýsingum er þannig að það eru ákveðnir þættir, til að mynda má ekki staðhæfa um eiginleika sem ekki er hægt að sanna og slíkt, og ég held að í raun og veru hafi verið of mikil linkind við að passa upp á það. Svo er hitt annað mál að við búum í samfélagi þar sem við viljum að fólki sé frjálst að nota frá 4 þús. kr. og upp í 10 þús. kr. í eitthvað sem það trúir á [[Forseti hringir.]]og það er kannski hverjum í sjálfsvald sett hvað hann er tilbúinn til að láta narra sig mikið.
Herra forseti. Þetta er góð spurning með frelsi einstaklingsins og frelsið til þess að láta narra sig. En það kemur fram í þessari reglugerð um lyfjaauglýsingar sem beint er til almennings að slíkar auglýsingar megi ekki fela í sér neitt sem vísar til meðmæla vísindamanna eða fagmanna úr röðum heilbrigðisstétta eða einstaklinga sem eru hvorki vísindamenn né fagmenn. Miðað við það sem ég hef skoðað af ýmiss konar fæðubótarefnum og náttúrulyfjum get ég ekki betur séð en að þær auglýsingar eða umfjallanir uppfylli alls ekki þá skilgreiningu eða reglugerð varðandi lyfin. Ég verð að segja að það veldur mér áhyggjum að hér er allt of opið hvað leyfilegt er að gera í þeim efnum.
Það er þetta með frelsið, því að það er bæði frelsi hvers og eins til þess að haga sér eftir eigin höfði og hins vegar að samfélagið taki ábyrgð á því að frelsa okkur frá alls kyns vitleysu. Þetta er alltaf erfið jafnvægisganga. Ég held að það sé hárrétt ábending hjá þingmanninum að það gæti alveg verið ástæða til að hafa sams konar reglur varðandi fæðubótarefni. Samt sem áður er það þannig að það eru til dæmis ýmis lækningatæki og alls kyns búnaður sem fólk notar, allra handa, og það geta verið fagstéttir sem mæla með því. Markmiðið hlýtur að vera að koma í veg fyrir að einhver geti auglýst vöru með upplognum eiginleikum en ekki síður að koma í veg fyrir að verið sé að selja og auglýsa vöru sem kann [[Forseti hringir.]]að vera skaðleg. Það er kannski það sem við þurfum að einblína á, að vernda þann þátt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir góða ræðu. Ég er sömu skoðunar og hún, ég geld varhuga við þessu frumvarpi. Ég ákvað samt, út frá sama sjónarhorni og hún bendir á í ræðu sinni, að hleypa því áfram upp á að mismuna ekki þeim fjölmiðlum sem eru hér á landi. Það var mjög lífleg umræða í nefndinni þegar við vorum að ræða þetta mál. Á sama tíma var mikil umræða um að verið væri að selja fárveiku fólki ýmis lækningalyf sem áttu að virka. Mig langaði að spyrja, af því að við höfum oft verið að tala um að fólk viti ekki og þekki ekki aukaverkanir lyfja, hvort hv. þingmaður telji að það gæti verið til bóta að lyf væru merkt svipað og tóbaksvörur með merkingum um að þau væru ekki alveg hættulaus og misnotkun væri ekki góð.
Hæstv. forseti. Jú, það var þó nokkuð rætt hvaða upplýsingar þyrftu að koma fram. Það var líka bent á að til dæmis í sjónvarpsauglýsingum kæmist takmarkað til skila. Það má kannski segja að vitund almennings hafi vaknað. Samfélag dagsins í dag er ólíkt samfélaginu fyrir 20 árum að því leyti að fólk á mun auðveldara með að afla sér upplýsinga og taka eigin heilsu í sínar hendur. Ég tel bara að auglýsingar á lyfjum eigi að lúta sömu lögmálum og auglýsingar á annarri vöru, en þó sé vísað í það að fólk þurfi að lesa sér til um aukaverkanir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Við erum sammála um margt í þessu máli. Annað sem mig langaði að velta upp er frumvarp í velferðarnefnd þingsins sem heitir lyfjagát. Ég er að velta fyrir mér hvernig þessi frumvörp geta spilað saman eða afleiðingar þeirra. Markmiðið með lyfjagátarfrumvarpinu er að Lyfjastofnun hafi aukna heimild til að fylgjast með aukaverkunum lyfja og skrá og hafa ákveðið eftirlit með markaðsleyfishöfum lyfjanna. Telur hv. þingmaður að það frumvarp, ef það yrði að lögum, gæti aukið vitundarvakningu gagnvart aukaverkunum lyfja hjá almenningi ef meira utanumhald væri um þá skráningu? Maður er líka að hugsa í þessu samhengi um lýðheilsu fólks. En auðvitað, eins og þingmaðurinn benti á áðan, er fólk mjög meðvitað, eða flestallir, um heilsu sína. Það er ekki erfitt miðað við þá tækni sem við höfum í dag að leita sér lyfja. En telur hún að frumvarp um lyfjagát gæti verið til bóta?
Hæstv. forseti. Ég verð að játa að ég get ekki alveg svarað þessari spurningu því að málið er í nefnd og hefur verið sent til umsagnar. Við höfum ekki hafið umfjöllun um lyfjagátina og ég hef bara ekki kynnt mér það í hörgul. Ég held að ég fari rétt með þegar ég segi að þær breytingar breyti ekki svo miklu því að það er eingöngu verið að lögfesta fyrirkomulag sem nú þegar er við lýði. Þetta er upplýsingakerfi um lyf á Evrópska efnahagssvæðinu til þess að auka eftirlit með lyfjum, upplýsingar um lyf og vernd neytenda. Þetta er í raun og veru fyrirkomulag sem er þegar við lýði en það vantar lagaheimild fyrir ákveðnum þáttum þess.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur, formanni velferðarnefndar, fyrir góða ræðu og mikið af upplýsingum, en við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum og það er einkum tvennt sem um ræðir, þ.e. að afnema bann á auglýsingum í sjónvarpi á lausasölulyfjum og kröfur til upplýsinga. Mig langar að spyrja um hvort tveggja, en í fyrra andsvari um afnám bannsins. Almennt er ég þeirrar skoðunar að einstaklingar taki ábyrgð á ákvörðunum sínum og eigin heilsu í þessu tilviki, og það er samhljómur með okkur í því. Og ég er sammála hv. þingmanni um að það sé ekki málefnalegt að mismuna eftir miðlum, en hefði hv. þingmaður kosið að fara hina leiðina og banna alfarið auglýsingar á lyfjum, þar með talið lausasölulyfjum?
Hæstv. forseti. Nei, ég verð að svara því neitandi. Ég finn ekki hjá mér knýjandi þörf til þess að fara í þann leiðangur að banna auglýsingar á lausasölulyfjum. Það er samt mikilvægt að hafa í huga að lyf eru engin venjuleg vara og við eigum ekki að fjalla um þau sem venjulega vöru. Við eigum líka að hafa í huga viljann til frekari auglýsinga, ef við löggjafinn heimilum frekari auglýsingar þá gerum við það ekki út frá almannahagsmunum. Ég veit það ekki, en ég er nánast sannfærð um að það er knúið á um þessar breytingar frá þeim sem græða á frekari sölu lyfja. Við skulum vera með opin augu gagnvart því. Við heimilum þetta í flestöllum öðrum miðlum og ég tel því ekki eðlilegt að mismuna á milli miðla, en ef það væri verið að ræða í dag spurninguna hvort það mætti auglýsa lyf, [[Forseti hringir.]]það væri bannað, þá er ég ekki viss um að ég mundi styðja auglýsingar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður útskýrir með ágætum þá klemmu sem er í því að kalla eftir ábyrgð einstaklingsins á eigin heilsu og svo hins vegar það sem er undir í þessu frumvarpi, en þar er auðvitað lykilatriðið upplýsingar, að einstaklingurinn geti aflað sér viðeigandi upplýsinga um virkni og um aukaverkanir lyfja í þessu tilviki. Hér virðist mér vera dregið úr kröfum til upplýsinga. Hv. þingmaður kom mjög vel inn á takmarkanir t.d. skjáauglýsinga í sjónvarpi, sem eru í skamman tíma, og þá reynir auðvitað á upplýsingarnar sem eru á lyfjunum sjálfum og almennum upplýsingum sem einstaklingurinn hefur aðgengi að. Það kemur jafnframt ágætlega fram í athugasemdum Lyfjastofnunar, að auka skýrleika, og hv. þingmaður kom inn á. [[Forseti hringir.]]Spurningin er þá í seinna andsvari: Hefði ekki verið full þörf á að auka kröfurnar til upplýsingagjafar, og hvernig hefði hv. þingmaður séð það fyrir sér?
Hæstv. forseti. Við erum að draga úr kröfunum um upplýsingar vegna lyfja sem þarf að ávísa en það er náttúrlega eingöngu í mjög afmörkuðum fagtímaritum þeirra stétta sem mega ávísa lyfjum, sem eru nánast eingöngu læknar að ég tel, þannig að það gegnir öðru máli um þær. Varðandi auglýsingar á lausasölulyfjum þá er kveðið á um þær í reglugerð samkvæmt evrópskum reglum. En þetta er mjög flókið umhverfi, það koma margir aðilar að þessu. Ég held að það sem er líklegast til að gera kerfið sem skilvirkast sé skýrleiki í lögum og virkar eftirlitsstofnanir.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lyfjalögum. Með frumvarpinu er annars vegar lagt til að dregið verði úr kröfum um þær upplýsingar sem þurfa að koma fram í lyfjaauglýsingum samkvæmt 2. mgr. 14. gr. laganna, og hins vegar að afnumið verði það bann sem gilt hefur um auglýsingar á lausasölulyfjum í sjónvarpi. Ég er líkt og aðrir nefndarmenn hv. velferðarnefndar á þessu nefndaráliti en með fyrirvara þó og ég ætla í ræðu minni að gera grein fyrir þeim fyrirvara um leið og ég fjalla um málið. Það kom fram fyrir nefndinni að óljóst væri hvort 1. gr. frumvarpsins væri ætlað að taka til auglýsinga á lausasölulyfjum fyrir almenning eða aðeins til auglýsinga fyrir heilbrigðisstéttir. Ég held að ráða megi af þeim umræðum sem hér hafa farið fram í dag að það sé dálítið réttmæt ábending að það sé óljóst, því að þetta hefur vafist fyrir hv. þingmönnum hér sem hafa verið að reyna að kynna sér málið og hafa auðvitað ekki haft til þess þann sama tíma og við sem sitjum í hv. velferðarnefnd. Það kannski eitt og sér má líta á sem ákveðið áhyggjuefni, þ.e. hvernig lögin verða skilin úti í þjóðfélaginu. Í nefndaráliti með breytingartillögu kemur engu að síður skýrt fram á bls. 2 að nefndin telur að túlka beri 2. mgr. 14 gr. lyfjalaga þannig að hún eigi einungis við um auglýsingar fyrir heilbrigðisstéttir sem ávísa og dreifa lyfjum, og að 1. gr. frumvarpsins sem hér er til umræðu eigi því ekki við um auglýsingar á lausasölulyfjum fyrir almenning. Hitt atriðið, þ.e. 2. gr. frumvarpsins, hljóðar svo, með leyfi forseta: „2. málsl. 1. mgr. 16. gr. laganna fellur brott.“ Það þýðir að verði frumvarpið samþykkt er ekki lengur bannað að auglýsa lyf í sjónvarpi. Ég verð að viðurkenna að ég hafði við 1. umr. þessa máls mjög miklar efasemdir og fyrirvara um það hvort það væri sniðugt að fjölga þeim miðlum sem mætti auglýsa lausasölulyf í. En eftir umfjöllun í nefndinni þá komst ég að þeirri niðurstöðu að miðað við að auglýsingar á lausasölulyfjum væri leyfðar í öllum öðrum miðlum væri ekki rétt að útiloka auglýsingar í sjónvarpi, þetta væri því bara til samræmis þannig að eitt gilti um alla miðla. Það er eiginlega þetta sem fyrirvari minn um málið snýst um, efasemdir mínar um hvort það eigi yfir höfuð að auglýsa lyf. Ég hef ákveðnar efasemdir um hvort það sé æskilegt. Eins og kemur meðal annars fram í umsögn frá landlæknisembættinu geta lausasölulyf haft ýmsar óþægilegar og jafnvel hættulegar aukaverkanir og notkun þeirra bætir ekki heilsu almennings. Það er því út frá lýðheilsusjónarmiðum sem ég set spurningarmerki við þetta. En það er eiginlega sérumræða sem við verðum að taka, hvort við viljum fara með lögin hreinlega í aðra átt. En meðan auglýsingar eru leyfðar í sumum miðlum finnst mér ekki rök fyrir því að banna þær í tilteknum miðlum eins og sjónvarpi. Þegar kemur að auglýsingum á lausasölulyfjum gilda mjög skýrar reglur um þær sem lesa má um í reglugerð sem fylgir lögunum. Þar eru ýmis mikilvæg atriði tekin fram, svo sem að lyfjaauglýsing sem beint er til almennings skuli sett fram á þann hátt að það eigi öllum að vera ljóst að um auglýsingu sé að ræða og að sú vara sem verið er að auglýsa sé lyf. Þar segir jafnframt að lyfjaauglýsing sem beint er til almennings megi ekki fela í sér neitt það sem gefi til kynna að óþarfi sé að leita til læknis eða gangast undir aðgerð eða læknismeðferð eða sem gefi til kynna að heilsa viðkomandi gæti batnað við það að taka lyfið, auk þess sem einnig má ekki vísa til meðmæla vísindamanna, fagmanna úr röðum heilbrigðisstétta eða einstaklinga sem eru hvorki vísindamenn né fagmenn. Þetta finnst mér vera mjög mikilvægt því að það setur ramma um það hvernig lyfjaauglýsingar eigi að vera. Það varð líka talsverð umræða í nefndinni um jurtalyf, náttúrulyf og fæðubótarefni og um þau efni eru heilu blaðsíðurnar í dagblöðum sem erfitt er að rýna í hvort séu auglýsingar eða lífsstílsviðtöl. En hvort sem það er í raun þá virkar þetta sem auglýsingar á þessum tilteknu efnum. Mér finnst mikilvægt næsta skref, og ég velti því upp hvort þá umræðu eigi að taka upp í tengslum við endurskoðun á lyfjalögum, að setja skýrari reglur um þessi efni sem er alla vega ekki rétt efnafræðilega séð að flokka sem lyf en sumir nota þau engu að síður sem slík. Þegar kemur að lyfjum gilda mjög stífar reglur, líkt og ég fór yfir, og í reglugerð um lyfjaauglýsingar er mjög skýrt tekið fram hvað má og hvað má ekki. Það má til dæmis ekki auglýsa eða selja vöru með upplognum eiginleikum. Nú ætla ég ekki að segja það um öll náttúrulyf eða jurtalyf að verið sé að ljúga upp á þau eiginleikum. Hins vegar þekkjum við líklega flest umfjöllun um þau í fjölmiðlum þótt ekki hafi verið sýnt fram á virkni þessara efna. Mér finnst það mjög alvarlegt mál ef hægt er með auglýsingum eða umfjöllunum að höfða til fólks og telja því jafnvel trú um að einhver efni muni gagnast því, jafnvel betur en hefðbundin lyf. Þá held ég að við séum komin inn á mjög hættulega braut. Það getur verið hættulegt að leyfa auglýsingar á hefðbundnum lyfjum út frá lýðheilsusjónarmiðum og almennum heilbrigðissjónarmiðum, en þessi braut er ekki síður hættuleg og þá erum við algjörlega komin út í öfgar í vitlausa átt hvað varðar fæðubótarefni og jurtalyf. Þess vegna mundi ég telja mikilvægt að við séum mjög meðvituð um þetta og þegar við fjöllum um breytingar á lyfjalögum verði þessi angi lyfja, ef við getum kallað þau svo, einnig skoðaður. Líkt og ég sagði í upphafi máls míns þá styð ég þær breytingar sem hér eru lagðar til en með þeim fyrirvara þó að ég velti því fyrir mér hvort lyfjaauglýsingar eigi yfir höfuð rétt á sér, þó svo að ég taki undir það að innan þess ramma sem lögin ná til er ekki eðlilegt að útiloka einn miðil frá því að geta auglýst ef það er á annað borð leyft.
Frú forseti. Undir umræðunni sem ég hef setið í dag setur að mér hroll. Ég er þeirrar skoðunar og ekki bara ég heldur lög, bæði innlend og erlend og ýmsar tilskipanir frá Evrópusambandinu sem við höfum þurft að taka upp, að verslun með lyf er allt annað en verslun með almenna vöru. Um verslun með lyf gilda strangar reglur sem eiga allar að stuðla að því að þau séu seld og meðferð þeirra sé á grundvelli almennra sjónarmiða um lýðheilsu og almenn heilbrigðissjónarmið og á að tryggja skynsamlega umgengni og meðferð á lyfjum og á að draga úr ofnotkun þeirra. Hv. þingmaður hefur stundum haldið hér margar glæstar ræður þar sem hún hefur vísað til skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem á sínum tíma olli uppnámi og undrun en líka gleði. Þar var lögð mikil áhersla á að stjórnmálamenn ættu að hlíta ráðleggingum sérfræðinga. Hverjir eru sérfræðingarnir í þessu máli? Ætli það sé ekki landlæknir? Svo lesa menn hér upp mjög skýrar ábendingar frá landlækni um að embættið sé á móti auglýsingum á lyfjum. Embættið segir að fyrir liggi erlendar niðurstöður rannsókna sem bendi til þess að auglýsingarnar ýti undir notkun lyfja. Hvers vegna í ósköpunum ættum við þá að fara að útvíkka leyfi og heimild til þessara auglýsinga? Ég bara spyr. Hver er skynsemdin í því? Á að fara að leyfa auglýsingar í sjónvarpi á lausasölulyfjum út af því Samkeppniseftirlitið hefur sagt eitthvað og vegna þess að þeir sem selja lyfin hafa æmt og skræmt? Ef menn vilja hafa samræmi í þessum galskap og fara að ráðleggingum sérfræðinga og landlæknisembættisins þá banna þeir auglýsingar í dagblöðum, það er svo einfalt. Hvað segir hv. þingmaður um þessa einföldu og kannski asnalegu röksemdafærslu mína? [[Forseti hringir.]]Hún byggir ekki á því að hafa lesið þetta frumvarp því að ég hef ekki lesið stafkrók í því, ég hef bara hlustað.
Hæstv. forseti. Nei, það er ekkert asnalegt við þessa spurningu hv. þingmanns. Mér hefur kannski ekki tekist að vera nógu skýr með það í ræðu minni að fyrirvari minn gengur einmitt út á það að ég tel að hér séum við að fara í ranga átt og að það ætti fremur að fara í þá átt að draga úr eða jafnvel banna auglýsingar á lyfjum. Hins vegar finnst mér rökin í umsögn landlæknis kannski ekki alveg eiga við, þ.e. að sjónvarp sé sá sterki og áhrifaríki miðill sem það var fyrir einhverjum árum eða áratugum. Það eru einfaldlega til svo fjölmargir aðrir sterkir miðlar, svo sem internetið, þar sem auglýsingar á lyfjum eru heimilaðar. Mér finnst að á meðan við erum ekki að taka umræðuna um það hvort við eigum að banna auglýsingar á lyfjum þá sé ekki rétt að útiloka þennan eina miðil. Ég vil hins vegar mjög gjarnan taka umræðu sem ég held að þurfi að vera almennileg og heildstæð um það hvort við séum á rangri braut með þetta, t.d. vegna lýðheilsusjónarmiða, en þá eigi allar tegundir auglýsinga í öllum miðlum að vera undir. Kannski er ákveðin flækjuleið að segja: Byrjum á að heimila auglýsingar í sjónvarpi og förum síðan aftur til baka. [[Forseti hringir.]]Miðað við umræðuna og umfjöllun í nefndinni og þar sem við erum í dag þá held ég að við verðum samt að fara þá krókaleið.
Frú forseti. Þetta var mjög núanseraður rökstuðningur og einungis á færi vitsmunavera. Ég hef mjög einfalda sýn á þetta. Ef landlæknir telur auglýsingar óæskilegar af því að þær ýti undir notkun og ofnotkun lyfja þá hlusta ég á það embætti. Ekki það að ég ætli að vera með oflæti eða steigurlæti, eins og mér hættir stundum til ef sá gállinn er á mér, en ef ég skil röksemdafærsluna rétt hjá hv. þingmanni þá held ég að það sé mjög erfitt fyrir hana að styðja frumvarpið með þennan fyrirvara á því og ætla svo að greiða því atkvæði þegar í reynd kemur fram í máli hennar að hún hefur sterkar efasemdir ef hún er hreinlega ekki haldin andstöðu við meginefni frumvarpsins, sem er að leyfa auglýsingar á þessum varningi í sjónvarpi. Í annan stað þá á samt með einhverjum hætti að koma áfram upplýsingum um aukaverkanir af lyfjum. Ég les aldrei eða mjög sjaldan þessa seðla sem eru yfirleitt margar síður með einhverjum lyfjum sem maður þarf stundum að taka tímabundið, en ég gerði það um daginn og mér dauðbrá því að það kemur fram að lyf sem maður hélt að væri bara allt í lagi með og menn taka hefur alls konar aukaverkanir ef svo kynni að vera að menn væru að taka einhver önnur lyf með. Þetta er því allt saman stórhættulegt. Síðan kom hér fram fyrr í umræðunni að það ætti kannski að leyfa mönnum að gefa upplýsingar með því að vísa á einhverjar síður landlæknis. Ja, herra trúr, hver nennir því og hver gerir það í dag? Þegar búið er að kaupa einhver lyf þá sést þetta ekki fyrr en í fyrsta lagi þegar lyfin hafa verið tekin úr umbúðunum og þá er búið að kaupa þau. Á þá að fara á einhvern vef? Ég held að þetta sé ekki þannig. Að því er fæðubótarefnin varðar, af því að ég hef óskaplega gaman af að lesa þær auglýsingar en kaupi mér aldrei neitt eftir þeim, þá er það nú þannig að þau efni skaða engan. Svo liggja fyrir rannsóknir sem sýna að það er ekki neitt í heiminum úr þessum fæðubótarefnum sem bætir heilsu manna [[Forseti hringir.]]nokkuð nema bláber sem ég tek á hverjum degi og lýsi sem ég tek líka á hverjum degi.
Frú forseti. 1. gr. þessa frumvarps vísar eingöngu til lyfjaauglýsinga sem birtast í ritum sem ætluð eru fagfólki. Það sem er verið að vísa í að tilgreina eigi um aukaverkanir eða birta vísun í fylgiseðil með lyfinu á vef Lyfjastofnunar á einungis við auglýsingar sem beint er til fagmanna og eiga aldrei að koma fyrir sjónir almennings nema þeirra sem leggja sig eftir því sérstaklega að lesa slík fagtímarit. Í því ljósi finnst mér þetta allt í lagi. Ég treysti alveg læknum og öðrum heilbrigðisstarfsmönnum til þess að afla sér haldgóðra upplýsinga um lyf, hvort sem það er á vef Lyfjastofnunar eða í fylgiseðli. Hvað varðar auglýsingar sem birtast eiga almenningi og auglýsingar á lausasölulyfjum þá gilda allt aðrar reglur. Þetta má allt saman lesa í greinargerð með frumvarpinu. Þá er sérstök reglugerð sem gefin er út á Evrópska efnahagssvæðinu þar sem gilda sérstakar reglur um það hvernig slíkar auglýsingar eiga að vera. Þar er frekar skýrt hvað á að koma fram eða má ekki koma fram hvað slíkar auglýsingar varðar. Tími minn er búinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir prýðisræðu og sér í lagi þar sem hún sem einn af aðilum hv. velferðarnefndar er á því nefndaráliti sem fylgir lagafrumvarpinu sem við erum að fjalla um. Hún gerði grein fyrir undirritun sinni sem hún gerði með fyrirvara. Ég þakka henni fyrir þá útskýringu. Ég ætla að taka undir með hv. þingmanni að þetta er óskýrt. Ég skil vel þennan fyrirvara vegna þess að - ja, við getum orðað það þannig að lyf sé ekki sama og lyf. Ég tek undir þær skoðanir sem hafa komið hér fram, að við eigum í öllum tilvikum að leita upplýsinga og treysta á fagfólk þegar kemur að lyfjum og lyfjanotkun og virkni þeirra og verkunum. Ég get jafnframt sagt að ég er almennt þeirrar skoðunar að einstaklingurinn taki ábyrgð á eigin heilsu og taki almennt ábyrgð á sjálfum sér og þeim ákvörðunum sem hann tekur, en til þess þurfum við auðvitað að hafa aðgengi að góðum upplýsingum. Hv. þingmaður kom jafnframt inn á það að almenn lýðheilsa væri efni í sérstaka umræðu. Ef við tölum um fagfólkið þá kemur hér fram í athugasemd frá embætti landlæknis að auknar auglýsingar muni auka sölu og notkun muni aukast, enda sé það tilgangur auglýsinga, þetta þjóni ekki lýðheilsusjónarmiðum, og telur embættið þess vegna að þetta sé ekki skynsamlegt og rökin í athugasemdum í frumvarpinu sjálfu séu léttvæg. [[Forseti hringir.]]Hvernig bregst hv. þingmaður við þeirri staðhæfingu?
Hæstv. forseti. Það frumvarp sem hér er til umræðu og er einungis tvær greinar má segja að fjalli um tvo mjög afmarkaða þætti lyfjalaganna. Það er eiginlega vegna þess hversu afmarkaðir þessir þætti eru sem ég er með á nefndarálitinu, en þó með þeim fyrirvara sem ég gerði grein fyrir. Ég tek undir og styð heils hugar það sem fram hefur komið, t.d. í umræðunni hér í dag, að það þurfi og sé æskilegt að fara í heildarendurskoðun á lyfjalögum. Ég tel að því sem fram kemur í athugasemdum embættis landlæknis eigi alls ekki að taka af einhverri léttúð því að ég held að það sé alveg hárrétt sem kemur þar fram um að lausasölulyf geti haft bæði óþægilegar og hættulegar aukaverkanir og þess vegna eigi ekki að auglýsa lyf eða að minnsta kosti ekki að umgangast lyf sem hverja aðra söluvöru. Að því sögðu finnst mér að við þurfum að hafa einhvers konar heildstætt kerfi um þetta því að ég held að annars geti það valdið enn meiri ruglingi. Ég veit ekki hvort þetta svarar alveg spurningu þingmannsins en ég bið hann þá að endurtaka hana aftur fyrir mig.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður svaraði ágætlega og sér í lagi því sem sneri að útskýringu á fyrirvara og svo í framhaldi af því staðhæfingu í umsögn embættis landlæknis og gagnvart lýðheilsusjónarmiði. Hv. þingmaður benti með réttu á að frumvarpið snýr einkum að tveimur atriðum. Hið fyrra að það bann verði afnumið og sú mismunun sem í því felst að banna auglýsingar í sjónvarpi gagnvart öðrum miðlum. Ég er sammála hv. þingmönnum sem hér hafa rætt um það mál að auðvitað er ekki í lagi að mismuna miðlum í þessu sambandi, enda er það samdóma álit bæði nefndarinnar og þeirra sem rætt hafa hér um málið. Hins vegar er það sem kemur fram í fyrirvara hv. þingmanns, þ.e. sem viðkemur upplýsingagjöfinni, þá erum við ekki að tala um lausasölulyf. Það er gerð ágætisgrein fyrir því í nefndarálitinu að það er gagnvart sérfræðingum. Svo ég haldi áfram með staðhæfingu landlæknis og viðbótum í nefndarálitinu þegar embætti landlæknis vísaði til þess að í lagafrumvarpinu væru rökin léttvæg gagnvart lýðheilsusjónarmiðum. Telur hv. þingmaður að í umfjöllun nefndarinnar og í nefndarálitinu hafi verið nægjanlega bætt úr því?
Hæstv. forseti. Ég er ekki alveg viss um að ég skilji að hverju hv. þingmaður er að spyrja mig, það ræðst af takmörkunum mínum hér þetta síðdegið. Ég get þó fullvissað hv. þingmann um að það var ekki af neinni léttúð sem þetta mál var rætt í nefndinni, heldur þvert á móti. Talsverð umræða var í nefndinni um að lyf væru ekki eins og hver önnur markaðsvara og ekki mætti umgangast þau sem slík vegna þess að ef þeirra er neytt í röngum skömmtum eða sem lækningu við einhverjum tilteknum kvillum þar sem þau eigi ekki við þá geta þau verið mjög hættulegt sem og að það samræmist ekki lýðheilsusjónarmiðum að neyta lyfja sem ekki er þörf fyrir. Um þetta var mikið rætt og um þetta var mikið spurt þegar gestir komu á fund nefndarinnar. Hvenær á svo að segja að það sé komið nóg af umfjöllun? Það er alltaf erfitt að draga eitthvert skýrt strik varðandi það og örugglega mjög mismunandi sjónarmið hvað það varðar. Ég tel að hv. velferðarnefnd hafi lagt sig eftir því að skoða þetta kirfilega.
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan er þetta frekar flókið mál þó að það láti lítið yfir sér. Ég er einn af þeim sem misskildu þetta aðeins í morgun og það færi kannski ágætlega á því að nefndin skýrði aðeins betur muninn á 14. gr. og 16. gr. Ég ætla að stoppa aðeins við 14. gr., sem 1. gr. í frumvarpinu breytir, sem tekur til tímarita fagstétta og auglýsinga í þeim. Ég geri svo sem engar athugasemdir við að fagstéttir fái að fylgjast með lyfjum á markaði og kannski er það mikilvægt. Mig langar hins vegar að stoppa aðeins meira við 16. gr. Í frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Markmið frumvarpsins er að afnema þann greinarmun sem gerður er á fjölmiðlum þegar kemur að auglýsingum lausasölulyfja.“ Ég held að það sé ágætt að reyna að uppfylla þetta markmið en að mínu viti erum við að uppfylla það í ranga átt. Við ættum að reyna að draga úr notkun lyfja frekar en að hvetja til notkunar. Markmiðið með auglýsingum er hins vegar að auka notkun. Mig langar að styðjast við nýlegt verkefni sem var unnið í markaðs- og siðfræði í háskólanum sem snertir á svipuðu. Reyndar eru dæmin um sykur en þetta eru siðferðisleg málefni í markaðsstarfi. Með miklu framboði og samkeppni á ákveðnum markaði vilja allir koma sinni vöru á framfæri. Það er misjafnt hversu langt er gengið og það er sköpuð eftirvænting til að auka eftirspurn. Í bók eftir DeGeorge eru sett fram lögmál sem snúa að markaðssetningu í auglýsingum og umrætt verkefni fjallar um það. Fyrsta lögmálið er um siðleysi ósannra, villandi og blekkjandi auglýsinga. Framleiðandinn fer með villu annaðhvort viljandi eða óviljandi. Án þess að fara í of mikil smáatriði vil ég nefna dæmi um markaðsherferð hjá sælgætisfyrirtækinu Nóa-Síríus. Það ætlaði að koma á markað vöru sem heitir Aktív og var útlistuð sem mysuprótein sem væri gott milli mála og væri hollustuvara. Á daginn kom að þetta er alveg eins og önnur sykruð vara sem fyrirtækið selur nema með viðbættu próteini. Ég held að þarna sé eitt dæmi um það hvað markaðsöflin fara rangt með í þeim tilgangi að selja vörur sínar. Ef við berum innihaldslýsingu á Aktív, sem er sælgæti, saman við Trompbita sjáum við að magn sykurs og kolvetna er svipað en Aktív inniheldur aukaprótein og var auglýst sem hollur kostur milli mála. Ég hef áhyggjur af því að margir framleiðendur reyni að blekkja neytendur með því að gera auglýsingar þannig að fólk mistúlki þær og dragi þar af leiðandi rangar ályktanir. Ég er hræddur um að þetta muni gerast þegar við komum með lyfjaauglýsingar í sjónvarp. Þegar þær eru í útvarpi eða dagblöðum eru ekki eins mikil tækifæri fyrir framleiðendur að koma eins miklum skilaboðum á framfæri. Hún gæti verið hálfsönn, verið trúverðug, ekki blekkjandi, ekki villandi, og samt siðlaus. Annað lögmálið, með leyfi forseta, fjallar um siðleysi þess að ráðskast með fólk og þvinga það með auglýsingum. Hérna er verið að segja að markmið auglýsinga sé fyrst og fremst það að sannfæra neytendur um að kaupa vöruna og þjónustuna. Ég ætla að koma með dæmi um þetta, sem er reyndar tengt sykri eins og þetta verkefni fjallar um. Í bíóhúsum er yfirleitt gert hlé til að fólk kaupi meira sælgæti í sjoppunni. Einnig er í hléi stundum sýnd auglýsing frá sælgætisfyrirtæki með það að markmiði að auglýsingin nái til neytenda, til að þeir finni hjá sér þörf til að kaupa þessa sykurvöru. Ef við heimfærum þetta yfir á það sem ég þekki hvað best, æfingar, er búið að troða því inn í hausinn á allmörgum íþróttamönnum að þeir nái ekki árangri nema neyta fæðubótarefna. Ef maður stundar æfingar eru auglýsingaöflin búin að kynna vöruna þannig að menn geti ekki náð árangri nema neyta fæðubótarefna. Vegna þess að þetta er svona í þeim heimi sem ég þekki er ég hræddur um að þetta muni líka gerast í lyfjaheiminum, að mönnum verði talin trú að þeir muni ekki geta klárað æfingu eða náð fullri endurheimt fyrir næstu æfingu nema taka til dæmis bólgueyðandi. Ég er hræddur um þetta út frá þeim verkefnum sem við sjáum í háskólanum. Þriðja lögmálið í þessari bók fjallar um siðferði forræðishyggju í auglýsingum. Sumar vörur eru langt frá því að vera hollar fyrir neytendur. Fyrir framan mig er ég með dæmi um að reykingar séu hættulegar heilsu fólks. Alkóhólismi er afleiðing áfengisneyslu. Það eru örugglega fleiri sem ánetjast lyfjum en við vitum af. Ég þekki persónulega fólk sem hefur ánetjast lyfjum. Ef við berum þetta saman við reykingar og áfengisneyslu eru þær vörur bannaðar með lögum, a.m.k. í sjónvarpi. Hér stendur einnig að árið 2011 hafi ekkert bannað það að auglýsa pilsner, en þá lagði hæstv. þáverandi innanríkisráðherra Ögmundur Jónasson fram frumvarp um að áfengislöggjöfin yrði hert og að bannað yrði að selja óáfenga drykki sem seldir væru í umbúðum sem væru nauðalíkar umbúðum áfengra drykkja. Þegar léttöl lítur út alveg eins og bjór er verið að auglýsa tvær vörur í einu. Ef við heimfærum þetta yfir á það frumvarp sem við erum með núna held ég að fæstir hafi vit á því hvað þeir eru að kaupa í apótekum. Mörg lyf eru mjög svipuð með svipuðum verkunum en mismunandi aukaverkunum. Já, ég er einnig hræddur um þetta. Fjórða lögmálið fjallar um að það sé siðlaust að banna ákveðnar tegundir auglýsinga. Ég ætla ekki að fara mikið út í það, dæmið sem er nefnt hérna er gróft kynlífsatriði til að auglýsa vöru. Í stjórnarskrá Íslands segir að tjáningarfrelsinu megi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum. Að öllu þessu sögðu held ég að óhætt sé að segja að þegar lyfjalögin voru sett árið 1994, þegar aðeins var markaðssett í dagblöðum, útvarpi og sjónvarpi, hefði markaðssetning á internetinu verið bönnuð ef hún á hefði verið jafn mikil og hún er orðin nú. Ég tek samt fram að vitaskuld er það barn síns tíma að banna bara í sjónvarpi það sem er leyft alls staðar annars staðar. Ég held þó að í þessu frumvarpi séum við að fara í ranga átt, en vil einnig geta þess hér og nú að almennt er ég ekki hlynntur því að banna hluti. Ég er almennt þeirrar skoðunar að fólk eigi að taka ábyrgð á sér sjálft, ábyrgð á því hvað það setur ofan í sig eða hvað það gerir í lífinu. Ég er bara hræddur um að markaðsöflin muni yfirtaka þetta og reyna að villa á sér heimildir. Auglýsingar hafa áhrif. Bestu vörurnar eru ekki endilega þær sem seljast mest, heldur kannski þær sem eru best auglýstar. Það verður þá kannski til þess að venjulegt fólk hættir að leita ráðlegginga lækna og fer frekar eftir því sem er auglýst mest eða því sem er vinsælast. Einhver hv. þingmaður nefndi áðan að þetta væri krókaleið og ég er hræddur um að ef við förum þessa krókaleið komumst við ekki til baka í heildarskoðun með það að markmiði að draga úr notkun lyfja og draga úr því að þetta verði auglýst. Ég er með í huga eitt slagorð sem mér finnst siðferðislega kolrangt. Það hangir á skilti í Síðumúla þar sem stendur: Íbúfen, njóttu stundarinnar. [[Gripið fram í.]]Ég er mjög hræddur um að þessi slagorð verði fleiri þegar þau komast í sjónvarpið. Ég ætla að hafa þetta mín lokaorð: Íbúfen, njóttu stundarinnar.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt en þetta sló mig svolítið af því að ég hafði ekki tekið eftir auglýsingaskiltinu sem hv. þm. Haraldur Einarsson nefnir. Auðvitað er hætta á því að við sjáum meira af þessu. Það sem ég ætlaði að spyrja hv. þingmann um og athuga, vegna þess að ég er einn af meðflutningsmönnum þessa nefndarálits, er hvað honum þætti um það ef sett yrði á lyfjapakkningar svipað og sett er á tóbakspakkningar, þar sem varað yrði við aukaverkunum lyfjanna. Ef ég tala bara fyrir sjálfa mig þá gleypi ég yfirleitt blessuð lyfin ef ég er með hausverk eða eitthvað og velti stundum ekkert fyrir mér hvað stendur í fylgiseðlinum, sem er kannski algjört kæruleysi. En þegar maður kíkir í fylgiseðilinn sér maður að aukaverkanirnar eru oft gríðarlega alvarlegar og stundum hugsar maður með sér: Guð minn góður, er ég að taka þetta þegar ég er með smáhöfuðverk, er ég að taka einhverjar töflur og get næstum fengið heilablóðfall af því að taka þær inn? Auðvitað eru það þó sjaldgæf tilfelli. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvaða þætti honum ef lyfjapakkningar væru merktar með varúaðrráðstöfunarmerkingum til þess að fólk hugsaði aðeins áður en það að tæki inn lyf?
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hún líkti saman pakkningum lyfja og tóbaks. Mér þykir ótrúlegt að allar mögulegar aukaverkanir sem lyfið getur valdið séu ekki nú þegar á pakkningunni. Ef svo er ekki held ég að það ætti umsvifalaust að merkja þær þannig. Ég held að merkingarnar eins og þær eru á tóbaki séu vissulega fráhrindandi. Ég hef reyndar ekki séð tóbak auglýst af neinu viti í miðlum, ég held að það sé bannað, þannig að ég veit ekki hvort það er hægt að líkja þessu tvennu mikið saman. Hv. þingmaður talaði um það þegar fólk er með höfuðverk, og margir fá höfuðverk eða mígreni eða hvað sem er. Við sjáum höfuðverkjaeyði í sjónvarpinu, einhverja mynd þar sem verkurinn hverfur á núll einni og það er lítið talað um aukaverkanirnar, af því að þær standa á pakkningunni. Menn vaða út og kaupa lyfið og höfuðverkurinn á að fara. Af því að fólki líður illa er það ekki endilega að pæla í því hverjar aukaverkanirnar eru, af því að sársaukinn er mikill núna og það tekst á við afleiðingarnar af því seinna.
Hæstv. forseti. Ég ætla að hafa þetta stutt. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, að upplýsingarnar eru auðvitað nú þegar til staðar á pakkningum lyfjanna, en þær eru á einhverjum blaðsnepli sem er límdur saman og þvælist stundum fyrir. Það liggur við að maður rífi hann af og hendi honum í ruslið, það er nánast þannig. Það sem ég var að hugsa var hvort það gæti ekki haft einhver áhrif ef upplýsingar um aukaverkanir lyfjanna væru aðgengilegri, það væri einhvers konar merking eða tákn sem gæfi til kynna að þetta væri ekki venjuleg neysluvara. Það er vonandi, eins og hefur verið mikið í umræðunni undanfarið og er tilraunaverkefni á sumum heilsugæslustöðvum, að hreyfiseðlar verði betur nýttir og meira nýttir í stað inntöku lyfja, að það fái brautargengi í þjóðfélagi okkar, vegna þess að hófleg hreyfing getur gert ótrúlega margt fyrir fólk.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta seinna andsvar. Já, ég held að það væri hægt að gera meira, t.d. með táknum eða með því að setja þrjár verstu eða þrjár algengustu aukaverkanirnar með stærri stöfum utan á kassann eða umbúðirnar sem lyfin eru seld í. Hv. þingmaður nefndi áðan að lyf væru ekki venjuleg neysluvara. Það eru nokkrar aðrar vörur sem eru ekki venjulegar neysluvörur, eins og áfengi og tóbak. Auglýsingar á þeim vörum eru bannaðar, af því að auglýsingar hvetja til aukinnar notkunar og neyslu. Á sömu forsendum, af því að þetta er ekki venjuleg neysluvara, vil ég ekki að neysla þessara lyfja aukist, sérstaklega af því að það getur verið, eins og ég nefndi í ræðunni, á fölskum forsendum í krafti markaðsstarfs.
Frú forseti. Það er með hálfum huga að ég blanda mér í deilur þeirra flokkssystkina um íbúfen en hins vegar vil ég óska hv. þingmanni til hamingju, bæði með góða ræðu og það hugrekki sem hann sýnir með því að gera uppreisn gegn hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég hallast heldur á sveifina með hv. þingmanni. Mér fannst ræða hans mjög góð og sannfærandi. Varðandi þá hugmynd sem kom fram um sérstakar merkingar þá hugsa ég að væru settar á íbúfenpakkann fjórar svartar hauskúpur mundi maður kannski ekki njóta stundarinnar mjög, svo ég vísi í hið ágæta slagorð sem hv. þingmaður nefndi áðan. Það sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um er eftirfarandi. Hann sagði að ef menn tækju þá krókaleið sem verið er að fara með frumvarpinu mundi það hugsanlega koma í veg fyrir að ráðist yrði í heildarúttekt á auglýsingamálum og lyfjamálum almennt. Spurning mín er þessi: Telur hv. þingmaður að kannski sé ráðlegt að parkera þessu máli og beina því í staðinn til ráðuneytis, Lyfjastofnunar, eða hver sem það er sem fer með þau mál, að fara í heildarúttekt á málinu? Menn hafa verið að væflast með þetta hér áratugum saman. Árið 1993 eða 1994 minnist ég þess að menn frestuðu gildistöku tveggja kafla lyfjalaga vegna þess að þeir vildu verða sér úti um niðurstöðu rannsókna á áhrifum lyfjaauglýsinga. Ég held að þær niðurstöður hafi aldrei komið. Hins vegar liggja þær fyrir núna. Þær liggja alveg skýrt fyrir miðað við bréf og erindi landlæknis. Hann segir að það ýti undir of mikla neyslu lyfja og lyf eru ekki venjuleg vara, ég er sammála hv. þingmanni um það. En hvað segir hann um það sem ég spurði hann um?
Hæstv. forseti. Ég held að ef við samþykkjum þetta svona séum við komin of langt í aðra áttina til þess að geta síðan farið á þann stað sem mér finnst skynsamlegur. Ég held að með því annaðhvort að geyma þetta mál eða ná markmiðinu með því að fara í hina áttina, eins og ég lýsti í ræðunni áðan - ég segi þetta af því að ég held að upplýsingatækninni hafi fleygt svo fram að löggjöfin sé aðeins eftir á og ég held að það megi segja um fleiri mál, að löggjöfin hafi orðið á eftir. Ég fann ekkert um auglýsingar á internetinu, hvorki í reglugerð né fyrri lögum eða uppfærslu á fyrri lögum, þannig að ég held að það hafi orðið eftir og nú sé verið að líkja sjónvarpi við internet og þess vegna eigi að leyfa þetta, en ekki öfugt, bannað á internetinu af því að það er bannað í sjónvarpi. Ég held að þau sjónarmið sem höfð voru uppi á þeim tíma sem lögin voru samþykkt eigi við enn þann dag í dag. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir fór yfir það að margar af þeim áhyggjum sem snúa að lyfjalögum eru þær sömu nú og árið 1932. Ég held að þarna sé verið að horfa í ranga átt, að internetið ætti frekar að horfa á sjónvarpið en ekki öfugt.
Frú forseti. Mér finnst þetta prýðileg hugmynd hjá hv. þingmanni, að menn parkeruðu því frumvarpi sem við erum að ræða hér og í staðinn yrði viðkomandi stjórnvaldi falið að gera allsherjaryfirhalningu á þessum pakka öllum. Þá verða teknir inn í hana allir þeir miðlar sem undir eru og menn komast að einhverri niðurstöðu, en hún verður að byggja á markmiðsákvæðum lyfjalaganna og þau eru algjörlega skýr. Þau fela í sér að meðferð lyfja á markaði á að vera þannig að ekki sé ýtt undir óhóflega notkun og hún á að vera á grundvelli almennra sjónarmiða um lýðheilsu. Um þetta erum við hv. þingmaður sammála þannig að mér finnst að þá sé til nokkurs unnið á þessum góða degi, að hinn yngri vængur Framsóknarflokksins sé að renna saman við öldungadeild Samfylkingarinnar. Það er dálítið gott fyrir báða.
Hæstv. forseti. Já, ég held að við séum sammála um þetta. Varðandi heildarlöggjöfina held ég að það yrði ágætt, eins og var nefnt í umræðunni áður, að ná aðeins utan um ekki bara lyfjaflokkinn heldur líka það sem heitir jurtalyf og jafnvel fæðubótarefni. Að lokum vil ég hafa það eftir einhverjum, sem ég man ekki hver er, að ef við fengjum að vita skaðsemi sykurs í dag yrði hann líklega bannaður.
Virðulegi forseti. Ég ætla aðeins að kveðja mér hljóðs í þessari áhugaverðu umræðu. Ég get í sjálfu sér vel skilið það markmið að heimila auglýsingar í sjónvarpi þar sem auglýsingar á lausasölulyfjum eru nú þegar heimilaðar í öllum öðrum miðlum, það er kannski rökrétt skref, en ég get líka tekið undir þau sjónarmið sem hér hafa komið fram að það má spyrja að því hvort auglýsa megi vöru eins og lyf eins og hverja aðra vöru. Hér hefur verið bent á að ef það megi auglýsa lyf þá gæti það aukið samkeppni og það sé gott fyrir neytendur. Ég skal vera fyrsta manneskjan til að taka undir það að aukin samkeppni er góð fyrir neytendur og mikilvægt að margir aðilar keppi um hylli neytenda. En ég set ekki endilega samasemmerki milli þess að eftir því sem seljendur auglýsi meira auki það endilega samkeppnina. Ég ætla að rifja upp að fyrir nokkuð mörgum árum gerði ég litla verðkönnun á augndropum. Það er afar dýr vara og ég komst að því að í Danmörku og Svíþjóð var verðið lægra og þar var meira úrval af augndropum sem eru notaðir við frjóofnæmi. Ég fór að garfa í þessu og velta fyrir mér af hverju þessar ódýrari tegundir sem seldar voru í Svíþjóð og Danmörku væru ekki seldar á Íslandi. Þá kom í ljós að það voru einhverjar reglur um það og ég átti samtöl við Lyfjastofnun um það. Ég man ekki nákvæmlega hvað það var sem kom í veg fyrir söluna, það var eitthvað talað um að augndroparnir væru ekki alveg nógu góðir. En ef þeir eru leyfðir í Danmörku og nógu góðir fyrir danska neytendur eða sjúklinga þá hlýt ég að spyrja að því af hverju megi ekki leyfa sömu vörur hér. Ég held að það sé kannski miklu frekar vandamál að við leyfum ekki nógu breitt vöruúrval. Að sjálfsögðu þarf alltaf að passa að lyfin séu örugg eins og hægt er og við munum nú eftir gigtarlyfinu Vioxx sem var beinlínis tekið af markaði þegar í ljós komu alvarlegar aukaverkanir. Það eru til nokkur dæmi um slíkt þannig að það er um að gera að stíga varlega til jarðar, en ég get ekki séð að það að menn fari offari í auglýsingum auki samkeppni. Ef ég þarf eitthvert lyf þá fer ég í apótekið og ég skoða hvað er til og ef til eru tvær tegundir þá segir það mér að það er ekki samkeppni á markaði og ef það eru til fimm tegundir þá er það strax skárra. Oft er rætt um það hér á Íslandi að lyfjanotkun sé meiri en góðu hófi gegnir og framsögumaður orðaði það einhvern veginn þannig áðan að fólk færi ekkert að taka lyf „af því bara“, keypti ekki lyf bara að gamni sínu. Það má kannski taka undir það en á sama tíma þurfum við að minnka lyfjanotkun og ef við segjum að nauðsynlegt sé að minnka lyfjanotkun þá erum við í rauninni að segja að fólk sé í einhverjum og mörgum tilfellum að taka lyf að óþörfu. Þetta finnst mér vera verkefni. Það sem ég vil leggja megináherslu á er að mér finnst það mjög einkennilegt ef þeir sem selja og auglýsa lausasölulyf þurfi ekki tilgreina aukaverkanir, mega lýsa jákvæðu eiginleikunum sem lyfin hafa en þurfa ekki að upplýsa um það hvaða skaðlegu áhrif lyfin hafa. Meira að segja þegar kemur að matvælum þá er reynt að ná utan um þetta með því að setja reglur um heilsufullyrðingar, þannig að ef framleiðandi segir: Salt er lítið eða salt skert, þá sé ákveðnum skilyrðum fullnægt. Ég veit ekki hvort það eru svipaðar reglur um það þegar kemur að lyfjum. Ég er fylgjandi því að fólk taki ábyrgð á eigin heilsu og það sé á þess ábyrgð að velja og hafna en það getur ekki axlað þá ábyrgð ef það fær ekki upplýsingarnar. Hvar eru upplýsingarnar? Þær eru á einhverju bréfsnifsi inni í pakkningunni eins og hefur komið fram hérna, maður opnar og les þær eftir að maður er búinn að kaupa vöruna. Fólk fær ekki afhentar upplýsingar um aukaverkanir af starfsmanni apóteksins áður en það kaupir, það er ekki upplýst um það sérstaklega, maður þarf að spyrja. Og einhver sagði hér: Við erum nú svo meðvituð um þetta, við vitum þetta, við förum á netið og skoðum, en við miðum aldrei við þá sem standa verst í þjóðfélaginu þegar kemur að upplýsingagjöf. Við eigum að miða við að allir skilji upplýsingarnar. Við sem hér erum inni og höfum einhvern veginn druslast inn á þetta þing erum væntanlega í færum til þess að fara á netið og spyrja réttu spurninganna. Það eru ekkert allir á þeim stað og í öllu þessu þarf að vernda þá sem eru síst í færum til að skilja flóknar upplýsingar. Mér finnst alvarlegt ef það á að leyfa auglýsingar og í dag séu leyfðar auglýsingar þar sem haldið er lofti jákvæðum eiginleikum lyfja án þess að það þurfi að geta um aukaverkanir. Mér finnst það ekki í lagi. Það eru þrjár umsagnir sem vöktu sérstaklega athygli mína. Sú fyrsta er frá landlækni sem bendir á og segir orðrétt, með leyfi forseta: „Sum lausasölulyf hafa óþægilegar og jafnvel hættulegar aukaverkanir og aukin notkun þeirra bætir ekki heilsu almennings.“ Mér finnst ekki hægt að stinga þessu bara ofan í skúffu eins og það skipti engu máli. Stjórn Félags íslenskra öldrunarlækna skrifar: „Mikilvægt er að fram komi í auglýsingunni sjálfri bæði ábending lyfs og helstu aukaverkanir.“ Ég er algerlega sammála þessu. Svo kemur auðvitað ekki á óvart að seljendur, Félag atvinnurekenda og fleiri eru mjög áfram um þessar breytingar. Í umsögn Viðskiptaráðs Íslands segir, með leyfi forseta: „Nái frumvarpið fram að ganga munu einstaklingar frekar geta áttað sig á því hvaða úrræði standa þeim til boða vegna ýmissa heilsufarslegra kvilla. Þetta getur haft þau áhrif að færri þurfa að leita til læknis vegna erinda sem þeir geta sjálfir leyst úr með einni ferð í apótek. Hjá lyfsala og á fylgiseðli viðkomandi lyfs eru nægar upplýsingar til að sjúklingurinn geti metið hvort lyfið henti honum eða ekki. Með því að takmarka auglýsingar á lyfjum með þeim hætti sem gert hefur verið hér á landi er í raun verið að takmarka aðgengi einstaklinga að upplýsingum um úrræði sem þeir hafa til að bæta heilsu sína.“ Mér finnst nú heldur langt seilst í röksemdafærslunni hérna, svo ég segi alveg eins og er. Menn deila um áhrifamátt auglýsinga en ef hann er svona gríðarlegur eins og hér er haldið fram, að það sé beinlínis hægt að lækka heilbrigðiskostnað ef neytendur geti sjálfir metið áhrif lyfja út frá auglýsingunum, þá hangir það ekki saman við orðræðuna sem fer t.d. í gang þegar talað er um auglýsingar sem beinast að börnum þegar verið er að auglýsa óhollustu. Þá segja menn: Auglýsingar hafa takmörkuð áhrif, það þarf ekki að hafa áhyggjur af því. Þannig að þessi málflutningur er ýmist í ökkla eða eyra. Annaðhvort hafa auglýsingarnar svo mikil áhrif að það er beinlínis hægt að lækka heilbrigðiskostnað eða þegar seilst er langt og auglýst óhollusta gagnvart börnum þá eru rökin þau, og ég hef lesið þannig umsagnir, að áhrifamáttur auglýsinga sé ekki eins mikill og margir telja. En mér finnst það vera algert grundvallaratriði að það sé skylt að upplýsa um vöruna og aukaverkanir í auglýsingum og utan á pakkningum og í rauninni ætti manni að vera beinlínis sagt frá aukaverkunum ef maður fer í apótek. Ég ætla að rifja upp eina baráttu sem ég man eftir sem snerist um að heimilt yrði að selja nikótínlyf í verslunum á sama hátt og sígarettur, að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Rökin gegn því af hálfu seljenda, þ.e. apóteka, voru þau að það væri mikilvægt að fá þessa fagþekkingu í apótekunum sem starfsmaður í Bónus gæti ekki veitt. En ég hef ekki orðið vör við það þegar ég kaupi eitthvað í apótekum að ég fái sérstakar upplýsingar, ég þarf þá að hafa fyrir því og að biðja um þær. Ekki það að þjónustan er alltaf góð og geri ég ekki lítið úr því, en það er verið að gera mikið úr hlutunum ef því er haldið fram að starfsfólk veiti allar upplýsingar sem nauðsynlegar eru, það er auðvitað ekki þannig. Og það er sífellt að koma betur og betur í ljós að ýmis lyf eins og verkjalyf og bólgueyðandi lyf geta haft alvarlegar aukaverkanir. Ég vil ítreka það sem sjálfur landlæknir sagði í viðtali sem ég tók eftir og ég var ánægð með að hann sjálfur sagði að hann mundi aldrei taka lyf ef það væri ekki algerlega nauðsynlegt. Lyf eru ekki eins og hver önnur vara og það er þess vegna sem við eigum þessa umræðu hér. En ég ætla að vona, ég veit ekki hvort það þyrfti þá annað frumvarp til eða breytingar á öðrum reglum en mér finnst mjög mikilvægur punktur að ef við ætlum að auka frelsið, sem ég er alveg sátt við, þá tryggjum við að upplýsingarnar til neytenda séu til staðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna sem mér fannst afar góð. Það sem ég hef náð að hlusta á í dag hefur mér þótt afar upplýsandi. Það er nefnilega oft þannig með frumvörp sem virðast láta lítið yfir sér að umræðan um þau, eins og hefur átt sér stað í dag, veldur því að fólk verður oft meðvitaðra um það sem frumvörpin innihalda sem mörgum var kannski ekki ljóst áður. Þingmaðurinn talaði töluvert um að miða við það að allir skilji upplýsingarnar og mér fannst það mjög góður punktur, að miða við að allir skilji og tryggt sé að allir skilji hvaða þýðingu það hafi að taka eitthvert tiltekið lyf í staðinn fyrir að gera ráð fyrir því að við sem erum í færum til þess getum leitað okkur upplýsinga um það á netinu eða hvar það nú er. En það eru ekki allir í færum til að gera það. Mér fannst það mjög athyglisverður punktur og eins að velta því upp hvort við getum ekki snúið ábyrgðinni að þeim sem selja lyfin. Nú hefur verið bent á að í reglugerð um lyfjaauglýsingar kemur fram í 7. gr. um lyfjaauglýsingar sem beint er til almennings að það eigi að koma fram heiti lyfs ásamt samheiti, nauðsynlegar upplýsingar um notkun, mikilvægar varúðarreglur, aðvaranir og skömmtun og skýra og nauðsynlega hvatningu til að lesa leiðbeiningar og allt það sem við viljum að sé opinbert. Þess vegna langar mig að spyrja hvort hv. þingmaður telji að við séum í raun að draga úr vægi þeirra reglna sem eru til staðar, ekki bara um sjónvarpsauglýsingar heldur allar auglýsingar á lyfjum hvort sem er í blöðum eða annars staðar. Svo spyr ég annarrar spurningar síðar.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Eins og mér hefur fundist umræðan þróast hérna þá finnst mér hér takast á lýðheilsurök gegn verslunarfrelsi. Eins og hv. þingmaður sagði, þetta er mál sem lætur kannski lítið yfir sér en þegar maður fór að lesa umsagnirnar kemur annað í ljós. Það sýnir hvað umsagnir eru rosalega mikilvægar og mikilvægt að hlusta á hagsmunaaðila í þessu máli sem og öllum öðrum. Oft mundi ég vilja fá fleiri umsagnir um mál vegna þess að þær skipta gríðarlega miklu máli. En varðandi upplýsingarnar þá ruglaði það mig svolítið og tók tíma að átta mig á að það er annars vegar verið að tala um lyfjaauglýsingar sem beinast að heilbrigðisstéttum, í einhvers konar fagtímaritum og slíku, og síðan sjónvarpsauglýsingar, að leyfa auglýsingar á lausasölulyfjum. Það var mikið rætt í upphafi um hvort gerð væri sú krafa að allar upplýsingar um pakkningastærð og verð ættu að vera í sjónvarpsauglýsingunum en eins og má lesa í greinargerðinni er ekki gerð sú krafa, ekki í sjónvarpsauglýsingunum. Ég held að við höfum komist að þeirri niðurstöðu. Það sem ég legg áherslu á er að aukaverkanir, þrjár algengustu aukaverkanirnar, verði tilgreindar í auglýsingum með lyfjum. Varðandi það hvort þetta geti aukið samkeppnina þá finnst mér að við ættum frekar að horfa á það hvort við séum of ströng þegar við leyfum ný lyf, lyf sem eru leyfð annars staðar á Norðurlöndunum. Auðvitað er betra að hafa fimm eða tíu tegundir á markaði en tvær. Það kom bara í ljós í þessu augndropamáli að það er í raun bara einn aðili með markaðinn og hann getur þá hagað verðlagningunni að vild.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek undir það að við eigum að láta lýðheilsurökin vega þyngra en verslunarrökin og mér heyrist að hér sé nokkur samhljómur í því að mestu, en þrátt fyrir það er þetta mál til umfjöllunar og ekki gerð breyting í þá veru. Það má nú skilja það að fólk tali kannski örlítið gegn eigin sannfæringu, sumir hverjir a.m.k., og verður áhugavert að sjá þegar kemur til atkvæða í þessu máli. Hér hefur aðeins verið rætt um jurtalyf, náttúrulyf og fæðubótarefni og annað slíkt þar sem ekki virðist vera gerð nákvæmlega sama krafa. Þetta er grátt svæði og þá er spurning hvort þingmaðurinn telji að þau efni ættu að flokkast undir það sama eða lúta sömu lögmálum þegar kemur að auglýsingum, því að mér sýnist þau ekki gera það. Hv. þingmaður sem talaði áðan tiltók einmitt einn hóp fólks, íþróttafólk, þar sem mikið væri hvatt til aukinnar neyslu á alls konar fæðubótarefnum og náttúrulyfjum og slíku, hvort það væri bara orðið einn þáttur af því til að geta stundað sína íþrótt að maður verði að taka íbúfen eða einhver bólgueyðandi lyf. Mér finnst það mjög áhugaverð nálgun og þess vegna veltir maður því upp hvort sömu reglur ætti að gilda um þau efni. Nú er mér sagt að fyrir þinginu liggi annað frumvarp, um lyfjagát held ég að það heiti, sem snýr að eftirliti, m.a. varðandi aukaverkanir og fleira, það er hjá velferðarnefnd og hefði kannski þurft að ræðast með þessu máli þannig að hægt væri að halda betur utan um þetta. En mig langar til að vita hvort þingmaðurinn telji að við ættum í rauninni láta þessi náttúrulyf, fæðubótarefni og annað slíkt lúta sömu lögmálum og lyf.
Virðulegi forseti. Ég held að þetta sé allt of mikill frumskógur og ég átta mig í rauninni ekki á því hvaða reglur gilda um fæðubótarlyf, ég þekki það ekki, manni sýnist ansi langt seilst þar en ég get í sjálfu sér ekki svarað því. En við getum líka tekið sem dæmi snyrtivörur. Í snyrtivöruauglýsingum er ýmsu lofað. Það er náttúrlega til eitthvað sem heitir að það megi ekki blekkja neytendur, almenn löggjöf um það, en ég veit að eins og t.d. í Bretlandi er stofnun sem fer með eftirlit með snyrtivörum og það er gengið mjög langt í því að láta reyna á lögin. Ef það er verið að tala um að 30% af hrukkum hverfi þá er sagt: Sýnið þið fram á það, komið með gögnin. Fyrirtæki var dæmt fyrir það að auglýsa maskara sem lengdi og þétti augnhár um 20% eða eitthvað og í auglýsingamyndinni var konan með gerviaugnhár. Fyrirtækið var beinlínis sektað. Þetta snýst líka um eftirlitið. Ég þekki ekki reglurnar um fæðubótarefnin en það skiptir ekki síður máli að eftirlitið sé í lagi og menn hafi einhver úrræði og sektarheimildir. Það þurfum við að skoða líka. Ég mundi ekkert verða brjáluð þótt þetta mál færi í gegn vegna þess að eins og staðan er núna þá er heimilt að auglýsa lausasölulyf alls staðar nema í sjónvarpi og mér finnst það í sjálfu sér ekkert endilega sanngjarnt. Hins vegar fyndist mér að það þyrfti þá að endurskoða þetta og gera sem fyrst það sem við erum að tala um hér, í ljósi þess að þetta er ekki eins og hver önnur vara, það eru aukaverkanir, jafnvel alvarlegar aukaverkanir af notkun og ofnotkun af þessum lyfjum, að tryggja að þær upplýsingar komi fram. Við höfum hér í þinginu talað um betri merkingar á matvæli vegna þess að við vitum að menn eru alltaf tilbúnir að auglýsa kosti vörunnar en reyna jafnvel að fela ókostina. Þetta er það sem neytendur búa við.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu mjög en þó eru sjónarmið sem mig langar til að koma á framfæri. Ég vil taka undir með hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur um að þessi umræða hafi verið góð og mótandi á viðhorf okkar að nokkru leyti. Hún færir okkur ýmsar upplýsingar og skýrir málið. Eftir umræðuna er ég sannfærður um að þetta mál eigi að bíða, það á ekki að samþykkja þessi lög núna. Ég vil taka undir sjónarmið sem hafa komið fram, t.d. hjá hv. þm. Brynhildi Pétursdóttur rétt í þessu þar sem hún leggur áherslu á upplýsingar í auglýsingamennsku hvað varðar lyf. Hún vísaði í landlækni sem er með ákveðin varnaðarorð gagnvart lyfjaauglýsingum og að mörg lyf séu ekki til þess fallin að bæta heilsufar almennings. En þá er hættan náttúrlega sú að auglýsandinn hafi lítinn áhuga á því að slá slíkum varnaðarorðum upp, eðli máls samkvæmt. Hann auglýsir til að koma vöru sinni á framfæri. Ég vil líka taka undir með hv. þm. Haraldi Einarssyni sem nefndi þrjú meginatriði. Í fyrsta lagi sagði hann að auglýsingar væru eðli máls samkvæmt til þess fallnar að auka og örva neyslu á lyfjum, við ættum að staðnæmast við þá staðreynd. Í annan stað hvatti hann til þess að lyfjalögin yrðu tekin heildstætt til gagngerðrar endurskoðunar og hann setti fram þá efasemd að þessi breyting, þar sem við opnuðum á auglýsingar lausalyfja í sjónvarpi, mundi greiða götu þessa. Þvert á móti ættum við að leggja frumvarpið til hliðar og ráðast þess í stað í heildarendurskoðun á lyfjalöggjöfinni og heimildum til auglýsinga. Þriðja atriðið sem hann nefndi og ég held að skipti máli er að það er ekki sama hver miðillinn er þegar auglýsingar eru annars vegar og staðreyndin er sú að auglýsingar í sjónvarpi eru mun yfirborðskenndari en auglýsingar í prentmiðlum, svo dæmi sé tekið. Yfirbragðið er annað og skilaboðin eru önnur. Auglýsing er hvorki góð né slæm. Við höfum hins vegar góðar auglýsingar og við höfum slæmar auglýsingar. Góðar auglýsingar eru af hinu góða, einfaldlega vegna þess að þær koma þá á framfæri við okkur upplýsingum um vöru og þjónustu og það er gott fyrir okkur sem neytendur. Auglýsingamenn í sjónvarpi hafa ekki sýnt mikla ábyrgð þegar á heildina er litið og við erum komin langan veg frá þeim áfanga sem Ralph Nader náði á 7. áratugnum þegar hann skrifaði bók sína Unsafe at any speed, óöruggir á hvaða hraða sem væri, og vísaði þar til bifreiða. Það var Chevrolet Corvair sem hann tók sérstaklega fyrir og varð frægur af í Bandaríkjunum. Hann lagði áherslu á að knýja auglýsendur til að fara að lögum og reglum, ekki einvörðungu það heldur að þeir segðu alltaf satt frá. Þegar þeir fullyrtu að þeir væru að selja bestu þvottavél í heimi væri þeim stillt upp við vegg og þeir látnir sýna fram á það. Sama gilti um þvottaefnið og hvaða vöru sem var. Þetta hefur nokkuð skort á, að neytendasamtökum á heimsvísu hafi tekist að knýja auglýsendur og framleiðendur og sölumenn til að fara inn í þennan farveg Ralphs Naders og við eigum að styrkja neytendasamtök í því markmiði, vegna þess að við viljum hafa auglýsingar sem eru upplýsandi og góðar. Auglýsingar sem við sjáum í sjónvarpi eru iðulega þess eðlis að mjög erfitt er að átta sig á því fyrr en alveg undir lok auglýsingarinnar um hvað hún snýst, hvað verið er að auglýsa. Það eru búin til hughrif með myndasýningum og tónum og síðan kemur í lokin að það sé þetta tiltekna kaffi sem skapi þessa vellíðan, eða hvað það nú er. Bankarnir sýna hamingjusamt fólk en segja okkur ekki til um vaxtastigið eða hver afborgunin er af lánum. Ef þeir gerðu það tæki ég slíkum auglýsingum fagnandi, góðar auglýsingar eru eftirsóknarverðar. Með því hins vegar að fara með lyfjaauglýsingar inn í sjónvarp, og þar tek ég undir með hv. þm. Haraldi Einarssyni og ítreka það aftur að miðillinn skiptir hér máli, er hætt við því að þær hafi annan boðskap að flytja en þann sem mundi birtast okkur á prentmiðli. Þar er líklegra að við fáum öll varnaðarorðin og aukaverkanirnar tilgreindar. Auglýsandinn hamast ekki á því í auglýsingu sinni í sjónvarpi að segja að þetta gæti skaðað heilsufar þjóðarinnar eða almennings, það gerir hann aldrei. Hann gerir væntanlega hið sama og bjórframleiðandinn sem beygir lögin sem við höfum til að koma bjór á framfæri í auglýsingu með því að setja í agnarsmáu letri sem enginn sér að um sé að ræða óáfengan drykk. Það er þetta sem mun gerast. Hættan er sú að það muni líka gerast með lyfin að lítið verði látið fara fyrir því sem eru hugsanlega skaðlegar aukaverkanir eða slíkar upplýsingar. Ég held að þegar við hugsum þetta mál eigum við að fara að ráði hv. þm. Haraldar Einarssonar og leggja frumvarpið til hliðar og hvetja hæstv. heilbrigðisráðherra og velferðarnefnd þingsins til að taka málið slíkum tökum, fara í heildræna skoðun á málinu en láta þetta frumvarp liggja.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir framhaldsnefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á jarðalögum, nr. 81/2004, með síðari breytingum, sem er lausn úr landbúnaðarnotum og sala ríkisjarða. Nefndin hefur fjallað um málið að nýju og leggur til annars vegar að kaupréttur samkvæmt 5. gr. sem varðar land sem Landgræðsla ríkisins, áður Sandgræðsla, hefur tekið til uppgræðslu eða verið afsalað til stofnunarinnar eigi aðeins við ef viðkomandi jörð sem landið fylgdi hafi verið setin í samræmi við 1. og 2. tölulið í 1. efnismgr. 4. gr. frumvarpsins. Í þeim töluliðum er mælt fyrir um að ábúandi hafi haft ábúð í að minnsta kosti sjö ár og að hann nýti sjálfur land til ræktunar og beitar o.fl. sem nánar greinir. Hins vegar leggur nefndin til að land samkvæmt framangreindu verði ekki selt sé það náttúruverndarsvæði að hluta til eða öllu leyti. Einnig leggur nefndin til að orðalag lokamálsliðar 5. gr. verði lagfært þar sem með frumvarpinu er lagt til að notað verði orðalagið ,,að breyta landnotkun“ í stað þess að vísa til þess að land sé leyst úr landbúnaðarnotum. Jafnframt leggur nefndin til orðalagsbreytingu á c-lið 6. gr. frumvarpsins í því skyni að hnykkja á því að ágreiningi verði vísað til úttektarmanna samkvæmt 39. gr. ábúðarlaga en ekki að úttekt verði framkvæmd í þaula samkvæmt þeirri grein. Einnig er lagt til að úttektarmenn taki tillit til undanfarandi málsliðar um að höfð verði hliðsjón af því gjaldi sem kom fyrir landið við afsal eða eignarnám og hverju Landgræðsla ríkisins, Sandgræðslan, hefur kostað til við uppgræðslu landsins. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Við 5. gr. a. Á undan efnismálsgrein komi fyrirsögn, svohljóðandi: Sala á uppgræddu landi. b. Í stað orðanna ,,og verði ekki leyst úr landbúnaðarnotum næstu tíu ár“ komi: og notkun landsins verði ekki breytt næstu tíu ár. c. Við bætist tvær nýjar málsgreinar, svohljóðandi: Kaupréttur er einnig bundinn því skilyrði að greind jörð, sem landið fylgdi áður, hafi verið setin í samræmi við 1. og 2. tölul. 1. mgr. 36. gr. og að ábúandi eða eigandi, ef annar er en ábúandi, leggi fram yfirlýsingu skv. 3. tölul. sömu málsgreinar. Land skv. 1. mgr. má ekki selja sé það að hluta til eða að öllu leyti náttúruverndarsvæði skv. 8. tölul. 3. gr. laga um náttúruvernd. 2. Síðari efnismálsliður c-liðar 6. gr. orðist svo: Rísi ágreiningur um söluverð skv. 1. málsl. skal vísa honum til úttektarmanna skv. 39. gr. ábúðarlaga, nr. 80/2004, til endanlegs úrskurðar og skulu þeir við matið leggja viðmið 1. málsl. til grundvallar. Jón Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson og Kristján L. Möller voru fjarverandi við afgreiðslu málsins. Lilja Rafney Magnúsdóttir ritar undir álit þetta með fyrirvara. Björt Ólafsdóttir ritar undir álit þetta með fyrirvara um verðmat samkvæmt 5. gr. frumvarpsins. Telur hún að fremur ætti að miða við markaðsverð og veita afslátt af því eins og við ætti hverju sinni. Undir þetta rita Páll Jóhann Pálsson, Haraldur Benediktsson, Þórunn Egilsdóttir, Þorsteinn Sæmundsson og Lilja Rafney Magnúsdóttir og Björt Ólafsdóttir með fyrirvara. Auk þess mæli ég fyrir breytingartillögu um orðalagsbreytingar frá Jóni Gunnarssyni: 1. Í stað orðanna „samanlögð stærð landsvæðis“ í 3. málsl. 2. efnismgr. 2. gr. komi: landsvæðið í heild. 2. Við 5. gr. a. Í stað orðanna „Sandgræðsla ríkisins“ komi: Sandgræðsla Íslands. b. Í stað orðanna ,,sem landið áður fylgdi rétt til að kaupa það þegar landið er nægilega vel gróið að mati landgræðslustjóra, sbr. 12. gr. laga um landgræðslu“ komi: sem viðkomandi land tilheyrði áður rétt til að kaupa það án almennrar auglýsingar enda sé landið nægilega vel gróið að mati landgræðslustjóra, sbr. 12. gr. laga um landgræðslu.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði með síðari breytingum. Atvinnuveganefnd fékk á sinn fund fjölda gesta. Tilefni frumvarpsins er dómur Hæstaréttar í máli nr. 676/2013 frá 13. mars 2014 þar sem reyndi á reglur um heimildir veiðifélags til að fara með og ráðstafa eignum þess. Fram kom í dómnum að ákvörðun veiðifélags um ráðstöfun stangveiði á félagssvæði sínu og samhliða því ákvörðun um gisti- og veitingarekstur veiðihúss á skilgreindum veiðitíma félli innan marka laga um lax- og silungsveiði, samanber c- og d-lið 1. mgr. 37. gr. laganna. Í slíkum tilvikum gilti 8. mgr. 40. gr. laganna um að afl atkvæða réði ef ekki væri á annan hátt mælt í lögum eða samþykktum félagsins. Hins vegar taldi Hæstiréttur ákvörðun veiðifélags um að selja öðrum veiðihús á leigu til almenns gisti- og veitingarekstrar í veiðihúsi utan skilgreinds veiðitíma vera meiri háttar ákvörðun í skilningi óskráðra reglna eignarréttarins um sérstaka sameign og gilti þá einu hvort hún teldist venjuleg eða óvenjuleg. Til að taka slíka ákvörðun hefði því þurft samþykki allra félagsmanna. Hvað síðarnefnda atriðið varðar beitti Hæstiréttur almennum reglum eignarréttar um sérstaka sameign enda eru ekki ákvæði um meðferð og ráðstöfun eigna veiðifélags í lögum um lax- og silungsveiði. Taldi Hæstiréttur að ákvörðun allra veiðiréttarhafa hefði þurft að liggja til grundvallar því að selja veiðihús á leigu utan skilgreinds veiðitíma samkvæmt lögunum. Samkvæmt fyrri málslið 2. mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar má ekki skylda menn til að eiga aðild að félagi. Samkvæmt síðari málslið sömu greinar má þó með lögum kveða á um slíka skyldu ef það er nauðsynlegt til að félag geti sinnt lögmæltu hlutverki vegna almannahagsmuna eða réttinda annarra. Markmið 1. gr. laga um lax- og silungsveiði er að kveða á um veiðirétt í ferskvatni og skynsamlega, hagkvæma og sjálfbæra nýtingu fiskstofna í ferskvatni og verndun þeirra. Nefndin bendir þó á að í áðurnefndu dómsmáli var ekki ágreiningur um sjálfa skylduaðildina. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að viðfangsefni veiðifélaga takmarkist á hverjum tíma við þau verkefni sem löggjafinn felur þeim og ótvírætt þurfi þau að vera í nánu samhengi við tilgang laganna og þau markmið sem skylduaðild á að tryggja. Með frumvarpinu er lagt til að tekið verði af skarið um að veiðifélag geti ráðstafað eignum félags og þá með sem arðbærustum hætti fyrir félagsmenn og einnig að veiðifélagi verði heimilt að ráðstafa eign utan veiðitíma til skyldrar starfsemi. Með frumvarpinu er framangreindum verkefnum bætt við 37. gr. laga um lax- og silungsveiði þar sem verkefni veiðifélags eru talin upp. Það fellur undir hlutverk veiðifélags að eiga eignir og telur nefndin eðlilegt að veiðifélag geti einnig ráðstafað eignum svo fremi að slík ráðstöfun sé í samræmi við markmið laganna. Nefndin áréttar að í 1. gr. frumvarpsins er heimild veiðifélags til að ráðstafa eign utan veiðitíma bundin því skilyrði að um skylda starfsemi sé að ræða og verður umrædd starfsemi því að falla undir markmið laganna. Nefndin telur rétt að benda á að með lögum nr. 14/2014, um breytingu á lögum um lax- og silungsveiði, var lögfest ákvæði þess efnis að félagsmenn veiðifélaga bæru ekki persónulega ábyrgð á fjárskuldbindingum þess. Í ljósi skylduaðildar að veiðifélögum var talið nauðsynlegt að kveða skýrt á um það í lögunum enda ekki talið nægilega skýrt samkvæmt þágildandi lögum hvort eða hvaða ábyrgð einstakir félagsmenn gætu borið á skuldbindingum sem stofnað hefði verið til vegna starfsemi veiðifélaga. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Jón Gunnarsson og Ásmundur Friðriksson voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir álit þetta með heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið rita hv. þingmenn, sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, framsögumaður, Jón Gunnarsson formaður, Haraldur Benediktsson, Ásmundur Friðriksson, Björt Ólafsdóttir, Kristján L. Möller, Páll Jóhann Pálsson, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti atvinnuveganefndar, nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breyting á lögum nr. 22/1998, um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands, með síðari breytingum, um hafnríkisaðgerðir. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á fund sinn Arnór Snæbjörnsson, Jóhann Guðmundsson og Sigríði Norðmann frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Gísla Gíslason frá Hafnasambandi Íslands og Björgólf Ingason frá Landhelgisgæslu Íslands. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Hafnasambandi Íslands, Landhelgisgæslu Íslands, Landssambandi smábátaeigenda og Samtökum fyrirtækja í sjávarútvegi. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um veiðar og vinnslu erlendra skipa í fiskveiðilandhelgi Íslands í samræmi við samning hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar. Í þeim samningi er mælt fyrir um skyldu ríkja til að beita stjórntækjum í því skyni að ýta undir ábyrgar fiskveiðar og er tillaga til þingsályktunar um fullgildingu samningsins til umfjöllunar á þessu þingi. Markmið frumvarpsins er að styrkja eftirlit með fiskveiðum erlendra skipa og felast í því breytingar á fyrirmælum um skyldu fánaríkis erlends fiskiskips til að tilkynna um veiðar skips áður en það kemur til íslenskrar hafnar og eftirlitsaðgerðir íslenskra stjórnvalda af því tilefni. Við umfjöllun um málið kom fram athugasemd um að óljóst væri hver tæki ákvörðun um að vísa skipi úr höfn og framfylgja slíkri ákvörðun. Nefndin bendir á að Landhelgisgæslan hefur hafnríkiseftirlit með höndum en í samvinnu við Fiskistofu. Nefndinni er kunnugt um að fulltrúar ráðuneytisins hafi fundað með fulltrúum hafna þar sem framangreint hafi verið rætt og mál hafi skýrst og verið ákveðið að leggja drög að samvinnu um að eyða mögulegri óvissu sem kunni að vera uppi um framkvæmd laganna. Nefndin leggur til að heiti umrædds samnings verði lagfært í 4. gr. frumvarpsins. Einnig leggur nefndin til að við bætist ákvæði um breytingu á 4. gr. laganna þannig að kveðið verði á um að gefa skuli upp staðsetningu, stefnu og hraða á að minnsta kosti 12 klukkustunda fresti og að fáni skuli ávallt vera uppi þegar erlend skip sigla um íslenska fiskveiðilandhelgi. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með svohljóðandi breytingu: 1. Á eftir a-lið 1. gr. komi nýr stafliður, svohljóðandi: Í stað tilvísunarinnar „2.–3. mgr.“ í 4. mgr. kemur: 2.–4. mgr. 2. 2. gr. orðist svo: Eftirfarandi breytingar verða á 4. gr. laganna: a. Á undan orðinu „tólf“ í 2. málsl. kemur: a.m.k. b. Á eftir 2. málsl. kemur nýr málsliður, svohljóðandi: Erlend veiðiskip og vinnsluskip sem sigla um íslenska fiskveiðilandhelgi skulu hafa uppi fána síns ríkis til auðkenningar. c. Lokamálsliður fellur brott. 3. Fyrri efnismálsliður 4. gr. orðist svo: Lög þessi fela í sér innleiðingu á samningi hafnríkja um aðgerðir til að fyrirbyggja, hindra og uppræta ólöglegar, ótilkynntar og eftirlitslausar veiðar. Kristján L. Möller og Þórunn Egilsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en eftirfarandi þingmenn undirrita nefndarálitið: Ég sem framsögumaður í fjarveru Bjartar Ólafsdóttur, Jón Gunnarsson, formaður nefndarinnar, Lilja Rafney Magnúsdóttir varaformaður, Haraldur Benediktsson, Páll Jóhann Pálsson og Haraldur Einarsson.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um meðferð elds og varnir gegn gróðureldum frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Markmið með þessum lögum er að setja skýran ramma utan um sinubrennur, bálkesti og meðferð elds á víðavangi. Helstu breytingar eru að verði frumvarpið að lögum verða sinubrennur eingöngu heimilar á lögbýlum þar sem stundaður er landbúnaður og einungis í rökstuddum tilgangi í jarðrækt eða búfjárrækt og þá samkvæmt skriflegu leyfi sýslumanns. Þá verður óheimilt að brenna bálköst nema með skriflegu leyfi sýslumanns nema ef brennt er minna en einn rúmmetri af efni. Nefndarálitið er þríþætt. Í því er fjallað um sinubrennur, bálkesti og svo hættumat vegna gróðurelda. Ég ætla að hefja mál mitt á sinubrennum. Í 1. mgr. 3. gr. frumvarpsins kemur fram sú meginregla að óheimilt verði að brenna sinu verði frumvarpið að lögum. Undanþága frá því banni nær til ábúenda eða eigenda jarða á lögbýlum þar sem stundaður er landbúnaður en þessum aðilum er heimilt að brenna sinu í rökstuddum tilgangi að fengnu leyfi sýslumanns. Áður en sýslumaður veitir leyfi til sinubrennu skal hann hafa samráð við lögreglustjóra, og hlutaðeigandi búnaðarsamband, heilbrigðisnefnd og slökkvilið þurfa að samþykkja leyfi fyrir brunanum. Ljóst er að af sinubrennu getur verið veruleg loftmengun sem rýrir loftgæði þeirra sem kunna að vera í námunda við sinubrennu en einnig að loftmengunin getur breiðst út yfir stórt svæði ef vindáttir eru þannig. Í athugasemdum koma einnig fram efasemdir um gagnsemi sinubrennu fyrir jarðveg og uppskeru og sömu efasemdir komu einnig fram hjá gestum nefndarinnar. Bent var á að sú aðferð að brenna sinu væri forn og mætti rekja til þess þegar menn höfðu ekki fullnægjandi tæki til að vinna landið og sinubrenna væri nú orðið aðallega á grundvelli gamalla hefða sem væru missterkar eftir landshlutum. Hins vegar er ekki hægt að útiloka að í einhverjum tilvikum kunni sinubrennur að vera nauðsynlegar og í athugasemdum við frumvarpið eru einnig reifaðir kostir þess að brenna sinu, sérstaklega þar sem hún er mikil. Meiri hlutinn bendir á að ákvæði 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins, þar sem lagt er bann við sinubrennu þar sem almannahætta getur skapast eða tjón hlotist af á náttúruminjum, fuglalífi, mosa, lyng- eða trjágróðri, skógi eða mannvirkjum, er nánast samhljóða 2. gr. laga nr. 61/1992 nema skógum hefur verið bætt við upptalningu ákvæðisins. Að mati meiri hlutans er í frumvarpinu farinn ákveðinn millivegur varðandi sinubrennur með því að herða skilyrði fyrir þeim og setja um þær ítarlegri reglur. Sinubrennur eru á undanhaldi og eðlilegt er að gæta fyllstu varúðar við þær og gæta þess að almannahætta skapist ekki. Í 5. gr. frumvarpsins er fjallað um bálkesti og er ákvæðið nýmæli í lögum en tekið hefur verið mið af leiðbeiningum um vinnutilhögun við leyfisveitingar vegna bálkasta og brenna sem gefnar voru út af ríkislögreglustjóra, Hollustuvernd ríkisins og Brunamálastofnun árið 1999. Samkvæmt ákvæðinu þarf leyfi til að brenna bálköst ef brennt er meira en 1 rúmmetra af efni. Fyrir nefndinni kom bæði fram að um stranga reglu væri að ræða og einnig að þurfa ætti leyfi fyrir öllum bálköstum enda eru litlir bálkestir oft brenndir á stöðum þar sem umtalsverð hætta kann að hljótast af ef þeir breiðast út, t.d. í sumarhúsabyggð eða skóglendi þar sem fólk safnast saman. Þá kom fram að misræmi væri milli þessa ákvæðis og fyrrnefndra leiðbeininga þar sem miðað er við brennutíma. Nefndin bendir á að verði frumvarpið að lögum þarf að kanna hvort rétt sé að endurskoða fyrrnefndar leiðbeiningar. Fyrir brennur og bálkesti þar sem ætlunin er að brenna meira af efni en 1 rúmmetra þarf leyfi sýslumanns að fengnu samþykki og starfsleyfi heilbrigðisnefndar, samanber reglugerð um starfsleyfi fyrir atvinnurekstur sem getur haft í för með sér mengun. Meiri hlutinn bendir á að ákvarða þarf fjárhæðir sekta við brotum gegn lögunum þannig að þær letji menn frá því að brjóta gegn þeim. Hér ber einnig að hafa í huga að með leyfisveitingu fyrir bálkesti er upplýsingum um hann komið til almannavarnaaðila sem þá vita af bálkestinum sem gerir viðbragðsaðilum kleift að bregðast skjótt við ef þörf er á. Mikil umræða skapaðist í nefndinni um hættumat vegna gróðurelda. Viðamestu gróðureldar síðustu ára hafa kviknað af öðrum ástæðum en því sem ég hef þegar rætt. Þannig kviknaði umfangsmikill eldur á Mýrum 2006 vegna sígarettuglóðar í vegkanti. Þá geta einnota kolagrill verið varasöm, sérstaklega í þéttum og gróðursælum sumarhúsabyggðum eða á ræktuðu skóglendi. Ég nefni sem dæmi Skorradal þar sem mig minnir að hafi orðið mikið tjón og einnig hef ég sérstaklega áhyggjur af sumarhúsabyggðinni í Grímsnesi þar sem er mikið og þétt skóglendi innan um sumarhúsabyggð. Mikið tjón getur orðið af eldum sem kvikna vegna gáleysis við meðferð elds á grónum svæðum. Samkvæmt 5. mgr. 16. gr., samanber 13. gr., laga um brunavarnir, nr. 75/2000, skal slökkviliðsstjóri vinna brunavarnaáætlun fyrir starfssvæði slökkviliðs sem lögð skal fyrir sveitarstjórn og Mannvirkjastofnun til samþykktar. Markmið brunavarnaáætlunar er að tryggja að slökkvilið sé þannig mannað, skipulagt, útbúið tækjum, menntað og þjálfað að það ráði við þau verkefni sem því eru falin með lögum um brunavarnir. Samkvæmt 6. gr. frumvarpsins er heimilt í brunavarnaáætlun að afmarka sérstök svæði þar sem óheimilt er að brenna sinu vegna almannahættu. Má því segja að markmið með gerð brunavarnaáætlana sé að meta hættu af eldum í hverju umdæmi slökkviliðs. Í því felst mat á hættu vegna gróðurelda sem eðli málsins samkvæmt er misjafnt eftir svæðum. Fyrir nefndinni kom fram að því miður hafa ekki verið gerðar brunavarnaáætlanir fyrir mörg starfssvæði slökkviliða og bæta þarf úr því. Fyrir nefndinni kom einnig fram að rétt væri að vinna heildstætt hættumat vegna gróðurelda á landinu öllu svipað því hættumati sem unnið er vegna ofanflóða og sjávar- og vatnsflóða. Ljóst er að hætta vegna gróðurelda er mismikil eftir landsvæðum og kortleggja þarf þau svæði þar sem hættan er mest með tilliti til þess tjóns sem orðið getur vegna gróðurelda. Meiri hlutinn beinir því til umhverfis- og auðlindaráðuneytisins að kanna í samvinnu við Mannvirkjastofnun hvort rétt sé að vinna sérstakt hættumat vegna gróðurelda á landsvísu og hversu mikinn kostnað slík vinna mundi hafa í för með sér. Í þessu sambandi þarf einnig að meta að hvaða leyti slíkt hættumat kæmi til viðbótar brunavarnaáætlun sveitarfélaga og að hve miklu leyti slíkt hættumat kunni að rúmast innan brunavarnaáætlana. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Undir þetta nefndarálit skrifa sá sem hér stendur, Haraldur Einarsson, hv. þm. Elín Hirst, framsögumaður málsins, hv. þm. Höskuldur Þórhallsson, hv. þm. Brynjar Níelsson og hv. þm. Geir Jón Þórisson.
Frú forseti. Mig langar til að gera grein fyrir því í stuttri ræðu að ég hef lagt fram breytingartillögu við þetta mál sem felur í sér að það að kveikja í sinu verði óheimilt með öllu frá árinu 2020, þ.e. eftir fimm ár. Ástæðan er þær röksemdir sem fram komu fyrir nefndinni og í umfjöllun um þetta mál þess efnis að til ræktunar væri mjög takmörkuð raunveruleg gagnsemi af því að kveikja í sinu. Samkvæmt Náttúrufræðistofnun hefur það jákvæð áhrif þegar kemur að lit á gróðri. Hann verður grænni fyrr, en næringargildið er ekki meira og ekki heldur magn hans á neinn annan hátt. Það er gömul hefð að kveikja í sinu. Hún er missterk eftir því hvar á landinu er litið niður, en í mínum huga er þetta mál þar sem hagsmunir fjöldans vega þyngra en hagsmunir fárra. Það eru mjög fáir sem stunda það enn að kveikja í sinu. Það getur haft mikla hættu í för með sér þegar kemur að gróðureldum og skemmdum á gróðri, landi og mannvirkjum. Það hefur verulega neikvæð áhrif á loftgæði, bæði þar sem kveikt er í og það getur breitt fljótt úr sér á býsna stóru svæði. Það er auðvitað í gildi bann við því að kveikja í sinu en menn hafa hins vegar gert það á grundvelli undanþágna og frumvarpið gerir ráð fyrir því. Einu röksemdirnar sem ég hef heyrt fyrir sinubrunum er endurnýjun lands í æðarvarpi þar sem sinan er orðin þétt, þykk og mikil og erfitt er fyrir fuglinn að aðhafast. Á þeim fimm árum sem eru þangað til þessi grein sem ég hef lagt fram í breytingartillögu tæki gildi, þ.e. hið fortakslausa bann við sinubrunum, væri hægt að fara yfir þá hagsmuni og hvort hægt væri að mæta þessu öðruvísi. Ég vil gera tilraun til að gera þessa breytingu hér þótt ekki sé líklegt að hún njóti stuðnings, ekki síst til að vekja athygli á því að það er farið fram hjá því banni sem er í lögunum og að þetta mál varðar hagsmuni mjög fárra, þ.e. þetta er réttur mjög fárra sem hefur áhrif á mjög marga. Í þessari stuttu ræðu vildi ég bara gera grein fyrir þeirri breytingartillögu sem ég hef lagt fram um þetta mál sem ég held að sé að öðru leyti jákvætt og ég mun styðja hvernig sem um þessa breytingartillögu fer.
Virðulegur forseti. Ég er með nefndarálitinu um þetta mál og tel það í meginatriðum til bóta. Við fengum þó við umfjöllun málsins töluverðar athugasemdir frá Veðurstofu Íslands sem vörðuðu aðallega þá sýn að taka til við aðferðafræði mats á náttúruvá í víðara samhengi þegar gróðureldar eru annars vegar. Það er að mínu mati afar mikilvægt að svo sé gert, en það fjallar þá kannski um þennan málaflokk í víðara samhengi en við erum að leggja til með þessu frumvarpi sem ég styð. Ég vil geta þess sérstaklega, af því að hv. þm Róbert Marshall fór yfir breytingartillögu sína um bann við sinubrunum með sólarlagsákvæði til fimm ára, að ég styð þá tillögu og tel að hún sé sett fram á grundvelli skynsamlegs mats á þeim gögnum og umsögnum sem við höfum fengið. Úr því að lögin eru opin í þessum skilningi og við erum að skoða það, og eigum að gera það með opnum huga, hvernig við mundum haga þessum málum ef við værum að koma á byrjunarreit finnst mér málefnalegt og skynsamlegt að nálgast það með þeim hætti að það sem út af standi sé í raun og veru menningarlegs eðlis, þ.e. það eru nokkrir bændur sem enn stunda sinubruna vegna hefðar, liggur mér við að segja, miklu frekar en að það sé rökstutt með nokkrum sannfærandi vísindalegum eða búnaðarfræðilegum rökum. Það að leggja til að bannið taki gildi eftir fimm ár finnst mér efnislega rétt vegna þess að þá er hægt að nota þennan fimm ára tíma til að meta hvort of langt sé gengið og hvort þá þurfi annaðhvort að lengja í tímanum eða fara inn í lögin til að þrengja heimildir til að leyfa sinubruna eða nálgast það með öðrum hætti. Mér finnst gott að breytingartillagan komi fram og gott að umræðan um þetta mál nái inn í þingsali. Þó að það kunni að virðast lítið mál varðar þetta gríðarlega mikla almannahagsmuni, bæði að því er varðar loftgæði og ekki síður þá miklu hættu sem getur skapast þegar sinubruni fer úr böndunum eins og við höfum því miður allnokkur dæmi um.