Herra forseti. Ég ímynda mér að við öll sem sitjum á þingi höfum áhyggjur af þeirri þróun sem má greina úr búferlaflutningum, þ.e. þeim sem flytja frá landinu miðað við þá sem flytja til landsins. Það eru ákveðin teikn á lofti um að ungt fólk sé að velja það að flytja frá landinu. Þetta var tekið hér upp í fyrirspurnatíma í gær og vissulega er rétt að það er eðlilegt að ungt fólk sæki sér menntun og reynslu út fyrir landsteinana, en við sem erum í ólíkum flokkum á þingi hljótum að vilja kappkosta að Ísland verði áfram eftirsóknarverður staður til að búa á fyrir unga fólkið okkar, fyrir framtíðarfólkið okkar. Á landsfundi Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs var samþykkt stefna í málefnum ungs fólks sem miðast við þessa stöðu. Mig langar að velta því upp hvort hv. þingmenn séu ekki sammála mér um að það sé löngu tímabært að endurskoða lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna. Það hefur verið á þingmálaskrá hæstv. menntamálaráðherra frá því ríkisstjórnin tók til starfa en hvorki hefur heyrst né sést til þeirrar endurskoðunar, ekki neitt. Fæðingarorlofssjóður. Síðasta ríkisstjórn var búin að taka ákvörðun um að lengja fæðingarorlofið en hún var afturkölluð eins og margt annað sem síðasta ríkisstjórn gerði, meira af meinbægni en nokkru öðru, og skipaður hópur 5. desember 2014 sem átti að gera stefnu fyrir Fæðingarorlofssjóð. Þetta er eitt mikilvægasta málið fyrir ungt fólk, að það geti upplifað öryggi þegar það vill koma sér upp fjölskyldu. En þessi starfshópur hefur ekki skilað af sér. Við fengum fregnir um það í september að til stæði að hækka þakið. Það bólar ekki á neinum tillögum, hvorki við 1. né 2. umr. fjárlaga um þessi mál. Hvað með húsnæðismálin, herra forseti? Það er nú hitt. Fólk vill komast í nám. Fólk vill geta eignast börn og lifað almennilegu lífi. Fólk vill geta komið sér upp þaki yfir höfuðið. En húsnæðismálin, það bólar ekki á þeim enn þá, herra forseti. Þau mál sem ættu að vera forgangsmál allra flokka á Alþingi í því hvernig við ætlum að byggja upp samfélagið [[Forseti hringir.]]eftir erfið ár þannig að ungt fólk vilji velja sér Ísland til búsetu, eru ekki á dagskrá ríkisstjórnarinnar. Ég [[Forseti hringir.]]skora á hv. þingmenn að setja þau á dagskrá.
Virðulegur forseti. Það er full ástæða fyrir íslensk stjórnvöld að skoða hvort ekki þurfi að herða landamæraeftirlit hérlendis þó ekki sé nema tímabundið. Schengen-samningurinn gerir ráð fyrir að aðildarríki geti gert slíkt og í ljósi hryðjuverkanna í París væri hreinlega óábyrgt að athuga ekki hvort nauðsynlegt sé að veita tímabundið aukið fjármagn í þennan málaflokk þannig að öryggi borgaranna sé betur tryggt. Þegar er búið að gera ráð fyrir 38 millj. kr. viðbótarframlagi til landamæradeildar lögreglu í Keflavík en ég efast um að það dugi. Ég er fylgjandi Schengen-samstarfinu en samstarfið er eins og keðja. Ef einn hlekkurinn brotnar þá er keðjan ónothæf og jafnvel ónýt. Ég vek athygli á forsíðu Morgunblaðsins í morgun þar sem vitnað er í grein eftir fyrrverandi forstjóra Interpol í New York Times þar sem hann hvetur öll ríki Schengen-svæðisins til að bera öll vegabréf saman við gagnagrunn Interpol-svæðisins. Þannig hafi Bretar, sem standa fyrir utan Schengen, klófest um 10.000 manns á ári sem reyna að komast yfir landamæri þeirra á ógildum skilríkjum. Fyrrverandi forstjóri Interpol segir að Schengen-samstarfið bjóði upp á raunverulega og viðvarandi hættu. Það að gera ekkert í þeirri trú að útilokað sé að hér gerist nokkuð sem kalli á aukinn viðbúnað er ekki bara barnaskapur heldur beinlínis hættulegur barnaskapur. Þetta snýst nefnilega ekki um að taka á móti öllum með faðmlagi og kossum, þetta snýst um öryggi þeirra sem búa og dvelja í þessu landi. Skoðum því í fullri alvöru hvort nauðsynlegt sé að herða eftirlit, fjölga þeim sem sinna eftirlitinu og veita nægilegt fjármagn í málaflokkinn. Jafnframt væri gott að vita hvernig raunverulegu eftirliti er háttað í Keflavík. Hvað eru til dæmis mörg vegabréf borin saman við kerfi Interpol? Og hversu auðvelt er að fara á fölsuðum vegabréfum í gegn? Svör óskast.
Virðulegi forseti. Ég vil gera að umtalsefni stöðu stjórnarskrármálsins og vinnu nefndar allra flokka um breytingar á stjórnarskrá. Nokkrir mánuðir hafa liðið án þess að nefndin komi sér að niðurstöðu sem þó hefur legið í loftinu. Forustumenn stjórnarflokkanna hafa gefið opinberlega yfirlýsingar um að þeir vilji virkilega ljúka þessu verkefni en draga svo nefndarstarfið von úr viti. Þetta er mjög alvarlegt ástand því við þurfum nauðsynlega á því að halda að gera grundvallarbreytingar á stjórnarskrá. Við í Samfylkingunni höfum nálgast þetta verkefni með það að meginmarkmiði að tryggja tvennt í þessu ferli: rétt almennings til að kalla mál til sín í þjóðaratkvæðagreiðslu og þjóðareign á auðlindum. Það er höfuðmarkmið okkar. Það er ófært að sitja undir því að forustumenn stjórnarflokkanna dragi aðra flokka og þjóðina á svörum um það hvort þeir séu tilbúnir að viðurkenna í reynd rétt þjóðarinnar að þessu leyti. Ef það sem ræður seinlæti forustumanna stjórnarflokkanna eru áhyggjur þeirra af því að þjóðaratkvæðagreiðsla fari fram samhliða forsetakosningum í vor þá er rétt að segja það bara hreint út og þá eiga þeir að koma með tillögu um aðra dagsetningu. En það er ekki hægt að halda frá þjóðinni ákvörðun um þessa mikilvægu þætti. Það er orðin grundvallarþörf á því í íslensku þjóðfélagi að leikreglunum verði breytt að þessu leyti, þjóðin fái til sín aukið vald til að kalla mál í þjóðaratkvæðagreiðslu og fái almennilegt ákvæði um þjóðareign á auðlindum viðurkennt í stjórnarskrá. Stjórnarflokkarnir eru að tefla því í tvísýnu með því að afgreiða þetta mál ekki.
Hæstv. forseti. Ég ætla að gera að umtalsefni laun aldraðra og öryrkja og setja það í samhengi við kjarasamninga á hinum almenna markaði sem er flestöllum að ljúka. Ég minni á að við þingmenn Samfylkingar fluttum strax við upphaf þessa þings lagafrumvarp í þá veru að aldraðir og öryrkjar skyldu fá sínar greiðslur og sína hækkun afturvirkt eins og allir aðrir. Mér finnst það óþolandi, virðulegi forseti, og skýri það með rökum hér á eftir, að nokkrir mánuðir skuli falla niður hjá þessum þjóðfélagshópi og finnst það ekki hægt. Þeir eiga auðvitað að fá sínar bætur afturvirkt eins og launþegar í landinu eru að fá þó svo að það séu misjafnar dagsetningar í því eins og við þekkjum. Þess vegna hvet ég til þess að stjórnarliðar taki þetta mál og horfi á það réttsýnum augum og berjist fyrir því að þetta verði gert núna við fjáraukatillögurnar. Ég segi fyrir mitt leyti að að öðru leyti verður stjórnarandstaðan að sjálfsögðu að flytja breytingar um fjáraukatillögur fyrir 2015 með þessari hækkun inni. Það verður að gerast. Nýlega lauk kjararáð störfum og sagði: Það er búið að leggja meginlínur í kjarasamningum og þær eru orðnar skýrar og þess vegna gat kjararáð tekið sitt mál og úrskurðaði samkvæmt lögum fyrir forseta Íslands, ráðherra, alþingismenn, dómara, forstöðumenn ríkisstofnana, eins og kjararáð á að gera samkvæmt lögum. Þar kemst kjararáð að því að þessir hópar skuli fá afturvirkar greiðslur. Að vísu er deilt um hvers vegna það er 1. mars en ekki 1. maí, ég læt það liggja milli hluta. Þess vegna segi ég, virðulegi forseti: Allir þeir sem sitja í þessum sal, alþingismenn sem eiga að greiða tillögur um fjáraukatillögur og fjárlög, eiga að sjá sóma sinn í því að við látum þessa þjóðfélagshópa, aldraða og öryrkja, fá sínar hækkanir líka afturvirkt. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Í gær fékk fjárlaganefnd breytingartillögur ríkisstjórnarinnar við fjáraukalagafrumvarpið og fjárlagafrumvarpið og eins og oft er þá er spenna í loftinu þegar breytingartillögurnar koma fram vegna þess að ýmsu er bætt við. Fjárlagafrumvarpið virðist ekki vera tilbúið þegar það er lagt fram á haustin því síðan koma miklar breytingar. Það sem við lendum í er að við erum þá komin með gögn í hendur sem eru útprentuð. Það ríkir ekki trúnaður á þeim gögnum en samt eru þau ekki opinber. Við erum svarandi fjölmiðlum sem vilja helst að við tökum myndir af þessum pappírum eða föxum eða ljósritum og komum til þeirra. Mér finnst þessi staða ekki boðleg. Á sama tíma er formaður fjárlaganefndar að upplýsa um hvað er í þessum breytingartillögum á sinni facebook-síðu. Eflaust hefði ég mátt gera það líka. Mér fannst það ekki vera í mínum verkahring að láta fjölmiðla fá þær upplýsingar og beindi fjölmiðlum á Alþingi, en þær eru ekki til á rafrænu formi. Ég óska eftir því að gerðar verði breytingar á þessum vinnubrögðum. Annaðhvort eru þessar upplýsingar trúnaðarmál og þá er það þannig eða þetta eru opinber gögn og þá eiga allir að hafa aðgang að þeim á sama tíma. Ég sá það í fjölmiðlum að sumir hefðu náð í skottið á einhverjum, eða hvernig sem það er, og birt upplýsingar á meðan aðrir voru að eltast við fólk eins og mig sem vissi ekki hvort ég mætti gefa þetta upp eða ekki. Mér fannst það ekki heldur vera í mínum verkahring. Þannig að ég óska eftir því að tekið verði á þessu. Ég veit ekki við hvern er að sakast, hvort það er formaður nefndarinnar eða hæstv. forseti eða yfirstjórn Alþingis. En þetta er ekki boðlegt. Þegar breytingartillögur koma til 3. umr. þá verður að ráða bót á þessu. Þessi gögn eiga að vera rafræn og aðgengileg á ákveðnum tíma.
Herra forseti. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir tók stórt upp í sig í kvöldfréttum í RÚV í gær um fjárhagsstöðu Landspítalans þegar hún sagði, með leyfi forseta: „Þannig að þetta er nú komið á býsna góðan stað svona miðað við hvað var búið að tæta spítalann niður á síðasta kjörtímabili.“ Hv. þingmaður treystir á skammtímaminni kjósenda enda hefur það oftar en ekki gagnast Framsóknarflokknum ansi vel. Landspítalinn átti hvorki fyrir launum starfsmanna né lyfjum haustið 2008 eftir hrunið og var kominn í greiðsluþrot. Þannig lýsir, með leyfi forseta, Hulda Gunnlaugsdóttir, fyrrverandi forstjóri Landspítalans, ástandinu á spítalanum haustið 2008. Þetta var eftir áralanga stjórnartíð Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks í svokölluðu góðæri þegar Landspítalinn var keyrður niður að hungurmörkum. Það var þrotabú margra ára sveltis núverandi stjórnarflokka sem blasti við fyrri ríkisstjórn ofan á hrikalegar afleiðingar hrunsins sem Landspítalinn jafnt og aðrar stofnanir í þjóðfélaginu þurfti að glíma við. Hallinn á rekstrinum á spítalanum var þá 3 milljarðar. [[Gripið fram í.]] Með óeigingjörnu og samstilltu átaki starfsfólks Landspítalans með þáverandi stjórnvöldum tókst að vinna á vandanum hægt og bítandi með það að leiðarljósi að Landspítalinn fengi að njóta þess ef efnahagur landsins batnaði. Nú horfum við á 22 milljarða afgang ríkissjóðs, en Páll Matthíasson, forstjóri Landspítalans, segir um fjárlagafrumvarpið að það skorti ekki aðeins fé til sóknar á sjúkrahúsinu heldur líka til óbreytts reksturs. Hvað er í gangi? Það eru kaldar kveðjur sem formaður fjárlaganefndar [[Forseti hringir.]]sendir heilbrigðisstarfsfólki Landspítalans sem hefur beðið eftir að hagur spítalans verði bættur eftir óeigingjarnt starf. [[Forseti hringir.]]En nú er verið að keyra allt aftur í einkavæðingu. Tekinn upp þráðurinn frá fyrri tíð Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins í heilbrigðiskerfinu.
Virðulegur forseti. Mig langar til þess að minnast þess að núna þessa dagana eru tvö ár liðin frá því að mótmælin á Euromaidan-torginu í Kiev í Úkraínu hófust og mig langar til þess að tengja það við okkur hér á Íslandi sem höfum staðið okkur vel og ég vil bera lof á hæstv. utanríkisráðherra hvað hann hefur staðið vel í því standa á bak við fullveldi Úkraínu í þeim deilum öllum. Um þessar mundir og í kjölfar árásanna í París heyrast æ fleiri raddir um að Ísland ætti að loka sig af og hætta að vera hluti af jörðinni þótt það þyki nú vísindalega sannað að við erum hluti af jörðinni og hluti af alþjóðasamfélaginu. Ég vil benda á að þrátt fyrir að Ísland sé lítið þá höfum við oft getað beitt okkur til góðs fyrir opnu, frjálslyndu og framsæknu samfélagi, ekki bara á okkar litlu eyju heldur líka víðar á jörðinni. Þess er skemmst að minnast að í febrúar á næsta ári verða 25 ár liðin frá því að Ísland var fyrst landa til þess að viðurkenna sjálfstæði Eystrasaltslandanna og það er gott dæmi um það hvernig lítil smáþjóð getur beitt sér. Ísland á að vera í fararbroddi radda sem berjast fyrir frelsi og lýðræði í heiminum. Það hvernig við höfum komið fram gagnvart Úkraínu er góð áminning um það. Við eigum líka að gera það litla sem við getum til þess að leggja lóð á vogarskálarnar þegar kemur að hinum stærri vandamálum og þá er ég sérstaklega að hugsa um vanda flóttamanna. Við eigum ekki að láta áhyggjur af öryggi og hysteríu sem viðgengst í hinum vestræna heimi stoppa okkur af í því að gera vel, [[Forseti hringir.]]þó svo að við eigum auðvitað að gæta öryggis okkar eins og við getum.
Hæstv. forseti. Mig langar að gera að umtalsefni niðurstöður skýrslu sem var kynnt nýlega en skýrslan var unnin af Háskólanum á Bifröst, um íbúðagistingu í heimahúsum í Reykjavík. Þar kemur í ljós að árið 2009 voru um það bil 200 íbúðir á höfuðborgarsvæðinu sem tilheyrðu svokölluðu deilihagkerfi þar sem var boðið upp á íbúðagistingu, en árið 2014 voru þær orðnar 1.100, þ.e. 450% aukning á fimm árum. Það sem er sérstaklega uggvænlegt í þessu samhengi er að einungis 13% af þessum íbúðum eru skráðar og hafa tilskilin leyfi til þess að vera leigðar út til ferðamanna. Nú er þetta málefni sem ég hef rætt við að ég held þrjá ráðherra úr tveimur ráðuneytum og spurt hverju sæti. Víst er það að á vormánuðum síðastliðnum kom fram frumvarp sem náði til hluta af þessu vandamáli en það var ekki nægjanlega vel fram sett og náði því ekki fram að ganga. Það breytir ekki því að við eigum ekki að bíða með að hafa eftirlit með þessari starfsemi þar til fram koma einhver frumvörp sem ég vil segja að lagi lagasetninguna að lagabrotunum. Við eigum ekki að gera það. Við eigum að halda uppi eftirliti og við eigum að draga þá aðila fram sem leigja íbúðir án þess að hafa til þess tilskilin leyfi. Þetta er náttúrlega angi af því sem kom fram fyrir nokkrum dögum að skattsvik á Íslandi nema 80 milljörðum á hverju einasta ári. Það eru sem sagt einhver þrælmenni hér úti sem hafa af okkur einn Landspítala á hverju ári í skattsvikum. Þetta eru náttúrlega kjöraðstæður til þess að fjárfesta í ríkisskattstjóraembættinu og skattrannsóknarstjóraembættinu sem virðist ekki vera samkvæmt því sem fjárlagafrumvarpið segir núna, en 2. umr. er að byrja, við getum enn þá leiðrétt þetta, vegna þess að ég held að við getum ekki varið peningum betur en til þess að koma í veg fyrir svona starfsemi.
Herra forseti. Þingstörfin líða áfram og senn líður að 2. umr. um fjárlög ársins 2016. Allir flokkar og flestir þingmenn eru líklega á fullu við það að skoða hvort og þá hvaða breytingar eigi að gera á þeim milli umræðna og móta þannig það samfélag sem við búum okkur hér á landi. Í fjárlögum ársins 2016 er boðað að lífeyrir almannatrygginga muni hækka um 9,4% frá 1. janúar 2016, ekki frá því í vor eins og á almennum vinnumarkaði og hjá fleiri aðilum. Öryrkjabandalag Íslands hefur bent á að kjör lífeyrisþega hafi versnað á undanförnum árum og að launabilið á milli lífeyrisþega og launþega hafi aukist gríðarlega. Algengt er að fólk sem hefur einungis lífeyri frá Tryggingastofnun ríkisins sér til framfærslu hafi á bilinu 170–190 þús. kr. Í nýrri Gallup-könnun kemur fram að meira en 90% landsmanna segjast ekki geta lifað af svo lágri framfærslu. Í sömu könnun kemur einnig fram að 95% landsmanna telja að lífeyrisþegar eigi að fá jafn háar eða hærri krónutöluhækkun en lægstu launþegar. En þið, hv. þingmenn, teljið þið ykkur geta lifað á þeim upphæðum sem örorkulífeyrisþegar hafa? Þeir sem ekki telja sig geta það hljóta að koma með í þá vegferð að breyta fjárlögum næsta árs. Áskorun til þingmanna sem samþykkt var á fjölmennum fundi ÖBÍ á laugardag er ágætis byrjunarpunktur fyrir þá vinnu. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég tek heils hugar undir með þeim ræðumanni sem var hér á undan mér. Ég tel mjög brýnt að við látum ekki þessar hátíðir einkennast af ótta, kvíða og þjáningu. Það þarf ekki að vera þannig. Mig langaði aðeins að fara í smásjálfhverfu og skoða ástandið á þingmálunum. Mig langaði að fá úr því skorið hvort frumvarpið, sem hér liggur frammi og er enn opið og í umræðu og hefur ekki komið á dagskrá, frumvarp um verslun með áfengi og tóbak, hindraði að önnur þingmannamál væru sett á dagskrá. Ef svo er þá vil ég að þetta mál, verslun með áfengi og tóbak, verði bara klárað og því komið í nefnd svo að hægt verði að taka á mjög mikilvægum málum sem er einhugur um og klára þau hér á þingi eins og sanngirnisbætur vegna Landakotsskóla, það er mál sem er einhugur um í þinginu að klára, samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem hæstv. innanríkisráðherra er með, og síðan fullgilding bókunar við samning Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum. Ég vil vekja athygli á því að það hafa eingöngu þrjú mál verið samþykkt á þessu þingi. 58 mál bíða 1. umr. Það eru 24 mál í nefnd. Fimm mál bíða eftir 2. umr. og þrjú mál bíða eftir 3. umr. Afskaplega erum við verklítil. Við gætum gert svo miklu meira ef það væru ekki notuð alls konar brögð til að hindra að mjög góð og mikilvæg þingmannamál fengju hér fulla afgreiðslu. Ég skora á þingmenn að þrýsta á forseta að við breytum þessari ömurlegu hefð.
Forseti vill upplýsa að á fundi þingflokksformanna var tekin sú ákvörðun að þingflokkar fengju tækifæri til að setja á dagskrá þingmannamál eins og þeir sjálfir kysu. Það hefur allt saman gengið eftir. Það eru þrír hópar forgangsmála frá þingmönnum sem liggja fyrir, þrjú slengi eins og eðlilegt er að kalla þau. Nú erum við stödd við lok þriðja slengisins, þ.e. það eru tvö mál eftir, mál sem hv. þingmaður vék að og mál frá þingmanni Framsóknarflokksins. Það er alveg ljóst að hin mikla umræða, sem mig minnir að hafi staðið í 14 eða 15 tíma, um mál sem kennt hefur verið við áfengi í búðir hefur gert það að verkum að önnur mál hafa ekki komist að. Auðvitað mundi forseti fagna því ef hægt væri að greiða fyrir því að koma með fleiri þingmannamál.
Virðulegur forseti. Við alþingismenn erum kjararáð aldraðra og öryrkja. Nú þegar kjararáð hefur úrskurðað okkur og æðstu embættismönnum ríkisins afturvirkar kjarabætur þá stendur það upp á okkur, við afgreiðslu fjáraukalaga og fjárlaga, að tryggja þeim sem undir okkur heyra, öldruðum og öryrkjum, afturvirkar kjarabætur. Það getur ekki gengið að eftir þá erfiðu tíma, sem ekki síst þeir efnaminnstu hafa þurft að ganga í gegnum undanfarin ár, séu allir helstu hátekjuhóparnir í landinu leiðréttir aftur í tímann á kostnað ríkissjóðs að stórum hluta til, en þeir sem minnst bera úr býtum fái ekki afturvirka leiðréttingu. Það er svo hrópleg ósanngirni að ég trúi ekki öðru en tekist geti þverpólitísk samstaða á þinginu um að tryggja öldruðum og öryrkjum kjarabætur aftur í tímann frá sama tíma og annað fólk í landinu. Minna má það ekki vera. Auðvitað er það um leið sjálfsögð krafa að þessir sömu hópar njóti sömu lágmarkslauna eins og gildir um aðra hópa í landinu, að þessi hópur falli líka undir kröfuna um 300 þús. kr. lágmarkslaun og fái kjarabætur í samræmi við það. En til þess þarf að gera verulegar breytingar á fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi eins og við, þingflokkur Samfylkingarinnar, höfum flutt tillögu um og ég hygg að stuðningur sé við í öllum þingflokkum hér á þinginu þó að stjórnarforustan hafi ekki léð máls á því enn.
Hæstv. forseti. Í fréttum RÚV í gær kom fram að helmingur ríkisjarða í Skaftárhreppi er í eyði eða landbúnaður ekki stundaður á þeim. Svo virðist sem ekki sé til nein heildarsýn hjá stjórnvöldum í því að byggja ríkisjarðir aftur þegar þær fara úr ábúð. Því verður að breyta. Íbúi í hreppnum segir í samtali við fréttastofu RÚV, með leyfi forseta: „Það er niðurdrepandi fyrir fjölskyldur í fámennri byggð þegar hver jörðin af annarri leggst í eyði. Fólki fækkar í sveitinni og börnum í skólanum. Samfélagið líður fyrir þetta. Fólk vill koma og búa hér í sveitinni, en það virðist ekki nokkur leið að fá þessar jarðir. Jarðir eru ekki auglýstar fyrr en þeir sem fara hafa fellt allan bústofn og selt allar vélar. Þá hefur Vegagerð ríkisins oft tekið veginn heim að jörðinni af vegaskrá, Landgræðsla ríkisins tekið yfir hluta af henni og helst öll hlunnindi.“ Herra forseti. Vandamálið virðist meðal annars felast í því hversu mörg ráðuneyti og stofnanir koma að þessu. Ríkiseignir fara með útleigu ríkisjarða í umboði fjármálaráðuneytisins, landbúnaðarmál heyra undir landbúnaðarráðuneytið, Vegagerð ríkisins undir innanríkisráðuneytið og Landgræðsla ríkisins undir umhverfisráðuneytið. Hæstv. forseti. Sú sem hér stendur lagði fram þingsályktunartillögu um nýtingu jarða í ríkiseigu á síðasta þingi og aftur á yfirstandandi þingi. Í henni er lagt til að Alþingi feli fjármála- og efnahagsráðherra að leita allra leiða til að koma ónýttum eða ósetnum jörðum í ríkiseigu í notkun og að greiða fyrir ábúendaskiptum á ríkisjörðum. Ég vona að sú tillaga komist sem fyrst á dagskrá og tek undir með hv. þm. Birgittu Jónsdóttur um að tími er til kominn að við greiðum fyrir mjög svo mikilvægum og góðum þingmannamálum sem ekki hafa komist að enn sem komið er og það er mikil synd. Það er líka sorglegt að góðar bújarðir séu ekki í ábúð vegna þess að menn tala ekki saman og gefa sér ekki tíma til að móta framtíðarsýn í þeim málaflokki. Það verður að breytast.
Herra forseti. Sjaldan er góð vísa of oft kveðin, stendur einhvers staðar, og ég ætla að halda áfram að tala um málefni eldri borgara og öryrkja sem ég hóf máls á í gær í óundirbúinni fyrirspurn til forsætisráðherra. Það geri ég eftir að hafa setið fund á laugardaginn hjá Öryrkjabandalaginu á Grand Hótel þar sem farið var yfir þessi mál og hvernig þau standa hjá þessum hópi fólks. Ég nefndi líka í ræðu minni í gær ræðu hæstv. forsætisráðherra á miðstjórnarfundi Framsóknarflokksins í Vogum á Vatnsleysuströnd á laugardaginn þar sem hann tíundaði þá góðu stöðu sem Ísland er í. Það er í sjálfu sér hægt að taka undir margt sem hann sagði þar, ýmislegt hefur áunnist. Hér er bullandi hagvöxtur, minnkandi atvinnuleysi og verðbólga hefur aldrei verið jafn góð. Ræða hans innihélt það að hér væri allt í blóma. Mér finnst holur hljómur í slíkri ræðu þrátt fyrir að margt gæti verið satt í henni, eins og ég sagði. Mér finnst hins vegar holur hljómur í henni ef við ætlum að skilja eftir enn einu sinni hóp öryrkja og eldri borgara. Það stendur meðal annars í stefnuyfirlýsingunni að ríkisstjórnin ætli síðast en ekki síst að afnema skerðingar sem hafa verið settar á atvinnutekjur og fjármagnstekjur aldraðra. Það var eitt af því. Og að við ætluðum að byggja upp fjölskylduvænt samfélag þar sem allir hefðu jöfn tækifæri og sérstaklega skyldi hlúa að þeim sem á aðstoð þyrftu að halda. Ég tel borð fyrir báru í íslenskum ríkisbúskap í dag að koma til móts við kröfur eldri borgara og öryrkja og þá ályktun sem samþykkt var á fundinum á laugardaginn og ég tíundaði hér í gær. Ég trúi ekki öðru en að við tökum á þessu máli. Hæstv. forsætisráðherra sagði í seinna svari sínu í gær að hann vonaðist til þess að það gæti orðið sem best samstarf í þinginu milli stjórnar og stjórnarandstöðu við vinnu fjárlaganefndar í framhaldinu um að taka á þessum vanda. Ég trúi því að hann meini það að við tökum á þessum vanda í eitt skipti fyrir öll og færum þessum hópum [[Forseti hringir.]]þá jólagjöf að þeir standi jafnfætis okkur hinum í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Mér þykir orðið tilefni til að benda á að þegar lögreglan kallar eftir auknum valdheimildum og fleiri byssum er það ekki mótsögn við sjálfstætt eftirlit með lögreglu. Þegar landamæraeftirlit er hert er það ekki mótsögn við það að koma vel fram við fólk, það er ekki mótsögn við það að auka heimildir til að hleypa fólki inn í landið. Ég hef miklar áhyggjur af þeirri orðræðu sem ég finn í samfélaginu sem er sú að samkennd og skilningur, almennt að því er virðist, þyki einhvers konar barnaskapur. Áðan var flutt hér ræða sem fyllti mig þessum ótta enn og aftur. Það er til ágæt heimildarmynd sem heitir The Fog of War og er um mann sem hét Robert McNamara, mjög reyndan mann sem var varnarmálaráðherra Bandaríkjanna í kalda stríðinu. Myndin fjallar um 11 lífslexíur þessa manns. Fyrsta reglan er: Hafðu samkennd með óvininum. Ástæðan er sú að við þurfum að skilja hvernig óvinurinn hugsar. Við þurfum að vita hvar hagsmunir hans liggja, við hvað hann getur lifað og hvað ekki, hvernig hann bregst við hinu og þessu. Það að ætla að svara hryðjuverkaógninni í einhvers konar reiðidrifinni taugaveiklun er hættulegur barnaskapur, virðulegi forseti, sér í lagi ef maður lítur á lexíu sögunnar. Nú má vel vera að lögreglan þurfi aukin vopn en hún þarf líka sjálfstætt eftirlit. Það má vel vera að það þurfi að herða landamæraeftirlitið en við þurfum líka að skilja rót vandans. Hún er ekki sú að við séum ekki nógu hörð eða nógu sterk eða nógu mikið í stríði. Vandinn er ekki þar, hann liggur annars staðar og það er ábyrgðarhlutverk okkar ef við ætlum að kalla okkur þroskað fólk að skilja vandann sem við erum að reyna að leysa.
Virðulegi forseti. Ég hef frekar stutta starfsreynslu á Alþingi. Eitt hefur einkennt alla þá þrjá mánuði sem ég hef verið hér og það er endalaus óreiða og skipulagsleysi. Við vitum aldrei hvað er á dagskrá. Við vitum aldrei hvað á að lesa heima. Það er aldrei hægt að fá tveggja vikna plan, þriggja vikna plan, ekki nokkurn skapaðan hlut til að geta undirbúið sig almennilega. Einnig eru alveg dæmi um að við höfum þurft að sitja fundi þar sem við eigum að ræða skýrslur sem við höfum ekki einu sinni fengið í hendurnar. Mér þykir það mjög einkennileg vinnubrögð yfir höfuð. Grunnskólar landsins mundu ekki bjóða upp á þetta. Menntaskólar landsins mundu ekki bjóða upp á þetta. Háskólar landsins mundu ekki bjóða upp á þetta. Ég skil ekki af hverju Alþingi Íslendinga lætur bjóða sér upp á slíkt skipulagsleysi. Það er ekkert gegnsæi þegar kemur að því hvernig dagskrá þingsins er háttað, um hver fær að halda sérstakar umræður eða eitthvað því um líkt og það virðast vera duldar reglur, sem erfitt er að finna út hverjar eru, um hvaða mál megi komast á dagskrá. Þetta skipulagsleysi og endalausa ógagnsæi er ekkert annað en valdníðsla. Þarna er verið að koma í veg fyrir að fólk geti mætt undirbúið til þingstarfa sem náttúrlega gerir það að verkum, og kemur sérstaklega niður á minni hlutanum, að við getum ekki tekið jafn vel á málunum. Þetta skipulagsleysi Alþingis er form af valdníðslu og það ber að laga.
Hæstv. forseti. Fyrst af öllu vil ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir að bregðast fljótt og vel við beiðni um sérstaka umræðu um starfsumhverfi lögreglunnar. Fyrir örfáum dögum samþykktu lögreglumenn nýgerðan kjarasamning með miklum semingi. Ég fagna samþykkt kjarasamningsins en tel að atkvæðagreiðslan um samninginn og niðurstöður hennar hafi leitt mjög vel í ljós þann þunga og miklu alvöru sem býr með lögreglumönnum vegna starfa sinna og starfsaðstöðu. Að lokinni samningagerð er því brýnt að huga að öðrum atriðum er varða störf og aðstöðu lögreglunnar sem mest. Það má segja að við höfum sagt A með samningum og vilyrði fyrir aukinni menntun stéttarinnar. Nú þarf að segja B. Þar ber fyrst að nefna mannafla lögreglunnar, búnað, vald og rannsóknarheimildir. Það er óþolandi staða fyrir alla að lögreglumönnum á vakt skuli hafa fækkað um rúmlega 80 á milli áranna 2007 og 2011 á sama tíma og íbúum landsins fjölgaði um 40 þúsund, ökutækjum á vegum landsins um 49% og nota bene hefur aksturskílómetrum lögreglubíla fækkað um 35% á sama tíma, ferðamönnum hefur fjölgað um hundruð þúsunda ár hvert á þessum sama tíma. Ferðamenn valda álagi hvarvetna um landið og gæta þarf öryggis þeirra víða þar sem þeir ferðast með bílaleigubílum sem aldrei fyrr, ásamt því að erfitt er lögreglumönnum að taka á móti þeim fjölda sem ratar um landið með skemmtiferðaskipum. Ljóst er að fækkun í hópi lögreglumanna hefur dregið úr þjónustu við borgara landsins og gesti. Fækkunin hefur líka haft í för með sér mjög aukið álag á þá lögreglumenn sem enn eru að störfum og þetta ástand hefur leitt til aukinna veikinda þeirra og fjölgunar vinnuslysa auk þess sem öryggi lögreglumanna er minna en áður sökum þess að þeir eru oftlega einir á ferð. Það er rétt að geta þess að heilu landsvæðin eru nú án löggæslu, samanber Dalabyggð. Það má líka geta þess að meðan mestu fjárskerðingar til lögreglunnar áttu sér stað má segja að hluti uppsafnaðs halla lögregluembættisins á höfuðborgarsvæðinu hafi verið vegna þess ástands sem skapaðist árið 2009 þegar lögreglan stóð og varði þetta hús og þá sem voru hér inni. Það er sárt til þess að vita að enn skuli ekki vera búið að leiðrétta þetta. Þær 500 milljónir sem bætt var í málaflokkinn eftir að núverandi ríkisstjórn kom að völdum, m.a. fyrir frumkvæði Framsóknarflokksins, komu sér mjög vel. Þær 400 milljónir sem nú eru boðaðar, og ég vissi reyndar ekki um þegar ég bað um þessa umræðu, eru ágætisbyrjun en betur má ef duga skal. Þær skila okkur hugsanlega tæplega hálfa leið. Von mín og bæn er því sú að enn verði bætt í við málaflokkinn því að mikið er í húfi. Ég hef áður rætt þjónustu við landsmenn og gesti en ljóst er að stórefla þarf landamæragæslu, jafnvel taka upp landamæraeftirlit eins og Schengen-samkomulagið heimilar. Þar má ekki gleyma hlut tollgæslunnar þar sem stórkostleg fækkun hefur átt sér stað á sama tíma og farþegum fjölgar um fleiri hundruð þúsund. Það vantar 150–200 milljónir strax á Keflavíkurflugvöll og Seyðisfjörð, sem skila sér vonandi inn í fjárlög sem nú eru til meðferðar. Ég heiti á alla að gera þá nauðsynlegu breytingu að veruleika. Það eru ýmsir brotaflokkar sem hafa setið á hakanum vegna þess að lögreglan hefur ekki komist til þeirra, samanber eftirlit með mansali, heimilisofbeldisverkefni eru í uppnámi og rannsóknir kynferðisbrota virðast ekki vera jafn vandvirkar og nauðsynlegt er. Það skortir líka á auknar heimildir til lögreglunnar til símhlerana og forvirkra rannsókna. Það er óþolandi að þrjótar komist upp með brot vegna einhvers ímyndaðs ótta um að auknar rannsóknarheimildir lögreglu bitni á borgurunum með einhverjum hætti. Síðast en ekki síst má nefna öryggisviðbúnað. Það kom fram í skýrslu fyrrverandi innanríkisráðherra frá 2008 að vöntun er á öllum búnaði sem snýr að öryggisviðbúnaði. Það er vöntum á brynjum, skjöldum, skotfærum o.fl. Við skulum hafa í huga að við Íslendingar höfum ekki her. Lögreglan er það eina sem stendur á milli okkar borgaranna og glæpamanna sem hafa farið mikinn í Evrópu undanfarið. Engin ástæða er til að ætla að við Íslendingar förum varhluta af slíkum ógnaratburðum. Evrópa er í baráttu við glæpamenn sem skýla sér á bak við trú, sem þeir hafa ekkert með að gera, og fara sínu fram með ofbeldisverkum hvar sem þeir komast og fá tækifæri til. Við þurfum að gyrða fyrir það að [[Forseti hringir.]]slíkir ógnaratburðir verði hér á landi með öllum tiltækum ráðum.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka fyrir tækifæri til þess að ræða þetta mikilvæga mál hér í þingsölum, en það hefur verið forgangsmál mitt og ríkisstjórnarinnar að efla löggæslu í landinu sem er eins og við vitum öll grunnstoð í samfélaginu. Ég hef talað mjög skýrt fyrir því frá því ég tók við embætti innanríkisráðherra og mun áfram gera það. Ég legg áherslu á og tek undir það með hv. þingmanni að nauðsynlegt sé til lengri tíma að fjölga lögreglumönnum og styrkja starfsumhverfi lögreglunnar. Þess vegna liggur fyrir af okkar hálfu sú tillaga um að 400 millj. kr. verði veitt til löggæslumála, fái sú tillaga brautargengi hjá nefndinni og í sölum Alþingis, en hér er um að ræða breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið við 2. umr. Þessi aukafjárveiting er skref í þá átt að efla löggæsluna. Þessir fjármunir verða bæði nýttir á höfuðborgarsvæðinu og víðar um landið. Við vitum að verkefni lögreglunnar hafa stóraukist, bæði í almennri löggæslu og vegna nýrra verkefna. Mikill straumur ferðamanna hefur að sjálfsögðu líka aukið álag á lögregluna og við því verðum við að bregðast. Það er mjög mikilvægt að öryggi sé tryggt fyrir borgara þessa lands og þá gesti sem hingað koma. Við greiningu á lögregluembættum landsins hafa komið fram veikleikar í starfseminni sem er brýnt að mæta. Einn þeirra þátta er það mikilvæga hlutverk sem lögreglan gegnir við að tryggja öryggi eins og ég nefndi. Annar þáttur snýr að auknu gagnsæi í starfsemi lögreglunnar sem miðar að því að tryggja viðunandi þjónustu og öryggisstig. Þess ber jafnframt að geta að gerð er tillaga um 10 millj. kr. framlag til að mæta auknum kostnaði Slysavarnafélagsins Landsbjargar vegna þjónustu við ferðamenn og ég vil draga það fram í þessari umræðu hversu miklu máli björgunarsveitirnar hafa skipt þegar kemur að þjónustu við ferðamenn. Það má alls ekki gleyma þeim mikilvæga þætti sem þeir sinna í sjálfboðavinnu og fyrir það eigum við að þakka. Árið 2014 var svo stigið jákvætt skref þegar 500 millj. kr. var einnig varið til að efla löggæsluna og það hefur nú orðið að fastri tölu í fjárlagagerðinni. Það er líka mikilvægt. Þannig að þetta eru skref í rétta átt, en auðvitað vitum við að þetta er langtímaverkefni. Ég vil aðeins koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi varðandi búnað lögreglunnar. Eins og menn þekkja er meginreglan sú að íslenskir lögreglumenn eru ekki vopnaðir skotvopnum við dagleg störf og ekki stendur til að breyta því fyrirkomulagi eins og staðan er. Hins vegar býr lögreglan yfir vopnum. Þau eru geymd á lögreglustöðvum eða í lögreglubifreiðum samkvæmt ákvörðun lögreglustjóra. Undir vissum kringumstæðum er lögreglu heimilt að vopnast. Settar hafa verið tilteknar reglur um valdbeitingu lögreglumanna og meðferð og notkun valdbeitingartækja og vopna, en þær hafa nú verið gerðar opinberar eins og við þekkjum og ég tel það mikilvægt. Í lögreglulögum eru líka lögfest ákvæði um skyldur lögreglumanna vegna valdbeitingarheimilda og handtökuheimilda og annarra slíkra þátta. Það má aldrei ganga lengra í beitingu valds en nauðsynlegt hverju sinni. Það er grundvallarregla og það skiptir gríðarlega miklu máli að gæta hófs í meðferð valdsins. Lögreglunni ber ávallt að hafa meðalhófsregluna í heiðri við framkvæmd sinna starfa. Það er einnig mjög nauðsynlegt að skýrt komi fram að það er ríkislögreglustjóri sem leggur mat á þörf lögreglu fyrir búnað hverju sinni og ákveður hverrar gerðar vopn lögreglu skuli vera. Ríkislögreglustjóra hefur þannig verið falið það hlutverk að meta þarfir lögreglu fyrir búnað, skipulag og þjálfun innan þeirra marka sem vopnareglur lögreglunnar segja til um. Það þarf til að mynda ekki atbeina ráðherra eða ráðuneytis til kaupa á vopnum svo fremi að fyrir hendi séu fjárheimildir og kaupin séu í samræmi við settar reglur. Mat ríkislögreglustjóra á búnaðarþörf lögreglunnar byggist á áhættumati á víðtækum grunni sem tekur mið af þróun mála hérlendis og erlendis og segir til um líklega framtíðarþróun. Það er mjög mikilvægt að þessi skipan mála sé mönnum ljóst. Hæstv. forseti. Efling löggæslunnar er langtímaverkefni. Þegar hafa verið stigin ákveðin skref, en fleira þarf til. Þess vegna vil ég sérstaklega draga fram þá vinnu sem er í gangi við gerð löggæsluáætlunar þar sem verið er að teikna upp stóru myndina til lengri tíma svo við getum metið fjárþörfina og skipulagt þá fjármuni sem á þarf að halda til komandi ára og einnig hver mikilvægustu verkefni lögreglu eru. Tímans vegna get ég ekki í fyrri ræðu minni farið nánar yfir efni löggæsluáætlunar, ég reyni að koma inn á það í síðari ræðu minni, en ítreka það að hér er um að ræða málaflokk sem skiptir mjög miklu máli að traust ríki um [[Forseti hringir.]]og tryggður sé sá umbúnaður sem nauðsynlegur er til að gæta að verkefnum löggæslunnar. Það er verið að stíga skref í þá átt.
Virðulegi forseti. Við höfum rætt það oft hér á undanförnum vikum hversu fækkun í röðum lögreglumanna hefur vegið að öryggi okkar sem þjóðar og hversu alvarleg staðan er orðin víða í almennri löggæslu og getu lögreglunnar til að sinna störfum sínum. Það var slæmt að sjá hversu lengi dróst að ganga frá kjarasamningum við lögreglumenn og fagnaðarefni að því er loksins lokið. Það er okkur mikilvægt að lögreglan búi við fullnægjandi starfsaðstæður og njóti fullkomins búnaðar eftir því sem þörf krefur. Ég vil vegna umræðunnar um vopnavæðingu lögreglunnar og það sem hér hefur verið rætt í því sambandi hrósa hæstv. innanríkisráðherra fyrir að hafa birt reglur um valdbeitingarheimildir og vopnareglur lögreglunnar. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur öll að það sé gagnsæi um þessar reglur. Leynimakkið sem hefur verið í kringum þær sögulega séð er engum til góðs og satt að segja stórhættulegt fyrir öryggi borgaranna. Það er mjög mikilvægt líka við þær aðstæður sem ríkja nú í hinum vestræna heimi að hrapa ekki að ályktunum. Ekkert hefur komið fram á síðustu vikum sem á að kalla á almenna vopnvæðingu lögreglu á Íslandi. Þvert á móti sýna rannsóknir nú fram á að almenn vopnvæðing lögreglu ali af sér aukinn vopnabúnað meðal afbrotamanna og þá getur skapast hættulegur og skelfilegur vítahringur. Ég held þess vegna að lykilboðorðið að þessu leyti sé að meta hættu af fullri einurð og ákveðni en ekki ofmeta hana [[Forseti hringir.]]og ekki hrapa að ályktunum að órannsökuðu máli.
Herra forseti. Á grundvelli jafnræðis verður að tryggja jafnan rétt borgaranna hvar sem er á landinu til sambærilegrar löggæslu og öryggis eftir því sem hægt er. Þess vegna tel ég albrýnast að við fjölgum almennum lögreglumönnum sem sinna hefðbundnum störfum, útköllum og almennu eftirliti og bæta um leið almennan aðbúnað og þjálfun sem því tengist. Í mínum huga er mikilvægt að lögreglan sé sýnileg og sem allra víðast og að fólk finni raunverulega að lögreglan sé til staðar þegar á þarf að halda og bregðist fljótt við gagnvart fólki í neyð. Mér þykir líka mikilvægt að styðja betur við Lögregluskólann enda viljum við hafa fólk í þessu starfi, sem hefur traustan og faglegan grunn svo að það sé fært um að greina meðal annars áhrif af geðrænum vandamálum, fíkniefnanotkun o.fl. Það er líka mikilvægt þegar kemur að endurmenntun í verklegri þjálfun á ýmsum sviðum, svo sem í fyrstu aðgerðum, mannfjöldastjórnun og öðrum sérhæfðum lögregluaðgerðum. Ég dreg heldur ekki úr því að afar mikilvægt er að styrkja hlutverk lögreglunnar sem snýr að rannsóknarvinnu og stytta þann tíma sem tekur að vinna að og upplýsa brot. Bent hefur verið á að ýmis búnaður sé orðinn gamall og illa nothæfur sem kemur niður á gæðum rannsókna. Það er alveg ótækt og við verðum að bregðast við því. Samfélagið gerir kröfu um hraða málsmeðferð óháð því hvers konar mál er um að ræða hverju sinni, hvort sem það eru minni háttar mál eða skipulagðari afbrotamál sem eru að verða sífellt umfangsmeiri í starfi lögreglunnar. Burt séð frá umræðunni um öryggisbúnað lögreglumanna er ljóst að fari lögreglan að vopnbúast munu glæpamennirnir gera það líka. Það skapar bara hættulegra og ofbeldisfyllra samfélag í stað þess að veita borgurunum vernd. Tillaga er nú um að setja inn fjárveitingu fyrir næsta ár að undangenginni úttekt á þjónustu- og öryggisstigi sem fara á fram á í hverju lögregluumdæmi og er það vel, en á sama tíma skýtur það skökku við að gera kröfur til lögreglunnar um að greiða til baka uppsafnaðan halla. Um 82% af fjárheimildum lögreglu fer í launagreiðslur. Það sér hver heilvita maður að það gengur ekki upp þegar 18% fjármagns er til ráðstöfunar í allan annan rekstur að ætlast til að hallinn sé líka greiddur. Virðulegi forseti. Hlutverk lögreglunnar er að skapa öryggiskennd [[Forseti hringir.]]í samfélaginu með sýnileika og nærveru, stuttum viðbragðstíma í útköllum og faglegum vinnubrögðum vel þjálfaðra [[Forseti hringir.]]lögreglumanna og til þess þarf að búa vel að lögreglunni [[Forseti hringir.]]bæði í launum og aðbúnaði.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að þessi umræða er ekki eins og ég bjóst við að hún yrði, að hér yrði fyrst flutt ræða þar sem hinir hörmulegu atburðir sem gerðust í París væru raktir og hafa gerst víðar og síðan kallað eftir því að lögreglan mundi vígbúast og efla alls konar forvirkar rannsóknarheimildir og þar fram eftir götunum á grundvelli þeirra atburða, eins hörmulegir og þeir eru. Þessi umræða er ekki þannig. Það er mikilvægt að löggæslumál séu ekki rædd svona. Mér finnst mikilvægt að þessi þjóð eins og allar aðrar þjóðir geri sitt eigið mat á þeim ógnum sem blasa við. Ógnirnar eru fjölmargar gagnvart borgurunum. Ísland er mjög gott dæmi um sérstaka ógn sem þjóð hefur þurft að glíma við. Stríð Íslendinga hafa ekki verið háð við aðrar þjóðir heldur við náttúruna sem hefur oft verið grimm og vægðarlaus. Það er fallegt af hæstv. innanríkisráðherra að nefna dæmi af björgunarsveitunum sem eru nákvæmlega sérhönnuð íslensk lausn byggð á sjálfboðavinnu í þessari oft og tíðum ótrúlega erfiðu viðureign. Mér finnst ástæða til að læra af því sem er vel gert og skoða fleiri svið og hugsa: Hvernig eigum við að glíma við allar þær fjölmörgu ógnir sem blasa við okkur, heimilisofbeldi, skipulögð glæpastarfsemi, hryðjuverkamenn, allt sem mögulega getur steðjað að þjóð? Mér finnst að við eigum að hafa tvennt að leiðarljósi: Við ætlum að vera friðsælt samfélag og búa við frið og öryggi. Löggæsla [[Forseti hringir.]]á alltaf að verja opið og frjálst samfélag og má ekki vinna gegn því.
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég nefna að það er mikilvægt að búa vel um lögregluna, sér í lagi þegar kemur að mannafla og launum að mínu mati. Mér þykir bagalegt hvað lögreglumenn eru illa launaðir. Ég lít á það sem sama vandamál og steðjar oft að samfélaginu þegar einhver annar þjóðfélagshópur upplifir skilningsleysi og vanþakklæti gagnvart aðstæðum sínum og þá bregst fólk illa við, oft með mjög skelfilegum afleiðingum eins og við þekkjum. Því er mikilvægt að starfsmenn stofnana á borð við lögregluna upplifi skilning á aðstæðum sínum og upplifi þakklæti fyrir fórnir sínar í starfi, sem eru miklar. Hins vegar get ég ekki komist hjá því að minnast á að enn er varla neitt eftirlit með lögreglunni svo telja megi. Yfir 99% hlerunarheimilda eru samþykktar á Íslandi. Það er víða pottur brotinn þegar kemur að eftirliti með lögreglunni. Þetta eru ekki rök gegn því í sjálfu sér að auka valdheimildir lögreglunnar. Þetta eru ekki heldur rök gegn því að lögreglan fái byssur. En þetta er samt forsendan fyrir því. Ef við ætlum að fara að auka valdheimildir og vopnaburð lögreglunnar, hvort sem það er í daglegum störfum eða ekki, þá verðum við að hafa innviði sem tryggja lýðræðislega aðkomu að þeim ákvörðunum, sem hefur að vísu skánað eitthvað aðeins upp á síðkastið en mætti skána heilmikið meira. Sömuleiðis þarf að vera til staðar sjálfstætt eftirlit sem hægt er að koma kvörtunum og ábendingum til sem varða ekki endilega refsiverð brot lögreglumanna heldur einfaldlega hvernig þeir haga sér, hvernig þeir koma fram við fólk, hvernig þeir meta aðstæður o.s.frv. Því meiri völd sem eru í höndum ákveðinnar stofnunar, því mikilvægara er að til staðar sé aðhald og mótvægi. Íslendingar eru mjög lélegir að veita aðhald og mótvægi almennt og ekkert síður í þessum málaflokki. Þess vegna verðum við að laga það fyrst áður en við göngum lengra í valdheimildum og vopnabúnaði. Ef það liggur á drífum þá í því.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir þessa tímabæru umræðu. Umræða um slæm starfsskilyrði lögreglunnar hefur verið hávær að undanförnu, en reyndar er það ekki í fyrsta sinn. Í raun má segja að það hafi verið rauður þráður í þjóðfélagsumræðunni í áratug eða áratugi. Oft hefur verið þörf á að bæta starfsskilyrðin en sjaldan eða aldrei eins nauðsynlegt og nú. Það er því sérstakt fagnaðarefni að tillaga um viðbótarfjárveitingu í málaflokkinn upp á um 400 millj. kr. skuli líta dagsins ljós við 2. umr. fjárlagafrumvarpsins. Staðan er grafalvarleg. Lögregluþjónum á vakt hefur fækkað til muna, sem þýðir að ekki er hægt að sinna öryggi borgaranna sem skyldi. Í nýlegri skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra segir að lögreglan á Íslandi telji sig ekki geta spornað við uppgangi skipulagðrar brotastarfsemi hér á landi vegna fjárskorts og manneklu. Þar segir jafnframt að lögreglan á landsbyggðinni telji sig ekki geta haldið uppi ásættanlegu öryggisstigi sökum fjárskorts. Árið 2006, fyrir tíu árum, var gerð greining á mannaflaþörf lögreglunnar og var þá talið að hún væri um 900 manns. Núna eru lögreglumenn um 640 talsins að sögn yfirlögregluþjóns. Þetta er verulegt umhugsunarefni. Í Fréttablaðinu í gær kom fram að lögreglan væri svo illa búin tækjum að endurnýjun þeirra væri háð velgjörðarfélögum. Íslenska lögreglan er aðhlátursefni erlendis, sagði í sömu grein. Oft er lögreglan gagnrýnd fyrir seinagang í viðbrögðum og eins þegar kemur að rannsóknum einstakra mála. Það er auðvelt að gagnrýna en það fer minna fyrir leitinni að ástæðum þess hvernig komið er. Sem betur fer eru menn að vakna til vitundar um nauðsyn góðrar löggæslu en það er ekki nóg að tala fallega, efndir þurfa að fylgja orðum. Því er þetta viðbótarframlag stjórnarmeirihlutans sem formaður fjárlaganefndar kynnti í gær og innanríkisráðherra minntist á hér áðan fagnaðarefni og vísbending um að haldið verði áfram á sömu braut.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að segja hér í upphafi að forsenda þess að við getum hagað okkar daglega lífi með þeim hætti sem við gerum er sú að við getum fundið til öryggis. Allt snýst þetta um að lögreglan geti tryggt öryggi borgaranna og til þess að svo sé þarf að tryggja viðeigandi öryggisbúnað, mannafla, heimildir og þjálfun. Þetta snýst ekki um að vopna almenna lögreglumenn við dagleg störf eins og margir vilja meina. Lögreglumenn vilja ekki vera vopnaðir og það er ekki stefna neins að svo verði. Hins vegar vilja lögreglumenn finna til öryggis með því að hafa aðgengi að þeim búnaði sem þarf til að tryggja öryggi og hafa leikni og þekkingu til að beita þeim búnaði á öruggan hátt. Það er hlutverk lögreglunnar og enginn er betur til þess fallinn en lögreglan að meta hvað hún þarf til að geta sinnt hlutverki sínu. Lögreglan þekkir aðstæður og hefur upplýsingar til að taka þær ákvarðanir sem þarf. Það er að sjálfsögðu eðlileg krafa að ákvarðanir lögreglunnar séu rökstuddar og teknar með gagnsæjum hætti. Eftirlit hefur einnig komið til tals í því samhengi. Lögreglan hræðist ekki og er ekki á móti eftirliti heldur fagnar hún eftirliti því að þannig getur hún sýnt fram á að hún vinni faglega og unnið gegn þeirri tortryggni sem sumir virðast ala á í hennar garð. Við skulum aðeins rifja upp hvað hefur gerst í aðdraganda þessarar umræðu í dag. Ríkislögreglustjóri hefur skilað inn greinargerðum nánast árlega frá árinu 2012 um viðbúnaðargetu lögreglunnar þar sem hefur líka verið unnin áhættu- og veikleikagreining á viðbragðsgetu lögreglunnar. Þáverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, lagði fram drög að löggæsluáætlun þar sem kom fram að auka þyrfti viðbragðsgetu lögreglunnar með aukinni þjálfun. Svo hefur komið fjármagn til að sinna því og öðru slíku síðan. Ég vil bara segja að allt þetta fór fram áður en hörmungarnar í París dundu yfir. Ég tel því að ferlið hafi verið faglegt, upplýsingarnar hafi verið gefnar og jákvæð skref hafi [[Forseti hringir.]]verið stigin, en betur má ef duga skal.
Herra forseti. Þegar rætt er um búnað lögreglu og óskað eftir því að lögreglan beri vopn verða að liggja fyrir gögn og greiningar sem styðja nauðsyn þess og ef þau gögn eru trúnaðarmál er óásættanlegt annað en að þau verði kynnt með trúnaði, a.m.k. í allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis. Þegar kallað er eftir auknum valdheimildum lögreglu er rétt að vara við því að grípa til skerðingar á persónufrelsi einstaklinga þó að sérstakar aðstæður skapist tímabundið. Ég hef reyndar meiri áhyggjur af þjónustu lögreglunnar við íbúa landsins, þjónustu sem hvorki krefst vopna né sérstakra valdheimilda sem hún hefur ekki nú þegar. Með fjölgun ferðamanna og afskiptum lögreglunnar af þeim, t.d. vegna dauðsfalla og slysa, er hætta á að öryggi íbúanna sitji á hakanum því að lögreglumönnum hefur ekki fjölgað í takt við fjölda mála. Ég spurði hæstv. innanríkisráðherra á dögunum hversu mörg lögreglumál tengd erlendum ferðamönnum hefðu verið árlega í hverju lögregluumdæmi fyrir sig árin 2005–2014. Svarið er athyglisvert og má nálgast á vef Alþingis. Lögreglumálum hefur fjölgað langmest á Suðurlandi þó að mikið álag sé á lögregluna um allt land. Í svari hæstv. ráðherra kemur fram að málum fjölgaði í næstum öllum umdæmum á árunum 2012–2015 og á sama tíma var fjölgun ferðamanna gífurleg. Á Suðurlandi voru mál vegna einstaklinga með erlenda kennitölu 121 árið 2012, en málin voru orðin 328 fyrstu átta mánuði þessa árs. Við þessu verður að bregðast með fjölgun í lögreglunni því að annars er hætta á því að ekki verði tekið með viðunandi hætti á heimilisofbeldi eða auðgunarbrotum og að forvarnastarf lögreglunnar verði af skornum skammti svo dæmi séu tekin og íbúarnir í landinu líði fyrir ástandið.
Herra forseti. Það er mikilvægt að vel sé búið að almennri löggæslu í landinu. Fækkun lögreglumanna í einstökum umdæmum allt frá árinu 2007 er vissulega mikið áhyggjuefni sem bregðast verður við og mikilvægt að þeir auknu fjármunir sem setja á í málaflokkinn nýtist til eflingar lögreglunnar og þar þarf sérstaklega að horfa til landsbyggðarinnar í þeim efnum þar sem lögregluembætti eru víða undirmönnuð. Í skýrslu um eflingu lögreglunnar sem skilað var til þáverandi innanríkisráðherra í febrúar 2013 eru þrjú forgangsatriði áréttuð. Í fyrsta lagi að fjölga almennum lögreglumönnum sem annast útköll og almennt lögreglueftirlit. Í öðru lagi að styrkja sérhæfðar deildir lögreglunnar á öllum sviðum. Í þriðja lagi að bæta búnað og þjálfun lögreglunnar. Allt eru þetta atriði sem brýnt er að bæta úr. Það er öllum ljóst að lögregluembættin stóðu frammi fyrir miklum niðurskurði eftir hrunið og það hefur langt í frá gengið til baka. Því er brýnt að bæta úr því með auknum fjármunum og horfa til þeirra þátta sem upp hafa verið taldir sem forgangsmál, eins og eflingu almennu löggæslunnar. Sú hryðjuverkaógn sem birtist okkur um þessar mundir í heiminum, nú síðast í París með hrikalegum morðum á saklausu fólki, má ekki verða til þess að við tökum afdrifaríkar ákvarðanir í kjölfarið, t.d. með auknum vígbúnaði lögreglu, svo sem með því að bera skotvopn. Lögreglan verður að geta tekist á við ytri ógn með auknum mannafla og vera sem mest sýnileg og til taks þegar á reynir. Við höfum okkar sérsveit í erfið verkefni, en mest um vert er að efla almenna löggæslu í landinu. Þá er einnig mjög mikilvægt að aðbúnaður og starfskjör og kjör lögreglunnar séu góð svo til lögreglunnar veljist hæfir einstaklingar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu og þakka fyrir að hún hefur verið uppbyggileg og góð. Öryggi er mikilvægt. Það er grundvöllur þess að samfélagið virki, sé opið og frjálst, að almenningur upplifi öryggi. Lögreglan er mjög mikilvægur þáttur í því. Við höfum lifað við þau gæði á Íslandi að traust til lögreglunnar hefur almennt mælst mjög hátt og eftir það hrun sem varð á trausti á stofnunum samfélagsins eftir stóra bankahrunið, þá hélst traustið til lögreglunnar áfram sterkt og það er mjög mikilvægt. Lögreglan er fyrst og fremst þjónustustofnun til að hjálpa almenningi að upplifa og búa raunverulega við öryggi. Þess vegna er mjög mikilvægt að lögreglan búi við almennileg starfsskilyrði og er auðvitað ástæða til að fagna því sem verið er að bæta í vegna starfsskilyrða lögreglunnar. En það skiptir líka miklu máli að svara ekki bara spurningum um misbeitingu valds heldur grun eða ótta á því að verið sé að misbeita valdi og þess vegna er meiri opnun á störf lögreglunnar, opinberun á heimildir til valdbeitingar o.s.frv. mjög jákvætt skref. Mig langar rétt aðeins til að koma inn á landamæraeftirlitið sem málshefjandi talaði um í lok ræðu sinnar. Þar held ég að sé mjög mikilvægt að Ísland hugsi um forvarnagildi Schengen-samstarfsins, samstarf og upplýsingar sem lögregluembætti í Evrópu deila með sér undir Schengen-eftirlitinu. Schengen-eftirlitið skiptir miklu máli fyrir Ísland og Ísland á að tala fyrir því á evrópskum vettvangi að styrkja það samstarf.
Forseti. Það er fínt að fá þessa umræðu upp á yfirborðið. Ég vek athygli á því að það er akkúrat á svona tímum þegar fólk fyllist ótta út af einhverri ógn sem er nálægt sem borgararéttindi eru tekin af án þess að hægt sé að mæla gegn því af því að mikið er spilað inn í óttann. Gleymum því ekki að daglega deyr fjöldi manns til dæmis í Bandaríkjunum út af skotvopnaeign þar í landi. Gleymum því ekki að daglega deyr fjöldi fólks úr hungri. Gleymum því ekki að daglega er ógn í tilverunni en það þýðir ekki að við eigum að beygja okkur undir þann ótta, þrátt fyrir mjög viðamiklar forvirkar rannsóknarheimildir erlendis, til dæmis í París. Í Frakklandi var ákveðið að auka enn á þær heimildir eftir voðaverkin tengd Charlie Hebdo. Í maí voru samþykkt skelfileg lög sem voru mikil inngrip í friðhelgi einkalífs almennra borgara. Það var ekki nægilegt til að hægt yrði að grípa þá aðila sem skipulögðu voðaverkin í París, einfaldlega vegna þess að þeir sem hyggja á voðaverk kunna leiðir sem fara fram hjá lögreglunni, alveg sama hvaða heimildir lögreglan hefur. Þess vegna er mjög mikilvægt að við áttum okkur á þeim kröfum sem maður heyrir núna, og voru nákvæmlega sömu kröfur og voru notaðar gegn Hells Angels, um víðtækar heimildir fyrir forvirkum rannsóknum, sem og hlerunum á víðtækan hátt. Við skulum ekki tapa okkur í óttanum. Styrkjum heldur almenna löggæslu. Ég er mjög sammála þeim ræðumönnum [[Forseti hringir.]]sem hafa talað í þá veru, en gleymum okkur ekki og týnum okkur ekki í einhverjum ótta sem mun fjara út innan tíðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Ég vil sérstaklega þakka fyrir þær áherslur sem mátti greina í orðum hæstv. ráðherra um starfsemi lögreglunnar og þann skilning sem hún hefur á málaflokknum. Ég vil líka þakka fyrir umræðuna sem hefur verið mestan part hófstillt og málefnaleg. Lögreglumenn á Íslandi hafa undanfarið unnið vanþakklátt verk við mjög erfiðar aðstæður. Við höfum sett traust okkar á þá. Nú setja lögreglumenn á Íslandi traust sitt á okkur sem erum meðal annars hér inni. Við þurfum að standa undir því trausti og styðja við baráttu þeirra gegn heimilisofbeldi, gegn kynferðisafbrotum og öðrum ofbeldisbrotum. Við þurfum að standa við bakið á þeim til að þeir séu allir þannig búnir að ekki þurfi að senda þá berhenta eða með kylfustaut og mace-brúsa einan að vopni gegn fólki sem er vitfirrt vegna vímuefna og jafnvel vopnað eggvopnum. Við þurfum að búa svo um hnútana að lögreglan hafi yfir nauðsynlegum búnaði að ráða. Það þýðir ekki að við séum að ala á ótta eða eigum að ala á ótta en við eigum heldur ekki að loka augunum fyrir þeim ógnum sem að okkur steðja. Það væri firra. Við eigum hins vegar að mæta þeim ógnum með því að búa lögregluna í landinu nauðsynlegum búnaði, þjálfa hana nauðsynlega, mennta hana nauðsynlega og sjá til þess að hún hafi ætíð þau verkfæri og þau starfsskilyrði sem stuðla að því að lögreglan geti verið það sem var í mínu ungdæmi kallað lögregluþjónar. Ég veit það vegna þess að ég hef unnið með lögreglumönnum mjög lengi, hef orðið þeirrar gæfu aðnjótandi, að lögreglumenn á Íslandi eru enn í hjarta sínu lögregluþjónar.
Hæstv. forseti. Við þurfum að vera raunsæ og meta stöðuna eins og hún er og taka ákvörðun á grundvelli upplýsinga og gagna og mats. Ég nefndi hér í ræðu minni að hlutverk ríkislögreglustjóra í þessum efnum væri gríðarlega mikilvægt. Við fáum áhættumat frá ríkislögreglustjóra þar sem farið er yfir ástand á hverjum tíma. Við erum líka með skýrslu um nauðsynlegan búnað lögreglunnar. Þegar verið er að tala um þörf fyrir búnað er rétt að taka það fram hér að það eru að ég hygg 73 þúsund skotvopn skráð í landinu. Það er ekki eins og engin vopn séu á Íslandi. Það er ágætt að gera sér grein fyrir því. Það þýðir að þau geta verið í ýmiss konar notkun, að sjálfsögðu eru vopnin að einhverju leyti notuð til veiða og slíkra hluta, en þetta eru vopn. Það er alveg ljóst að lögreglan í landinu, sem heldur í raun utan um öryggi okkar og frelsi sem er algerlega samofið, verður að geta brugðist við aðstæðum sem upp koma. Það er okkar að taka þau skref sem þarf til að tryggja að svo sé. Allt þarf þetta náttúrlega að vera á grundvelli meðalhófs og slíkra hluta en við skulum horfast í augu við stöðuna eins og hún er. Við höfum stundum þurft að grípa inn í þegar að okkur hefur steðjað ógn. Við þekkjum það hér sem vorum í þingsölum fyrir nokkrum árum þegar ákveðið var að beita strangara landamæraeftirliti vegna Hells Angels-málsins. Það bar árangur af því að menn höfðu nauðsynlegar upplýsingar og gögn til að styðjast við. Það er mikið grundvallaratriði. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt fyrir okkur um leið og við bregðumst við þeim bráða vanda sem að lögreglunni steðjar og höfum verið að bregðast við honum að við gerum á sama tíma áætlanir til lengri tíma. Það tekur tíma að setja slíkar áætlanir fram. Ég nefndi löggæsluáætlun í ræðu minni og slíkar greiningar sem eru grundvöllur að [[Forseti hringir.]]yfirveguðum ákvörðunum þegar kemur að veitingu fjármagns.
Herra forseti. Allt er breytingum háð. Það er það sem mig langar að ræða hér í dag. Þær breytingar sem ég held að verði mestar á næstu áratugum í lífi okkar eru ferðavenjur okkar. Tækni og þróun á þessu sviði fleytir fram. Sjálfakandi bílar eru sem dæmi ekki einhver óskilgreind framtíðarmúsík því að það getur vel farið svo að synir mínir taki aldrei bílpróf. Annað sem neyðir okkur til að breytast eru loftslagsbreytingar og margsannreynd áhrif ferðavenja okkar á umhverfið. Hugarfar okkar er líka að taka breytingum. Það sem einu sinni þótti heillandi, eins og að eiga stórt hús í úthverfunum með stórri lóð og helst tvo bíla þar sem hið síðarnefnda voru talin sjálfsögð mannréttindi, er að breytast mjög mikið og hratt, sérstaklega hjá yngri kynslóðum sem samkvæmt öllum búsetukönnunum óska sér færri fermetra og búsetu nærri miðpunkti þéttbýlis og borga. Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir þessari sérstöku umræðu um almenningssamgöngur vegna þess að mér fannst mikilvægt að ræða um almenningssamgöngur í tengslum við þær breytingar sem ég nefndi fyrr. Við erum kannski ekki komin á þann stað að þessar breytingar, nema kannski loftslagsbreytingarnar, neyði okkur til að umbylta daglegri rútínu okkar en það styttist í það. Þá þurfa stjórnvöld, hvort sem er hér eða annars staðar, að ganga í takt og helst vera nokkrum skrefum á undan. Komandi frá sveitarstjórnarumhverfinu hef ég fundið fyrir miklum þrýstingi um bættar almenningssamgöngur og sá þrýstingur kemur úr ólíkum áttum. Að byggja hér upp almenningssamgöngukerfi sem er áreiðanlegt, traust og hagkvæmt er mikið verk. Þegar ég segi hér á ég við landið allt þó að ég ætli að leyfa mér að fókusera aðeins á höfuðborgarsvæðið í þessari sérstöku umræðu. Ég tel það hvernig tekst til að byggja upp almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu vera ákveðinn prófstein á það hversu gott verk við getum unnið. Á höfuðborgarsvæðinu er nefnilega mestur massi fólks sem þarf að fara á milli staða með hagkvæmum hætti. Hagkvæmnin verður aldrei mikil ef landsvæðið sem undir er þenst út í hið óendanlega. Það er lykilatriði í samkeppnisstöðu landsins að höfuðborgarsvæðið þróist í nútímalegt borgarsamfélag með alþjóðlegu yfirbragði þar sem lífskjör og tækifæri verða sambærileg við aðrar borgir. Þar skiptir þétting byggðar höfuðmáli. Með nýsamþykktu svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins er einmitt lögð áhersla á þessa nauðsynlegu þéttingu. Samkvæmt því mun íbúum á þessu svæði fjölga og ef spár ganga eftir verður íbúafjöldi á svæðinu í kringum 300 þúsund árið 2040. Með auknum vexti blasa við flóknar áskoranir, fyrirséðar og ófyrirséðar, sem íbúar svæðisins munu standa frammi fyrir. Eitt fyrirséð vandamál er að fyrirsjáanlegri fólksfjölgun verði mætt án þess að bílaumferð aukist í sama hlutfalli og án þess að óbyggt land verði brotið í sama mæli og gert hefur verið síðustu áratugi. Leið til að mæta þessu er borgarlínan. Borgarlínan er nýtt hágæðaalmenningssamgöngukerfi sem tengir kjarna sveitarfélaganna og flytur farþega með skjótum og öruggum hætti um höfuðborgarsvæðið. Borgarlínan verður annaðhvort hraðvagnakerfi eða léttlestarkerfi. Þannig myndast samgöngu- og þróunarás sem tengir sveitarfélögin. Borgarlínan verður því raunhæfur valkostur í samgöngum og mun gegna lykilhlutverki við að breyta ferðavenjum okkar. Meðfram borgarlínunni verða eftirsóknarverð uppbyggingarsvæði og svæði fyrir atvinnulíf og íbúa. Það má segja að hér sé ég að lýsa ákveðinni draumsýn þar sem sterk borgarlína þræðir höfuðborgarsvæðið og flytur einhverja núlifandi íbúa svæðisins og framtíðaríbúa þess milli staða. En til þess að þetta takist þarf mjög margt að haldast í hendur. Fyrst og fremst þarf vilja til að eiga þessa sameiginlegu framtíðarsýn. Mér finnst svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins vera góð vísbending um að hægt sé að ná slíkri framtíðarsýn. Að því kom fjöldinn allur af sérfræðingum og fólki úr ólíkum stjórnmálaflokkum auk íbúa. Í þessu stefnuplaggi er mörkuð stefna þessara sveitarfélaga um hvert skuli haldið og það sem meira er, hvers vegna. Annað sem þarf að ná utan um er hugarfar því að gjarnan hefur það verið nokkuð neikvætt í garð almenningssamgangna, þá sérstaklega hjá þeim sem nota ekki almenningssamgöngur. Samkvæmt Jarrett Walker, ráðgjafa og sérfræðingi í almenningssamgöngum, sem kom hingað nýlega, ganga almenningssamgöngur vel þar sem þeim er beint að ákveðnum stöðum eins og línum sem ganga þvert í gegnum borgir og höfuðborgarsvæði. Hann nefnir dæmi um línu 1 frá Hafnarfirði til Reykjavíkur. Spurður út í hið klassíska veðurfar á Íslandi sagði hann að [[Forseti hringir.]]veðrið á Íslandi væri ekki verra en á öðrum norðlægum slóðum [[Forseti hringir.]]þar sem fólk notar almenningssamgöngur í miklu meira mæli. Þar sem tími minn er runninn út langar mig að óska eftir svörum frá innanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]um samning ríkisins og sveitarfélaganna um almenningssamgöngur og eins hennar sýn á það hvernig almenningssamgöngur eigi að byggjast upp.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur fyrir að hefja þessa umræðu. Ég vil byrja á því að segja að við þróun samgangna á höfuðborgarsvæðinu og eins samgöngukerfisins almennt verður að horfa til hinnar lögbundnu langtímamarkmiða um að samgöngur séu greiðar, þær séu öruggar, þær séu hagkvæmar og þær séu umhverfislega ásættanlegar. Hvað umhverfisþáttinn snertir sérstaklega hef ég lagt áherslu á að leitað verði fjölbreyttari leiða til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og auka hlut vistvænni orkugjafa. Þá tel ég mjög mikilvægt að horfa til þess hvernig samgöngukerfið er í heild sinni og hið margþætta hlutverk þess. Svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins, sem hv. þingmaður nefnir, er einn þáttur í því mengi og er horft til þess við undirbúning 12 ára stefnumarkandi samgönguáætlunar. Í því sambandi má geta þess að Vegagerðin og Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu hafa gert með sér samkomulag um þróun samgöngukerfa á höfuðborgarsvæðinu í framhald af samþykkt svæðisskipulagsins. Þar er miðað við að ljúka fyrir árslok 2016 ýmsum úttektar- og úrvinnsluverkefnum sem snúa að þróun stofnvegakerfisins, þróun stofnleiða hjólreiða og þróun almenningssamgangna. Þá er líka í gildi samningur sem ríkið gerði við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu 7. maí 2012 til tíu ára. Tilgangur hans og markmið voru meðal annars að stórauka hlutdeild almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu og skapa forsendur til frestunar á stórum framkvæmdum í samgöngumannvirkjum á svæðinu á þeim tíma. Enginn vafi er á því að ekki er viðunandi að framkvæmdir í samgöngumannvirkjum á höfuðborgarsvæðinu víki stöðugt. Það verður að vera hægt að horfa á samspil almenningssamgangna og nauðsynlegrar uppbyggingar samgöngumannvirkja. Ég vil ekki stilla þessu upp hvort gegn öðru. Hvort á að geta stutt við hitt. Í samningnum sem ég er hér að vísa í var gert ráð fyrir því að ríkið legði 900 millj. kr. árlega á samningstímanum til reksturs almenningssamgangna á starfssvæði svæðisskipulagsins. Eigendur Strætó skuldbundu sig til að leggja fram 2.347 millj. kr. árlega. Báðar upphæðir skyldu taka breytingum í samræmi við vísitölu, sem tilgreindar eru í samningnum. Í þessum samningi kemur skýrt fram að fjárframlag ríkisins sé með fyrirvara um samþykkt Alþingis á fjárlögum hvers árs. Að sama skapi eru framlög sveitarfélaga með fyrirvara um samþykktar fjárhagsáætlanir þeirra. Greiðslur ríkisins vegna þessa samnings hafa eins og tölur sýna lækkað nokkuð ár frá ári frá því að samningurinn var gerður. Ég legg hins vegar áherslu á að það fáist fjármagn til þess að koma til móts við samningsviðmiðin og miða ég því tillögur ríkisstjórnarinnar fyrir 2. umr. fjárlaga við að 100 millj. kr. fáist til þessa. Það á að duga til þess að ríkið standi við þann samning sem var gerður. Ég vonast til þess enn og aftur að þingið sýni þessum tillögum skilning. Ég hygg jafnframt að öll sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu séu mér sammála um það. Eins og ég sagði hér áðan þá var það hluti af þessum samningi að fresta tilteknum stórum framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu á meðan hann væri í gildi. Það hefur verið með þeim hætti, en ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að það þarf að líta til höfuðborgarsvæðisins líka þegar kemur að uppbyggingu samgöngumannvirkja. Varðandi nánustu framtíð vegna þessa þá liggur fyrir að samningurinn sætir endurskoðun á tveggja ára fresti og er framvinda og árangur verkefnisins þá metinn eftir ákveðnum viðmiðum. Fyrsta framvindumatið fór fram vorið 2014 og þá var það sameiginleg niðurstaða ríkis og sveitarfélaga að verkefnið þróaðist eðlilega og rétt væri að halda því áfram. Næsta formlega framvindumat á að fara fram vorið 2016. Þá verður auðvitað komin meiri reynsla á verkefnið og hægt að leggja mat á hvort forsendur fyrir frestun þessara framkvæmda standist, m.a. í ljósi umferðarþróunar og annarra sjónarmiða sem kunna að skipta máli í því sambandi. Ég legg aftur áherslu á það sem ég sagði í upphafi ræðu minnar að við verðum að geta horft á uppbyggingu almenningssamgangna og nauðsynlegra innviða í samgöngukerfinu saman. Það er alveg ófært að stilla hlutunum upp með annaðhvort/eða. Fjölbreytt flóra fólks býr í Reykjavík og á höfuðborgarsvæðinu, nota bene, og við verðum um leið og við leggjum fram stefnu til frambúðar að taka tillit til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka umræðuhefjanda, hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur, fyrir að vekja máls á þessu þarfa og brýna máli. Það er mjög alvarlegt mál með hvaða hætti fjárveitingar til að efna almenningssamgöngusamkomulagið af hálfu ríkisins hafa minnkað ár frá ári. Þegar við þingmenn funduðum með forsvarsmönnum sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu var þetta eitt stærsta umkvörtunarefnið. Það er ljóst að sveitarfélögin hafa lagt fram miklar fórnir fyrir þetta samkomulag. Þau féllu til dæmis frá rétti til endurgreiðslu á virðisaukaskatti vegna almenningsfarartækja. Það er ófært að ekki sé hægt að gera samninga sem standast við hið opinbera, við ríkið, við aðstæður sem þessar. Hér hafa verið höfð nokkur orð um það hversu mikilvægt þetta samkomulag sé til að byggja upp vistvænni byggðaþróunarmöguleika. Ég sakna þess að það að efna þetta samkomulag og auka fjárfestingar í almenningssamgöngum sé ekki sérstakt markmið ríkisstjórnarinnar nú þegar þarf að koma með fyrirheit af Íslands hálfu til þess að efna þau loforð sem ríkisstjórnin hefur gefið um 40% samdrátt í útblæstri gróðurhúsalofttegunda fram til ársins 2030. Það er ekkert sem Ísland getur gert sem hentar okkur betur til að efna þetta fyrirheit og er okkur betri fjárfesting í heppilegri uppbyggingu byggðar á höfuðborgarsvæðinu en að fjárfesta verulega í almenningssamgöngum. Ríkið ætti þar af leiðandi að sjá sóma sinn í því í fyrsta lagi að efna samkomulagið sem þegar hefur verið [[Gripið fram í.]]gert og fjárfesta svo af miklum krafti áfram í frekari uppbyggingu almenningssamgangna. Síðan er það sérstakt umræðuefni að ræða aðkomu ríkisvaldsins að [[Forseti hringir.]]uppbyggingu á almenningssamgöngum vítt og breitt um land, sem þörf er á. Miklar breytingar hafa orðið með tilkomu [[Forseti hringir.]]Strætó um allt land en það þarf meiri stuðning af hálfu ríkisins til að það kerfi geti gengið upp.
Herra forseti. Ég vil byrja á að segja að ég fagnaði því mjög á sínum tíma þegar samkomulag var gert um að styrkja almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu og tekin var dálítið önnur stefna í samgöngumálum höfuðborgarsvæðisins. Ég lít á þetta sem spurningu um lífsgæði. Ég er höfuðborgarbúi og lít á það sem spurningu um lífsgæði að helmingi alls landrýmis sé ekki varið undir umferðarmannvirki, hvort sem þau heita bílastæði eða vegir, heldur sé aðgengi mitt að góðum almenningssamgöngum einmitt tryggt, mitt og þeirra kynslóða sem koma á eftir mér og vilja sleppa við að eyða formúu í bíla. Það er í raun alveg ótrúlegt árið 2015 að við séum ekki einu sinni komin með svifbretti heldur séum enn að kaupa tonn af málmi og gleri til að komast á milli staða, eyða til þess ómældum fjármunum og losa ómældar gróðurhúsalofttegundir í flestum þessara einkabíla, því miður. Almenningssamgöngur geta vissulega hjálpað okkur að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda, hjálpað Íslendingum að ná sínu markmiði fyrir Parísarfundinn, sem er að draga hér úr losun og taka þátt í að dregið verði úr losun um 40%. Þær geta líka bætt lífsgæði almennings sem vill einmitt fá ódýrar og góðar og hraðar samgöngur. Mér finnst mjög mikilvægt að strætó sé slíkur valkostur, með tíðar ferðir. Ég styð eindregið þá framtíðarsýn sem framsögumaður þessa máls, hv. þm. Heiða Kristín Helgadóttur, fór hér yfir um borgarlínu þar sem við yrðum annaðhvort með sporbundnar samgöngur eða hraðvagna sem mundu tryggja tíðar ferðir milli helstu áfangastaða á höfuðborgarsvæðinu. Þegar samgönguáætlun mun koma fram og við fáum loksins tækifæri til að samþykkja samgönguáætlun, en það tækifæri hefur því miður ekki gefist mörg undanfarin ár, þá vona ég svo sannarlega að tekið verði mið af þessari framtíðarsýn því að við eigum auðvitað að endurskoða samgöngumáta okkar og þar eru tækifærin mest í þéttbýlinu. Ég brýni hæstv. ráðherra til að leggja fram metnaðarfulla framtíðarsýn í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Ég ítreka enn úr þessum ræðustól að samgöngur eru heilbrigðismál, menntamál, velferðarmál, atvinnumál, umhverfismál og menningarmál. Af sömu ástæðu eru almenningssamgöngur mikilvægar auk þess að vera liður í að tryggja félagslegt réttlæti og þróun samfélaga jafnt í þéttbýli og dreifbýli. Þess vegna er mikilvægt að hafa heildarsýn á málaflokkinn og líta á almenningssamgöngur í landinu sem eina heild. Því miður byggja þær fjárveitingar sem nú er varið til málaflokksins ekki á nauðsynlegri heildarsýn. Það er skynsamlegt, eins og gert var, að fela heimamönnum á hverju svæði umsjón með almenningssamgöngum á landi en við verðum samt að hafa heildarsýn á málaflokkinn. Á það að vera forgangsmál að tengja samgöngur á landi, í lofti og á sjó? Viljum við setja einhverjar lágmarkskröfur um að hægt sé að komast hringinn um landið með almenningssamgöngum eða milli tiltekinna punkta á höfuðborgarsvæðinu? Er hægt að leita ódýrari lausna fyrir minni staði en þá þéttbýlli? Er hægt að samþætta þjónustu í dreifbýli sem ekki á við í þéttbýli? Hvert er umhverfismarkmiðið með almenningssamgöngum? Þetta tel ég vera lykilatriði. Ég vil að lokum taka heils hugar undir með málshefjanda. Við verðum að skapa framtíðarsýn sem er sameiginleg fyrir landið allt og nota þau tæki sem við eigum til þess, þ.e. svæðisskipulag og landskipulag. Þannig getum við náð þeim árangri sem við þurfum.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að maður heyrir oft ýmsar hugmyndir um hvernig mætti bæta almenningssamgöngur á Íslandi. Margir hafa alls kyns drauma um lestir og því um líkt. Ég verð að segja fyrir mig að ég nota strætó mjög mikið og hlýt að kallast aðdáandi strætós. Ég hef búið í þremur löndum þar sem ég hef notað strætó mjög mikið. Ég verð að segja að strætósamgöngur á Íslandi eru ekkert jafn bölvanlegar og fólk heldur. Almenningssamgöngur eru almennt ekkert jafn bölvanlegar og fólk heldur. Hér á okkar yndislega landi er sérstök óþolinmæði þegar kemur að bið af nokkurri sort, sem er styrkur en jafnframt veikleiki. Sömuleiðis er kvartað mikið undan verði. Það er auðvelt fyrir einhvern á þingfararkaupi að kvarta ekki undan verði en mér finnst það ekki óhóflegt. Alltaf þegar verðið hækkar er kvartað undan því, alltaf eru menn hissa á að verðlagið hækki. Svo er hitt: Ég velti fyrir mér hvort gæti verið skynsamlegt fyrir Reykjavíkurborg, sem væri væntanlega í verkahring sveitarfélaganna að finna út úr, vegna heildaráhrifanna á höfuðborgarsvæðinu að hafa strætó hreinlega ókeypis. Ég velti sér í lagi fyrir mér hver áhrifin yrðu út á við, hvernig mynstrið mundi breytast. Þetta hefur verið prófað á Akureyri, veit ég, en auðvitað eru aðstæður ekki eins þar. Þetta eru hugmyndir sem mér þykja mjög áhugaverðar og fólk ætti ekki að henda þeim út af borðinu sisvona vegna þess að því finnst að þetta eigi að kosta eitthvað. Auðvitað á þetta að kosta eitthvað, þetta er einn af innviðum samfélagsins sem gerir okkur kleift að gera allt annað sem við gerum í okkar daglega lífi. Það eru sameiginlegir hagsmunir okkar allra að hafa þetta í lagi, jafnvel ef við notum ekki samgöngurnar sjálf. Það er ekki bara gott fyrir þann sem ferðast með strætó, það er gott fyrir samfélagið, nauðsynlegt fyrir efnahaginn og nauðsynlegt fyrir innviði samfélagsins í heild sinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa góðu umræðu. Það skiptir máli þegar við horfum fram í tímann að við setjum almennilega stefnu og miðum ekki allt út frá stöðunni eins og við þekkjum hana í dag. Ég fagna orðum hæstv. innanríkisráðherra um þá stefnumörkun sem er í vinnslu og í vændum. Það skiptir miklu máli. Það er ekki eintómur vísindaskáldskapur að sjá fyrir sér lestir á höfuðborgarsvæðinu eða miklar breytingar á almenningssamgöngum frekar en það var vísindaskáldskapur að sjá fyrir sér tvöföldun höfuðborgarsvæðisins að flatarmáli frá 1985. Það skiptir miklu máli fyrir líf íbúa Íslands að landsvæðin þróist áfram, bæði landsbyggð og höfuðborgarsvæði. Sterkt höfuðborgarsvæði er mikilvægt fyrir landsbyggðina og öfugt. Höfuðborgarsvæðið þarf að bjóða upp á lífsstíl fyrir íbúana sem er sambærilegur og samkeppnishæfur við þann lífsstíl sem borgir erlendis og önnur lönd bjóða upp á. Það er eftirsóknarvert í sjálfu sér að bjóða upp á lífsstíl þar sem hægt er að lifa góðu lífi og ganga erinda sinna án þess að eiga tonn af stáli og gleri, eins og hv. þingmaður orðaði það hérna áðan, og borga miðað við viðmiðunartölur FÍB upp undir milljón eða meira á ári fyrir það tonn, að bjóða upp á möguleikann á lífstíl án þess að vera háður þessum útgjöldum og tonnum. Við heyrum umræðu um mínímalískan lífsstíl. Allar líkur eru á að breytingar í umhverfismálum muni neyða okkur til þeirrar breytingar [[Forseti hringir.]]fyrr eða seinna. Það er mikilvægt að bjóða upp á þann valkost áður en við neyðumst til að breyta til.
Herra forseti. Ég get tekið undir það með mörgum sem hér hafa talað að því fylgja margvíslegir kostir ef hægt er að gera almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu að raunhæfari kosti fyrir fleiri en nú er. Ég ætla ekki að draga úr mikilvægi þess. Ég ætla heldur ekki að draga úr því að eðlilegt er að á meðan samningur er í gildi milli ríkisins og Reykjavíkurborgar, um sérstakt framlag til almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu, sé hann efndur af ríkisins hálfu og mikilvægt að árangurinn af því starfi sé metinn reglulega. Ég verð þó að taka það fram að þegar samningurinn var gerður á sínum tíma hafði ég ákveðnar efasemdir um þá forsendu fyrir samningnum að á meðan væri stærri framkvæmdum í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu slegið á frest. Hvað sem líður góðum hug og góðum áformum um uppbyggingu almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu þá tel ég að taka verði eftir sem áður tillit til þess hver veruleikinn er. Veruleikinn er sá að mjög stór hluti og ég leyfi mér að segja yfirgnæfandi hluti íbúa höfuðborgarsvæðisins nýtir sér einkabíl. Það þarf auðvitað að taka tillit til þess við uppbyggingu samgöngumála. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því. Ég leggst hins vegar ekki gegn því að menn fylgi þessum samningi eftir sérstaklega ef menn geta sýnt fram á árangur á þessu sviði en ég bið menn að hafa í huga að veruleikinn er sá að stór hluti landsmanna, þar á meðal þeir sem búa á suðvesturhorninu, nýtir sér einkabíl og fyrir þann hluta er einkabíllinn raunhæfasti kosturinn. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Í samgönguáætlun 2011–2022 er rætt um almenningssamgöngur í tengslum við öryggi í samgöngum, umhverfislega sjálfbærni og jákvæða byggðaþróun. Samgönguáætluninni til stuðnings voru á síðasta kjörtímabili samþykktar breytingar á lögum um fólksflutninga og farmflutninga á landi. Vegagerðinni var þá gert mögulegt að veita sveitarfélögum, byggðasamlögum og landshlutasamtökum sveitarfélaga einkaleyfi til að skipuleggja og sjá um almenningssamgöngur. Samtök sveitarfélaga tóku verkefninu fagnandi og lögðu mikla vinnu í að skipuleggja samgöngukerfi á milli sveitarfélaga og til höfuðborgarsvæðisins. Það voru því mikil vonbrigði þegar Vegagerðin afturkallaði einkaleyfi Sambands sveitarfélaga á Suðurnesjum á leiðinni milli Flugstöðvar Leifs Eiríkssonar og Reykjavíkur í desember 2013. Í framhaldi þess fór Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum í mál við Vegagerðina vegna samningssvika. Í frumvarpi sem lagt var fram á síðasta þingi var lagt til að arðbærar leiðir yrðu færðar frá sveitarfélögunum til einkaaðila en óarðbærar leiðir yrðu skildar eftir hjá íbúunum. Þar með var tryggt að almenningur nyti ekki arðseminnar í bættum almenningssamgöngum. Þar með voru áætlanir um góðar almenningssamgöngur sem stæðu undir sér endanlega komnar út um þúfur. Má enn gera ráð fyrir því að það standi til að fara þá leið sem íbúar Suðurnesja hafa nú einir þurft að láta yfir sig ganga? Þeir þurfa að bera kostnaðinn af óarðbæru leiðinni en einkaaðilinn nýtur arðsins af einu arðbæru leiðinni sem hefði getað staðið undir traustu almenningssamgöngukerfi á svæðinu. Það er því erfitt að trúa því að nokkur þingmaður geti stutt slíka aðför að hag þeirra sem þurfa að treysta á almenningssamgöngur eða hafni því öryggi og þeim umhverfislega ávinningi sem fylgir traustum og tíðum almenningssamgöngum um land allt.
Herra forseti. Ég tel afar mikilvægt að menn hviki ekki frá þeim áformum að efla almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu, sem hrint var af stað með samningi ríkisvaldsins og sveitarfélaga á svæðinu á síðasta kjörtímabili. Allt að 1 milljarði kr. skyldi varið í að efla almenningssamgöngur í víðum skilningi þess orðs, þ.e. með því að bæta almenningsvagnanetið og þjónustuna, greiða götu hjólandi og gangandi umferðar og þar fram eftir götunum. Í staðinn mundi draga úr þörfinni fyrir uppbyggingu einstakra mjög dýrra samgöngumannvirkja, mislægra gatnamóta og slíkra hluta. Það væri að mínu mati stórslys ef menn hyrfu af þessari braut því að það er augljóslega í svo mikið að sækja, þjóðhagslega, umhverfislega, félagslega og samfélagslega, enda er þetta sú stefna sem er rekin víðast í framsæknum borgum og samfélögum og þó fyrr hefði verið hér á landi. Ég hlýt líka að minna á í leiðinni að samhliða þessu var hrint af stað mjög merku átaki í að tengja almenningssamgöngunet á suðvesturhorninu við nálæga landshluta og landið allt, einnig í samstarfi við sveitarfélögin og þá í þeim skilningi að landshutasamtök sveitarfélaganna tækju samkvæmt samningum að sér að sinna þeirri þjónustu. Það hefur að sjálfsögðu þurft að sníða af ýmsa agnúa og ýmsir byrjunarörðugleikar hafa litið dagsins ljós, þar á meðal hefur afkoman á sumum svæðum verið óviðunandi og á því verður að taka. Það gildir hið sama þar og hér að jafnvel þó að menn hafi lent í þessum erfiðleikum og það mæði verulega á landshlutasamtökum eins og Eyþingi fyrir norðan þá er eindreginn vilji til að halda verkefninu áfram. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um leið og það er gott að 100 milljónir fást í samninginn vegna höfuðborgarsvæðisins og það verði þá hægt að efna hann: Er ekki óumflýjanlegt [[Forseti hringir.]]að bæta líka inn einhverjum fjármunum til að ná [[Forseti hringir.]]afkomunni í lag á þeim svæðum þar sem hún hefur verið döprust?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur fyrir að koma þessu máli að og hæstv. ráðherra Ólöfu Nordal fyrir sitt innlegg. Af umræðunni hér má merkja mjög vel þá viðleitni að efla almenningssamgöngur almennt. Ég get tekið undir með hæstv. ráðherra og öðrum hv. þingmönnum sem tala um mikilvægi hins heildræna samhengis í samgöngumálum og hlutverk almenningssamgangna í því tilliti. Þar finnst mér sérlega áhugaverður hinn félagslegi lýðheilsu- og umhverfislegi vinkill en auðvitað eru samgöngumál samofin atvinnulífinu og um leið alveg sérlega mikilvæg stoð þegar litið er til ferðaþjónustu. Uppbyggingin og öll skipulagshönnun er ekkert síður mikilvæg athafnalífi okkar og menningu og hefur áhrif á það hvernig við forgangsröðum og veljum ferðamáta, hvernig við veljum að ráðstafa tíma okkar á milli vinnu og frítíma og í tómstundir. Því er mikilvægt að við skipuleggjum almenningssamgöngur og umhverfi með það í huga að við ýtum undir umhverfis- og vistvænan en jafnframt raunhæfan ferðamáta og tengingar við og milli allra samgöngumannvirkja um landið allt sem er ekki síður mikilvægt. Við hönnum þá mannlífsmynd sem við viljum sjá og hafa. Hér þarf auðvitað langtímahugsun og þá sýn sem hæstv. ráðherra kom inn á um breiðar, öruggar og ásættanlegar almenningssamgöngur. Þá þarf auðvitað að kalla til aðila frá báðum stjórnsýslustigum og ekki síst á hið beina lýðræði að vera í hávegum haft.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Heiðu Kristínu Helgadóttur, fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég tek eindregið undir málsstað hennar. Það er náttúrlega nauðsynlegt að bæta almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég reiði mig sjálf á almenningssamgöngur og hef gert síðan ég var barn. Það hefur ekki alltaf gengið greiðlega enda línurnar jafn mismunandi og þær eru margar. Ég velti fyrir mér hvernig væri hægt að stuðla að því að gera almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu eðlilegri og venjulegri farkost. Nú eru nemakortin fyrir háskóla- og menntaskólanema töluvert dýr, þ.e. 46.700 kr. sem er stór útgjaldaliður, sérstaklega ef um eingreiðslu er að ræða fyrir nemendur. Ég man þá tíð þegar þetta var töluvert ódýrara eða um helmingurinn af þessu verði, þ.e. 20 þúsund sem er töluvert betra verð fyrir þessa þjónustu. Ég vil að við veltum því fyrir okkur hvort við getum ekki einhvern veginn komið til móts við háskóla- og menntaskólanemendur með því að greiða niður þennan útgjaldalið fyrir námsmenn og hugsanlega fleiri ef þess er óskað. Ég sé ekkert á móti því að alþingismenn taki sig til og reyni að nota strætó eins mikið og mögulegt er. Það er alla vega þannig í Evrópuþinginu að þingmenn þar fá frítt í strætó og almenningssamgöngur í allri Belgíu til þess að vega einfaldlega upp á móti einkabílnum. Hann er allt of mikið notaður og hann er óumhverfisvænn. Við þurfum að normalísera það að nota strætó. Það á að vera „kúl“.
Herra forseti. Ég þakka kærlega fyrir það sem ég hef fengið að heyra og þakka þeim sem tóku þátt. Ég fagna því að 100 milljónir verði settar í að mæta þeim samningi sem ég minntist á rétt áður en ég náði að klára ræðu mína. Ég var ekki einu sinni byrjuð að tala um Vatnsmýri eins og allir voru að bíða eftir. [[Hlátur í þingsal.]]Ég tel hana lykilinn að því að geta með raunhæfum hætti þétt höfuðborgarsvæðið og þar með byggt upp hagkvæmar almenningssamgöngur, svo því sé til haga haldið. Annars langaði mig að taka undir með bæði hv. þm. Ástu Guðrúnu Helgadóttur og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um að hvetja þingmenn til að kynna sér almenningssamgöngukerfið á höfuðborgarsvæðinu. Ég hef sjálf notað strætó talsvert og geri það líka í uppeldislegum tilgangi og fer með syni mína mikið í strætó til þess að kynna þeim þetta fyrirbæri. Ef maður gerir það ekki sjálfur er ekki hægt að ætlast til að börnin manns geri það. Annað sem ég vildi nefna, sem ég hjó eftir í svörum hæstv. ráðherra, varðandi frestun á framkvæmdum og að ekki mætti hugsa þetta þannig að almenningssamgöngur og framkvæmdir við samgöngumannvirki gætu ekki farið saman. Að einhverju leyti er ég sammála því. Auðvitað þarf nauðsynlegt viðhald gatna og annað að vera í lagi, en fyrir mér er varhugavert að ráðast í miklar byggingar á stærri og meiri mannvirkjum undir bíla. Það eina sem það gerir, og rannsóknir hafa sýnt það, er að fjölga bílum. Ef okkur er alvara að ýta undir breyttar ferðavenjur verðum við að fókusera mjög strategískt og markvisst á uppbyggingu almenningssamgangna. Annars þakka ég kærlega fyrir þessar umræður. Mig langar í lokin að beina sjónum mínum að ummælum hv. þm. Birgis Ármannssonar sem talaði um veruleikann. Það er nú einu sinni þannig með veruleikann að hann getur breyst og breyst mjög hratt. Það var inntakið sem ég vildi helst að kæmi fram í þessum umræðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem hefur verið ljómandi góð. Aðeins vegna orða hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar um almenningssamgöngur um landið, svo að ég upplýsi um það úr því að spurt er, þá eru þær hluti af tillögugerð í fjárlagagerðinni sem kemur frá ríkisstjórninni um að líka verði styrking til almenningssamgangna á landsbyggðinni, 57 millj. kr. Það skiptir máli í þessu sambandi. Við vitum að það eru svolítið ólík sjónarmið hjá landshlutasamtökunum þegar litið er á umfang verkefnisins. Við þekkjum þann tiltekna vanda sem Eyþing glímir við. Svo eru aðeins önnur sjónarmið sums staðar á Suðurlandi. Svo vitum við að á næstunni mun reyna á hæstaréttardóm út af ástandinu fyrir austan, sem getur hreinlega haft áhrif á það hvernig við lítum á einkaleyfi í samgöngum. Það verður fróðlegt að sjá hver niðurstaðan verður. Ég held að margir kvíði því nú reyndar líka hver sú niðurstaða verður. Ég ítreka það sem ég hef sagt: Við erum að undirbúa stefnumörkun til tólf ára. Það skiptir miklu máli. Það er alltaf forvitnilegt að velta fyrir sér hvernig þetta verði eftir fimmtíu ár. Það er það sem ég hafði áhuga á þegar ég setti af stað annars konar vinnu í samgöngumálum, að horfa svolítið langt fram í tímann. Hvað sjáum við? Það sem við erum að gera í samgönguáætlunum er mjög afmarkað ferli sem er reglubundið en stundum er gott að lyfta sér aðeins ofar. Í þessu efni finnst mér skipta máli að líta til fjölbreytninnar. Það er mikilvægt fyrir okkur þegar við setjum fram rökstuðning í tilteknu málum að gera okkur grein fyrir að það eru ekki allir eins og við og það eru ekki allir eins og hv. þm. Heiða Kristín Helgadóttir. Menn þurfa að hafa það í huga. [[Forseti hringir.]]Þess vegna finnst mér verra þegar hlutunum er stillt upp hvorum gegn [[Forseti hringir.]]öðrum því að ég held að þess þurfi ekki.
Virðulegur forseti. Það er óhjákvæmilegt að gera athugasemdir við að þetta mál sé tekið hér á dagskrána eina ferðina enn. Það er ótrúlegt hve margir dagar af starfi þingsins hafa verið lagðir undir þetta ómerkilega þingmál en enn merkilegra að það sé ítrekað gert í fjarveru hæstv. utanríkisráðherra. Það getur auðvitað hentað ráðherra að geta ekki verið við umræðu eða að þurfa að bregða sér frá umræðu en að það gerist aftur og aftur í sömu umræðu um mál að henni sé fram haldið í fjarveru ráðherrans, það er ekki góður bragur á því. Það er miður að þingmenn geta ekki átt orðastað við ráðherrann og réttast auðvitað að bíða þangað til hæstv. utanríkisráðherra getur verið hér við umræðuna sem mér skilst að sé hér síðar í dag. Það eru önnur þingmál á dagskránni sem þarfara væri að sinna í millitíðinni.
Forseti vill af þessu tilefni upplýsa að það kom fram á fundi þingflokksformannanna nú í gær að hæstv. ráðherra yrði kominn hingað til fundarins síðar í dag. Hæstv. ráðherra hefur verið á ráðherrafundi erlendis sem er auðvitað eðlilegur hluti af hans starfsskyldu. Það var sem sagt upplýst að hæstv. ráðherra kæmi hér til fundarins síðar í dag.
Herra forseti. Ég geri engar athugasemdir við að hæstv. utanríkisráðherra sinni starfsskyldum sínum á erlendri grundu. Ég geri hins vegar kröfu um viðveru ráðherra, ekki síst í ljósi þess að málið sem hér er á dagskrá er umdeilt. Það sem hefur einkennt umræðu um það er að þeim eðlilegu málefnalegu spurningum, sem lagðar hafa verið fram af hálfu þingmanna stjórnarandstöðunnar, er almennt ekki svarað. Það kann að einhverju leyti að skýrast af því að hæstv. utanríkisráðherra hefur lítið verið við umræðuna og aðrir hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa ekki rokið til svara eða tekið til varna í þessu máli. Því tel ég að það sé fullkomlega eðlileg krafa, sem hér er verið að minna á, að hæstv. ráðherra sé við umræðuna. Ég hefði talið eðlilegt, í ljósi þess að ekkert annað er á dagskrá þessa þingfundar, eins og ég skil það, að gert verði hlé á þingfundi þangað til hæstv. ráðherra getur komið og verið við umræðuna. Við vitum að ekki er málafjölda fyrir að fara hjá ríkisstjórninni og því ætti að vera auðvelt að verða við þeirri beiðni.
Virðulegi forseti. Það er bæði eðlileg og málefnaleg krafa þegar um umdeilt þingmál er að ræða sem miklar skoðanir eru á og er mikið kappsmál viðkomandi ráðherra að ráðherrann sé viðstaddur umræðuna um það. Fyrir því er rík þinghefð og það kveður enn frekar að því nú þegar við erum að upplifa það að ríkisstjórnin hefur engin önnur mál en akkúrat þetta. Að sá ráðherra sem það ber fram og virðist vera eini talsmaður málsins í stjórnarliðinu, þar fyrir utan, sýni þinginu þá virðingu að eiga við það orðastað um málið og sé hér til andsvara og til þátttöku í umræðunni. Ég tek undir með þeim sem hér hafa gert athugasemdir við að málið sé tekið til umræðu að ráðherra fjarstöddum og tel einfaldlega eðlilegt að beðið sé heimkomu hans.
Forseti. Ég vil árétta það að það var skilningur okkar þingflokksformanna að hæstv. utanríkisráðherra væri kominn þegar þessi umræða byrjaði og því tel ég fullkomlega eðlilegt að fundi verði frestað þar til fyrir liggur hvenær hæstv. utanríkisráðherra komi hingað til starfa á þinginu til að svara fyrir þetta mál sitt. Mér finnst það bara fullkomlega eðlilegt og vil skora á forseta að gera það því að mér finnst hreinlega óeðlilegt að eitt sé sagt - og ef það hefur legið fyrir þá á þeim þingflokksformannafundi að hæstv. ráðherra væri ekki kominn í hús þegar þessi umræða byrjaði, þá hefði að sjálfsögðu átt að setja eitthvert annað mál á dagskrá. Ég óska því eftir að forseti fresti fundi uns hæstv. utanríkisráðherra getur verið hér og tekið þátt í umræðunum og varið sitt mál, sem er vont.
Forseti kannast ekki við að það hafi verið sameiginlegur skilningur að ekki yrði hafin umræða um þetta dagskrármál fyrr en hæstv. utanríkisráðherra kæmi, það var eingöngu greint frá því að hæstv. utanríkisráðherra mundi koma til fundarins síðar í dag.
Virðulegi forseti. Ég skil ekki af hverju við getum ekki beðið eftir ráðherranum. Við erum búin að tala um málið nokkrum sinnum áður og ég er búin að fara í tvær ræður, leggja fram spurningar aftur og aftur og það er aldrei neinn sem kemur og svarar þeim. Mér finnst að hæstv. forseti sem okkar forseti, forseti okkar þingmanna, eigi að standa vörð um rétt okkar til að fá svör við spurningum sem eru lagðar fram í fullri einlægni. Þetta eru vond vinnubrögð og ég átta mig ekki alveg á því hvers vegna menn eru að fara þessa leið. Mikið er rætt um stöðu þingsins út á við. Ég velti fyrir mér hvort það sé svona þing sem hæstv. forseti vilji reka, þ.e. þing þar sem ráðherrar komi með mál, þröngvi þeim í gegnum þingið á methraða. Ég held að forseti ætti að skoða hvers konar málsmeðferð þetta mál fékk. Ég held að það hafi klárast á tveim dögum umfjöllunar eftir að umsagnarfresti lauk. Þetta mál er með öllum slíkum ólíkindum að ég vil óska eftir því að forseti hugsi það vandlega hvort hann geti ekki gert [[Forseti hringir.]]það fyrir okkar hönd að krefjast þess að ráðherrann sé hérna [[Forseti hringir.]]og svari spurningum okkar sem við höfum í málinu.
Virðulegi forseti. Ég vil ítreka þá athugasemd sem ég gerði hér áðan. Það er rétt, sem fram kemur hjá forseta, að hann greindi frá fjarveru ráðherrans framan af umræðunni hér í dag. Það gerir það ekkert betra að taka málið á dagskrá í fjarveru ráðherra, sérstaklega ekki þegar það er að gerast enn einu sinni að ráðherrann er fjarverandi þessa umræðu. Það er auðvitað enn lakara þegar til þess er litið að enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins og enginn þingmaður Framsóknarflokksins virðist styðja þetta þingmál. Það hefur til dæmis enginn þingmaður Framsóknarflokksins talað fyrir þessu þingmáli hér við þessa umræðu. Það er lágmark að hafa einn fylgismann stjórnarfrumvarps til að mæla því bót hér við umræðu í þinginu. Fyrst það er enginn annar framsóknarmaður hér í þinginu sem treystir sér til að mæla með málinu þá er algert lágmark að flutningsmaðurinn sjálfur sé hér til staðar til að gera það.
Virðulegi forseti. Þegar við vorum í umræðunni hér í síðustu lotu var kallað eftir nærveru ráðherrans sem þá hafði stokkið heim í kjördæmi til að dyljast meðal flokksbræðra sinna á fundum með framsóknarmönnum í kjördæminu og kom aldrei að þeirri umræðu. Í því ljósi er með ólíkindum að málið skuli svo aftur vera sett á dagskrá núna að ráðherranum fjarstöddum. Eins og hér hefur komið fram hefur fólk rætt þetta málefnalega. Það hafa komið margar spurningar og vangaveltur upp í málinu sem eðlilegt er að ráðherrann svari. Hann er, eins og áður hefur verið sagt, upphaf og endir þessa máls. Hann er upphafsmaðurinn, ber ábyrgð á því og úr því að flokkssystkini hans treysta sér ekki til að standa hér fyrir svörum í hans stað þá er ekki til of mikils ætlast að hann komi hér í eigin persónu og sé viðstaddur. Ég styð eindregið þá ósk að þessari umræðu verði frestað þar til ráðherrann getur komið hér og staðið fyrir máli sínu.
Virðulegi forseti. Hvaða vitleysa er þetta? Er ekki forseta alveg ljóst að ástæðan fyrir því að við erum hér enn þá er sú að ráðherrann hefur ekki fengist til þess að hitta þingið? Forseti lætur hafa sig út í það að telja upp mismunandi skyldur ráðherra, bæði á erlendri grundu og í þágu Framsóknarflokksins í síðustu viku, en skyldan að hitta Alþingi er ekki efst á blaði. Hvar er eiginlega sú skylda? Hér hafa verið haldnar tuttugu ræður í 2. umr. og allar fullar af spurningum til hæstv. ráðherra sem ekki hefur sést hér. Hann hefur ekki sést hér við 2. umr. Það er óásættanlegt annað, virðulegi forseti, en að gera hlé á umræðunni þangað til ráðherra hefur látið sjá sig hér í salnum og mér finnst óskiljanlegt annað en forseti verði við þeirri rökstuddu beiðni.
Virðulegi forseti. Það er enginn úr stjórnarmeirihlutanum í salnum og enginn var í hliðarsal þar til nýlega, nú situr þar hv. 1. þm. Reykv. s. Þess vegna velti ég fyrir mér hvers vegna við ættum að sitja hér og tala um þetta mál þegar enginn er til andsvara. Það er alveg ljóst að það er ýmislegt að þessu máli og enginn, hvorki í meiri hluta né minni hluta, virðist hafa áttað sig á því til hvers það er lagt fram. Það læðist að mér sá grunur að þetta ástand sé einkenni málaþurrðarinnar hjá ríkisstjórn sem veldur því að við hreinlega höfum ekkert annað að ræða hérna. En þá ættum við líka að vera heiðarleg varðandi það og ekki vera að funda ef við höfum ekkert að tala um. Það er nóg annað sem þingið gæti verið að gera. Við gætum til dæmis sett fleiri sérstakar umræður á dagskrá. Við gætum haft ýmsar sérstakar umræður, kannski ekki síst um þingsköp ef út í það er farið.
Þingmannamál.
Herra forseti. Það ætti að vera orðið forseta og lýðum ljóst að það er ósk þingmanna að hafa hæstv. utanríkisráðherra við þessa umræðu. Þetta er hans steinfóstur sem honum gengur illa að koma frá sér og situr uppi með, enda er þetta mál algerlega óskiljanlegt. Hæstv. utanríkisráðherra á sér ekki marga vini í þessu máli eins og komið hefur fram. Það er bara einn kjarkmaður, hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, sem lagt hefur í þessa umræðu fyrir foringja sinn. [[Gripið fram í.]]Það er bara eðlileg krafa okkar þingmanna að umræðan bíði þar til hæstv. utanríkisráðherra treystir sér til og má vera að því að sinna þingskyldum sínum og koma hér til þings. Ég held að hæstv. forseti ætti að hlýða á þingmenn í [[Forseti hringir.]]þessu máli og virða eðlilega kröfu þeirra um að fresta umræðunni þar til [[Forseti hringir.]]ráðherra kemur.
Virðulegi forseti. Ég tel einfaldlega að málið sé þannig vaxið að einhver þurfi að taka þátt í umræðunum af hálfu stjórnarmeirihlutans og útskýra það. Ég flutti hér langa ræðu á síðasta þingi um málið og setti fram fjölmargar spurningar m.a. um þá breytingu á stefnu sem felst í því að minnka aðkomu Alþingis að eftirliti og stefnumörkun í málaflokknum, sem þó var þverpólitísk samstaða um árið 2008. Þeim sjónarmiðum er ekki svarað í greinargerð með frumvarpinu, sem nýbúið er að leggja aftur fram. Þeim sjónarmiðum er ekki svarað í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar. Ég hlýt að þurfa að eiga hér orðastað við hæstv. utanríkisráðherra í fyrstu ræðu minni um þetta mál sem ég get flutt hér í dag, um þessa þætti, og fá einhver svör. Það verður að vera einhver umræða í þingsal um málið. Það er ekki hægt að hunsa sjónarmið sem fram koma og svara þeim ekki. Talsmenn málsins, talsmenn stjórnarmeirihlutans, verða að færa rök fyrir máli sínu og svara athugasemdum sem [[Forseti hringir.]]settar eru fram.
Forseti. Mig langar að benda forseta á að flugvél sú sem hæstv. utanríkisráðherra er að koma með frá Brussel er lent. Hún er eilítið sein. Hún lenti kl. 15.23 samkvæmt vef Keflavíkurflugvallar. Utanríkisráðherra ætti væntanlega að geta verið kominn hingað klukkan fjögur, þannig að ég legg til og mæli með að við frestum þessum fundi til fjögur eða þangað til okkar ástkæri hæstv. utanríkisráðherra sér sér fært að koma og taka þátt í andsvörum.
Virðulegur forseti. Ég flutti ræðu í þessu máli um daginn og meðal þess sem ég fjallaði um var að ég vildi gjarnan eiga orðastað við hæstv. ráðherra. Ég ímynda mér að hann vilji það líka. Þetta er eina frumvarpið sem hann er með á sinni þingmálaskrá. Hann hefur ekkert annað fram að færa, engin önnur mál, engar lagabreytingar aðrar en þær að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun og setja undir sig í ráðuneytinu. Það er það sem þetta mál snýst um, að leggja niður heila stofnun og setja hana undir ráðuneyti, setja hana undir ráðherra, til þess að gera hvað? Það kemur ekki fram í málinu. Það er ekki rökstutt nægilega vel til þess að menn geti áttað sig á því. Þess vegna er svo mikilvægt að menn hafi hæstv. ráðherra í þingsal til þess að taka þessa umræðu. Algjört lágmark. Þetta eru ótrúleg og fádæmalaus lélegheit af hæstv. ráðherra. Fádæmalaus lélegheit, pólitísk lélegheit, maður hefur aldrei áður kynnst öðru eins. Ætlar hann aldrei að koma hérna og ræða þetta mál? Ætlar hann að skila þessu eina þingmáli sínu inn í þingið, fara síðan í burtu og vera einhvers staðar annars staðar á meðan það er afgreitt? Ætlar hann ekki að færa rök fyrir máli sínu?
Herra forseti. Ég er mjög hissa á því að forseti hafi ákveðið að hafa dagskrána með þessum hætti. Nú er ég sannfærð um að forseti hefur hlustað oftar á umkvörtunarefni hv. þingmanna út af þessu máli en hann kærir sig um. Hæstv. forseti mátti auðvitað vita hvað mundi gerast ef hæstv. utanríkisráðherra væri ekki í salnum þegar málið kæmist á dagskrá. Ég vil því taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa lagt til að við gerum hlé á fundi þangað til hæstv. utanríkisráðherra kemur í salinn. Það er ljóst að út af standa margar spurningar sem enginn getur svarað nema hæstv. utanríkisráðherra og hv. þingmenn hafa kallað eftir. Ég vil sjálf minna hæstv. forseta á að hann er forseti okkar allra.
Herra forseti. Það kostar alltaf að brjóta lög og reglur. Í þessu máli kom upp sú einstaka staða að í hv. utanríkismálanefnd þá fengu nefndarmenn ekki ráðrúm til þess að ræða augliti til auglitis við ýmsa aðila sem höfðu gefið umsagnir um málið. Það að brjóta þá hefð og þann rétt okkar þingmann kostar það að hæstv. ráðherra verður að koma hingað og sitja undir umræðunni. Það kom fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar að í einni tiltekinni umsókn er beinlínis bent á að það eru rangfærslur, sem sumir kalla nú þyngra orði en einungis rangfærslur, að finna í greinargerð hæstv. ráðherra. Hv. þm. Ögmundur Jónasson vill eiga orðastað við hann. Nú hefur fjarvera hæstv. ráðherra á framsóknarflandri sínu gert þetta mál enn snúnara. Ég tel að ekki sé hægt að ljúka þessari umræðu fyrr en hv. þm. Ögmundur Jónasson sem er í lögmætum erindagjörðum fyrir Alþingi Íslendinga á kost á því að [[Forseti hringir.]]ræða þetta við hæstv. ráðherra vegna þess að við í stjórnarandstöðunni og [[Forseti hringir.]]fulltrúi hennar fékk ekki að ræða þetta í nefndinni.
Virðulegi forseti. Er forseti stoltur af því hvernig verið er að vinna mál í gegnum þingið, að tveir dagar séu milli þess sem umsagnarfrestur líður og þangað til mál er afgreitt út úr nefnd? Teljum við það fagleg vinnubrögð? Finnst okkur það eðlilegt? Ég verð að segja alveg eins og er að ég átta mig ekki á því hvers vegna við getum ekki fengið hlé þangað til ráðherrann kemur hingað vegna þess að hvorki hann né þeir sem að þessu máli standa í stjórnarmeirihlutanum hafa komið hér upp og svarað spurningum okkar. Eru þá samskipti okkar þingmanna orðin þannig? Hroki og hallærislegheit af hálfu stjórnarmeirihlutans, við getum þetta og þess vegna ætlum við bara að dúndra hlutum í gegn án þess að virða fagleg vinnubrögð og hvað þá að tala við þá sem hafa lýðræðislegt kjör að baki sér og tilheyra núverandi minni hluta í þinginu. Virðulegi forseti. Menn þurfa að fara að koma niður af sínum háa hesti og taka þátt í störfum þingsins eins og þeir eru kjörnir til.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað alveg með ólíkindum ef það er þannig að hægt sé að leggja niður heila stofnun með áratuga uppsafnaða þekkingu og starfsmannakúltúr á tilteknu, vandmeðförnu mikilvægu málasviði, ef það er hægt að leggja hana niður með ráðherravaldi án þess að ráðherra þurfi svo mikið sem að mæta í þingið til að ræða við þingmenn um aðra eins ákvörðun. Það er ekki farið yfir umsagnir í málinu, eins og hefur komið fram. Ráðherrann er fjarverandi. Þetta er vanvirðing við þingið og þingræðislega meðferð mála hér inni. Þvílík valdníðsla að ætla að leggja niður stofnun með öllu sem því tilheyrir, vanvirða þar með og virða hvorki forstöðumann né starfsmenn stofnunarinnar svo mikils að málið fái eðlilega umfjöllun að viðstöddum ráðherranum í þingsal.
Herra forseti. Ég kveð mér hér hljóðs til að taka undir þá ósk að fundi verði frestað þar til hæstv. ráðherra kemur hingað til þingsins. Mér finnst það reyndar alveg ótrúleg óbilgirni að þetta sé þriðji þingdagurinn þar sem ræða á málið án þess að hæstv. ráðherra sé viðstaddur, þrátt fyrir að ítrekað hafi verið kallað eftir því að hann sé við umræðuna og bent hafi verið á að það eru ýmsar spurningar sem til hæstv. ráðherra hefur verið beint sem okkur langar að fá svör við. Ég vil líka taka undir með þeim sem hafa furðað sig á dagskrá fundarins í dag. Það hefði verið hægt að hafa allt önnur mál á dagskrá og komast hjá þeim leiðindum að ræða endalaust um fundarstjórn.
Herra forseti. Ég tek undir það sem var sagt áðan að þessu mátti forseti búast við í ljósi þess hvernig umræðan hefur farið fram um þetta mál og vegna beiðni aðila um að fá í húsið hæstv. utanríkisráðherra. Það lá fyrir að hann var erlendis. Þess vegna verð ég að taka undir að mér fannst mjög skrýtið að þetta mál væri sett á dagskrá í dag. Við erum með mál sem við getum rætt, opinber fjármál. Það er tilbúið til að ræða það. Við hefðum getað tekið það og rætt í dag og geymt þetta mál þar til ráðherra væri klárlega í húsi. Ég skil ekki alveg forgangsröðun hæstv. forseta í þeim efnum og hvers vegna hann velur að gera þetta í ljósi þess að hér liggur alveg fyrir að þingmenn halda áfram að tala um fundarstjórn forseta þangað til ráðherra kemur í hús. Það er ekkert annað í boði en að gera það. Ég held að forseti hljóti að þurfa að hugsa sinn gang og velta því fyrir sér hvort ekki sé tímabært að gera hlé á fundi, ef ásetningur hans er að halda áfram fram eftir kvöldi að ræða Þróunarsamvinnustofnun, og kanna það hvenær ráðherra er væntanlegur í hús. Það hlýtur að vera hægt að gera hlé í hálftíma eða klukkutíma eða svo meðan við bíðum eftir ráðherra.
Herra forseti. Það vekur auðvitað undrun í ljósi þess að við störfum á Alþingi sem er málstofa. Hér er ætlast til þess að við skiptumst á skoðunum, færum rök fyrir ólíkum skoðunum. Það hefur lítið verið um það í þessu máli, það verður að segjast eins og er, í ljósi þess að málið snýst ekki um, þótt svo virðist á yfirborðinu, um einfalda breytingu á stofnanagerð heldur er þetta utanríkispólitísk ákvörðun sem verið er að taka hvað varðar eina af grunnstoðum íslenskrar utanríkisstefnu, sem er þróunarsamvinna. Og þetta frumvarp er lagt fram á sama tíma og við sjáum fram á enn metnaðarlausari markmið en áður voru boðuð í áætlunum um framlög til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu og það er ekki nema fullkomlega eðlileg krafa að við ætlumst til þess að fá samtal um málið. Þetta er utanríkisstefna Íslendinga, herra forseti, og það ætlar enginn að vera hér og svara fyrir þessar breytingar. Það finnst mér metnaðarlaust eða benda til þess að sannfæringin sé ekki meiri en þetta stjórnarmegin fyrir málinu. Þá ætti Alþingi Íslendinga að fara að hugsa sinn gang.
Hæstv. forseti. Hér er talað um fjarveru utanríkisráðherra meðan þetta mál er rætt. Það er alveg rétt, hann hefur ekki verið hér en óskað hefur verið eftir nærveru hans. Ég segi hins vegar: Það er ekki nægjanlegt fyrir mig að hann komi hingað, sitji í sæti sínu og taki ekki þátt í umræðum. [[Gripið fram í: Rétt.]]Það sem verra er er að nefndarmenn í utanríkismálanefnd, fyrir utan formanninn sem situr hér núna, hafa heldur ekki verið hér. Það er þannig að stjórnarmeirihlutinn, sem ber þetta mál fram, hefur rætt þetta mál við 2. umr. í tíu mínútur. Það var skrifað nefndarálit hv. formanns nefndarinnar sem hér var flutt. Önnur umræða hefur ekki átt sér stað við stjórnarþingmenn. Ég geri mjög alvarlegar athugasemdir við málsmeðferð í nefndinni. Á fundi, þegar umsagnarfresti var lokið, var óskað eftir að menn kæmu til að ræða málið. Og hvað boðaði þá 1. varaformaður nefndarinnar? Jú, það væri allt í lagi að halda fund og boða gesti í fyrramálið en málið yrði tekið út þá. Það skipti engu máli hvað gestir hefðu fram að færa til málsins. Það eru gerðar miklar athugasemdir við málið, í umsögn til utanríkismálanefndar, sem mér sýnist meiri hlutinn ekki hafa tekið tillit til. Meiri hlutinn verður að svara fyrir það hér á Alþingi. Hvað segir hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir um þetta mál? Þetta er hroðvirknislega unnið í utanríkismálanefnd.
Virðulegi forseti. Ég hef í sjálfu sér ekki sterka skoðun á þessu tiltekna máli en finnst þó mörgum spurningum ósvarað. En það sem mér finnst svo skrýtið hér á þingi er hve lítil þátttaka er af hálfu meiri hlutans um mál. Það staðfestir þessa tilfinningu að ríkisstjórnin leggur fram mál sem fara bara í gegnum þingið við atkvæðagreiðslu þegar meiri hlutinn er á græna takkanum. Ef ég væri í meiri hlutanum og tryði á þetta mál þá væri ég hérna eins og brjálæðingur hlaupandi upp í andsvör að sannfæra minni hlutann um að þetta sé gott mál. Þetta ber að gera. En hvar er sannfæringin? Hún er greinilega ekki hér í þessum þingsal. Ég ætlaði síðan að koma með svona lausnarmiðaða tillögu, um að fyrst hæstv. ráðherra er ekki á svæðinu mundi framsögumaður geta komið í hans stað. Hv. framsögumaður er mættur á svæðið og mun þá væntanlega taka þátt í þessum umræðum því að annað er náttúrlega út í hött.
Herra forseti. Lýðræðið virkar með þeim hætti að meiri hlutinn ræður að lokum. Minni hlutinn hefur hins vegar sinn rétt og sá réttur er nokkuð vel mótaður í óskrifuðum hefðum þingsins en líka beinlínis í lögum. Minni hlutinn á að fá tóm til þess að rannsaka mál og partur af því er til dæmis að fá að fara yfir umsagnir og ræða við þá sem að veita umsagnirnar. Þetta er fyrsta málið í minni 25 ára sögu hér sem það fékkst ekki í öllum tilvikum. Síðan hefur verið bent á að í hluta umsagnanna, m.a. þeim hluta sem ekki fékkst að taka sérstaklega fyrir í nefndinni, eru beinlínis bornar brigður á að farið sé með rétt mál í greinargerð með frumvarpinu. Þá er það bara einn maður sem getur staðið fyrir því máli fyrst það fékkst ekki rætt í nefndinni. Það er ekki hv. formaður utanríkismálanefndar. Það er sá sem ber ábyrgð á greinargerðinni. Það er hæstv. ráðherra. Þess vegna þarf hann að koma hér til umræðunnar, vera við hana alla. Ég tel reyndar að það eigi að fresta þessari umræðu [[Forseti hringir.]]þangað til að þeir sem hafa borið fram lögmætar spurningar og eru með lögmæta fjarveru eigi kost á því að koma og ræða við hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Það hefur komið fram ábending þess efnis að við gætum verið að tala um frumvarp um opinber fjármál. Það er stórt, viðamikið og áhugavert efni sem alla vega enginn hugmyndafræðilegur ágreiningur er um og væri vel til þess fallið að við ræddum hér. Hér hafa fallið orð um að þetta sé vanvirðing við þingið. Ég vil meina að þetta sé líka vanvirðing við áhorfendur vegna þess að áhorfendur eiga núna að hlusta á okkur endurtaka það sem við höfum margsinnis sagt um þetta mál í síðustu viku og þar áður án þess að heyra einhver andsvör, án þess að heyra einhver mótrök frá stjórnarliðinu eða auðvitað hæstv. utanríkisráðherra. Hvernig væri það, virðulegi forseti, ef áhorfendur settu á Alþingisrásina eða horfðu á Alþingi á netinu af áhuga í stað þess að vera alltaf að horfa á eitthvað svona dagskrár-„fiff“ sem er ekki rökrétt með hliðsjón af því hvert hlutverk þingsins er? Hlutverkið er að rökræða mál og það er ekki hægt að rökræða eitthvað einn og sér á báti. Það þarf tvo í það minnsta.
Herra forseti. Það er auðvitað bara skandall að við séum hérna á þriðja degi að ræða þetta mál, þetta er dagur þrjú í þessu máli, og að hæstv. utanríkisráðherra sé ekki viðstaddur umræðuna og það hafi ekki verið betur undirbúið af hæstv. forseta að tryggt væri að ráðherra væri við umræðuna. Þegar ég tók þátt í 1. umr. og reyndar líka í 2. umr. var hæstv. ráðherra þó viðstaddur 1. umr. Ég man að þá óskaði ég eftir því að ráðherra kæmi til svara og bar upp þá von mína að þetta ömurlega mál mundi sofna svefninum langa í nefnd eins og málið um brennivín í búðir. Og ég óska þess enn því þetta er illa hugsað, vanhugsað mál og það er verið að brjóta niður þessa merku stofnun og troða henni [[Forseti hringir.]]undir ráðherrastól ráðherra.
Herra forseti. Kæri forseti. Nú hefur það verið upplýst um hæstv. utanríkisráðherra að fætur hans hafi væntanlega numið við fósturjörðina fyrir svona hálftíma. Hann hefur þar af leiðandi tekið yfir embættisskyldur sínar af þeim sem gegndi þeim í hans fjarveru. Hæstv. utanríkisráðherra hlýtur að gleðjast yfir því að hans sé jafn sárt saknað hér og raun ber vitni og flýta sér til fundar við þingið. Ég er fyrsti maður hér á mælendaskrá og ég hafði mjög ítrekað óskað eftir því, í umræðu um þetta mál í síðustu viku, að ég sem dæmi þyrfti ekki að flytja mína seinni aðalræðu við þessa umræðu fyrr en ég ætti þess kost að fylgja úr hlaði spurningum til hæstv. utanríkisráðherra. Ég verð að segja alveg eins og er, virðulegi forseti, að ég er svolítið hissa á því að það skuli samt eiga að hefja umræðuna að utanríkisráðherra fjarstöddum og sérstaklega ef það er ekki nema eitthvert mínútuspursmál að hann verði þá kominn hér til fundar. Ég get því lítið annað gert en að rifja upp það sem ég hef áður beðið um, að hæstv. ráðherra verði kominn hér til umræðunnar áður en við sem eigum eftir ræður í þessu máli verðum látnir halda þær að honum fjarverandi.
Virðulegi forseti. Samkvæmt nýjustu fréttum liggur fyrir að innan tíðar muni hæstv. utanríkisráðherra koma hingað í hús. Ég velti fyrir mér hvort við gætum ekki verið svolítið skapandi í þeirri stöðu sem upp er komin og hæstv. forseti gerði hlé á fundinum og við mundum freista þess að setjast niður með formanni utanríkismálanefndar og reyna að finna einhvern efnislegan flöt á málinu. Við eigum mörg ágæt dæmi um það og ekki síst á þessu kjörtímabili að vond mál koma til þingsins og er skemmst að minnast afturköllunar frumvarps þáverandi hæstv. umhverfisráðherra við náttúruverndarlög sem tókst undir forustu hv. þm. Höskuldar Þórs Þórhallssonar að beina í uppbyggilegan og góðan farveg. Þar reyndi á formann nefndar. Nú reynir á formann hv. utanríkismálanefndar, Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, hvort hún er til í að beita hér [[Forseti hringir.]]skapandi pólitískri nálgun og þeirri nýlundu að hjálpa okkur að láta Alþingi halda haus gagnvart ráðherra sem neitar að eiga í samskiptum við þingið.
Herra forseti. Hv. þingmenn hafa fært mjög góð rök fyrir þeirri beiðni sinni um að halda umræðunni ekki áfram eða setja málið ekki á dagskrá fyrr en hæstv. utanríkisráðherra er kominn í hús. Forseti hefur ekki orðið við þeirri beiðni, en ég vil hvetja forseta og hv. formann utanríkismálanefndar að taka vel í tillögu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur áðan um að sest verði niður til að finna lausn á málinu. Í umræðum í síðustu viku komu fram margar hugmyndir að góðri sátt, meðal annars var talað um að bíða mætti eftir tillögum eða úttekt sem DAC er að gera og er í burðarliðnum. Ég vil taka undir þá ósk og bið forseta um að taka vel í hugmynd hv. þingflokksformanns Vinstri grænna.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að gera athugasemdir við þá dagskrá sem liggur fyrir. En mig langar að benda á það, vegna þess að við verðum auðvitað að vona að menn vilji vera sanngjarnir, að það er ekki rétt og ekki satt að ekki hafi verið fjallað um málið með eðlilegum og hefðbundnum hætti í utanríkismálanefnd. Það er bara ekki rétt og ekki satt. Málið kom óbreytt inn á þetta þing aftur núna, hefur samtals verið rætt í um 30 klukkustundir í þessum sal, á 12 fundum nefndarinnar. Það var venjulegur og hefðbundinn umsagnarfrestur. Öllum var send beiðni um að veita umsagnir, sem var gert áður. Allir þeir sem sendu inn umsagnir að þessu sinni komu fyrir nefndina, allar beiðnir um gesti til nefndarinnar voru samþykktar. Það er því ekki rétt að reyna að halda því fram - við getum tekist á um málið, við getum jafnvel tekist á um þá staðreynd að hæstv. utanríkisráðherra er ekki hér - en það er ekki rétt og ekki satt að málið hafi ekki fengið eðlilega og hefðbundna meðferð í utanríkismálanefnd. Ég vildi halda því til haga og það var ekki ágreiningur um það. Þó svo að sannarlega væri ekki samstaða um málið í utanríkismálanefnd þá var ekki [[Forseti hringir.]]ágreiningur um það í nefndinni að málið færi úr nefnd.
Virðulegi forseti. Það var auðvitað mjög umdeilt að málið var tekið úr nefndinni, það vita allir í þinginu, og það var mjög breytt utanríkismálanefnd sem tók á málinu frá því síðasta vor. En látum það liggja á milli hluta. Nokkrum spurningum er enn ósvarað, alla vega af hálfu ráðherrans sem hefur ekki verið viðstaddur umræðuna. Það eru spurningar eins og hvort hann hafi verið óánægður með Þróunarsamvinnustofnun, hvort hann vilji ekki fá gagnrýni frá faglegum framkvæmdaraðilum, hvort hann ætli að breyta þróunaraðstoð Íslands, hvernig, hvers vegna og með hvaða hætti og hvenær? Ætlar hann að fækka löndum sem við erum að reyna að aðstoða? Ætlar hann að leggja meiri áherslu á jarðvarmavirkjanir erlendis? Á þróunarfjármagn Íslands að fara til Orkustofnunar? Eru engin önnur mál sem hann ætlar að leggja fram? Er þetta hans eina erindi í stjórnmálum? Flutti hæstv. ráðherra frá Sauðárkróki til Reykjavíkur til að leggja Þróunarsamvinnustofnun niður? Við í þinginu þyrftum að fá svör við slíkum spurningum og það er fullkomlega eðlilegt að stjórnarandstaðan geri mál úr því að hann sé ekki viðstaddur.
Herra forseti. Ég get tekið undir hvert einasta orð sem síðasti ræðumaður hafði hér uppi. Fullt af spurningum er ósvarað og tilgangurinn er óljós og þess vegna erum við að móast við. Talað var um að við værum ekki bara að móast við á þinginu heldur værum við kannski að ofbjóða þeim sem hafa áhuga á að fylgjast með þinginu í sjónvarpi. Það er spurning hvort endurgreiða þarf áhorfendum sökum leiðinda því að þetta er auðvitað ömurlegt eins og þetta er. Alþingi á að vera samræðuvettvangur, ekki sjálfvirk afgreiðslustofnun sem gubbar bara út einhverjum málum án samtals. Ég spyr, herra forseti: Hvað er það versta sem gæti gerst ef við mundum fresta fundi í svona hálftíma, klukkutíma eða þar til utanríkisráðherra er væntanlegur?
Hæstv. forseti. Út af orðum hv. formanns utanríkismálanefndar vil ég segja að ég hef lesið fundargerðirnar. Umsagnarfresti lauk 14. október, fundur var haldinn í utanríkismálanefnd á venjulegum tíma, fimmtudaginn 15. október. Þá bað minni hlutinn um ákveðna gesti og þá tilkynnti varaformaður nefndarinnar að það væri allt í lagi að taka gestina inn daginn eftir, strax um morguninn, en málið yrði samt sem áður tekið út þann dag. Þetta eru ekki vinnubrögð, virðulegi forseti. Þann 16. október er þessi fundur haldinn á aukatíma utanríkismálanefndar, ekki á venjulegum tíma, og málið rifið út. Ég hef verið formaður þingnefndar og ég hef aldrei þekkt að þetta væri unnið á þennan hátt, að maður boðaði það, um leið og fallist væri á gesti umsagnaraðila, að það skipti í raun engu máli hvað þeir segðu, málið yrði samt sem áður tekið úr nefnd. Það er þetta sem ég er að gagnrýna líka, það er þessi málsmeðferð. Það getur ekki verið þannig, virðulegi forseti, að þó að mál hafi komið [[Forseti hringir.]]fram á síðasta þingi þá sé þetta bara einhver sjálfkrafa afgreiðslustofnun núna. Það eru þrír nýir menn í utanríkismálanefnd, þar á meðal formaðurinn, og mér finnst það ósköp eðlilegt að menn hefðu farið yfir þessar umsagnir. Mér er til dæmis til efs að fjallað hafi verið um umsögn Alþýðusambands Íslands. Ég get ekki séð það í fundargerðunum.
Herra forseti. Ég mun að sjálfsögðu taka orðið ef það er eindreginn ásetningur forseta að halda umræðunni áfram að aflokinni þessari lotu án þess að hæstv. utanríkisráðherra sé kominn í þingsal og kannski jafnvel ef hann á tíu mínútur eða korter eftir í hús. Mér finnst það dálítið sérstakt. Það mun þá aðallega hafa það í för með sér að ég flyt seinni aðalræðu mína við þessa umræðu að ráðherranum fjarstöddum þrátt fyrir allar óskir um hið gagnstæða, og bið umsvifalaust um orðið aftur en á þá ekki nema fimm mínútur til að fylgja eftir máli mínu við hæstv. utanríkisráðherra. Ég get að vísu gert það oftar ef þörf krefur. Þetta er ekki endilega sá svipur sem hefði verið skemmtilegastur á þessu máli fyrir okkur. Það er ekki eins og við séum í ægilegri tímanauð því að eins og kunnugt er hefur sama sem ekkert komið frá ríkisstjórninni, sem er í sjálfu sér ágætt, sérstaklega ef mönnum eru mislagðar hendur, þá er ágætt að menn séu ekki mjög duglegir. Við getum þar af leiðandi gefið okkur eðlilegan tíma til að skipuleggja og haga þinghaldinu og umræðum um þetta mál þannig að sæmilegur bragur sé á því. En þetta [[Forseti hringir.]]hefur ekki verið sérstaklega uppbyggilegt eins og það hefur gengið fyrir sig. Geng ég þá til sætis míns og næ í gögn mín og geri ráð fyrir því að ég eigi að hefja ræðu mína, herra forseti.
Herra forseti. Ég hlýt að byrja þar sem ég endaði, á því að gagnrýna það, og það fer þá einu sinni enn inn í þingtíðindi, að hæstv. utanríkisráðherra skuli ekki vera við umræðuna eða henni þannig hagað að hann sé hér, sitji undir henni allri og taki þátt í henni allri það sem eftir lifir af henni. Það fyndist mér vera algert lágmark. Það liggur fyrir að hæstv. ráðherra er sá eini sem getur svarað mjög mörgum spurningum, þ.e. ef hann þá getur það. Til dæmis er augljóst mál að þegar böndin berast að því að upplýsingar í greinargerð frumvarpsins séu jafnvel villandi, eða, sem er augljóst, að þar eru algerlega órökstuddar fullyrðingar um meint gagn af þessu máli, þá er ekki hægt að ætlast til að nefndarmenn, jafnvel þótt þeir standi að meirihlutaáliti um málið, geti svarað fyrir það í einstökum atriðum. Það væri í raun ekki sanngjarnt, nema þeir hefðu farið yfir það með ráðherra og hefðu um það allt saman upplýsingar en svo mun ekki hafa verið. Það er mjög mörgum spurningum ósvarað í þessu máli sem er eðlilegt að gerð sé krafa til að sé svarað áður en ráðist er í breytingar af þessu tagi. Við höfum verið að reyna að bæta okkar verklag hvað varðar það að sameina stofnanir og vinna þau mál með góðri undirbyggingu. Það er til handbók um það uppi í fjármálaráðuneyti og Ríkisendurskoðun hefur komið með ítrekaðar ábendingar gegnum árin um hvernig best sé að haga svona málum. Á köflum hafa menn reynt að vinna það í góðu samstarfi við starfsmenn og viðkomandi aðila. Það verður ekki sagt núverandi ríkisstjórn til hróss að hún hafi haldið áfram að þróa vandaða aðferðafræði í þessum efnum. Núverandi hæstv. ríkisstjórn hefur forklúðrað fleiri en einu og fleirum en tveimur málum af þessu tagi. Allir vita hvernig menn fóru fram úr á öfugum fæti gagnvart því sem hefði getað verið ágætt mál, að færa í áföngum og á grundvelli vandaðs undirbúnings þungamiðju starfsemi Fiskistofu norður í land, hefði verið rétt að því staðið og byrjað rétt og málið unnið í samráði við starfsmenn og því leyft að taka sinn tíma. Ég tel að sömuleiðis hafi verið illa staðið að undirbúningi á sameiningu Veiðimálastofnunar og Hafrannsóknastofnunar, sérstaklega hvað varðar starfsmannaþáttinn. Það mál var unnið nær algerlega án samráðs við félög starfsmanna. Það veit ég. Í stað þess að leita samstarfs við þá, fá þá með í vinnu við að greina til dæmis möguleg samlegðaráhrif, jákvæð áhrif og neikvæð af því að færa þessa starfsemi saman var það ekki gert. Hér er þriðja dæmið um forkastanleg vinnubrögð að mínu mati. Auðvitað hefði verið á þessu annar svipur ef hæstv. ráðherra hefði sett málið í vandaðan búning og farveg í kjölfar skýrslunnar sem hann notar sem aðalgagn sitt í þessu máli, unna af starfsmanni Rauða krossins, sett niður starfshóp með fulltrúum starfsmanna og kannski óháðra aðila úr háskólanum og, ef það hefði orðið niðurstaðan, hefðum við getað byggt á sameiginlegu, vönduðu áliti slíks hóps þar sem starfsmenn stofnunarinnar með sérþekkingu á faginu hefðu verið aðilar að málinu og verið sáttir við það. En það er engu slíku til að dreifa hér, engu. Þetta er afsprengi einhverrar lokaðrar vinnu í ráðuneytinu og skortir átakanlega allan rökstuðning. Förum aðeins yfir það hvar rökin ættu að liggja. Í fyrsta lagi og það sem mest er um vert er að hæstv. ráðherra færði fram trúverðugar, faglegar röksemdir fyrir því að gera þetta. Það er ekki gert. Þvert á móti er ýmislegt í gögnum og hliðargögnum málsins sem vísar jafnvel í gagnstæða átt. Með breytingunni gæti orðið afturför í faglegu tilliti, það yrði minna vægi og sjálfstæði sem hin faglegu sjónarmið byggju við þegar búið er að grauta þessu saman við almenna utanríkismálastefnu og framkvæmd hennar í ráðuneytinu. Er einhver rökstuðningur í greinargerðinni fyrir þessu? Nei. Það vantar ekki að menn eru fullyrðingagjarnir, þeir vísa til þess að þrátt fyrir og til viðbótar við þær breytingar sem hafi orðið á síðastliðnum árum megi ná fram, eins og segir í frumvarpinu, „frekari árangri með því að vinna að þróunarsamvinnu með heildrænni hætti og ljóst er að enn er töluvert svigrúm til að auka samhæfinguna. Með því að hverfa frá tvískiptingu, eins og hún er í dag, má ná meiri krafti, sveigjanleika og samhæfingu í málaflokknum.“ Það hefði mátt bæta við þessa upptalningu að þetta yrði skemmtilegra og eitthvað svoleiðis, en þetta eru engin rök. Hver sem er getur sett svona fullyrðingar fram ef hann þarf ekki að hafa fyrir því að færa ein einustu rök fyrir þeim. Það er ekki gert í greinargerðinni og hefur ekki verið gert hér af aðstandendum málsins, enda eru þeir fáir eins og kunnugt er. Þetta er eitthvert munaðarlausasta mál sem lengi hefur rekið á fjörur Alþingis. Það er eðlileg krafa að hæstv. ráðherra geri að minnsta kosti tilraun til að koma með faglegar, haldbærar röksemdir. Í öðru lagi væri eðlilegt í svona tilvikum að spyrja um fjárhagsleg rök. Hæstv. ráðherra yrði sennilega í nokkrum vanda að útlista fyrir okkur að þetta væri hagstætt í fjárhagslegu tilliti, hafandi með frumvarpinu umsögn eða álit skrifstofu opinberra fjármála í fjármálaráðuneytinu þar sem afar varfærnislega er sagt sem svo að hugsanlega, einhvern tíma í framtíðinni, gæti leitt af þessu einhver sparnaður. Það er ekki fastar að orðið kveðið. Hefur ráðherrann einhver fjárhagsleg rök sem fjármálaráðuneytinu yfirsást? Er eitthvað meira í pípunum? Hefur utanríkisráðherra hugmyndir um að gera þetta einhvern veginn öðruvísi og spara samt, þó að fjármálaráðuneytið sjái það ekki sjálft með sinni fagþekkingu? Gaman væri að heyra í hæstv. ráðherra um það. Síðan vantar auðvitað að hæstv. ráðherra komi hér og ræði heiðarlega um það hvað er í hans huga og ráðuneytisins fólgið í þessari samhæfingarhugsun. Hvað þýðir að „sameina“ þetta í einhverjum skilningi sem ráðuneytið mögulega leggur í það orð? Við viljum fá að vita það nákvæmlega. Þýðir það að þróunarsamvinnan verði að ósjálfstæðri einingu sem hafi ekki sama faglega „pondus“ og sjálfstæði og hún hefur í dag í sjálfstæðri og óháðri stofnun? Þá er það grafalvarlegur hlutur sem við viljum ræða hér. Við viljum engan feluleik um það mál. Það er gefið í skyn og lesa má milli línanna hugsun um að keyra eigi áherslurnar í þróunarsamvinnu saman við almenna utanríkispólitíska stefnu Íslands, jafnvel eins og hún er á hverjum tíma. Á þá að breyta þessu í eitthvert tæki til að ná hugsanlega fram einhverjum öðrum markmiðum? Pólitískum markmiðum, hagsmunatengdum markmiðum? Koma ár okkar fyrir borð í tilteknum heimshlutum? Það er ósköp einfaldlega eitthvað sem að minnsta kosti ég og fleiri mundum rísa algerlega öndverðir gegn. Það væri afturför, skref aftur til liðinna áratuga, mistaka í aðferðafræði á þessu sviði sem menn hafa alls staðar horfið frá og lært af. Í nágrannalöndunum er það algert bannorð að blanda saman utanríkis- og viðskiptapólitískum hagsmunum og faglegum áherslum á sviði þróunaraðstoðar. Ef það er eitthvað sem mönnum er heilagt í dag er það að verja sig fyrir ásökunum um slíkt og fá gagnaðilana til að treysta því að þeim gangi ekkert annað til með sínum störfum en gott, að láta gott af sér leiða og aðstoða heimamenn á þeirra forsendum við að reyna að þróa sín samfélög, bæta þar lífskjör og skilyrði. Við erum að tala um alvöruhluti þegar til stykkisins kemur. Það er algerlega ólíðandi að hæstv. ráðherra komist upp með það og stjórnarliðið lætur sig hverfa í reyk um leið og málið er komið á dagskrá, það reynir enginn maður að taka upp hanskann eða málsvörn fyrir ráðherrann eða málið. Það segir sína sögu um það hversu óskaplega munaðarlaus þessi krógi er. Þá er enginn eftir annar en ráðherrann sjálfur nema hann kjósi að draga málið til baka sem hann ber sjálfsagt ekki gæfu til. Það væri hægt að hugsa sér margar millileiðir af því að menn vilja jú vera jákvæðir og lausnamiðaðir og hafa nefnt spurningar um hvernig hægt væri að komast út úr þessu þannig að allir héldu andlitinu. Ég mundi telja að það væri með því að fresta því með einhverjum hætti að lögin, jafnvel þótt samþykkt yrðu, kæmu til framkvæmda. Breyta þessu í eðli sínu kannski í heimildarlög, skilyrt við að menn væru búnir að vinna þetta mál sómasamlega áður en ráðist yrði í þessa sameiningu. Menn mundu bíða eftir jafningjaúttekt OECD, setja kannski vinnuhóp í að greina málið betur með aðild sérfræðinga, skila skýrslum um slíkt til Alþingis, og þá væru lögin í sjálfu sér þannig úr garði gerð að [[Forseti hringir.]]að þessu öllu uppfylltu veittu þau heimildir til að gera þetta að einu eða tveimur árum liðnum ef menn teldu það eftir sem áður ráðlegt, sem ég efast reyndar stórlega um að yrði niðurstaðan.
Virðulegi forseti. Mig langar að þakka hv. þingmanni ræðuna og fyrir áhugaverðar hugmyndir sem hann kom með í lokin um með hvaða hætti menn gætu leyst þetta mál. Við erum búin að reyna það dag eftir dag að lenda málinu með einhverjum hætti. Þess vegna höfum við óskað eftir því að hér sé einhver fulltrúi stjórnarflokkanna og ráðherra í salnum til að eiga við okkur samtal um einmitt það. [[Gripið fram í.]]Ég tek undir það með hv. þingmanni að við hljótum þess vegna að gera kröfu um að ráðherra komi hingað og eigi við okkur samtal. Mér líst vel á þær hugmyndir sem hann reifar hér um það með hvaða hætti við gætum lent málinu. Í umræðum um fundarstjórn forseta áðan kom formaður nefndarinnar hingað upp og lýsti því fyrir okkur að málið væri fullrætt að hennar mati. Hvers vegna segir hún það? Jú, vegna þess að málið hafði verið rætt á síðasta þingi. En mál falla niður milli þinga, síðan koma þau aftur inn í þing og í millitíðinni er jafnvel skipt um nefndarfólk. Formaður nefndarinnar sat ekki einu sinni sjálf í nefndinni á síðasta þingi þegar fjallað var um málið. Hv. þm. Kristján L. Möller fór ágætlega yfir það áðan að umsagnarfresti lauk 15. október, frekar en nóvember. Daginn eftir var málið tekið til umfjöllunar og daginn þar á eftir var málið tekið út á óhefðbundnum fundartíma. Ég spyr hv. þingmann: Finnast honum þessi vinnubrögð í lagi? Hvað finnst honum almennt um þessi vinnubrögð og að forseti þingsins skuli leggja blessun sína yfir þau með því að setja málið ítrekað á dagskrá í trássi við vilja okkar hinna sem viljum að um það sé fjallað með faglegum hætti? Það eru ekki bara nefndarmenn [[Forseti hringir.]]í utanríkismálanefnd sem óskað hafa eftir því heldur líka við hin sem eigum síðan að greiða atkvæði í tengslum við þetta mál. [[Forseti hringir.]]Við viljum að málið fái eðlilega umfjöllun í nefnd.
Herra forseti. Ég tel að vel hafi mátt greina vilja hjá mörgum þingmönnum til að ná saman um skynsamlegri málsmeðferð þrátt fyrir harða gagnrýni á þetta mál. Ég leyfi mér að fullyrða að það væri alveg hægt, ef menn eru ekki of þrjóskir, að brjóta odd af oflæti sínu og viðurkenna að það sé ekki skynsamlegur málatilbúnaður og leiðangur sem menn eru staddir í. Varðandi meðferð þingsins á þessu máli er það þannig að svo lengi sem mál lifa ekki milli þinga og eitt samfellt ferli er fólgið í rannsókn Alþingis á þeim og í vinnu við þau, eru þau endurflutt og fara í nákvæmlega sama ferli. Það eru engin sérstök skil í því eða eitthvað styttri eða óvandaðri málsmeðferð. Það er einfaldlega þannig að ef þing hyggst setja lög ber því að tryggja að málsmeðferðin sé með ákveðnum hætti, það séu þrjár umræður, málið gangi til nefndar og sé rannsakað þar og að Alþingi uppfylli svokallaðar rannsóknarskyldur sínar. Tryggja þarf að mál sé aldrei afgreitt órannsakað. Og síðan eftir að Alþingi var sameinað í eina málstofu hefur sú hefð verið að óski einhver eftir því að mál gangi aftur til nefndar milli 2. og 3. umr. er alltaf orðið við því. Það var bókað í þingtíðindum á sínum tíma þegar Alþingi fór í eina málstofu. Síðan er það að lokum þannig að mál þroskast og þróast. Viðhorfin til þeirra breytast. Það getur jafnvel gerst milli þinga eða á hálfu ári. Ég nefni dæmi um mjög hliðstætt mál þegar hæstv. fjármálaráðherra kom fram með frumvarp og ætlaði að leggja Bankasýslu ríkisins niður. Hann sá að sér varðandi það mál. Frumvarpið var aldrei afgreitt. Hvað er að frétta af því í dag? Bankasýsla ríkisins var að ráða tvo nýja starfsmenn og nú gerir enginn ráð fyrir öðru en að hún haldi áfram að starfa. Það er gott dæmi um að mál hafði gott af að [[Forseti hringir.]]fá þá gagnrýni sem það fékk hérna. Það breytti algerlega um kúrs. Hví skyldi ekki geta farið þannig í þessu máli, ef við fengjum nú orðastað við hæstv. ráðherra og almennilega umræðu um það?
Virðulegi forseti. Það er gott að hv. þingmaður skuli taka þetta dæmi. Munurinn á þessum tveimur ráðherrum er sá að hæstv. fjármálaráðherra kom í þingið og átti við okkur orðastað um niðurlagningu Bankasýslunnar og færði fyrir því rök. En síðan breyttist það mál í samtali milli þingmanna hér. Það er stóri munurinn. En mér finnst svo mikilvægt að draga fram í þessari umræðu hvort okkur finnist í alvörunni eðlilegt og til eftirbreytni að mál sé lagt fram að hausti og daginn eftir að umsagnarfresti lýkur sé það tekið til umfjöllunar og daginn þar á eftir sé það rifið út úr nefnd á óeðlilegum tíma, þ.e. ekki á föstum fundartíma. Finnst okkur það til eftirbreytni, sérstaklega í ljósi þess að þriðjungur nefndarmanna er nýr? Í öðru lagi, samkvæmt fundargerðum, og það kom einnig fram í máli hv. þm. Kristjáns L. Möllers áðan, var ekki fjallað um allar umsagnir í nefnd sem bárust um málið. Hvers konar vinnubrögð eru það? En formaður nefndarinnar, nýr í nefndinni, ákveður að það sé allt í lagi. Er það ekki sami einstaklingur og talað hefur fyrir nýjum stjórnmálum, samráði og samtali og breyttum vinnubrögðum? Jú, þetta eru aldeilis breytt vinnubrögð. Ég man ekki eftir svona framkomu áður við þingmenn og þingið. Þá vitum við hvað býr að baki breyttum vinnubrögðum hjá hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, það er að sinna ekki þingskyldu sinni með því að rannsaka til fulls mál og gefa heldur ekki öðrum færi á að fara yfir það með faglegum hætti. Þingsköp segja: Mál falla niður milli þinga. En hér stóð formaður nefndar í ræðustól og hélt nánast öðru fram. Gæti ekki verið að menn séu hér að [[Forseti hringir.]]brjóta þingsköp ef miðað er við orð formanns utanríkismálanefndar?
Herra forseti. Það verður náttúrlega að hafa í huga að það er þeim mun ámælisverðari asi á vinnunni í utanríkismálanefnd að það var ekkert sérstakt sem kallaði á þennan hraða, nema eitthvað sé okkur hulið. Í öndverðum nóvember var málið rifið út með þessum hætti. Kannski hefur verið þrýstingur á að drífa það á dagskrá svo það þvældist ekki fyrir öðrum málum sem seinna kæmu inn, ráðherrann hefur ef til vill verið með þrýsting eða hvað veit ég, ég vona að það hafi ekki haft mikil áhrif á störf nefndarinnar, enda á það ekki að gera það. Menn eiga að gefa sér þann tíma sem þarf til að vinna mál vel. Þarna held ég að menn hafi flýtt sér um of þó að kannski sé ekki hægt að segja að þingsköp hafi þannig verið brotin með beinum hætti. En þetta er líka spurning um samskipti, hefðir, hvað menn verða ásáttir um að séu vönduð og fullnægjandi vinnubrögð og þarna hafa menn lent í vanda með það. Ég verð líka að segja og koma inn á það sem hv. þingmaður nefndi í sínu fyrra andsvari, að mér er farið að leiðast mjög að við skulum halda áfram með þessa umræðu án viðveru ráðherrans. Mér finnst það niðurlægjandi. Ég segi með fullri virðingu fyrir forseta, bæði þeim sem nú er á stóli, þótt ég viti að hann beri þar ekki aðalábyrgð, og okkar aðalforseta: Ég tel að forseti Alþingis hefði átt að nota þetta mál núna og aðstæðurnar sem uppi hafa verið í því frá því í síðustu viku til að kenna ráðherranum og ráðherrunum mannasiði. Það gerist æ algengara að þeir sýni störfum á Alþingi takmarkaða virðingu, svo vægt sé til orða tekið. Það er að byrja að glitta í þá lögskýringu af hálfu ungra þingmanna að skyldur ráðherra gagnvart þinginu séu þær einar að reka inn nefið og mæla fyrir frumvörpum, síðan séu þeir roknir á burt og beri engar skyldur til að koma og svara fyrir mál sín, standa fyrir máli sínu, svara spurningum þingmanna, verða við óskum um að koma og eiga orðastað við þá. Ég mun ekki, meðan mín nýtur við hér, láta þessa þróun ganga hávaðalaust fyrir sig, svo mikið er víst, því að þá er Alþingi fyrst að setja alvarlega niður ef það ætlar að leka niður gagnvart rétti sínum, [[Forseti hringir.]]stjórnarskrárbundnum og lögvörðum rétti sínum til að veita framkvæmdarvaldinu aðhald. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hvað þarf til að menn taki ákvörðun um að leggja niður stofnun? Ætli hún þurfi ekki með einhverjum hætti að hafa brugðist hlutverki sínu? Þarf hún ekki að hafa farið fram úr fjárlagaramma sínum ítrekað? Er ekki líklegt að það þurfi að vera hægt að benda á dæmi um að viðkomandi stofnun og yfirstjórn hennar fari ekki að í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar? Þyrfti ekki að vera hægt að bregða henni um að fylgjast ekki með breytingum tímans og aðlaga sig ekki að þeim? Eitthvað svona hlyti að þurfa að liggja fyrir. Ekkert af þessu lá fyrir varðandi Þróunarsamvinnustofnun. Þvert á móti segir í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „ÞSSÍ hefur unnið mjög gott starf á vettvangi þannig að eftir því er tekið.“ Í greinargerðinni segir líka að Þróunarsamvinnustofnun hafi margsannað sig í óháðum úttektum. Þegar fyrir liggur að stofnunin hefur ekkert gert af sér, þegar fyrir liggur að fyrirhuguð breyting á ekki að leiða til sérstaks hagræðis, þegar fyrir liggur umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins um að þetta eigi ekkert að spara, þá kemst maður að þeirri niðurstöðu að einhver annarlegur tilgangur sé að baki. Eitthvað allt annað en þau rök sem yfirleitt ráða ákvörðunum af þessu tagi. Þá rifja ég upp það sem ég hef áður sagt úr þessum stóli að á fundi utanríkismálanefndar var staðhæft af starfsmönnum stofnunarinnar að þegar hæstv. ráðherra hefði kallað þau á fund og sagt þeim frá þeirri ákvörðun sinni að leggja stofnunina niður hefðu starfsmenn spurt hvaða röksemdir væru fyrir því og hæstv. ráðherra hefði svarað: Ég þarf engar röksemdir. Telur ekki hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að þetta sé ærið tilefni til að nefndin kalli þetta mál til sín aftur nú þegar búið er að upplýsa þetta hér, til að láta ráðherrann standa fyrir svörum í nefndinni líka gagnvart þessum ummælum sínum?
Ég ætla að svara seinni spurningunni á undan. Svarið er einfaldlega: Já. Að því marki sem hæstv. ráðherra tekst ekki að flytja fram með svo trúverðugum og öflugum hætti rök í umræðunni í þingsalnum að menn verði sæmilega sáttir við, er að sjálfsögðu eðlilegt að nefndin kalli í hann, ekki síst í ljósi þessara upplýsinga sem eru dæmalausar. Við skulum ætla að þær séu réttar, að ráðherrann hafi brugðist svona við spurningum frá starfsmönnum. Það segir ekki góða sögu. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það gerir mann dálítið tortrygginn, ef menn ætla að vaða áfram með málið í svona hroka um að það þurfi einfaldlega ekki að rökstyðja það. Kannski í og með vegna þess að menn geta það ekki. Menn hafa ekki þau faglegu rök og fara bara fram með valdið eitt að vopni. En valdið liggur reyndar hér, við skulum ekki gleyma því, hv. þingmenn, þetta þarf samþykkis Alþingis við. Hvað á að vera til staðar áður en menn taka ákvörðun um að sameina stofnun? spyr hv. þingmaður. Ég hef nokkra reynslu af návígi við slíka hluti. Vissulega getur verið að menn velji þann kost ef uppi eru mikil vandamál í rekstri stofnunar, ef hún hefur verið í rekstrarlegum erfiðleikum eða ekki náð markmiðum sínum faglega eða málefnalega. Það eru alltaf tveir kostir í boði við slíkt. Það þarf ekki endilega að leggja stofnun niður en auðvitað verður að grípa til aðgerða gagnvart slíku ástandi inni í stofnuninni eða með einhverjum ráðum. Í þriðja lagi geta verið borðleggjandi hagkvæmnisrök. Þau hef ég oft séð um dagana. Breytt tækni, nýjar aðstæður, gera að verkum að hægt er að ná fram verulegum samlegðaráhrifum með því til dæmis að sameina einingar í starfsemi á einhverju sviði undir einn hatt. Ég get nefnt sameiningu skattumdæmanna í landinu sem góð dæmi um það. En það á að byggja á fyrirframgreiningu sem liggur fyrir [[Forseti hringir.]]og er trúverðug samkvæmt þeim handbókum sem á að vinna eftir. Það er ekki þannig í þessu tilviki. Þvert á móti hið gagnstæða. Sennilega eru engin hagkvæmnisrök sem halda vatni í þessu máli.
Herra forseti. Það eru sannarlega engin hagkvæmnisrök sem liggja til grundvallar því að leggja ÞSSÍ niður. Það eru engin fagleg rök heldur. Lagaramminn utan um þessa stofnun er tiltölulega nýlegur. Hann var settur árið 2008, ef ég man rétt. Það er ekki að fullu og öllu leyti komin heildarreynsla á hvernig hann nýtist sem umgjörð fyrir stofnunina. Hitt liggur alveg klárt fyrir að á vegferðinni síðan 2008 hefur ÞSSÍ stöðugt verið að batna. Hún hefur fengið lof innan lands og hvarvetna utan lands. Til hennar hefur verið leitað sem fordæmis um nýmæli sem hún hefur bryddað upp á og gert að þungamiðju í sínu starfi af stórum stofnunum miklu stærri þjóða eins og þeirri stofnun í Þýskalandi sem fer með þróunarsamvinnu. Menn leita sem sagt fordæma í stofnun Íslendinga sem starfar á þessu sviði. Það segir sitt um gæði stofnunarinnar. En gott og vel. Ekkert á að vera heilagt og það á alltaf að skoða hlutina. Verum krítísk. Í þessu tilviki hefði kannski verið gott að fá augu utan að til að skoða stofnunina. Það var gert þegar sú ríkisstjórn sem við hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sátum í sótti um aðild fyrir Íslands hönd að DAC-nefndinni, þróunarsamvinnunefnd OECD, þá var gerð úttekt. Það er kannski það sem hluti deilunnar snýst um núna. Einu rökin sem eru tilnefnd í greinargerð með frumvarpinu eru þau að í áliti DAC-nefndarinnar þá hafi komið fram ábending, ummæli, í þá veru sem bentu til að það væri rétt að breyta fyrirkomulaginu. Þetta er allt saman tóm vitleysa, margrakin hér. Og meira að segja augu utan að, augu umsagnaraðila, Alþýðusambands Íslands, benda á að þetta er rangt. Þá spyr maður sig: Hvað á að segja um vinnubrögð [[Forseti hringir.]]af þessu tagi og getur hv. þingmaður í krafti sinnar reynslu fundið einhverja skýringu á því af hverju menn rembast svona eins og rjúpan við þennan margkýlda staur? Það eru engin rök fyrir þessu. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir - þegar hún mælti fyrir meirihlutaálitinu, og var spurð um álit á starfsemi stofnunarinnar - lauk lofsorði á hana líka. Allir hafa gert það. Hvað eru menn þá að gera hér?
Herra forseti. Maður skyldi þá ætla að menn byggju yfir einhverjum nýjum og mjög öflugum gagnröksemdum ef þeir ætla að selja mönnum það að eftir sem áður sé skynsamlegt að hverfa frá þessu skipulagi, leggja þessa stofnun niður, í ljósi þess hversu góð reynslan hefur verið af henni. Er það ekki þannig að Ríkisendurskoðun hafi talið þessa stofnun til fyrirmyndarstofnana hvað varðar fjárhagsmálefni og annað því um líkt? Hún hafi komið mjög vel út í úttektum, gæðamælingum innan Stjórnarráðsins, ánægju meðal starfsmanna o.s.frv. og að ástandið þar á bænum hafi farið batnandi? Jafnvel svo að góður árangur stofnunarinnar, á grundvelli þessa tiltölulega nýlega skipulags. Ég benti á það í fyrri ræðu minni, að það væri ekki eins og við værum að breyta einhverjum forneskjulögum. Þetta er tiltölulega nýlegt skipulag eftir mikla undirbúningsvinnu, sem hér á að fara að kollvarpa með engum röksemdum. Ég var búinn að reka augun í þetta sama með úttekt OECD, DAC. Ég var mjög áhugasamur, eins og hv. þingmaður kannski man, um að við gengjum þangað inn því að ég hafði á öðrum vettvangi átt samskipti við OECD, þ.e. sem fulltrúi í Norðurlandaráði, um þessi mál. Ég heimsótti OECD oftar en einu sinni á sínum tíma þegar ég var í þeirri nefnd Norðurlandaráðs sem fór með þessi mál og fannst alltaf pínlegt og leiðinlegt að Ísland væri ekki með í hópnum. Fyrir vikið vorum við ekki í úttektunum og samanburðinum sem alltaf kom með reglubundnum hætti frá OECD um þessi mál þangað til loksins að því var kippt í liðinn. Það er meira að segja svo pínlegt að í greinargerðinni sjálfri kemst málið eiginlega í mótsögn við þetta því að þar er vitnað í jákvæðar niðurstöður Þróunarsamvinnustofnunar núverandi skipulagi til handa. Það stendur því ekki steinn yfir steini í þessu þegar farið er í saumana á því.
Virðulegi forseti. Ég verð að byrja á því að hefja mál mitt á því að harma fjarveru utanríkisráðherrans við þessa umræðu. Mér fellur það mjög þungt eins og fleirum að hann skuli ekki sitja hér til þess að hlýða á mál manna og svara fyrir þá málefnalegu og að mörgu leyti mjög alvarlegu gagnrýni sem fram er borin varðandi þetta mál. Það er víst ekkert við því að gera. Ráðherrann er ekki kominn til þings þó að flugvélin sem hann kom með til landsins eigi að hafa lent fyrir ríflega klukkutíma á Keflavíkurflugvelli. Það er auðvitað aðfinnsluefni. Virðulegi forseti. Í umræðu um þetta mál hafa komið fram ýmsar spurningar, gagnrýni og efasemdir um tilurð málsins og tilgang. Ég minnist þess að hafa í ræðu minni við 1. umr. getið um hversu vanbúið og vanhugsað þetta frumvarp væri, ekki síst í ljósi þeirra viðmiða sem almennt eru við lýði um góða stjórnsýsluhætti og fagmennsku í stjórnsýslunni. Ég taldi þá og tel enn að með þessari ákvörðun sé verið að draga mjög úr fagmennsku þróunarsamvinnu og verði þetta frumvarp að veruleika, eins og margt bendir til, tel ég að gengið sé gegn þeirri stefnu sem mörkuð hefur verið í stjórnsýslunni undanfarin ár, þ.e. að stefnumótun málaflokka sé í höndum stjórnmálamanna en framkvæmd og fagmennska í höndum sjálfstæðra stofnana og fagaðila. Efasemdir mínar og margra annarra sem töluðu í 1. umr. fylgdu málinu inn í utanríkismálanefnd þar sem málið hefur því miður síst breyst til batnaðar heldur þvert á móti, eins og hér hefur verið lýst. Það var rifið í flaustri út úr nefndinni án þess að farið væri sómasamlega yfir þær athugasemdir og umsagnir sem fram komu um málið með tilvísun í að um þær hefði verið fjallað á síðasta þingi. Það hafa orðið mannabreytingar í nefndinni og meira að segja núverandi hv. formaður utanríkismálanefndar var ekki í nefndinni á þeim tíma þegar fjallað var um málið. Í því ljósi eru náttúrlega furðuleg vinnubrögð að gengið sé með slíkum flumbrugangi til verks. Það má glöggt sjá á nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar sem gagnrýnir harðlega hvernig staðið var að frumvarpinu, telur það vanbúið, óljóst og byggja að hluta til á misskilningi. Í nefndaráliti minni hlutans segir, með leyfi forseta: „Hvergi liggur fyrir greining á því hvaða vanda er ætlað að leysa með því að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun Íslands (ÞSSÍ) og færa verkefni hennar inn í utanríkisráðuneytið. Þvert á móti liggur fyrir að ÞSSÍ hefur staðið sig með mikilli prýði og hlotið lof fyrir störf sín, m.a. frá þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC. Engin haldbær rök koma fram í frumvarpinu fyrir því að leggja stofnunina niður. Þvert á móti er í greinargerð tekið sérstaklega fram að stofnunin hafi „unnið svo gott starf á vettvangi að eftir því er tekið“ og sagt að ÞSSÍ hafi „margsannað sig í óháðum úttektum“. Í þessu ljósi er frumvarp utanríkisráðherra um að leggja stofnunina niður illskiljanlegt.“ Ég tek heils hugar undir þessa gagnrýni enda tel ég það afturför í ljósi góðra og eðlilegra stjórnsýsluhátta að stíga þetta skref því að það má með gildum rökum draga í efa að ráðuneytið sé í reynd fært um að taka að sér faglegan hluta þessa starfs, þ.e. að það hafi til að bera þann starfskúltúr sem þarf til að vinna að umræddum verkefnum með sama hætti og gert hefur verið innan Þróunarsamvinnustofnunar til þessa. Með því að leggja niður stofnun sem hefur byggt upp sérþekkingu og faglegan kúltúr í kringum þessi mikilvægu verkefni um áratugaskeið er í raun og veru vegið að rótum þróunarsamvinnu eins og raunar fagaðilar hafa vakið athygli á með athugasemdum sem full ástæða er til að taka alvarlega. Síðan er athyglisvert að sjá hvað markmiðin með breytingunni eru almennt orðuð í frumvarpinu og hvað lítil innstæða er fyrir því sem þar er sagt. Fullyrt er að ekki sé um að ræða neina breytingu á stefnumarkmiðum eða verklagi í þróunarsamvinnu. Þrástagast er á hugtökum eins og skilvirkni, hagkvæmni, samhæfingu og samlegðaráhrifum og fjallað um að draga úr óhagræði og tvíverknaði í rekstri. Samt eru engin dæmi nefnd í greinargerð eða framsögu ráðherra um meintan tvíverknað eða óhagræði. Þá kemur líka fram í nefndaráliti minni hlutans, sé það skoðað, að þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir tókst nefndarmönnum ekki að fá slík dæmi fram á fundum nefndarinnar. Það verður heldur ekki séð að markmið frumvarpsins sé sparnaður því að í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins í fylgiskjali með frumvarpinu kemur skýrt fram að ekki sé gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins hafi nokkurn sparnað í för með sér. Þarna er ranglega gefið til kynna að hægt sé að ná einhverju slíku markmiði fram með þessari breytingu. Í nefndaráliti minni hlutans er vakin athygli á því að Þróunarsamvinnustofnun Íslands telst til fyrirmyndarstofnana ríkisins og Ríkisendurskoðun hefur til dæmis ítrekað afgreitt ársreikning stofnunarinnar athugasemdalaust. Herra forseti. Ef ætlunin er ekki að breyta markmiðum, stefnu eða verklagi, eins og sagt er í frumvarpinu, og ef auk þess er enginn sparnaður, eins og sýnt hefur verið fram á í umsögnum umsagnaraðila, til hvers eru þá refirnir skornir? Það eina sem séð verður að þetta hafi í för með sér er ógagnsærri og óskilvirkari ráðstöfun fjármuna samfara augljósri hættu á pólitískri mengun í mikilvægum málaflokki. Ég segi hætta á pólitískri mengun og þá ég við það og vek athygli á því sem segir í greinargerð með frumvarpinu að ætlunin sé að styrkja tengsl milli þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála. Ef það ætti að verða raunin þá yrði um leið komin upp sú hætta að diplómatískar áherslur færu að blandast inn í þróunarsamvinnuna, þ.e. að framlagsríki færu að reka þróunarsamvinnu með eigin hagsmuni að leiðarljósi en ekki hagsmuni fátækra ríkja eingöngu eins og er raunar vakin athygli á í áliti minni hlutans. Það yrði með öðrum orðum opnað fyrir samkrull viðskiptahagsmuna við þróunarsamvinnu þar sem þróunarsamvinna væri rekin undir sama þaki og utanríkisviðskiptastefnan, svo dæmi sé tekið. Þetta er algjörlega á skjön við það sem gott getur talist, pólitísk mengun sem varast ber. Herra forseti. Þetta mál er glapræði. Það verður æ ljósara eftir því sem málinu vindur fram. Engin fagleg rök, engin hagkvæmnisrök, ekki heldur pólitísk rök. Með öðrum orðum, málið er endileysa og markleysa. Hér er verið að taka faglegt starf úr höndum sjálfstæðrar stofnunar og draga það inn í pólitíska kviku af hinum heita pólitíska barmi ráðherrans undir rassinn á ráðherranum, svo ég tali nú bara íslensku. Afleiðingin verður ógagnsæi við ákvarðanatöku og val verkefna og óskilvirkari ráðstöfun fjármuna. Það er skref sem gengur gegn faglegri uppbyggingu í stjórnsýslu okkar. Ég ætla ekki að hafa þessa ræðu lengri, herra forseti. Ég tel að þeir sem hafa talað hér á undan mér hafi að verulegu leyti rakið sömu sjónarmið eða svipuð þeim sem nú hafa komið fram í ræðu minni. Ég harma það enn og aftur að hæstv. utanríkisráðherra skuli ekki hafa átt hér sæti í þessari lotu umræðunnar og að við skulum öðru sinni þurfa að fara yfir málið að honum fjarstöddum, án þess að hann sé í eigin persónu til andsvara til að standa fyrir máli sínu. Eins og ég sagði í umræðunni áðan um fundarstjórn forseta þá er þetta eiginlega valdníðsla. Það er verið að leggja niður stofnun sem er vel rekin. Hún er skilgreind sem fyrirmyndarstofnun. Það er lokið á hana lofsorði, meira að segja í frumvarpinu sjálfu. Þessa stofnun á að leggja niður án þess að af því geti orðið nokkur ávinningur, að því er séð verður, hvorki hagrænn, faglegur né pólitískur. Það er geðþóttahentistefna hjá ráðherranum, hugsanlega einhver meinbægni, að ná þessari stofnun inn í ráðuneytið og það á að gerast án þess að eðlileg umræða eigi sér stað um það í þinginu að honum viðstöddum. Maður hlýtur auðvitað að harma þá málsmeðferð og átelja hana harðlega. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta að sinni. Málið er eins og ég sagði áðan endileysa og markleysa.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu og yfirferð um þetta mál. Hún kom meðal annars inn á það í máli sínu að stefnumótun í málaflokkum eins og við erum að ræða, þróunarsamvinnu, ætti að vera á hendi stjórnvalda og framkvæmdin á hendi faglegra aðila innan stofnana. Mig langar að undirstrika það aðeins betur. Ég er alveg hjartanlega sammála því að þetta er afturför, alvarleg skref sem verið er að stíga. Hvað þá með gegnsæi? Hvernig er hægt að sjá hvernig fjármunum skattborgara er varið til þessa mikilvæga málaflokks? Er ekki hætt við að það blandist með einum eða öðrum hætti við aðra starfsemi utanríkisráðuneytisins? Menn hafa goldið varhuga við því að blanda í þetta mál viðskiptahagsmunum Íslendinga, sem eigi alls ekki að vera þar á ferðinni og ætti að halda til hliðar. Þetta eigi fyrst og fremst og eingöngu að vera vinna með þessum þróunarlöndum, til að hjálpa þeim til sjálfsbjargar. Mig langar að heyra aðeins frekar um þetta. Það kemur fram í greinargerð frumvarpsins að lögð sé áhersla á að styrkja tengsl milli þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála. Telur hv. þingmaður að þar hafi einhvern skugga borið á hingað til? Að þetta hafi verið til vandræða og árekstrar þarna á milli og það hafi önnur stefna verið höfð uppi í þróunarsamvinnu en í utanríkismálum?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvar þingmannsins. Það hefur hvergi komið fram í þessu máli að neinn skugga hafi borið á, að Þróunarsamvinnustofnun hafi á nokkurn hátt starfað í mótsögn við stefnu stjórnvalda. Það hefur mér vitanlega hvergi komið fram opinberlega í málinu. Þess vegna finnst mér mjög einkennilegt að talað sé um að styrkja tengsl milli þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála. Ef menn vilja ganga lengra í því, eins og ég nefndi í ræðu minni, er komin hætta á að verið sé að blanda saman óskyldum hagsmunum og markmiðum. Eitt er þróunarsamvinna. Annað eru til dæmis viðskiptahagsmunir landa. Það er mjög óheilbrigt ef menn ætla að fara að reka þróunarsamvinnu í einhverju samkrulli eða samhengi við aðra óskylda hagsmuni viðkomandi ríkis. Viðfangið er auðvitað þróunarsamvinnan sjálf, þau lönd sem á þeirri aðstoð og samvinnu þurfa að halda. Ég mundi halda að það væri mjög óheppilegt að vera að óska eftir einhverjum ríkari tengslum þarna á milli. Það getur þvert á móti leitt til þess sem ég kalla pólitíska mengun, að verið sé pólitískt að menga þróunarsamvinnuna sem má ekki við því. Eins og þingmaður kom inn á og ég nefndi í ræðu minni á stefnumótunin að eiga sér stað á þessum vettvangi, í ranni stjórnvalda. Hins vegar framkvæma stofnanirnar síðan stefnuna og fá að gæða þær fagáherslum. Það er mjög mikilvægt að stofnanir fái svigrúm til að koma með faglegar áherslur inn í þá málaflokka sem þeim er trúað fyrir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er búið að margítreka hve þessi stofnun hefur staðið sig vel í því viðamikla verkefni sem hún hefur haft með höndum, í að skila árangri, skilvirkni. Það er ekkert upp á hana að klaga, eins og sagt hefur verið, og henni hefur verið hrósað af eftirlitsstofnunum okkar eins og Ríkisendurskoðun og fleirum og hælt á erlendum jafnt sem innlendum vettvangi. Sú skýrsla sem ákvörðun utanríkisráðherra virðist byggjast á, þ.e. úttekt fyrrverandi starfsmanns Rauða krossins, með fullri virðingu fyrir þeim einstaklingi, Þóri Guðmundssyni, færir ekki heldur full rök fyrir því að þetta sé eina leiðin. Það hefur líka verið vakin athygli á skýrslu Sigurbjargar Sigurgeirsdóttur um sama málefni frá 2008 þar sem koma fram röksemdir gegn því að leggja Þróunarsamvinnustofnun Íslands niður. Þessi asi á hæstv. ráðherra í málinu núna einkennist af mikilli þráhyggju. Það hefur verið bent á að reynsla annarra ríkja af því að hafa sjálfstæða stofnun utan um þróunarsamvinnu, eins og t.d. í Svíþjóð, hafi verið góð. Er eitthvað, ef hv. þingmaður með fullum vilja mundi reyna að finna eitthvað, sem getur rökstutt það málefnalega að það eigi að fara út í þessa vegferð eða er hæstv. ráðherra í algerri [[Forseti hringir.]]blindgötu? Getum við þingmenn stjórnarandstöðunnar sem höfum talað í málinu gert eitthvað til að draga hann upp úr þessum forarpytti?
Virðulegi forseti. Það er nefnilega því miður svo sorglegt að það er ekki sjáanlegt að nokkur skapaður hlutur geti réttlætt þessa ákvörðun, síst af öllu aðferðin við það hvernig á að troða þessu með þjósti í gegnum þingið án eðlilegra efnistaka af hálfu þingsins. Það er náttúrulega líka alveg yfirgengilegt og mjög uggvekjandi, það vekur manni hálfgerðan ótta að sjá hvernig fram er gengið í þessu máli. Eins og margoft er komið fram hefur þessi stofnun staðið sig ljómandi vel og verið hrósað í hástert fyrir starfsemi sína og starfshætti. Vissulega koma ákveðnar athugasemdir í úttekt sem gerð er af fulltrúa Rauða krossins en við skulum ekki gleyma því sem á hefur verið bent af stjórnsýslufræðingum meðal annars, að Rauði krossinn telst nú ekki alveg hlutlaus aðili og á kannski hagsmuna að gæta. Það hefði verið æskilegt, með fullri virðingu fyrir úttektaraðilanum, af stjórnsýslulegum vanhæfnisástæðum að fela einhverju öðrum að gera þá úttekt. Það hafa verið gerðar úttektir á starfsemi stofnunarinnar sem ganga út á að hún sé vel rekin, vel starfrækt og faglega haldið utan um málaflokkinn. Eins og fram er komið hefur ekki tekist að sýna fram á nokkurn sparnað, ekki faglegan ágreining, ekki pólitískan ágreining, enda útilokað að hann geti verið til staðar vegna þess hvernig um utanríkismál af þessu tagi er búið. Þetta er með öðrum orðum algerlega óskiljanlegt og mjög óheillavænlegt skref, mundi ég halda. Það er mjög á kostnað faglegra sjónarmiða að ætla að draga mál með þessum hætti inn í pólitíska deiglu í ráðuneytinu þar sem er í raun allt annar kúltúr en er utan um málaflokkinn innan sjálfstæðrar stofnunar.
Virðulegi forseti. Ég hef í fyrri ræðum mínum um málið lagt fram nokkrar spurningar til formanns utanríkismálanefndar og líka til ráðherrans en hef ekki fengið svör við þeim enn. Ég vil ítreka þær og vísa þar í fyrri orð mín sem hægt er að finna á vefnum og óska eftir því að þeim orðum verði svarað. Þau fólust að mestu leyti í því að við höfum verið að reyna að finna leiðir til að reyna að lenda málinu, þannig að menn skapi ekki ófrið um þennan mikilvæga málaflokk. Mér finnst í umræðunni hjá stjórnarliðum, þeim örfáu sem hafa talað, menn gleyma einhvern veginn að ræða af hverju við erum að þessu. Við erum að þessu til að hjálpa fólki, fólki sem býr við hungur og skort á grunnréttindum og skort á aðgengi að vatni. Um það snýst þetta allt saman. Mér finnst menn taka því mjög létt og vera einhvern veginn tilbúnir til að beita þeim vinnubrögðum sem voru rædd áðan til að ná því markmiði að setja málaflokk af þessu tagi í uppnám. Ég vil þess vegna fá svör við því hvers vegna það er gert með þessum hætti. Ég vil líka að varaformaður nefndarinnar, sem hér er inni, og formaður nefndarinnar útskýri það fyrir mér hvernig þær réttlæta það fyrir sjálfum sér að viðhafa vinnubrögð af því tagi sem lýst hefur verið hér; að umsagnarfresti í málinu er lokið 14. október, 15. október er reglulegur fundartími og þá er málið tekið til umfjöllunar, 16. október er haldinn fundur á óhefðbundnum tíma og málið rifið út. Formaður nefndarinnar kemur hér upp og segir, að mínu mati í algjörri andstöðu við þingsköp, að það sé vegna þess að málið hafi verið fullrætt á síðasta þingi. Ja, heyr á endemi, ef þetta fara að verða vinnubrögðin hér, virðulegi forseti. Ég held að kenna þurfi þá nefndarformönnum eitthvað í þingsköpum vegna þess að þar segir að mál falli niður milli þinga og það beri að taka þau aftur upp. Að auki var þriðjungur nefndarmanna nýr og enn fremur var ekki fjallað um allar þær umsagnir sem sendar voru til nefndarinnar og það sjáum við í fundargerðum. Virðulegi forseti. Vinnubrögðin í málinu eru fyrir neðan allar hellur. Menn ætla að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun, málaflokk sem hefur ríkt mikil og góð samstaða um frá því að heildarlöggjöfin var samþykkt á þingi árið 2008. Og með svona vinnubrögðum. Það segir mér bara eitt, hvað þessu fólki gengur til. Því gengur það eitt til að taka þessa fjármuni inn í ráðuneytið, grauta þeim saman við þá starfsemi sem þar er og svo hægt og rólega fjarar undan þróunarsamvinnu þegar fram líða stundir. Það er markmiðið. Skömm sé þeim sem svona standa að málum. Ég vil spyrja hv. formann nefndarinnar: Eru þetta nýju vinnubrögðin og nýju stjórnmálin sem hún hefur boðað í fjölmiðlaviðtölum? Það örlar ekki á því að viðhaft hafi verið einhvers konar samráð, einhvers konar samtal eða nokkur skapaður hlutur í málinu. Því er trukkað hér í gegn í andstöðu við þingsköp og brotið er á réttindum þingmanna til að fjalla um málið með eðlilegum hætti. Það er skömm að því. Ég ætla að segja eins og er, virðulegi forseti, að það mun fylgja þeim lengi ef þetta fara að verða vinnubrögðin í þinginu, þessi hroki og hallærislegheit sem eru í gangi og valdhroki. Mér fannst hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir segja rétta orðið áðan. Þetta er valdníðsla. Það eru þá kannski nýju stjórnmálin sem eftir allt saman voru boðuð af hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur í blaðaviðtali eftir blaðaviðtal. Það er þá afhjúpað hér með gjörðum - orð og gjörðir, menn eru dæmdir af gjörðum sínum en ekki orðum. Vinnubrögðin eru sem sagt þessi, að þeim þykir eðlilegt að mál taki tvo daga í umfjöllun í nefnd. Þannig séu menn að uppfylla rannsóknarskyldur sínar, athuganir og yfirferð yfir flókin mál og stór. Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að forseti fari vandlega yfir það [[Forseti hringir.]]með hvaða hætti fjallað var um málið og eigi síðan orðastað við forustu nefndarinnar um að svona vinni menn ekki og taki málið af dagskrá á meðan.
Hæstv. forseti. Ég kem hér til þess að þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp tímaplan nefndarinnar, eins og ég gerði í fundarstjórn áðan, þar sem farið er yfir það mál sem ég hef gagnrýnt mjög. Umsagnarfresti lauk 14. október eftir tíu eða fjórtán daga umsagnarfrest og komu að minnsta kosti fjórar umsagnir inn. Þann 15. október var fjallað um málið á venjulegum tíma. Þá komu fulltrúar ráðuneytisins og fóru yfir málið og auðvitað vitum við hvað kom fram úr því. Þeir eru traustir og tryggir sínum ráðherra við að fylgja frumvarpinu eftir, enda eiga embættismenn í sjálfu sér ekki að hafa skoðanir á því hvað frumvarp snýst um heldur svara þeir spurningum um það. Það sem ég geri athugasemdir við, og ég þakka hv. þingmanni að taka undir það og vekja athygli á því, er að þetta eru óeðlileg vinnubrögð. Hv. þm. Katrín Júlíusdóttir hefur verið nefndarformaður eins og ég og ég þekki ekki til svona vinnubragða á þingferli mínum, að í raun sé boðað af varaformanni nefndarinnar að það sé allt í lagi að umræddir gestir komi í fyrramálið, en að málið verði samt sem áður tekið út þá, áður en gestirnir koma. Það voru starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar og fleiri sem komu þar. Síðan var haldinn þessi dæmalausi fundur 16. október, sem var mótmælt, á sama tíma og mikil ráðstefna var haldin í Hörpu. Það er í raun óvirðing við þá ráðstefnu að halda fund á þeim tíma, ekki á fundartíma nefndarinnar. En það lá svo mikið á og málið rifið út úr nefnd. Mín spurning til hv. þingmanns í þessu stutta andsvari er: Hefur hv. þingmaður kynnst svona vinnubrögðum í nefndarstarfi á þingferli sínum?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta og þakka líka hv. þingmanni fyrir að hafa vakið athygli á þessu fyrr í dag. Mér finnst þetta sýna allan málatilbúnað málsins býsna vel og hvað vakir í raun fyrir fólki í þessu efni. Það átti aldrei að tala við nokkurn mann um þetta, það átti bara að gera þetta. Ég held að það hafi verið Olof Palme sem sagði að lýðræðið væri vesen, og það er samráð líka. Þau nenna kannski ekki þessu veseni að hafa samráð við fólk og ástunda fagleg vinnubrögð, sem eru líka örugglega óttalegt vesen. En þetta þing hefur þó ástundað góð vinnubrögð. Þó að gagnrýna megi okkur fyrir margt hafa þó fagleg vinnubrögð verið viðhöfð hér. Þeir sem senda inn umsagnir, þeir sem hafa eitthvað um málin að segja, hafa hingað til fengið að koma sjónarmiðum sínum að. En það var ekki gert í þessu tilfelli. Við sem höfum verið nefndarformenn höfum allflest, með einhverjum undantekningum, orðið við því ef nefndarmenn hafa óskað eftir því að gestir væru boðaðir til fundarins. Ég sit núna í umhverfis- og samgöngunefnd og þar er undantekningalaust orðið við því í hvaða máli sem er. Þá getum við líka bætt við og óskað eftir frekari upplýsingum eða umsögnum af því að við erum þingmenn á Alþingi og sitjum í umboði kjósenda og eigum rétt á því að fá að þaulkanna mál. En í þessu tilfelli var ekki einu sinni klórað í yfirborðið. Megi þær þingkonur sem stóðu fyrir þessu, hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir og hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, hafa skömm fyrir hvernig unnið hefur verið í þessu máli. Svona vinnur maður ekki og ég vil ekki að trúa því að forseti láti þetta óátalið.
Hæstv. forseti. Já. Hér er það staðfest af einum þingmanni sem verið hefur nefndarformaður, að hún kannast ekki við svona vinnubrögð. Ég get tekið dæmi frá síðasta kjörtímabili. Ég var formaður atvinnuveganefndar um tíma og vorum við þar með mörg mál, eins og til dæmis breytingar á fiskveiðistjórnarkerfi, veiðileyfagjöldum og rammaáætlun. Ég leyfi mér að fullyrða, virðulegi forseti, að allar óskir minni hlutans um gestakomur voru uppfylltar. Þrátt fyrir að menn væru komnir í tímaþröng með mál var það samt sem áður gert. Ég verð að ítreka það enn einu sinni að ég hef aldrei kynnst því í þeim nefndum sem ég hef setið í að unnið væri eins og hér er gert. Það er engin afsökun fyrir því að málið komi nú í annað skipti til þings. Hér hefur komið fram að hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir var í fyrsta skipti að taka að sér nefndarformennsku í utanríkismálanefnd og tveir aðrir nýir þingmenn væru þar, þannig að þriðjungur nefndarinnar er nýr, sem gerir það að verkum að menn vilja eðlilega ræða málin betur. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, kom inn, ef ég man rétt, sem varamaður þegar málið var rifið út á þeim fundi. Hann heiðrar okkur með nærveru sinni í þingsal við þessa umræðu, en ég efast um að hann hafi fengið allar þær upplýsingar sem fram koma í umsögnum. Að sjálfsögðu geta menn lesið þær og allt það, en ég tek undir það sem hv. þm. Ólína Kjerúlf Þorvarðardóttir sagði áðan, að þetta er valdníðsla. Ég leyfi mér að fullyrða að meiri hluti nefndarinnar fékk þá skipun frá stjórnarmeirihlutanum að ljúka málinu sem allra fyrst [[Forseti hringir.]]og taka það úr nefnd og koma því í þingsal. Þetta er eina forgangsmál ráðherrans. [[Forseti hringir.]]Það er mál nr. 91, það er ekki nr. 2, 3, 4 eða 5, og það liggur svo mikið á því. Inn í þetta blandast líka það sem hv. þingmaður nefndi [[Forseti hringir.]]áðan, sem ég kalla meinbægni ráðherrans gagnvart þessari stofnun, [[Forseti hringir.]]að ná starfseminni og fjármagninu sem henni fylgir inn í ráðuneytið.
Virðulegi forseti. Já, ég get tekið undir allt það sem hv. þingmaður sagði. Ég skora á hv. þm. Þorstein Sæmundsson að koma hér í ræðu og segja mér að honum finnist í lagi að umsagnarfresti ljúki 14. október og að 15. október sé boðað að málið fari úr nefnd án gestakomu, en fyrst minni hlutinn í nefndinni móast við þann dag vegna þess að það er bara fullkomlega óeðlilegt að gera þetta með þessum hætti, sé skellt á fundi á óhefðbundnum fundartíma strax daginn eftir og málið rifið út með fulltingi varamanna í nefndinni. Það er fyrir neðan allar hellur. Ég vona að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir og hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir komi í ræðustól og rökstyðji hvers vegna þessum ömurlegu vinnubrögðum var beitt í þessu máli. Hvað veldur því að menn ákveða að keyra þetta viðkvæma mál með þessum hætti í gegn? Svona lagað þekkist ekki hér og ef þetta eru ný vinnubrögð sem fylgja nýjum þingmönnum Framsóknarflokksins og nýjum stjórnunarháttum hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur þá vil ég ekki sjá það vegna þess að svona vinnum við ekki hér. Það þarf faglega umfjöllun, það á að verða við því ef þingmenn óska eftir að fá gesti og það á að rannsaka, eða að minnsta kosti að sýna fram á að menn hafi klórað í yfirborðið. Það er ekki hægt að segja að ástæðan sé sú að það sé allt í lagi að vinna með þessum hætti vegna þess að málið hafi verið rætt á þinginu á undan, eins og formaður nefndarinnar gerði hér áðan. Hvers vegna falla mál niður milli þinga? Það gerist ef til dæmis þriðjungur nefndarmanna er nýr, eins og í þessu tilfelli, þá er hægt að taka málið fyrir almennilega og sinna þingskyldu sinni. Já, þetta er örugglega óttalegt vesen, voða leiðinlegt að þurfa að eiga samráð við allt þetta fólk. [[Forseti hringir.]]En þannig er það bara, til þess erum við erum kjörin [[Forseti hringir.]]og það er þannig sem við eigum að vinna og við eigum að fylgja þingsköpum.
Herra forseti. Ég vil taka undir það sem hv. þingmaður sagði í ræðu sinni um vinnubrögðin. Þau eru auðvitað talsvert umhugsunarefni. Það er að mörgu að hyggja í þeim efnum sem tengist kannski stöðu þessa máls sérstaklega. Nú er þingmál og þingmál ekki endilega það sama. Hér er á ferðinni frumvarp sem í ljós hefur komið að byggir á afar hæpnum röksemdafærslum og í raun og veru ekki röksemdafærslum heldur fullyrðingum í greinargerð sem engin rök eru frekar færð fyrir. Því er bara slengt fram að þetta og hitt sé svo og svo gott, samhæfing og samþætting, án þess að færa fyrir því nein rök í hverju það á að vera fólgið. Það hefði náttúrlega ekki veitt af vandaðri rannsóknarvinnu. Þegar svo ber undir ber þingnefndinni að fara betur yfir mál en ella, fara ofan í saumana á því og reyna að heyja saman í einhverjar almennilegar röksemdir ef þær finnast. Meiri hlutinn sem ætlar að leggja til afgreiðslu á málinu ber þá skyldu að fylla í þær eyður sem fylgja málinu af hálfu ráðherrans eða sem stjórnarfrumvarpi ef hann vill vinna vinnu sína vel og reyna þá að sannfæra okkur hin um að málið sé þannig vaxið að fyrir því standi góð efnisleg rök. Tímalínan sem hv. þingmaður rakti bendir til asa sem er í engu samræmi við aðstæður í þessu máli, að í öndverðum nóvembermánuði sé það rifið út úr nefnd á jafn fátæklegum forsendum og raun ber vitni. Það að málið hafi verið lagt fram í fyrra er ekki endilega nein sérstök efnisrök í umfjöllun þingsins á þessu þingi þegar í ljós kemur að málið er mjög umdeilt. Nú man ég ekki nákvæmlega hvar það strandaði í fyrra, en það liggur ljóst fyrir að þetta er ekki einfalt mál sem góð samstaða er um að hljóti afgreiðslu. Menn geta sagt sem svo að ef Alþingi vinnst ekki tími til að ljúka afgreiðslu á óumdeildu máli þá einfaldi það meðferð þess á næsta þingi, en það á ekki við þetta mál. [[Forseti hringir.]] Svo ætla ég í seinni andsvari mínu að koma aðeins inn á það sem ég tel líka vera mikinn ágalla á vinnubrögðum [[Forseti hringir.]]og það er að þessi fundur skuli enn standa og umræðunni fram [[Forseti hringir.]]haldið án þess að bóli á hæstv. utanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég nefndi það áðan að mér finnst menn gleyma móttakanda þeirra verkefna sem Þróunarsamvinnustofnun sinnir. Það er fólk sem við höfum ákveðið að þurfi aðstoðar við. Hvers vegna? Það hefur ekki aðgang að mat, það hefur ekki aðgang að vatni, þar deyja um 25% barna fyrir fimm ára aldur. Þetta er staðan þar sem við og Þróunarsamvinnustofnun erum að vinna við hjálparstarf. Það er við þessar aðstæður sem við leggjum okkar af mörkum og um það hefur ekki verið deilt. Við settum sameiginlega heildarlöggjöf í þinginu um þennan málaflokk árið 2008. Nú ákvað núverandi stjórnarmeirihluti að sprengja þá þverpólitísku samstöðu í loft upp og það með engum smávinnubrögðum, nýjum stjórnmálum, nýjum vinnubrögðum Framsóknarflokksins, nýjum vinnubrögðum Sjálfstæðisflokksins og ekki síst hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur sem hefur talað fyrir nýjum stjórnmálum í mörg ár. Það þarf að fylgja orðum eftir. Hvernig eru þessi nýju vinnubrögð? Þau eru eins og þeim er lýst. Hverjar eru afleiðingar þess að leggja Þróunarsamvinnustofnun niður? Við höfum farið yfir það hér í löngu máli. Það er verið að grauta saman framkvæmd og eftirliti. Það er verið að taka starfsemi sem er gríðarlega sérhæfð og krefst mikillar fagþekkingar og grauta henni inn í aðra starfsemi í ráðuneyti. Hvað mundu menn segja, t.d. hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, ef taka ætti Vegagerðina inn í innanríkisráðuneytið? Það er fullkomlega sambærilegt. [[Gripið fram í.]] Virðulegi forseti. Þetta krefst sérhæfðrar fagþekkingar og það hvernig menn ganga fram í þessu máli sýnir að þeir hafa ekki hundsvit á málaflokknum eða [[Forseti hringir.]]er algerlega sama um hann.
Herra forseti. Ég tel að það eigi líka erindi í þessa umræðu, eins og hv. þingmaður, nefnir hvers eðlis viðfangsefnið sem hér á í hlut er. Þetta er ákaflega viðkvæmur málaflokkur. Það skiptir mjög miklu máli að jafnvel þó að ágreiningur sé til dæmis um hvaða fjármunum menn treysta sér á hverjum tíma til að verja í þetta þá sé umgjörðin um það að öðru leyti traust og reynt sé að varðveita þverpólitíska samstöðu um það hvernig staðið er að málum. Það hefur lengst af verið gert. Ég get sagt að ég hef oft verið hundfúll yfir því hversu dapurlega Ísland hefur staðið að málum í þessum efnum, hversu seint það hefur gengið að ná hlutfallinu af þjóðartekjum upp eftir að við urðum ein af best megandi þjóðum í heiminum. Þrátt fyrir það og þann ágreining tókst þó alltaf síðustu tvo, þrjá áratugina að standa saman um skipulagið og framkvæmdina. Það var meðal annars gert með því að tryggja að í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar sætu alltaf fulltrúar allra flokka. Hugsunin var sú að tengja alla flokka við þetta viðfangsefni. Nú er að sjálfsögðu ágreiningur um hvað núverandi ríkisstjórn leggur að mörkum í þessu efni. Við höfum gagnrýnt það að hún hafi horfið frá áformum um að hækka hlutfallið þrátt fyrir batnandi þjóðarhag, en eftir sem áður skiptir máli að við stöndum þó saman um það hvernig þeim fjármunum sem til skiptanna eru á hverjum tíma er varið. Ég tel líka vera ámælisvert að hæstv. ráðherra skuli ofan í ágreining um metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar í viðfangsefninu sem slíku - ríkisstjórnin stendur ekki einu sinni við sín eigin upphaflegu áform um að mjaka þessu upp á við, það er búið að skera það niður núna í fjárlögum og fjárlagafrumvarpi - bæta við ágreiningi um sjálft grundvallarskipulagið. Ríkisstjórnin er að laska þennan málaflokk. Hún er að spilla þeirri samstöðu sem reynt hefur verið að viðhalda um þetta viðkvæma viðfangsefni. Það er auðvitað ámælisvert.
Virðulegi forseti. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um að verið sé að laska þennan málaflokk. Ég held að þeir sem gera slíkt með því að keyra mál svona áfram í mikilli andstöðu séu að gera það vegna þess að þeim sé alveg sama, þeir líti ekki á þetta sem málaflokk sem skipti einhverju máli. Það er kannski munurinn á okkur og þeim að fólkið sem tekur á móti þessari þróunarhjálp skiptir okkur máli, málið skiptir okkur máli. Virðulegi forseti. Þegar hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kallaði hérna fram í áðan, undir ræðu minni, að það væri ekki sambærilegt að bera saman ef Vegagerðin yrði tekin inn í innanríkisráðuneytið - það sýnir að hv. þingmaður hefur ekki þekkingu á því sem fer fram í Þróunarsamvinnustofnun. Starfið þar er gríðarlega sérhæft eins og það sem er að gerast hjá Vegagerðinni. Þetta er gríðarlega sérhæfð starfsemi og viðkvæm. Það er ekki hægt að grauta saman framkvæmdinni á þessari sérhæfðu starfsemi við eitthvað annað. Þetta er fagsvið sem krefst mikillar sérþekkingar [[Gripið fram í.]]og það að líta svo á að það sé eitthvað minna eða léttvægara en annars konar starfsemi á vegum hins opinbera segir mér allt sem segja þarf um viðhorf framsóknarmanna til þessara mála. [[Gripið fram í.]]Það sem hv. þingmaður er að segja mér og okkur öllum er hversu léttvægt þeir líta á þróunarsamvinnu. Það er það sem mér þykir leitt í þessu máli. Ef menn litu faglega og praktískt á þetta allt saman þá mundu þeir ekki gera þetta vegna þess að Ríkisendurskoðun hefur margítrekað í fyrsta lagi að þetta sé [[Forseti hringir.]]fyrirmyndarstofnun sem stenst alltaf fjárlög og í öðru lagi að framkvæmd og eftirlit eigi ekki að [[Forseti hringir.]]grauta saman eins og verið er að gera.
Herra forseti. Samkvæmt þeim fréttum sem við höfðum af ferðalögum ráðherrans þá eru núna að verða liðnar tvær klukkustundir síðan hæstv. ráðherra lenti í Keflavík og það bólar ekki á honum hér. Hvernig ber að skilja það? Ætlar hæstv. ráðherra sem sagt að hunsa algerlega eindregnar og rökstuddar óskir um að hann mæti til þings, standi fyrir máli sínu og svari spurningum? Nú hefur ráðherrann enga afsökun. Hann er ekki á Ísafirði. Hann er ekki á Sauðárkróki. Hann er kominn til landsins. Hann hefur tekið við embættisskyldum sínum og nema hann sé ófær um það af einhverjum ástæðum að mæta til þings þá á hann að gera það. Nóg er nú samt, herra forseti. Ef það er svoleiðis að ráðherrann kemur ekki þá er bara eitt að gera, það er að fresta umræðunni og gera ráðherranum ljóst að ekki verður hreyft við henni fyrr en hann er mættur í þingsalinn, ekki hreyft við henni. Mér er farið að þykja það alveg nóg, virðulegur forseti, hvernig hæstv. ráðherra hefur hegðað sér í þessu máli. Það er ekki líðandi, þingið má ekki líða það að það sé meðhöndlað með þessum hætti [[Forseti hringir.]]Það varðar sóma okkar allra sem á annað borð viljum þingræði í landinu að láta þetta ekki [[Forseti hringir.]]yfir okkur ganga. Ég mun fara að gera mjög alvarlega athugasemdir við forseta, [[Forseti hringir.]]hver sem það verður á stóli, ef á að halda þessu svona áfram.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni og lýsa undrun á því að ráðherrann sé ekki kominn. Honum getur ekki hafa dvalist svo hraustlega í Fríhöfninni á leiðinni í gegnum flugstöðina að það útskýri fjarveru hans í þingsölum. Ég rakti það áðan að ég er að fara að flytja fyrstu ræðu mína í þessu máli. Það hefur ekkert verið gert með neinar af þeim ábendingum eða athugasemdum sem ég setti fram um málið þegar það var flutt á síðasta þingi í endurflutningi þess nú. Mér finnst lágmark að eiga orðastað um það við hæstv. ráðherra og fá að heyra frá ráðherranum af hverju ekki er búið að gera neitt með þessar athugasemdir. Þar voru færð ítarleg rök fyrir því og vísað í forsögu meðferðar löggjafar um Þróunarsamvinnustofnun, af hverju lagaumbúnaðurinn væri með þeim hætti sem hann er nú. Það er einfaldlega ófært að bjóða okkur upp á það að tala hér í tóm þegar stjórnarmeirihlutinn [[Forseti hringir.]]er annars vegar. Hann verður að eiga rökræðu við minni hlutann á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég óska eftir því að forseti fundi með þingflokksformönnum um vinnulag nefndarinnar í þessu máli. Ég vil fá svör við því frá forseta hvort hann telji eðlilegt að málsmeðferð sé með þeim hætti að umsagnarfresti ljúki, daginn eftir sé boðað að taka eigi málið út, því þó frestað um einn dag og málið tekið fyrir á óhefðbundnum tíma til að rífa það út án umfjöllunar og án þess að gera svo lítið að hlusta á þá nefndarmenn sem óska eftir frekari gestakomu. Þetta er ekki í lagi, virðulegi forseti. Ég vil fá rannsókn og athugun á því hvað býr þarna að baki. Ég vil fá að heyra viðhorf forseta til þessarar málsmeðferðar. Í mínum huga er hún ekki í lagi og í hugum allra okkar þingmanna sem eru í minni hluta er hún ekki í lagi vegna þess að við eigum rétt á því að eðlilega sé fjallað um mál. Það að taka tvo daga í það [[Forseti hringir.]]og á þann hátt sem gert var er óeðlilegt. Ef þetta eru ný stjórnmál sem boðuð eru af hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur þá segi ég nei takk.
Virðulegur forseti. Ég tek undir með hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur. Ég held að það sé rétt að forseti geri hlé á fundinum og kalli saman fund þingflokksformanna því það er mikilvægt að orð forseta Alþingis standist og hægt sé að treysta þeim orðum sem hann setur fram, bæði af forsetastóli og sömuleiðis á fundum með formönnum þingflokka. Það kom fram eins og rætt var fyrr í dag að hæstv. utanríkisráðherra kæmist ekki til umræðunnar fyrr en hann væri kominn til landsins, það væri á milli klukkan fjögur og fimm í dag. Nú er klukkan orðin fimm, hún er að verða hálfsex, og ekkert bólar á hæstv. utanríkisráðherra. Það verður að gera grein fyrir því hvers vegna þetta stenst ekki, hvers vegna þessi orð halda ekki, því menn verða að geta skipulagt störf sín út frá því sem sagt hefur verið á fundum forseta með formönnum þingflokka og því sem forseti hefur greint frá á forsetastóli.
Virðulegur forseti. Þetta er gjörsamlega óþolandi staða sem hér er komin upp. Við stöndum núna frammi fyrir því að það er greinilegt að hæstv. ráðherra hunsar þingið af þvílíkri innlifun, liggur mér við að segja, að eftir því verður tekið um árabil. Það byrjar á því að hann tekur fram yfir þingstörf, sem hann er kjörinn til, að flandra um sveitir til að tala við framsóknarmenn. Síðan er hann í embættiserindum erlendis. Hvenær kemur að því að hann sinni Alþingi? Eru orð forseta þingsins einskis virði? Forseti þingsins segir hér við okkur að ráðherrann muni koma hér til samtals við okkur um þetta mál - og hvað gerist? Hann kemur ekki. Ég er farin að hallast því, virðulegi forseti, að það sé komið að því að halda þurfi fund í forsætisnefnd, og við þurfum að fara að ræða hér samskipti ráðherra [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar við Alþingi Íslendinga. [[Forseti hringir.]]Þetta er orðið miklu alvarlegra mál en að þetta snúist bara um Þróunarsamvinnustofnun og þennan tiltekna ráðherra.
Herra forseti. Þetta er auðvitað orðin mikil vanvirðing við þingið, þ.e. hvernig hæstv. utanríkisráðherra kemur fram við það. Segjast verður eins og er að maður trúði því hjá hæstv. forseta að utanríkisráðherra mundi skila sér hingað eftir að hann kæmi frá útlöndum. Hann er auðvitað mikið þar í nafni embættis síns og er svo að flandra eitthvað um kjördæmið þess á milli til að hitta sína framsóknarmenn. En hvað veldur því að hann er ekki enn þá kominn? Ég ætlaði að reyna að vera jákvæð og hugsaði: Kannski hefur sprungið á ráðherrabílnum, kannski gæti það verið skýringin og við gætum sýnt því einhvern skilning. En þau skilaboð hafa ekki komið. Hvað er að gerast? Ég vil segja enn og aftur, við þingmenn getum ekki liðið svona vanvirðingu lengur [[Forseti hringir.]]við þingið. Ég tel að hæstv. forsætisnefnd [[Forseti hringir.]]eigi að koma saman, og það verður að veita hæstv. ráðherra tiltal um þetta mál. Þetta er grafalvarlegt.
Herra forseti. Mér finnst eiginlega hálfpínlegt að við séum að ræða fjarveru ráðherra. Það lá fyrir við upphaf þessarar umræðu að hann ætti að vera í húsi og hann er hér ekki. Mér finnst mjög pínlegt af hálfu hæstv. forseta að láta þessa umræðu halda áfram. Nær væri að gera hlé á þingfundi og fara yfir það síðar meir, eins og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir sagði áðan, hvernig nákvæmlega samskiptum framkvæmdarvaldsins er háttað við löggjafarvaldið. Það er með öllu óviðunandi að þingmenn séu settir í þá stöðu að eiga að ljúka aðalumræðu um málið án þess að hæstv. ráðherra sé á staðnum. Það er líka algjörlega óviðunandi að einhverjar áætlanir sem gerðar hafa verið standist ekki. Það er eiginlega algjörlega óviðunandi, herra forseti, að verið sé að ræða málið á þennan hátt í þingsal. Það mun ekki verða til þess að auka virðingu þingsins. Ég ítreka [[Forseti hringir.]]tillögu mína frá því fyrr í dag, herra forseti, um að það sé gert hlé þar til liggur [[Forseti hringir.]]fyrir að ráðherra sé í salnum. Þá er hægt að eiga almennilegan orðastað við hæstv. ráðherra.
Virðulegi forseti. Ég verð að fá að spyrja hvort það ríki stjórnarfarsleg kreppa milli Alþingis og ráðherra og ráðuneyta. Til hvers erum við hérna eiginlega ef við getum ekki einu sinni fengið þær upplýsingar sem ráðherra ber samkvæmt góðum venjum að veita okkur þegar við biðjum um þær? Ég spurði hæstv. utanríkisráðherra þó nokkurra spurninga þegar þetta mál var tekið fyrst á dagskrá og hann svaraði þeim ekki. Ég veit að samkvæmt bestu venjum, þótt það sé ekki búið að leiða það í lög, ber ráðherra að veita okkur þær upplýsingar sem þingið krefst og akkúrat núna gerir hann það ekki. Hann er ekki hérna. Hann svarar ekki fyrir mál sitt. Menn hans svara ekki fyrir mál sitt. Ég verð að spyrja hæstv. forseta hvort hann telji ekki ráðherra vera beinlínis að brjóta lög um ráðherraábyrgð fyrst hann er ekki hérna til þess að svara fyrir mál sitt?
Virðulegi forseti. Svo falla nú öll tré skógarins til jarðar þegar ég kem upp í liðnum um fundarstjórn forseta. Ég hef ekki gert það fyrr á tveggja og hálfs árs þingsetu [[Gripið fram í.]]en ég neyðist nú til þess vegna þess að það kom fram í ræðu hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur að málið hefði fengið einhverja sérstaka meðferð í utanríkismálanefnd. Svo er alls ekki. Það var umsagnarfrestur. Allir þeir sem veittu umsögn um málið komu fyrir nefndina. Þeir sem var óskað eftir að yrðu kallaðir til komu fyrir nefndina og ég tel að málsmeðferðin hafi verið ósköp eðlileg og það var engum þvingunum beitt. Við skulum því ekki vera að bera það á nefndarformann eða meiri hluta nefndarinnar að hérna hafi einhverjum þvingunum verið beitt. Ég ber af nefndinni sakir í þeim efnum, af meiri hlutanum. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Það er óþægilegt ofan á annað að menn skuli svo koma hér upp í ræðustól og þræta fyrir staðreyndir. Á þessu þingi, 145. löggjafarþingi, hefur ekki verið farið yfir umsagnir þessa máls og það ekki heldur þótt hv. formaður utanríkismálanefndar sé nýr í nefndinni og hafi komið algjörlega nýr að málinu á 145. þingi sem hófst í haust. Það hefur ekki verið fjallað um málið, þ.e. umsagnir í málinu, á þessu þingi. Það er það sem verið er að gagnrýna hér. En ég tek undir það, virðulegi forseti að þessi fjarvera ráðherrans er orðin svo mikil vanvirðing við þennan vettvang, Alþingi Íslendinga, sem er samræðuvettvangur, að það verður ekki undan því vikist [[Forseti hringir.]]að forsætisnefnd komi saman og fari yfir það hvaða verklag skuli viðhaft þegar tugir þingmanna [[Forseti hringir.]]kalla eftir viðveru ráðherra að gefnu tilefni.
Herra forseti. Þetta er ekki bara einhver einstök tilfallandi fjarvera hæstv. ráðherra lengur. Þetta er orðið að prinsippmáli. Þetta er orðið að grundvallarspurningu um það hvort Alþingi ætli að láta bjóða sér dag eftir dag og viku eftir viku að ráðherra hunsi það með þessum hætti. Sómi Alþingis liggur við. Við þingmenn eigum að standa saman á slíkum stundum óháð stjórn og stjórnarandstöðu. Einhver verður að taka upp hanskann fyrir hlut þingsins í þessum efnum þegar svona er komið. Það er algerlega ólíðandi að halda þessari umræðu áfram fyrr en utanríkisráðherra er mættur í salinn. Þetta er kjörið tækifæri og brýnt tækifæri að nota til að kenna ráðherrunum mannasiði ef þeir kunna þá ekki. Það á að slíta þessum fundi og segja ráðherra að ekki verði hreyft við þessu máli fyrr en ráðherra er mættur í salinn, fyrir nú utan það að hann á auðvitað að sinna þingskyldum sínum eins og allir eiga að gera nema þeir hafi lögmæt forföll. Ráðherrum hafa áður verið kenndir mannasiðir við svona aðstæður. Eitt vorið fékk ónefndur ráðherra ekkert mála sinna [[Forseti hringir.]]afgreitt vegna þess að hann hafði sýnt Alþingi yfirgang og virðingarleysi. Ég ætla að sjálfsögðu ekki að nafngreina hann. En þessa sögu kann ég mjög vel, herra forseti. Þá stóð Alþingi í lappirnar. Þá stóðu menn saman [[Forseti hringir.]]þvert á víglínur stjórnar og stjórnarandstöðu og siðuðu viðkomandi ráðherra til.
Virðulegi forseti. Hér kemur hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason upp og segir að allt hafi verið eðlilegt. Málið hafi farið í gegnum nefndina með fullkomlega eðlilegum hætti, engar þvinganir og ekkert offors hafi átt sér stað. Eigum við ekki að lesa saman fundargerðina frá 15. október síðastliðnum, daginn eftir að umsagnarfresti um málið lauk? Þar segir, með leyfi forseta: „Óttarr Proppé, Steinunn Þóra Árnadóttir og Össur Skarphéðinsson lögðu fram skriflega beiðni, með vísan til 15. gr. þingskapa, um að boðaður yrði nýr fundur um málið og tilgreindir gestir yrðu kallaðir til. Formaður varð við beiðninni og boðaði jafnframt að málið yrði afgreitt úr nefnd á þeim fundi.“ Þetta voru vinnubrögðin, virðulegi forseti, bókað og skjalfest í fundargerðum Alþingis. Eru þetta vinnubrögðin sem við viljum tileinka okkur, að daginn eftir að mál komi úr umsögn þá séu þau rifin úr nefnd eða boðað að svo [[Forseti hringir.]]verði gert? Það er náttúrlega óttalegt vesen að þurfa að hlusta á einhverja leiðindagesti, fólk sem gæti haft einhverja faglega þekkingu á málum, [[Forseti hringir.]]en við það verða menn að una séu þeir þingmenn á hv. Alþingi.
Hæstv. forseti. Nú gerðist það óvænta að hér kom einn þingmaður Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, nefndarmaður í utanríkismálanefnd, undir liðnum um fundarstjórn forseta og tók til máls. Nú hefur þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem hafa tekið þátt í þessari umræðu fjölgað um 100%, hv. formaður nefndarinnar í tíu mínútur að lesa nefndarálitið og hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason í eina mínútu um fundarstjórn forseta að lýsa því hvernig þetta var í nefndinni. Virðulegi forseti. Ég ætla að endurtaka það og þakka hv. þingmanni að hlusta á mál mitt. Þetta eru fullkomlega óeðlileg vinnubrögð í nefndinni og ungur og óreyndur þingmaður sem kominn er hér til starfa og ætlar að starfa hérna á næstu árum á ekki að láta bjóða sér slík vinnubrögð. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þetta er hneisa.
Þingmaðurinn fer rangt með.
Þetta er skandall. Ég skora á hv. þingmann að koma hingað og lýsa því betur hvernig þetta átti sér stað í nefndinni og hugsa um þessa tvo daga, 15. október og 16. október [[Forseti hringir.]]hvernig þetta var rifið út. Hins vegar verður að segja hv. þingmanni það til hróss að hann hefur fyrirvara á málinu og er einn af fáum sem þorir að láta [[Forseti hringir.]]skoðanir sínar í ljós á þessu [[Forseti hringir.]]vonda máli sem á að keyra í gegn af fjarverandi ráðherra.
Virðulegi forseti. Ákvæði þingskapa um að þingmál renni út við þinglausnir og að leggja þurfi þau fram að nýju er til þess að þau séu betur unnin. Það er góðra ráðherra siður að taka við endurframlagningu máls tillit til þess sem fór fram í umræðum á fyrra þingi, reyna í greinargerð til dæmis að svara þeim athugasemdum sem komið hafa fram í umræðum og í álitum minni hluta, fara yfir þær athugasemdir lið fyrir lið og gæta þess að þeim sé svarað og vikið að þeim í greinargerðinni. Það er hvergi gert. Engin tilraun er gerð til þess í greinargerðinni að mæta eða svara þeim athugasemdum sem komu fram við umræður og meðferð málsins í þinginu á síðasta þingi. Og ekki heldur í meirihlutaálitinu, enda var fljótaskriftin á því náttúrlega slík að ekki gafst tími til að víkja þar að nokkrum sköpuðum hlut. Það er þessi [[Forseti hringir.]]vanvirðing gagnvart þinginu og þingræðinu og réttum framgangi mála í þinginu sem er ólíðandi og óásættanleg. Það hlýtur [[Forseti hringir.]]að verða að krefjast þess að ráðherra sem hefur ekki lögmæt forföll í [[Forseti hringir.]]dag, hann er ekki með skráða fjarvist í dag, komi hingað til þings.
Herra forseti. Ég tel að hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason eigi nú að koma hér í ræðustól og gangast við því að eitthvað hefur minnið skjöplast honum þegar hann var að rekja atburðarásina áðan. Það er búið að lesa hér upp úr fundargerðum utanríkismálanefndar, þar liggur þetta alveg skýrt fyrir. Við þurftum að beita sérstöku skjóli 2. mgr. 15. gr. þingskapalaga til þess að fá hluta af þeim gestum sem við vildum fá til fundar við nefndina, svo það liggi algjörlega ljóst fyrir. Rétt að rifja það upp líka fyrir hv. þingmanni sem hugsanlega var ekki staddur á þessum fundi að við buðum til samkomulags að það yrðu tveir fundir og málinu lokið í sátt. Því var hafnað. Við buðum þá að yrði einn fundur bak helgi, því var líka hafnað, bara svo það liggi alveg ljóst fyrir. Þetta skiptir kannski ekki meginmáli. Í dag skiptir það meginmáli að í umsögnum komu fram staðhæfingar um að rangt væri farið með í greinargerð og við þurfum að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um það. Væri ekki hægt að leysa þessa deilu einfaldlega með því að fresta fundi þangað til hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]kemur? Hugsanlega er hann vant við látinn. Hugsanlega er hann þreyttur eftir ferðalög sín. Það er [[Forseti hringir.]]skiljanlegt að hann vilji halla sínu höfði heima áður en hann kemur til þings. En er þá ekki rétt [[Forseti hringir.]]að fresta þessari umræðu þangað til hann er úthvíldur?
Herra forseti. Ég vil taka undir orð síðasta ræðumanns sem ég geri nú ekki oft en geri það stundum og mun gera það hér eftir. Mér finnst hæstv. forseti skulda þinginu skýringar. Við lifum á tækniöld og það er hægt að eiga samskipti við ráðherra bæði með SMS og með því að hringja í hann og hafa uppi á honum. Hæstv. ráðherra virðist ekki sjá ástæðu til að gera grein fyrir því af hverju honum seinkar svona mikið. Mér finnst það líka vera svo mikil lítilsvirðing gagnvart okkur þingmönnum að ráðherra reyni ekki að minnsta kosti að finna sér einhverja afsökun fyrir því að geta ekki komið. Þá er spurning hvort við mundum taka það til greina eða ekki, það er annað mál. En að sýna okkur þá algeru lítilsvirðingu í þessari mikilvægu umræðu að koma ekki til þings og taka umræðuna við þingmenn [[Forseti hringir.]]er til háborinnar skammar. Ég vil að lokum draga orð mín til baka varðandi það að ég taki ekki undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni nema mjög sjaldan, ég geri það mjög oft, bara í hjarta mínu.
Hæstv. forseti. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmenn Þorstein Sæmundsson eða Vilhjálm Bjarnason eða hv. þm. og formann nefndarinnar, er: Hvað sagði ASÍ sem er umsagnaraðili um málið og sendi mjög góða umsögn um málið og lætur sig þetta varða eins og ýmislegt annað meðal okkar minnstu bræðra og systra? Hvað sögðu fulltrúar ASÍ um málið á fundinum? Getur hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, af því að hann tekur oft þátt í umræðunni um fundarstjórn forseta, þessar mínútur sem okkur er skaffað, liðkað til við þingstörfin með því að koma hér á eftir mér og segja okkur þingmönnum frá hvað Alþýðusamband Íslands sagði á fundinum? Virðulegi forseti. Ég skal stytta það að hv. þingmaður komi hér í ræðustól vegna þess að fulltrúar ASÍ fengu ekki að koma á fundinn og voru aldrei kallaðir fyrir. Hér hefur hv. þm. Össur Skarphéðinsson, meðlimur í utanríkismálanefnd, lýst því hvernig þeir vildu koma [[Forseti hringir.]]til móts við meiri hlutann með tvo fundi og fundi eftir helgi, fyrir utan þann skandal sem það er að hafa [[Forseti hringir.]]haldið þennan fund á umræddum föstudegi þegar [[Forseti hringir.]]stóra ráðstefnan var í Hörpu um loftslagsmál og fleira, sem er okkur mikill sómi. Að halda [[Forseti hringir.]]fund utanríkismálanefndar á sama tíma er auðvitað hneyksli.
Herra forseti. Allir gera mistök og ég tel að hv. þingmaður, formaður utanríkismálanefndar, hafi gert mistök, en menn læra af þeim. Ég tel þó að þau hafi ekki verið jafn slæm og mistök hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttir þegar hún stýrði fundi í fjarveru hennar daginn eftir þar sem ljóst var að átti að láta kné fylgja kviði. En bara til þess að rifja upp staðreyndir máls fyrir hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni þá var það samt þannig að á þeim fundi sem haldinn var í lok umsagnarfrests lýsti formaður utanríkismálanefndar því yfir í heyranda hljóði að áform hennar væru að taka málið út á þeim hinum sama fundi. Það átti sem sagt að leyfa einn fund til umræðu. Það var ekki fyrr en þingmenn stjórnarandstöðunnar í krafti þingskapalaga gátu bent á að þeir hefðu rétt til þess að kalla menn til fundar ef fram kæmi skrifleg beiðni, sem það fékkst. En á næsta fundi var síðan talið að þar hefði verið um einhvern sérstakan [[Forseti hringir.]]refjahátt að ræða og fláttskap af okkar hálfu. Að sjálfsögðu ekki. Við höfðum þetta skjól, nýttum það. [[Forseti hringir.]]Við hefðum hugsanlega getað farið sömu leið til þess að krefjast þess að fá alla þá sem við vildum, en við freistuðum samkomulags. Þetta [[Forseti hringir.]]er þó ekki aðalmálið í dag, heldur það að við þurfum að eiga orðastað við hæstv. ráðherra um tiltekin mál.
Virðulegur forseti. Ég vil lýsa undrun minni á því að þingfundi sé fram haldið þegar það sem boðað var um dagskrá fundarins af forseta Alþingis, þ.e. að hæstv. utanríkisráðherra kæmi til fundarins milli klukkan fjögur og fimm, hefur ekki gengið eftir. Þá hlýtur að vera eðlilegt að gert sé hlé á fundinum og kallaður saman fundur formanna þingflokka og það skýrt hvernig á þessu stendur og gerðar aðrar áætlanir um framhald málanna. Það er svo ekki til að auðvelda þessa stöðu hversu illa var að málinu staðið í utanríkismálanefnd og kannski rétt að spyrja hv. þm. Þorstein Sæmundsson vegna þess að ég veit að hann er hér við umræðuna, hvort hann sjái það ekki, a.m.k. í baksýnisspeglinum, sem fulltrúi í forsætisnefnd Alþingis að það með hvaða hætti hann og stjórnarmeirihlutinn stóðu að afgreiðslu málsins í utanríkismálanefnd hefur ekki bara spillt fyrir málinu heldur líka spillt mjög fyrir störfum þingsins á þessu hausti.
Forseti. Nú er klukkan að verða sex. Fyrsti forseti þingsins gerði ráð fyrir að hæstv. utanríkisráðherra yrði við umræðuna. Það bólar ekkert á ráðherranum. Ég vil segja það að ég tel að staða málsins sé orðin það alvarleg að þessi framkoma hæstv. ráðherra Gunnars Braga Sveinssonar spilli fyrir öllum samskiptum við ríkisstjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar. Þá er ég að tala um samskipti við hvern einasta ráðherra þeirrar ríkisstjórnar. Það er ekki svo að hér séum við að ræða eitt tiltekið þingmál og einn tiltekinn ráðherra, eins og um það geti verið fjallað einangrað, þegar framkoman er svo lítilsvirðandi við Alþingi sem hér er og greinilegt að hvorki forsætisráðherra né forseti þingsins hafa nokkur tök á að færa það í sómasamlegan farveg.
Virðulegi forseti. Ég vil fara hér nokkrum orðum um þetta frumvarp sem hér er til 2. umr. Satt að segja er erfitt að ákveða hvar maður ætlar að byrja í umræðunni. Ég vil þó kannski byrja með því að segja að það hefur orðið mikill misbrestur á því á þessu kjörtímabili að einhverjar almennar verklagsreglur séu um það í þinginu með hvaða hætti ráðherrar mæta til efnislegrar umræðu í þinginu. Þetta hefur gerst aftur og aftur í ágreiningsmálum í þinginu. Á síðasta kjörtímabili var sú meginregla höfð í heiðri og ég held á kjörtímabilinu þar á undan líka, og nú er ég bara að rekja þann tíma sem ég hef setið á Alþingi, að ráðherrar voru undantekningarlaust við umræðu væri þess óskað. Alltaf við 1. umr. að sjálfsögðu enda bera þeir ábyrgð á málinu, eru flutningsmenn þess, en líka við 2. og 3. umr. sé þess óskað. Hér hafa ráðherrar setið í ágreiningsmálum daga og nætur langar og undir umræðum og átt orðastað við þá sem hafa viljað ræða mál, oft óskaplega lengi. Talandi af eigin reynslu, oft sem ráðherra upplifði maður nú að manni þótti þetta ekkert allt of innihaldsríkar umræður. En það er grundvallarskylda ráðherra að fylgja málum úr hlaði og verja þau mál sem hann leggur fyrir þingið. Það er ekki gert hér núna og ég held að forsætisnefnd verði að taka þetta upp og marka einhverjar meginlínur í þessu efni og hvenær mál eru einfaldlega tekin af dagskrá eða umræðu lokið um mál ef ráðherra treystir sér ekki til að sitja við hana. Ég man að þáverandi hæstv. forseti, Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir, hafði um það stór orð við ráðherra á þeim tíma að ef þeir treystu sér ekki til að sitja undir málum þá mundi hún taka þau af dagskrá vegna þess að hún sæi engan tilgang í að halda málum áfram í umræðu ef ráðherrar væru ekki tilbúnir að sitja fyrir svörum og verja mál sín. Í ræðu sem ég flutti um þetta mál á síðasta þingi rakti ég fjölmörg áhyggjuefni vegna þessara breytinga. Ég rakti þau hafandi verið varaformaður utanríkismálanefndar þegar lögin voru sett 2008 sem og þegar breytingar voru gerðar á lögunum 2012. Ég hef því komið í tveimur stjórnarmeirihlutum að öllu leyti að löggjafarvinnunni sem nú stendur til að breyta. Mér finnst það mjög umhugsunarvert varðandi öll þau efnisatriði sem ég rakti í ræðu minni á síðasta þingi að þess sér ekki nokkurn stað, hvorki í greinargerð með frumvarpinu né í meirihlutaálitinu sem fylgir málinu nú, að tekið sé tilliti til þessara athugasemda eða reynt að svara þeim með nokkrum hætti. Ég ætla þess vegna að rifja upp þessi atriði, minna á þau. Í fyrsta lagi minnti ég á að þegar lögin voru sett 2008 um alþjóðlega þróunarsamvinnu var verið að skapa almennan ramma um hina pólitísku stefnumörkun og rökin voru þau að þetta væri vaxandi málaflokkur og verið væri að fara með gríðarlegt fé og pólitíska stefnumörkunin yrði að vera skýr bæði þannig að ráðherra markaði stefnu og að þingið kæmi að stefnumörkuninni. Við verjum núna um 5 milljörðum til þróunaraðstoðar og þykir mörgum ekki nóg. Það verður að vera tryggt að Alþingi komi að stefnumörkuninni með skýrum hætti. Í frumvarpinu er verið að veikja það. Það er verið að breyta þingkjörinni aðkomu að stjórn stofnunarinnar á þann veg að nú eiga fimm þingmenn að sitja í þróunarsamvinnunefnd. Hvaða fimm? Það eru sex þingflokkar á Alþingi. Á að kjósa hlutfallskosningu? Þrír/tveir? Hvernig á að velja þessa fimm? Er það þá þannig að einhverjir þingflokkar eiga ekki að fá að koma að ákvörðunum um stefnumörkun í þróunarsamvinnu? Af hverju? Er ekki markmið að byggja upp þverpólitíska samstöðu? Ég held að ég verði að rifja upp, vegna þess hvernig stjórnarmeirihlutinn heldur á þessu máli, hvernig við héldum á því 2008 og 2012 í tveimur ólíkum stjórnarmeirihlutum. Í bæði skiptin var leitað víðtækrar þverpólitískrar samstöðu um lagabreytingar. Ég var varaformaður utanríkismálanefndar 2008 þegar hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, var formaður nefndarinnar. Við sömdum við stjórnarandstöðuna og forystumenn hennar um breytingar á málinu sem gerði það að verkum að stjórnarandstaðan var tilbúin að koma að málinu. Ég átti langa fundi með nefndarmanni Framsóknarflokksins á þeim tíma og nefndarmanni Vinstri grænna og við náðum sameiginlegri niðurstöðu vegna þess að við töldum mjög mikilvægt að allir flokkar ættu aðkomu að stjórn stofnunarinnar og allir ættu hlutdeild í þeirri stefnumörkun sem gerð væri um áherslur í þróunarsamvinnu. Það er ótrúlega sérkennilegt að sjá þennan flokkspólitíska flumbrugang sem á sér stað núna, algjörlega að nauðsynjalausu og án þess að nokkur rök séu fyrir því færð. Ég rakti líka í fyrra þá þversögn að hér væri verið að fella sjálfstæða stofnun undir ráðuneyti. Það er sérstaklega þversagnarkennt þar sem um er að ræða stofnun á mjög sérstæðu fagsviði og ríkisstjórnin er mér vitanlega ekki búin að marka einhverja almenna stefnu um að leggja niður sjálfstæðar fagstofnanir. Þvert á móti. Eitt af fáum frumvörpum ríkisstjórnarinnar - og nú gengur hæstv. ráðherra í salinn og sérstök ástæða að fagna hinum langþráða týnda sauði sem hér er kominn. Af hálfu ríkisstjórnarinnar var á síðasta þingi lagt fram frumvarp sem var samþykkt um nýja Menntamálastofnun þar sem tiltekin stefnumörkunarverkefni úr ráðuneytinu voru flutt til sjálfstæðrar stofnunar. En hér er á sama tíma verið að flytja sjálfstæða stofnun inn í ráðuneytið. Annaðhvort vilja menn að stefnumörkun sé í ráðuneyti eða framkvæmd en það er alveg ótrúlega skringilegt að í einu ráðuneyti sé verið að flytja framkvæmdaratriði og jafnvel stefnumarkandi atriði út úr ráðuneyti en í hinu ráðuneytinu sé verið að flytja framkvæmdaratriði inn í ráðuneytið. Maður hlýtur að spyrja sig hvar þetta á að enda. Ætlar hæstv. fjármálaráðherra að taka yfir hlutverk skattstjóranna og flytja það bara inn í ráðuneytið? Hér var áðan nefnt hvernig Vegagerðin gæti þá orðið hluti af innanríkisráðuneytinu og svo mætti lengi telja. Í frammíkalli spurði hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson hvort það væri afstaða okkar sem settum spurningarmerki við þessa þróun að það væri engin fagmennska í utanríkisráðuneytinu. Langt í frá. Utanríkisráðuneytið vinnur mjög faglega en það sem Þróunarsamvinnustofnun gerir er sérstök afmörkuð starfsemi sem yrði einn þáttur starfsemi í utanríkisþjónustu almennt. Þau ríki sem hafa farið þá leið að fella þróunarsamvinnuna inn í ráðuneyti eru mun stærri ríki en við, hafa burði til þess að hafa miklu meiri sérhæfingu starfsmanna sem geta helgað sig alfarið þróunarsamvinnu og sinnt henni meira og minna alla starfsævina. Það hefur íslenska utanríkisþjónustan vegna smæðar ekki færi á að gera og þar fara starfsmenn almennt mjög milli málaflokka. Það getur verið kostur en hefur auðvitað ókosti í för með sér. En þegar um er að ræða flókinn og sérhæfðan málaflokk eins og þróunarsamvinnu þá kallar það auðvitað fram spurningar um hvort rétt sé að fella hann inn í flutningsskyldukerfi utanríkisþjónustunnar. Þessi atriði eru ekkert rædd, hvorki í greinargerðinni né í áliti meiri hlutans. Það er ekkert vikið að þessari hættu og gagnrýninni sem sett hefur verið fram að þessu leyti. Í athugasemdunum sem ég setti fram í fyrra velti ég því líka upp með hvaða hætti menn ætluðu að koma starfsmannafyrirkomulagi Þróunarsamvinnustofnunar fyrir innan ramma laganna um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í lögin um alþjóðlega þróunarsamvinnu og Þróunarsamvinnustofnun á sínum tíma voru sett sérákvæði vegna þess að það kom fram þegar við stóðum að lagabreytingunum 2008 að ekki væri heppilegt fyrir stofnunina að vera mjög bundin með allt starfslið heldur þyrfti hún að geta ráðið starfslið til afmarkaðs tíma í senn sem sinnti sérstökum verkefnum. Það er ekki einfalt að sjá með hvaða hætti sá sveigjanleiki eigi að vera fyrir hendi innan regluverksins um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og spurning hvort jafn einfalt verði að ráða starfsfólk til afmarkaðra verkefna í einu landi til fimm ára í senn án nokkurra frekari réttinda ef um er að ræða að starfsfólkið sé í sjálfu sér að fara að vinna í ráðuneyti en ekki fyrir stofnun sem sérreglur gilda um. Ég bað um umfjöllun um þetta. Það er enga umfjöllun um þetta að finna neins staðar. Það hefur ekki verið tekið tillit til sjónarmiða að þessu leyti á nokkurn hátt. Ég rakti áðan fækkunina á þingkjörnum fulltrúum og það er mjög sérstakt að lagt sé fram frumvarp sem felur í sér að í reynd er verið að svipta fulltrúa sumra þingflokka aðkomu að stefnumörkun um málaflokk sem almenn samstaða hefur verið um að ætti að ríkja þverpólitísk samstaða um og samvinna. Eitt af því sem þróunarsamvinnunefnd OECD lagði áherslu á aftur og aftur þegar við ræddum við hana á árinu 2012 sem og í úttektum er mikilvægi þinglegs eftirlits. Kerfið var, áður en lögin voru sett 2008, í reynd þannig að sama þingkjörna stjórnin sá um yfirstjórn og eftirlit. Við töldum mikilvægt að aðskilja þessa þætti og hluti af hugmyndafræðinni að baki löggjafarbreytingunum 2008 og 2012 var að þingið kæmi að stefnumörkuninni með ráðherranum og legði áherslurnar en svo væri líka þingkjörið eftirlit með fjárreiðunum. Það er mjög sérkennilegt að sjá hversu eftirlitsþáttur þessa frumvarps er vanbúinn. Hann var líka vanbúinn í fyrra. Ég vakti á því athygli þá að í 8. gr. frumvarpsins segir: „Framkvæmd stefnu stjórnvalda um alþjóðlega þróunarsamvinnu, samanber 5. gr., skal háð reglulegu eftirliti og úttektum óháðra aðila.“ Punktur. Í greinargerð segir: „Greinin þarfnast ekki skýringa.“ Punktur. Bíddu, hvar er eftirlitið? Hver á að sinna eftirliti með útgjöldum úr ríkissjóði upp á 5 milljarða á ári? Óháðir aðilar. Greinin þarfnast ekki skýringa. Þarna er verið að ráðstafa ótrúlegum fjármunum og ekki er búin til nein umgjörð um eftirlit með því hvernig þeim er ráðstafað. Ráðgjöf DAC, þróunarsamvinnunefndar OECD, hefur verið á þann veg að þingið þurfi að axla þessa ábyrgð. Fjárlaganefnd gæti gert þetta, utanríkismálanefnd gæti gert þetta eða einhver sérstök þingmannanefnd gæti gert þetta. En þingið á auðvitað að hafa eftirlit með þessum fjárreiðum og ráðstöfun þeirra eins og öllum öðrum ríkisfjármunum. Hér leggur utanríkisráðherra fram í frumvarpi tillögu sem felur í sér að þessi útgjaldafreki málaflokkur, framkvæmd á hans sviði, verði færður inn í ráðuneytið, sé ekki í sjálfstæðri stofnun sem lúti sérstöku eftirliti heldur verði færður inn í ráðuneytið en samt á ráðstöfun hans á fjármununum ekki að lúta neinu lögskilgreindu eftirliti. Það má gagnálykta út frá þessu ákvæði að um þessa framkvæmd eigi ekki að gilda hefðbundið löggjafarumhverfi þar sem Ríkisendurskoðun er falið að fylgjast með fjárreiðunum. Þó að Ríkisendurskoðun hafi eftirlit með útgjöldum utanríkisráðuneytisins almennt séð þá á bara einhver óháður aðili að sinna eftirlitinu með þessum gríðarlegu útgjöldum. Ég gerði athugasemd við þetta í fyrra. Ekki orð um það í greinargerð með hvaða hætti hægt væri að útfæra þessa eftirlitsþætti. Ekki orð í hinu hraðsoðna meirihlutaáliti utanríkismálanefndar. Mér finnst það svolítið sérkennilegt í ljósi umræðunnar sem var í utanríkismálanefnd á árinu 2012 með þróunarsamvinnunefnd OECD að menn láti sér detta í hug að gera löggjafarbreytingar sem taka þingið algjörlega út úr eftirliti með ráðstöfun fjármunanna, fella ráðstöfunina undir ráðuneyti en láta það eftirlitsumhverfi sem ræður að öðru leyti ráðstöfun fjármuna ráðuneytisins ekki gilda um ráðstöfun þessara fjármuna. Mér finnst satt að segja stóralvarlegt að frumvarpið sé lagt fram með þessum hætti. Ég hefði talið eðlilegt að við endurframlagningu málsins hefði verið tekið tillit til athugasemda að þessu leyti og farið yfir ólíka kosti í eftirlitinu. Ég mundi telja eðlilegt að tryggt væri að þingið kæmi að eftirliti með framkvæmdinni og það væri skrifað inn í lögin því að það er einfaldlega þannig að þingið á að hafa eftirlit með ráðstöfun þessara fjármuna eins og allra annarra. Það er beinlínis stefna þróunarsamvinnunefndar OECD. Það er stórskrýtið að slík ákvæði skuli með skipulögðum hætti vera hreinsuð út úr löggjöfinni. Ég rakti það í máli mínu á síðasta þingi þegar frumvarpið var þá til umræðu að það eru rök fyrir því að fella þróunarsamvinnu inn í ráðuneyti. Það eru rök með og á móti að hafa þróunarsamvinnu í sjálfstæðri stofnun. Sum nágrannaríki okkar hafa farið þá leið að fella þróunarsamvinnu inn í ráðuneyti. En það skiptir máli með hvaða hætti það er gert, að lagaumbúnaðurinn sé réttur og eftirlit með ráðstöfun fjármunanna sé rétt. Það geta líka önnur sjónarmið átt við hér en í öðrum löndum einfaldlega út frá mannfæð í utanríkisþjónustunni almennt séð og því að sérhæfð stofnun henti betur til að vinna svona verkefni í ekki stærra landi en Ísland er. Vandinn við frumvarpið er að menn treysta sér ekki í rökræðuna. Í frumvarpinu er ekkert farið í þessa rökræðu. Ég hefði haldið, miðað við örlög málsins á síðasta þingi, miðað við að það dagaði uppi í býsna miklum átökum, að það hefði alveg verið ferðarinnar virði í ráðuneytinu að taka snúning á frumvarpinu og leita leiða, breyta greinargerðinni og einstökum ákvæðum beinlínis til þess að mæta þessum athugasemdum. Athugasemdir mínar eru settar fram af góðum hug. Þær byggja á efnislegri vinnu að málefnum þróunarsamvinnu allt frá því að lögin voru sett 2008. Þau byggja á öllum bestu ráðleggingum sem við höfum fengið. Mér finnst skrýtið að ráðuneytið virði mann ekki viðlits eða meiri hluti þingnefndarinnar virði mann ekki viðlits þegar sett eru fram af góðum hug efnisleg sjónarmið um hluti sem þarf að huga betur að og engin tilraun sé gerð við endurframlagningu málsins til að svara efnislegri gagnrýni af þessum toga þegar það er lagt fram á nýjan leik. Ég vil segja að síðustu að mér þykja þær fréttir sem maður er að heyra núna í umræðu um málið af meðferð þess og vinnu við það í utanríkismálanefnd ekki til fyrirmyndar. Ég hef ekkert verið rosalega lengi á þingi en frá 2007 engu að síður. Ég hef starfað í stjórnarmeirihlutum með flestum flokkum hér í þinginu. Eða ekki flestum, ég hef ekki verið í meiri hluta með Framsóknarflokknum, það er rétt. En ég man aldrei eftir því að formenn nefnda synji efnislegri umræðu um mál eða gestakomum. Þvert á móti hefur það verið aðal nefndarformanna úr öllum flokkum sem ég hef orðið vitni að að leggja sig fram um það að mæta öllum sjónarmiðum um gestakomur í þinglegri meðferð. Mér finnst enginn bragur á því að búa til einhverja skemmri skírn við afgreiðslu á mikilvægu máli eins og þessu með því að neita um gestakomur til þess eins að skapa úlfúð og ágreining.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Þar kom afar margt athyglisvert fram. Mér og fleirum hefur þótt sem þessi gjörningur mundi leiða til vondrar stjórnsýslu yfir höfuð. Rannsóknarnefnd Alþingis, sem sett var á fót eftir hrunið, gaf út skýrslur um betri vinnubrögð, alls níu bindi, um afleiðingar hrunsins og hvernig þingið, stjórnsýslan og framkvæmdarvaldið mætti bæta vinnubrögð sín. Það að aðskilja stefnumótun, framkvæmd og eftirlit væri hluti af því sem við þyrftum að horfa til og hafa í heiðri. Með frumvarpi sínu er hæstv. ráðherra að ganga þvert á þau sjónarmið, eins og hv. þingmaður kom ágætlega inn á í ræðu sinni. Þarna eru gífurlegir fjármunir, undir eins og einnig var komið inn á. Stefna síðustu ríkisstjórnar var að lögð yrðu til 0,7% af vergri landsframleiðslu til þróunarsamvinnu til framtíðar, eins og Sameinuðu þjóðirnar hafa lagt til. Núna hefur hæstv. ráðherra bakkað með fyrri áform sín frá því fyrr á árinu og sagt að framlagið fari úr 0,23% niður í 0,21% af vergri landsframleiðslu. Sér hv. þingmaður fram á að hægt sé að hafa gegnsætt eftirlit með þessum gífurlegu fjármunum, að það rótist ekki saman við annað sem fer fram í utanríkisþjónustunni? Við höfum líka minnt á það í þessari umræðu að skorið var hressilega niður í ráðuneytinu 2013. [[Forseti hringir.]]Er hér verið að bregðast við þeim niðurskurði?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég tel alveg að það séu faglegir burðir í utanríkisráðuneytinu til þess að vinna að þessum málaflokki. Það er mikilvægt að leggja áherslu á það. Það væri alveg hægt að finna praktískar lausnir á því flækjustigi sem skapast við að hafa ekki sjálfstæða stofnun lengur. En það er ekki skynsamlegt að setja sérstakt ákvæði inn um að það eigi að vera einhvers konar eftirlit með ráðstöfun þessara fjármuna. Á sama tíma eru almenn lög í landinu um að Ríkisendurskoðun hafi eftirlit með fjárreiðum ríkisstofnana og þar með ráðuneyta. Þetta er þá sérákvæði sem gengur lengra og þýðir væntanlega að gagnálykta megi að Ríkisendurskoðun eigi ekki að hafa eftirlit með henni. Það er auðvitað sú hætta fyrir hendi sem mér finnst hv. þingmaður vera að ýja að, að fjármunum verði þá grautað saman og það fé sem við ætlum að fari til þróunarsamvinnu fari þá í verkefni sem eru eðlislíkari öðrum rekstri í ráðuneytinu. Það þarf auðvitað að gæta þess að það gerist ekki. Það þarf líka að gæta þess að þróunarsamvinnuféð fari raunverulega til þeirra verkefna sem sagt er að það fari til. Það eru víðþekkt dæmi í þessum málaflokki um að peningar skili sér ekki. Það getur verið alls konar spilling í tengslum við útdeilingu þeirra. Stundum sitja menn uppi með að verkefnin sem áttu að verða til hafa aldrei orðið til, eða a.m.k. ekki með þeim hætti sem átti að vera, eða að fjármunir sem hafa átt að renna til þeirra hafi ekki gert það. Til þess að verjast þeirri hættu þarf öflugt eftirlitskerfi. Ég held að í sögu vestrænnar þróunarsamvinnu á síðustu árum hafi aldrei verið sett fram jafn losaralegt og grautarkennt ákvæði um eftirlit með jafn gríðarlega miklum fjármunum og hér er um að ræða. Það er alveg ástæðulaust [[Forseti hringir.]]að hafa ákvæðið svona losaralegt. Það hlýtur að vera hægt að ákveða hverjir þessir óháðu aðilar eiga að vera sem [[Forseti hringir.]]eiga að hafa þetta eftirlit, og útfæra það í lagatexta.
Herra forseti. Ég er mjög hugsi yfir því hvernig hægt verður að halda utan um það markmið að auka framlag okkar Íslendinga til þróunarsamvinnu. Undanfarið hefur sú vinna verið hjá sérstofnun, en núna mun hún fara fram í ráðuneytinu. Gæti ekki tilhneigingin orðið sú að fleiri verkefni á jaðrinum sem ekki hafa áður fallið undir þróunarsamvinnu í fátækari löndum, verði ýtt undir þann hatt? Það er nokkuð sem ég óttast að geti gerst, þ.e. að flokkunin verði óskýr í þeim efnum. Hvernig verður þá hægt að halda utan um þessi mál? Það er mjög ógegnsætt hvernig menn ætla að hafa eftirlit með því, eins og hv. þingmaður kom inn á. Hæstv. utanríkisráðherra skuldar okkur svar við því þegar hann mun sýna okkur þann mikla heiður að ganga til þings og sinna embættisskyldum sínum og vera viðstaddur umræðuna. Þá reikna ég með að hann taki þátt í umræðunni og svari hinum ýmsu spurningum sem komið hafa fram og ég veit að hann hefur kynnt sér. Mig langar aðeins að ræða umsögn frá forstöðumanni Þróunarsamvinnustofnunar á síðasta ári. Þar var óskað eftir viðbrögðum við skýrslu Þóris Guðmundssonar um að ekki yrði gengið til þessa verks fyrr en búið væri að leita álits Ríkisendurskoðunar og tillögum um skipulagsbreytingar sem ráðherra kynni að vilja íhuga nánar til að fá faglegt álit á því hve vel slíkar tillögur féllu að nútímahugmyndum um góða stjórnsýslu á Íslandi. Einnig kemur þar fram að íhuga mætti að leita álits sérfræðinga í stjórnsýslu innan háskólasamfélagsins. Telur hv. þingmaður að farið hafi verið eftir þeirri ósk og þeim tilmælum í umsögn forstöðumanns Þróunarsamvinnustofnunar og telur hann rétt að hlustað sé á faglega tillögu frá honum?
Virðulegi forseti. Varðandi fyrri spurningu hv. þingmanns hef ég í sjálfu sér ekki svo miklar áhyggjur af því að menn nýti sameininguna við utanríkisráðuneytið til þess að fjármagna eitthvað sem ekki fellur undir alþjóðlega þróunarsamvinnu. Ég held að það sé einlægur vilji í utanríkisráðuneytinu til þess að fara að skilgreiningum þróunarsamvinnunefndar OECD og þar er nákvæmlega skilgreint hvað fellur þar undir. Hins vegar er varhugaverðara að ekki er útfært neitt eftirlitskerfi. Varðandi síðari spurningu hv. þingmanns sé ég engin merki þess að farið hafi verið að ábendingum forstjóra stofnunarinnar um að leita ráðgjafar hjá Ríkisendurskoðun eða sérfræðingum á sviði háskólasamfélagsins um útfærslu á svona eftirlitskerfi. Það er ótraustvekjandi að lögin útfæri ekki eftirlitskerfið. Með alla þessa peninga er hægt að finna einhvern vildarvin sem á gott fyrirtæki sem er í ráðgjöf. Er ef til vill hægt að semja við Capacent eða einhvern annan um að gera þetta? Ég ætla ekki að kasta rýrð á Capacent, en hefur það fyrirtæki einhverja þekkingu á fjármálaúttektum? Er hægt bara að semja við hvern sem er? Samið var við Eyþór Arnalds um úttekt á Ríkisútvarpinu. Er þetta alveg opið? Hver er hinn óháði aðili? Má bara semja við hvern sem er? Af hverju eru ekki settar einhverjar lágmarkskröfur um hvað óháður aðili þarf að uppfylla, að hann þurfi að minnsta kosti viðurkenningu Ríkisendurskoðunar? Ef verið er að fella allt heila peningabixeríið inn í utanríkisráðuneytið, af hverju er þá verið að undanskilja það eftirliti Ríkisendurskoðunar? Er ekki einfaldara að Ríkisendurskoðun hafi eftirlit með þessu öllu saman? Hún er þó alla vega stofnun sem heyrir undir þingið og þannig væri þá með einhverjum hætti hægt að mæta þeim sjónarmiðum sem ég hef verið að viðra.
Forseti. Ég vil hér á þriðja degi, þegar við erum í 2. umr. að ræða niðurlagningu Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, bjóða velkominn hingað í þingsalinn hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Braga Sveinsson. Við höfum ítrekað óskað eftir því að hann verði hér við umræðuna. Ég vil fara þess á leit við forseta að hann liðki fyrir á mælendaskrá svo að ráðherrann geti komið inn á hana og þá frekar ofar en neðar þannig að hann geti átt orðastað við okkur þingmenn um málið. Það er það sem við óskuðum eftir. Ástæðan fyrir því að við óskuðum eftir hæstv. ráðherra hér í þingsal var ekki sú að við vildum að hann sæti hér og sinnti öðrum verkefnum, heldur að hann tæki virkan þátt í umræðunni. Það gerði hann ekki við 1. umr. heldur sat hér allan tímann og lokaði svo umræðunni með útúrsnúningum og svaraði engu þeim spurningum sem fyrir hann höfðu verið lagðar. Ég óska mjög eindregið eftir því að hæstv. ráðherra láti svo lítið að eiga hér í samtali við okkur þingmenn um málið.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur að þessu leyti. Ég held að það væri mjög gott ef hæstv. ráðherra tæki þátt í umræðunni. Ég rakti hér fjöldamörg áhyggjuefni mín og athugasemdir sem ekki hefur verið reynt að svara í greinargerð frumvarpsins eftir að það var lagt fram á nýjan leik og ekki hefur verið svarað í áliti meiri hlutans. Mér finnst ekki fært, við þinglega meðferð málsins, að svör komi ekki fram um svona hluti. Hvernig á til dæmis að útfæra eftirlitið í 8. gr.? Hvernig á þetta að gerast? Hvað sér ráðherra fyrir sér? Ég held að ef menn mundu vinna þetta mál aðeins betur væri hægt að ná miklu meiri sátt um það og um það gæti orði miklu meiri friður, og umræðan styst. Ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að taka virkan þátt í umræðunni og helst fara í andsvör við hvern einasta þingmann stjórnarandstöðunnar sem hér kemur upp. Ég er sannfærður um að það mun stytta umræðuna.
Forseti vill upplýsa af þessu tilefni að hæstv. ráðherra er kominn á mælendaskrá og mun væntanlega taka næstur til máls í samræmi við þá hefð að ráðherra geti komið inn í umræður þegar honum þykir þurfa.
Virðulegur forseti. Ég get þá stytt mál mitt til muna fyrst ráðherrann er kominn næstur á mælendaskrá. Það var nú bara vegna þess að það hafði enginn Framsóknarmaður tekið til máls í umræðunni og mælt málinu bót sem ég ætlaði að kalla eftir því. Fyrst svo er orðið er ekki eftir neinu að bíða. Ég býð ráðherrann bæði velkominn heim og velkominn til umræðunnar.
Virðulegi forseti. Það er alltaf góð tilfinning að vita að manns sé saknað og að fólk sé spennt að sjá mann. Sú umræða sem hefur farið fram hér í býsna langan tíma er ekkert ósvipuð umræðunni sem fór fram við 1. umr. síðastliðinn vetur og 1. umr. núna aftur í haust. Hér er mikill misskilningur á ferðinni með sum mál sem mér er ljúft og skylt að fara aftur yfir, enn og aftur reyndar í sumum tilfellum þar sem bent hefur verið á flest af þessu áður eða spurt um og ég held að ég hafi svarað þessu langflestu áður, öllu saman sem hér hefur komið fram. Varðandi það sem … [[Gripið fram í.]]Fyrirgefðu, hv. þingmaður, ert þú með ræðu eða ég? Er hv. þm. Kristján Möller með ræðu?
Nei, hæstv. ráðherra hefur orðið.
Hv. þm. Árni Páll Árnason nefndi hér eitt mál, sem er reyndar búið að svara áður, varðandi eftirlitið. Þetta frumvarp er frumvarp til breytinga á gildandi lögum. Þar af leiðir að sú grein sem fjallar um eftirlitið í gömlu lögunum er óbreytt nema að því leytinu til að orðalag breytist. Það hljóðar í rauninni þannig að í stað þess að vera áætlun til fjögurra ára er stefna til fimm ára og aðgerðaáætlun til tveggja ára í senn. Þetta er eina orðalagsbreytingin sem verður á þessari grein. Eftirlitið eins og stendur í lögunum frá 2005 er óbreytt samkvæmt þessari tillögu. Að öðrum vangaveltum. Enn og aftur hefur verið spurt töluvert um jafningjarýni DAC og hvers vegna ekki megi bíða eftir henni. Ég spyr hreinlega: Hvers vegna þarf að bíða eftir DAC þegar gerð hefur verið úttekt á stjórnskipulagi og lagaramma alþjóðlegrar þróunarsamvinnu á Íslandi? Það var gert í árslok 2012 og í niðurstöðu þeirrar úttektar kom DAC með þá tillögu að við skyldum skoða einmitt þetta fyrirkomulag. Það var ein af tillögunum frá DAC og er akkúrat það sem við gerðum. Mig langar líka að leiðrétta þann misskilning sem birst hefur í máli þingmanna að DAC muni koma fram með einhverja tillögu að skipulagi við þróunarsamvinnu. Það gerir DAC ekki. Þessi nefnd hefur hins vegar það hlutverk að fara yfir og koma með tillögur um atriði til úrbóta. Ef nefndin telur einhverju ábótavant kemur hún með tillögur til úrbóta líkt og hún gerði 2012. Ef ég man rétt, ég ætla að hafa smáfyrirvara á því, var ekki gert ráð fyrir að sú úttekt sem fyrirhuguð er yrði tilbúin fyrr en árið 2017. Ég ítreka enn og aftur að það er ekki eftir neinu að bíða varðandi þetta. Hér hefur líka verið spurt hvort það sé til bóta að hafa einn ábyrgðaraðila. Menn drógu einhvern veginn í ósköpunum Vegagerðina inn í þá umræðu sem er algerlega óskiljanlegt. Vitanlega er mikill munur á þessu tvennu. Menn gleyma því að 60% framlaga í dag til þróunarsamvinnu eru í utanríkisráðuneytinu. 40% fara til ÞSSÍ en 60% eru í utanríkisráðuneytinu. Það að líkja þessu við Vegagerðina er mjög langsótt sem sýnir líka að utanríkisráðuneytið er á fullu í þróunarsamvinnu. Þar hefur safnast upp mikil þekking og reynsla í gegnum árin og ráðuneytið hefur svo sannarlega ekki staðið sig verr en ÞSSÍ þegar kemur að því sem heyrir undir ráðuneytið. Það sem ráðuneytið er að gera í dag er ekkert andstætt því sem ÞSSÍ gerir. Það eru ekki nein átök varðandi þetta, alls ekki neitt slíkt. Síðan eru menn að velta fyrir sér hvort það sé einhver annar hugsunarháttur og aðferðafræði. Það er ekki þannig. Menn hafa líka velt fyrir sér hvort þetta geti átt heima í hinni svokölluðu diplómasíu. Það hefur gengið ágætlega hjá ráðuneytinu, sem er þá þessi diplómasía, að starfa innan málaflokksins sem er þróunarsamvinna með 60% af fénu í þá liði sem þar eru. Síðan má líka spyrja sig af hverju Íslendingar geti ekki gert það þá líka ef danska og finnska diplómasían getur það, svo dæmi sé tekið. Þetta finnst mér ekki eiga við nein rök að styðjast. Síðan er líka spurt um óskyld verkefni sem ég kem kannski aðeins að síðar. Þróunarsamvinna ein og sér getur ekki alltaf tekist á við öll verkin. Það þarf oft og tíðum að blanda inn í það utanríkisþjónustu eða öðrum verkefnum. Ég kem aftur að því á eftir að ekki eru fyrirhugaðar neinar breytingar á stefnunni, t.d. hvernig við erum að vinna í tvíhliða þróunarsamvinnu. Við verðum líka að vera reiðubúin að hlusta. Það er kallað eftir því hjá sumum kollegum mínum þegar við erum að ræða þróunarmálin hvort við getum aðstoðað - menn eru mjög fegnir og þakklátir fyrir þá aðstoð sem við höfum veitt sem ÞSSÍ veitir til dæmis og svo ráðuneytið í gegnum Alþjóðabankann og slíkar stofnanir. Eitt sem hefur verið áberandi undanfarið er að við erum töluvert beðin um að aðstoða ef við getum við lagaumgjörð, semja lög um náttúruauðlindir, nýtingu þeirra o.s.frv. Það er greinilega að verða mikill áhugi, a.m.k. hjá sumum, á að bæta slíka umgjörð. Síðan var spurt um valddreifingu og sagt að þróunarsamvinnunefndin, DAC, hefði hrósað ÞSSÍ. Það er ekki gert ráð fyrir neinum breytingum hvað varðar til dæmis valdheimildir umdæmisskrifstofa. Það er ekki gert ráð fyrir þeim breytingum að hlutverk þeirra verði annað en það er í dag svo dæmi sé tekið þegar kemur að umsýslu með það sem DAC fjallaði meðal annars um í þessu tilfelli. Hér hefur afgreiðsla utanríkismálanefndar líka verið gagnrýnd sem ég held að formaður utanríkismálanefndar hafi svarað bara ljómandi vel. Síðan hefur verið rætt um athugasemdir frá Gagnsæi. Ég tel líka mikilvægt að halda því til haga að ef ég veit rétt kom þetta apparat, Gagnsæi, ekki með formlega umsögn til nefndarinnar, heldur var þetta birt einhvers staðar, á Facebook einhvers staðar, netinu, eitthvað svoleiðis. Hins vegar eru rangfærslur í athugasemdum Gagnsæis sem ég ætla stuttlega að benda á. Þar segir meðal annars, með leyfi forseta: „Eftir að utanríkisráðuneytið yfirtekur ÞSSÍ munu öll framlög íslenskra skattgreiðenda til alþjóðlegrar þróunarsamvinnu lenda í „einum potti“ innan ráðuneytisins.“ Þetta er einfaldlega rangt, þetta er ekki rétt. Eins og þingmenn vita væntanlega ákvarðar Alþingi fjárlög hvers árs, þar með talin framlög til þróunarsamvinnu sem skiptast í nokkra fjárlagaliði. Þeim er raðað niður í fjárlögum. Þetta er ekki bara einhver pottur sem hægt er að „víla og díla“ með. Þá telja samtökin að erfiðara verði að fylgjast með því sem gerist innan ráðuneyta, innan undirstofnana þeirra þar sem það sé til dæmis fáheyrt að Ríkisendurskoðun geri stjórnsýsluúttekt á ráðuneyti. Það er ekki rétt. Ríkisendurskoðun hefur nákvæmlega sömu heimildir til að fylgjast með ráðuneytum og þar með að gera stjórnsýsluúttektir á starfsemi ráðuneyta og undirstofnana þeirra. Ég held að það sé ekkert langt síðan Ríkisendurskoðun skoðaði einmitt sendiráð okkar Íslendinga eða eitthvað slíkt. Við vorum að minnsta kosti að svara og komum að sjálfsögðu mjög vel út. Til upprifjunar les ég þetta af heimasíðu Ríkisendurskoðunar, með leyfi forseta: „Ríkisendurskoðun kannar meðferð og nýtingu almannafjár og bendir á leiðir til að bæta þessa þætti, samkvæmt 9. gr. laga um stofnunina. Verkefnið kallast stjórnsýsluendurskoðun og er í raun mat á frammistöðu ráðuneyta, stofnana“ o.s.frv. Síðan hafa nokkrir talað eitthvað um að starfsmenn UTN séu generalistar, alltaf notað það orð, geti ekki farið í málaflokkinn eins og ÞSSÍ gerir. Væntanlega er hér átt við að þekking tapist, sérfræðiþekking, eitthvað þess háttar. Þetta er vitanlega ekki rétt því að innan ráðuneytisins starfa á þróunarsamvinnuskrifstofu sérfræðingar á sviði þróunarsamvinnu. Þar fyrir utan er búið að taka fram að sérstaklega verður gætt að því að viðhalda þeirri stofnanaþekkingu og sérfræðiþekkingu sem byggst hefur upp innan ÞSSÍ. Ég hef margítrekað í þessum stól að sérstaklega verði gætt að því að þessi þekking tapist ekki. Það er einmitt sérstaklega mikilvægt að hafa í huga að þekking glatist ekki þegar starfsmenn eru til dæmis flutningsskyldir. Ég hef sagt að enginn starfsmaður ÞSSÍ verði píndur til að verða flutningsskyldur. Við munum heldur ekki standa í vegi fyrir að starfsmenn fari í slíkt púkk ef þeir vilja það. Við þurfum að vinna úr þessu. Aðrar þjóðir hafa nýlega þurft að takast á við hið sama, t.d. Kanadamenn. Þar sameinaðist þróunarstofnun ráðuneyti fyrir tveimur árum. Við munum horfa til og reyna að nýta okkur reynslu annarra til að þetta gangi allt sem best og verði gert með sem bestum hætti. Eitthvað var fjallað líka um að verið væri að auka ógegnsæi, að ekki væru gerðar margar úttektir á starfi Háskóla Sameinuðu þjóðanna og friðargæslunnar sem sýnir fram á árangur. Ég veit ekki alveg af hverju þetta blandast hér inn, en það eru gerðar úttektir á fjölþjóðlegum verkefnum sem Ísland vinnur að og veitir stuðning, enda er sjálfsagður þáttur af öllum verkefnum að það sé gert. Þessa dagana er verið að vinna úttekt á Háskóla Sameinuðu þjóðanna á Íslandi og undirbúningsvinnan er í fullum gangi. Síðan hefur verið sagt að með því að færa verkefni ÞSSÍ fari starfið meira að snúast um hagsmuni Íslands í stað þess að snúast um hagsmuni fátæka fólksins í heiminum. Mér finnst þetta mjög langsótt og ég minni þingmenn á að það er unnið samkvæmt þingsályktun um alþjóðaþróunarsamvinnu Íslands sem Alþingi fær til meðferðar og samþykkir. Þar eru lagðar línurnar í þessu starfi. Alþingi er alltaf að fjalla um þessa stefnu þannig að Alþingi getur haft skoðun á því hvort stefnan eigi að snúast um fátæka fólkið eða hagsmuni Íslands. Ég geri ráð fyrir að flest okkar viljum láta það snúast um að við náum árangri í þeim verkefnum sem við erum að vinna að á vettvangi. Síðan var því velt upp hvernig friðargæsla eigi samleið með þróunarsamvinnu og hvernig friðargæsla efli leikskólastig á Malaví og eitthvað svona. Þetta er allsérstök nálgun að mínum dómi, en til að hafa það alveg á hreinu er í samræmi við þróunarsamvinnuáætlun lögð áhersla á þrjú meginsvið, uppbyggingu félagslegra innviða, sjálfbæra nýtingu náttúruauðlinda og starf í þágu friðar. Þetta er einn af þeim þrem meginþáttum sem áhersla er lögð á. Við vitum alveg að friður, öryggi og þróun er allt saman nátengt. Ef við náum að stuðla að friði einhvers staðar vitum við að það svæði eða það land á miklu meiri möguleika á að þróast og eflast. Það er ekki hægt að segja að friður og þróunarstarfsemi sé algjörlega aðskilið. Friðvænlegt umhverfi er mjög mikilvægt til langs tíma. Að sama skapi getur veikt stjórnarfar, stöðnun, óvissa og skortur á umhverfi til að vinna í leitt til þess að okkur gangi illa í þróunarstarfsemi. Þetta er allt tengt og eitt útilokar ekki annað í þessu. Hér hefur líka verið gagnrýnt að þingmenn muni eiga sæti í þróunarsamvinnunefnd, ekki fulltrúar þingsins eins og nú er. Hugmyndin með því er að styrkja aðkomu þingsins án þess að hafa sérstaka þingnefnd til að fjalla um þetta mál. Stundum hefur verið kallað eftir því að þingið hafi meiri aðkomu að þessum málum og þarna er reynt að bregðast við því. Svipað fyrirkomulag hefur verið í Finnlandi, það er líka rétt að minna á það. Mér finnst algjörlega með ólíkindum að sú umræða hafi farið af stað í þingsal að málið lykti af einhvers konar hefndarhug gegn starfsmönnum ÞSSÍ. Það er alveg svakalegt að þingmenn skuli láta það út úr sér í ræðustól að ráðuneytið og ráðherrann fari fram með svona mál til að ná sér niðri á fólki. Þessi umræða er að mínu viti þeim til skammar sem hafa sett þetta hér fram. Ég hef ekkert nema gott um starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar að segja. Til að ítreka það enn og aftur er einmitt forstöðumaður þeirrar ágætu stofnunar í þeim hópi sem vinnur að sameiningu þessara stofnana. Ég sagði í þessum ræðustól að mínu eigin frumkvæði, af því að um það var ekki spurt en hins vegar ýjað að alls konar undarlegum hlutum, að ekki væri útilokað að sá ágæti starfsmaður - raunar mjög líklegt og ég geri ráð fyrir að við munum reyna að nýta okkur áfram starfskrafta hans enda er þar mikil þekking á ferðinni.
Reyna?
Ég bið hv. þingmann að lesa svarið sem ég gaf síðast.
… að reyna það.
Hv. þingmaður er enn að biðja um orðið, forseti, Kristján L. Möller, hann …
Hljóð í salnum.
Hann ætti sem einn af varaforsetum Alþingis að vera kunnugur þeim leikreglum sem eru í salnum og vera ekki að [[Gripið fram í.]]gjamma fram í, en það er kannski hans helsta framlag í þessu máli. Ég sagði að fyrrverandi starfsmanni eða þessum ágæta manni stæði til boða að vinna með okkur áfram, það væri þannig, en það yrðu sjálfsagt einhver afmörkuð verkefni. Við höldum ekki áfram með starfið til fimm ára í senn. En gleymið því ekki að þetta starf er eina starfið þarna sem er skipað í til fimm ára. Það eru bara leikreglur sem menn vinna eftir og skipunartíminn er einfaldlega að renna út. Það að tala um hefndarhug er mjög undarlegt. Ég hef svolítið velt fyrir mér, og mun kannski reyna að velta því áfram fyrir mér, hvers vegna þessi umræða á sér stað. Hvers vegna er hér í þingsal svona mikil áhersla, sérstaklega frá tveim, þrem þingmönnum, á að forstöðumaðurinn eigi einhvern veginn undir högg að sækja? Ég átta mig ekki alveg á því af hverju það er. Síðan hefur verið talað um hagsmunaárekstra, að Þórir Guðmundsson skýrsluhöfundur hafi hagsmuna að gæta. Þórir var fenginn í þetta verk vegna þess að hann hefur mjög langa reynslu og yfirgripsmikla þekkingu á bæði hjálparstarfi og þróunarmálum. Hérna voru embættismönnum líka gerðar upp einhverjar skrýtnar skoðanir, að embættismenn réðu ferð. Þeir geta því miður ekki staðið hér og varið sig. Það er mjög lágt ris á þeim mönnum sem hafa sagt slíkt í ræðustól, kennt embættismönnunum um þetta allt saman. Það er ráðherrann sem ber ábyrgð á þessu, það er ráðherrann sem ákvað að fara í þá vegferð að láta kanna kosti varðandi framtíðarmúsík í þróunarsamvinnu, bregðast við ábendingum DAC o.s.frv., ekki embættismenn ráðuneytisins. Þeir hvorki ákváðu það né lögðu það sérstaklega til þannig að ég ætla ekki að eyða meira púðri í það bull allt saman. Síðan var talað um að frumvarpið væri runnið undan rifjum hagræðingarhópsins. Það er ekki rétt.
Hann segir það.
Segir hann það? Við skulum bara fagna því ef þetta er frá honum komið. Ég held að hann hafi hins vegar hvatt okkur til þess að skoða þróunarsamvinnuna eins og allt annað. En það er algjörlega [[Gripið fram í.]]ljóst hver ber ábyrgð á þessu. Hér hafa menn talað um hrossakaup og ekki raunverulegan stuðning. Mál þetta var samþykkt í ríkisstjórn af báðum stjórnarflokkunum þannig að það þarf ekki að efast um góðan stuðning við þetta ágæta mál. Hér hafa svo heyrst alls konar dylgjur um að það eigi að láta málaflokkinn fjara út, draga úr þróunaraðstoð o.s.frv. Það er rangt. Það er talað um að það eigi að seilast í fjármagn ÞSSÍ sem er að sjálfsögðu líka rangt. Ástæðurnar fyrir þessu eru einfaldlega faglegs eðlis. Við teljum að við náum út betri þróunarsamvinnu með því að gera þetta með þessum hætti. Það er það sem kemur meðal annars út í þeirri skýrslu sem Þórir Guðmundsson vann. Eins og ég sagði áðan er fjármagnið bundið með ákveðnum hætti. Alþingi kemur að sjálfsögðu áfram að því að móta áherslur hvað varðar skiptingu framlaganna o.s.frv. Ég held að ég láti þetta duga. Þetta eru flest atriði sem hafa komið fram áður, sem hefur verið spurt um áður og bent á og þeim hefur verið svarað. Þeim var svarað í fyrravetur og einnig við 1. umr. Ég vona þó að sjálfsögðu að menn haldi áfram þessari efnislegu, yfirgripsmiklu og góðu umræðu.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra getur haft hvaða skoðanir sem hann vill á ummælum okkar og ályktunum sem við drögum. Hitt er algjörlega klárt að hæstv. ráðherra hefur sýnt starfsmönnum ÞSSÍ kala. Hann hefur sýnt þeim lítilsvirðingu. Hann hefur ekki haft með þeim þá fundi sem þeir hafa óskað eftir. Ég rifja það upp að Ríkisútvarpið sá sérstaka ástæðu til þess að vekja eftirtekt á því að hæstv. ráðherra vildi ekki fá starfsmenn stofnunarinnar með sér þegar hann fór loksins til Afríku til að skoða framkvæmdir og verkefni á vegum stofnunarinnar. Hæstv. ráðherra svaraði í engu þeim spurningum um þær dylgjur sem fram koma í greinargerðinni um tvíverknað, um að ÞSSÍ ynni ekki í takt við utanríkisstefnuna o.s.frv. Þetta hefur hann verið þráspurður um. Það komu heldur engin svör núna. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra bara einnar spurningar. Á fundi utanríkismálanefndar var staðhæft af starfsmönnum ÞSSÍ að þegar hann kallaði starfsmennina til sín og skýrði þeim frá ákvörðun sinni og þeir báðu um röksemdir þá hefði hæstv. ráðherra svarað: [[Forseti hringir.]]Ég þarf engar röksemdir. Ég vil að hæstv. ráðherra svari því hvort þetta er rétt eða rangt.
Virðulegi forseti. Ég ætla að reyna að forðast að fara niður á sama plan og hv. þm. Össur Skarphéðinsson í þessu máli eins og svo mörgum öðrum. Að ég hafi sýnt kala og lítilsvirðingu, það eru hans orð. Eflaust hefur hann þá einhverjar upplýsingar sem ég hef ekki. Að ég hafi ekki sinnt fundum sem óskað var eftir, það kannast ég alls ekki við. Ágætt væri þá að fá dæmi um slíkt. Ég hef einmitt fundað tvisvar ef ekki þrisvar með starfsmönnum ÞSSÍ. Einn fundurinn var vídeófundur til að þeir sem eru lengra í burtu gætu verið með. Svo hef ég að sjálfsögðu fundað með yfirmanni stofnunarinnar oftar en það. Að ég hafi ekki viljað hafa starfsmenn með til Afríku. Í Afríku er umdæmisskrifstofa með fjölda manns. Ég get ekki sagt annað en að þar hafi verið tekið frábærlega á móti okkur. Að einhverjum hafi verið bannað að koma með. Það óskaði enginn eftir að koma með í þá ferð, svo það sé alveg skýrt tekið fram. Síðan var spurt um einhverja staðhæfingu, ráðherra hefði sagt á einhverjum fundi að hann þyrfti engin rök. Það kannast ég heldur ekki við.
Herra forseti. Það hefur aldrei gerst áður að hæstv. ráðherra, hver sem það hefur verið og gegnt því starfi í fortíðinni, hafi farið í slíkt ferðalag án þess að hafa með sér yfirmenn ÞSSÍ. Á þeim tímapunkti þótti ríkisfjölmiðlinum það vera fréttnæmt og það var beinlínis staðhæft að það væri vegna þess viðmóts sem hæstv. ráðherra bæri gagnvart starfsmönnum stofnunarinnar. Ástæðan virtist vera nokkuð einföld. Hún var sú að starfsmenn stofnunarinnar höfðu svarað hreinskilnislega spurningum sem við þingmenn höfðum spurt þá. Þeir höfðu sagt hug sinn. Það var alveg ljóst að það fór mjög illa fyrir brjóst hæstv. ráðherra. Erfitt er að fara yfir allar þær spurningar sem maður gjarnan vildi spyrja og hæstv. ráðherra hefur fengið til sín en aldrei svarað. Eitt af því sem ég vil þó spyrja hæstv. ráðherra um er eftirfarandi. Enn og aftur kemur fram hjá honum að rökin fyrir niðurlagningu ÞSSÍ séu akkúrat ábending frá þróunarsamvinnunefnd OECD. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvar leggur DAC-nefndin til að ÞSSÍ verði lögð niður?
Virðulegi forseti. Ég get ekki svarað fyrir Ríkisútvarpið. Ég get það bara ekki. Ég er ekki í neinni stöðu til þess og veit ekki hvað þeir hafa fyrir sér í þeirri frétt. Ég man nú reyndar ekkert eftir fréttinni, ég verð að segja það. [[Gripið fram í: … þú manst eftir …]]Nei, ég man ekki eftir henni, hv. þingmaður, en ég ætla ekki að segja að hún hafi ekki verið birt, alls ekki, ég man hins vegar ekki eftir henni. Ég verð að fá að nota tækifærið og segja að það var mjög lærdómsríkt og gott að koma til Malaví sérstaklega, við eyddum þar miklum tíma, og sjá hvað mikið hefur gerst, hvað það starf er gott og þar hefur náðst mikill árangur. Það er eitthvað sem ég alla vega tek með mér inn í framtíðina sem mikinn lærdóm, að sjá hvað það góða starfsfólk er að gera þar. Eins og kom fram í máli mínu áðan kemur DAC-nefndin með ábendingar eða hvað megi skoða betur. Hún kemur ekki og segir að ÞSSÍ skuli fara inn í ráðuneytið eða ráðuneytið inn í ÞSSÍ eða eitthvað slíkt. Þeir sögðu: Það er rétt að fara yfir starfsemi þróunarmála [[Forseti hringir.]]á Íslandi og skoða leiðir. Eða eru til leiðir til að bæta um betur? Það er það sem við gerðum.
Virðulegi forseti. Það er ágætt að hæstv. ráðherra er nú loksins kominn í þingsal til að svara spurningum og taka þessa umræðu við okkur þingmenn. Við höfum saknað hans í þessari umræðu. Ráðherrann hefur ekki í ræðu sinni svarað því sem er í raun spurningin sem vakir í loftinu og er algjörlega ósvarað: Til hvers er verið að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun Íslands? Það kemur fram í fylgigögnum að enginn sparnaður er af þessari ráðstöfun, það er engin pólitísk nauðsyn. Ekki hafa komið fram neinar ábendingar um óhagræði, tvíverknað eða annað sem þó er nefnt meðal ástæðna þess að farið er í þessa vegferð. Þá spyr ég hæstv. ráðherra: Til hvers? Það þarf ekki að svara því nema kannski bara í einni setningu. Hver er ávinningurinn af því að leggja niður þessa rótgrónu stofnun?
Virðulegur forseti. Í frumvarpinu og greinargerð með því kemur ágætlega fram hvers vegna farið er í þennan leiðangur. Til að rifja það upp þá er það meðal annars gert til þess að við nýtum betur allt það starfsfólk sem við erum með, bæði í ÞSSÍ og innan ráðuneytisins, þar eru sérfræðingar á báðum stöðum. Við aukum þekkingu á báðum stöðum með því að fara þessa leið. Við erum líka að bregðast við því sem við höfum séð flestar aðrar þjóðir gera til þess einmitt að geta fengið meiri kraft í þróunarsamvinnu. Við erum að þessu til þess að bæta þróunarsamvinnu. Við erum ekki að þessu til þess að gera neitt annað með þessu móti. Yfirsýn verður betri að okkar mati. Hún verður betri yfir fjármunum, hún verður betri yfir skipulag. Og allt þetta teljum við að muni á endanum bæta þá starfsemi sem við erum almennt með í þróunarmálum í dag. Það er alveg rétt að sparnaður er ekki ástæðan fyrir því að við förum í þennan leiðangur. Það er ekki hvatinn, enda hefur það margoft komið fram í máli mínu að það er ekki það sem rekur okkur áfram, heldur einfaldlega betra skipulag og vonandi betri þróunarsamvinna.
Herra forseti. Það er alveg auðheyrt á svari ráðherrans að hann veit ekki, hann hefur ekki svör við því, hvers vegna hann ætlar að fara í þessa vegferð. Hann talar um hagræðingarrök og að nýta betur fjármuni og mannafla og auka þekkingu. Samt á ekki að breyta í neinu markmiðum, stefnumótun eða verklagi stofnunarinnar samkvæmt frumvarpinu og hans eigin orðum í því. Það á ekki að breyta neinu, en samt telur hann að það muni hafa áhrif til góðs að breyta þessu án þess að hann geti svarað því á hvern hátt. Ég vil líka spyrja hæstv. ráðherra: Það er talað um það í greinargerð með frumvarpinu að styrkja tengsl þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála. Hvað á ráðherrann við með því? Ég lýsti því í ræðu minni að þarna væri hætta á pólitískri mengun. Hann sagði í sinni ræðu að hann teldi það langsótt að hafa uppi efasemdir um þetta samkrull milli utanríkismála og þróunarsamvinnu. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað er það þá sem þarf að styrkja, á hvern hátt þarf að styrkja tengsl þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála?
Virðulegi forseti. Ég kom ágætlega inn á það í ræðu minni hér áðan að mörkin milli þróunarsamvinnu og friðargæslu til dæmis, barátta okkar í loftslagsmálum o.s.frv. - þau eru mjög óskýr orðin þessi mörk, þetta tengist allt meira og minna með einum eða öðrum hætti. Ég hugsa til dæmis að ef árangur næðist í París í næsta mánuði væri það á endanum eitt það besta sem gæti gerst fyrir þróunarlöndin að við tækjum okkur saman um að berjast gegn loftslagsvánni, eyðimerkurmyndun o.s.frv. Yfir allt þetta erum við einfaldlega að reyna að fá betri yfirsýn. Við teljum að við getum unnið betur að málaflokknum í heild. Í öllum þessum málum yrðum við með þetta allt á einum stað. Það er ekki þannig, enda kemur það hvergi fram, að þróunarsamvinna eigi að gjalda fyrir annað. Við erum einfaldlega styrkja alla þessa þætti með því að ganga þessa leið.
Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að fagna því að hæstv. utanríkisráðherra er í salnum. Þegar ég lít yfir greinargerðina með frumvarpinu þá er ítrekað sagt, með leyfi forseta: „Niðurstöður úttektarinnar voru jákvæðar og kom þar fram að þróunarsamvinna Íslands byggðist á traustum og faglegum grunni. Skýrslan hafði að geyma ýmsar ábendingar um atriði þar sem gera mætti betur, ýmist á sviði stefnumótunar, framlaga eða fyrirkomulags.“ Einnig segir: „Rýnihópurinn lagði enn fremur til að Ísland kannaði hvort skipulag og fyrirkomulag þróunarsamvinnu Íslands væri enn hentugt.“ Síðan er meginniðurstaða skýrslu Þóris Guðmundssonar, með leyfi forseta, „að samhæfing allra aðila sem starfa á vegum íslenskra stjórnvalda að þróunarsamvinnu eigi að vera á einum stað“. Var einhvers staðar sagt hvaða staður það ætti að vera? Hvar er það? Hver færir rök fyrir því og hvenær? Er ekki umdeilt hvaða staður þetta er?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna. Við sjáum að augljóslega er umdeilt hvernig skipulagið á þessu á að vera. Í skýrslu Þóris Guðmundssonar er velt upp, að mig minnir, þremur eða fjórum möguleikum á þessu framtíðarskipulagi, en að endingu er það tillaga hans að farin verði sú leið sem hér er lögð til. Það kemur því frá aðila sem var að skoða þetta mál.
Forseti. Við erum með einn aðila sem segir: Já, það er mögulega besta lausnin að færa þetta yfir á einn stað. Hins vegar eru skiptar skoðanir um þetta. Meðal annars segir í skýrslu Þóris Guðmundssonar um athugasemdir frá ÞSSÍ að það séu þrír kostir, í fyrsta lagi að færa stofnunina inn í utanríkisráðuneytið, í öðru lagi að halda núverandi fyrirkomulagi og í þriðja lagi að færa málaflokkinn alfarið til stofnunarinnar, en þau gagnrýna að með því að færa stofnunina inn í ráðuneytið alfarið þá minnki gagnsæi og ráðuneytið hafi eftirlit með sjálfu sér með því að færa ÞSSÍ þar inn. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort um góða stjórnsýslu er að ræða þegar við erum að færa stofnun inn í ráðuneyti þar sem ráðuneytið á allt í einu að hafa eftirlit með sjálfu sér. Er ekki betra að ráðuneytið reyni að hafa eftirlit með einhverjum öðrum stofnunum og þingið sömuleiðis en að færa þetta allt saman á einn stað?
Virðulegi forseti. Ég hef svarað því hér að eftirlitið verði í rauninni með sama hætti og það er í núgildandi lögum, þ.e. hjá Ríkisendurskoðun, óháðum aðilum, alþjóðlegum aðilum þegar við erum með alþjóðleg verkefni o.s.frv. Hv. þingmaður þarf því ekki að óttast að eftirlitið verði lakara en í dag. Ráðuneytið er sjálft að sjálfsögðu alltaf hreint undir eftirliti.
Virðulegi forseti. Hæstv. utanríkisráðherra sagði að við vildum bæta þróunarsamvinnu. Það er væntanlega það sem honum gengur til samkvæmt orðum hans. Gott og vel. Ég held að allir hérna inni vilji bæta þróunarsamvinnu. Hins vegar er ágreiningur um hvernig að því skuli staðið. Í margumræddri skýrslu frá Þóri Guðmundssyni lendir hann ekki á þeirri einu niðurstöðu að þetta frumvarp sé lausnin. Hann kemur með þrjár tillögur. Ein tillagan er vissulega sú að Þróunarsamvinnustofnun renni inn í utanríkisráðuneytið og verði hluti af þróunarsamvinnuskrifstofu, í öðru lagi að skipulagið verði óbreytt að mestu en ákveðinn tilflutningur verkefna yrði milli ÞSSÍ og ráðuneytisins og stofnunin tæki þar á meðal við öllum tvíhliða verkefnum en árangursmat og eftirlit yrði eftir hjá utanríkisráðuneytinu, í þriðja lagi tæki ÞSSÍ við flestum helstu hlutverkum þróunarsamvinnuskrifstofu sem yrði lögð niður en stefnumótun yrði verkefni alþjóða- og öryggisskrifstofu ráðuneytisins. Ég velti fyrir mér hvort hæstv. utanríkisráðherra hafi skoðað hina kostina til hlítar og hvort hann geti veitt rökstuðning fyrir því hvers vegna hinar leiðirnar voru ekki farnar í ljósi þess að það er ágreiningur um þessa leið.
Virðulegi forseti. Auðvitað var því velt upp. Það er ekki réttlátt af þingmanni að segja að ekki sé ein tillaga tekin þarna út fyrir sérstaklega, það er einmitt tekið sérstaklega fram af skýrsluhöfundi að trúlega sé vænlegasta leiðin að fara þá leið sem er hér farin. Það er rétt að þrjár leiðir eru tilteknar, en á öðrum stað í skýrslunni er málið dregið saman og tillögur búnar til í framhaldinu og þar er lagt til að farin verði þessi leið. Ég hugsa að það sé alveg sama hvaða leið við hefðum farið, hún hefði verið umdeild. Þetta er hins vegar það sem við teljum vænlegast til þess að styrkja þróunarsamvinnu. Þetta er sú leið sem langflestir fara í dag, samstarfsríki okkar og aðrir. Þetta er leið sem við teljum að muni skila okkur á miklu betri stað en við erum á í dag.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki í samræmi við minn skilning á því sem ég heyrði Þóri Guðmundsson segja á nefndarfundi, kannski misskildi ég hann, en eins og ég skildi hann þá leit hann svo á að hinir kostirnir væru alveg jafn líklegir til árangurs og það væri ekkert því til fyrirstöðu að velja þá frekar en þennan. Nú get ég bent á að annar kostur er nefndur í skýrslunni, sem ég trúi ekki að hæstv. utanríkisráðherra trúi að yrði jafn umdeildur, og það er að skipulagið haldist óbreytt að mestu en ákveðin tilflutningur verkefna yrði milli ÞSSÍ og ráðuneytisins, þar á meðal tæki stofnunin við öllum tvíhliða verkefnum en árangursmat og eftirlit yrði eftir hjá utanríkisráðuneyti. Þetta yrði varla til þess að stífla þingstörf heillengi, það efast ég um. Sömuleiðis þætti mér vænt um að heyra eitthvað um það hvers vegna þessar leiðir eru ekki farnar. Ef rökstuðningurinn er einfaldlega sá að Þórir Guðmundsson hafi komist að þessari niðurstöðu þá er verið að hunsa alla umræðuna sem kemur í kjölfarið. Það hlýtur að þurfa að svara því hvers vegna er ekki farin sú leið sem er mýkri, minna umdeild og samkvæmt þeim skilningi sem ég hafði á þessu alveg jafn líkleg til árangurs.
Virðulegi forseti. Okkur greinir augljóslega á um hvaða leið eigi að fara í þessu máli. Þetta er sú leið sem við teljum að sé vænlegust til árangurs. Við fórum meðal annars í þetta verk vegna þess að við fengum hvata frá DAC til þess að fara yfir þessi mál. Við fengum Þóri Guðmundsson til að fara í gegnum málið, rannsaka það. [[Gripið fram í.]]- Ha? [[Gripið fram í.]]Síðan er það að sjálfsögðu okkar að taka við tillögunum og vinna úr þeim og ákveða í rauninni hvað er lagt til við þingið. Þannig er það að sjálfsögðu.
Virðulegur forseti. Það verður æ berara, eftir því sem líður á þessa umræðu, að það var illu heilli að þessu hráa meirihlutaofbeldi skyldi vera beitt í utanríkismálanefnd til að kæfa málefnalega og eðlilega umfjöllun um málið. Það hefur gert það að verkum að það kemur algerlega vanbúið hér inn í þingsal. Það verður fyrst og fremst að skrifast á reynsluleysi nefndarformannsins sem fór með málið. Ég vil nota þetta tækifæri og hvetja hæstv. forseta til að gera hlé á þessari umræðu og að málið gangi aftur til nefndarinnar. Þá væri hægt að leiðrétta allan þann misskilning sem fram kom í máli hæstv. utanríkisráðherra og vinna úr málinu í nefndinni, þeim mikilvægu álitamálum sem þar eru uppi, og fá sæmilega búið mál til umfjöllunar hér í þingsalnum.
Virðulegi forseti. Fyrst ráðherrann er kominn í hús þá langar mig til að leggja til að forseti stuðli að því að samtal eigi sér stað um mögulega lendingu í þessu máli, um það hvernig eigi að halda áfram með það. Það er ekki boðlegt að fjalla um málið með þeim hætti sem hér hefur verið gerð grein fyrir, að umsagnarfresti ljúki, daginn eftir sé málið tekið til umræðu og boðað að það verði tekið út á fundi daginn eftir. Þetta er bara húmbúkk, það er ekki í boði að vinna með þessum hætti. Ég held að ráðherrann geti ekki verið ánægður með að þannig sé farið með hans mál í gegnum þingið og þannig séu þau keyrð inn í ófriðarástand. Ég vil því heyra frá forseta hvort það sé ekki möguleiki að við notum nú tækifærið, þegar ráðherrann er loksins kominn hingað, og reynum að setjast yfir þetta og finna einhverja lendingu í því. Það væri skrýtið að taka ekki í þá hönd sem hér hefur ítrekað verið rétt út af hálfu stjórnarandstöðuþingmanna til ráðherrans um að setjast yfir málið í rólegheitum og taka það af dagskrá á meðan.
Forseti. Ég vil taka undir þær athugasemdir sem hér hafa komið fram. Við ræðum hér málaflokk sem er afar mikilvægur og ekki síst á þeim tímum sem blasa við okkur hér á Íslandi og víðar á Vesturlöndum. Það er afar mikilvægt að freista þess að ná þverpólitískri nálgun í þessum málaflokki. Þetta er ekki málaflokkur sem sæmir að setja fram með ofbeldi; einfaldlega vegna eðlis og innihalds málsins þá á að gera það þannig að það sé gert með breiðri nálgun og með sáttasjónarmið að leiðarljósi. Ég vil nefna dæmi um slíka vinnu. Það er frumvarp til nýrra útlendingalaga sem unnið var að frumkvæði hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttur. Hún setti það af stað sem innanríkisráðherra og þingmannanefndin hefur nýlega afhent ráðherra fullbúið frumvarp. Það eru vinnubrögð sem er sómi að og eiga heima í svo viðkvæmum málaflokkum sem hér eru. Ég tek undir það sjónarmið að við nýtum matarhléið hér á eftir til að setjast yfir möguleika á því að ná slíkri nálgun í málinu.
Virðulegi forseti. Ég vil koma á framfæri einni leiðréttingu. Mig minnti ranglega hér áðan að Þórir Guðmundsson hefði lagt til að það sem nefnt er annar kostur í nefndaráliti minni hlutans væri jafn góður kostur. Það er vegna þess að það er ólík röð á þessum kostum í glósunum mínum frá þessum fundi. En það kom fram að möguleiki tvö á nefndarfundinum kæmi til greina sem væri að verkefni færu flest yfir til ÞSSÍ og þar yrði þessi stóra stofnun. Það er óskandi að við gætum endurtekið andsvörin með hliðsjón af þessu. Reyndar er spurningin sú sama, hvers vegna þeim kosti hafi verið hafnað, en ég vildi koma þessari leiðréttingu á framfæri eftir að hafa skoðað glósurnar.
Hæstv. forseti. Ég hlustaði með andakt á hæstv. ráðherra fara yfir spurningar og svör við því sem fram kom við 2. umr., ekki bara í dag heldur undanfarna daga, jafnt þegar ráðherrann var vestur á Ísafirði að funda með framsóknarmönnum, í Skagafirði að funda með framsóknarmönnum og í Brussel að funda með framsóknarmönnum, sem kannski eru nokkrir þar. Mér fannst málsvörn ráðherrans vera sú að þetta væri allt saman einn misskilningur hjá okkur frá upphafi til enda, við skildum ekki ráðherrann og skildum ekki hvað hann væri að fara. Þess vegna held ég að það sé alveg óumflýjanlegt að nefndin komi saman aftur og fari yfir þessi mál. Ég bendi á að ekki hefur verið farið yfir allar umsagnir sem komið hafa við málið. Þar fyrir utan mætti spyrja ráðherra, vegna þess að það kom ekki fram í svörum hans, um þá meðferð [[Forseti hringir.]]sem formaður nefndarinnar og varaformaður beittu á fundunum tveimur sem haldnir voru með hálfs sólarhrings [[Forseti hringir.]]eða sólarhrings millibili þar sem málið var í raun rifið úr nefnd án þess að nokkuð væri kannað hvað gestir hefðu fram að færa.
Herra forseti. Það var ánægjulegt að ráðherra sá sér fært að koma loksins til umræðunnar, það var orðið tímabært. Ég verð að taka undir það sem hv. þingflokksformaður Vinstri grænna sagði áðan, það er hægt að lenda þessu máli með góðri niðurstöðu ef vilji er til þess. Í skýrslu utanríkisráðherra, í 16. lið, segir, með leyfi forseta: „Hvernig fyrirhugað er að tryggja að sátt skapist meðal almennings um þróunarsamvinnu Íslands þrátt fyrir aukna nálægð við stjórnmálin ef af sameiningunni verður.“ Svo er gjarnan talað um sameiningu. Þetta er eiginlega ekki sameining, hér er stofnun að renna inn í ráðuneyti. Það er allt annar handleggur en að sameina tvær stofnanir þannig að í fyrsta lagi er þetta rangnefni. En það ríkir heldur ekki almenn sátt. Almenningur, hver svo sem hann er, hvort það erum við eða einhverjir aðrir sem úti í samfélaginu eru, hvort það er starfsfólkið hjá Þróunarsamvinnustofnun eða aðrir sem hafa áhuga á þessum málum - það ríkir ekki sátt um málaflokkinn. En við getum unnið í þeim anda sem hér hefur verið gert varðandi tvö stór mál sem nefnd voru áðan, náttúruverndarlögin og útlendingamálin.
Herra forseti. Ég held að hér hafi komið fram góðar hugmyndir sem hægt væri að ná sáttum um, eða að minnsta kosti á grundvelli þeirra. Hæstv. ráðherra hlýtur að vera umhugað um að geta fylgt í fótspor fyrirrennara sinna í Framsóknarflokknum sem alltaf lögðu sig fram um að reyna að hafa þverpólitíska sátt í kringum þróunarsamvinnu. Það hefur reyndar hver einasti ráðherra reynt og ég er viss um að hæstv. ráðherra mælir ekki um hug sér þegar hann segist vilja veg þróunarsamvinnu sem besta. En hann er lentur í svolítilli útideyfu með þann merkilega málaflokk. Nú er risin upp mikil deila sem sennilega væri hægt að setja niður. Ég held þess vegna að það sé mjög góð hugmynd sem hér hefur komið fram, m.a. hjá hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni, að við tökum málið aftur inn í utanríkismálanefnd. Freistum þess, til dæmis á grundvelli þeirra hugmynda sem fram koma í skýrslu Þóris Guðmundssonar. Þannig gætum við náð sátt og allir unað þokkalega glaðir við sitt þegar upp væri staðið. Ég held að það væri þjóðráð. Það væri öllum til heilla, hæstv. ráðherra, Alþingi, en kannski fyrst og fremst málaflokknum.
Herra forseti. Það veit á gott að ég færist upp í 7. sæti við næstu kosningar. En varðandi þetta mál þá fannst mér ekkert koma fram í ræðu hæstv. ráðherra áðan sem rökstyður þennan asa. Hann sagði að allt yrði í raun með sama hætti og áður. Ég get ekki alveg skilið tilganginn með því að fara í þessa vegferð í ósátt við stjórnarandstöðuna og fjölda aðila í þjóðfélaginu og eins starfsmenn þessarar stofnunar og fagaðila í þessu máli. Ég óska eftir því að hæstv. ráðherra sýni að hann er friðarins maður og reyni að leiða til að ná breiðri sátt um málið og vísa þá til þeirra hugmynda sem komið hafa fram í umræðunni, eins og að finna fleiri fleti á málinu. Það kemur líka fram í skýrslu títtnefnds Þóris Guðmundssonar.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra hefur oft sýnt það í verki að hann er tilbúinn í málefnalegar umræður. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hlusta vel eftir því sem hér hefur verið sagt af ýmsum hv. þingmönnum, þar á meðal þingflokksformanni Vinstri grænna, um að fullt tilefni sé til að reyna að taka þetta mál til endurskoðunar. Annað eins hefur nú verið gert í þinginu og hafa náttúruverndarlögin verið nefnd sem dæmi. Ég er nokkuð viss um að hv. þingmenn allra flokka eru nú glaðir yfir því að það gekk ekki eftir sem ætlunin var í þeim málaflokki, þ.e. að kalla aftur lögin um náttúruvernd, heldur lögðu menn sig fram um að reyna að ná sátt um málið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að hlusta eftir því sem hér er sagt því að þetta er málaflokkur sem á það skilið að við gefum okkur tíma til að ná sátt. Hún næst að sjálfsögðu ekki með því að við þingmenn stjórnarandstöðunnar höldum hér einræður að mestu leyti um málið. Ég held að slík sátt náist best með því að fólk ræði saman. Ég hvet hæstv. ráðherra til að íhuga það.
Frú forseti. Ég tek undir það sem hér hefur verið sagt um þá hugmynd að freista þess að taka málið á næsta stað og setja niður deilur um það, ekki síst vegna þess hversu dýrmætur málaflokkurinn og sú efnislega og þverpólitíska sátt sem gæti verið í sjónmáli. Hér hefur verið talað um náttúruverndarlög og það hvernig formaður umhverfis- og samgöngunefndar, hv. þm. Höskuldur Þór Þórhallsson, fór með það mál og tókst að leiða það í uppbyggilegan farveg. Ég vil nefna annað dæmi og það kemur kannski einhverjum á óvart að ég nefni hv. þm. Jón Gunnarsson, formann atvinnuveganefndar, sem sérstakan friðarins mann, en það var þó þannig og við skulum halda því til haga að þegar við vorum að ræða kerfisáætlun var stoppað í miðri mælendaskrá til að halda sérstakan fund um að laga málið. Það var gert og umræðunni síðan haldið áfram, þannig að við eigum góð dæmi um að menn hafa náð að setja niður deilur í stórum málum.
Virðulegi forseti. Ég held að það sé einmitt nákvæmlega engin ástæða til að taka þetta mál af dagskrá eða fara með það til nefndar. Það hefur ekkert komið fram varðandi málið frá því sem kom fram í umræðum síðasta vetur, það er ekkert nýtt sem hefur komið fram hjá stjórnarandstöðunni í málinu. Þetta eru sömu vangavelturnar og þeim hefur verið svarað meira og minna, kannski ein eða tvær spurningar sem hafa komið fram og þeim hefur þá verið svarað nú þegar. Það sem mig langar hins vegar að gera fyrst og fremst er að leiðrétta eitt, hér var talað um að fjöldi aðila hefði fjallað um málið, ef ég heyrði rétt. Ég held að fjórar eða fimm umsagnir um málið hafi komið til nefndar. Það telst ekki mikill fjöldi og síst fjöldi þeirra sem hafa þá séð ástæðu til að gefa umsagnir um málið, enda er það þess eðlis að þetta er fyrst og fremst stjórnsýslubreyting. Það er ekki verið að breyta neinu öðru í þróunarsamvinnu.
Herra forseti. Okkur greinir nefnilega á, þ.e. um hvers lags mál er að ræða. Hér er mikil stefnubreyting á ferð. Það að ekki sé hægt að leysa mál eða að ekki þurfi að gera það að mati ráðherra, finnst mér sýna svolítið yfirlæti, ég verð að segja það. Ég held að hann geti verið okkur sammála um að þegar náttúruverndarlögin voru rædd á síðasta kjörtímabili, og svo hafa þau verið rædd svolítið síðan, hafi kannski margir haldið að ekki væri hægt að setja það mál niður með neinum hætti, það hefði ekkert nýtt komið fram sem hefði breytt einu eða neinu. En raunin varð nú samt sú að það gerðist. Það voru ákveðnar málamiðlanir og ég velti fyrir mér í ljósi þess að mörgum ráðherrum hefur verið gert það tilboð í gegnum tíðina að fara þessa leið en hafa einhverra hluta vegna ekki gert það. En núna telur núverandi hæstv. ráðherra að það sé tímabært, þannig að eitthvað hefur þó augljóslega breyst á öllum þeim árum sem við höfum ekki orðið vör við. Það eitt og sér er bara ástæða til að ræða málið frekar.
Herra forseti. Ég vil benda hæstv. ráðherra á að aðalatriðið er ekki endilega fjöldi umsagna sem hafa komið inn, heldur innihald þeirra og sú þunga gagnrýni sem hefur komið fram í þeim umsögnum og það skiptir máli. Það eru auðvitað ekki góð vinnubrögð að málið hafi verið rifið út eftir einungis tvo daga. Mér fannst tillaga hv. þingflokksformanns Vinstri grænna mjög góð, að hæstv. ráðherra tæki Jón Gunnarsson sér til fyrirmyndar og tæki þeirri stóru áskorun að feta í fótspor hans og gerast friðarins maður og reyni að leita lausna í málinu, eins og margir hafa þurft að gera, að brjóta odd af oflæti sínu í stórum málum eins og í kerfisáætlun. Sum mál eru það stór að þau eru stærri en eitthvert ráðherraembætti hverju sinni og slíkt mál er núna á dagskrá.
Virðulegi forseti. Mér blöskraði að heyra orð ráðherrans áðan þegar hann leit svo á að búið væri að ræða þetta mál í þaula á fyrra þingi og þess vegna væri óþarfi að vera með einhverja umræðu um það núna og þetta væri einhver smotteríisstjórnsýslubreytingu o.s.frv. Hvers lags viðhorf eru þetta hjá hæstv. ráðherra gagnvart málatilbúnaði hér á þingi? Auðvitað er það þannig að mál koma hingað til þings og þau eiga að fá eðlilega umfjöllun. En ekki var fjallað almennilega um þær umsagnir sem komu. Nefndarmenn óskuðu eftir því að fá gesti til fundar við nefndina en þeim var synjað um það, málið rifið út á tveim dögum eftir að umsagnarfresti lauk. Þetta er vinnulagið sem hæstv. ráðherra finnst bara allt í lagi af því að menn ræddu það á einhverju öðru þingi. Eru þetta vinnubrögðin sem verið er að boða hér? Ég verð að segja að þetta eru ekki vinnubrögð sem eru í lagi. En þetta er til marks um það hversu hrokafull þessi ríkisstjórn er og ráðherrar hennar og viðhorf manna eru gagnvart þinginu og það hvernig menn umgangast hér lýðræðið og hvernig menn umgangast minni hluta sem hefur líka sinn rétt.
Virðulegi forseti. Nú var ég á fundi utanríkismálanefndar þegar þetta var tekið út. Þar kom Þórir Guðmundsson og ræddi við nefndarmenn, sem var mjög gott. En það hefur ekkert verið rætt í nefnd síðan þá eða hér í þingsölum, alla vega ekki við stjórnarmeirihlutann, hvaða aðrir kostir koma til greina. Aðrir kostir sem koma til greina, eins og komið hefur fram, er það að verkefnin færu flest yfir til ÞSSÍ og fari í þessa stóru stofnun. Annar möguleiki er sá að flytja stofnunina inn í ráðuneytið án þess þó að leggja hana niður. Það er sú leið sem aðrir hafa verið að fara, í Danmörku til dæmis. Aðspurður að því hvers vegna Þórir Guðmundsson komst að þessari niðurstöðu þá nefndi hann að þetta væri það sem aðrir væru að gera. En þessi útfærsla er ekki það sem aðrir eru að gera. Það sem aðrir eru að gera, alla vega í Danmörku og að mig minnir í Noregi, er að setja stofnunina inn í utanríkisráðuneytið án þess að leggja hana niður. Það er alveg tilefni til að ræða þetta, þar á meðal í nefnd milli umræðna.
Herra forseti. Það væri í sjálfu sér fullt tilefni til að taka málið aftur til umræðu innan hv. utanríkismálanefndar og reyna að freista þess að finna sátt á grundvelli leiða sem Þórir Guðmundsson sagði á fundi nefndarinnar að væru jafn gildar þeirri sem hæstv. ráðherra vill fara. Það eru líka fleiri tilefni til þess. Það kom mjög skýrt fram í máli hæstv. ráðherra hér áðan að hann eða embættismenn hans hafa misskilið verulega hluta af áliti DAC-nefndarinnar svokölluðu. Hæstv. ráðherra sagði að þar hefðu komið ábendingar um að skoða þyrfti fyrirkomulag þróunarsamvinnu með það fyrir augum að breyta því hugsanlega. Það er rétt að því marki að það var lagt til á grundvelli þess sem þá var veruleikinn, að það ætti að stórauka fjárframlög til þróunarsamvinnu. Það var með tilliti til þess, en það varð ekki. Það er ekki ætlun hæstv. ráðherra miðað við áætlunina sem hann lagði fram í fyrra en var aldrei rædd [[Forseti hringir.]]þannig að ég held að það sé fullt tilefni að kalla málið til nefndar til að fara í þaula yfir það því að allt teiknar sig upp til þess að [[Forseti hringir.]]greinargerðin og hinar einu röksemdir hæstv. ráðherra fyrir þessu máli haldi ekki, [[Forseti hringir.]]þær séu byggðar á hrapallegum misskilningi.
Herra forseti. Ég kem nú ekki oft hingað upp undir liðnum um fundarstjórn forseta en þá geri ég það venjulega til að reyna að hvetja til friðar og sátta. Það hefur verið í nokkrum málum sem hafa verið í þinginu. Ég er einn af þeim sem hafa haft miklar mætur á hæstv. utanríkisráðherra. Mér finnst hann hafa staðið sig mjög vel í starfi og komið vel fram fyrir Íslands hönd í hinum erfiðustu málum sem við höfum tekist á við á síðustu árum, en mér finnst hann stundum svolítið þrjóskur og í þessu máli er hann það, en hann hefur sínar röksemdir fyrir því hvers vegna. Þetta er kannski ekki mikilvægasta málið í stjórnmálum dagsins í dag á Íslandi en samt er það mjög mikilvægt í mínum augum, að það ríki um það sátt eins og um náttúruverndarlögin og fleiri mál. Þetta höndlar um það að við erum að hjálpa fátækasta fólki í heimi að bjarga sér og hjálpa því að þróast í átt til betra lífs. Þess vegna finnst mér að það eigi að ríkja um það sátt. Ég skora á hæstv. utanríkisráðherra að finna þessa sátt. Þetta er ekki hægt svona.
Virðulegi forseti. Mér finnst þetta mál vera hneyksli. Einu rökin sem hæstv. ráðherra færir fyrir máli sínu eru að einn aðili hafi sagt á einum stað að leið eitt eða leið þrjú, það fer eftir hvernig maður telur, um að stofnunin færi inn í ráðuneytið, væri leiðin sem ætti að fara. Ein skýrsla er ekki nóg. Við vönduð, fagleg, vísindaleg eða sagnfræðileg vinnubrögð þarf að hafa að minnsta kosti þrjár rannsóknir, þrjár óháðar heimildir til að geta lagt mat á einhvern hlut. Þarna eru þrjár tillögur ræddar og meira að segja er vankantur á tillögu þrjú eins og hún kemur fyrir í skýrslunni þannig að það er ekki eins og þetta sé eitthvert heilagt mál. Það er verið að ræða þetta í skýrslunni, það er ekki verið að leggja lokadóm. Ég skil ekki hvernig ráðherra er stætt á því að taka þetta vald og ákveða þetta út frá þessu einsdæmi.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé í fimmta skipti sem ég kem hingað upp til árétta það - ég veit ekki hversu oft ég þarf að segja það, hvort það skiptir nokkru máli - þegar því er haldið fram hér að ekki hafi verið orðið við óskum nefndarmanna í utanríkismálanefnd um gesti. Það er rangt. Það var orðið við öllum óskum um gesti á fundi nefndarinnar, öllum óskum. Það er hárrétt að málið var afgreitt á þeim tveimur fundum sem hér hafa verið nefndir en það var orðið við öllum slíkum beiðnum. Það lá ekki fyrir nein beiðni um að fá á fund nefndarinnar gesti frá ASÍ vegna þess að þeir höfðu komið áður og skiluðu ekki að þessu sinni formlegri umsögn heldur vísuðu þeir í fyrri umsögn. Allur sá endalausi málatilbúnaður hér um að menn hafi ekki fengið gestina inn sem þeir vildu o.s.frv. - það er hvorki rétt né satt. Við getum rifist hér um efnisatriði málsins og við skulum gera það og vera alveg einlæg og heiðarleg í því, en að halda því fram að það þurfi að taka málið aftur inn í nefnd vegna þess að minni hlutinn í nefndinni hafi ekki fengið gesti er [[Forseti hringir.]]rangt. Þó að það væri ágreiningur um mjög mörg efnisatriði málsins á fundi nefndarinnar þá var ekki ágreiningur um að [[Forseti hringir.]]afgreiða málið úr nefnd.
Virðulegur forseti. Vera einlæg og heiðarleg í því að rífast um málið, segir hv. formaður utanríkismálanefndar. [[Gripið fram í.]]Það er stjórnmálamaðurinn sem hefur farið mikinn um nauðsyn þess að bæta stjórnmálamenningu og ræða saman milli flokka og byggja verkpólitískar brýr, en hefur nú feril sinn sem formaður utanríkismálanefndar á því að segja sundur þann góða frið sem hefur verið um þróunarsamvinnu um langt árabil. Ég verð að segja vegna orða þingmannsins um málsmeðferðina að ég sat á nefndarfundi sem þingflokksformaður Samfylkingarinnar og var kallaður af þeim fundi vegna uppnáms í utanríkismálanefnd þar sem nefndarmenn minni hlutans voru beittir fullkomnu ofríki og urðu að grípa til 2. mgr. 15. gr. þingskapalaga til að ná fram rétti sínum á fundinum. Ég vísa til bókunar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar á fundi nefndarinnar nefndan föstudag um það að málsmeðferð væri hvergi nærri lokið. Ég hvet til þess að menn geri [[Forseti hringir.]]eins og gert var í kerfisáætlun, geri hlé á umræðunni, fari yfir málið utan þingsalar og leiti sátta og sameiningar í þessum málaflokki á nýjan leik.
Forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Málið er nánast samhljóða máli sem var lagt fram á síðasta þingi og var ekki lokið í vor. Rétt eins og þegar málið var til umfjöllunar er ég þeirrar skoðunar að skynsamlegast væri málsins vegna að draga það einfaldlega til baka. Málið er þannig statt núna að hæstv. ráðherra ítrekar það hér í andsvörum að hér sé fyrst og fremst um stjórnsýslubreytingu að ræða, það snúist um að verkefnin séu eftir sem áður fyrir hendi en fari fram inni í ráðuneytinu í stað þess að vera sinnt hjá stofnun. Við erum að vísu ósammála um þann skilning því mín afstaða er eindregið sú að þarna sé um eðlisbreytingu að ræða, miklu alvarlegri og stærri. Það sem er óskiljanlegt í stöðu málsins er sá þungi sem hæstv. ráðherra leggur í málið ef það er svona ómerkilegt. Ef þetta snýst bara um að færa einhverja skrifstofu og vinna einhver verkefni frekar í ráðuneytinu en í stofnun, af hverju er málið þá komið þar á Alþingi fyrir það fyrsta að meirihlutaflokkarnir virðast hafa bundist einhvers konar fastmælum um að málið mætti ekki snerta í nefnd, það ætti að fara ósnert í gegnum nefndina og óbreytt frá því sem var í fyrra? Það er á málinu það yfirbragð að pólitískur þungi í því sé gríðarlegur. Ég mundi hafa samúð með slíku ef um væri að ræða eitthvað sem tengdist stjórnarsáttmálanum eða landsfundarsamþykktum Framsóknarflokksins eða einhverjum stórum baráttumálum stjórnarflokkanna, og menn settu undir sig hausinn og tækju umræðuna en lykju henni svo með atkvæðagreiðslu á Alþingi þar sem meiri hluti kæmi fram við atkvæðagreiðslu. Hvernig þetta mál er gert að þessu mikla flaggskipi ráðherrans annars vegar og ríkisstjórnarflokkanna hins vegar er mér, sem hef haft gaman af að íhuga og horfa á stjórnmál lengur en ég man eftir mér, algerlega óskiljanlegt. Ég hef oft séð ráðherra taka slagi um stór pólitísk mál en ekki eitthvað sem þeir telja sjálfir að snúist um hvar skrifstofa eigi að vera. Mér finnst það stórskrýtið. Ég hef ekki enn þá fengið skýringar á þessu. Ráðherrann segir bara: Það var gerð úttekt og svo fengum við Þóri Guðmundsson til að skoða og komumst að þeirri niðurstöðu að hann væri með fína tillögu og við ætlum að gera hana að okkar. Það eru rökin. Það sem stendur út af og ég mundi vilja biðja hæstv. ráðherra hvort sem er í andsvörum eða hugsanlega í annarri ræðu síðar í kvöld eða seinna í vikunni eftir atvikum að svara því hvers virði hann telji það vera að hafa málaflokk eins og þennan í ágreiningi. Þróunarsamvinnumál eiga í eðli sínu ekki að vera flokkspólitísk mál, þetta er ekki svoleiðis málaflokkur, þetta er málaflokkur sem við höfum mótað okkur sameiginlega afstöðu um, það hafa allir utanríkisráðherrar lagt upp úr því að þverpólitísk sátt væri um ákvarðanir í þessum málaflokki. Og af hverju er það? Vegna þess að það er hluti af sjálfsmynd okkar hvernig við tökum þátt í þróunarsamvinnu sem samfélag og þjóð. Það á ekki að vera eitthvað sem við kjósum um með látum á fjögurra ára fresti. Þetta á að vera sáttmáli sem liggur miklu dýpra í sjálfsmynd okkar og vitund en svo að það eigi skilið að því sé rykkt til í pólitískum leik. Hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason sem hélt ræðu í 1. umr. um málið orðaði það sem svo að ekki ætti að skakast með stofnanir að óþörfu. Ég held að það geti stundum átt við að færa stofnanir og breyta útliti þeirra, verkefnum, inntaki og samspili við ráðuneyti og svo framvegis, en það þurfa að vera rök fyrir því og í þessum málaflokki tel ég afar mikilvægt að leggja ekki upp í deilur. Ég tók eftir því í andsvörum hjá hæstv. ráðherra að hann taldi engin þau rök hafa komið fram í umræðunni sem gæfu tilefni til að setjast yfir málið að nýju, þ.e. annaðhvort kalla það aftur til nefndar án þess að ljúka mælendaskrá eða kalla það inn milli 2. og 3. umr. og skoða það eða eins og gert var og ég nefndi áðan í andsvörum þegar um var að ræða kerfisáætlun raforkuflutninga. Þá voru töluverð átök í þingsal og niðurstaðan varð sú að hv. þingmaður, þá formaður atvinnuveganefndar - og við höfum aldeilis eldað grátt silfur í gegnum okkar pólitísku samvistir - tók að því frumkvæði, auðvitað í samtali við sinn ráðherra og ráðherra málaflokksins, að setjast yfir hvort væri hægt að ná betri lendingu í málinu, betri sátt. Það var gert ekki síst vegna þess að um var að ræða stórar ákvarðanir sem snerust um skipulagsmál á hálendinu, tengsl við fjöldann allan af sveitarfélögum og uppbyggingu flutningskerfis raforku sem er gríðarlega mikilvægt mál. Það tókst að mínu mati að bæta málið umtalsvert. Ég greiddi ekki atkvæði með málinu þegar það gekk til atkvæða hér í lokin. En við töldum það vera umtalsvert betra. Við vorum sammála um það í minni hluta og meiri hluta að málið hefði haft gott af þessum sviptingum og að við settumst yfir það. Mér finnst að við eigum oftar að hafa kjark í að viðhafa slík vinnubrögð. Stundum er sagt að við höfum ekkert lært af hruninu. Það er vinsæll frasi. Hér sé meirihlutaræði og við höfum heyrt hæstv. fjármálaráðherra tala um að meiri hlutinn ráði og svo framvegis. En við megum ekki gleyma því að við eigum nokkur góð dæmi um að vinnubrögð geta verið öðruvísi. Það er ekki endilega á kostnað málanna, inntaksins í málunum. Ég nefndi kerfisáætlun áðan og svo eru það náttúruverndarlög, sem er líka löggjöf sem varðar stærri hagsmuni en hefðbundnar kollsteypur milli kosninga. Og síðast en ekki síst útlendingalög sem eru líka stór og breiður málaflokkur. Mér finnst að í öllum þessum tilvikum sé unnið þverpólitískt, þó með mismunandi hætti sé. Þegar útlendingalög eru annars vegar leggur ráðherrann sjálfur upp í þann leiðangur undir því flaggi að telja málaflokkinn það dýrmætan að það beri að nálgast hann þverpólitískt. Auk þess hefur sú vinna verið unnin í mjög nánum tengslum við þá sem þurfa að lúta löggjöfinni, ef svo má að orði komast, og þá sem eru rannsakendur í málaflokknum í háskólaumhverfinu, lögfræðinga í málaflokknum, Rauða krossinn, lögregluna og fleiri aðila. Það er auðvitað ekki þannig að niðurstaða svoleiðis vinnu sé með því móti að einhver fái allt sitt fram. En ég er sannfærð um að málinu er fyrir bestu að það sitji það vel að það sé ekki rifið upp á fjögurra ára fresti. Í tilviki náttúruverndarlaga gerðist þetta ekki fyrst hjá ráðherranum heldur frekar í vinnunni í þinginu og tókst afar vel til undir lokin að ljúka vinnunni, en með töluvert löngu tilhlaupi. Svo er það dæmið sem ég rakti áðan með kerfisáætlunina. Þetta eru allt saman dæmi um að menn stíga fram og sýna ákveðinn pólitískan kjark því það er málinu til góðs að vinna með þessu móti. Ég hef stundum hugsað að þótt ég standi hér sem þingmaður flokksins á Alþingi sem lengst er til vinstri og ætti þess vegna ekki að vera sérstaklega annt um miðjuna, þá sé gott í stórum málaflokkum að leiða saman öll sjónarmið eins og í skipulagsmálum og útlendingamálum og málum af því tagi, það geri þeim gott. Það snýst líka um ákveðinn stöðugleika í samfélaginu, um réttaröryggi og ekki síst í málaflokkum sem snúast um ákvarðanir sem eru teknar til mjög langs tíma, til að mynda í skipulagsmálum. Þegar einn tæpur meiri hluti í litlu sveitarfélagi tekur ákvörðun um að byggja turn sem byrgir komandi kynslóðum sýn þá má spyrja hvort viðkomandi meiri hluti hafi haft umboð í kosningum til að taka svo róttæka ákvörðun. Ég fer dálítið vítt og breitt hér, en það sem er kjarninn í ræðu minni og ég vildi að stæði eftir, því ég hef áður talað í þessu máli, bæði í vor og ekki síður í fyrri umræðu þessa máls, eru þessi sjónarmið. Ég tel að það sé svo að margir þeirra sem að málinu koma meirihlutamegin hefðu á einhverjum tímapunktum haft til þess pólitískt þrek að stíga fram og reyna að setja deilurnar niður. Ég vil síðan segja að í málinu eins og það var lagt fram fyrir ári fylgdi greinargerð og við gerðum allmiklar athugasemdir við tiltekna kafla og tiltekna hluta hennar, ákveðnar setningar sem er eiginlega ekki hægt að komast hjá að kalla dylgjur. Eins og komið hefur fram ber hæstv. ráðherra auðvitað fulla ábyrgð á þeim textum. Ég ætla mér ekki að halda fram að einhverjir aðrir beri ábyrgð á því, mér finnst mikilvægt að pólitísk ábyrgð sé skýr í máli eins og þessu. Um leið þar sem hæstv. ráðherra er hér í hliðarherbergi vil ég minna á að þegar um svona mikil álitamál er að ræða er mikilvægt að ráðherra sé viðstaddur umræðuna. En í greinargerðinni fyrir ári segir, með leyfi forseta: „Með því að færa starfsemi ÞSSÍ inn í ráðuneytið er verið að tryggja að öll samskipti við erlend ríki og stofnanir á sviði þróunarsamvinnu séu samstillt og í takt við utanríkisstefnu Íslands, auk þess sem íslensk stjórnvöld tali þá einni röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi.“ Og síðar, með leyfi forseta: „Með breytingunum næst betri heildarsýn á málaflokkinn og betur verður tryggt að stefnu Íslands í málaflokknum sé framfylgt. Auðveldara verður að móta og framfylgja áherslum Íslands og aukin tækifæri skapast til að hrinda stefnu Íslands í málaflokknum í framkvæmd með markvissari hætti.“ Nú er það svo að ég hefði haldið að ráðherra mundi breyta þessu í greinargerðinni þegar hann legði fram málið að nýju, það kom mér gersamlega í opna skjöldu að það gerði hann ekki. Það sæmir ekki ráðherra að dylgja með þessum hætti um stofnun sem undir ráðuneytið heyrir. Í greinargerðinni með nýja þingmáli ráðherrans er þetta óbreytt stafrétt. Það þýðir að ekki er með nokkru móti hægt að halda öðru fram en að ráðherrann telji afar mikilvægt að þessi sjónarmið séu lögð til grundvallar við afgreiðslu málsins. Þá skil ég þetta sem svo að gagnálykta megi að ráðherrann eigi við: Með því að færa starfsemi ÞSSÍ ekki inn í ráðuneytið er verið að koma í veg fyrir að öll samskipti við erlend ríki og stofnanir á sviði þróunarsamvinnu séu samstillt og í takti við utanríkisstefnu Íslands, auk þess sem íslensk stjórnvöld tali þá fleiri en einni röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi. Það er ómögulegt annað en að gagnálykta sem svo að ráðherra hafi af því mikla og slæma reynslu að Þróunarsamvinnustofnun tali ítrekað annarri röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi en utanríkisráðuneytið. Þetta stendur eftir. Ráðherrann hefur að mínu mati ekki svarað þessu svo fullnægjandi sé. Ég mundi gjarnan vilja, ef ráðherra á eftir að tala hér aftur eða jafnvel formaður nefndarinnar, spyrja: Hvaða áhætta felst í því að bíða eftir jafningjarýni DAC? Ég heyrði það sem ráðherra sagði áðan um að hann teldi að DAC hefði í raun talað og ekki væri eftir neinu að bíða með það. Gott og vel. Það er sjónarmið. Hann sagði líka að DAC mundi ekki koma með neina tillögu í sjálfu sér heldur frekar einhvers konar úttekt. Gott og vel. Ég trúi því þegar ég heyri hæstv. ráðherra segja það. En ég spyr: Hvað áhætta felst í því ef það er töluvert útbreidd skoðun að það sé til bóta fyrir málið, að bíða eftir úttekt sem er væntanleg innan árs? Ég er forvitin að vita hvernig þessu öllu saman er háttað. Við höfum rætt það áður í umræðu og ég er orðin vondauf um að það sé einhver heildarstefna varðandi skipulag Stjórnarráðsins hjá hæstv. ríkisstjórn fremur en í mörgum öðrum málaflokkum. Reyndar er óvenju mikið forustuleysi í þessari ríkisstjórn. Maður veit eiginlega ekkert á hvaða leið hún er. Hún skilar sem betur fer heldur ekki málum til þingsins þannig að það sem hún gerir gerir hún meira og minna fram hjá þinginu í alls konar tilfæringum með einkarekstur heilbrigðisþjónustunnar og það að höggva niður framhaldsskólann. Það sem lýtur að samskiptum við þingið er varla sýnilegt nema í málum sem hæstv. ráðherra segir að snúist ekki um neitt nema kerfisbreytingu, en hann er samt tilbúinn að leggja töluvert á sig og hefur greinilega handsalað við formann nefndarinnar að snerta ekki málið heldur dæla því í gegnum þingið með gamaldags yfirgangi. Mér finnst það ekki vera neinum til sóma að vinna þannig. Við höfum nógan tíma til að bíða eftir skýrslunni 2016 og bíða eftir þeim eftirlitsaðilum og þeim sem best þekkja til til að komast að sem bestri niðurstöðu í þessum dýrmæta og mikilvæga málaflokki. Ég tel að við eigum að gera það. Þessi málaflokkur er einfaldlega of mikilvægur. Það er ekki honum til sóma ef hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson ætlar að vera sá ráðherra sem stefnir þróunarsamvinnu á Íslandi í ófrið.
Virðulegi forseti. Eins og kom fram í umræðunni áðan komu þrjár tillögur frá Þóri Guðmundssyni á sínum tíma í þessari skýrslu. Ein þeirra hugnaðist honum ekki, sú að hafa í meginatriðum óbreytt fyrirkomulag. Hins vegar var önnur hugmynd um að styrkja stöðu ÞSSÍ og flytja verkefni frá þróunarsamvinnuskrifstofu þess ráðuneytis til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands þannig að ráðuneytið færi með eftirlit og eitthvað því um líkt. Ég velti fyrir mér hversu umdeild slík tillaga yrði ef hún yrði sett hérna fram vegna þess að hér höfum við aðeins karpað um að það eru nokkrir valkostir í stöðunni. Ég verð að segja frá því aftur að ég var á þeim fundi í hv. utanríkismálanefnd þegar málið var tekið út. Á þann fund kom Þórir Guðmundsson og var talað við hann. Þá kom fram að hann taldi þann möguleika að styrkja ÞSSÍ í sjálfu sér ekki síðri en að leggja stofnunina niður. Síðan var engin umræða um þetta, málið var bara tekið út úr nefnd og við þekkjum öll hvernig þetta þróaðist í kjölfarið á því. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður mundi styðja slíka tillögu eða hvaða annmarka hv. þingmaður sæi á henni. Sömuleiðis langar mig að spyrja út í aðra hugmynd sem hefur komið fram og ég velti fyrir mér hvort sé jafn umdeild og sú sem hér liggur fyrir. Ég veit að hún er ekki jafn umdeild en ég velti fyrir mér hvort um hana mundi ríkja sátt. Það er sú tillaga að flytja starfsemi ÞSSÍ inn í ráðuneytið án þess að leggja stofnunina niður. Það hefur komið fram að það er það sem aðrar þjóðir hafa gert og það er reyndar fordæmi sem Þórir Guðmundsson sótti sína hugmynd í. Ég óska eftir því að hv. þingmaður fræði okkur aðeins um það hvort sá möguleiki sé raunhæfur, þ.e. ef stjórnarmeirihlutinn væri til í að taka aðeins ríkari þátt í umræðunni, hvort sem væri í nefnd eða í þingsal.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður nefnir nokkra valkosti. Það er svolítið kúnstugt, eins og við höfum einhverja valkosti! Við í stjórnarandstöðunni eigum bara í samtali því að meiri hlutinn hefur ekki enn gefið færi á neinum samtölum. Samhljómurinn sem var í umræðu eftir hryðjuverkaárásirnar í París, samhljómurinn sem hæstv. utanríkisráðherra tók þátt í og hæstv. innanríkisráðherra líka - ég sé að þeim er skemmt hér í hliðarsal, ég veit ekki hvað það er nákvæmlega sem vekur þessa kátínu - var óskaplega dýrmætur og náðist í þingsal um þá hluti. Þess vegna árétta ég að eftir því sem þessir málaflokkar þyngjast er mikilvægara að við náum um það einhvers konar sátt. Ég tel að málaflokkinn þurfi að styrkja, að það eigi að vera útgangspunkturinn. Við höfum áhyggjur af þeim þáttum sem lúta að eftirliti þegar verkefnin verða komin inn í ráðuneytið, það er sjálfstætt áhyggjuefni, og það að við skulum vera að vinna með þessi mál í svona fjölbreyttum kúltúr, liggur mér við að segja, að við ætlum að sitja við þverpólitískt borð og ræða ný útlendingalög og við ætlum að ræða með opnum hætti um stóra og mikilvæga málaflokka - en hér á ekki að vera umræða. Í þessum málaflokki á ekki að vera umræða heldur á bara að keyra ákvörðun ráðherra í gegnum þingið. Mér finnst það vera það alvarlegasta hér en ég mundi styðja þá hugmynd sem kom fram í skýrslunni um að styrkja Þróunarsamvinnustofnun Íslands
Virðulegi forseti. Ég hallast að því að ég mundi einnig styðja slíka tillögu en vissulega tekur maður eftir því að stundum þegar hv. þingmenn og hæstv. ráðherrar taka sig til og ræða málin betur og án þess að vera endilega í einhverjum stríðsgír kemur niðurstaða sem ekki endilega allir eru sáttir við en vissulega næst þó fram sátt hvað varðar aðferðafræði. Gott dæmi um það er náttúruverndarlögin sem við samþykktum nýlega. Ég velti sér í lagi fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi sjálfur fara með málaflokkinn ef hann væri hæstv. ráðherra, hvort hv. þingmaður hefði haft frumkvæði að þessari breytingu vegna þess að nú vill hæstv. utanríkisráðherra meina, sem er eflaust rétt, að það hafi þótt einhver þörf á því að gera þessa úttekt og reyna að breyta einhverju. Ég hef oft velt fyrir mér hvort það sé nokkur þörf á breytingum yfir höfuð, en menn virðast vilja leggjast í einhverjar breytingar. Þá velti ég fyrir mér hvernig hv. þingmaður sæi fyrir sér að slíkar breytingar yrðu gerðar. Væntanlega yrði kallað eftir áliti manna eins og Þóris Guðmundssonar og fleiri aðila í ljósi þess að þetta er stjórnsýslumál í grunninn en ekki hugmyndafræðilegur ágreiningur um málaflokkinn þróunarsamvinnu, að þetta er ágreiningur um form, stofnanir og fyrirkomulag. Mér finnst í raun og veru svolítið ótrúlegt hvað okkur tekst að deila hérna um mál sem við ættum alveg að geta komist að einhverri sameiginlegri niðurstöðu um vegna þess að hér er enginn hugmyndafræðilegur ágreiningur í sjálfu sér um þróunarsamvinnu, heldur bara hvernig stofnanafyrirkomulagið á að vera. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi breyta fyrirkomulaginu ef hann teldi þörf á að breyta því yfir höfuð.
Forseti. Ég held að það væri hæstv. ráðherra til sóma að setja sig núna í samband við forseta í samráði við hv. formann nefndarinnar og óska eftir hléi á þessari umræðu. Ég held að það væri fyrsta skrefið. Síðan ætti hann að boða til fundar í utanríkismálanefnd, eftir atvikum með fleiri aðilum úr þinginu, og heyra í fólki hvort það telji flöt á sameiginlegri niðurstöðu í málinu. Ef í ljós kemur að svo er ekki hefur að minnsta kosti sá fundur verið haldinn. Það sem ég sakna er að við erum komin á þriðja dag í mjög langri umræðu en erum ekki enn byrjuð að tala saman. Við í stjórnarandstöðunni höldum hér ræður og köllum eftir svörum. Þau eru nokkuð stöðluð, þau breytast ekki frá einu skipti til annars, þau dýpka ekki og menn eru ekki að hlusta. Hæstv. ráðherra talaði sérstaklega um það áðan, og þá ekki við sjálfan sig, að það væri gott að hlusta, það væri mikilvægt. Ég er sammála því en það er ekki síst mikilvægt að gera það í þessu efni. Ég get ekki neitað því að ég sit uppi með þá tilfinningu að hér sé fiskur undir steini. Það er eiginlega algjörlega óskiljanlegt að stjórnarmeirihlutinn, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, 38 þingmenn, skuli leggja svona mikla pólitíska áherslu á þetta mál. Það er eiginlega algjörlega óskiljanlegt og þess vegna ágerist sú tilfinning eftir því sem umræðunni vindur fram að hér sé fiskur undir steini.
Hæstv. forseti. Ég tek undir það með hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur að það getur verið mikilvægt að ná sátt í mikilvægum málum sem varða hagsmuni margra. En ekki getur verið að þetta mál sem snýst um formbreytingu, þ.e. hvernig þróunarsamvinnu verður hagað, þ.e. að lítil stofnun með örfáum mönnum verði færð inn í ráðuneyti sem sinnir líka þróunarsamvinnu að hluta, sé slíkt mál að ekki sé hægt að afgreiða það á þinginu nema með einhverri sátt. Við erum búin að ræða þessa formbreytingu samtals í heila viku. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir var í meiri hluta á síðasta þingi og þar var til umræðu gjörbreyting á íslensku stjórnarskránni. Telur hv. þingmaður að það sé mikilvægt að ná almennri pólitískri sátt um Þróunarsamvinnustofnun en að það skipti engu máli þegar kemur að breytingu á íslensku stjórnarskránni sem knýja átti hér fram með handafli, einföldum meiri hluta, stjórnarskrá sem einu sinni var þó kölluð samfélagssáttmáli? Ég spyr: Er Þróunarsamvinnustofnun mikilvægari í huga hv. þingmanns en stjórnarskráin?
Virðulegi forseti. Þetta var nú nokkuð „grinagtig“ spurning. Ég held að ég verði nú að taka henni þannig því að það væri kúnstugt ef ég svaraði henni játandi. Hins vegar vil ég segja varðandi stjórnarskrárvinnuna að þar er stjórnarskrárnefnd að störfum. Hún er þverpólitísk, hún vinnur núna á yfirstandandi kjörtímabili. Þar vinnur fulltrúi Vinstri grænna af fullum heilindum og ég vona að það gildi um alla fulltrúa í þeirri nefnd. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála um að það mál sé í góðum farvegi og við sjáum vonandi bráðum og fyrr en síðar einhverja niðurstöðu í því þannig að þingið geti glímt við þær tillögur sem nefndin skilar af sér. Varðandi Þróunarsamvinnustofnunarmálið spyr hv. þingmaður: Bíddu, er þetta slíkt mál að það sé ekki bara hægt að klára það í þinginu? Ég spyr hv. þingmann á móti: Er þetta slíkt mál að hv. þingmaður telji mikla hættu fólgna í því að freista þess að ná þverpólitískri sátt í því í ljósi þess að hér er um viðkvæman málaflokk að ræða og auk þess málaflokk sem hingað til hefur verið stýrt með þverpólitískri nálgun og allir utanríkisráðherrar hingað til hafa gætt þess að þróunarsamvinnumál væru unnin í sátt?
Hæstv. forseti. Ég er nú þannig gerður að ég vil helst ná sátt í öllum málum. Ég get hins vegar alveg skilið að menn séu ekki sammála þessu og finnist óþarfi að vera með þetta og allt það, gott og vel. Ég undrast samt að gerð sé krafa um sátt og að 40 klukkustundum sé eytt í málþóf um þetta mál af því að um það er ekki pólitísk sátt. Mér finnst málið ekki þess eðlis. Mér fannst hins vegar stjórnarskráin á síðasta kjörtímabili þess eðlis að mikilvægt væri að um það mál næðist sátt. En samt fannst þeim sem stjórnuðu á síðasta kjörtímabili, og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir tilheyrði þeim meiri hluta, ekkert tiltökumál að knýja fram þá breytingu með einföldum meiri hluta af miklu afli.
Var það ekki málþóf þá?
[[Gripið fram í.]] - Jú, það var málþóf þá, en ég skil það. Ég hefði alveg skilið að þið hefðuð talað í 40 klukkutíma, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, ef meiri hlutinn væri hér að gjörbreyta stjórnarskránni í algjörri ósátt við minni hlutann, ég hefði alveg skilið það. Ég skil það hins vegar ekki þegar við erum með mál eins og þetta … [[Gripið fram í: Komdu í stjórnarandstöðu.]]- Einhvern tímann geri ég það kannski, en þetta er mér hins vegar alveg óskiljanlegt. Ég held að þetta mál sé ekki þess eðlis og mér finnst skrýtið að heyra það úr munni þeirra sem ráku stjórnarskrármálið á síðasta kjörtímabili með þeim hætti sem það var gert, að þeir telji algjörlega nauðsynlegt að þetta mál sé afgreitt í fullri sátt.
Forseti. Ég hef nú gaman af rökræðum, en mér finnst kúnstugt að reyndur málflytjandi og fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins [[Gripið fram í.]]fari fram með rökræðu með þessum hætti og fari að tala um eitthvert allt annað mál. Við erum alls ekki að tala um stjórnarskrána og þaðan af síður að tala um síðasta kjörtímabil. Við erum bara alls ekki að tala um þau mál. [[Gripið fram í.]]Við erum ekki að tala um að fólk afsali sér réttinum til þess að ræða mál og hafa uppi ágreining í málum vegna þess að hv. þingmaður er þeirrar skoðunar að einhvern tímann í fyrri lífum viðkomandi þingmanna hafi þeir ekki farið rétt með vald sitt. Hann getur alveg haft þá skoðun, það er allt í lagi með það, en hann sviptir ekki viðkomandi þingmenn réttinum til þess að ræða og setja fullan þunga í að andmæla því að hér sé þróunarsamvinnumálum hleypt í ófrið á Íslandi í fyrsta sinn. Það skulum við ræða og við skulum ræða það afmarkað, virðulegi forseti. Ég bið hv. þingmann að endurskoða nálgun sína í rökræðum. Það kann að vera að þetta virki í einhverjum málflutningi gagnvart einhverjum dómstólum, en þetta á ekki að virka á Alþingi.
Herra forseti. Ég er í annarri ræðu minni um þetta mál; mál sem einhverjir hafa kosið að kalla formbreytingu, eins og hv. þm Brynjar Níelsson gerði hér áðan, en er í raun stærra mál. Ég held að á því séu ýmsar hliðar. Sú fyrsta er sú að við erum að ræða þetta mál, um að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun, í því samhengi að stefna okkar í þróunarsamvinnu er í uppnámi. Hér var á síðasta þingi samþykkt afar metnaðarfull áætlun um hvert við Íslendingar vildum stefna í þróunarsamvinnu. Sú stefna var samþykkt á erfiðum tímum í íslenskum ríkisfjármálum, en eigi að síður voru þar lögð til markviss skref í átt að þeim markmiðum sem Sameinuðu þjóðirnar hafa sett um hvað svokallaðar þróaðar þjóðir eiga að leggja af vergri landsframleiðslu til þróunarsamvinnu. Þessi stefna var samþykkt með miklum meiri hluta á þinginu með einu mótatkvæði. Síðan var þessu snúið við í tíð nýrrar ríkisstjórnar og aldrei hafa verið færð nein rök fyrir því önnur en þau að skyndilega töldu menn sig ekki hafa efni á þessu. Menn höfðu efni á því að fara í alls kyns aðgerðir, lækka veiðigjöld, afnema auðlegðarskatt, létta byrðunum á ríkustu Íslendingunum, sem alltaf eiga stærri og stærri hlutdeild í auðnum. Í þær aðgerðir var stjórnarmeirihlutinn reiðubúinn að ráðast, en hann var ekki reiðubúinn að fylgja samþykktri þróunarsamvinnuáætlun heldur var snúið við. Það er ákvörðun sem ég tel til skammar fyrir stjórnarmeirihlutann og fyrir þessa ríkisstjórn. Þetta er eitt af þeim málum sem mér finnst hvað alvarlegust hjá núverandi ríkisstjórn, því að þau snúast um það hvernig menn líta á heiminn, heimsmálin. Hér erum við Íslendingar enn í hópi ríkustu þjóða heimsins, í 11. sæti ef ég man rétt í nýjasta lista sem er gefinn út yfir efnahagslegt ríkidæmi, og við erum svo langt frá þúsaldarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna að það hálfa væri nóg. Á sama tíma samþykktu Bretar áætlun sem miðaði að því að ná 0,7%. Þeir voru í kreppu. Ég var mjög ósammála mjög mörgu af því sem hægri stjórn Camerons gerði á þeim tíma í innanríkismálum, en ég get ekki annað en sagt: Gott og vel, þessi mál ætla þeir að hefja yfir pólitískar deilur. Þeir setja þessi mál í það samhengi að þó þar í landi séu menn ósammála um hvernig fjármagninu er varið þá beri þeim ákveðin siðferðisleg skylda til að standa undir þessum markmiðum. En hér: Nei, við vorum of blönk. Ellefta ríkasta þjóð heimsins er of blönk til að standa við fyrri áætlanir. Hæstv. ráðherra setti fram í júní tillögu að áætlun þar sem gert var ráð fyrir 0,23% af vergri landsframleiðslu. Hún var ekki kláruð. Hún var ekki afgreidd hér. Síðan kemur frumvarp til fjárlaga og þá er hlutfallið komið niður í 0,21%. Mér finnst það satt að segja dapurlegt, herra forseti, að sú umræða og sú stefna sem verið er að taka hér á Alþingi Íslendinga um þróunarsamvinnu snýst ekki um það að við ætlum að uppfylla skyldur okkar í samfélagi þjóðanna. Hún snýst ekki um það hvernig við getum lagt okkar af mörkum til að tryggja friðvænlegri heim. Ekki veitir af því í heiminum eins og ástandið er í dag þar sem sjaldan eða aldrei hefur verið meiri þörf fyrir þróunarsamvinnu og eflingu friðsamlegra samskipta á milli fólks. Ég sagði hér áðan að þróunarsamvinna væri grunnstoð íslensku utanríkisþjónustunnar og ég lít á hana sem eitt af höfuðmarkmiðunum. Hvað getur smáþjóð eins og Íslendingar gert annað en það að miðla öðrum af þekkingu, reynslu og ríkidæmi, miðla öðrum af þeim forréttindum sem við njótum í samfélagi þjóðanna? Þetta ætti að vera okkar höfuðmarkmið, þetta ætti að vera það sem við getum sameinast um, getum verið stolt af. Þrátt fyrir að við deilum hér um innanríkismál þá ættum við að geta sameinast um að líta á þetta sem okkar siðferðislegu skyldu. En við erum ekki að ræða þetta. Við erum að ræða það að leggja niður þá fagstofnun sem hefur farið með málaflokkinn innan íslensks stjórnkerfis. Það er okkar innlegg til málaflokksins. Mér finnst það satt að segja, herra forseti, ósköp dapurt innlegg. Þróunarsamvinnustofnun - það hefur komið fram hér í umræðum, og það er það sem mér finnst standa upp úr umræðunni um þetta tiltekna mál, að það hefur ekki nokkur maður, hvorki úr stjórnarliði né stjórnarandstöðu, haft neitt annað um stofnunina að segja en að hún hafi sinnt hlutverki sínu með sóma. Eigi að síður er verið að leggja til að leggja hana niður sem er þvert á aðra þróun í stjórnsýslunni þar sem áhersla hefur verið lögð á að fara með tiltekin framkvæmdaverkefni út í fagstofnanir, styrkja síðan stjórnsýslu- og eftirlitshlutverk ráðuneyta. Stjórnarmeirihlutinn hér á Alþingi samþykkti í vor frumvarp um Menntamálastofnun sem var einmitt ætlað að gera það, að færa framkvæmd tiltekinna verkefna út í fagstofnun og skilgreina þannig betur eftirlits- og stjórnsýsluhlutverk ráðuneytisins. Ýmislegt er hægt að segja um það hvernig nákvæmlega er staðið að því, en það virtist eigi að síður vera línan sem meiri hlutinn tók þá. Stjórnarmeirihlutinn sem nú er, sami stjórnarmeirihluti og var hér fyrir nokkrum mánuðum, talar eins og þetta sé hið besta mál og alveg væri hægt að sameina Vegagerðina eða leggja hana inn í innanríkisráðuneytið. Það er, herra forseti, ekki heil brú í því hvernig menn hugsa þessi mál á ríkisstjórnarheimilinu. Það er engin heildstæð stefna. Það er engin heildstæð hugsun í því hvernig við ætlum að skipta með okkur framkvæmd málaflokka og eftirliti með málaflokkum. Það er ekki rétt að segja um það sem hér hefur komið fram að eftirlitið breytist ekki. Auðvitað breytist það. Nú hefur ráðuneytið eftirlitshlutverki að gegna gagnvart sinni einu fagstofnun, Þróunarsamvinnustofnun. Síðan bætast við aðrir eftirlitsaðilar, Ríkisendurskoðun og óháðir eftirlitsaðilar. Það breytist að sjálfsögðu þegar þessi mál eru færð inn í utanríkisráðuneytið þó að eldveggir séu á milli eins og sagt hefur verið. Þetta hefur verið gert annars staðar, hefur verið haldið fram, vissulega, í miklu stærri einingum þar sem við horfum nánast á sjálfstæðar stofnanir innan ráðuneytanna. Mörgum spurningum er ósvarað um það hvernig þessar framkvæmdir hafa tekist. Hér hefur verið bent á, í utanríkismálanefnd á síðasta þingi, að farið var í þessa vegferð í Hollandi. Um það var gerð skýrsla. Hún kom ekkert sérstaklega vel út. Hollensk yfirvöld ákváðu að taka ekki mark á þeirri skýrslu, en eigi að síður er hún aðgengileg til lestrar. Þannig að það er vissulega hægt að halda því fram að það krefjist miklu frekari yfirlegu og skoðunar að fara í þessa aðgerð. Stóra málið, herra forseti, tel ég vera það að hér er verið að ráðast í að færa stofnun undir ráðuneyti, stofnun sem við erum sammála um að hefur staðið sig vel, hefur verið sterk rödd fyrir málaflokkinn, þar sem fagþekking hefur byggst upp og mikilvægum upplýsingum er miðlað, til dæmis í gegnum tímarit sem stofnunin gefur út. Það er verið að taka þessa sérþekkingu og setja hana inn í utanríkisráðuneytið án þess að það sé búið að sjást fyrir hvernig málaflokknum mun reiða af þar innan dyra. Mér finnst svörin ekki hafa verið sett fram með nægjanlega sannfærandi hætti. Ég hef margoft nefnt þetta með upplýsingamiðlun og veit af eigin raun að upplýsingamiðlun úr ráðuneyti er allt annars eðlis en upplýsingamiðlun úr fagstofnun. Þar nægir að nefna þær óteljandi stofnanir sem við eigum sem hafa sjálfstæði í því hvernig þær miðla upplýsingum, enda eru þær mun fjær hinu pólitíska valdi. Það verður enginn annar yfirmaður yfir þróunarsamvinnunni eftir þessa breytingu en ráðherra. Hún mun heyra beint undir pólitískt vald. Það er eðlisbreyting. Það er furðuleg eðlisbreyting í ljósi þeirrar stefnu sem núverandi stjórnarmeirihluti hefur tekið, sem er metnaðarleysi í þessum málaflokki; sem er, að því er virðist, enginn áhugi á að uppfylla þær skyldur sem við berum í samfélagi þjóðanna. Mér finnst nánast, þegar við setjum þetta í samhengi við þá áætlun sem fyrir liggur um þróunarsamvinnuna, að hér sé endanlega verið að fela þennan málaflokk, [[Forseti hringir.]]færa hann inn í ráðuneyti, gera eins lítið úr honum og hugsast getur, meðan þetta ætti að vera flaggskip í utanríkisstefnu okkar.
Herra forseti. Mikið óskaplega var ég ánægður með inntak og kjarna ræðunnar. Ég hugsa raunar þegar ég horfi til baka þá hafi ég verið í hópi einlægustu, jafnvel hörðustu aðdáenda formanna VG hverjum af öðrum fram. Það er ekki síst vegna þeirrar siðferðilegu nálgunar sem þau hafa bæði haft á þennan málaflokk sem ég tel, eins og formenn VG hafa talið, að sé kjarninn í utanríkisstefnu okkar. Því miður er á vorum tímum fágætt að menn tali með því móti og segi það hreint út að við eigum í hlutfalli við okkar ríkidæmi að láta af höndum rakna til þjóða sem eru enn að brjótast úr sárri fátækt. Það allra svívirðilegasta sem mér finnst hafa gerst á seinni árum er að núverandi ríkisstjórn rauf bókstaflega það samkomulag sem Alþingi Íslendinga hafði gert við blásnauðar þjóðir í Afríku með því að ýta til hliðar, kasta nánast burtu þeirri áætlun sem Alþingi samþykkti á sínum tíma. Hv. þingmaður rakti hér tölur. Það er auðvitað alveg óskaplegt að horfa til þess að við, ellefta ríkasta þjóð í heimi, næstríkasta þjóð í Evrópu samkvæmt nýlegum tölum, Íslendingurinn með meðaltekjur í dag er í hópi þessa eina ríkasta eins prósents í heiminum og að við skulum hafa þurft að horfa upp á ríkisstjórn grípa til þess að kasta burtu áætlun, sem þó stjórnarflokkarnir höfðu samþykkt og framhlaðið á sínum tíma, er hræðilegt. Hv. þingmaður rakti það að í fyrra var lögð fram áætlun sem gerði ráð fyrir að núna yrðu framlögin þó að minnsta kosti 0,23% af vergri landsframleiðslu, það er 0,21%. Hæstv. ríkisstjórn stóð ekki við orð sín frá því í fyrra. Það munar 500 milljónum. Hvað heldur hv. þingmaður að muni frá áætluninni [[Forseti hringir.]]sem Alþingi samþykkti einróma? Samkvæmt henni ættum við núna að vera með 0,46%, tvöfalt meira, 4 milljörðum til viðbótar. Er þetta ekki til marks um það, ásamt örlögum Þróunarsamvinnustofnunar, að þessi málaflokkur [[Forseti hringir.]]er í hreinu uppnámi og búið er að ýta honum aftur. Hann hefur enga athygli ríkisstjórnarinnar.
Herra forseti. Það er verið að setja þennan málaflokk algjörlega til hliðar. Það felst ekki bara í því frumvarpi sem við ræðum, það felst í þeim áherslum sem hafa verið lagðar, línunum sem hafa verið lagðar í fjárlagafrumvarpinu, í framlagðri áætlun hæstv. ráðherra. Þetta er málaflokkur sem er orðinn hornreka, málaflokkur sem hefði átt að vera okkar stolt og flaggskip okkar. Ég sagði áðan að þar ættum við að hefja okkur yfir hinar pólitísku átakalínur. Það hafa aðrar þjóðir gert. Það hafa aðrar þjóðir gert óháð litrófi þeirra ríkisstjórna sem þar hafa verið við völd af því að þær hafa séð mikilvægi málsins. Mikilvægi málsins er það að við búum í heimi þar sem gæðunum er misskipt. Sú misskipting er ein helsta uppspretta stríðsátaka í heiminum. Hún er ein helsta uppspretta fólksflutninganna sem við erum rétt byrjuð að sjá byrjunina á. Sú misskipting mun líka birtast þegar við skoðum áhrif loftslagsbreytinga. Þess vegna ætti þróunarsamvinna að vera flaggskip okkar til að draga úr áhrifum slíkrar misskiptingar. Þetta er grundvallaratriði. Ég segi það fyrir mína parta að ríkisstjórnin sem nú situr, og stjórnarmeirihlutinn, er að leggja til aukin framlög til þjóðkirkjunnar. Ef stjórnarmeirihlutanum væri annt um boðskap kirkjunnar, þar sem kemur skýrt fram að ef maður á tvo kyrtla skal maður gefa annan, þá ætti þróunarsamvinnan að skipa þar enn veglegri sess. Ég velti fyrir mér þegar við ræðum um siðferði hvernig nákvæmlega stjórnarmeirihlutanum finnst það samrýmast því sem við höfum kallað kristilegt siðferði í þessu landi, að henda þessum málaflokki svona gjörsamlega til hliðar og þar með þeim boðskap um að það sé okkar skylda að dreifa gæðunum með jafnari hætti en við gerum í heiminum í dag og horfa ekki upp á eymd annarra og líta svo undan.
Herra forseti. Það gleður biblíufestan þingmann eins og mig þegar hv. þm. og formaður VG sáldrar hér yfir þingheim tilvitnunum í hina helgu bók. Ég er algjörlega sammála öllum meginreglum sem þar koma fram. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni áðan það sem gerðist í Bretlandi. Það er auðvitað alveg með ólíkindum að þegar til valda koma íhaldsstjórnendur, forusta mjög hægri sinnaðra manna, þá gefur hún í hvað varðar þróunarsamvinnu. Ég hef sagt mörgum sinnum að ég ber mikla virðingu fyrir forsætisráðherra Breta fyrir þá sök að hann lagði til dæmis í alveg gríðarlega mikla bólusetningarherferð í Afríku sem talin er hafa bjargað tugþúsundum barna frá dauða. Það var fallega gert. Það var örlátt, það var í algerri andstöðu við hina efnahagslegu þróun þar í landi. Það er merkilegt hvernig velsældin og aukin hagsæld hefur áhrif á þingheim. Á meðan við vorum í kreppunni 2011 samþykktum [[Forseti hringir.]]við þróunarsamvinnuáætlun sem gerði ráð fyrir miklu meiri framlögum [[Forseti hringir.]]en nú eru í dag. En um leið og ný ríkisstjórn tekur við og horfir framan í vaxandi ríkidæmi þá skrúfar hún til baka. [[Forseti hringir.]]Hvernig má það vera?
Herra forseti. Ég held að ástæða þess að ólíkum ríkisstjórnum á ólíkum stöðum í hinu pólitíska litrófi hafi tekist að setja þessi mál og gefa þeim þann sess sem þeim ber sé að fyrir þeim eru svo margháttuð rök. Það eru ekki einungis þau rök sem ég vitnaði til áðan sem snúast bara um kristilegt siðgæði. Það eru líka rök sem snúast um almennan jöfnuð og það eru líka réttlætisrök. En síðast en ekki síst eru það rök sem kalla má líka eiginhagsmunarök. Því að vissulega eru það eiginhagsmunir vestrænna þjóða að styrkja aðrar þjóðir til að hjálpa sér sjálfar til að koma í veg fyrir vandkvæði síðar meir. Ég nefndi áðan loftslagsbreytingar. Getum við reynt að sjá fyrir hver nákvæmlega áhrif þeirra verða á fólksflutninga í heiminum? Við sjáum mikla spádóma um það hvernig það á eftir að verða. Viljum við ekki frekar reyna að styrkja þær þjóðir til að hjálpa sér sjálfar eins og íslensk þróunarsamvinna hefur [[Forseti hringir.]]snúist um?
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður hefur, eins og fleiri, nefnt samanburð við stofnanir eins og Vegagerðina. Af hverju erum við að draga Vegagerðina fram? Jú, það er vegna þess að þar fer fram framkvæmd á gríðarlega sérhæfðum verkefnum. Það hefur verið lenskan hingað til að menn setji sérhæfð verkefni sem slík inn í stofnanir þannig að framkvæmdin sé á einum stað og eftirlitið með henni sé annars staðar, þ.e. stefnumörkunin fer fram á Alþingi og svo er eftirlitið úr ráðuneytunum. Í máli ráðherra og ýmissa stjórnarliða hefur komið fram að þeim finnist þetta algjörlega ósambærilegt, það sem verið er að gera í Vegagerðinni annars vegar og í Þróunarsamvinnustofnun hins vegar. Ég hef áhyggjur af því sjónarhorni og sjónarmiði, ég tel þetta einmitt sambærilegt. Þarna fara fram gríðarlega sérhæfð verkefni. Þetta er fag og það þarf miklar stúdíur að baki hvoru tveggja, hvort sem er vegagerð eða þróunarsamvinnu. Ég vil því spyrja hv. þingmann aðeins út í þetta, hvað hún vilji meina að þessi viðhorf stjórnarflokkanna þýði, hvort þetta þýði ekki einfaldlega að þeir telji þróunarsamvinnu ekki eins mikilvæga og vegagerð. Hvort hún sé sammála því og hvort hægt sé að horfa þannig á þetta, að það sé ekkert sambærilegt sem þarna fari fram. Jú, eitt er vegagerð og hitt er þróunarsamvinna, en það eru samt sömu faglegu sjónarmiðin að baki því að halda þessu í sérstakri stofnun.
Herra forseti. Ég tel að þessi breyting, eins og ég sagði hér áðan, hafi það í för með sér að sá sem ber ábyrgð á ákvörðunum um þróunarsamvinnu sé í raun og veru orðinn pólitískur yfirmaður málaflokksins, þ.e. ráðherra. Ég tel að það sama eigi við um Þróunarsamvinnustofnun og aðrar stofnanir sem byggja á fagþekkingu, segjum Vegagerðina, að þar er stöðugt verið að taka pólitískar ákvarðanir sem fara hér í gegnum þingið og ráðherra hefur frumkvæði að. Síðan eru margháttaðar framkvæmdaákvarðanir sem lúta að vegastæðum, brúarstæðum og ýmsum öðrum slíkum sem byggjast á mikilli fagþekkingu. Okkur fyndist það óeðlilegt ef hæstv. innanríkisráðherra væri stöðugt að kvitta upp á slíkar ákvarðanir að færa vegastæðið um 5 metra hér eða brúarstæði um 7 metra þar. Það væri til dæmis skrýtið ef menntamálaráðherra væri alltaf að kvitta upp á hvaða rafrænu tímarit ætti til dæmis að kaupa fyrir Landsbókasafnið. Eins og á við um Vegagerðina og aðrar slíkar stofnanir þá er þróunarsamvinna fag og lýtur þeim lögmálum að í því er hægt að öðlast sérfræðiþekkingu. Það hefur verið gert innan stofnunarinnar. Þess vegna tel ég eðlilegt að tiltekin fagstofnun fari með framkvæmd málsins á meðan hinar pólitísku línur eru lagðar af ráðherra og síðan þinginu á hverjum tíma. Það eru stóru línurnar sem á að leggja af pólitíkusunum, en fagþekkinguna ber að rækta. Ég held að við hljótum að velta því fyrir okkur, þegar þetta er gert, að eðlilega dregur úr vægi fagþekkingar. Eðli máls samkvæmt fara ráðuneyti með breitt svið, þangað ertu ekki endilega að ráða sérfræðinga [[Forseti hringir.]]með mjög djúpa þekkingu á hverju máli fyrir sig, heldur einmitt fólk með hina breiðu þekkingu á stórum málaflokkum. [[Forseti (ÞorsS): Eins og þingmenn taka væntanlega eftir er klukkan að stríða okkur, en forseti hefur vökult auga á sekúndum.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Málið er að þróunarsamvinna er ekki bara eitthvert dútl. Við hinn endann er fólk sem þarf virkilega á stuðningi að halda. Þessi stuðningur hefur verið veittur með mjög góðum og öflugum hætti af hálfu Þróunarsamvinnustofnunar. Hvers vegna er það? Jú, það er vegna þess að þróunarsamvinna er fag sem fólk hefur sérhæft sig í og innan Þróunarsamvinnustofnunar er samankomin alveg gríðarleg þekking. Það hafa verið gerð alveg gríðarleg mistök oft og tíðum í gegnum söguna í þróunaraðstoð. Það eru mistök sem menn vilja ekki endurtaka. Þess vegna er þetta viðkvæmur málaflokkur. Það er hægt að hafa gríðarlega neikvæð áhrif á samfélagsgerðir og heilu þjóðirnar með vondri þróunaraðstoð. Það er ekki staður sem við viljum vera á. Þess vegna hafa menn byggt utan um [[Forseti hringir.]]þetta með þeim hætti sem þeir hafa gert, hafa byggt sérstakar stofnanir til þess að halda þekkingunni þar. Þessi stofnun hefur verið sérstaklega lofuð fyrir það hversu [[Forseti hringir.]]vel henni hefur gengið í því að vera sveigjanleg og hversu vel henni gengur í því að vinna með heimamönnum.
Herra forseti. Ég tel að þetta frumvarp sé hluti af stærri mynd, sem birtist í áformum núverandi stjórnvalda um framlög til þróunarsamvinnu. Ég held að sú metnaðarlitla framtíðarsýn endurspeglist líka í þessu frumvarpi, að þetta sé eitthvað sem megi fara með, skella inn sem einhverri skrifstofu í ráðuneyti. Þar með er að mínu viti ekki verið að horfa til áframhaldandi þróunar og þroska þeirrar sérþekkingar sem við eigum. En mér finnst þetta ríma við þá áætlun sem við höfum því miður séð. Ég hefði svo sannarlega vonað að það liti öðruvísi út. Við höfum ekki séð endurskoðaða áætlun enn þá á þessu þingi. Það hefði verið við hæfi að leggja hana fram hér samhliða þessu frumvarpi og þá hefðum við bara getað haft heildarmyndina, að við teljum ekki að þetta sé [[Forseti hringir.]]flaggskipið í okkar utanríkisstefnu. Við lítum ekki á þetta sem okkar frumskyldu í samfélagi þjóðanna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða og innihaldsmikla ræðu og ekki síst fyrir að hefja umræðuna upp á hið siðferðislega plan og velta fyrir sér þróunarsamvinnu út frá siðferðislegum sjónarmiðum, vegna þess að þau skipta máli. En það er náttúrlega inntak málaflokksins að það er í grunneðli sínu siðferðislegt. Fagið sem slíkt gengur út á þá frægu sögu að maður hjálpi öðrum manni betur með því að kenna honum að veiða heldur en að gefa honum fisk. Það skiptir miklu máli í þessum málaflokki að fagþekkingin sé til staðar og að alltaf sé verið að þróa hana og þroska til betri vegar. Þar hefur nú aldeilis vitnisburðurinn um störf Þróunarsamvinnustofnunar verið mjög jákvæður. Mig langar aðallega til þess að velta fyrir mér spurningum úr seinni hluta ræðu hv. þingmanns um stofnanauppbygginguna og þá uppbyggingu að verið sé að ganga gegn þróuninni að vera með sjálfstæðar fagstofnanir sem síðan lúta eftirliti og áætlunargerð, sterkum línum frá stjórnendum sínum. Hv. þingmaður hefur reynslu af því sem ráðherra að stýra bæði starfi innan úr ráðuneyti og eins að einhverju leyti sjálfstæðum stofnunum. Mig langar til að spyrja hv. þingmann: Hvaða hættur sér hún í þeirri breytingu? Hv. þingmaður minntist til dæmis á þær faglegu hættur sem felast í upplýsingagjöf. Mig langar til þess að heyra aðeins meira um það.
Herra forseti. Fyrst að því sem hv. þingmaður gerði að fyrra umtalsefni sínu þá gerir það mig bara virkilega reiða að sjá það að um leið og stjórnvöld hrósa sér af efnahagsbata hér á landi þá finnst þeim ekki ástæða til að gefa í þróunarsamvinnu. Þau vita ósköp vel hvaða árangri þróunarsamvinna á vegum Íslendinga hefur skilað. Stjórnvöldum er mætavel kunnugt um að okkar aðstoð hefur til dæmis hjálpað konum að eignast heilbrigð og lifandi börn. Að aðstoð okkar hefur komið í veg fyrir útbreiðslu sjúkdóma á þessum fátækustu svæðum heimsins. Að tvíhliða þróunarsamvinna Íslendinga er við nokkur af fátækustu ríkjum heimsins, ríki sem eru kannski neðst í hópi 20 fátækustu ríkja heimsins á meðan við erum í 11. sæti af þeim ríkustu. Við ættum virkilega að velta því fyrir okkur hvort okkur finnst það í lagi. Hvort okkur finnst það bara í lagi að draga úr, í prósentum talið, stuðningi okkar sem skiptir svo miklu fyrir þetta fólk. Hvað varðar síðari hluta andsvars hv. þingmanns er auðvitað gríðarlegur munur á þessu tvennu; samskipti ráðherra við yfirmenn fagstofnana eru með allt öðrum hætti, við forstöðumenn stofnana annars vegar, sem fara með faglega stjórnun á þeim stofnunum, og svara svo fyrir ráðherra og samfélaginu gagnvart þeirri ábyrgð, eða samskipti ráðherra við deildarstjóra í ráðuneyti hans, sem heyra beint undir ráðherra innan húss. Þau samskipti eru auðvitað með allt öðrum hætti. Að sjálfsögðu er þetta mikil breyting á því hvernig farið er með málaflokkinn. Ég ætla ekki að draga úr því að innan þróunarsamvinnuskrifstofu utanríkisráðuneytisins er metnaðarfullt fólk [[Forseti hringir.]]og fólk sem þekkir til málaflokksins. En þessi samskipti eru auðvitað með gerólíkum hætti.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og tek undir réttláta reiði hv. þingmanns um að áhugaleysi stjórnvalda og þær litlu áherslur sem manni finnast vera í loftinu þegar kemur að þróunarsamvinnu. Því miður finnst mér það frumvarp sem við ræðum hér vera merki um ákveðið metnaðarleysi í málaflokknum. Orðið sem ég var að leita að í fyrra andsvari mínu var stefnumörkun. Það sem mig langar að velta fyrir mér varðandi stefnumörkun sjálfstæðrar stofnunar er að það er allt annað samtal á milli ráðherra og stjórnenda faglegrar stofnunar sem beitir sér fyrir verkefni sínu, hann beitir sér faglega út á við en ekki síður inn á við. Ég [[Forseti hringir.]]hef áhyggjur af þessu metnaðarleysi, að þetta dragi úr metnaði.
Herra forseti. Ég hefði gjarnan kosið að hæstv. ráðherra hefði komið og brugðist við því sem ég sagði í ræðu minni og sagt okkur frá því hvort hann hyggist leggja fram áætlun um þróunarsamvinnu og greini frá því hvort hún verði í takt við fjárlagafrumvarpið. Ég hefði nú kosið að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra um það því að við erum bara að ræða einn hluta heildarmyndarinnar hér. Hún verður ekki rædd nema í þessu samhengi, hinu alltumlykjandi samhengi þessa metnaðarleysis. Við erum ekki enn búin að sjá nýja tillögu um áætlun um framvindu þróunarsamvinnu, ekki frekar en um svo mörg önnur mál sem ekki koma inn á þing. Á meðan liggur mjög á því að færa þessa stofnun inn í ráðuneytið og ég tek undir það með hv. þingmanni sem hér talaði, að það finnst mér vera angi af hinni stóru mynd metnaðarleysis. Maður hefur ekki neina tilfinningu fyrir því að þar eigi að hefja sig [[Forseti hringir.]]svolítið upp og yfir þessa umræðu, sýna metnað, djörfung og dug og gefa þótt ekki væri nema 0,46% af vergri landsframleiðslu. Ég er ekki að biðja um að annar af tveimur kyrtlum sé gefinn til þróunarsamvinnu, en að minnsta kosti að þeim markmiðum sé fylgt sem þingið samþykkti fyrir ekkert of mörgum árum í talsvert verra árferði en nú er.
Herra forseti. Þetta mál er ekkert smámál. Mér fannst hæstv. ráðherra skauta svolítið léttilega í máli sínu yfir þær athugasemdir sem hafa verið gerðar í þessari umræðu við málið. Annaðhvort skiljum við þingmenn ekki málið rétt eða hæstv. ráðherra tekur ekki mark á þeirri efnislegu gagnrýni sem hefur komið fram á málið og gerir lítið úr athugasemdum sem hafa komið fram og telur þær léttvægar. Hann talar líka eins og stofnunin í sjálfri sér og starfsemi hennar verði óbreytt innan ráðuneytisins. Það muni lítið breytast frá því sem nú er og engin fjárhagslegur sparnaður verði af þessari framkvæmd né slegið af faglegum kröfum til þróunarsamvinnunnar. Maður spyr sig: Til hvers er leikurinn gerður ef hæstv. ráðherra telur að allt verði óbreytt frá því sem var? Af hverju er ekki hægt að mætast einhvers staðar annars staðar í þessu máli til að gera það þannig úr garði að hægt sé að ná utan um ólík sjónarmið í þeim efnum og starfsemin verði gerð út með sóma af hálfu okkar Íslendinga í framtíðinni og njóti efans um að verið sé að fara út í að draga úr faglegum þáttum og eftirliti með því hvernig farið er með féð sem fer inn í þróunarsamvinnu og veitir ekki af að nýta vel því að við erum eftirbátar annarra þjóða í framlögum til þessa málaflokks? Það hefði verið gott ef ráðherra hefði komið fram með áætlun í þeim málum, hvernig við Íslendingar ætlum að spýta í lófana í þessum efnum og koma með meira fjármagn inn í þróunarsamvinnu og sýna að við erum þjóð meðal þjóða og í raun rík miðað við þær fátæku þjóðir sem eiga í hlut og við höfum sinnt vel með því fjármagni sem Þróunarsamvinnustofnun hefur haft úr að spila. Mér fannst hæstv. ráðherra skauta létt í gegnum þetta allt. Það sem kom helst fram í máli hans er að það hefði verið gott að fara til Malaví og þar hefðu móttökur verið góðar og allt í góðu með það. Ég efast ekki um að vel hafi verið tekið á móti ráðherra þótt hann hafi ekki ákveðið að bjóða starfsmönnum eða forstöðumanni Þróunarsamvinnustofnunar með í þá ferð. Í þessu máli hefur margítrekað verið undirstrikað að stofnunin sé til fyrirmyndar og Ríkisendurskoðun hefur margítrekað það við afgreiðslu ársreikninga. Hæstv. ráðherra hefur talið þurfa að fara í þessa innlimun í ráðuneytið til að styrkja tengsl milli þróunarsamvinnu og annarra utanríkismála, tryggja að gengið sé í takt við utanríkisstefnu Íslands. Manni er þá spurn: Hafa verið meinbugir á því að það hafi verið gert? Þeirrar spurningar hefur verið spurt á nefndarfundi hjá utanríkismálanefnd. Fulltrúar utanríkisráðuneytisins hafa verið þráspurðir um samstarf ráðuneytisins við ÞSSÍ og hvort dæmi séu um að samskipti við erlenda aðila af hálfu stofnunarinnar hafi ekki verið í takt við utanríkisstefnuna. Það virðist ekki hafa verið hægt að gagnrýna þá stefnu sem stofnunin hefur rekið, hún hafi verið í takt við stefnu ráðuneytisins. Það hefur líka komið fram að starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar hafi verið mjög gagnrýnir, það kemur fram í umsögn frá þeim. Þau telja, með leyfi forseta: „… að æskilegt væri að færa fleiri verkefni á sviði þróunarsamvinnu yfir til ÞSSÍ og efla málaflokkinn á þann hátt, enda eru fyrir því fjölmörg rök. Við leggjum því eindregið til að Alþingi standi við fyrirheit um aukin framlög til þróunarsamvinnu og styðji þá stofnun sem býr yfir mestum faglegum styrk á því sviði á Íslandi.“ - Sem er Þróunarsamvinnustofnun. Hvað rekur ráðherra til að fara í slíka vegferð þegar þessi stofnun hefur allt til að bera og sú skýrsla sem hefur verið vísað mikið til í þessari umræðu, jafningjaúttekt þróunarsamvinnunefndar OECD, DAC, er væntanleg? Þá er hægt að skoða hvort eitthvað megi laga og bæta en ekki vísa til einhvers frá árinu 2008 sem stenst ekki skoðun, að þar hafi DAC lagt til að hrist yrði upp í þessari starfsemi og vísa til að farið sé eftir þeirra ráðum í ákvörðun hæstv. ráðherra. Það hníga öll rök að því að hægt sé að hafa þetta fyrirkomulag með sama hætti. Ég get alveg í ljósi sátta í þessu máli fallist á einhverja leið til að mæta ólíkum sjónarmiðum í stað þess að ráðherra gangi svona digurbarkalega fram og geri þetta „af því bara“. Hann hefur talað þannig til starfsmanna stofnunarinnar að hann þurfi ekki að rökstyðja það neitt sérstaklega.
Það er ósatt.
Það er orð á móti orði í þeim efnum. Skilningurinn er á þann veg að ekki þurfi að rökstyðja það neitt sérstaklega, enda er enginn skilmerkilegur rökstuðningur fyrir að slá þessa stofnun inn í utanríkisráðuneytið. Þórir Guðmundsson, sem gerði skýrsluna sem vísað er mest til að hafi verið orsök þess að farið yrði í þessa innlimun í ráðuneytið, lagði til fleiri leiðir. Þá væri ég alveg tilbúin til að leita málamiðlana í þessu máli. Ég hef áður sagt í máli mínu að mér fyndist hæstv. ráðherra vera maður að meiri að sýna fram á að hann væri svo stór pólitíkus að hann gæti reynt að sætta þarna sjónarmið og koma til móts við gagnrýni og leita leiða til að ná þessu í þverpólitískri sátt. Svona mál eiga ekki að vera í stórum pólitískum ágreiningi heldur er þetta það sem er sómi okkar Íslendinga að standa vel að, þróunarsamvinnu, aðstoð við fátækustu meðbræður okkar í fátækum löndum. Auðvitað er skömm að því hve lítill hluti vergrar landsframleiðslu fer í þennan málaflokk yfir höfuð. Hann þyrfti að vera meiri. Hæstv. ráðherra hefur þurft að bakka út úr hugmynd um að hækka hlutfallið. Það virðist eiga að vera áfram sama hlutfall og verið hefur af vergri landsframleiðslu, 0, 21%. Ég ætla ekki að gefast upp á að skora á hæstv. ráðherra að [[Forseti hringir.]]sýna nú djörfung og dug og taka þetta mál upp úr skotgröfunum sem hann hefur sjálfur komið málinu í með einstrengingslegum málflutningi.
Virðulegi forseti. Ég varð eins og hv. þingmaður mjög svekkt með svör ráðherrans hér áðan þegar hann fór yfir helstu atriðin sem við höfum verið að gagnrýna. Mér fannst það standa upp úr því sem hann sagði að þetta væru einhverjar smotterís formbreytingar, hvað menn væru að æsa sig yfir því. Mér fannst það benda til þess að menn hafi annaðhvort ekki mikinn skilning á hvað þróunarsamvinna er, eða engan áhuga á málinu. Það birtist í því að menn eru einhvern veginn að halda því fram að það sé allt í lagi að þessum málaflokki, umfram aðra málaflokka sem krefjast fagþekkingar, sé rúllað inn í ráðuneyti og settur þar í litla deild. Ég hef áhyggjur af því viðhorfi. Mér þykir það líka öllu verra að þegar ráðherrann svarar þeirri gagnrýni að þetta hafi farið hratt hér í gegnum nefnd - á tveim dögum eftir að umsagnarfresti lýkur, sem er afar óvenjulegt - þá sé það ekkert skrýtið vegna þess að menn hafi rætt þetta svo mikið á síðasta þingi. Mér finnst menn gera óskaplega lítið úr þessu. Það finnst mér áhyggjuefni vegna þess að þróunarsamvinna á í mínum huga að vera eitt af lykilatriðunum í verkefnum þjóða eins og okkar sem höfum mikið og eigum mikið, erum með þeim ríkustu í heimi. Það er það sem gerir mig að stoltum Íslendingi að við gefum líka af okkur. Ég óttast hvað verður um þessi verkefni þegar þetta er komið inn í ráðuneytið, vegna þess að þá er ógagnsæið meira og ekki eins aðgengilegt hvað menn eru að gera. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að verkefni sem nú eru á sviði Þróunarsamvinnustofnunar gætu [[Forseti hringir.]]farið að fjara út á komandi árum ef þessir aðilar halda áfram að sitja við stjórnvölinn.
Herra forseti. Ég ætla ekki að taka svo djúpt í árinni að ég telji að þessi verkefni fari að fjara út. Ég efast ekki um að metnaður verði áfram til staðar í utanríkisráðuneytinu til að sinna þessum málum vel. Ég tel að vissulega sé fagmennska í utanríkisráðuneytinu, það er enginn að efast um það, en það er kannski ekki sambærileg fagmennska og er til staðar innan Þróunarsamvinnustofnunar. Menn verða að bera virðingu fyrir því. Það hefur skapast mikill mannauður innan Þróunarsamvinnustofnunar og mér finnst ekki gott að verið sé að þynna það út. Ég tel að menn eigi að einhenda sér áfram í sérstakri stofnun í þetta brýna verkefni og ekki eigi að draga þetta inn í ráðuneytið. Þar eru ótalmörg önnur verkefni sem menn eru að sinna. Ég tel að þar gætu önnur verkefni skyggt á þessi verkefni og þetta yrði kannski hálfgerð naglasúpa, það er kannski ekki rétt að segja það en stundum gæti það jafnvel orðið þannig. Menn sjást ekki alveg fyrir með það þegar mörg önnur verkefni eru þar til umfjöllunar. Stjórnsýslulega er þetta mjög slæmt og það er verið að taka til hliðar eftirlitshlutverk Alþingis gagnvart Þróunarsamvinnustofnun. Eins og þessu er stillt upp, að einhverjir ónefndir aðilar eigi að sjá um óháða úttekt og eftirlit með þessum [[Forseti hringir.]]fjármunum - það er ekki boðlegt að ekki sé skýrara kveðið á um það hvernig eftirlitið eigi að vera með öllum þeim fjármunum sem þarna eru undir.
Virðulegi forseti. Ég tek undir það að það er fullt af flottu fagfólki alls staðar í stjórnkerfinu. En þetta snýst ekkert um það, heldur snýst þetta um það hvaða umgjörð þeim er sköpuð til þess að sinna störfum sínum af fagmennsku. Þegar búið er að taka verkefni með þessum hætti, sem eru jafn sérhæfð og raun ber vitni, inn í Þróunarsamvinnustofnun og grauta þeim inn í verkefni ráðuneytisins þá getur það farið að verða háð pólitískum duttlungum hverju sinni hversu mikinn tíma starfsmenn ráðuneyta fá til að sinna þessum málum af þeirri fagmennsku sem þeir best kunna. Það er þetta sem maður hefur áhyggjur af. Á meðan málaflokkurinn er í sérstakri stofnun þá er erfiðara, fyrir ráðherra sem hefur lítinn áhuga á að sinna þessum málaflokki, að draga mjög hratt úr starfseminni vegna þess að þá verður það í fyrsta lagi svo augljóst og gagnsætt hvað er að gerast af því að þarna er um stofnun að ræða. Í öðru lagi þurfa menn einhvern veginn að koma því hér í gegnum þingið, hvort sem það er í gegnum fjárlög eða breytingar á lögum eða niðurlagningu eins og verið er að reyna að gera hér. Það er kannski það sem maður hefur áhuga á þegar kemur að þessu faglega utanumhaldi þróunarsamvinnu á Íslandi. Ríkisendurskoðun og fleiri, menn vita þetta alveg. Þingmenn stjórnarflokkanna vita alveg að það að setja saman á einn stað framkvæmd og eftirlit, það er engin fagmennska. Það er ófaglegt. Það er ekki nútímaleg stjórnsýsla. Framkvæmd og eftirlit með sömu framkvæmd á ekki að vera á sömu hendi. Ég veit ekki betur en Ríkisendurskoðun hafi gert við það athugasemdir margoft þar sem það hefur átt við. Í þessu tilfelli þá er það eitthvað sem ég held að geti [[Forseti hringir.]]orðið erfitt fyrir þetta fag, þróunarsamvinnu, að menn skuli vera að grauta þessu saman á þennan hátt og búa til þá naglasúpu sem hér var nefnd áðan.
Herra forseti. Já, það er nú þetta sem er gagnrýnt, það hefur komið fram gagnrýni frá aðilum eins og ASÍ til dæmis. Ég tel að sú gagnrýni sem kom þaðan á þessi mál hafi ekki verið rædd nógu vel í utanríkismálanefnd. Vissulega er í ráðuneytinu ákveðin þekking, en alltaf er hætta á því að aðrir hagsmunir fari að blandast saman eins og viðskiptahagsmunir. Hver er líka verkstjóri? Við vitum að forstöðumaður núverandi Þróunarsamvinnustofnunar er skipstjóri á sínu skipi og er verkstjóri yfir því hvernig farið er með þá fjármuni og hefur yfirsýn yfir það. En hvernig verður það í ráðuneytinu? Hver verður þar ábyrgðaraðili og heldur utan um að ekki sé verið að slaka á taumunum heldur að gefa í og berst fyrir fjármunum til þessa málaflokks? Hæstv. ráðherra talaði hér áðan um að það yrði alveg nægt gagnsæi með því hvernig fjármunir skiptist, þeir sem koma inn í ráðuneytið, til þessa málaflokks og á hverjum fjárlagalið kæmi fram hve háir fjármunir væru til þess. En það er ekki nægjanlegt. Með því að hafa þetta í sjálfstæðri stofnun er miklu meiri slagkraftur til að vinna að því að ná meiri fjármunum inn í þessi brýnu verkefni og líka til að fylgja þeim faglega úr hlaði svo að þeir fjármunir nýtist sem best fyrir þá sem á þurfa að halda.
Hæstv. forseti. Ég heyri að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir talar eins og margir aðrir stjórnarandstæðingar, að engin rök séu fyrir þessari breytingu. Þá veltir maður auðvitað fyrir sér hvort þeir stjórnarandstæðingar sem hafa tekið til máls hafi ekki lesið athugasemdirnar með frumvarpinu. Þar segir berum orðum: „Þróunarsamvinna er ein af meginstoðum utanríkisstefnu Íslands og einn stærsti einstaki málaflokkurinn sem ráðuneytið sinnir. […] Með því að færa starfsemi ÞSSÍ inn í ráðuneytið er verið að tryggja að öll samskipti við erlend ríki og stofnanir á sviði þróunarsamvinnu séu samstillt og í takt við utanríkisstefnu Íslands, auk þess sem íslensk stjórnvöld tali þá einni röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi.“ Síðan er sérstakur kafli um samlegðaráhrif og hagkvæmni, þar segir: „Með því að færa framkvæmdina á eina hendi er verið að einfalda skipulagið. Betri heildarsýn mun nást yfir málaflokkinn og stefnumótun verða markvissari þegar um einn ábyrgðaraðila er að ræða. […] Með því að öll þróunarsamvinna sé á einni hendi er unnt að setja aukinn kraft í verkefnin, efla sveigjanleika og samhæfingargetu og koma í veg fyrir skörun á stefnumótun og framkvæmd.“ Þarna er verið að tala um hagkvæmni og samlegðaráhrif. Mér sýnist að þessi ágæta stofnun, Þróunarsamvinnustofnun, sé komin í flokk hjá stjórnarandstæðingum með ÁTVR og RÚV. Það er eins og sumt megi bara ekki hreyfa þótt menn bendi á augljósa hagkvæmni eða möguleika á hagkvæmni. Ég verð því að spyrja: Er hv. þingmaður að hafna því að þegar verkefnin eru svona á báðum stöðum, að hagkvæmni fylgi ekki í því eða möguleiki á því að hafa þetta á einni hendi? Eða horfa menn þannig á [[Forseti hringir.]]skattgreiðendur að það skipti engu máli hvernig fjármunum er varið bara ef stofnunin fær að lifa? [[Forseti hringir.]]Formið skiptir ekki máli. Það er hvernig við nýtum peningana.
Herra forseti. Það eru ekki þung rökin í fyrrverandi formanni Lögmannafélagsins. Ef þau rök ættu við um alla hluti þá hlýtur það að vera stefna núverandi stjórnvalda að draga til sín í ráðuneytið allar þær stofnanir sem eru til staðar. Fram hefur komið að umrædd stofnun per se er með best reknu stofnunum hér á landi. Hún hefur fengið það uppáskrifað frá Ríkisendurskoðun og líka frá þróunarsamvinnunefnd OECD, DAC, að bæði faglega og vel sé farið með þá fjármuni sem hún fær til að vinna með. Það sem reynt er að rökstyðja í greinargerð og nefndaráliti meiri hlutans hefur ekkert á bak við sig annað en orðagjálfur um hagkvæmni og sparnað sem ekki er hægt að sýna fram á. Skrifstofa opinberra fjármála í fjármálaráðuneytinu segir eitthvað á þá leið að til framtíðar litið gætu fjármunir hugsanlega sparast, hugsanlega. Ekki er djúpt í árinni tekið. Þess vegna verður að segjast eins og er að ekki er nóg að koma með einhverja upptalningu og óskalista um að þetta gæti allt orðið miklu, miklu betra. En betra fyrir hvern, spyr ég? Betra fyrir þau stjórnvöld sem ríkja núna sem vilja skera allt niður við nögl sem snýr að velferðarmálum, þróunarsamvinnu og velferð þeirra sem minna mega sín? Ég hef ekki mikla trú á þeirri umhyggju sem fylgir því að tala fyrir því á þann veg eins og hv. þingmaður gerir, [[Forseti hringir.]]að þarna sé um hagkvæmni og sparnað að ræða. Ég treysti ekki innihaldi þeirra orða.
Hæstv. forseti. Það er alveg hægt að vera ósammála þessum rökum, en það er ekki hægt að segja að ekki séu rök fyrir þessu. Við getum deilt um þetta.
Þetta er bara upptalning.
Þetta eru auðvitað rök. Það er alla jafna þannig og má ætla að það sé þannig að þegar tveir aðilar sjá um málaflokk sem skarast að miklu leyti þá sé hagkvæmara að hafa það í einni einingu. Það er bara útúrsnúningur að tala um að best sé að allar stofnanir sem heyra undir ráðuneytið fari bara inn í ráðuneytið. Það er auðvitað spurning hverju sinni hvernig verkefnin skarast og hvað getur verið hentugt. Það er ekki þannig að allar stofnanir eigi að fara inn í ráðuneytið með sömu rökum. Þetta er stofnun sem sinnir ákveðnu hlutverki. Hún er mjög lítil. Ég get alveg skilið að menn telji málaflokknum betur borgið þannig. Það má vel vera. Við getum rökrætt það. Við erum að vísu búin að rökræða það í 40 klukkustundir, allt í lagi, [[Ekki þú.]]á þinginu er búið að rökræða það. Ég hef alltaf komið hingað reglulega, hv. þm. Össur Skarphéðinsson. [[Gripið fram í.]]Nei. Ég er bara að segja að það eru auðvitað rök. Við getum verið ósammála þeim, við getum reynt að hnekkja þeim, en sá málflutningur um að það séu engin rök og þetta sé bara einhver geðþóttaákvörðun, verið sé að reyna að eyðileggja þróunarsamvinnu o.s.frv., svona samsæriskenningar eru auðvitað bara tóm della. Tökum rökræðuna. Klárum hana. Það getur vel verið að stjórnarandstæðingar geti sannfært marga stjórnarþingmenn um að betur sé heima setið en af stað farið í þessu máli. Gerum það. Klárum málið. [[Gripið fram í: Þetta eru fullyrðingar …]]Það eru almenn rök að það geti verið hagkvæmt þegar tveir aðilar sjá um hluti sem skarast. Það er alveg þekkt og þarf ekkert að fjalla neitt nánar um það. Við getum verið ósammála. Við gætum talið að betra væri að hafa sérstaka stofnun um þetta. Við gætum rökstutt það með einhverjum hætti. Gott og vel. En það eru rök. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Já, mér finnst þetta líkjast meira fullyrðingum en rökum af því að hv. þingmaður tíndi aldrei til rökin á bak við þær fullyrðingar. Það ætti hv. þingmaður að gera til að hann gæti staðið fastur á sínu í þessu máli. [[Gripið fram í.]]Þegar maður kemur með einhverjar fullyrðingar þarf maður að benda á rökin fyrir því út af hverju maður heldur fram einhverri fullyrðingu. Þannig er það nú bara. Þessi málaflokkur verður í ráðuneytinu, hv. þingmaður talar um að það sé betra þegar tveir aðilar sameinist um hlutina. Er hægt að hafa tvo skipstjóra á sama skipi? Ég held að það verði einmitt mikil [[Gripið fram í: … öðrum sagt upp.]]togstreita. Já, öðrum verður sagt upp. Það er nákvæmlega það sem verið er að gera. [[Gripið fram í.]]Skipstjóranum á skútunni, Þróunarsamvinnustofnun Íslands, best reknu stofnun á Íslandi með öll meðmæli upp á það, á að segja upp af því að hann hefur staðið sig trúlega of vel og annar á að taka við sem er alveg óljóst hvernig á eftir að reynast, bæði fjárhagslega og faglega. Mér finnst á málflutningi hv. þingmanns, miðað við fullyrðingar hans þá ættum við að bíða eftir frekari rökum og hvort þetta sé eitthvað sem einhver glóra er í og bíða eftir jafningjaúttekt sem er væntanleg frá DAC-nefndinni og rasa ekki um ráð fram í svona stóru máli af því bara. Af því að þetta er eina mál utanríkisráðherra, af því að menn þurfa bara einhvern veginn að halda andlitinu og keyra einhver mál hérna í gegn. Þessi verklausa ríkisstjórn er auðvitað með allt niður um [[Forseti hringir.]]sig. Það er kannski líka gott því að þetta er svo ömurleg ríkisstjórn og það sem mundi frá henni koma væri ekki upp á marga fiska.
Herra forseti. Ég ætla að vona að hæstv. utanríkisráðherra sé nálægur því að svo mikið var beðið um nærveru hans. Nú eru aðstæður mínar þannig að ég verð að ljúka máli mínu á fimm mínútum af því að hæstv. ráðherra var ekki mættur hér þegar ég var látinn, herra forseti, halda seinni aðalræðu mína í þessari umræðu að honum fjarstöddum. Ég ætla því að vinda mér beint í þær spurningar - eða má ég, herra forseti, gera hlé á máli mínu þannig að tíminn dragist frá og það verði kannað hvar hæstv. utanríkisráðherra er? Mér er alveg nóg boðið, það var ætlunin að hæstv. ráðherra sæti hér í salnum og tæki þátt í umræðunni.
Forseti verður við því.
Þá stoppum við klukkuna.
Forseta hafa borist orð um að utanríkisráðherra hafi yfirgefið húsið um stundarsakir og býður því hv. þingmanni upp á það að hann verði settur á mælendaskrá síðar þegar hæstv. utanríkisráðherra hefur komið aftur til fundar.
Ég þigg það, herra forseti, en þætti eðlilegast að fresta umræðunni þangað til hæstv. ráðherra er kominn aftur á staðinn. Hæstv. forseti veit vel hvernig aðstæður hafa verið hér, að við höfum óskað eftir því og treyst á að úr því að hæstv. ráðherra er nú loksins kominn á svæðið þá yrði hann við umræðuna.
Forseti mun ganga úr skugga um hvar hæstv. ráðherra er og gera honum orð um að nærveru hans sé óskað, eins og áður hafði komið fram.
Hæstv. forseti. Ég skil hv. 4. þm. Norðaust., Steingrím J. Sigfússon, mjög vel, að hann vilji halda ræðu sína sem hann hefur fimm mínútur til núna að viðstöddum hæstv. utanríkisráðherra. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur margoft í tuttugu mínútna ræðu sinni og tíu mínútna ræðu óskað eftir því að svo væri. Og þegar kemur nú fram að hæstv. utanríkisráðherra er farinn úr húsi og getur ekki hlustað á hv. þingmann þá held ég að ekki sé hægt að gera annað en að fresta fundi í fimm eða tíu mínútur meðan utanríkisráðherra snýr við og kemur aftur hingað í þinghúsið. Nú veit ég ekki hver er næstur á mælendaskrá, hvort það er ég eða einhver annar, en ég segi fyrir mitt leyti að í ræðu minni á eftir mun ég óska eftir því að hæstv. utanríkisráðherra sé hér til staðar [[Forseti hringir.]]vegna þess að ég hyggst fara í gegnum þær umsagnir sem komið hafa fram um málið, m.a. frá Rauða krossi Íslands, sem eru miklar athugasemdir við sjö greinar frumvarpsins.
Virðulegur forseti. Nú falla öll vötn til Dýrafjarðar. Fyrst hæstv. utanríkisráðherra hefur ekki áhuga á umræðunni um þetta þingmál, sem hann er þó sjálfur 1. flutningsmaður að, er ekki ástæða til að aðrir þingmenn séu að eyða kvöldfundi í að ræða það málefni, sérstaklega ekki þegar til þess er tekið að hér hefur verið gerð grein fyrir því með mjög góðum fyrirvara, m.a. af hálfu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, að hann hygðist beina spurningum til ráðherrans. Þess vegna var auðvitað við því búist að ráðherrann sýndi þinginu þá lágmarksvirðingu að vera við eigin umræðu, ekki síst þegar ráðherrann er eini þingmaður Framsóknarflokksins sem styður nefnt frumvarp, sem enginn þingmaður Sjálfstæðisflokksins virðist raunar styðja, og nauðsynlegt að eini þingmaðurinn á þingi sem styður málið sé við umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég verð að taka undir þá ósk að hæstv. utanríkisráðherra komi hingað og ræði þetta mál við okkur. Hann hélt ræðu áðan og ég tók eftir því að þá strax komu fram hugmyndir, fólk fór að ræða saman. En þegar ekkert er samtalið þróast hugmyndin auðvitað ekkert áfram. Tekið var stutt spjall um aðrar útfærslur eins og til dæmis það að setja ÞSSÍ inn í ráðuneytið en leggja samt ekki stofnunina niður. Sú hugmynd hefur ekki verið rædd alvarlega við hæstv. utanríkisráðherra síðan hún kom upp í þingsal. Ég hefði jafnframt viljað inna hæstv. utanríkisráðherra frekar eftir svörum um hvað hann sjái þeirri hugmynd til foráttu að styrkja ÞSSÍ frekar en að leggja hana niður.
Herra forseti. Ég tel rétt að við bíðum þar til hæstv. ráðherra kemur í hús. Ekki hafði nú hæstv. ráðherra mikið úthald í umræðunni. Það voru kannski rétt rúmir tveir tímar með matarhléi. Það er ekki langt úthald fyrir mann í svo ábyrgðarmikilli stöðu að geta ekki setið hér í meira en rúma tvo tíma undir stærsta málinu sem hann telur að hann þurfi að koma í gegnum þingið. Það er slæmt að hann skuli ekki vera hér og sýna þinginu þá virðingu að hlusta á umræðuna, taka þátt í henni og svara fyrir það sem spurt er um. Mér finnst að hæstv. ráðherra ætti að sýna öllum þingmönnum þá virðingu sem eftir eru á mælendaskrá í kvöld að sitja út umræðuna og hlusta á þá. Ég geri þá kröfu til hæstv. forseta að hann geri hlé á fundi þar til ráðherra er kominn í hús.
Virðulegi forseti. Þetta mál er til 2. umr. í þinginu. Utanríkisráðherra var viðstaddur alla 1. umr. Hann kom hér síðan í dag og flutti ræðu og var viðstaddur umræðuna í dágóðan tíma. Ég kom þó aðallega hingað upp til að leiðrétta hv. þm. Helga Hjörvar, þingflokksformann Samfylkingarinnar, sem enn á ný kemur og heldur því fram að það sé einungis einn maður á Alþingi sem styðji þetta mál. Ég ætla að rifja það aftur upp fyrir hv. þingmann að málið fór í gegnum ríkisstjórn, það fór í gegnum báða stjórnarflokkana, bæði Sjálfstæðisflokk og Framsóknarflokk. Það fór síðan til utanríkismálanefndar og var afgreitt úr utanríkismálanefnd með meiri hluta þingmanna í utanríkismálanefnd, bæði á þessu löggjafarþingi og því síðasta, þannig að það liggur alveg ljóst fyrir að það hlýtur að vera stuðningur við málið. Hins vegar fáum við ekki að sjá hvort stuðningur er við málið vegna þess að menn hafa mikla þörf til að tjá sig um það og ekki ætla ég að gera lítið úr því. [[Forseti hringir.]]Þess vegna hvet ég forseta til að halda þessum fundi áfram þannig að við getum fengið að hlýða á fleiri góðar ræður hjá hv. stjórnarandstæðingum.
Virðulegi forseti. Það er alltaf þetta yfirlæti: Já, það er bara frábært að heyra hérna góðar ræður þingmanna stjórnarandstöðunnar, höldum þessum fundi áfram. En það er enginn hér sem ræðir þetta mál við okkur, það er vandinn. Þess vegna köllum við ítrekað eftir því að einhverjir komi hingað upp og svari spurningum okkar og lýsi því fyrir okkur hvers vegna í fyrsta lagi keyra þarf þetta mál með þeim hætti sem hér er verið að gera, í öðru lagi hvers vegna málið er svo mikilvægt að það þarf að afgreiða þarf með þeim hraði úr nefnd á aðeins tveimur dögum þrátt fyrir mikil mótmæli nefndarmanna. Það þekkist varla að menn fari svona hratt með mál hér í gegn, sérstaklega ekki umdeild mál. Mér er það minnisstætt að meira að segja í umdeildum málum í atvinnuveganefnd hefur meiri hlutinn þó alla vega leyft minni hlutanum að tæma sig í umræðu um mál áður en það kemur inn í þingið, alla vega í flestum tilfellum. [[Forseti hringir.]]Það er það sem við erum að mótmæla hér að ekki sé gert. Ég bið um að farið verði yfir það með þingflokksformönnum hvernig staðið var að afgreiðslu málsins úr nefnd.
Herra forseti. Ég er nú sanngjarn maður og ég hef nokkra samúð með hæstv. utanríkisráðherra sem er bæði að koma að utan og þar áður af ákaflega löngum og sennilega mjög þrasgjörnum fundi með framsóknarmönnum. Ég skil það vel að hann þurfi að fara heim og hvíla sig svolítið áður en hann kemur hingað. Hins vegar er það þannig að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon átti ekki kost á því, öndvert við mig, að spyrja hæstv. ráðherra spurninga hér fyrr í kvöld. Hann sagði það hins vegar í umræðum um fundarstjórn forseta að hann mundi leggja fyrir hann spurningar og hæstv. utanríkisráðherra ber því, miðað við að hann lofaði, að vera viðstaddur til að svara spurningum, að vera hér þegar hv. þingmaður flytur ræðu sína. Hann gat séð það á mælendaskrá. Ég vil spyrja hæstv. forseta hvort það sé von á hæstv. utanríkisráðherra, vegna þess að það mundi mjög greiða mjög fyrir þingstörfum í kvöld að vita um það.
Herra forseti. Ég held að það sé komið að því núna að Alþingi undir forustu forseta sýni sjálfu sér smá virðingu og geri hlé á þessum fundi þangað til ráðherra er kominn aftur í hús. Ef þær upplýsingar koma að hann ætli ekki að mæta hér í kvöld þá slítum við fundi. Þetta er ekki boðlegt, herra forseti. Ég fer að ætlast til þess að forseti þingsins sýni einhverja reisn fyrir hönd þingsins í þessum samskiptum við utanríkisráðherra. Þetta gengur ekki. Ég var látinn halda ræðu mína hér á sjötta tímanum í dag gegn mótmælum mínum, áður en hæstv. ráðherra kom. Og bæði þá og í síðustu viku var ég búinn að margóska eftir nærveru utanríkisráðherra til að leggja fyrir hann spurningar. Ég sat á forsetastóli meðan utanríkisráðherra talaði þannig að ekki gat ég farið í andsvör við hann. Ég tel að verið sé að brjóta á rétti mínum sem þingmanns og þingsins um leið ef ég á þess ekki kost að eiga orðastað við utanríkisráðherra vegna þess hvernig hann hagar þessum samskiptum. Það eru alveg nýir tímar á Alþingi ef það hefur enga vigt. Verði ekki orðið við þessum óskum mun ég krefjast fundar í forsætisnefnd, þar sem við sitjum báðir, forseti og ég, og taka þetta mál upp þar.
Herra forseti. Ég verð bara að taka undir með þeim þingmönnum sem komið hafa hér upp og lýst yfir sárri hneykslan á því að utanríkisráðherra skuli ekki vera í salnum lengur. Það er ekki í fyrsta skipti í umræðum um Þróunarsamvinnustofnun sem sést undir iljarnar á honum á leið út úr húsi þegar síst skyldi og menn vilja ræða þetta mál. Þetta er mikilvægt mál. Þetta er greinilega viðkvæmt og mikið mál og það er lágmarkskurteisi hjá hæstv. utanríkisráðherra að vera viðstaddur umræðuna. Það er margbúið að biðja um það. Ég skil orðið hvorki upp né niður í störfum þingsins. Ég tek heils hugar undir með þeim sem hér hafa komið upp að það ber að fresta umræðunni þangað til utanríkisráðherra kemur í salinn og helst slíta fundi. Það er ekki hægt að bjóða okkur upp á að hæstv. utanríkisráðherra rjúki úr húsi í miðri umræðu, sérstaklega ekki þegar búið er að biðja um að hann sé á staðnum til að svara spurningum.
Virðulegi forseti. Ég hefði líka hug á því að bera fram spurningar til hæstv. utanríkisráðherra í ræðu minni, en ég ku vera á mælendaskrá fyrir aðra ræðu um þetta mál. Ég velti sér í lagi þeim kosti fyrir mér, þ.e. að setja ÞSSÍ inn í utanríkisráðuneytið án þess að leggja stofnunina niður, og mér finnst hann þurfa efnislega umræðu. Mér þætti mjög vænt um ef hæstv. utanríkisráðherra tæki sig til og útskýrði hvers vegna sú hugmynd er slæm. Ef hún gerir það þarf ekki að tala meira um það. Hins vegar er vandi okkar á þinginu oft sá að samtalið er ekki milli tveggja póla heldur ræðir aðallega annar póllinn málið út í eitt, en þá verða ekki útkljáðir punktar sem settir hafa verið fram og umræðan heldur ekki áfram. En hún á að halda áfram, hún þarf að halda áfram. Til þess erum við hérna. Hæstv. utanríkisráðherra þarf að bera virðingu fyrir því.
Herra forseti. Í reynd er þetta spurning um það hvort orð skuli standa. Ég skildi forseta í dag með þeim hætti að utanríkisráðherra kæmi hér til að taka þátt í umræðum. Það er ekki hægt að kalla það umræður þó að hæstv. ráðherra sitji hér og hlusti á nokkrar ræður, komi hér í eina ræðu og svari fjórum andsvörum. Það eru engar umræður. Hér eru þingmenn, þar á meðal hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson, sem boðað hafa að þeir vilji eiga orðastað við hæstv. ráðherra og leggja fyrir hann nokkrar spurningar. Það er bara réttur þeirra samkvæmt þingsköpum, samkvæmt þingskyldum hæstv. ráðherra og einnig, sem skiptir kannski mestu, samkvæmt yfirlýsingunum sem hæstv. forseti veitti hér í dag. Ég tek því undir með hv. þingmanni Steingrími J. Sigfússyni að það er til skammar. Það er engum bjóðandi að sæta því.
Herra forseti. Eins og komið hefur fram lá fyrir að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon óskaði eftir því að bera upp spurningar við hæstv. ráðherra. Hæstv. ráðherra gat auðvitað fylgst vel með mælendaskrá og séð hvenær hv. þingmaður væri á mælendaskrá, en hann kaus að láta sig hverfa þegar hv. þingmaður kom í ræðustól. Það er undarlegt að utanríkisráðherra fylgist ekki betur með, eða var það að ásettu ráði sem hann lét sig hverfa? Allt þetta gerir það að verkum að andrúmsloftið í þingsal verður miklu þyngra gagnvart stjórnvöldum, gagnvart hæstv. ráðherra. Með þessu kemur utanríkisráðherra svo illa fram við þingið og sýnir því í raun lítilsvirðingu sem ekki er hægt að bjóða þinginu, æðstu stofnun landsins. Þetta er ekki Kaupfélag Skagfirðinga.
Herra forseti. Eins og þekkt er hef ég tilhneigingu til að verja hæstv. ráðherra, líka framsóknarráðherra, og vil gera það líka núna. Ég man ekki betur en hæstv. ráðherra hafi verið hér við alla 1. umr., hann hefur verið hér við hluta af 2. umr. og hann er búinn að svara hér fjórum andsvörum og halda ræðu í dag. Mér finnst því málið, sem ekki er nú stærra en þetta, hafa fengið mjög mikla efnislega umræðu, rök fram og til baka. Ég held því að verið sé að gera of mikið veður út af engu eða litlu.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað aftur til að ítreka að ég styð það að fundinum verði hreinlega slitið. Það er mjög gott að hv. þm. Brynjar Níelsson skuli koma hingað og verja ráðherrann. Hann er fyrrum formaður Lögmannafélagsins og mjög sterkur lögfræðingur og örugglega fínn í að verja, en mér finnst hann vera að verja mjög slæman málstað núna, ef ég á að segja alveg eins og er. Þetta er mjög mikilvægt mál og búið er að fara ítrekað fram á það að ráðherra verði í salnum. Tilkynnt var hátíðlega í gær að hann yrði hér í dag eftir að hann kæmi erlendis frá til að svara spurningum og til að fylgjast með umræðunni og þá er alveg lágmark að staðið sé við það. Mér finnst alla vega bragur að því fyrir Alþingi Íslendinga að staðið sé við það sem sagt er. Ég hef margoft komið hingað upp í ræðustól og mært hæstv. utanríkisráðherra því að mér finnst hann hafa staðið sig að mörgu leyti vel, en í þessu máli gerir hann það ekki. Ég veit ekki hvort hann er að lítilsvirða okkur, en hann er alla vega að lítilsvirða þá þingmenn sem eru að biðja hann um að fá að spyrja spurninga.
Virðulegi forseti. Ég ítreka þá ósk mína að gert verði hlé á fundinum og farið verði yfir það með hvaða hætti málið var afgreitt úr nefndinni og menn velti því í alvöru fyrir sér hvort þetta sé sá háttur sem við viljum hafa á afgreiðslu mála í þinginu. Þá verð ég líka að segja að núverandi ríkisstjórn er einhvern veginn svo slugsaraleg. Í fyrsta lagi koma menn ekki inn með þingmál, boðuð þingmál. Þrír ráðherrar hafa ekki skilað inn einu einasta máli af þeim sem þeir hafa boðað, eða tveir að minnsta kosti núna, til þingsins á þessu hausti. Í öðru lagi, þegar þeir skila inn einhverjum málum þá telja þeir sig ekki þurfa að fylgja þeim eftir í þinginu eða gera svo lítið sem sitja hér og svara fyrirspurnum þingmanna. Mér finnst að við eigum að gera hlé á fundinum og fara alvarlega yfir þetta vegna þess að þetta getur ekki gerst trekk í trekk. Þetta er okkur ekki til framdráttar og okkur er ekki ætlað að vinna svona hér.
Forseti vill láta þess getið að honum hefur borist orð um að hæstv. utanríkisráðherra verði hér innan tíðar.
Herra forseti. Eins og þegar hefur komið fram hef ég náð samtali við hæstv. utanríkisráðherra og hef í sjálfu sér ekkert frekar við hann að segja um þetta mál. Ég náði að spyrja hann út í það sem mig vanhagar um að vita af hans hálfu og niðurstaðan var mjög skýr. Hæstv. ráðherra gat ekki svarað því hvað liggur því til grundvallar að fella að velli með einu höggi, bylmingshöggi raunar, heila ríkisstofnun. Þá liggur það bara fyrir. Mér finnst að það sé í sjálfu sér niðurstaða. Það er sömuleiðis algerlega ljóst að hæstv. ráðherra hefur flutt þetta frumvarp án þess að hafa skilið til fulls þann grundvöll sem hann taldi sig standa á, sem var skýrsla þróunarsamvinnunefndar OECD, DAC-nefndarinnar svokölluðu. Ég held að það sé alveg hægt að slá því föstu eftir þessa umræðu eða þátttöku hæstv. ráðherra í henni að hæstv. ráðherra hefur annaðhvort ekki lesið þá skýrslu, hann hefur misskilið hana eða hér er verið að afflytja það sem þar stendur í. Rök hæstv. ráðherra hafa verið tvenns konar. Í fyrsta lagi er greinargerð hæstv. ráðherra full af ýjunum og dylgjum um það að Þróunarsamvinnustofnun Íslands hafi staðið sig illa. Það er talað um nauðsyn þess að hagræða og það er ekki hægt að gagnálykta annað en að í því felist að þar hafi verið eytt um of, a.m.k. ætti sá maður sem hér hefur frekast sveiflað brandi sínum í kvöld, hv. þm. Brynjar Níelsson, og hefur verið hér fremur í gervi fyrrverandi formanns Lögmannafélagsins heldur en stjórnmálamanns, alla vega að sjá rökvillurnar sem í því felast. Ekkert af því sem hæstv. ráðherra sagði í kvöld þegar hann tók þátt í umræðunni felldi nokkrar rökfræðilegar stoðir undir þær fullyrðingar sem koma fram um nauðsyn þess að breyta þurfi stofnuninni. Þær fullyrðingar eru að vísu ekki í gadda slegnar í greinargerð eða í framsögu hæstv. ráðherra. Miklu fremur eru þær settar fram þannig að ég hef leyft mér að kalla þær dylgjur. Það er talað þar um að það þurfi að koma í veg fyrir tvíverknað. Það er talað um að Þróunarsamvinnustofnun þurfi að ganga í takt við utanríkisstefnu ríkisstjórnarinnar og eins og ég gat um áðan er talað um að það þurfi að hagræða, þótt hæstv. ráðherra hafi allra manna gleggst flutt okkur þau boð að þetta feli ekki í sér neinn sparnað. Hins vegar hefur hin röksemdin sem hann hefur aðallega látið málflutning sinni hvíla á, og það skiptir mig meira máli, verið sú að í skýrslu þróunarsamvinnunefndar komi fram ábendingar um að nauðsynlegt sé að breyta stofnanafyrirkomulagi þróunarsamvinnu á Íslandi. Í fyrsta lagi kemur þetta hvergi fram. Meginspurning mín til hæstv. ráðherra fyrr í kvöld var: Hvar stendur þetta í áliti umræddrar nefndar? Hæstv. ráðherra gat ekki svarað því. Í öðru lagi byggir þetta á fullkomnum misskilningi vegna þess að í álitinu kemur það algerlega skýrt fram að nefndin horfir þá fram til þess að það eigi að margfalda framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu á næstu tíu árum og andspænis þeim veruleika spyr nefndin í áliti sínu hvort ekki sé tímabært að Íslendingar skoði hvort núverandi fyrirkomulag svari þeim þörfum. En eins og við vitum féll hæstv. ríkisstjórn frá því að hækka framlög til þróunarsamvinnu í þeim mæli sem Alþingi samþykkti, hefur að vísu lofað að koma hér með áætlun en hún er ekki enn rædd á Alþingi Íslendinga. Í þriðja lagi, og nú ætti hv. þm. Brynjar Níelsson að leggja við hlustir af því að hann er vanur því að þráspyrja þá sem sitja fyrir réttinum, þá hafði hæstv. ráðherra sagt það að DAC-nefndin og þróunarsamvinnunefndin fjallaði aldrei um stofnanafyrirkomulag og rammann þar í kring en samt segir hann að í sama áliti, sem hann segir að fjalli ekki um ramma stofnananna, séu ábendingar um að breyta því. Þannig rekur hvert sig á annars horn í röksemdafærslu hæstv. ráðherra. En það sem hefur glatt mig í þessari umræðu er hins vegar þátttaka hv. þm. Brynjars Níelssonar. Hún nægir mér þó að hæstv. ráðherra sé ekki staddur hér og þó að formaður utanríkismálanefndar sé ekki heldur í húsi. Hv. þm. Brynjar Níelsson hefur átt orðastað við þingmenn og það er mjög athyglisvert að sjá hvernig fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins hagar máli sínu, því að hann talar ekki hér sem stjórnmálamaður. Hann talar fyrst og fremst sem skilgreinandi á umræðu og hann hefur tínt til rök sem hann segir að aðrir hafi fært, eins og hæstv. ráðherra, en í öllum þeim stuttu ræðum og andsvörum sem hv. þm. Brynjar Níelsson hefur flutt í kvöld hefur aldrei komið fram stuðningur af hans hálfu við málið. Hann talar í hlutverki sínu sem starfandi þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins við þessar umræður, a.m.k. núna, þannig að ég geng út frá því sem vísu að hv. þingmaður tali fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins. Þá liggur það fyrir að starfandi formaður þingflokks sjálfstæðismanna, sá hinn eini sem tekur þátt í umræðunni, hefur ekki sagt aukatekið orð til stuðnings þessu frumvarpi. Hann hefur að vísu flutt þá lögmætu skoðun sem má kannski túlka þannig að honum sé sama hvorum megin hryggjar ÞSSÍ liggur þegar hann vaknar á morgnana. Það er fullkomlega lögmæt skoðun. Ég hef allt aðra skoðun. Ég er þeirrar skoðunar að þróunarsamvinnan sé burðarás í utanríkisstefnunni. Mér þykir vænt um ÞSSÍ vegna þess að ég hef reynt hana að góðum verkum. Mér þykir vænt um hana vegna þess að ég sé hvernig hún fer vel með fé og ég hef séð þau litlu og stóru kraftaverk sem hafa hlotist af starfi stofnunarinnar og við þær aðstæður að við erum með stofnun í höndunum sem er að vinna að mannúðarmálum, sem er að vinna að góðgerð, sem er að líkna fólki, sem er að hjálpa örbjarga héruðum til að brjótast til bjargálna, þá hlýtur maður að spyrja sjálfan sig: Hver er ávinningurinn af því að leggja að velli slíka stofnun, sem í mínum augum er ein af bestu stofnunum sem íslenska stjórnsýslan hefur yfir að ráða? Því gat hæstv. ráðherra ekki svarað en mig langar til að spyrja hv. þm. Brynjar Níelsson þessarar spurningar: Hver er ávinningurinn í augum hans af því að leggja stofnunina niður? Það hefur enginn talað um það að stofnunin standi sig ekki vel. Formaður utanríkismálanefndar, hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, sem ekki er stödd við þessa umræðu núna, lýsti því yfir þegar hún mælti fyrir áliti meiri hlutans að stofnunin hefði staðið sig mjög vel, það væri ekkert að henni að finna. Hæstv. ráðherra var knúinn til að lýsa því yfir við 1. umr. málsins að hann gæti ekki fundið neitt athugavert við þessa stofnun. Það sem meira er, í hans eigin greinargerð kemur fram mikið lof um stofnunina og þar er beinlínis staðhæft að margítrekaðar úttektir af hálfu heimamanna og erlendra manna hafi leitt það í ljós að starfsemi stofnunarinnar sé óaðfinnanleg. Þessi orð má lesa í greinargerð með frumvarpinu sem hæstv. ráðherra hefur lagt fram til að fella að velli stofnunina sem hann sjálfur gefur þennan lofsverða dóm. Og þá spyr maður auðvitað sjálfan sig: Til hvers er verið að fara í þetta ferðalag? Allir fyrrverandi utanríkisráðherrar sem hafa komið að þessum málum, allar götur frá því að Ólafur Jóhannesson, einn af helstu leiðtogum Framsóknarflokksins, hratt ÞSSÍ úr vör fyrir einum 40–50 árum, hafa lagt sig í framkróka um að skapa þverpólitíska sátt um þróunarsamvinnu. Ég rifja það upp að þegar einn tiltekinn ráðherra, reyndar úr Framsóknarflokknum líka, þetta var Valgerður Sverrisdóttir, kom fram með svipaðar hugmyndir og er að finna í þessu frumvarpi um að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun og taka verkefnin inn í ráðuneytið, þá hlustaði viðkomandi ráðherra á þingið. Hún mætti harðri mótspyrnu á þinginu en hún tók mið af því og frumvarpið var látið niður falla. Hvernig stendur á því að hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson vill beinlínis skapa ófrið um málið? Ég spyr: Hvað veldur því að hæstv. ráðherra vill ekki taka í útrétta sáttarhönd sem hér hefur komið frá þingmönnum Samfylkingarinnar, þingmanni Pírata, þingmanni VG um að skoða aðrar leiðir, hugsanlega slá af því sem hann vildi helst sjá en fara einhvern þeirra þriggja valkosta sem Þórir Guðmundsson setur fram í skýrslu sinni. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson skildi mál skýrsluhöfunda þannig fyrir utanríkismálanefnd að hann teldi þá alla jafn gilda. [[Forseti hringir.]]Það mundi réttsýnn ráðherra gera til að reyna að ná niðurstöðu sem væri þokkaleg friður um. En hæstv. utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]kýs heldur ófrið en frið í þessum málum. Það kemur engum á óvart sem hefur fylgst með framkomu hans í öðrum málum óskyldum þessu.
Herra forseti. Mér fannst hv. þm. Össur Skarphéðinsson ganga fulllangt í að mæra hv. þm. Brynjar Níelsson, sem hv. þingmaður kallar gjarnan fyrrverandi formann Lögmannafélagsins. Hv. þm. Brynjar Níelsson blandaði sér í umræðurnar, aðallega um hagræðingarrökin, og vitnaði til greinargerðar frumvarpsins um að þar væri tekið nokkuð fast í árinni hvað varðaði það að af þessu hlytist mikið hagræði. Nú er það svo að í umsögn skrifstofu opinberra fjármála kveður hins vegar við allt annan tón. Þar er sagt að af þessu gæti leitt inn í framtíðina eitthvert hagræði. Það er allt og sumt. Nú gerþekkir hv. þm. Össur Skarphéðinsson, fyrrverandi utanríkisráðherra, þennan málaflokk og þá starfsemi sem utanríkisráðherra í meira og minna fjögur til fimm ár. Ég vil því spyrja fyrrverandi ráðherra: Í hverju sæi hann fyrir sér að gæti verið eitthvert hagræði fólgið? Ég hef verið að fara yfir þetta í huganum. Miðað við það sem ég þekki til sameiningar embætta og stofnana og þegar við vorum að sameina lítil ráðuneyti, þá var tiltölulega auðvelt að reikna hagræðið af því að fækka um einn ráðherra, einn ráðuneytisstjóra, einn bílstjóra, einn ritara í yfirstjórn lítils ráðuneytis og sameina það í eitt. Þegar við vorum að sameina skattinn, níu skattumdæmi með níu skattstjórum, níu opinberum embættismönnum undir embætti eins ríkisskattstjóra, var auðvelt að sýna fram á hagræðingarrökin. Hér á ekkert slíkt við. Hér er engin yfirbygging sem hverfur, nema þá einn forstjóri. Er það ekki þannig? Eða hvað segir hv. þingmaður um þetta? Hvorum eigum við að trúa, skrifstofu opinberra fjármála eða dómgreind hv. þm. Brynjars Níelssonar í þessum efnum?
Herra forseti. Ég vil segja það til varnar hv. þm. Brynjari Níelssyni að ég lít á hann sem viti borna veru sem hægt er að eiga orðastað við. Hv. þingmaður hefur að vísu stjórnmálaskoðanir sem oft brjótast fram með fullöfgakenndum hætti að mínu viti, einkum og sér í lagi þegar hann skrifar á fésbók sína, en hann er hins vegar alltaf reiðubúinn til að hlusta á rök, ég hef reynt hann að því. Ég tók auðvitað eftir því að hv. þm. Brynjar Níelsson leitaði fanga í greinargerðina. Það er þannig, eins og ég veit að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon hefur komið auga á, af því að hann hefur þaullesið þetta allt, að ákveðin þversögn er á milli greinargerðarinnar, eða tónsins þar að minnsta kosti, og hins vegar niðurstöðunnar sem kemur í áliti fjárlagaskrifstofunnar. Greinargerðin er skrifuð meðal annars í kringum þau rök að þetta geti leitt til einhvers konar aukinnar hagkvæmni. Maður les út úr því að þeir sem skrifuðu greinargerðina hafi ætlast til þess að þetta leiddi til einhvers konar sparnaðar. Síðan eru þeir auðvitað slegnir kylliflatir eins og hverjar aðrar keilur þegar fjárlagaskrifstofan hefur farið sínum höndum um þetta. Niðurstaða hennar er sú að þetta leiði ekki til neins sparnaðar og þess vegna þarf hæstv. ráðherra að ítreka það og hann hefur gert það samviskusamlega. Það sem meira er, hæstv. ráðherra hefur bókstaflega sagt að tímabundið kunni þessi breyting að leiða til einhvers konar kostnaðarauka. Hann hefur sagt að það geti verið að vegna flutningsskyldunnar og þess fyrirkomulags sem muni verða á þessu, að þá kunni að þurfa að fara af stað einhvers konar þjálfun starfsmanna í upphafi og það hlýtur náttúrlega að kosta eitthvað. Ég lít því svo á að hæstv. ráðherra hafi sýnt fram á það með máli sínu að þetta gæti leitt til kostnaðarauka. Spurningu hv. þingmanns svara ég þannig: Þetta hefur engan sparnað í för með sér. En ég vek eftirtekt á því að mér fannst hv. þm. Brynjar Níelsson haga máli sínu eins og lögmaður í réttarhaldi. Hann lagði öðrum skoðanir í hug og munn. Hann sagði aldrei að þetta væru sínar skoðanir og enn þá hefur hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]ekki komið hingað og sagt að það væri sannfæring sín að rétt væri að skakast í þessari stofnun, svo ég vísi í orð hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og þau ríma vel við það sem ég hef lesið út úr þessu máli, enda kemur það skýrt fram að ekki á að fækka mannskap við þessa breytingu, ekki á að rýma húsnæði, ekki verði samlegðaráhrif í gegnum húsnæðisþáttinn og þá er eiginlega ekkert eftir. Í stofnun sem er vel rekin, hefur úttektir upp á það að hún fer vel með fjármuni, er vel rekin og ekkert upp á það að klaga og þá held ég að sú röksemd sé hrunin til grunna og ég er algerlega sammála. Þegar ég las greinargerð frumvarpsins fyrst fékk ég það á tilfinninguna að verið væri að reyna að selja manni það að af þessu yrði verulegt hagræði. Svo fletti ég upp á umsögn skrifstofu opinberra fjármála og þar hrynur það til grunna á mjög trúverðugan hátt. Þegar maður fer að velta málinu fyrir sér er miklu líklegra að til skamms tíma leiði af þessu aukinn kostnaður. Það er einfaldlega þannig því að svona umróti fylgir oft slíkt. Að einhverju leyti nýta menn biðlaunarétt, það þarf að þjálfa kannski upp nýtt fólk, skipulagsbreytingar og annað því um líkt þegar verið er að hræra til starfsmönnum mun væntanlega hafa það í för með sér frekar en hitt að röskun verður á starfseminni tímabundið og það kostar þá meira að koma þeim hlutum í lag. Ég tel því að það svari sér eiginlega sjálft, en gott að heyra álit hv. þingmanns.
Herra forseti. Hv. þingmaður svo sem hugsaði upphátt í andsvari sínu hinu fyrra og velti því upp hvort vera kynni að það sparaðist ekkert nema hugsanlega laun eins forstjóra. Hæstv. ráðherra var gagnrýndur harðlega fyrr í vetur þegar var dregið upp úr honum nánast með glóandi töngum yfir þetta ræðupúlt að ef svo færi að Alþingi mundi ekki veita frumvarpinu brautargengi þá hugðist hann ekki ráða núverandi forstjóra áfram. Þannig skildi ég hann og túlkaði orð hans með þeim hætti. Hins vegar bar svo við hér í kvöld að hæstv. ráðherra hefur kúvent. Hann hefur fjarlægt þá ógnun sem hann lét dingla yfir höfði forstjórans og lýsti því yfir fyrr í dag að forstjóranum yrði boðið starf innan ráðuneytisins næði breytingin fram að ganga. Við þær aðstæður dreg ég þá ályktun að það hljótist ekkert nema kostnaður af þessu. [[Forseti hringir.]]Ekki sparast neitt þarna og hægt er að benda á ýmiss konar kostnað sem þetta mun hafa í för með sér.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góða ræðu hér áðan. Hann hefur flutt margar góðar og eldheitar ræður um þetta málefni sem sýnir manni að honum er annt um þessa stofnun. Það hefur margoft komið fram í ræðum um þetta mál, sem eru náttúrlega orðnar æðimargar frá því þetta var lagt fram fyrst í vor, að þetta er mjög góð stofnun. Þetta er vel rekin stofnun, hún hefur náð sér sjálf í sjálfsaflafé og verið vel rekin þannig að eftir er tekið. Og það er kannski það sem ég er mest hissa á. Ég skal viðurkenna að þekking mín á þessari stofnun er ekki fullkomin frekar en á mörgu öðru en það sem ég hef alltaf upplifað í gegnum tíðina er að þetta er stofnun sem er að vinna að góðum málum. Við erum að hjálpa fólki í sárri neyð í fyrrum nýlenduveldum sem máttu þola kúgun og yfirgang vestrænna ríkja og Evrópuríkja. Þannig var kannski stofnað til þessa í fyrstu. Ríkin gátu ekki hjálpað sér sjálf eftir að Evrópuríkin ákváðu að draga sig út úr nýlendunum þannig að þessari þróunaraðstoð var komið á fót til að hjálpa þessu fólki. Ég hef aldrei heyrt annað en vel talað um þessa stofnun. Hún hefur alltaf staðið sig mjög vel og verið Íslandi til sóma. Ég hef heldur ekki heyrt nein haldbær rök fyrir því hvers vegna eigi að leggja þessa stofnun niður og setja hana inn í ráðuneytið. Það kemur fram í nefndaráliti að þetta hefur verið margreynt áður en fyrrverandi utanríkisráðherrar hafa ekki gert það. Í umsögn frá ASÍ segir með leyfi forseta: „Alþýðusambandið telur að með því að færa framkvæmd þróunarsamvinnu yfir á eina hendi, þ.e. alfarið á ábyrgð utanríkisráðuneytis dvíni sá faglegi árangur sem ÞSSÍ hefur náð. Hætta er á að diplómatískar áherslur fari að blandast inn í þróunarsamvinnuna - þ.e. að framlagsríki fari að reka hana með eigin hagsmuni að leiðarljósi en ekki hagsmuni fátækra ríkja eingöngu.“ Hvað á ASÍ við með þessu? Getur hv. þingmaður skýrt það út fyrir mér?
Herra forseti. Það get ég svo sannarlega. Það sem átt er við með þessu er meðal annars það að hætta sé á, ef þróunarsamvinnan er tekin alfarið inn í ráðuneytið, að aðrir hagsmunir kunni, þegar fram í sækir, að hafa áhrif á það hvernig hún er framkvæmd. Nú vil ég taka það skýrt fram að ég tel alls ekki að núverandi hæstv. ríkisstjórn hafi það að leiðarljósi en þarna eru skapaðar aðstæður sem skapa vissan freistnivanda. Tökum dæmi. Í svona breytingu var ráðist, fyrir fimm árum að ég held, í Hollandi. Þar var varað við því að þetta nábýli gæti leitt til þess að þróunarsamvinnan yrði notuð í utanríkisviðskiptapólitískum tilgangi fyrir Hollendinga. Nú, fimm árum síðar, hafa menn komist að þeirri niðurstöðu að svo sé, að freistnivandinn hafi flust yfir í raunheima sem veruleiki. Það var ekki síst út af þessu, og með hliðsjón af því hvernig þetta gerðist í Hollandi, sem ítalska ríkisstjórnin, sem var að fara yfir sínar áherslur í þróunarsamvinnumálum, komst að þeirri niðurstöðu að rétt væri að fara þveröfuga leið. Þar var þróunarsamvinnu komið fyrir innan ráðuneytis eins og Hollendingar breyttu hjá sér og reynslan frá Hollandi leiddi til þess að Ítalir skoðuðu sig dálítið dýpra og komust að því að sama þróun væri þar í gangi, svo að þeir fluttu verkefnin út úr ráðuneytinu, þeir bjuggu til Þróunarsamvinnustofnun. Það sem stórríkið Ítalía, sem er stórríki á sviði þróunarsamvinnu, telur að henti sér best, því er hæstv. utanríkisráðherra að breyta í dag. Með öðrum orðum, þessi vandi sem hv. þingmaður reifar hér, á grundvelli umsagnar ASÍ, hefur birst með raunverulegum hætti. Reyndar væri hægt að taka miklu fleiri dæmi um það í nágrannalöndunum, svolítið eldri, en þetta er nýjasta dæmið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég fór að velta þessu fyrir mér þegar ég las þá umsögn að það gæti verið freistnivandi fyrir embættismenn í ráðuneytinu að fara að víla og díla um einhverja samninga. Ég ætla nú ekki að halda því fram en það er ekkert ólíklegt. Ég er kannski ekkert á móti því að stofnanir séu sameinaðar eða stokkað upp í embættismannakerfinu og reynt að gera stjórnsýslu skilvirkari en það sem ég er mest hissa á er að verið sé að því við stofnun sem er svona stórkostlega vel rekin og hefur verið rekin með myndarbrag á Íslandi í áratugi. Ekki síst hefur það komið fram í málflutningi margra stjórnarþingmanna að embættismannakerfið sé allt of stórt og það sem hefur líka vakið athygli mína er að í rannsóknarskýrslu Alþingis er bent á að minnka eigi ráðherraræði og gera þingið sterkara. Mér sýnist þessi ríkisstjórn vera að fara öfuga leið. Hún er að efla ráðherraræðið og hverfa frá þeirri leiðsögn sem gefin var í þessari góðu skýrslu, rannsóknarskýrslu Alþingis.
Herra forseti. Hv. þingmaður talar um ráðherraræði. Það sem við horfum upp á hér er ráðherraræði eins manns, eins hæstv. ráðherra. Það hefur komið algerlega skýrt fram að það er enginn í stjórnarliðinu sem treystir sér til að mæla þessu þingmáli bót. Ég tel þó frá þann ágæta hæstv. forseta sem nú er bak mér sem vissulega kom hér í örstutta ræðu af ræktarsemi við sinn ráðherra og mælti málinu bót, talaði með því. En við höfum líka hlustað á tíu til tólf ræður hjá hv. þm. Brynjari Níelssyni þar sem hann hefur saumfarið og beint röntgenaugum sínum á ýmis rökfræðileg atriði málsins en hefur skirrst við að lýsa stuðningi við málið og lái honum það hver sem vill. Það skýrist af því, sem ég sagði hér fyrr í kvöld, að hv. þingmaður er viti borin vera, hann er hugsandi maður, hann veit að það er engin sérstök brú í þessu máli. En fyrir honum ristir það ekki djúpt. Fyrir mér er þetta ástríðumál. Þróunarsamvinna er nokkuð sem ég ber fyrir brjósti og það er þess vegna sem ég er hyggjandi og líð önn fyrir það og sálarkvalir að sjá að hv. þm. Brynjari Níelssyni er slétt sama um málaflokkinn.
Virðulegi forseti. Ég þarf að byrja á því að leiðrétta fyrri skilning minn, sem var misminni, hvað varðar það sem hv. þingmaður nefndi um Þóri Guðmundsson í utanríkismálanefnd. Mig minnti að hann hefði talið alla þrjá möguleikana jafna sem hann nefnir í skýrslunni, en það er ekki rétt. Hins vegar tók hann fram að honum þættu tveir af þessum kostum koma til greina í meginatriðum. Annar þeirra er sá að flytja ÞSSÍ í utanríkisráðuneytið og leggja stofnunina niður. Hinn er að styrkja ÞSSÍ og færa verkefni frá ráðuneytinu til Þróunarsamvinnustofnunar Íslands og hafa þá ráðuneytið frekar í eftirlitshlutverki. Þriðji kosturinn, sem Þóri Guðmundssyni leist reyndar ekki á, er óbreytt staða með smávægilegum tilflutningi á verkefnum og því um líku. Hv. þingmaður er sjálfur fyrrverandi hæstv. utanríkisráðherra. Enginn virðist hafa mikið út á störf Þróunarsamvinnustofnunar að setja. Hún stendur við skuldbindingar sínar gagnvart fjárlögum. Hún vinnur gott starf, það virðist enginn ágreiningur vera um það. Ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður mundi fara að núna ef hann stæði frammi fyrir svona ákvörðun: Mundi hann breyta einhverju? Ef svo er, hverju mundi hann breyta? Mundi hann styrkja ÞSSÍ og flytja þangað verkefni frá ráðuneytinu? Sömuleiðis langar mig að spyrja hv. þingmann: Hvernig hugnast honum sú hugmynd að setja Þróunarsamvinnustofnun í utanríkisráðuneytið án þess að leggja hana niður? Það ku koma fram í rökstuðningi Þóris Guðmundssonar að aðrar þjóðir hafi gert það en það er einmitt það sem þær hafa gert, þ.e. þær hafa ekki lagt niður þessar stofnanir, heldur flutt þær í ráðuneytin, sem er að mínu mati annað mál. Ég velti fyrir mér hvort það sé einnig mat hv. þingmanns.
Herra forseti. Það er fullkomlega rökréttur valkostur að taka stofnunina og flytja hana í heilu lagi inn fyrir vébönd utanríkisráðuneytisins og láta hana starfa áfram. Það hafa menn gert í nágrannalöndunum með góðum árangri. Hv. þingmaður spyr mig hvað ég mundi gera í sporum hæstv. utanríkisráðherra. Við þessar aðstæður mundi ég fara þá leið, og það byggi ég á mestan part á lestri skýrslu Þóris Guðmundssonar og rökræðum við hann á fyrri stigum málsins, m.a. í utanríkismálanefnd, að skoða vel ábendingar DAC-nefndarinnar sem segir að íslenska þróunarsamvinnan skeri sig frá því sem gerist með öðrum þjóðum að einu leyti; þar sé mjög hátt hlutfall tvíhliða aðstoðar, tvíhliða þróunarsamvinnu, enn þá ráðstafað innan utanríkisráðuneytisins. Í skýrslu Þóris er sá kostur reifaður að fara þá leið að taka það út úr ráðuneytinu og flytja til Þróunarsamvinnustofnunar og styrkja hana þannig. Við þær aðstæður yrði öll tvíhliða samvinnan innan þeirrar stofnunar. Þá verða skilin algjörlega skýr millum ráðuneytisins og Þróunarsamvinnustofnunar. Það mundi ég gera við þessar aðstæður. Það er algjörlega hárrétt sem hv. þingmaður segir að stofnunin er vel rekin. Hún er ekki bara vel rekin, hún er fyrirmyndarstofnun, sennilega ein af bestu stofnunum íslenska lýðveldisins í dag. Hún nýtur verulegrar aðdáunar erlendis. Ég var stoltur sem íslenskur stjórnmálamaður, sem Íslendingur, þegar ég varð þess var að miklu stærri stofnanir hjá miklu stærri ríkjum töldu hana bera af mörgum öðrum stofnunum. Þær æsktu leyfis til þess að fá að kynna sér náið verk Þróunarsamvinnustofnunar vegna þess [[Forseti hringir.]]að talið var að hægt væri að [[Forseti hringir.]]læra verulega mikið af henni. Það finnst mér skipta mjög miklu máli. Hvers vegna að breyta stofnun [[Forseti hringir.]]sem stendur sig ákaflega vel?
Virðulegi forseti. Ég velti því líka fyrir mér hvers vegna verið er að breyta þessu. Gamalt orðatiltæki segir: Ekki laga það sem ekki er bilað. Mér sýnist Þróunarsamvinnustofnun ekkert vera biluð. Ég heyri lítið annað en hól í hennar garð, sama hvern ég spyr. En þegar kemur að þeim möguleika að flytja verkefni til stofnunarinnar, tvíhliða verkefni o.s.frv., þá er sú leið meðal tillagnanna sem komu frá Þóri Guðmundssyni og eins og stendur í glósunum mínum um þann blessaða fund taldi hann það ekkert síðri kost í sjálfu sér og að sá kostur kæmi vissulega enn þá til greina. Hann gat ekkert sagt okkur um hvers vegna við ættum ekki að fara þá leið, en eftir stendur það að kýla á þá leið í gegn þrátt fyrir pólitískt ósætti að leggja stofnunina niður. Þá velti ég fyrir mér hvort ekki væri þá nær lagi að fara þá leið að færa stofnunina inn í ráðuneytið án þess að leggja hana niður. Mig langar í það minnsta að heyra [[Forseti hringir.]]hvort hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]sér fyrir sér að tilfærsla stofnunarinnar inn í ráðuneytið muni breyta einhverju. Hvaða áhrif hefði það?
Það er hugsanlegt að nábýlið mundi leiða til þess sem hæstv. ráðherra taldi að væri einn af ávinningum breytingarinnar, þ.e. hann sagði hér í kvöld, hann hafði ekki sagt það áður svo ég hefði heyrt, að betri yfirsýn yfir málaflokkinn væri eitt af því sem hann æskti að yrði afleiðing þessarar breytingar. Það má vel vera að við þær aðstæður yrði betri yfirsýn yfir málaflokkinn. Annað gerðist líka. Eins og ég hef skilið þann valkost mundi flutningsskyldan ekki gilda um starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar. Með öðrum orðum; þeir yrðu innan ráðuneytisins, innan vébanda stofnunarinnar, en þeir flyttust ekki millum pósta í útlöndum. Það þýddi að sérhæfingin, sem verður óhjákvæmilega til innan svona stofnunar, og hin sérstaka reynsla mundi halda áfram og haldast, jafnvel hlaðast upp, en með því formi sem hæstv. ráðherra leggur til [[Forseti hringir.]]held ég að flestir séu sammála um að hún muni smyrjast miklu þynnra, [[Forseti hringir.]]verði grynnri, [[Forseti hringir.]]og það er mikill skaði.
Herra forseti. Mér er þá ekkert að vanbúnaði að halda mína ræðu og leggja spurningar fyrir hæstv. ráðherra þó að ég hefði gjarnan viljað hafa til þess tíu mínútur en ekki fimm. Ég ætla að reyna að hafa spurningar mínar fáar og skýrar í von um að þá komi frekar við þeim einhver svör eða tilburðir til svara. Fyrsta spurningin er ósköp einföld og eðlileg við svona aðstæður. Hún er þessi: Hvað er að, hæstv. ráðherra? Hvað er að? Hvaða vandamál sem uppi eru í starfseminni í dag er verið að leysa með þessum breytingum? Það hlýtur að vera einhver slík ástæða til staðar og ég vil gjarnan að ráðuneytið svari heiðarlega um það. Eru þarna á ferðinni einhver vandamál sem menn hafa trú á að þeir séu að leysa með þessu? Hver eru þau? Í öðru lagi eru hin faglegu rök. Mér finnst lágmark að við fáum einhverja sannfæringu fyrir því að það séu einhver fagleg rök að sækja í þessar breytingar. Á hvern hátt verður hægt að standa faglegar og betur að tvíhliða þróunarsamvinnu en gert hefur verið að undanförnu og er gert í dag eftir þessar breytingar? Hvar eru hin faglegu rök? Þau hljóta að vera einhver, eða hvað? Í þriðja lagi er auðvitað eðlilegt að ráðherrann fari yfir hin fjárhagslegu rök, sérstaklega vegna fullyrðinga í greinargerð með frumvarpinu þar um sem ekki fá síðan neina stoð í áliti skrifstofu opinberra fjármála í fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Er ráðuneytið enn þeirrar skoðunar að þetta muni leiða til einhvers teljandi hagræðis, og þá hvenær? Eða er utanríkisráðuneytið orðið sammála fjármála- og efnahagsráðuneytinu um að það sé þá í besta falli eitthvað sem einhvern tímann í framtíðinni gæti skilað sér? Mér finnst skipta máli að þetta liggi skýrt fyrir. Það getur varla verið að það eigi að bjóða okkur upp á að afgreiða þennan þátt málsins í bersýnilegum ágreiningi milli tveggja ráðuneyta að þessu leyti ef hann er enn til staðar. Við vitum hvernig skrifstofa opinberra fjármála vinnur í þessum efnum. Hún hefur aðgang að öllum upplýsingum og hún er eini virkilega sérfróði aðilinn í landinu til að gera svona úttektir af því að það er hlutverk hennar að gefa kostnaðarumsagnir við mál og á þær er almennt treyst. Fjórða og síðasta spurningin er um samþættingarrökin sem gert er hátt undir höfði í greinargerðinni. Þar finnst mér að við verðum að fá miklu betri útskýringar frá hæstv. ráðherra en við höfum fengið fram að þessu vegna þess að á bak við það liggur annað sem veldur mörgum áhyggjum og það er hið óeðlilega samkrull sem úr því getur sprottið milli annarra hagsmuna en þeirra einna að standa faglega og með óháðum hætti að þróunarsamvinnunni. Í hverju eru þessi samþættingarrök fólgin ef það á ekki að verða á kostnað þess að við stöndum áfram faglega og óháð að þessum þætti í okkar utanríkisstefnu? Tvíhliða þróunaraðstoð á að vera eingöngu á faglegum og óháðum forsendum, byggð á samstarfi við heimamenn og til þess að aðstoða þá með þeirra hagsmuni og samfélag í huga. Utanríkispólitískir, diplómatískir og viðskiptalegir hagsmunir Íslands eiga aldrei að hafa þar nein áhrif á. Það er nefnilega ekki bæði hægt að sleppa og halda. Oftast er það niðurstaðan að lokum þótt menn reyni oft hitt, a.m.k. í umræðum. Hvort á við? Eru það samþættingarrök og hvernig verða þau þá? Hvernig verður hagræðið af því öðruvísi en að það verði að einhverju leyti á kostnað þess að þróunarsamvinnan verði áfram sjálfstæð, óháð og fagleg? Svo vil ég velta enn einu upp, og má kalla það fimmtu spurninguna, af því að engum hefur tekist að sýna fram á nein vandamál í starfrækslu Þróunarsamvinnustofnunar í dag. Hún fær þvert á móti mjög góða einkunn alls staðar þar sem borið er niður, hvort sem er fjárhagslega eða faglega. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Er verið að leysa einhver önnur vandamál og eru það þá vandamál inni í ráðuneytinu? Er farin sú fjallabaksleið að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun og færa það fólk og þau verkefni inn í ráðuneytið til að leysa einhver skipulagsmál eða mönnunarmál þar? Þegar maður fer að leita í huga sér að einhverri dulinni ástæðu velti ég þessari fyrir mér. [[Forseti hringir.]] Og að lokum, herra forseti, ef ég skyldi ekki halda fleiri ræður við þessa umræðu sem gæti vel átt eftir að gerast, legg ég auðvitað til að málið gangi til nefndar á milli 2. og 3. umr.
Hæstv. forseti. Það er svo margt óvenjulegt í störfum Alþingis í dag og þessa dagana. En áður en ég hef mál mitt verð ég að lýsa miklum vonbrigðum með að hæstv. utanríkisráðherra, sem náð var í til að sitja hér undir þriðju eða fjórðu ræðu hv. þm Steingríms J. Sigfússonar þar sem hann bar fram fimm spurningar, skuli ekki sjá sóma sinn í því að nota þá andsvararéttinn til þess að svara spurningunum strax. Það er kannski bara í takt við þetta mál. Það er óvenjulegt. Þetta er í raun einn hryllingur og ekki batnar það með framgöngu hæstv. ráðherra, hvorki þegar hann er hér á staðnum né þegar hann er fjarstaddur. Ég veit ekki hvort er betra. Ég ætla að gagnrýna mjög harkalega, eins og ég hef gert í nokkrum andsvörum, þá flýtimeðferð og flumbrugang sem var í hv. utanríkismálanefnd þegar málið kom núna til þessa þings. Ég ætla að segja það strax að það er engin afsökun fyrir þessari flýtimeðferð, fyrir þessum hroðvirknislegu vinnubrögðum, að málið hafi verið til umræðu á síðasta þingi. Málið gekk til nefndar 22. september síðastliðinn og 24. september var málið sent út til umsagnar með fresti til 14. október. Fjórir aðilar skiluðu inn umsögn. Þann 15. október, á fimmtudegi, var málið rætt lítils háttar í nefndinni og fulltrúar minni hlutans óskuðu eftir að gestir kæmu til fundarins, eins og gengur og gerist í öllum nefndum. Það er líka kurteisi gagnvart þeim sem senda inn umsögn að menn tali við þá og leyfi þeim að fylgja málinu eftir. Það var rætt lítillega þarna en starfandi formaður, fyrsti varaformaður, hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir, lýsti því yfir að það væri allt í lagi að fá þessa gesti fyrir nefndina en að málið yrði tekið úr nefndinni daginn eftir. Það skipti engu máli hvað gestirnir segðu eða hvort einhverjir nefndarmenn, sama hvort þeir væru í meiri hluta eða minni hluta, kæmu fyrir nefndina. Ég geri nú ekki ráð fyrir að meiri hlutinn hafi beðið um það vegna þess að ég held að hann hafi fengið þá einu skipun frá hæstv. ráðherra að klára málið sem allra fyrst og rífa það út sama hvað tautaði og raulaði. Það er í takt við annað í þessu máli. Daginn eftir, þann 16. október, á föstudegi, ekki á fundartíma nefndarinnar, komu gestirnir og á sama tíma var stór alþjóðleg ráðstefna að hefjast í Hörpu þar sem m.a. forseti Íslands flutti ávarp. Ég ímynda mér að utanríkismálanefndarmenn hefðu viljað vera þar. Þá komu gestir fyrir nefndina og málið var rifið út. Virðulegi forseti. Svona flumbrugangur, svona dónaskapur og svona vinnubrögð eru ekki til að auka virðingu Alþingis. Í nefndinni eru þrír nýir nefndarmenn, þar á meðal formaðurinn sem var að koma í fyrsta skipti til nefndarstarfa á hinu háa Alþingi. Vond voru hennar fyrstu skref. Það er í raun verið að forsmá þingið með svona vinnubrögðum. Hér er ekki verið að sameina stofnanir eins og gert hefur verið í töluverðum mæli á Íslandi, sérstaklega eftir hrun. Ég minni á að núna er til dæmis verið að sameina Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun. Sá sem hér stendur situr í atvinnuveganefnd sem vann að því máli. Ég kannast ekki við að meiri hlutinn hafi ekki orðið við óskum okkar um að fá gesti á fundi eða tekið við tillögum frá minni hluta eða annað slíkt um málið. Nei, það var gert. En hér kveður við nýjan tón sem á ættir sínar að rekja til fundar í ríkisstjórn Íslands þar sem lagt var fram ákveðið minnisblað sem ég kem betur að á eftir. Ákveðið var á ríkisstjórnarfundi að til þess að auðvelda sameiningu og fækkun stofnana með færri en fimmtíu starfsmenn að öllum starfsmönnum minni stofnana yrði sagt upp. Það var það nýmæli sem fram kom í fyrsta skipti við sameiningu stofnana þ.e. í frumvarpi um sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Strax voru gerðar athugasemdir við það og spurt: Hvað er hér á ferðinni? Skýrt var frá þessum ríkisstjórnarfundi þar sem ákveðið var að fara þá nýju leið að segja öllum upp en ekki að fara að aðilaskiptalögum. Ég held að upplýsingarnar hafi komið á óvart. Þar kvað algjörlega við nýjan tón. Í meðförum nefndarinnar sáu menn að þetta var vonlaust og meiri hluti nefndarinnar flutti breytingartillögu við það frumvarp sem kvað á um að þeir starfsmenn sem ráðnir verði taki með sér áunnin réttindi. En það þurfti að gera það á þann hátt. Það var ekki það sem ríkisstjórnin hugsaði. Það var ekki það sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hugsaði þegar hann lagði fram frumvarpið. Nei, bara segja öllum upp. Ég tek þetta sem dæmi um það sem hér er um að ræða. En í tilfelli Þróunarsamvinnustofnunar er ekki verið að sameina stofnanir. Þar er verið að leggja niður stofnun, góða stofnun, fyrirmyndarstofnun til fjölmargra ára að mati Ríkisendurskoðunar, stofnun sem fengið hefur alþjóðlegar viðurkenningar meðal fólks í þessum geira. Hér hefur komið fram að stofnuninni hefur m.a. tekist að afla mikilla fjármuna frá öðrum þjóðlöndum inn í verkefni sem við sinnum í þeim löndum þar sem við aðstoðum okkar minnstu bræður og systur. Það er sem sagt verið að leggja þá stofnun niður og færa starfsemina inn í ráðuneytið. Ég sé ekki tilganginn með því. Þess vegna hef ég oft haldið því fram og segi það einu sinni enn að ég held að þetta sé ekkert annað en viðbrögð við niðurskurði. Hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, formaður fjárlaganefndar, og Guðlaugur Þór Þórðarson, varaformaður fjárlaganefndar, fóru í mikinn niðurskurð eitt árið og miklu meiri niðurskurður var á ráðuneyti hæstv. ráðherra en öðrum ráðuneytum þannig að ráðuneytið átti illt með að halda áfram með starfsemi sína eftir það. Ég tel að hér sé verið að ná inn stofnun inn í ráðuneytið með þeim peningum sem henni fylgja. Síðan mun koma í ljós á næstu árum þegar starfsmenn hætta að það er ekki endilega víst að ráðinn verði starfsmaður til Þróunarsamvinnustofnunar enda verður þá búið að leggja hana niður og verkefnin falin öðrum mönnum í ráðuneytinu. Með öðrum orðum; þetta er gert af því að ráðuneytið ætlar sér að ná í fjármuni til að reka ráðuneytið. Það er aumt. Þess vegna hef ég haldið því fram að þetta sé ekkert annað en meinbægni og einhvers konar hatur, eða hvað á að kalla það, hæstv. ráðherra gagnvart þessari stofnun og þeim starfsmönnum sem þar eru. Enda hefur komið fram í umræðunni hvað starfsfólk sagði á fundi utanríkismálanefndar um þetta mál. Hraðinn í nefndinni, þessir tveir fundir, sýnir að ráðherranum liggur mikið á. Svo segja menn að þetta sé gert í hagræðingarskyni eða til að fjölga störfum o.s.frv. Ég minntist áðan á hagræðingarnefnd ríkisstjórnarinnar. Hvað er verið að gera í ferðamálum? Er verið að sameina eitthvað þar? Nei. Við höfum þar Ferðamálastofu samkvæmt lögum, en þar er verið að búa til nýtt batterí sem kosta á um 100 millj. kr. á ári. Það er alveg með ólíkindum hvernig vinnubrögðin eru. Ekki hefur neitt voðalega mikið verið rætt um þær umsagnir á Alþingi sem fram hafa komið. Ég ætla að nefna eitt atriði úr umsögn frá Þróunarsamvinnustofnun. Þar segir m.a., með leyfi forseta: „Nefndarmenn í utanríkismálanefnd hafa spurt um hlutverk starfshóps sem utanríkisráðherra skipaði til að vinna drög að frumvarpi því sem hér er til umræðu og um þátt starfsmanna ÞSSÍ í hópnum.“ Í skipunarbréfi ráðherra segir svo orðrétt, og ég hef leyfi forseta fyrir að lesa það upp. Takið eftir: „Ég hef ákveðið að fela starfshópi að vinna drög að frumvarpi til laga um breytingu á lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, nr. 121/2008, þar sem lagt verði til að gerð verði sú breyting á skipulagi þróunarsamvinnu að starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar Íslands renni inn í utanríkisráðuneytið.“ Þetta er bein tilvitnun í skipunarbréf ráðherra. Þarna hefur ráðherrann ákveðið hvað hann ætlar að gera en ekki skoðað þá valkosti sem umræddur Þórir Guðmundsson lagði til í skýrslu sinni. Og svo stendur: „Hlutverk starfshópsins var því á engan hátt að kanna eða meta“ - takið eftir; kanna eða meta - „mismunandi valkosti í skipulagsmálum, heldur eingöngu að undirbúa frumvarp á grundvelli tiltekinnar tillögu í skýrslu Þóris Guðmundssonar, Þróunarsamvinna Íslands - skipulag, skilvirkni og árangur. Tveir starfsmenn ÞSSÍ voru skipaðir í hópinn og hafa starfað þar á grundvelli skipunarbréfs. Megináhersla þeirra hefur verið á að gæta hagsmuna starfsfólks við fyrirhugaðar breytingar. Þróunarsamvinnustofnun hvetur áfram til vandaðrar umfjöllunar um frumvarpið og þá skýrslu sem einkum liggur til grundvallar og minnir á að þegar skýrslan lá fyrir í uppkasti lagði stofnunin til eftirfarandi: „Við hvetjum til vandaðrar umræðu við áhugafólk og haghafa, ekki bara um þessa áfangaskýrslu heldur enn frekar um lokaskýrslu og tillögur. Með þeim hætti fær utanríkisráðherra sem best veganesti til ákvarðanatöku.“ Utanríkisráðuneytið bauð til opins samráðsfundar um áfangaskýrslu Þóris Guðmundssonar. Hins vegar var ekki boðið til neinnar tilsvarandi umræðu um lokaskýrslu hans og tillögur.“ Takið eftir; enginn fundur um lokaskýrslu og tillögur. Það þurfti ekki enda hefur hér komið fram hvernig þetta átti sér stað miðað við svör starfsmannanna á fundi utanríkismálanefndar þar sem utanríkisráðherra á að hafa sagt að hann þyrfti engin rök fyrir málinu. Síðan segir þar áfram, með leyfi forseta: „Stofnunin vill t.d. benda á að í skýrslu Þóris Guðmundssonar er að finna villandi staðhæfingar um að ÞSSÍ vinni ekki í framkvæmd þróunarsamvinnu og að hlutverk stofnunarinnar sé fyrst og fremst eftirlit. Þessar staðhæfingar sýna djúpstæðan misskilning á því hvað framkvæmd felur í sér í nútímaþróunarsamvinnu. Skýrslan leggur nokkuð að jöfnu gæðaeftirlit utanríkisráðuneytisins með alþjóðastofnunum sem Ísland styður, og gæðaeftirlit ÞSSÍ, með framgangi tiltekinna verkefna, en það virðist svipað og að leggja að jöfnu eftirlit eigenda með afkomu fyrirtækis og eftirlit tæknideildar með gæðum framleiðslunnar. Hvort tveggja er nauðsynlegt en mjög ólíkt. Þarna er á ferð misskilningur sem væntanlega hefði mátt útrýma með betri umfjöllun á fyrri stigum og þannig tryggja að ráðherra fengi sem bestan grunn til ákvarðanatöku.“ Virðulegi forseti. Á ég að halda áfram þessum lestri? Eða er komið nóg um þá falleinkunn sem þeir sem best vit hafa á og setja hér á blað í umsögn til hv. þingnefndar? Það er þetta sem við þingmenn, sem ekki eigum sæti í utanríkismálanefnd, krefjumst svara við frá utanríkisráðherra á Alþingi. En það er kannski ekkert óeðlilegt við það að hæstv. ráðherra geri lítið af því að svara hér spurningum eða reyni að koma einhverju viti í þetta klúðursmál. Virðulegi forseti. Á ég að lesa upp það sem starfsmenn segja í umsögn um frumvarpið til utanríkismálanefndar dagsettu 12. október? Með leyfi forseta: „Undirritaðir starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar taka undir athugasemdir og andmæli sem komið hafa fram í umsögnum stofnunarinnar við áform í frumvarpi um að leggja ÞSSÍ niður. Undirrituð telja þvert á móti að æskilegt væri að færa fleiri verkefni á sviði þróunarsamvinnu yfir til ÞSSÍ og efla málaflokkinn á þann hátt, enda eru fyrir því fjölmörg rök. Við leggjum því eindregið til að Alþingi standi við fyrirheit um aukin framlög til þróunarsamvinnu og styðji þá stofnun sem býr yfir mestum faglegum styrk á því sviði á Íslandi.“ Undir þetta rita fjölmargir starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar. Þá kem ég að umsögn Rauða kross Íslands. Sú umsögn er nefnilega mjög merkileg. Ég á nú ekki nema sex mínútur eftir en ég á tíma fyrir fleiri ræður síðar og hyggst nota þær til að koma því efni að. Í umsögn Rauða kross Íslands eru gerðar athugasemdir við sex greinar frumvarpsins. Ég veit eiginlega ekki hvar ég á að byrja. Ég fer aðeins yfir umsögn um fyrstu greinina. Með leyfi forseta: „Rauði krossinn gerir ekki athugasemdir við fyrri málslið greinarinnar en telur að seinni málsliðurinn, sem er svohljóðandi, þarfnist frekari skoðunar: Það heyrir einnig til markmiða þessara að tryggja öryggi á alþjóðavettvangi, m.a. með því að stuðla að friði og gæta hans, vinna að uppbyggingu og gæslu friðar og veita mannúðaraðstoð þar sem hennar er þörf. Að mati Rauða krossins er hér verið að gefa í skyn að markmið með mannúðaraðstoð geti verið að tryggja frið á alþjóðavettvangi. Það getur hins vegar aldrei verið tilgangur hjálparstarfs þótt það geti verið ein afleiðing þess. Að mati Rauða krossins er varhugavert að blanda saman þróunarsamvinnu og friðargæslu, samanber hér gæslu friðar.“ Virðulegi forseti. Má ég endurtaka þetta? „Að mati Rauða krossins er varhugavert að blanda saman þróunarsamvinnu og friðargæslu, samanber hér gæslu friðar.“ Ég spyr hæstv. ráðherra vegna þess að hér er gerð breytingartillaga á friðargæslulögunum: Af hverju var ekki farið í að lagfæra það? Ég lít á það sem lið í þeim flumbrugangi og þeim klaufalegu vinnubrögðum sem hér eru þar sem meira er farið fram af kappi en forsjá. Áfram segir í umsögn Rauða krossins við fyrstu grein: „Inntak hugtaksins friðargæsla í hefðbundnum skilningi er allt annað en inntak þróunarsamvinnu þó að margt kunni að virðast sameiginlegt. Það á bæði við um forsendur og framkvæmd og því færi betur á því að aðgreina þetta tvennt með ótvíræðum hætti. Þrátt fyrir að telja megi starfsemi friðargæslunnar undir DAC-reglur OECD að verulegu leyti færi betur á því að hafa allt sem lýtur að starfsemi friðargæslu, samanber „gæslu friðar“ í lögum um friðargæsluna en ekki í lögum um þróunarsamvinnu.“ Af hverju er það ekki gert? Síðan kemur tillaga frá Rauða krossinum um þessa grein. Svo kemur önnur grein og þar segir, með leyfi forseta: „Lögð verði áhersla á að hlúa að starfsfólki á þann hátt að tryggt sé að reynsla þess og sérfræðiþekking glatist ekki, heldur nýtist í áframhaldandi og mikilvægu framlagi Íslands til þróunarsamvinnu.“ Þetta segir Rauði krossinn. Áfram mætti halda með greininguna hjá Rauða krossinum en ég ætla að stoppa hér en ítreka það sem ég sagði áðan. Athugasemdir Rauða krossins eru við sex greinar og ég mun koma því í þeim ræðum mínum sem ég á eftir að halda um þetta mál. Ég á bara þrjár mínútur eftir og kem að lokum að minnisblaði frá fjármála- og efnahagsráðuneyti til ríkisstjórnar dagsettu 2. mars, 2015. Efni: Réttarstaða starfsmanna við sameiningu og breytingar á stofnunum. Í minnisblaði sem sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra lagði fyrir ríkisstjórn föstudaginn 23. janúar, 2015 var vakin athygli á því að lítið samræmi virtist vera í því með hvaða hætti farið væri með réttindi og skyldur starfsmanna þegar stofnanir væru sameinaðar. Var í því sambandi getið um frumvörp sem lögð hafa verið fram til umfjöllunar Alþingis í þessum efnum og farnar leiðir tvö og þrjú. Leiðirnar þrjár sem nefndar eru í minnisblaði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra er eftirfarandi: 1. Öll störf lögð niður. Ný stofnun tekur við verkefnum. Starfsmönnum ekki tryggður forgangur að nýjum störfum. Ný störf auglýst. 2. Öll störf lögð niður. Ný störf búin til hjá nýrri stofnun eða stofnun sem til var fyrir. Starfsmönnum tryggður forgangur að nýjum störfum. 3. Störf ekki lögð niður heldur flutt til annarrar stofnunar með því að hún yfirtekur ráðningarsamninga. Miðað er við að allir haldi störfum sínum. Þriðja leiðin, sú sem farin hefur verið hingað til, er ekki valin, þ.e. þar sem ný stofnun yfirtekur ráðningarsamninga. Þess vegna flytur meiri hluti atvinnuveganefndar tillögu um frumvarpið um sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Svo er talað um það í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar o.s.frv. og komið inn á það, með leyfi forseta: „Í ljósi stefnuyfirlýsingar ríkisstjórnarinnar, tillögu hagræðingarhóps ríkisstjórnarinnar um fækkun og einföldun stofnanakerfis og þeirrar stefnu sem fram kemur í frumvarpi til fjárlaga 2014 um að einfalda ríkiskerfið og efla stofnanir með sameiningu þannig að þeim fækki um að minnsta kosti 50 og að stofnanir með færri en 30 starfsmenn heyri til undantekninga, leggur fjármála- og efnahagsráðherra til að ríkisstjórnin samþykki að leið tvö verði farin á kjörtímabilinu þegar réttarstaða starfsmanna við sameiningar er ákveðin. Öll störf eru lögð niður og ný störf búin til hjá nýrri stofnun eða stofnun sem til var fyrir.“ Að lokum þetta: Kostnaðarmat fjármálaráðuneytisins er að þetta kosti ekki neitt. Ég bendi á tvö atriði: Reiknað er með að 15 manna stýrinefnd geti farið til útlanda einu sinni eða tvisvar á ári. Svo ætla ég að fullyrða að ekkert hefur verið hugsað út í það þegar búið verður að segja öllum starfsmönnunum upp og stofnunin lögð niður, ef menn vilja ekki ráða sig til ráðuneytisins heldur nýta biðlaunarétt sinn. Ég spyr: Hefur verið skoðað hvað það kostar? Ég segi það vegna þess að í vinnunni í sambandi við sameiningu [[Forseti hringir.]]Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar hefur komið fram að ekkert hefur verið gert í því að meta það. Ég hefði getað talað margar 20 mínútur í viðbót og ég á eftir að koma hér oftar til að ræða þetta ólukkansmál.
Hæstv. forseti. Ég heyrði á orðum hv. þingmanns að hann liti svo á að það væri stórmál að leggja þessa stofnun niður. Mér finnst undarlegt að mönnum skuli finnast það stórmál að leggja niður stofnun sem hjá starfa örfáir menn þegar þeim er síðan öllum boðið að starfa áfram í ráðuneytinu við sama málaflokkinn. Ég á erfitt með að skilja það sem stórmál. En af því að þetta er svona mikið stórmál þá vil ég spyrja þingmanninn, af því að ég hef áhuga á sagnfræði, hvort hann hafi ekki stutt það á síðasta kjörtímabili þegar Varnarmálastofnun var lögð niður með þeim rökum að það væri vegna hagræðingar og einföldunar í stjórnsýslunni, og þá væri auðvitað mjög eðlilegt að leggja þá stofnun niður. Verkefnin þar voru færð undir ráðuneytið og fleiri staði. Ég er ekki viss um að hv. þingmaður hafi verið svona stóryrtur þegar sú umræða fór fram. En það sem er kannski enn verra er að á síðasta kjörtímabili skyldi dómsmálaráðuneytið hafa verið lagt niður. Það var mjög erfitt fyrir mig að horfa upp á þá þróun og verkefnin þar voru nánast sett inn í samgönguráðuneytið. Mér varð þungt fyrir hjarta þegar sá gjörningur átti sér stað. Það finnst mér miklu stærra mál en nokkru sinni það að leggja niður ÞSSÍ af því að hin faglega þekking hverfur ekkert. Hún fylgir inn í ráðuneytið. Þess vegna finnst mér þetta vera eiginlega minni háttar mál. Ég verð að nota tækifærið og … [[Forseti hringir.]]Ég kem kannski að því þegar ég kem hingað aftur af því að tíminn er búinn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að koma í andsvar við mig. Ég ber mikla virðingu fyrir því þegar menn koma í andsvar. Hann talar um að ég líti á það sem stórt mál að leggja niður stofnunina og sameina hana utanríkisráðuneytinu með örfáa starfsmenn. Það er nú ekki alveg svo að það séu örfáir starfsmenn. Sagt er í umsögn fjármála- og efnahagsráðuneytisins „að 9 starfsmenn starfi nú á þróunarsamvinnuskrifstofu utanríkisráðuneytis og að starfsmenn ÞSSÍ séu 38, þar af 9 á aðalskrifstofunni í Reykjavík og 6 á umdæmisskrifstofum, en að annað starfsfólk sé staðarráðið.“ Stofnunin er því stærri en það. Grundvallaratriðið er þetta: Það sem ég óttast kom fram í ræðu minni, þ.e. hvað þarna er verið að gera, vegna þess að ég hef ekki fengið nein haldbær rök fyrir því að leggja stofnunina niður og sjanghæja hana í ráðuneytið. Það er enginn sparnaður við það, á ekki að vera. Það gæti verið aukakostnaður við það eins og við ræddum um með biðlaunaréttinn áðan. Varnarmálastofnun, sem var lögð niður fljótlega eftir hrun, sennilega árið 2009, ég var ekki andvígur því, nei. Það var tillaga í þeirri ágætu ríkisstjórn sem þá var, Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar, að leggja hana niður. Hún var nýstofnuð og í sparnaðinum var hún lögð niður. Hvað varðar dómsmálaráðuneytið sem var innlimað í samgönguráðuneytið þá er það ekki alveg rétt, þótt ég sé alveg viss um að samgönguráðuneytið hefði getað það mjög vel, tekið við dómsmálaráðuneytinu, alla vega eins og það var meðan ég þekkti það vel. En stofnað var innanríkisráðuneyti og núverandi ríkisstjórn hefur ekki breytt því. En öðrum ráðuneytum hefur hún breytt. Ég get sagt það að lokum að ég sé mjög eftir dómsmálaráðuneytinu að því leytinu til að ég er alveg viss um að hefðum við sérstakt dómsmálaráðuneyti í dag, þá hefðum við alveg sérstaklega góðan dómsmálaráðherra í landinu og nefni ég fyrrverandi formann Lögmannafélagsins, hv. þm. Brynjar Níelsson. Og það eitt út af [[Forseti hringir.]]fyrir sig verðskuldar það alveg að hafa dómsmálaráðuneyti.
Hæstv. forseti.
Ertu ekki sammála þessu?
Jú, ég er alveg sammála þessu. Ég nefni þetta, ég fer í þessa sagnfræði vegna þess að í þessu eru svona að meginstofni til sömu rökin og felld voru um Varnarmálastofnun. Ég óttast þetta ekki vegna þess að fagþekking á ekkert að hverfa. Ef hv. þm. Kristján L. Möller er sammála hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni að mér sé slétt sama um málaflokkinn, þá er það rangt. Mér er ekki slétt sama um málaflokkinn, en mér er kannski slétt sama um hvernig formið er á því, hvort það er sérstök stofnun eða hvort hún er í ráðuneytinu. [[Gripið fram í: … meinar ekkert …]]En mér er ekki slétt sama um hagsmuni skattgreiðenda. Ef ég tel að skattgreiðendur fái meira fyrir peninginn með því að sameina starfsemina og einhver hagræðing náist þá mun ég greiða atkvæði með því. En ef ég tel að einhver rök séu þyngri en svo [[Forseti hringir.]]og einhver fagþekking tapist þá getur vel verið að ég greiði atkvæði á móti þessu.
Hæstv. forseti. Eins og hv. þingmanni er von og vísa, sanngjarn maður sem horfir á í lausnum. Ef sparnaður er fyrir skattgreiðendur þá samþykkir hann. Hér hefur komið fram að það er enginn sparnaður fyrir skattgreiðendur. Ég hef leitt að því líkur að aukinn kostnaður verði vegna þess að við vitum ekkert nema einhverjir starfsmenn nýti sér biðlaunarétt og það kostar.
Ég sagði meira fyrir peninginn … sparnaður.
Það kostar. Hitt atriðið sem hv. þingmaður talaði um, sem ég hafði nú ekki skrifað hjá mér á þeirri mínútu, þar sem hv. þingmaður sagði að ef við töpuðum sérþekkingu og ef þetta kostaði meira þá muni hann greiða atkvæði gegn frumvarpinu. Mér finnst ég þegar hafa náð miklum árangri með minni 20 mínútna ræðu og þessu stutta andsvari við hv. þm. Brynjar Níelsson. Vegna þess að rétt hugsandi maður eins og hann er að gera hér, hann leggst yfir málið, ég kvíði ekki þeirri niðurstöðu hvernig hann greiðir atkvæði miðað við það hvernig hann leggur þetta upp. [[Gripið fram í: Þú átt nú eina ræðu eftir.]]
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann þar sem hann er jú fyrrverandi hæstv. ráðherra og væntanlega, eins og fram hefur komið í andsvörum hv. þm. Brynjars Níelssonar, með reynslu af svona löguðu, þ.e. að sameina stofnanir og hvað eina. Ég velti fyrir mér kostnaðinum, því að eins og komið hefur fram var ekki gert ráð fyrir því að yrði frumvarpið að lögum hefði það áhrif á ríkissjóð enda er hinn yfirlýsti tilgangur, ef ég skil rétt, að auka skilvirkni eða því um líkt. Þó hefur ekkert komið fram mér vitandi um einhvers konar óskilvirkni nema þá einhver meintur samskiptabrestur milli starfsfólks ráðuneytis og starfsfólks Þróunarsamvinnustofnunar Íslands. Síðan er karpað hér um það hvað af því er satt og rétt og hversu mikinn brest hafi raunverulega verið um að ræða. Það sem ég velti fyrir mér er í sambandi við kostnaðinn, burt séð frá biðlaunum og öðrum beinum kostnaði sem gæti hlotist af þessu. Ég spyr: Er hætt við að það lýsi sér í meiri kostnaði ef eitthvað fer úrskeiðis, svo sem ef eitthvað af starfsfólkinu vill ekki fara með? Eða ef breytingarnar leiða til tafa á verkefnum eða þess að verkefni sem áður voru komin á skrið fari í pásu og þurfi svo aftur að fara á skrið eða eitthvað því um líkt. Þegar maður sameinar stofnanir almennt eða dregur þær inn í ráðuneyti, er þá ekki einhver kostnaður sem fylgir þeim breytingum, þ.e. ef breyting á að heita? Með hliðsjón af því að þetta eigi ekki að hafa áhrif á ríkissjóð í sjálfu sér velti ég fyrir mér og óska eftir skoðun hv. þingmanns á því hvort sú staðreynd þýði ekki, þar sem um er að ræða breytingu, að það verði á einhvern hátt kostnaður fyrir starfsemina í formi afkasta sem dæmi. Ef breytingin sjálf [[Forseti hringir.]]kostar vinnu og tíma.
Hæstv. forseti. Sem svar við fyrirspurn við andsvari hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar um reynslu af sameiningu stofnana þá get ég sagt það og skal taka fram einu sinni enn. Ég beitti mér fyrir því sem samgönguráðherra að hafin var vinna við að aðskilja framkvæmdaþátt Vegagerðar og Siglingastofnunar og stjórnsýsluapparatið. Ég skipaði tvo starfshópa sem unnu mjög faglega og góða vinnu, ræddi við starfsfólk o.s.frv. Skilaði ráðherra tillögum sem voru um það að sameina framkvæmdahluta Vegagerðarinnar og Siglingastofnunar og búa svo til stjórnsýslustofnun úr Flugmálastjórn, stjórnsýsluhluta Siglingastofnunar og Vegagerðar, sem heitir Samgöngustofa í dag. Lykilatriðið að því hvernig sú sameining tókst, sem ég veit ekki annað en að hafi tekist mjög vel, var númer eitt, tvö og þrjú samvinna, samvinna og samvinna við starfsfólk. Halda starfsfólki upplýstu, funda með því og ræða við það og hlusta á sjónarmið þess. Þess vegna held ég að sú sameining hafi tekist svo vel. Hún var ekki gerð með því að skapa illindi, eins og ríkisstjórnin er að gera með þessari samþykkt sinni frá í vor, að segja öllum starfsmönnum upp og endurráða svo. Möguleiki er á að starfsmenn tapi áunnum ýmiss konar réttindum, segjum launalausu leyfi, leyfi á launum o.s.frv. Þetta vildi ég segja. Hvað varðar kostnaðinn er ekki útilokað að þarna myndist biðlaunaréttur. Starfsmenn eiga rétt, og það kom fram í Hafró- og Veiðimálastofnunarsameiningunni að menn eru ráðnir á misjöfnum tíma, en það er misjafn biðlaunaréttur sem menn eiga. Sérþekking getur glatast ef einhverjir halda ekki áfram og verk geta tafist. Allt hefur það kostnað í för með sér. Ég tel það því rangt sem sagt er í frumvarpinu að þetta hafi [[Forseti hringir.]]ekki kostnað í för með sér og vil segja, vegna þess að það kom fram í fréttum í dag, að kostnaður ríkissjóðs við að taka saman skýrslu um málið sem ráðherrann notar sem rök kostaði 9 millj. kr.
Virðulegi forseti. Ég er farinn að velta fyrir mér hvað það kosti í vinnu hérna á Alþingi að karpa um þetta mál í staðinn fyrir að reyna að komast að einhverri niðurstöðu sem fólk gæti sætt sig við. Nú þegar hafa komið fram alla vega tvær hugmyndir sem hafa ekki verið ítarlega og almennilega ræddar, hvorki hér né í nefnd mér vitandi. Annars vegar hugmynd sem Þórir Guðmundsson lagði fram sem var sú að styrkja ÞSSÍ og færa verkefni til stofnunarinnar frá ráðuneytinu og hins vegar að gera þessar breytingar en útfæra þær þannig að stofnunin yrði alla vega ekki lögð niður. Nú er augljóst af þeirri staðreynd að starfsmenn Þróunarsamvinnustofnunar Íslands sendu inn í fyrra umsögn andvíga frumvarpinu. Og frumvarpið var greinilega ekki gert í góðri sátt við þá starfsmenn. Hv. þingmaður nefndi að menn séu ráðnir á mismunandi tíma. Nú hefur komið fram, ekki satt, að Þróunarsamvinnustofnun stólar á að verkefni séu í gangi, að þau njóti friðar og ekki sé gripið inn í starf stofnunarinnar á meðan hún er að starfa. Er því ekki í raun og veru augljóst [[Forseti hringir.]]að það verði kostnaður í formi vinnutaps í það minnsta við þessar breytingar?
Hæstv. forseti. Eins og svo oft kemur fram í máli hv. þingmanns og hann veltir fyrir sér í upphafi seinna andsvars er það um sátt og að vinna að sátt. Jú. Það hefði, eins og margoft er búið að segja hér, átt að gera og á enn að gera. Það á að reyna að skapa meiri sátt um málið því að mikill ágreiningur er um það. Lykillinn að því er meðal annars að ræða við starfsmenn, tala við þá og nýta þekkingu þeirra. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður sagði og hefur sagt í ræðu í dag, nefnilega það að Þórir Guðmundsson nefnir að verkefni fari úr ráðuneytinu til ÞSSÍ og við vitum ekki af hverju sú leið er ekki farin vegna þess að hún er ekki rökstudd. Fram kemur í skipunarbréfi ráðherra: Ég hef ákveðið að fela - ekki að kanna leiðir, hvað er best. Ráðherra hefur ákveðið að fara þessa leið, þá ólánsleið sem hér er verið að ræða og veldur svo miklum deilum. Það er alveg rétt, auðvitað eiga stofnanir að njóta friðar. Það hefur komið fram [[Forseti hringir.]]við sameiningu Hafrannsóknastofnunar og Veiðimálastofnunar. Það mál er búið að standa yfir í tvö ár og starfsmennirnir kalla mjög eftir að því máli ljúki vegna þess að þetta skapar óvissu og ýmislegt annað hjá starfsfólki.
Hæstv. forseti. Það sem er ólíkt þessari aðgerð og því að Varnarmálastofnun var lögð niður á sínum tíma er það að verkefnum Varnarmálastofnunar var skipt á milli þriggja aðila. Hér er verið að tala um að sameina á einum stað krafta þeirra sem vinna að þróunaraðstoð. Það er hins vegar eitt sem mig langar sérstaklega til að spyrja hv. þingmann um. Svo er mál með vexti að sá sem hér stendur hefur ekki orðið þeirrar ánægju aðnjótandi að verða ráðherra enn þá, en ég hef tekið eftir því að í ræðum nokkurra fyrrverandi ráðherra hér í dag hafa komið fram þær skoðanir að það auki ógagnsæi að færa verkefni úr stofnun inn í ráðuneyti og að það muni jafnvel hafa áhrif á meðferð fjármuna. Ég ætla þess vegna að spyrja hv. þingmann, sem er fyrrverandi hæstv. ráðherra: Er það einhvers konar ævisöguleg reynsla sem brýst hér fram í ræðum þessara ágætu þingmanna? Telur hv. þingmaður það? Er það reynsla þessara þingmanna, og þar með talið hv. þingmanns, að ráðuneytin séu eins konar svarthol þar sem ógagnsæi ríki og meðferð fjármuna sé ábótavant? Þetta langar mig til að vita. Mig langar líka aðeins til að stinga á öðru. Ég man það eins og gerst hefði í gær að í kosningabaráttunni veturinn 2013 var ég staddur í Siglingamálastofnun í Kópavogi. Þar var nú ekki þessi ánægja með yfirvofandi sameiningu, sem hv. þingmaður lýsti hér áðan, og það sveif ekki vinsamlegur andi yfir vötnunum þar. Menn voru satt að segja alveg brjálaðir yfir því hvernig var verið að fara með þetta og ég held að það sé reyndar ekki komið að fullu fram hvernig sú sameining hefur lukkast eða hvort hún hefur lukkast. Aðalatriðið í fyrirspurn minni er hvort hv. þingmaður telji að með færslu [[Forseti hringir.]]verkefnanna inn í ráðuneytið verði meðferð fjármuna verri og ógagnsæið meira.
Hæstv. forseti. Ég er ekki endilega viss um ógagnsæið og það allt saman. Það er hins vegar stutt og laggott þannig að menn hafa ekki verið að taka framkvæmdastofnanir inn í ráðuneyti. Eins og ég lýsti hér áðan, með sameiningu Vegagerðar og Siglingastofnunar, og uppstokkun á þessum samgöngustofnunum, þá var það að mig minnir stutt skýrslu og stjórnsýsluúttekt Ríkisendurskoðunar um að nauðsynlegt væri að skilja á milli framkvæmdahluta og stjórnsýsluhluta. Það er þess vegna sem starfsmannahópurinn splittaðist upp á Siglingastofnun, ég man ekki í hvaða hlutfalli en í hærra hlutfalli en hjá Vegagerðinni þó að Vegagerðin hafi verið miklu stærri stofnun; Flugmálastjórn svo inni í stjórnsýslustofnun. Ég fullyrði að það er miklu betri aðferð að hafa þetta þannig og framkvæmdastofnun alveg sér. Hvað varðar kosningaheimsókn hv. þingmanns í Siglingastofnun á sínum tíma: Já, vafalaust hefur hann heyrt í ýmsum starfsmönnum þar sem voru frekar órólegir yfir sameiningunni. Margir af þeim nýttu sér biðlaunarétt, gerðu það. En ég held að það hafi líka verið byggt á misskilningi. Það voru töluvert margir starfsmenn Siglingastofnunar sem vildu ekki sameinast Vegagerðinni heldur Landhelgisgæslunni og búa til stofnun hafs og stranda ef ég man rétt. Þar voru nokkrir aðilar með það sjónarmið og mér kemur það ekkert á óvart að einhverjir starfsmenn hafi rætt það við frambjóðanda, sem var á biðilsbuxunum við að afla sér atkvæða í kosningum, að gera það, það kemur ekki á óvart. En ég hika ekki við að halda því fram að eftir tvö til þrjú ár af þessum rekstri séu allir sammála um að þetta sé miklu betra form en það var og stjórnsýslulega engin spurning.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur hefur ekki nema rétt rúmlega 15 ára reynslu í því að fara með fjármuni ríkisins, bæði í ráðuneyti og í stofnun. Ég hlýt því að ánýja þá spurningu mína til hv. þingmanns hvort hann telji að fjárhagslegt eftirlit og eftirlit með meðferð fjármuna sé erfiðara og verra viðfangs í ráðuneyti þar sem starfsemi heyrir undir einn skrifstofustjóra, sem er ábyrgur, en í stofnun sem er undir fjármálalegu eftirliti ráðuneytis. Mér finnst ég verða var við svo gríðarlega tortryggni í máli margra hv. þingmanna á þann veg að utanríkisráðuneytið hyggist hirða eitthvað af því framlagi sem á að fara til þróunaraðstoðar í annan rekstur. Ég spyr: Finnst mönnum það sæmandi að gera [[Forseti hringir.]]starfsmönnum utanríkisráðuneytisins upp einhverjar slíkar hvatir?
Hæstv. forseti. Nei, ég ætla starfsmönnum utanríkisráðuneytisins það ekki. En ég treysti hæstv. utanríkisráðherra ekki fullkomlega, það verður bara að segjast eins og er, hvað þetta varðar. Ég hef nefnilega ekki heyrt nein rök fyrir því verki sem hér er verið að vinna. Þess vegna dreg ég þá ályktun, eftir þá herfilegu útreið sem utanríkisráðuneytið fékk fyrir tveimur árum í fjárlagagerð, að meðal annars sé verið að skapa þarna hagræði og að það geti leitt til þess, kannski eftir að hæstv. ráðherra er hættur og næsti kominn inn, að einhverjir starfsmenn hætti og ekki verði bætt við heldur verði verkefni færð til hinna. En peningurinn verður áfram inni. Hv. þingmaður ræðir um 15 ára reynslu sína við fjárlög ríkisins. Ef ég man rétt var hann í umhverfisráðuneytinu, ekki satt? Hefði mönnum þar einhvern tíma dottið í hug að taka Umhverfisstofnun eða Skipulagsstofnun og færa inn í [[Forseti hringir.]]ráðuneytið? [[Gripið fram í.]]Þá fer kannski að koma skýring. Ef hv. þingmaður svarar þessu játandi, þá verð ég bara að segja eins og er að ég verð enn meira undrandi á þessum hugsunargangi framsóknarmanna.
Virðulegi forseti. Það hefur komið fram í máli sumra hv. þingmanna að þeim þykir nóg um þessa umræðu og hvað hún hefur staðið lengi. Ég vil ekki taka undir það. Þvert á móti vil ég þakka fyrir hvað þessi umræða hefur dregist á langinn. Þetta er góð umræða og hún dýpkar eftir því sem á líður. Það sem meira er, og kemur ekki alltaf fyrir, þá hefur hún verið að dýpka eftir því sem líður á kvöldið. Sá þingmaður sem hér stendur er ekki síst þakklátur fyrir hvað umræðan hefur dregist vegna þess að ég var ekki viðstaddur hér síðustu daga síðustu viku, gat ekki komið, og er því að flytja mína fyrstu ræðu um málið nú í kvöld. Vissulega er dálítið liðið á kvöldið eftir langan þingdag en ég hef tímann fyrir mér til að koma frá mér hugsuninni. Ég sat í utanríkismálanefnd á síðasta ári þegar sama frumvarp kom fram og fékk mjög mikla og góða umfjöllun í nefndinni og ágætar umræður í þinginu. Fyrstu viðbrögðin, þegar ég var að undirbúa mig fyrir ræðu nú í kvöld, þar sem frumvarpið kemur fram óbreytt aftur á þessu þingi, voru að kíkja á ræður mínar frá því í vor. Ekki var laust við að mig langaði hreinlega að flytja þær aftur en vil nú ekki þreyta þingið með því heldur vísa áhugasömum á þrælgóðar ræður mínar frá því í vor sem allar eru aðgengilegar á neti Alþingis. Ég fagna þessari umræðu líka vegna þess að mér finnst skipta máli að horfa á málið, sem er flókið, frá mörgum hliðum. Ég þakka hv. þm. Kristjáni L. Möller fyrir þrælgóða ræðu hér rétt áðan um stofnanalega þætti þessara tillagna, sem hefur dýpkað minn skilning og um leið gert óþarfan hluta af því sem ég vildi ræða hér í dag. Ég held að það sé mikilvægt að horfa til þess að Þróunarsamvinnustofnun er fyrirmyndarstofnun. Þróunarsamvinnustofnun hefur fengið bestu meðmæli fyrir sína starfsemi, hvernig hún hefur þróað sína starfsemi og gert skilvirkari á hinum síðustu árum. Það orð hefur hún ekki fengið á sig úr einni átt eða fáum heldur bæði í greiningum Ríkisendurskoðunar, í greiningum alþjóðlegra aðila, í greiningum DAC, stofnunar OECD, og sömuleiðis hef ég ekki heyrt betur, bæði í umræðum nú en ekki síður í vor, en að þingmenn og hæstv. ráðherrar, bæði núverandi og fyrrverandi, hafi komið í röðum til að bera lof á starfsemina og faglegan grunn starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar. Hann hlýtur að skipta máli, ekki bara vegna þess að við viljum að stofnanir okkar séu faglegar í öllum sínum störfum, fari vel með fjármagn og sinni verkefnum sínum af kostgæfni, heldur ekki síst vegna þess að verkefni Þróunarsamvinnustofnunar eru dálítið sér á parti í þeim verkefnum sem opinberar stofnanir á Íslandi hafa með höndum. Þróunarsamvinna er mjög merkilegt fyrirbæri og skiptir miklu máli í heiminum. Þróunarsamvinna hófst þegar nýlendutímabilinu lauk og hefur að miklu leyti beinst að Afríku og fyrrverandi nýlendulöndum þar. Framan af fólst mikið af þróunaraðstoð í beinum peningagjöfum, styrkjum o.s.frv. en reynslan sýndi að hún þurfti að vera markvissari. Þróunarsamvinna hefur í raun verið að þróast áratugum saman, ekki síst hin síðustu ár þegar iðnríkin, sem hafa verið að styrkja og standa í þróunarsamvinnu, hafa verið að finna skilvirkari leiðir til að koma fjármagninu þangað sem það gerir gagn, koma því í verkefni sem gera gagn og klárast, koma því í að vera ekki neyðaraðstoð eða tímabundin aðstoð til að lina þjáningar heldur til stofnanauppbyggingar, til að styrkja samfélögin í hinum fátækari löndum, styrkja stofnanir og samfélög til sjálfsbjargar. Þær tölur sem við höfum séð, sérstaklega frá Afríku síðustu árin, sýna að þar hefur heilmikið gerst í mörgum löndum, þar hafa mörg lönd sett heimsmet í hagvexti og hafa í efnahagslegu og stofnanalegu tilliti tekið stór stökk fram á við. Það er ekki síst vegna þess að þróunarsamvinna hefur þróast yfir í að vera virk stofnanauppbygging. Það er mikilvægt að taka til þess að Þróunarsamvinnustofnun hefur fylgt þessari alþjóðlegu þróun mjög vel eftir og þykir til fyrirmyndar í starfi sínu, í því hvað hún hefur unnið góð verk með sínum takmörkuðu fjármunum í alþjóðlegu tilliti, enda Ísland lítið land. Ég fagna þessari umræðu, fagna því að komast að til að halda mína fyrstu ræðu. Ekki síður til að ræða um þróunarsamvinnu í aðeins stærra tilliti en bara út frá þessari tillögu. Þessi tillaga fjallar fyrst og fremst um utanumhaldið á þróunarsamvinnu og þróunarsamvinnutillögum Íslendinga. Mér finnst mikilvægt að kafa aðeins ofan í verkefnið og stöðuna. Vitnað hefur verið til úttekta fyrri ára og meðal annars spurninga sem DAC hefur velt upp, hvort þörf sé á breytingum í íslenskri stjórnsýslu og utanumhaldi á þróunarsamvinnu. Þær spurningar hafa gjarnan verið settar fram í samhengi við ætlaða stóraukningu í þróunarsamvinnu Íslendinga. Það er þyngra en tárum taki að ræða núna stofnanabreytingu sem, eins og hv. þm. Kristján L. Möller benti ágætlega á, gæti hreinlega leitt til mikils kostnaðarauka sem yrði til innan lands vegna biðlauna, vegna kerfislægs kostnaðar sem verður til á Íslandi, á meðan við horfum á sílækkandi framlög Íslendinga til þróunarsamvinnu miðað við hlutfall af vergum þjóðartekjum. Ég hef ekki heyrt sannfærða þingmenn, eða þátttakendur í umræðunni hér, halda því fram að ekki sé rétt að stefna að því markmiði Sameinuðu þjóðanna að við í iðnríkjunum stefnum að því að veita 0,7% af vergum þjóðartekjum til þróunarsamvinnu. Hugsunin á bak við þá vinnureglu, þá tölu, sem væntanlega er þannig séð gripin úr lausu lofti, 0,7%, er auðvitað að þessir peningar komi að gagni, nýtist vel. Samkvæmt tillögu til þingsályktunar um áætlun um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2016–2019, sem var lögð fram á síðasta þingi en hefur ekki komið fram aftur núna, kláraðist ekki á síðasta þingi, var gert ráð fyrir að á árinu 2016 væru framlög Íslendinga 0,23% og mundu hækka í 0,25% af vergum þjóðartekjum árið eftir. Samkvæmt framlögðu frumvarpi núna lítur út fyrir að við séum að tala um 0,21%. Kæra Alþingi, það þykja mér sorglegar tölur. Ekki síst í því samhengi að svo stutt er síðan Alþingi, þá nýskriðið upp úr kreppu eftir bankahrun, var búið að samþykkja að komast í 0,46%. Það er svo langur vegur frá að við stöndumst einu sinni þær áætlanir sem Alþingi þó hefur samþykkt og ekki samþykkt að láta af. Þess þá heldur við þær aðstæður að við sjáum okkur ekki fært - eitt af ríkustu löndum heims, eins og hefur komið fram í umræðunum, land þar sem margar hagtölur skríða upp á við eftir erfiðleika - að við sjáum ekki sóma okkar í því að auka framlögin heldur minnka þau. Á sama tíma eyðum við púðri í að ræða breytingar á stofnanauppbyggingunni sem ég get því miður ekki samþykkt að séu almennilega rökstuddar. Það eru vissulega einhver rök sem fylgja tillögunum. Þau eru þau sömu og fylgdu tillögunni á síðasta þingi. Í þeim umræðum, í meðförum utanríkismálanefndar og í þingsal, komu fram mjög margar spurningar og mjög gild mótrök við þessum rökum. Mér þykir dálítið sorglegt að við séum eiginlega á sama stað, án þess að við ræðum um leið stóraukin framlög í málaflokkinn. Þvert á móti erum við með þessum tillögum að búa til þá hættu, þann freistnivanda, að stærri hluti af þessari þó minnkandi köku fari til kostnaðar innan lands, þ.e. í kringum stjórnsýsluna. Með því að blanda því við önnur verkefni en beina tvíhliða þróunarsamvinnu Þróunarsamvinnustofnunar og tengja við önnur verkefni sem nú eru í utanríkisráðuneytinu verður því miður til freistnivandi til að færa fjármuni fjær gólfinu, fjær starfsemi í löndunum, í þeim samfélögum sem mest þurfa á að halda. Ég minntist á að ég væri þakklátur fyrir að þessi umræða stæði hér enn. Það er vegna þess að í lok síðustu viku var ég ekki staddur hér á þingi þar sem ég sat aðalþing ALDE, samtaka frjálslyndra demókrata í Evrópu. Þar var mikil umræða um öryggismál, um árásirnar í París, um flóttamannavandann o.s.frv. en líka stórmerkilegur og mikilvægur fundur sérstaklega um þróunarsamvinnu sem þótti ástæða til að nota tíma þingsins í að ræða. Það var mjög fróðlegt að hitta frjálslynda demókrata frá Bretlandi sem tóku þátt í síðustu stjórn með íhaldsflokknum, sem var sú stjórn sem tók þá ákvörðun að hækka hlutfallið í Bretlandi og standa við 0,7% markmiðin, þrátt fyrir að vera í miðri niðursveiflu. Það var merkilegt að hitta frjálslynda demókrata sem höfðu tekið þátt í að berjast fyrir þessu og tekið þátt í þeim rökum af hverju það skipti máli fyrir Bretland, þrátt fyrir erfiðleika, að standa sína plikt í þróunarsamvinnu. Því þróunarsamvinna væri ekki bara gjafafé eða einhvers konar tíund heldur væri afleiðing góðrar þróunarsamvinnu uppbygging samfélaga og stofnana í öðrum samfélögum, eins og þeir sögðu, og góður bissness fyrir umheiminn og fyrir Bretland. Það er mikilvægt þjóðum sem eru heppnar og búa í samfélögum sem eru rík, búa við stöðugleika og frið sem við þrátt fyrir allt gerum meira að segja hér uppi á Íslandi, þrátt fyrir stór orð um alls konar hrun á hinu og þessu. Í stóra samhenginu höfum við það gott. Að heyra rök frjálslyndra demókrata frá Bretlandi um það að óhamingja í löndum langt í burtu frá Bretlandi bitni beint á breskum hagsmunum, beint á öryggi Breta - ég minni á, þegar umræðan er alltumlykjandi um vanda flóttamanna og fjölda flóttamanna í heiminum, ekki síst í kringum Evrópu, að þrátt fyrir stóraukinn fjölda flóttamanna frá stríðshrjáðum svæðum í Sýrlandi, Afganistan og Írak, eru þeir ekki nema rétt liðlega helmingur af þeim flóttamönnum sem koma til Evrópu. Síðast þegar ég sá statistík um það er meiri hluti flóttamanna, í það minnsta þeirra sem koma yfir Miðjarðarhafið, flóttamenn frá Afríku, frá þeim ríkjum sem verið er að veita mestu þróunaraðstoðina. Það var líka athyglisvert að hitta frjálslynda demókrata frá Danmörku. Danir eru stórhetjur, svona eins og David Beckham þróunarsamvinnunnar í gegnum tíðina. Þróunarsamvinnustofnun Dana, Danida, er fyrirmyndarstofnun sem allir kinka kolli til. Í Danmörku hafa verið gerðar breytingar á Danida og Þróunarsamvinnustofnunin verið færð nær hinu pólitíska landslagi og ráðuneytum. Fulltrúar frá Danmörku viðurkenndu að það hefði því miður verið ákveðin tilhneiging til að tengja þróunarsamvinnuverkefni og fjármuni til þeirra öðrum verkefnum, verkefnum í friðargæslu, verkefnum tengdum viðskiptahagsmunum Dana, í utanríkisviðskiptapólitík o.s.frv. Ekki vil ég standa hér í ræðustól Alþingis og ætla hæstv. utanríkisráðherra eða starfsmönnum utanríkisráðuneytisins þá vegferð. Þvert á móti. En með því að grafa undan sjálfstæði Þróunarsamvinnustofnunar skapast hætta á nákvæmlega þessari tilfærslu. Sporin hræða. Ekki endilega okkar spor á Íslandi heldur sporin frá öðrum löndum. Það var mjög gott fyrir þann þingmann sem hér stendur og gott veganesti inn í umræðuna - sem er orðin löng, sérstaklega ef við tökum saman þá góðu umræðu sem var og meðferð málsins á síðasta þingi - að sjá sjónarhornið utan frá, sjá hvaða víti ber að varast. Ég sagði í ræðu í vor að þessi tillaga og vera mín í utanríkismálanefnd hefði í raun verið eins konar flýtinámskeið fyrir mig í málum þróunarsamvinnu. Ég stend við það. Því námi hefur verið haldið áfram hér í kvöld. Ég fæ sífellt meiri dýpt á þetta verkefni. Ég verð að segja að sú dýpt styrkir mig í andstöðu við framlagt frumvarp hæstv. utanríkisráðherra. Ég tel að það sé mikið óráð að leggja niður sjálfstæða Þróunarsamvinnustofnun. Ég tel það hættulegt faglega. Ég tel hættu á að fjármunir fari til spillis eða nýtist ekki í þau verkefni sem þeir eiga að gera. Ég tel að eftirlitshlutverki ráðuneytisins verði erfitt að sinna almennilega eftir að starfsemin hefur verið flutt inn í ráðuneytið. Þegar um fyrirmyndarstofnun [[Forseti hringir.]]er að ræða tel ég það mikið óráð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans ræðu. Hann talaði í upphafi og í lok ræðu sinnar um að almenn ánægja hefði verið hjá fagaðilum með starfsemi Þróunarsamvinnustofnunar. Í úttekt sem gerð var á Þróunarsamvinnustofnun, áður en við byrjuðum að taka þátt í DAC-samstarfinu, var stofnuninni sérstaklega hrósað fyrir það hversu vel henni hefði tekist að dreifa valdi, þ.e. að færa vald og ákvarðanatöku til sendiskrifstofa þar sem fulltrúar þeirra eru starfandi. Það fannst mér áhugavert, ekki síst í ljósi þess að þróunarsamvinna hefur á undanförnum áratugum, allavega síðust tveimur, grundvallast á því að unnið er með heimamönnum í að búa til vöxt og uppbyggingu innan frá en ekki með stórum lausnum utan frá sem eru hugsanlega dæmdar til að breyta samfélagsgerð og annað slíkt og ekki endilega til betri vegar. Þarna er verið að hrósa stofnuninni sérstaklega fyrir að gefa sendiskrifstofum sínum ákveðið frelsi til að vinna að ólíkum verkefnum með heimamönnum hverju sinni eftir því sem heimamenn telja mikilvægast fyrir sig. Þetta fannst mér áhugavert að lesa. Ég er svolítið hrædd um að þessi sýn, þar sem menn horfa eingöngu á þróunarsamvinnu í sinni skýrustu mynd, geti með tímanum glatast. Þá er ég ekki að segja að það sé vegna þess að starfsmenn í ráðuneytum séu ófaglegir, nei, þegar verkefnin eru komin svona nálægt hinu pólitíska valdi er hætt við að prívatáherslur hvers tíma fari að ráða ríkjum fremur en hrein fagmennska þar sem fagmennirnir eru varðir með stofnun utan um sig.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta andsvar. Þarna kom hún inn á mál sem mér vannst hreinlega ekki tími til að koma inn á. Það hefur verið áberandi sterk og farsæl þróun í þróunarsamvinnu að þróast frá því að ríku löndin, sem allt kunna, komi og leggi það á borðið hvernig eigi að gera hlutina og stjórni því frá toppnum og að utan, yfir í meira samtal við samfélögin sem verið er að hjálpa. Það á að spyrja samfélögin hvað þau vanti og vinna síðan í því að reyna að veita þá aðstoð. Það er eitt af því sem Þróunarsamvinnustofnun, í sínu sjálfstæði og faglegu vinnubrögðum, hefur verið að fá sérstaklega góða einkunn fyrir, hvernig Þróunarsamvinnustofnun hefur haft sjálfstæði og faglega stjórn á þessu samstarfi og vali á samstarfsaðilum. Það hvernig Þróunarsamvinnustofnun Íslands hefur starfað beint með héraðs- og sveitarstjórnarstiginu, í löndum sem búa við frekar óburðugt stærra stjórnkerfi, hefur skilað sér sérstaklega vel til verkefna. Það er ekki síst á grundvelli þessa sem Þróunarsamvinnustofnun hefur verið treyst fyrir fjármunum frá öðrum löndum og öðrum aðilum. Henni er treyst faglega til að fá sem mest út úr þeim fjármunum. Vissulega er hætta á því með aukinni miðstýringu að þetta glatist.
Virðulegi forseti. Þetta er líka áhugaverður punktur. Halda menn að kannski séu minni líkur á því að fjármunir að utan, sem Þróunarsamvinnustofnun hefur verið treyst fyrir að fara með af öðrum aðilum en íslenska ríkinu, fari til ráðuneytis hjá öðru ríki í stað þess að fara til sjálfstæðrar stofnunar? Það eru ýmsir núansar á þessu sem mér finnst mikilvægt að menn gefi sér tíma til að skoða. Ég sé hvergi neitt um að fjallað hafi verið um þetta í nefndinni og mat lagt á það þegar ákveðið var að kippa þessu máli út á þeim hraða sem raun ber vitni. Það þykir mér miður. Ég mundi vilja sjá þetta metið. Er það venjan að erlendir samstarfsaðilar láti ráðuneyti annarra ríkja fá fjármuni? Hugsanlega, ég bara veit það ekki. Það væri þá áhugavert að fá dæmi um það. Varðandi umræðuna hér hefur mér þótt dálítið óþægilegt hvernig þeir örfáu stjórnarþingmenn sem koma upp og reyna að verja málið gefa í skyn að við séum að kalla starfsmenn ráðuneytisins ófaglega eða láta að því liggja að þeir muni misfara með fé, eins og sagt var hér áðan. Mér finnst sú umræða algerlega óþolandi. Það sem við erum að gagnrýna er einmitt það að þessir fagmenn fái ekki nægilega skýra umgjörð til að sinna störfum sínum faglega en séu komnir með pólitíska valdið allt of nálægt sér. Þegar pólitíska valdið er komið svo nálægt fjármununum er hætt við að menn fari að kalla eitt og annað þróunarsamvinnu sem er síðan, að okkar mati, á mjög gráu svæði, er að minnsta kosti ekki sú þróunarsamvinna sem við þekkjum í dag.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmanni að það er leiðinlegt að heyra í umræðunni þegar gagnrýni okkar á þessar tillögur er snúið upp í vantraust á starfsmenn utanríkisráðuneytisins. Ég tók það fram í ræðu minni að ég tel alls ekki að það sé mikið verra fólk í því húsi en í húsinu við hliðina þar sem Þróunarsamvinnustofnun starfar. Þvert á móti. Ég held að það búi góður hugur á báðum stöðum og hann mun auðvitað flytjast yfir með starfsfólki, verði það samþykkt að stofnunin verði sett inn í ráðuneytið. Hins vegar verður ramminn utan um faglegu vinnubrögðin allt annar í ráðuneytinu og þar myndast ákveðinn freistnivandi sem aðrar þjóðir hafa upplifað, þar sem mikil vandamál koma upp ef þróunarsamvinna fer að tengjast utanríkisviðskiptalegum hagsmunum. Upp koma mikil vandræði við þróunarsamvinnu ef hún er í of miklu samkrulli við friðargæslu, svo maður tali nú ekki um það sem kalla má hernaðarlega starfsemi. Tenging stofnana við ríkisstjórnir sem jafnvel hafa tekið þátt í hernaði hefur hreinlega bitnað á þróunarsamvinnu og neyðaraðstoð vestrænna ríkja. Ég ætla ekki að þessi stofnanaflutningur verði til stórkostlegra breytinga. Hins vegar er hættan fyrir hendi gagnvart hinni faglegu umgjörð [[Forseti hringir.]]sem ver faglega starfið frá hinum pólitíska þætti.
Herra forseti. Ég vildi ekki láta hjá líða að þakka hv. þm. Óttari Proppé fyrir ræðuna að minnsta kosti í einu andsvari. Auðvitað er ég ánægður með þær meginniðurstöður sem hann hefur komist að í þessu máli og dró mjög vel saman með rökum í ræðu sinni. Áhugaverðast fannst mér þó að heyra hann segja tíðindin af upplifun sinni af þessum málum á alþjóðavettvangi og á fundum með skoðanabræðrum, og -systrum hjá frjálslyndum demókrötum og dæmið frá Bretlandi. Það er einmitt mjög mikið umhugsunarefni fyrir okkur og maður getur spurt sig: Hvers eigum við að gjalda hér að sitja uppi með hægri stjórn eða hægri-miðjustjórn sem fer þveröfuga leið við það sem orðið hefur hin pólitíska niðurstaða í Bretlandi? Það er áhugavert. Fyrri ríkisstjórn í Bretlandi setti sér markmið í þessum efnum, eins og hv. þingmaður nefndi. Og eftir því sem ég best veit hefur núverandi ríkisstjórn þar, hrein íhaldsstjórn, lýst því yfir að hún muni ekki hvika frá þeim markmiðum og hefur náð hlutfalli þróunarsamvinnu af hálfu breskra stjórnvalda upp í hin tilgreindu 0,7%. Ef við berum saman stöðu efnahagsmála í Bretlandi og á Íslandi eru Bretar enn að kljást við halla á ríkisbúskapnum. Þeir eru með meira atvinnuleysi en við. Ég geri ráð fyrir að skuldir Íslands séu að fara niður úr því sem þær eru í Bretlandi. Margar kennitölur eru orðnar hagstæðari á Íslandi í dag en þær eru og voru hjá Bretum þegar þeir ákváðu, þrátt fyrir umtalsverða efnahagserfiðleika, að hvika ekki frá þessu markmiði. En hér erum við á niðurleið og upplifum nú fimmta hagvaxtarárið í röð. Það er mikið umhugsunarefni að þessum málaflokki skuli vera svona komið á Íslandi, að hann sé þetta mikil afgangsstærð. Ég veit ekki hvað hv. þingmaður getur svo sem sagt um það, en kannski ættum við að stinga upp á því að núverandi stjórnarflokkar bregði sér [[Forseti hringir.]]til Bretlandseyja og kynni sér stöðu mála hjá skoðanasystkinum sínum þar.
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið og ekki síst hugleiðingarnar sem fólust í því. Það var vissulega ánægjulegt fyrir mig og okkur í Bjartri framtíð að hitta skoðanabræður okkar og átta okkur á að þeir eru metnaðarfullir og hafa staðið fyrir metnaðarfullu starfi þegar kemur að þróunarsamvinnu. Eins og ég minntist á í ræðunni var sá hugsunarháttur svo frískandi fyrir mig, sem hef verið að grautast í þessum málum núna mánuðum saman hérna á Íslandi, að það væri ekki bara siðferðislega gott eða fallega gert að vera myndarlegur í þróunarsamvinnu og stunda almennilega starfsemi til að lyfta upp fátækari samfélögum, heldur þvert á móti væri það hreinlega góður bissness. Það væri jákvætt fyrir landið sem veitir þróunarsamvinnuna, sem gefur peninga og hjálp, að veita aðstoðina. Að það væri ekki hreinn kostnaður heldur fjárfesting. Það var svo frískandi að fá að heyra það sjónarmið vegna þess að ég hef því miður ekki upplifað það í umræðunni hér á Íslandi. Kannski eru Íslendingar orðnir svona vanir því að hugsa, þar sem við erum hér úti á ballarhafi og höfum þróast tiltölulega seint efnahagslega séð, að við eigum allt gott skilið og að heimurinn skuldi okkur, ekki öfugt. Það þótti mér sérstaklega mikilvægt að fá inn í umræðuna að þetta er fjárfesting, jafnvel fyrir smáríki eins og Ísland.