Virðulegi forseti. Mér þykir það frekar vond ásjón að mál sem lögð eru fram að hausti fái hér lítinn framgang. Það er ekki nóg að mæla fyrir málum þegar þau svo sitja föst í nefndum, umsagnaferli er löngu lokið og málið hreyfist ekki þrátt fyrir að dagskrá þingsins hafi oft og tíðum verið stutt, sérstaklega fyrir áramótin. Fimmtíu þingmannamál hafa komist til nefnda. Eitt þingmannafrumvarp og ein þingsályktunartillaga hafa fengist afgreidd, hitt er allt saman fast í nefnd. Örfá mál bættust í hópinn í gærkvöldi þegar loks mátti mæla fyrir þeim, en fjölmörg mál bíða, m.a. í kringum tuttugu mál frá okkur Vinstri grænum. Virðulegi forseti. Því velti ég því upp hvort ekki væri lag að við tækjum hér einn dag og ræddum eingöngu þingmannamál. [[Gripið fram í.]] Hitt málið sem ég vil gera að umtalsefni og snertir líka starfshætti þingsins er sú dæmalausa uppákoma sem varð hér í gærkvöldi þegar hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra og samflokksmaður hennar og formaður atvinnuveganefndar, hv. þm. Jón Gunnarsson, tókust á um hvert vísa ætti náttúrupassanum, því vonda máli. Miðað við umræðuna sem orðin er ætti það mál líklega best heima í tætaranum enda er algjör óeining um það mál. Það er í rauninni ótækt að ekki sé á hreinu hvert vísa beri málum eftir að mælt hefur verið fyrir þeim. Skemmst er þess að minnast þegar mál um rammaáætlun var sett í hv. atvinnuveganefnd, en þau mál hafa fram til þessa verið í rædd hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Umhverfisráðherra mælti fyrir þingsályktunartillögu um rammaáætlun, sem byggir á hugmyndafræði sjálfbærrar þróunar. Það var því mjög einkennilegt að þingsköpin skyldu túlkuð þannig að hægt væri að gera greinarmun á vernd og nýtingu og segja að virkjunarkostir í nýtingarflokki ættu heima í atvinnuveganefnd, enda hefur komið í ljós að nefndin teygir sig yfir í aðra flokka rammaáætlunar. Þá er líka mjög undarlegt að byggðaáætlun hafi komið til meðferðar [[Forseti hringir.]]atvinnuveganefndar þrátt fyrir að [[Forseti hringir.]]þingsköp séu skýr hvað það varðar. [[Forseti hringir.]]Virðulegi forseti, vinnulagið er skýrt og við verðum að geta treyst á að því sé fylgt.
Hæstv. forseti. Nýlegar vöktu athygli mína fréttir af bandaríska matsfyrirtækinu Standard og Poor's, m.a. í Wall Street Journal, um tæplega 185 milljarða greiðslu sáttar til að sleppa við að fara í dómsal vegna ásakana um að hafa afvegaleitt fjárfesta. Setjum það aðeins í íslenskt samhengi. Íslenskir lífeyrissjóðir töpuðu 20% eigna sinna, peningunum mínum, peningunum þínum, í hruninu. Um helmingur þess sem tapaðist, um 150 milljarðar, var hlutabréf í íslenskum bönkum sem metnir voru af þessum bandarísku matsfyrirtækjum sem sérlega góðir og traustir fjárfestingarkostir nánast fram að hruni. Einkunnagjöf matsfyrirtækja á íslenskum bönkum rétt fyrir hrun, sem hafði áhrif á eða átti að hafa áhrif á hvort verðbréf og skuldabréf væru seld, keypt eða þeim haldið, var ævintýralega langt út úr kortinu. Matsfyrirtækin áttu að vita og máttu vita að ekki væri allt með felldu í íslenskum bönkunum, krosseignatengsl, gríðarlega há lán til stórra hluthafa og allt of lágir afskriftareikningar meðal annars. Viðvarandi of hátt verðmat matsfyrirtækjanna á bönkunum var rangt og leiddi til stórfellds tjóns fyrir íslenska lífeyrissjóðsþega. Í sumar er leið veitti ég liðsinni málafærslumanninum Tim McCarthy, meðeiganda lögmannsstofunnar Mischon de Reya í New York. Tilgangurinn var að fá lífeyrissjóði á Íslandi til að kanna grundvöll málsóknar á hendur matsfyrirtækjunum, sækja bætur. Áður þyrfti að leggja í greiningarvinnu, kanna meðal annars samskipti matsfyrirtækjanna við lífeyrissjóðina. Rík áhersla var lögð á að tíminn væri knappur, við hefðum ráðrúm fram á haust 2014 vegna fyrningarreglu. Þá vinnu sem leggja þyrfti í til að geta tekið ákvörðun hvort lögsókn væri fýsileg voru Mischon de Reya tilbúnir að taka að sér fyrir um 20 millj. íslenskar krónur. Þegar mér heyrðist það ekki hljóta mikinn hljómgrunn hjá íslenskum lífeyrissjóðum og jafnvel að fjárhæðin, 20 millj. kr., stæði í þeim bauðst ég á endanum opinberlega til að fjármagna það gegn aðgengi að umræddum gögnum ef lífeyrissjóðirnir hefðu kjark til að hjóla í matsfyrirtækin. Kostnaður lífeyrissjóðanna yrði þá enginn, áhættan engin. Hafi einhvern tímann verið tækifæri til að sækja gull í greipar erlendra aðila þá var það þarna. Þarna voru klárlega óvandaðir menn í mikilvægum fyrirtækjum að svindla [[Forseti hringir.]]með gríðarlega alvarlegum afleiðingum fyrir okkur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir að vekja athygli þingsins á þessu máli. Ef rétt reynist að íslenskir lífeyrissjóðir hafi hugsanlega átt það sóknarfæri að leita réttar síns gagnvart matsfyrirtækjum sem hafi haft við röng vinnubrögð og verið fundin sek fyrir erlendum dómstólum til að bæta öðrum tjón af svipuðum toga er alveg grátlegt ef lífeyrissjóðir hafa ekki gætt réttar síns í þessu máli. Ég held að það sé engin spurning að efnahags- og viðskiptanefnd getur óskað eftir því að fá að hitta þá aðila sem að þessu máli hafa komið og óska eftir nánari skýringum.
Virðulegi forseti. Ég hef verið að velta því fyrir mér hvort ekki sé kominn tími til að þingskapanefndin taki aftur til starfa og vil þar með taka undir það sem fram kom í tölvupósti sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson sendi á okkur í nefndinni fyrir nokkru. Það getur verið erfitt að finna tíma fyrir þær nefndir sem ekki eru fastanefndir, en mér fannst þetta vera mjög góð nefnd. Þarna voru nýir þingmenn og þeir sem hafa meiri reynslu, einn fyrrverandi ráðherra. Mér finnst mjög mikilvægt að við höldum áfram þeirri vinnu að reyna að gera störfin í þinginu skilvirkari. Ég sit í fjárlaganefnd og þar erum við að ræða mjög áhugavert mál sem er frumvarp um opinber fjármál, sem verður væntanlega samþykkt í vor og er þverpólitísk sátt um það. Það miðar að því að koma á aga og stöðugleika, fyrirsjáanleika, að við gerum plön þrjú eða fimm ár fram í tímann þannig að stofnanir viti hvað þær fá, ekki bara á fjárlögum hvers árs heldur fram í tímann. Það eykur aga og er hið besta mál. En ég velti fyrir mér: Af hverju ná slík vinnubrögð ekki bara yfir allt? Af hverju erum við rosalega ánægð með þetta frumvarp en síðan þegar kemur til dæmis að þingstörfunum þá vitum við varla hvað gert verður á morgun? Ég kalla eftir því að við reynum að gera einhverjar tilraunir til að meta hvað umræða er löng í mörgum málum. Ég held að við ættum að geta gert það. Annað sem ég hef rekið mig á varðar þingmálaskrána sem ríkisstjórnin leggur fram. Þar eru mál sem við fáum síðan fréttir af að muni ekki verða lögð fram, jafnvel eru sett mál á þessa þingmálaskrá sem eru síðan bara tekin til baka. Til hvers er hún þá? Af hverju er starfið ekki skipulagðara þannig að við vitum hvenær málin koma í þingið og vinnum þau bara eins og manneskjur? Það er það sem ég kalla eftir. Virðulegur forseti. Ég hvet til þess að við í þingskapanefndinni höldum áfram okkar störfum.
Forseti vill upplýsa að hann hafði hugsað sér að boða til fundar í þingskapanefnd fljótlega eftir að þingið kemur saman eftir kjördæmaviku. Mjög mikið starf hefur verið unnið starf í þeirri nefnd, eins og hv. þingmaður nefndi, og var á ákveðnum tímapunkti talið nauðsynlegt að fara með þá vinnu í þingflokkana og fá viðbrögð við þeim hugmyndum sem þá var verið að vinna við. Forseti gerir ráð fyrir að það hafi verið gert í öllum þingflokkum og að nefndin geti þá komið betur nestuð með þær athugasemdir og ábendingar sem þar hafa mögulega komið fram.
Virðulegi forseti. Eiturlyfjasalar og smálánafyrirtæki setja marga í hættu sjálfsvígshugsana. Því miður ánetjast ótrúlegur fjöldi fólks smálánafyrirtækjum og vandi þess eykst eins og snjóbolti sem rennur niður fjallshlíð og skilur eftir sig slóð eyðileggingar. Þannig hefur líf fjölda fólks verið lagt í rúst þegar lánin hafa farið úr öllum böndum og hver mánaðamót eru tími örvæntingar þar sem launin duga ekki fyrir afborgun láns og eina leiðin er enn eitt okurlánið með glæpsamlegum kostnaði. Þessi bolti er mörgum ofviða og fólk brotnar. Samkvæmt heimildum föður fórnarlambs fá þessi okurlánafyrirtæki leyfi skuldara sinna til að fara inn á alla bankareikninga þeirra og geta hvenær sem er og hvenær sem peningur kemur inn á reikning viðkomandi tekið hann út. Ekki stoðar að opna nýja reikninga því að þeir eru opnir þessum glæpamönnum. Fólk hefur lent inni á sjúkrahúsi mánuðum saman og aðstandendur taka eftir því að reglulega eru bankabækur tæmdar ef viðkomandi hefur lent í klóm þessara fyrirtækja og skuldirnar orðið þeim ofviða. Gróði þessarar starfsemi, sem ég vil kalla glæpastarfsemi, er líka gríðarlegur. Virðulegi forseti. Helstu viðskiptavinir þessara fyrirtækja eru börn og unglingar, eiturlyfjasjúklingar og alkóhólistar, fátækt fólk og þeir sem eru á bótum, veikustu bræður og systur okkar í samfélaginu. Foreldri hafði samband við mig, barn hans hafði skilið eftir bréf til foreldra sinna og tilkynnt þeim að lífið væri ekki lengur þess virði að berjast áfram við óvinnandi skuldafjall sem hlaðist hafði upp hjá smálánafyrirtæki. Með snarræði var lífi bjargað og skuldirnar greiddar af fjölskyldunni. Er það svo að við Íslendingar viljum að svona starfsemi sé leyfð í landinu þar sem gróðinn kemur frá þeim sem veikast standa? Virðulegi forseti. Ég vil því spyrja hv. þm. Frosta Sigurjónsson, formann efnahags- og viðskiptanefndar, hvað hafi verið gert til að koma í veg fyrir okurlánastarfsemi smálánafyrirtækja og hvort starfsemi þeirra samræmist lögum og góðum viðskiptaháttum í landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli þingsins á þeim vanda sem fylgir okurlánastarfsemi smálánafyrirtækja. Það er skýrt í gildandi lögum um neytendalán að árleg hlutfallstala kostnaðar má ekki vera hærri en 50% að viðbættum stýrivöxtum Seðlabanka en ýmis viðbótarkostnaður smálánafyrirtækja við lánveitinguna hleypir hlutfallstölunni hins vegar upp í þúsundir prósenta. Þótt lántakendur greiði oftast þessi viðbótargjöld halda smálánafyrirtækin því fram að viðbótargjöldin séu valkvæð og því eigi lögboðið hámark ekki við. Standi lántakendur ekki í skilum við smálánafyrirtækin margfaldast kostnaðurinn enn frekar. Sakleysisleg smálán geta því fljótt margfaldast og orðið þungur baggi fyrir lántakandann og aðstandendur hans og jafnvel orðið að fjölskylduharmleik. Neytendastofa hefur fylgt málinu eftir með úrskurðum, sektum og nú síðast dagsektum á smálánafyrirtækin. Þau hafa haldið áfram uppteknum hætti og virðast ætla að láta reyna á málið fyrir dómstólum. Oft eru lántakendur smálánafyrirtækja óreyndir í fjármálum, fólk sem á við erfiðleika að stríða eða ánetjað áfengi og fíkniefnum. Í 31. gr. samningalaga segir að ógilda megi samninga sem nýta sér bágindi, einfeldni eða fákunnáttu lántakanda í ábataskyni. Í 36. gr. sömu laga er svo fjallað um að ógilda megi samninga sem eru andstæðir góðri viðskiptavenju. Mér er ekki kunnugt um að reynt hafi á þessi mál fyrir dómstólum og hvort samningar smálánafyrirtækja standist þessi ákvæði. Líklega eru lántakarnir ekki í færum til að ráða sér lögmenn til að fylgja málum sínum eftir en mér finnst að mál af þessum toga ættu að njóta gjafsóknar. Neytendastofa virðist ekki hafa eftirlit með samningalögunum. Það er atriði sem þarf að taka til skoðunar og mundi hugsanlega styrkja stöðu neytenda ef Neytendastofa mundi fylgja þessu eftir. Að lokum vil ég aftur þakka hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni fyrir að vekja athygli á málinu í þinginu. Efnahags- og viðskiptanefnd hefur fylgst grannt með þessum málum og hefur vinnu í gangi til að vinna [[Forseti hringir.]]að úrbótum og hefur einlægan áhuga á því.
Hæstv. forseti. Í morgun var opinn fundur í velferðarnefnd þingsins. Opni fundurinn var í tilefni af 25 ára afmæli samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Á fundinn mættu ungmenni frá umboðsmanni barna, Barnaheillum og UNICEF á Íslandi. Ákveðið var að leita til þeirra á þessum tímamótum þar sem starfsemi þeirra lýtur sérstaklega að réttindum barna. Ungmennin sem mættu á fundinn voru átta talsins og á aldrinum 14–18 ára og komu sem fulltrúar ungmennaráða framangreindra aðila. Umræðuefni fundarins voru meðal annars þátttaka og réttindi barna, skólakerfið og menntun og velferðarmál. Á fundinum voru ungmennin með stuttar framsögur um hvert umræðuefni og áttu að lokum skoðanaskipti við þá hv. þingmenn er sátu fundinn. Fundurinn var mjög góður. Áhugavert var að hlusta á ungmennin sem voru dugleg að minna hv. þingmenn á skoðanir sínar og jafnframt að ítreka þá mikilvægu staðreynd að hlusta verður betur á börn og ungmenni þegar ákvarðanir eru teknar sem varða líf þeirra og störf. Á það einnig við um þinglega meðferð mála er varða börn og ungmenni. Það sem ungmennin ræddu meðal annars var að færa þurfi skólakerfið nær nútímanum. Gefa eigi börnum og ungmennum tækifæri til að skila inn mati á störfum kennara og annarra er vinna með þeim. Tryggja þurfi betur tungumálakennslu fyrir erlenda nemendur þannig að þeir geti haldið við móðurmáli sínu. Einnig ræddu ungmennin skóla án aðgreiningar og val barna og foreldra í þeim efnum, ræddu forvarnir og stuðning við börn og ungmenni með geðrænar raskanir og lýstu jafnframt áhyggjum af biðtíma inn á BUGL. Þessi stutti ræðutími dugar engan veginn til að telja upp allt það áhugaverða sem börnin og ungmennin ræddu á fundinum. Það er að minnsta kosti hægt að segja eftir fundinn að okkur er öllum vel óhætt að hlusta á það sem ungmenni og börn hafa fram að færa. Það eru þau sem taka við af okkur sem hér erum.
Virðulegi forseti. Mig langar alltaf að halda á lofti umræðunni um málskotsrétt þjóðarinnar, þ.e. að ákveðinn fjöldi kosningarbærra manna geti knúið fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um mál sem Alþingi hefur afgreitt. En í þetta sinn langar mig að fjalla um aðra tegund af þjóðaratkvæðagreiðslu í samhengi við það sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir og hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir nefndu áðan hvað varðar störf þingsins og hvernig við vinnum hér á þessum bæ. Mörg mál eru í nefndum og eins og sumir segja komast þau ekki þaðan út eða eru föst í nefndum. Þó vantar aldrei mál á dagskrá. Við höfum alltaf nóg af málum á dagskrá. Ástæðan er sú að það tekur ofboðslega langan tíma að ræða málin. Eins og hv. þingmenn vita, og stór hluti þjóðarinnar, hefur minni hlutinn á Alþingi einungis eitt tæki til að ráða gangi mála - og það er að tala. Það þarf ekki endilega að vera um málþóf að ræða, það er bara þannig að þegar fólk skynjar að ekki er hlustað á það talar það hærra. Þá talar það lengur og þá talar það oftar og reynir að tyggja sömu rökin aftur og aftur í þeirri veiku von að einn daginn muni einhver hlusta. Ég legg til að til þess að afgreiða hér fleiri mál og geta rætt þau á mun málefnalegri nótum fái minni hlutinn fleiri tæki, annað tæki en einfalt málfrelsi til að haga málum þingsins að einhverju leyti. Gleymum því ekki að minni hlutinn er hér ekki kosinn af 0% þjóðarinnar. Meiri hlutinn situr í skjóli atkvæða 51,1% en hefur 60% þingmanna, 100% valdsins eins og ég hef svo oft áður nefnt hér. Ég legg til að ef minni hlutinn, svo sem þriðjungur af Alþingi, gæti knúið fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um mál yrði sú heimild mjög sjaldan nýtt. Áhrifin yrðu fyrst og fremst þau að við mundum vinna meira saman, mundum komast fyrr að því hvað gengi upp og hvað gengi ekki upp og við mundum eiga miklu siðmenntaðri samtöl. Við þyrftum ekki að hafa þau jafn mörg og þau þyrftu ekki að vera jafn löng. Þá gætum við afgreitt mun fleiri þingmál mun betur en við gerum nú. Að lokum legg ég til að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp líkt og varaformaður velferðarnefndar til að ræða þann opna fund sem við héldum í morgun til að fagna afmæli barnasáttmálans. Varaformaður fór ágætlega yfir fundinn svo ég ætla ekki að endurtaka það sem hún sagði. Við lögfestum hér á þinginu barnasáttmálann fyrir tveimur árum en hann er 25 ára gamall. Þetta var hluti af því að við héldum upp á það afmæli en jafnframt er að störfum í þinginu þingmannanefnd um málefni barna til að vekja athygli okkar hinna hér í þinginu og minna okkur stöðugt á innihald barnasáttmálans sem er í 54 greinum, sem eru allar jafn mikilvægar þó að í honum séu fjórar meginstoðir, sú um jafnræði allra barna og bann við mismunun, sú um að ákvarðanir eða ráðstafanir yfirvalda er varða börn skuli byggðar á því sem er börnum fyrir bestu, 6. gr. um meðfæddan rétt sérhvers barns til lífs og þroska og 12. gr. um rétt barna til að láta í ljós skoðanir sínar í öllum málum er varða þau. Fundurinn í morgun var táknrænn fundur og mikilvægur fyrir afmæli barnasáttmálans en við þurfum að taka mark á börnum en ekki bara vera með þeim með táknrænum hætti á fagnaðarstundum. Þess vegna vil ég óska ég eftir því að þingmannanefndin sem stuðlar að því að efla vitund okkar um barnasáttmálann komi með tillögu að því hvernig þingið getur aukið aðkomu barna, hvernig þau geta komið sjónarmiðum sínum og skoðunum á framfæri við lagasetningu sem þau varðar. Þetta er sérstaklega mikilvægt í ljósi þess að þegar við ræðum um dvínandi þátttöku ungs fólks í kosningum berum við ábyrgð á því að fólk treysti því að skoðanir þess skipti máli í stjórnmálum og þetta væri mikilvægur liður í því.
Hæstv. forseti. Það má hafa mörg orð um peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands, en hún verður seint sökuð um að vera djörf eða kjörkuð. Nú í morgun var gefið út að nefndin hefur ákveðið að meginvextir bankans verði áfram óbreyttir, þ.e. 4,5%. Helstu ástæður eru sagðar eftirfarandi, með leyfi forseta: „Efnahagshorfur eru að ýmsu leyti tvísýnni en oft áður. Lækkun eldsneytisverðs hefur haft mikil áhrif á verðlagsþróun bæði á Íslandi og á heimsvísu, en óvíst er hve langvinn þessi þróun verður.“ Það er rétt að taka fram að haft er eftir norskum fjárfesti í Viðskiptablaðinu í morgun að eldsneytisverð í heiminum geti orðið óbreytt næstu tíu ár svo það er ekki von til þess að menn treysti sér til að lækka stýrivexti á Íslandi ef það er hætta á því að olíuverð rjúki hér upp að tíu árum liðnum. Frægur bandarískur hagfræðingur, Jeffrey Sachs, segir að innan þriggja ára verði olíufatið aftur orðið 100 dollarar en við ákveðum stýrivexti mánaðarlega. Það er líka talað um hættu á ólgu vegna þess að margir kjarasamningar eru opnir. Jú, rétt er það, að vissu leyti er áhætta í því, en þá spyr maður: Er góð latína að vera með mjög háa stýrivexti? Eru það góð skilaboð inn í kjarasamninga? Eru það góð skilaboð inn í það að hér eigi að vera fjárfesting, að hér eigi að vera aukinn hagvöxtur? Eru það góð skilaboð að hér séu enn hæstu stýrivextir á byggðu bóli - og verðbólgan er 0,8%? Það segir í forsendunum að það sé líklegt að hún verði 2% næstu tvö ár, en samt eiga stýrivextir að vera 4,5%. Því miður, herra forseti, er ekki hægt að bera traust til starfa þessarar nefndar.
Hæstv. forseti. Í gær gafst færi á að koma að nokkrum þingmannamálum og þar á meðal mælti ég fyrir frumvarpi sem hefur að markmiði að styrkja og verja sjálfboðaliðastarfið í íþróttahreyfingunni. Í ræðu minni kom ég inn á mikilvægi íþróttahreyfingarinnar, félagsauðinn sem skapast af skipulögðu íþróttastarfi, uppeldishlutverkið, forvarnagildi og hagræn áhrif. Ég vil vekja athygli þingheims á stefnu mennta- og menningarmálaráðuneytisins sem í gildi er og tekur mið af þeim lagaskyldum sem ríkið hefur samkvæmt íþróttalögum, alþjóðalögum og samningum sem tengjast málefnum stofnana og frjálsra félagasamtaka sem fara með íþróttamál í landinu. Við fáum reglulega að heyra að við styðjum ekki nægilega vel við íþróttahreyfinguna. Skemmst er að rifja upp ummæli formanns Samtaka íþróttafréttamanna frá afhendingu verðlauna íþróttamanns ársins þar sem hann kvað fast að orði og gagnrýndi harðlega rýrt framlag stjórnvalda til afreksíþrótta. Virðulegi forseti. Í stefnu hæstv. íþróttamálaráðherra sem snýr að keppnis- og afreksíþróttum kemur meðal annars fram mikilvægi fyrirmynda og að sérsamböndum verði því gert fjárhagslega auðveldara að halda úti landsliðum og taka þátt í alþjóðastarfi sem fulltrúar Íslands. Í þessu samhengi ætla ég að minnast á A-landslið okkar í körfubolta karla sem afrekaði það að komast í lokaúrslit Evrópumóts landsliða í fyrsta skipti. Þar hefur verið stofnaður áhugamannahópur þar sem gamlir velunnarar íþróttarinnar hafa sameinast í að styðja sambandið til að fjármagna það verkefni. Það er vel, virðulegi forseti, en ef ekki þegar þá trúi ég ekki öðru en að hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin gangi í lið með þeim öfluga sjálfboðaliðahópi og Körfuboltasambandinu og uppfylli loforð stefnunnar í verki.
Herra forseti. Mig langar að taka aðeins til umfjöllunar ákvörðun Seðlabankans um að halda stýrivöxtum óbreyttum í 4,5%. Hann telur blikur á lofti vegna komandi kjarasamninga, að þeir geti stefnt efnahagshorfum í tvísýnu og það sé vaxandi óróleiki á vinnumarkaðnum. Þegar Starfsgreinasambandið hefur lagt fram kröfur um að lægstu laun hækki á þrem árum í 300 þús. kr. spyr maður sig hvenær í ósköpunum Seðlabanki Íslands geri ráð fyrir svigrúmi til einhverra launahækkana. Er það bara alveg útilokað í kokkabókum Seðlabankans að lægstu laun í landinu hækki? Er Seðlabankinn farinn að stjórna launastefnu í þessu landi eða hvað? Maður spyr sig. Það er ekki eins og að ekki séu til fjármunir í þessu samfélagi okkar. Hafrannsóknastofnun hefur gefið út að það eigi að auka loðnukvótann um næstum helming, sem gerir í útflutningsverðmætum 25–30 milljarða, og það eru einungis átta fyrirtæki í landinu sem njóta þessa. Það er ekkert verið að tala um að skoða einhverja möguleika á að fleiri hafi þá aðgengi að þeim miklu fjármunum sem þarna eru á ferðinni, opna það eitthvað eða hækka veiðigjöldin, ná einhverjum fjármunum þar út. Það eru einungis átta fyrirtæki sem fá sisona útflutningsverðmæti upp á 25–30 milljarða til viðbótar og gífurlegur hagnaður fylgir í kjölfarið. Það er mikið óréttlæti í þessu þjóðfélagi, hvernig fjármunum er ráðstafað, hvort menn treysti sér til að hækka lægstu laun og hvort menn treysti sér til [[Forseti hringir.]]að skattleggja þá sem [[Forseti hringir.]]hafa breiðu bökin eins og útgerðin í landinu.
Virðulegi forseti. Hér hefur margt áhugavert komið fram. Ég er ánægður með að heyra og tek undir orð hv. þm. Sigurðar Arnar sem fór yfir mikilvægi þess að kanna hvort við ættum einhverja bótaskyldu þegar kemur að matsfyrirtækjunum. Eins og menn muna og sjá þegar þeir skoða skýrslur er hæpið að þau möt sem þau fyrirtæki komu með, möt sem voru ekki komin af himnum ofan heldur voru greiddar gríðarlegar fjárhæðir fyrir þau, standist skoðun svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Það voru ekki bara lífeyrissjóðirnir, virðulegi forseti, sem báru skaða af því heldur gerði svo sannarlega íslenska ríkið það líka ásamt auðvitað fjölda fólks. Virðulegi forseti. Ég sá það í Morgunblaðinu í morgun að innflutningur á kjöti hefur aukist gríðarlega á Íslandi. Ég tel það fagnaðarefni og vona að við sjáum meira um viðskipti og verslun með landbúnaðarafurðir á Íslandi sem og annars staðar. Annað vakti líka athygli mína sem við verðum að ræða og það snýr að gæðum vöru. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt að neytendur séu upplýstir um hvað er í hverri vöru. Þá er ég að vísa í allra handa aukefni eins og sýklalyf og annað slíkt því að við vitum að það sama á við um landbúnaðarafurðir og annað, að þó að viðkomandi vara sé samkynja sé ekki þar með sagt að gæðin séu hin sömu. Við höfum verið svo lánsöm að ég held að Ísland og Noregur séu með minnst af aukefnum í hefðbundnum landbúnaðarvörum og kjöti af þeim löndum sem við berum okkur saman við. Það er mikilvægt að því sé haldið til haga. Það er mikilvægt út frá þessum aukna innflutningi að það sé upplýst um það eins um aðrar vörur hvað sé í [[Forseti hringir.]]henni. Eftir því sem ég best veit er til dæmis [[Forseti hringir.]]… selt miklu hærra verði [[Forseti hringir.]]í Noregi en …framleiðslan þar. Þannig ætti þetta auðvitað að vera hér líka.
Virðulegi forseti. Nú hafa borist fregnir af því að fjármálaráðherra sé í miklum vandræðum með að koma fram með útfærslur á því sem lengi hefur verið kallað eftir á Alþingi sem er að keyptar verði upplýsingar úr skattaskjólum til að upplýsa um skattsvik Íslendinga. Þetta mál hefur verið að væflast í fjármálaráðuneytinu missirum saman og nú ber svo við að ráðherrann gefur þær yfirlýsingar að líklega þurfi löggjöf til að koma. Ég hlýt að segja skýrt að ef það stendur á hinni lagalegu hlið erum við í stjórnarandstöðunni boðin og búin að greiða leið frumvarpa í gegnum þingið. Það þarf bara að koma með þau fram. Og ef hæstv. ráðherra dettur eitthvað annað í hug til að reyna að koma sér undan efndum í þessu efni erum við alveg til í að reyna að hjálpa við úrlausn þeirra nýju afsakana líka. Það gengur ekki að fjármálaráðherra og ríkisstjórnin vinni ekki af meiri ákveðni í þessu máli. Það er mjög mikilvægt að afla þessara upplýsinga. Þýskaland sem gerir gríðarlegar kröfur til réttarheimilda og öryggisgagna hefur talið sér mögulegt að kaupa gögn af þessum toga og nota við endurákvörðun skatta. Þetta er ekki síður mikilvægt í ljósi þeirra upplýsinga sem ég fékk í svari frá fjármálaráðherra á mánudag um tekju- og eignaskiptingu mörg ár aftur í tímann þar sem sú mynd verður mjög skýr að ójöfnuður hefur aukist. Það dró lítillega úr honum eftir hrun en hann er samt miklu meiri sama á hvaða mælikvarða er litið en hann var allan tíunda áratuginn. Ríkasta prósentið og ríkasta tíundin úr [[Forseti hringir.]]einu prósenti á sífellt meira og [[Forseti hringir.]]það er mjög mikilvægt að jafna þennan leik.
Virðulegi forseti. 1. umr. um frumvarp iðnaðar- og viðskiptaráðherra um náttúrupassa lauk hér í gærkvöldi með nokkuð sérkennilegum hætti þegar hæstv. ráðherra fór að velta vöngum yfir því til hvaða nefndar málið ætti að fara eins og hefur verið reifað undir liðnum um störf þingsins. Það má segja að þau endalok umræðunnar hafi verið dálítið lýsandi fyrir allan aðdraganda málsins. Það virðist vera vanreifað að mjög mörgu leyti. Það sem mér finnst standa upp úr eftir þessa 1. umr. er að hér hafa komið fram margar hugmyndir. Margir hv. þingmenn hafa tekið þátt og velt upp leiðum um hvað þeir telji vænlegra en náttúrupassann til að ná þeim árangri að við fáum inn fjármagn til að geta staðið að nauðsynlegri vernd og uppbyggingu friðlýstra svæða og ferðamannastaða. Þar ber auðvitað fyrst að nefna að náttúruvernd er lögbundið hlutverk ríkisins og til þess á það auðvitað að nota að hluta til skattfé. Þó hafa verið nefndar leiðir til að bæta fjármunum inn í þetta verkefni eins og að útfæra gistináttagjaldið þannig að það sé þrepaskipt og skili meiru í kassann, eins og til að mynda að rukka fyrir veitta þjónustu á borð við bílastæði. Það var nefnt í umræðunni og hér voru nefnd líka komugjöld á farseðla yfir háannatímann í ferðaþjónustu. Mér finnst borðleggjandi núna þegar 1. umr. er lokið og málið fer til einhverrar nefndar hér á eftir að hæstv. ráðherra stigi fram og kalli þingmenn úr öllum flokkum til samráðs um að setja þetta mál til hliðar, og ekki bara til hliðar heldur ofan í skúffu og læsa þeirri skúffu og setjast að því borði að finna blandaða leið til að tryggja fjármagn til uppbyggingar ferðamannastaða og tryggja vernd friðlýstra svæða. Ég las það út úr umræðunni að hér er fólk reiðubúið að leita lausna saman, en til þess þarf [[Forseti hringir.]]að kalla alla að borðinu og setja þetta mál [[Forseti hringir.]]sem ekki nokkur maður virðist styðja, a.m.k. mjög fáir, [[Forseti hringir.]]ofan í skúffu [[Forseti hringir.]]og læsa þeirri skúffu.
Virðulegi forseti. Sú uppákoma sem varð hér í gærkvöldi er mikið undrunarefni. Ég styð það að fallið verði frá tillögunni um að málinu verði vísað til umhverfisnefndar, ég tel að það sé ágætt að atvinnuveganefnd hafi um það forustu, en vek athygli á því að málið er svo vanreifað og svo illa úr garði gert að í því felst frumvarp um nýjan skatt samkvæmt orðanna hljóðan. Því hefði líka verið full ástæða til að vísa því til efnahags- og viðskiptanefndar. Það er því algjörlega ljóst í mínum huga að atvinnuveganefndar bíður það verkefni að senda frumvarpið til umsagnar jafnt umhverfis- og samgöngunefndar og efnahags- og viðskiptanefndar því að þetta er ekkert náttúruverndargjald af neinum toga. Þetta er ekki tengt hættu á raski á viðkvæmum stöðum af neinum toga, þetta er almennur skattur sem á að renna í ríkissjóð með almennum hætti. Það er óhugsandi að slíkt frumvarp sé afgreitt á Alþingi öðruvísi en að því sé vísað til efnahags- og viðskiptanefndar.
Forseti hefur gert grein fyrir því að fyrir liggur tillaga um að málið fari til atvinnuveganefndar. Forseti verður ekki var við að nokkur hreyfi andmælum og er það því samþykkt.
Virðulegi forseti. Ég tek hér upp málefni sem snúa að ungu fólki og möguleikum þess til að kaupa sér íbúð í fyrsta skipti. Ástæðan er að ég hef áhyggjur af því að það sé snúið mál fyrir ungt fólk að kaupa sér íbúð núna. Ég held að við höfum flotið sofandi að feigðarósi í þessum málaflokki á undanförnum árum og áratugum. Reyndar vakti ég fyrst athygli á því ásamt hagfræðingnum Magnúsi Árna Skúlasyni árið 1995 að það fyrirkomulag sem við höfum á Íslandi, sem gengur út á að við höfum hjálpað fólki til að kaupa sér húsnæði með því að koma með bætur á vexti, gengur út á að hvetja fólk til að skuldsetja sig. Það er hvatningin í kerfinu. Þetta er skuldhvetjandi kerfi. Það byggir í rauninni á þeirri einu forsendu að fasteignir haldi alltaf áfram að hækka. Ef fasteignaverð heldur alltaf áfram að hækka getur þetta hugsanlega gengið upp, en ef ekki verða vandræði. Málið er þannig að helst hefur ekki mátt ræða það á undanförnum árum. Ég vek athygli á því sem kemur til dæmis fram í íbúðalánaskýrslunni að ég tók þetta upp - ég tók fyrst mál upp varðandi þessa hluti 1995 eins og ég nefndi en 2004 áttum við hér umræðu um 90% lánin og þá vakti ég athygli á hinu augljósa sem var einfaldlega það - og við í meiri hluta hv. félagsmálanefndar þá, ég flutti þá nefndarálit, tókum dæmi sérstaklega frá Noregi og annars staðar af Norðurlöndunum, að þau hefðu komið sér í þau vandræði að fasteignaverðið hætti að hækka og þá kom það illa niður á fólkinu. Það var bankakreppan þar. Við vorum meðvitað og ómeðvitað með þetta fyrirkomulag. Það er skemmst frá því að segja að viðbrögðin sem ég fékk í þessum sal, sérstaklega frá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar, voru háðsglósur og mönnum þótti ekki mikið til þessa málflutnings koma. Var það kannski lýsandi fyrir umræðuna á þeim tíma, en því miður hafði ég rétt fyrir mér um afleiðingarnar sem allir þekkja. Við breytum því ekki núna, virðulegi forseti, en þá er það næsta spurning: Hvað ætlum við að gera til að koma í veg fyrir að þetta gerist aftur? Þá segir sig alveg sjálft að við þurfum að breyta um stefnu. Við getum ekki haft fyrirkomulag sem hvetur fólk til að skulda. Við verðum að nota þau tæki sem við höfum til að hjálpa fólki til að eignast húsnæði. Húsnæðissparnaðarleiðin sem núna er komin af stað með séreignarleiðinni sem hæstv. ríkisstjórn, a.m.k. meiri hluti hv. Alþingis, hefur samþykkt er liður í því. En betur má ef duga skal. Aðrir þættir vega mikið þegar kemur að hlutum eins og fasteignaverði og þetta kemur verst niður á þeim sem eru að kaupa í fyrsta skipti. Ef við erum með hátt lóðaverð, það er búið að hækka um hundruð prósenta frá 2005, ef við erum með mjög mikil gjöld á fasteignum, ef við erum með byggingarreglugerð sem gerir mönnum mjög erfitt fyrir að byggja litlar og ódýrar íbúðir erum við að gera ungu fólki erfitt fyrir að kaupa sína fyrstu íbúð. Ef menn líta á reikningsdæmið er það illmögulegt nema hugsanlega gegnum húsnæðissparnaðarleiðina. Við þurfum að fara yfir þetta, ræða málefnalega og koma í veg fyrir að við sjáum sömu mistökin gerast aftur en miðað við þær upplýsingar sem ég hef erum við á nákvæmlega sömu leið og við vorum áður. Þau lán sem allir eru sammála um að séu það versta, þau eru dýrust og gera það að verkum að eignamyndun verður mjög hæg, þ.e. 40% verðtryggð lán, miðað við þær bestu upplýsingar sem ég hef, og ég ætla að fylgja því eftir með fyrirspurnum eftir þessa umræðu til hæstv. félagsmálaráðherra, eru það þau lán sem eru algengust, 40 ára verðtryggð lán sem við erum öll sammála um að við viljum ekki sjá. Virðulegi forseti. Ég get ekki séð annað núna en að við séum að fara sömu leið og kom okkur í þau vandræði á fasteignamarkaði sem við þekkjum. Einn þátturinn er sá líka að hið opinbera á mjög margar íbúðir, þúsundir [[Forseti hringir.]]íbúða … og það hjálpar ekki fólki sem vill kaupa [[Forseti hringir.]]sér húsnæði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni kærlega fyrir að hefja þessa umræðu og fyrir þær áherslur sem komu fram í hans máli. Ég er mjög sammála þingmanninum um að við þurfum að breyta um stefnu, við þurfum að læra af reynslu síðustu ára og áratuga. Við getum ekki farið sömu leið aftur, við getum ekki aftur hvatt til þess að opna fyrir lánsveð, við getum ekki aftur hvatt til þess að hækka lánshlutföll heldur þurfum við að horfa á kerfið í heild sinni. Ég held að það sé svo mikilvægt að hafa það í huga. Stundum heyrum við fólk tala fyrir séreignarstefnu eða eins konar leiguíbúðastefnu. Ég held að við þurfum að fara að horfast í augu við að þetta eru tvær hliðar á sama peningnum. Við erum að tala um húsnæðismarkaðinn, hvernig fólk kemst inn á hann eða hvar fólk á að búa meðan það er að safna sér fyrir útborgun í íbúð. Eigum við að gera því kleift að safna fyrir útborgun í íbúð og hvernig eigum við síðan að tryggja öryggi fólks þegar það er á annað borð búið að taka ákvörðun um að fara í stærstu einstöku fjárfestinguna á ævi sinni, að tryggja að sömu leikreglurnar gildi varðandi alla á húsnæðismarkaðnum? Hv. þingmaður var fulltrúi þingflokks sjálfstæðismanna í mikilli vinnu á vegum ráðuneytisins um framtíðarskipan húsnæðismála. Ég er mjög ánægð með þær tillögur sem komu úr þeirri vinnu. Þar er einmitt hugað að öllum þessum atriðum, hvort sem fólk býr í leiguíbúðum, vill kaupa sér húsnæði eða kaupa sér búseturétt, og við segjum að við ætlum að tryggja öllum heimilum landsins öryggi. Það er nokkuð sem fólk hefur ekki búið við á Íslandi. Í tilefni þessarar umræðu rifjaði ég upp grein sem ég skrifaði í janúar 2013 þar sem ég skoðaði könnun frá Hagstofunni þar sem lífskjör íslenskra og evrópskra heimila árið 2010 voru borin saman. Þar kom fram að við Íslendingar höfum verið Evrópumeistarar í vanskilum húsnæðislána, ekki bara eftir hrun heldur langt aftur í tímann. Við höfðum sem sagt vermt efstu sætin í vanskilum Evrópu um nokkurt skeið. Á þessum tíma áttu þrefalt fleiri heimili á Íslandi í miklum erfiðleikum með að standa undir útgjöldum en annars staðar á Norðurlöndunum. Þetta er þrátt fyrir að mánaðarleg útgjöld íslenskra heimila vegna húsnæðis sem hlutfallsráðstöfun af tekjum séu lægri en í mörgum öðrum Evrópulöndum. Í Markaðspunktum Arion banka í tilefni af þessari skýrslu var því einmitt velt upp hvort það gæti verið ástæðan fyrir því að hér leggur fólk ekki fyrir. Fólk leggur áherslu á að eignast húsnæði fyrr og það á mjög lítið af eigin fé þegar það fer út í að fjárfesta og er þar af leiðandi mjög skuldsett. Erlendis er fólk eldra þegar það ákveður að kaupa húsnæði, það er erfiðara að komast í gegnum greiðslumat og þar af leiðandi eru minni líkur á að viðkomandi íbúðareigandi lendi af og til í vanskilum. Í tillögum verkefnisstjórnarinnar er tekið á þessu. Þar eru tillögur sem snúa að því að gera húsnæðissparnað fyrir ungt fólk að varanlegu fyrirkomulagi á Íslandi. Við þekkjum svo sannarlega reynsluna af því að taka af lögbundinn húsnæðissparnað. Afleiðingin var sú að fjórum, fimm árum seinna komu inn á húsnæðismarkaðinn heilu kynslóðirnar sem áttu ekkert eigið fé. Þar er líka verið að segja að til þess að fólk hafi svigrúm til að leggja til hliðar þurfum við að ná niður húsnæðiskostnaðinum þegar fólk er á leigumarkaði. Það er lagt til í tillögum hópsins að það komi stofnstyrkir eða stofnframlög frá hinu opinbera. Það er verið að tala um að það þurfi að auka húsnæðisstuðninginn og það er líka þessi áhersla á að það sé ekki nóg að styðja við eftirspurnina með auknum húsnæðisstuðningi heldur verði líka að tryggja nægt framboð. Það er verulegt áhyggjuefni að sjá, nákvæmlega eins og hv. þingmaður fór í gegnum, að við höfum kannski ekki hugað nægilega vel að því sem snýr að framboðshliðinni. Mjög áhugaverðar tillögur voru um skattkerfisbreytingar sem sneru að því að umbuna þeim sem eiga eina eða tvær íbúðir með því að lækka fjármagnstekjuskattinn og búa líka til hagkvæmara skattumhverfi fyrir leigufélög og allt með þeirri hugsun að ná niður kostnaði við að leigja svo fólk hafi efni á að leggja pening til hliðar til að kaupa húsnæði. Það var líka talað um breytingar á byggingarreglugerðinni. Við erum þegar búin að fara í gegnum það. Þrisvar sinnum erum við búin að gera breytingar á byggingarreglugerðinni þannig að það er mikið svigrúm innan núverandi reglugerðar til að byggja hagkvæmt. En svo komum við líka að sveitarfélögunum. Þau bera mjög mikla ábyrgð á því að móta sínar eigin húsnæðisáætlanir [[Forseti hringir.]]og taka af festu á þeirri ábyrgð sem þau bera á því að tryggja fjölbreytt lóðaframboð þegar kemur að valkostum varðandi húsnæði í sínum sveitarfélögum.
Virðulegi forseti. Sú alvarlega staða sem ungt fólk býr við í dag á húsnæðismarkaði einkennist fyrst og fremst af háu fasteignaverði, þar af leiðandi háu leiguverði sem er drifið áfram af skorti. Þess vegna er mikilvægt að auka framboð af húsnæði með öllum tiltækum ráðum. Ég er sammála hæstv. ráðherra og frummælanda þessarar umræðu um að það er eðlilegt að draga úr skuldsetningu sem kostur er og hafa ekki í frammi aðgerðir sem hvetja til skuldsetningar. Það er eðlilegt að halda áfram að hemja lánsveð og hækka ekki lánshlutföll. Séreignarsparnaðarleiðin sem komið hefur verið á er ágæt fyrir sinn hatt, en hún er stórgölluð og dugar ekki því að hún er auðvitað bundin því að fólk hafi atvinnutekjur. Við viljum að ungt fólk sé í námi og geti síðan komist út á húsnæðismarkaðinn að námi loknu. Því fólki eru allar bjargir bannaðar í núverandi kerfi þannig að það þarf að útfæra þessa leið miklu betur til að hún nýtist þeim sem eru í námi. Það þarf að halda byggingarkostnaði niðri. Það er athyglisvert að sjá hjá Reykjavíkurborg aukna áherslu á minni íbúðir. Það er búið að skipuleggja allt of mikið af stórum íbúðum í áranna rás, undanfarin 10–20 ár. Það þarf að leggja meiri áherslu á minni íbúðir, auka framboð leiguíbúða og þar þarf ríkið auðvitað að koma að með myndarlegum hætti. Við bíðum eftir frumvörpum ráðherra þar um. Hvað á síðan að gera við fólk sem ekki á pening? Mér finnst umræðan snúast um það of mikið að þá eigi að loka það fólk inni. Ég verð að segja alveg eins og er að þegar staðan er eins og hún er á húsnæðismarkaðnum í dag, að leiga á lítilli íbúð er tvöfalt hærri en afborgun af 40 ára húsnæðisláni, hlýtur maður að spyrja: Af hverju er brýnasta verkefnið að banna fólki að taka 40 ára húsnæðislán? Af hverju er það leiðin sem á að fara ef í dag er sannarlega helmingi ódýrara að borga af 40 ára láni en leigu? [[Forseti hringir.]]Þar verður maður [[Forseti hringir.]]að hugsa um að þó að þau lán séu dýr og óhagstæð [[Forseti hringir.]]eru þó þau lán fyrir þá sem ekki eiga peninga.
Hæstv. forseti. Fasteignamarkaðurinn er erfiður fólki sem á ekki þó nokkra upphæð til að leggja í útborgun á íbúð, enda íbúðaverð hátt. Dýr og ótraustur leigumarkaður gerir ungu fólki enn torveldara að leggja peninga fyrir og hrekur marga út í að kaupa frekar en að leigja þó að aðstæður þess bjóði í raun ekki upp á það. Þetta stuðlar svo aftur að enn meiri eftirspurn á fasteignamarkaði og þannig að enn hærra verði og því miður hafa aðgerðir hæstv. ríkisstjórnar með hinni svokölluðu skuldaleiðréttingu gert bilið milli þeirra sem nú þegar eru komnir inn í kerfið og fá þá leiðréttingu hvort sem þeir eru í greiðsluvanda eða ekki og hinna enn breiðara. Ég er þeirrar skoðunar að fulltrúar ríkisstjórnarflokkanna ættu að fara varlega í að stæra sig um of af húsnæðissparnaðarleiðinni. Hún er augljóslega útspil til að slá á þá gagnrýni að skuldatilfærslan mikla hafi ekki gagnast ungu fólki og leigjendum. Það getur hins vegar seint talist stórkostleg greiðvikni við ungt fólk að leyfa því náðarsamlegast að nota sinn eigin lífeyrissparnað til íbúðarkaupa. Við hljótum að hafa þann metnað að vilja sjá kerfi sem gefur fólki bæði kost á að koma þaki yfir höfuðið og tryggja sér góð lífeyriskjör að lokinni starfsævi. Ég vil þó að lokum sérstaklega vara við því að menn freistist til að nota þetta mál sem enn frekari átyllu til að slá af frekari kröfum í byggingarreglugerð sem einungis leiðir til húsnæðis með verra aðgengi og enn meiri kostnaðar til lengri tíma. Það skortir nefnilega ekki óaðgengilegt húsnæði en það er hins vegar dýrt að breyta því sem þegar hefur verið byggt.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda umræðuna, hún er sannarlega þörf. Eins og hv. þingmaður segir er sannarlega snúið mál fyrir ungt fólk að kaupa sér sína fyrstu íbúð. Kannski hefur það helst gerst á síðustu tveimur árum að það hefur þrengt mjög að högum ungs fólks á húsnæðismarkaði. Leiguverð hefur hækkað og ekkert bendir til að því sé að linna. Fyrstu íbúðarkaup ungs fólks tengjast auðvitað leigumarkaðnum. Það er erfitt að safna sér fyrir útborgun á meðan maður leigir á leigumarkaðnum eins og hann er. Þó að við séum að ræða hérna íbúðarkaup vil ég vara við því að séreignarstefnunni sé gert of hátt undir höfði eða talað um hana sem hinn eina valkost. Það eru auðvitað aðrir kostir eins og leigumarkaðurinn og við eigum að skoða hann betur eins og aðrar þjóðir gera. Við settum ný lög um neytendalán fyrir ári. Þau eru mjög mikilvæg en það er staðreynd að ungt fólk á nú erfiðara um vik að kaupa sína fyrstu íbúð. Það er einfaldlega erfiðara að fara í gegnum greiðslumat þó að maður eigi 80% upp í útborgun af því að maður þarf einfaldlega að hafa hærri tekjur, ramminn var þrengdur til þess að fólk stæði frekar í skilum. Það er vel skiljanlegt en þetta er erfiðara. Hvað er til ráða? Til að ungt fólk geti safnað sér fyrir íbúð er grundvallaratriðið að styrkja leigumarkaðinn. Það er vitað og við bíðum eftir frumvarpi húsnæðismálaráðherra um húsnæðisbætur. Það getur verið skynsamlegt að setja á fót einhvers konar húsnæðissparnaðarkerfi o.s.frv. Ég verð þó að segja að mér þykir heldur betur furðulegt að við sitjum hér og ræðum það hvernig við eigum að vinda ofan af því að húsnæðisverð hækki og ungt fólk hefur ekki roð í [[Forseti hringir.]]markaðinn á meðan meiri hlutinn á þingi ákveður að deila peningum [[Forseti hringir.]]í skuldaleiðréttingu sem hefur það í för með sér að allir fá forskot nema ungt fólk vegna þess að það hafði ekki verðtryggt húsnæðislán.
Herra forseti. Við ræðum hérna um ungt fólk og fyrstu íbúðarkaupin. Í kosningabaráttunni lofuðu báðir stjórnarflokkarnir lyklafrumvarpi. Það væri áhugavert að vita hvaða áhrif lyklalög, ef slíkt frumvarp yrði samþykkt á Alþingi, mundu hafa á fyrstu íbúðarkaup ungs fólks og hvenær stjórnarflokkarnir hyggist leggja fram slíkt frumvarp. Í kosningabæklingum og loforðum Sjálfstæðisflokksins er nálgunin slík að þetta er málað upp sem sterkari staða gagnvart fjármálastofnunum, tækifæri til að byrja upp á nýtt, að þeir sem ráða ekki við greiðslur af íbúðarhúsnæði eigi að fá tækifæri til að „skila lyklinum“ í stað gjaldþrots. Þetta var sem sagt nálgun Sjálfstæðisflokksins í kosningabaráttunni með sitt kosningaloforð. Allir gera náttúrlega ráð fyrir því að ekki sé verið að tala um afturvirk lyklalög sem væru líklega allverulegt brot á stjórnarskrá heldur inn í framtíðina, þ.e. að þegar fólk kaupir sér eign eftir að slík lög yrðu samþykkt gæti það skilað lyklunum ef það gæti ekki staðið við afborganir án þess að fara í gjaldþrot. Ég hef aldrei keypt íbúðarhúsnæði og mun aldrei kaupa mér íbúðarhúsnæði. Það að taka stórt lán fyrir því og vita ekki hvað það getur stökkbreyst kemur ekki til greina, ég býð ekki fjölskyldu minni upp á það. Ef það væru aftur á mót lyklalög í landinu mundi ég vita að ef ég þyrfti að skila lyklunum á einhverjum tímapunkti gæti ég skilað lyklunum, tapað því sem ég lagði út í upphafi og því sem ég væri búinn að borga en væri ekki verr staddur en það. Framsóknarflokkurinn var með sams konar loforð í sínum kosningastefnuskrám þar sem hann lofar því að setja lyklalög, með leyfi forseta, „sem geri lánþega kleift að afsala eign sinni til lánveitanda [[Forseti hringir.]]án þess að það leiði til gjaldþrots. Slík lög fela í sér ríkari ábyrgð lánveitenda“. [[Forseti hringir.]]Hvar stendur þetta mál? spyr ég hæstv. ráðherra og [[Forseti hringir.]]formælanda í þessum sérstöku umræðum.
Virðulegi forseti. Það mál sem hér er til umræðu kann að hafa tiltölulega einfalt svar. Hvernig fer ungt fólk að því að kaupa sér íbúð? Raunbreytistærðir í þessu máli eru tiltölulega fáar, það er fasteignaverð, það er aflahæfi kaupanda og síðan eru það greiðslukjör. Í þessu efni hefur það gerst á undanförnum árum að hér varð verðbóla á fasteignamarkaði og hún er enn þrátt fyrir að úr hafi dregið. Hún er kannski að fara af stað aftur. Ýmis ráð hafa verið reynd, svo sem vaxtabætur og hér er talað um leigubætur. Síðast nefndi hæstv. ráðherra að hugsanlega þyrfti stofnstyrki. Vaxtabætur eru í rauninni hvati til skuldsetningar á sama tíma og hvers kyns sparnaður hefur verið skattlagður þannig að það er lítill hvati til sparnaðar nema í þeim lagabreytingum sem hér fóru í gegn í vor þar sem fólki er heimilað að veita ákveðinn hluta af séreignarsparnaði sínum í fasteignakaup. Það kann að auka getu fólks til að kaupa. Eiginfjárkrafa er dálítið undarlegt fyrirbrigði vegna þess að tekjur einstaklingsins eru lítt metnar í aflahæfinu. Hér er tæpast hægt að fara af stað og finna enn eina töfralausn. Ég hvet til þess að menn hafi vara á og fari ekki í aðgerðir sem leiða hreinlega til þess að fasteignaverð hækki enn, t.d. með skuldhvetjandi aðgerðum, enn frekari vaxtabótum. Húsaleigustyrkir kunna að leiða ósköp einfaldlega til þess að húsaleiga hækki. [[Forseti hringir.]]Og til hvers væri þá af stað farið?
Hæstv. forseti. Það er ástæða til að hafa áhyggjur af stöðu þeirra sem eru að reyna að kaupa sína fyrstu fasteign og þeirra sem eru að reyna að koma undir sig fótunum á ný á húsnæðismarkaði, t.d. þeirra sem misst hafa eignir og eru að reyna að byrja að nýju. Ástæðan er hækkað fasteignaverð. Við verðum samt að horfa til þess að fólk verður að hafa raunhæft val á húsnæðismarkaði. Í dag kjósa margir að búa í leiguhúsnæði, vilja ekki skuldsetja sig með miklum húsnæðisskuldum en óska samt eftir öryggi á húsnæðismarkaði. Þess vegna er mjög mikilvægt að frumvörp er varða húsnæðismarkaðinn og eru núna vonandi á lokametrunum í vinnslu í velferðarráðuneytinu komi sem fyrst inn í þingið. Hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eygló Harðardóttir rakti ágætlega tillögurnar í þeim frumvörpum. Frumvörpin taka á mjög mikilvægum málum, þ.e. að auka framboð á leiguhúsnæði þar sem fólk getur búið við öryggi á húsnæðismarkaði. Það eru tillögur að því að nota ákveðnar ívilnunar- og hvatahugmyndir til að ná húsnæði úr skammtímaleigu til ferðamanna inn á markað til fólks sem vill búa við langtímaleigu. Mér líst mjög vel á það stofnstyrkjakerfi sem er til umræðu í þessum frumvörpum, þ.e. að taka upp stofnstyrki í stað þess að niðurgreiða vexti til húsnæðissamvinnufélaga. Áætlað er að það geti lækkað verð á leigu um 18–20%. Það er mikilvægt fyrir þá sem eru á leigumarkaði og vilja fara út í að kaupa húsnæði að við náum leiguverði niður. Þess vegna verðum við að horfa vel á allar slíkar hugmyndir. Auk þess er mjög mikilvægt frumvarp er tekur á því að jafna stuðning á milli kerfa, milli vaxtabótakerfisins og húsaleigukerfisins í nýtt kerfi, húsnæðisbætur. Ég tel að það gæti orðið mörgum til bóta.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni, fyrir umræðuna. Hann segir að við þurfum að breyta um stefnu. Ég er sammála því. Ég er hins vegar ósammála þeirri stefnu sem þingmaðurinn vill aðallega leggja áherslu á, sem sé að hjálpa fólki að eignast. Það hefur verið stefna íslenskra stjórnvalda undanfarna áratugi. Árið 2011 sameinuðumst við um að nú skyldum við leggja aukna áherslu á aðgengi að leiguhúsnæði með húsnæðisöryggi að leiðarljósi. Hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hefur lagt fram svipaða stefnu. Allir eru sammála um mikilvægi þess að losa fólk undan oki skulda og auka sveigjanleika fólks á húsnæðismarkaði með auknu framboði á leiguhúsnæði. Oft er það líka þannig að ungt fólk er að hefja búskap og á síðan eftir að flytjast tímabundið til útlanda og slíkt og þá er fráleitt að hafa staðið í fjárfestingum á húsnæði. Ef við ætlum að spara fyrir húsnæði handa börnunum okkar þarf í dag að eiga að minnsta kosti 3 milljónir, heppilegt að eiga 5 milljónir. Barnæskan er 216 mánuðir. Ef ég ætla að safna 3 milljónum fyrir barnið mitt þarf ég að leggja til hliðar á mánuði 14 þús. kr., svo margföldum við þá tölu með þeim fjölda barna sem við erum með á okkar framfæri. Ef ég ætla að safna upp í 5 milljónir til að hafa vaðið fyrir neðan mig þarf ég að leggja fyrir vel yfir 20 þús. kr. á mánuði. Þetta er fyrir fáa. Til að auka jafnræði á húsnæðismarkaði, húsnæðisöryggi, eigum við að fjölga leiguíbúðum, breyta húsnæðisbótakerfinu og koma á stofnstyrkjum. Það er það sem ég vil sjá í fjárlögum [[Forseti hringir.]]eftir 80 milljarða millifærslu [[Forseti hringir.]]…
Herra forseti. Það er í sjálfu sér alveg ágætt að einn hv. stjórnarliði spyrji annan stjórnarliða, þ.e. hæstv. ráðherra eigin ríkisstjórnar, um það hvernig í ósköpunum ungt fólk eigi að fara að því að eignast íbúð í dag. Það hefur sennilega aldrei verið erfiðara. En vel að merkja, „að eignast íbúð“ er grunntónn umræðunnar. Og spurningin er þá hvort lausnarorðið sé einhvers konar sparnaðarform með skattalegu hagræði. Gallinn er sá að þessi þrönga nálgun horfir auðvitað fram hjá því að aðstæður margra eru þannig að menn geta mjög illa klofið slíkt yfir höfuð. Það er veruleikinn vegna erfiðra aðstæðna, lágra launa og jafnvel af félagslegum eða byggðalegum ástæðum, að sú lausn hentar einfaldlega ekki miklum fjölda í húsnæðismálum, a.m.k. ekki á fyrstu árum búskapar. Þetta horfir líka fram hjá þeim sem einfaldlega vilja síður fara þessa leið, vilja búa í annars konar formi, vilja leigja eða nota búseturéttarhúsnæðis- eða samvinnufélagaúrlausnir. Slík blind einkaeignarstefna, án þess að bjóða félagsleg úrræði í húsnæðismálum til handa þeim sem þurfa á slíkum stuðningi að halda og fjölbreytt úrræði á öðrum forsendum fyrir þá sem einfaldlega vilja sjálfir frekar leigja, a.m.k. á einhverjum hluta ævinnar, gleymist og hverfur. Ef menn beita sérstökum skattalegum hvötum til að ýta undir séreignarstefnuna er það pólitík og ekkert annað. Ég sé til dæmis ekki að lausnin sé fólgin í því að ríki og sveitarfélög afsali sér stórum tekjum langt inn í framtíðina með því að gefa eftir skattfrjálsan séreignarsparnað inn í þetta [[Forseti hringir.]]sem hefur áhrif á lífeyriskerfið o.s.frv. Eins og ég segi, [[Forseti hringir.]]herra forseti, það er ágætt að stjórnarliðar ræði [[Forseti hringir.]]þetta sín á milli, en það gerist [[Forseti hringir.]]ósköp lítið meira en það.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Margt gott hefur komið fram hérna. Það hefur sennilega aldrei verið mikilvægara en núna að við bjóðum ungu fólki upp á einhvers konar framtíðarsýn á það hvernig það geti komið sér þaki yfir höfuðið. Ég er sammála þeim sem hafa talað á undan um að þak yfir höfuðið þarf ekki endilega að vera séreignarþak, það getur verið leiguþak á leigumarkaði sem er öruggur. Unga fólkið í dag á nefnilega mjög auðvelt með framtíðarsýn sem takmarkast ekki við útlínur landsins. Maður heyrir það æ meira á ungu fólki að hugmyndin um að búa erlendis er fullkomlega eðlileg. Við erum að keppa við útlönd um unga fólkið. Það hefur verið ákveðin tíska í einhverja áratugi á Íslandi að styrkja stöðu þeirra sem fyrir eru og okkur sem eldri erum á kostnað unga fólksins, reka kerfin okkar og efnahaginn á kostnað komandi kynslóða. Það gengur upp á meðan komandi kynslóðir hafa ekki annan kost en að taka við skuldunum og troða marvaðann, en þegar þær hafa möguleika til þess að koma sér hreinlega í burtu frá vitleysingunum erum við í vanda stödd. Þegar ég var ungur upplifði ég að fólk í kringum mig var oft mjög reitt og því var heitt í hamsi í kringum þessa upplifun. Í dag upplifi ég að þessum sama hópi sem orðinn er miðaldra líkar ágætlega þegar við mokum milljörðum í svokallaðar skuldaleiðréttingar til þeirra sem eiga húsnæði. Þá mismunum við gagnvart þeim sem eiga eftir að eignast húsnæði eða komast inn á húsnæðismarkaðinn, [[Forseti hringir.]]fyrir utan það að við erum enn og aftur að byggja undir bólu [[Forseti hringir.]]á húsnæðisverði sem gerir kaupendum enn erfiðara að komast inn. Þetta er vítahringur sem við verðum að brjóta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir þátttökuna. Mér fannst hún að langstærstum hluta mjög málefnaleg og góð. Þó að ég sé ekki sammála öllu því sem hv. þm. Árni Páll Árnason sagði var ég sérstaklega ánægður með að heyra annan tón þar en hefur oft komið áður frá Samfylkingunni. Ég er hjartanlega sammála hæstv. ráðherra sem segir að séreign og leiga sé hvor sín hliðin á sama peningnum. Það verður alltaf einhver að eiga húsnæðið. Það segir sig sjálft að ef húsnæði er ódýrara og auðveldara að eignast það lækkar líka leigan. Það er ótrúlegt að hlusta á þessar pólitísku skotgrafir sem menn detta alltaf í og segja að ef einhver leið er farin sé hún ekki fyrir alla og þar af leiðandi ekki hægt að fara hana. Menn tala um að moka milljörðum í leiðréttingar á húsnæðislánum. Af hverju talar enginn um að moka milljörðum í vaxtabætur? Frá 2005 eru komnir nærri 100 milljarðar í það. Er ekki verið að moka milljörðum í einhvern hóp? Er það ekki alveg ómögulegt? Ég hef ekki heyrt neinn í stjórnarandstöðunni hv. þingmann segja það. Aldrei. Er það mokstur á peningum sem er í lagi? Hvað með 60 milljarða í Íbúðalánasjóð? Er það ekki mokstur á peningum í kerfi sem gengur ekki upp? Er það allt í lagi? [[Gripið fram í: Nei.]]Ég hef ekki heyrt einn einasta hv. stjórnarandstöðuþingmann ræða það. Þegar þeir voru í stjórn á síðasta kjörtímabili var þetta blásið á í hvert einasta skipti sem þetta mál var tekið upp og tók ég það oft upp. Virðulegi forseti. Það eru mörg sóknarfæri í þessu. Við þurfum að skoða ýmsa þætti. Ég ætlaði að lesa byggingarreglugerðina en hún er 174 síður. Það er útilokað annað en að það sé hægt að einfalda hana. Það er útilokað annað en að það sé hægt að ganga þannig fram að það sé auðveldara og ódýrara að kaupa sér húsnæði. Eitt er lóðaframboð. Ég hef séð eitt bæjarfélag ganga hressilega fram í því sem er vel, Kópavog, og þá er ég að tala um höfuðborgarsvæðið. Ég vonast til þess að önnur geri slíkt hið sama. Ég er ánægður með viðbrögð hæstv. ráðherra og flestra hv. þingmanna. Mér fannst þetta málefnalegt og gott og vonandi gefur þetta tóninn til þess að við getum breytt hér um stefnu, hjálpað fólki við að eignast íbúð og þar af leiðandi [[Forseti hringir.]]lækkað leigu, hjálpað fólki við að leigja. [[Forseti hringir.]]Þá er takmarkinu náð.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Mig langar að svara nokkrum atriðum sem var komið hér inn á. Það liggja fyrir tillögur hjá innanríkisráðherra sem snúa að fólki í yfirveðsettum eignum og eru ákveðin útfærsla af lyklalögum. Ég geri ráð fyrir að þannig frumvarp komi fram fljótlega. Ég vildi líka nefna það sem sneri að áhyggjum fólks af lífeyrissparnaði. Ég held að ekki sé til öruggari fjárfesting fyrir lífeyrissjóðina en einmitt íbúðarhúsnæði, sérstaklega þegar þeir geta síðan leigt það og tryggt þar með ávöxtun á eigið fé sitt. Ég held að það sé nokkuð sem lífeyrissjóðirnir ættu sannarlega að kaupa. Ég veit að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hefur líka haft áhuga á sölu og eignum Íbúðalánasjóðs þannig að ég vil aðeins koma inn á það. Núna voru auglýstir sjö leigupakkar sem ættu að geta myndað grunn að leigufélögum. Það var umtalsverður áhugi á þeim. Ég geri ráð fyrir að fljótlega muni koma í ljós hver niðurstaðan verður í því útboði. Ég hef líka lýst því yfir að ég telji rétt að selja Klett. Það er hins vegar stjórn Íbúðalánasjóðs sem tekur ákvörðun um það eins og hvað varðar aðrar þær eignir sem eru í eigu Íbúðalánasjóðs, en ég tel mig vita að þær séu nánast allar til sölu ef rétt verð býðst. Að lokum vil ég nefna sérstaklega að vitanlega munu þessar tillögur kosta. Það er mjög mikilvægt að tryggja nægt fjármagn til að við getum hrundið þeim í framkvæmd. Alveg eins og hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson sé ég eftir því fjármagni sem hefur streymt inn í Íbúðalánasjóð. Ég mundi mun frekar vilja sjá þann peninga fara í aðra þætti húsnæðiskerfisins þar sem við gætum raunverulega stutt fólk sem er í félagslegum og fjárhagsvanda, ungt fólk, fatlaða einstaklinga, aldraða og raunar aðra þá sem einhvern veginn standa höllum fæti í samfélaginu og síðan að við mótum þannig lagaramma sem snýr að almenna markaðnum [[Forseti hringir.]]að fólk geti starfað innan þeirra leikreglna.
Herra forseti. Ég ætla að leggja nokkur orð í belg í umræðuna um frumvarp um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, sem snýr að því að gefa sveitarfélögunum lögheimildir til að skilyrða fjárhagsaðstoð, skjóta lagastoð undir það sem mér skilst að hafi í einhverjum mæli verið praktíserað án slíkrar lagastoðar. Þetta er ákaflega vandasamt mál og þarf að ræðast og skoðast í góðri yfirvegun. Ég verð að segja eins og er að það er með svolitla sorg í hjarta sem maður stendur frammi fyrir því að málið er lagt til með þessum hætti. Ég hefði svo miklu, miklu frekar viljað að menn legðu á borð tillögur um að ná sömu markmiðum og ég gef mér að séu hér á bak við en með öðrum aðferðum, einhverri jákvæðri nálgun í staðinn fyrir þessa neikvæðu nálgun. Þannig mætti hugsa sér að grunnfélagsaðstoð, sem er allra lægsta öryggisnetið undir afkomu fólks í samfélaginu, væri þannig útfærð að hún yrði aldrei skert. Hins vegar byði kerfið upp á hvetjandi ráðstafanir og úrræði sem væru til þess hugsuð að reyna að ná sömu markmiðum. Þannig mætti til dæmis hugsa sér að menn fengju uppbót á grunnframfærslufjárhæð gegn því að þeir væru í viðurkenndri endurhæfingu eða þjálfun eða sæktu þau virkniúrræði sem meiningin er að ýta mönnum inn í með þessari neikvæðu nálgun, þ.e. með því að hafa svipuna á lofti yfir þeim að þeir missi bætur sínar ef þeir ekki hlýða því kalli. Nú er að sjálfsögðu verið að tala hér um þá sem eru vinnufærir en þó lentir í þessari stöðu, væntanlega að undangengnu því að hafa fullnýtt rétt sinn til atvinnuleysisbóta í mörgum tilvikum. Í öðrum tilvikum geta þetta verið aðilar sem aldrei hafa komist inn á vinnumarkaðinn. En athygli vekur orðalag eins og það að óheimilt sé að skilyrða fjárhagsaðstoð, eins og segir í 2. gr., til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær að hluta eða öllu leyti. Þarna erum við strax komin í ákveðinn vanda. Hvað er það að vera vinnufær að hluta og hvernig eru aðstæður þeirra gagnvart því að leita starfa eða eftir atvikum jafnvel að taka þátt í þeim úrræðum sem þeim er gert skylt að gera eða missa bætur sínar ella? Nú efast ég ekkert um að margt það ágæta sveitarstjórnarfólk og fólk í ráðuneytinu og annars staðar sem hefur unnið að þessu máli - og þetta er ekkert nýtt mál, það er vel þekkt frá síðasta kjörtímabili þegar sveitarfélög sóttu á um þetta - að það er jákvæð hugsun að baki. Hún er sú að reyna að aðstoða þá sem eru í þessari stöðu eins og mögulegt er til að halda við færni sinni og virkni eða byggja hana upp og komast út úr þeirri hörmulegu stöðu sem það er að þurfa að fá framfærslu beint frá sínu sveitarfélagi. Það breytir ekki hinu, þótt við séum sammála um að markmiðið sé ágætt og hugsun þeirra sem að þessu vilja stefna sé góð, að við verðum að geta rætt aðferðirnar áreitnislaust. Ég á satt best að segja, herra forseti, óskaplega erfitt með þessa neikvæðu aðferð, þessa skerðingaraðferð. Það er svo margt í þessu sem er vandasamt, til dæmis vinnufærnismatið sjálft. Það er ekki alltaf einfalt að finna út úr því hvort einstaklingur sé vinnufær eða vinnufær að hluta og þá í hvers konar störf, virkniúrræði eða það sem sett verður upp og segja: Ef þú ferð ekki á þetta námskeið eða í þessa þjálfun þá missirðu bætur. Það er nú svona og svona. Ég þekki menn sem á grundvelli sams konar ákvæða í reglum um atvinnuleysisbætur gáfust upp og neituðu að fara á þriðja sams konar námskeiðið. Þeim fannst ekki boðlegt að þeim væri gert kannski tvisvar eða þrisvar á þriggja ára tímabili eða fjögurra að fara að endurtaka eitthvað til málamynda sem þeim fannst ekki hafa skilað þeim miklu. Síðan erum við mjög gjarnan að tala hér um þann hóp sem einna veikast stendur af öllum í okkar samfélagi. Ég held að það sé nokkuð ljóst. Þetta eru þeir sem eru komnir út af atvinnuleysisbótum eða hafa aldrei farið inn á vinnumarkaðinn en hafa ekki heldur fengið endanlegan úrskurð um að þeir séu óvinnufærir, öryrkjar o.s.frv. Þessi vandamál geta verið af mörgum toga og þær hamlanir og hindranir sem valda því m.a. að viðkomandi hefur kannski á undangengnum missirum gefist upp á atvinnuleitinni. Það geta verið mjög ósýnilegar hindranir, ekkert sem menn bera endilega utan á sér eða sem sést í stuttu spjalli, viðtali, jafnvel þótt um fagfólk sé að ræða, en eru innri vandamál sem menn glíma við sem eru jafnvel afar viðkvæm að opinbera. Þar má auðvitað nefna þá sem glíma við ýmis konar geðræn vandamál eða aðra slíka erfiðleika og hamlanir sem ekki eru alltaf mjög sýnilegar á yfirborði. Menn verða líka að hafa í huga að þetta snýst um lægsta öryggisnetið í samfélaginu og ég geri stóran greinarmun á því og atvinnuleysisbótafyrirkomulaginu og þeim aðgerðum sem þar er reynt að beita til að halda fólki virku og á tánum og reyna að aðstoða að við að komast aftur út í atvinnulífið. Það er fólk sem hefur verið á vinnumarkaði fyrir ekki löngu síðan og aðstæður talsvert ólíkar þeim sem ýmsir í þessum hópi glíma við. Menn eru alltaf að reyna að finna upp sama hjólið með einum eða öðrum hætti á mismunandi tímum og í mismunandi löndum og þetta mál er ekkert nýtt af nálinni, kannski frekar sjaldgæft þegar í hlut á síðasta grunnaðstoðin af þessu tagi í samfélögunum. Í einhverjum mæli hafa menn þó farið út á þessa braut í Danmörku eða annars staðar og sums staðar snúið frá henni af því að hún hefur ekki gefist vel. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri vænlegri nálgun að ríki og sveitarfélög með aðilum vinnumarkaðarins, hvað varðar t.d. atvinnuleitendur og fyrirkomulag á þeirra málum, ynnu þessa hluti betur saman. Ég held að það sé ekki alveg í lagi að ríkisstjórnin og meiri hlutinn hér komi með þá ákvörðun eins og þruma úr heiðskíru lofti að stytta atvinnuleysisbótatímann um hálft ár rétt fyrir jólin. Sveitarfélögin búa sig undir að holskefla lendi á þeim. Sem betur fer virðist hún hafa orðið minni en menn óttuðust, en engu að síður er þetta úrræðið sem tekur við ef ekki hefur úr ræst. Þá er ekkert á annað að vísa en framfærslu frá sveitarfélaginu. Ætti þetta ekki að spila betur saman? Ætti þetta kannski að vera einhvers konar eitt samræmt kerfi sem ríki og sveitarfélög og aðilar vinnumarkaðarins stæðu sameiginlega á bak við? Að sjálfsögðu er hægt að skipta kostnaðinum með sambærilegum hætti og í dag, að atvinnuleysisbótaréttur sé tvö og hálft eða þrjú ár og síðan taki við annað fyrirkomulag hvað kostnað varðar, en það sé ekki gerður þessi mikli greinarmunur. Það er dálítið annað held ég fyrir flesta að segja það í heita pottinum eða hvar sem er að þeir séu atvinnuleitendur, þeir hafi misst vinnuna fyrir nokkru síðan og séu að leita sér að vinnu heldur en að þurfa að gera uppskátt um að þeir séu þannig komnir að þeir þurfi að fá framfærslu sína beint frá sveitarfélaginu. Það þyrftu ekki að vera slík landamæri ef þetta væri eitt samræmt kerfi sem héldi utan um fólk allt frá því að það lendir í því að missa vinnuna eða verður utan vinnumarkaðar vegna einhverja áfalla og áfram upp í gegnum lífið, því að á einhverju þurfa menn að lifa. Það er alveg á hreinu. Við ætlumst til þess að allir í okkar landi búi við sæmilega mannsæmandi kjör, það sé enginn beinlínis niðurlægður og þurfi að missa reisn sína vegna þess hvernig að honum er búið í velferðarsamfélagi okkar. Mér finnst þetta vera dálítið kaldranalegt. Það held ég að höfundar frumvarpsins viðurkenni auðvitað með því að það má ekki skerða framfærsluna nema um tvo mánuði í senn og aldrei nema um helming. Það er einhver vottur af viðurkenningu á því að það er ekki alveg hægt að setja fólk út á guð og gaddinn, en bíðum við. Hvað er verið að segja með því? Jú, einhverjum er þá ætlað að búa við það að hafa hálfa framfærslu eins og hún er í dag frá sínu sveitarfélagi, kannski tvo mánuði í senn aftur og aftur. Hvers konar líf er það? Það er ekki hægt. Það verður að finna einhverjar aðrar leiðir en þetta eða hvernig ætla menn að standa frammi fyrir því fólki sem fær þann dóm að þessi rausnarlega aðstoð sem er auðvitað mjög lág, stenst náttúrlega engan samanburð við viðurkennd viðmið um framfærslukostnað í samfélaginu, verði þannig að næstu tvo mánuðina færð þú helming, góði minn, ef engum öðrum úrræðum er til að dreifa. Hvað er þá eftir? Eru það þá ekki bara matargjafir, að leita á náðir hjálparstofnana og félagasamtaka sem verða að búa bilið? Og þá spyr ég, herra forseti, er velferðarkerfið á Íslandi orðið svo aumt? Er það þannig að það sé ekkert nema bara matargjafir og súpueldhús sem eigi að bíða hluta hópsins sem þó hefur snúið sér til síns sveitarfélags vegna þess að öll önnur úrræði eru tæmd? Mér finnst þetta ómögulegt. Það hlýtur að vera hægt að prófa að minnsta kosti að nálgast þetta á meira hvetjandi hátt. Það þarf að halda utan um fólk sem lendir í slíkri stöðu. Það verður að leggja í það mannafla og fjármagn að reyna að aðstoða fólkið undir jákvæðum formerkjum við að vinna úr sínum málum og fá sína stöðu og getu og möguleika á hreint í okkar samfélagi. Þetta er oftast eitthvert millibilsástand. Ég held að það sé kannski ekki við því að búast að þetta standi óskaplega lengi hjá hverjum og einum. Það væri þá eitthvað annað og meira á ferðinni en tímabundnir erfiðleikar. Ég á voðalega bágt með að hugsa mér það hvernig þetta verður ef frumvarpið verður að lögum. Ég spyr mig að því: Hvernig ætlum við að forsvara það ástand sem verður þegar einhver hluti hópsins verður kominn í þá stöðu að vera sviptur greiðslunum eða helmingaðar hjá honum þessar lágu greiðslur svo mánuðum skiptir eða tvo mánuði í senn með nokkurra mánaða millibili eða jafnvel allt að hálft ár? Það segir hér í einni málsgrein að ef sett hafa verið skilyrði um virka atvinnuleit fyrir fjárhagsaðstoð vegna sérstakra aðstæðna sé sveitarstjórn heimilt að fella hana niður í allt að sex mánuði í senn sé skilyrðum 1. mgr. ekki lengur fullnægt. Herra forseti. Þetta eru mínar aðalathugasemdir við frumvarpið. Ég held að hugsunin sem að baki liggur, að hvetja og örva fólk til að reyna að vinna úr sinni stöðu, sé auðvitað rétt. Það er það sem þarf að gera og menn hefðu mátt gera betur í á Íslandi á ýmsan hátt. Það hefur þó margt horft til betri vegar í þeim efnum. Ég tel að í aðalatriðum hafi verið glímt við atvinnuleysi með árangursríkum hætti á síðasta kjörtímabili hvað þennan þátt varðar með því að gera mikið til að reyna að aðstoða fólk með virkniaðgerðum og greiða götu þess til náms o.s.frv. Það hafi skilað miklum árangri og atvinnuleysið hafi valdið okkur minna tjóni en ella vegna þess að menn voru sér mjög meðvitaðir um það. Liður í því var að lengja atvinnuleysisbótatímann í fjögur ár sem tvímælalaust var rétt. Að sama skapi held ég að sé misráðið eða ótímabært, of snemmt, að stytta hann núna niður í tvö og hálft ár. Síðan hefði ég helst viljað að þetta ynni einhvern veginn betur og öðruvísi saman. Það væru ekki þessi skil þarna á milli og byggðir væru upp jákvæðir hvatar í kerfinu í staðinn fyrir neikvæða. Þetta er um það bil síðasti hópurinn í samfélaginu sem mér finnst eiga að brúka sviptingar og skerðingar gagnvart til að reyna að ná fram jákvæðum markmiðum. Það er eiginlega bara þannig. Mér detta eiginlega engir aðrir í hug þar sem það á síður við en a.m.k. hluta þessa hóps. Auðvitað er hann ekki einsleitur frekar en nokkur annar hópur en þarna eru á ferðinni margir þeir sem hvað erfiðast eiga í samfélagi okkar.
Forseti. Maður veltir fyrir sér þegar svona frumvarp er samið hvort þeir sem koma með þessar tillögur að lagabreytingum hafi nokkru sinni upplifað hvernig það er að eiga ekki fyrir mat, hvernig það er að reyna að láta endana ná saman út mánuðinn. Ég þekki marga sem eru eða hafa verið í þeirri stöðu um hver einustu mánaðamót að borga allt sem þeir skulda og eiga svo ekkert eftir, og velta síðan fyrir sér hvernig þeir eigi að lifa af mánuðinn. Þá er oft farið til mæðrastyrksnefndar eða Hjálparstarfs kirkjunnar eða til allra þessara ólíku sjóða eða stofnana sem gefa fólki misgóðan mat í poka. Það má ekkert út af bregða. Þeir sem hafa búið við langtímaatvinnuleysi eiga ekki neitt og þeir mega ekki við því að skorin sé af þeim skyldan, framfærsluskyldan, hún tekin af þeim. Ég held að þeir sem mælast til þess að fólk fari og fái aðstoð, fari bara og fái sér vinnu átti sig ekki á því að vinnan hentar oft ekki. Eins og hefur komið fram áður hjá mér í andsvörum er það oft þannig að þegar farið er fram á að fólk taki atvinnuúrræði þá henta þau alls ekki. Vaktavinna hentar ekki öllum. Hún hentar til dæmis ekki einstæðum foreldrum, og vinna sem er langt í burtu, ef viðkomandi hefur ekki aðgang að bifreið, hentar kannski ekki á kvöldin eða næturnar af því að þá eru ekki almenningssamgöngur í boði. Ég velti því fyrir mér hvort tekið sé tillit til slíks í þessum tillögum, ég held ekki. Það sem mér finnst hreinlega blasa við og þarf að taka tillit til og kom fram í ræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar áðan, er að það vantar samfellu á milli ólíkra stofnana og félagslegra stiga þegar kemur að því að hlúa að þeim sem verst settir eru. Það vill nú þannig til að fæstir óska sér atvinnuleysis og mjög margir sem eru á atvinnuleysisskrá í dag eða voru núna þvingaðir í það úrræði að fá framfærslu hjá sveitarfélagi, hafa verið mjög duglegir að sækja um vinnu, því að það er hreinlega skylda að vera virkur í að sækja um vinnu ef maður er á atvinnuleysisbótum eða þiggur laun frá Vinnumálastofnun. Fólk er því kannski búið að sækja um viðstöðulaust og fær ekki neitt. Síðan getur það brugðið svo við að sveitarfélagið vilji að manneskja sem er kannski komin af léttasta skeiði fari að vinna erfiðisvinnu eða að mjög menntuð manneskja fari að læra að keyra traktor. Ég hef heyrt um mjög mörg slík dæmi. Mér finnst þessar tillögur ekki endurspegla að kerfið geti gert mistök eða að þeir sem eru handhafar kerfisins geti gert mistök. Manneskja í þeirri stöðu sem ég nefndi getur þá staðið frammi fyrir því að það á að taka af henni hálfar bætur, sem er mikill peningur fyrir þann sem á ekki neitt, í nærri hálft ár. Hvað er verið að reyna að gera við fólk? Taka frá því lífsviljann, er það málið? Þetta er ekki jákvæður hvati, það gerir fólk þunglyndara þegar það hefur stöðugar áhyggjur af lífsafkomu sinni og börnum sínum eða öðrum þeim sem eru á heimili með viðkomandi ef svo ber undir. Ég hef miklar áhyggjur af þessu og ég get ekki stutt frumvarpið, ekki á neinn hátt, af því að hér vantar algjörlega heildræna samantekt á rétti fólks til framfærslu og heildrænum úrræðum, því er ekki fyrir að fara. Þarna er í raun og veru bara verið að velta ábyrgð yfir á þann samfélagshóp sem er í mjög viðkvæmri stöðu, velta yfir á hann ábyrgð á ákaflega umdeildri, ákaflega ósanngjarnri og ófaglegri ákvörðun um að skerða réttindi til atvinnuleysisbóta um hálft ár með tíu daga fyrirvara. Það var skammarlegur gjörningur og ég skil ekki hvernig það fólk hér á Alþingi sem tók þátt í að samþykkja þann viðurstyggilega gjörning getur sofið á næturnar, það er svo skammarlegt. Maður mundi ekki bjóða neinum öðrum samfélagshópi upp á slíkan gjörning nema kannski öryrkjum eða gamla fólkinu, sem á erfitt með að berjast fyrir réttindum sínum. Það sem ég óska eftir að verði gert í nefndinni sem fær málið inn á sitt borð er að taka saman rétt til framfærslu og skerðingar á þeim rétti, því að skerðingarnar eru töluvert miklar, sérstaklega þegar fólk er komið á framfærslu hjá sveitarfélögum. Þar er mjög erfitt að sækja grunnréttindi sín til framfærslu og með ólíkindum hvernig það er spyrt saman við það ef fólk á t.d. húsnæði eða er gift. Ég hefði haldið að framfærslurétturinn hlyti að lúta að manns eigin persónu. Og upphæðirnar sem er miðað við eru svo lágar að það er skammarlegt. Þetta er svipað og með þær upphæðir sem miðað er við hjá öryrkjum, hvenær byrjað er að skera af fólki, þær eru skammarlegar. Segjum að manneskja, þótt að hún sé bara í hálfri vinnu, hálfsdagsvinnu, með meðaltekjur, ætli að sækja um stuðning hjá sveitarfélagi. Þá er svarið oft: Nei, þú ert með allt of miklar tekjur, þú ert búin að hafa svo góðar tekjur síðasta hálfa árið að þú átt ekki rétt á neinum stuðningi. Þannig er þetta. Ég held að þeir þingmenn sem mæla með þessu máli ættu að kynna sér hvernig það er að þurfa að fara og biðja um stuðning og aðstoð við framfærslu. Það eru þung skref og þetta gerir enginn að gamni sínu. Þeir aðilar sem oft er talað um að séu bótasvikarar eða framfærslusvikarar eða bara komnir á spenann, eru ekki margir. Mér finnst svívirðilegt að taka upp hér amerískt kerfi sem er á þann veg, ég heyrði einmitt umfjöllun um það á BBC fyrir nokkrum mánuðum síðan, að það þótti gasalega sniðugt að taka allar bætur af fólki því að það yrði svo duglegt að fá sér vinnu ef það hefði enga leið til þess að ná í björg í bú. En oft er það fólkið sem getur ekki borgað fyrir nauðsynlega framfærslu og hefur hvorki heilsu né getu eða þarf að skilja börnin sín ein eftir heima, sem fer í örvæntingu í starfsumhverfi sem það á ekki að vera í. Ég velti því fyrir mér þegar maður sér svona tillögur, sem kannski líta frekar sakleysislega út á pappír og virðast kannski vera ágætishugmyndir þegar fólk fær þær inni í ráðuneyti, hvort sú manneskja, t.d. hæstv. velferðarráðherra, sé tilbúin til þess að búa við þessar aðstæður í hálft ár, að búa við þessa ógn og þennan skugga án þess að hafa kannski neinn stuðning. Fólk sem komið er í slíkar aðstæður fær oft ekki vinnu þrátt fyrir að sækja ítrekað um. Það glímir við margþætta samfélagslega örorku og það er mjög erfitt að koma sér í virkni þegar maður er búinn að vera atvinnulaus lengi og fær alltaf nei eða fær ekki einu sinni svör. Væri ekki nær að taka aðeins blíðlegar utan um þetta fólk? Það var varað við því hérlendis gætu myndast hópar sem væru í þeirri stöðu að fá alls ekki atvinnu. Það hefur verið mikið um hópuppsagnir og það er þekkt að fólk sem er komið á ákveðinn aldur á mjög erfitt með að fá vinnu, það er bara þekkt og við skulum ekkert vera feimin við að segja það upphátt. Ég hef heyrt í mjög mörgum sem búa við afar erfiðar aðstæður og það fólk getur ekki lifað af helmingi minni framfærslu. Þó svo að einhver hluti þessa hóps færi í vinnu, hefur þá verið gerð úttekt á því hversu vel fólki helst á vinnu þegar það tekur vinnu í örvæntingu, oft án þess að hafa burði til þess? Ég veit að það er ómögulegt fyrir einstætt foreldri að vera t.d. í vaktavinnu eða í vinnu um helgar. Það er ómögulegt. Er tekið með í reikninginn stuðningsnet í kringum þessa aðila? Ég held ekki. Ég held að þarna hafi einhver excel-hugsun yfirhöndina, þarna er verið að reyna að klóra í bakkann af því að sveitarfélögin mótmæltu því að fá yfir sig alla þá bótaþega sem teknir voru fyrirvaralaust af sínum réttilegu bótum. Það er með ólíkindum. Mundi einhver annar sætta sig við að rétturinn væri tekinn af manni afturvirkt? Nei. En það er bara þannig að þegar fólk er niðurbrotið hefur það ekki getu til þess að berjast fyrir sínum réttindum. Það er hlutverk okkar alþingismanna að sjá til þess að ekki sé brotið á réttindum þeirra sem eiga erfitt með að bera hönd fyrir höfuð sér sér til varnar gagnvart óréttlátu og ómannúðlegu kerfi. Ég vil ekki vera þátttakandi í því á hinu háa Alþingi að skapa lagaumhverfi sem gerir stöðu mjög margra Íslendinga mjög erfiða, stöðu fólks sem er nú þegar í mjög erfiðum kringumstæðum. Ég vil ekki vera þátttakandi í slíkri lagasetningu og ég mun gera það sem ég get til þess að þetta verði aldrei að veruleika. Ég vænti þess að málið fari til hv. velferðarnefndar og að því verði breytt, í það minnsta verði aldrei samþykkt að gera þetta fyrr en að búið er að tryggja að fólk falli ekki ofan í gjárnar í kerfinu, að tryggt verði að enginn maður verði látinn búa við hálfar framfærslutekjur frá sveitarfélagi. Það er nánast enginn peningur. Á fólk að fara og stela sér til matar? Hvað er verið að leggja til? Á fólk að svelta? Er það það sem við viljum í velferðarsamfélaginu á Íslandi? Nú er talað um landið sé að rísa. Eigum við þá ekki að taka utan um þá sem hafa það verst? Eða ætlum við að fara aftur til ársins 2007 þegar raðirnar hjá mæðrastyrksnefnd voru ansi langar? Eigum við að fara aftur í tímann þegar fyrrverandi forsætisráðherra sagði á Alþingi að fólk hefði ekkert á móti því að fá ókeypis föt hjá mæðrastyrksnefnd? Slík er veruleikafirringin hjá fólki sem hefur ekki búið við fátækt. Og þó að það hafi kannski búið við fátækt þegar það var krakkar þá man það ekkert eftir því í dag. Fátækt er skammarblettur á þessu samfélagi. Með þessari lagasetningu ætlum við að dýpka enn á vonleysi, á vandræðum fólks sem við eigum að taka utan um og hjálpa með jákvæðum úrræðum. Það voru mörg mjög jákvæð úrræði sett í gang í kjölfar hrunsins sem hjálpuðu t.d. fólki að fara í nám, en það eru ekki allir sem geta það. Og það er enginn í þeirri stöðu að sitja heima hjá sér og gera ekki neitt með nánast enga framfærslu „af því bara“, út af því að það er svo gaman. Það er bara ekki þannig. Ef fólk er í þannig stöðu að það getur ekki náð sér í vinnu þó að það reyni, þá getur það ekki náð sér í vinnu. Ef einhverjir einstaklingar eru þannig að þeir vilja ekki fá vinnu, sem eru mjög fáir, þá er það út af einhverjum öðrum dýpri félagslegum ástæðum sem kalla á annars konar stuðning en að setja fólk út á guð og gaddinn.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir mjög góða ræðu. Mig langar eiginlega í andsvari mínu við hana að taka svolítið upp þráðinn þar sem hv. þingmaður hætti, um það að ef fólk þiggur ekki einhverra hluta vegna eða vill ekki fara í virkniúrræði þá á það við annars konar félagsleg vandamál að glíma. Þess vegna þarf að mínu mati að bregðast við með allt öðrum hætti en þeim að taka af því bæturnar. Það er eiginlega þetta sem ég vil spyrja hv. þingmann út í og sýn hennar á ætlaðan tilgang þessa frumvarps, að koma fólki í virkni. Ég tel að hér séum við að fara í kolöfuga átt og með því að taka þó þessa litlu fjárhagsaðstoð af fólki séum við að ýta fólki út í enn meiri vanvirkni, og vil þess vegna spyrja hv. þingmann: Er ekki hætt við því að með þessari leið ýtum við fólki enn lengra út á jaðarinn og gerum stöðu fólks sem er nú þegar í mjög erfiðri félagslegri stöðu enn verri?
Forseti. Það er mjög góð spurning, ég þakka hv. þingmanni fyrir hana. Það er alveg ljóst að þetta mun einungis ýta fólki dýpra inn í einhverjar kringumstæður sem er mjög erfitt að komast út úr. Ég hefði viljað sjá hvatakerfi. Þetta minnir mig svolítið á það þegar á að rassskella börn til að þau hagi sér betur, hér eigi að hræða fólk til að því gangi betur. Það virkar ekki þannig. Allt sem maður gerir út frá ótta er dæmt til þess að mistakast, og til lengri tíma held ég að nauðsynlegt sé að skoða þessi kerfisgöt og hvernig er hægt að búa til stuðningsnet. Við höfum færst sífellt meira inn í þannig borgarsamfélag þar sem enginn þekkir nágranna sína og það eru engin stuðningsnet fyrir fólk, það hverfur. Það náðist aldrei að búa til mjög öfluga miðstöð þar sem fólk hittist. Ég held að það hafi verið miðstöð uppi í Breiðholti og á Ásbrú og á Akureyri þar sem var frábært starf en einhvern veginn þá skilaði sér ekki mjög margt fólk þangað og það vantaði hvata, sér í lagi í Reykjavík. Ég óttast að fólk týnist í kerfinu. Þess vegna þurfum við virkilega að leggja okkur fram við að finna út hvernig við getum búið til hvata fyrir fólk til að fara í virkni. Það eru til mjög ítarlegar rannsóknir á því hvað það er erfitt fyrir fólk sem hefur verið atvinnulaust í ákveðinn tíma að verða virkt aftur. Ég held að framfærsluskerðing sé ekki rétta leiðin, eða ég veit það, ég veit að það er ekki rétta leiðin.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin og við lítum greinilega mjög líkum augum á þessi mál. Ég tók einmitt eftir því þegar ég las greinargerð með frumvarpinu að þar er talsvert talað um eða er svolítil úttekt á því hvaða sparnaðaráhrif þetta muni hafa. Það liggur hins vegar engin greining fyrir á því hvaða félagslegu áhrif þetta kemur til með að hafa inn í framtíðina. Ég held að þar séu við komin á mjög hálan ís. Það er annað sem ég tók eftir í ræðu hv. þingmanns og það var þegar hún nefndi tekjutengingar við maka. Ég velti því fyrir mér að nú tókst öryrkjum eftir margra ára baráttu og einhverja dóma að fá því loksins breytt að tekjur öryrkja yrðu ekki tengdar við tekjur maka. Mér finnst full ástæða til þess að velta því upp hvort við séum komin á þann stað í félagsþjónustukerfinu og framfærslu sveitarfélaga að við eigum að afnema þar tekjutengingar við tekjur maka og líta á þá sem einhverra hluta vegna þurfa á framfærslu sveitarfélags síns að halda sem einstaklinga en ekki viðhengi við einhvern annan í fjölskyldunni. Ég mundi gjarnan vilja heyra hvernig hv. þingmanni hugnast þessi hugmynd sem ég kasta hérna fram.
Forseti. Mér finnst þetta mjög mikilvæg hugmynd sem ég hvet hv. velferðarnefnd til þess að hrinda í framkvæmd af því að hér er um ákveðin grundvallarmannréttindi að ræða. Það er ömurlegt fyrir hvern sem er að vera upp á maka sinn kominn. Ég veit um dæmi um konu sem lenti í því að missa atvinnuna, átti ekki rétt á atvinnuleysisbótum, henni var bent á að fara til sveitarfélagsins en hún átti ekki rétt á bótum þar af því að maður hennar þótti vera með of há laun, sem þó voru ekki há til framfærslu tveggja fullorðinna og barna. Viðkomandi þurfti þá að fá vasapeninga hjá manninum sínum. Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á svona, hvort sem það er kona eða karl sem er í þeirri stöðu. Mér finnst þetta því alveg þess virði að hrinda í framkvæmd. Síðan finnst mér líka gríðarlega mikilvægt að í vinnunni sem mun eiga sér stað í nefnd verði farið í að skoða reynslu annarra þjóða af því þegar fólk er þvingað í atvinnuúrræði. Mér finnst afar mikilvægt að skoða sérstaklega, ef fólk er þvingað í atvinnuúrræði sem ekki hentar því, hversu lengi fólk nær að halda vinnunni. Það væri líka mjög gagnlegt að kanna hvers konar félagsaðstoð þeir aðilar fá sem eru í þeirri stöðu og hvaða úrræði þeim standa til boða, af því að það er mjög erfitt oft á tíðum að fá upplýsingar um réttindi sín hjá sveitarfélögunum. Þetta er allt öðruvísi í Danmörku, þá fær fólk bara plagg með því hvaða réttindi það hefur. Hér þarf að draga þetta út með töngum.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga sem er, eins og hér hefur komið fram, verulega umdeilt mál að mörgu leyti. Ég get tekið undir nánast hvert orð í ræðu hv. þm. Birgittu Jónsdóttur hér á undan og kannski sérstaklega það sem varðar excel-tilhneiginguna þegar verið er að tala um fólk. Ég hlustaði á framsögu hæstv. ráðherra og andsvör við hana og mér finnst það mikið umhugsunarefni hversu fjarri daglegt líf fólks er stundum umræðunni og hversu upptekin við erum oft af tölum og dálkum, við sem eigum hér að skapa ramma utan um samfélagið. Ég get ekki látið hjá líða, virðulegi forseti, í þessari umræðu að vitna til skýrslu velferðarvaktarinnar sem lögð var fram á dögunum, í janúar. Þar eru tillögur um aðgerðir til að vinna bug á fátækt. Þetta er svo ótrúlega dæmigert að mörgu leyti fyrir það þegar fólk gerir hlutina í vitlausri röð. Skýrsla velferðarvaktarinnar um aðgerðir til að vinna bug á fátækt varðar líka fólk á fjárhagsaðstoð. Hún varðar líka börn fólks sem var á atvinnuleysisbótum og hefur verið hrifsað þaðan með einu pennastriki. Þessi skýrsla varðar nefnilega ekki bara suma. Í henni er ekki gert ráð fyrir því að fólk hverfi við það að detta út úr kerfum eins og stytting atvinnuleysisbótatímabilsins virtist gera, þegar umræðan var sú að það var engu líkara en málið snerist bara um að láta dálka stemma. Hvert á fólkið að fara? Hvert eiga þeir einstaklingar að fara, þær fjölskyldur og þau börn sem eru háð samfélaginu, félagsskapnum um það að mynda samfélag, um framfærslu til daglegra nauðsynja? Hvert á það fólk að fara? Virðulegur forseti. Sú sýn sem er dregin hér upp lýsir því að ráðherrann og ríkisstjórnin hefur algjörlega misst sjónar á því um hvað samfélag snýst. Algjörlega misst sjónar á því. Við vissum það alla tíð meðan hrepparnir voru og hétu hvert var eitt meginhlutverk sveitarfélaganna. Eitt af meginhlutverkum sveitarfélaganna var að þegar allt kemur til alls tryggjum við að allir fái húsaskjól og að borða. Það hét meira að segja í gamla daga að segja sig til sveitar. Og af hverju? Það var vegna þess að sveitin leit svo á að hún bæri ábyrgð, líka gagnvart sínum minnstu bræðrum, líka gagnvart þeim sem tóku engum skilyrðingum, sem sinntu engum girðingum og engum mörkum og virkniúrræði þeirra tíma dugðu ekki á. Hér er nefnilega verið að breyta samfélagi. Hér er nefnilega verið að leggja til að samfélaginu sé breytt úr því að við berum sameiginlega ábyrgð hvert á öðru yfir í að það sé viðurkennt og eðlilegt að pína og svelta fólk sem á í mestum erfiðleikum í samfélaginu. Virðulegur forseti. Það er ekki með nokkru móti ásættanlegt. Þingflokkur Vinstri grænna mun leggjast gegn þessu máli af miklum þunga. Það er okkar sameiginlega hlutverk að ráðast gegn fátækt í landinu. Ég trúi því að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra sé mér sammála með það. Oftar en ekki hefur hún verið sú rödd af ríkisstjórnarbekknum sem mestum skilningi hefur lýst á kjörum þeirra sem erfiðast eiga í samfélaginu. Oftar en ekki. En það að leggja fram frumvarp um að hægt sé að skera niður fjárhagsaðstoðina stig af stigi með refsiaðgerðum og refsinálgun, inn í einhvers konar farvegi með niðurlægjandi aðferðum, það samræmist ekki þeirri hugmyndafræði sem ég hélt að hæstv. ráðherra stæði fyrir. Ég hélt ekki. Ég held að okkur öllum sé hollt að lesa í skýrslu velferðarvaktarinnar samantekt um tillögur hennar. Þar segir í kaflanum um viðmið til lágmarksframfærslu, með leyfi forseta: „Stjórnvöld yfirfari forsendur og útreikninga sem liggja að baki fjárhæða til lágmarksframfærslu með það að markmiði að einstaklingar, fjölskyldur og barnafjölskyldur búi ekki við fátækt.“ Líka þetta fólk, að það búi ekki við fátækt. Í tillögunni sem kemur í framhaldinu segir, með leyfi forseta: „Skoðað verði hvort slík viðmið“ - hér er átt við neysluviðmið sem velferðarráðuneytið gaf út árið 2011 - „eigi að vera lögbundin eða hvort þau eigi að vera til hliðsjónar (leiðbeinandi) eins og nú er varðandi fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Einnig verði skoðað hvort slíkar bætur eigi að skerðast vegna tekna maka og beitingar svokallaðra virkniúrræða.“ Það verði skoðað hvort eigi að skerða bæturnar við beitingu virkniúrræða. Hvað þýðir það, virðulegur forseti? Hvað þýðir að það eigi að skoða hvort eigi að beita skerðingum og leggja svo til frumvarp sem er nákvæmlega um það á sama tíma? Hvort er það sem ráðherrann vill? Vill ráðherrann fara að tillögum velferðarvaktarinnar sem hv. fyrrverandi ráðherra, Siv Friðleifsdóttir, hefur talað fyrir í fjölmiðlum, er það stefnan, eða er það refsifrumvarp ráðherrans? Hvort er það? Í skýrslu velferðarvaktarinnar á bls. 14 er vísað til frumvarps hæstv. ráðherra. Þar segir, með leyfi forseta: „Nýlega var lagt fram á Alþingi frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga, nr. 40/1991, með síðari breytingum (skilyrði fjárhagsaðstoðar). Í inngangi athugasemda við frumvarpið segir: ,,Annars vegar er ráðherra falið að gefa út leiðbeinandi reglur til sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar þar sem m.a. sé kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar sem sveitarfélög geta nýtt sér við setningu eigin reglna um framkvæmd fjárhagsaðstoðar. Hins vegar er lagt til að sveitarfélögin fái skýrari heimildir til að skilyrða fjárhagsaðstoð félagsþjónustu sveitarfélaga við virkni þeirra sem eru vinnufærir og fá fjárhagsaðstoð þar sem þeir hafa ekki fengið störf.““ Svo segir í skýrslunni: „Velferðarvaktin telur rétt að starfshópurinn fylgist náið með hvernig frumvarpinu reiðir af í þinginu.“ Af hverju vill velferðarvaktin að fylgst sé náið með því hvernig frumvarpinu reiðir af í þinginu? Af hverju vill velferðarvaktin það? Er það kannski vegna þess að velferðarvaktin telur að stjórnvöld, eins og segir á bls. 3, styðji betur og á réttlátari hátt við tekjulágar barnafjölskyldur með því að einfalda og efla bótakerfið sem tekur til barnafjölskyldna, og að það eigi að yfirfæra forsendur og útreikninga sem liggja að baki fjárhæða til lágmarksframfærslu með það að markmiði að einstaklingar, fjölskyldur og barnafjölskyldur búi ekki við fátækt? Skyldi það vera þess vegna sem velferðarvaktin brýnir okkur alþingismenn að fylgjast vel með því hvert við erum að fara með frumvarpi ráðherrans? Virðulegur forseti. Ráðherranum er sannarlega nokkur vandi á höndum þegar sveitarfélögin knýja dyra vegna þess að þau fá fyrirvaralaust í hausinn aukið álag því að nýjar 500 milljónir falla á þau í kjölfarið á styttingu atvinnuleysisbótatímabilsins. Það er samningsbundinn réttur, réttur sem verður til og kemur til af hverju? Samskiptum verkalýðshreyfingarinnar við atvinnurekendur á vinnumarkaði. Og sveitarfélögin snúa sér til stjórnvalda og biðja um skilning. Ráðherranum er nokkur vandi á höndum, það er skiljanlegt. Hins vegar er það svo að ráðherra fjölskyldumála, ráðherra félagsmála og ráðherra baráttu fólks gegn fátækt getur ekki lagt þetta til. Hann getur ekki lagt þetta til nema að tillögur velferðarvaktarinnar séu bara til skrauts, að tillögur velferðarvaktarinnar séu í raun ekki til þess að taka mark á. Eru þær ekki til þess að taka mark á? Viljum við ekki leggja þær til grundvallar, staldra við og berjast gegn fátækt og niðurlægingu fjölskyldna og barna í þessu landi? Er það ekki það sem við viljum gera? Það gengur ekki að gera það á sama tíma og menn leggja til þessar skilyrðingar. Ég vil trúa því, virðulegur forseti, og sé að hæstv. ráðherra hefur beðið um orðið í andsvari við mig, að hæstv. ráðherra sé reiðubúinn til þess að ljá máls á því að nefndin í meðförum málsins endurskoði þetta alvarlega. Ég vil trúa því að þetta sé ekki eindreginn vilji ráðherrans. Þetta er svo vond nálgun. Ég held að við sem höfum reynslu af því að ala upp börn og bisa við að koma þeim til manns vitum að það er ekki leiðin til uppbyggilegs lífs og jákvæðra samskipta að pína fólk eða refsa því. Það hefur sem betur verið víðast hvar lagt af. Það sem hér er í brennidepli er mikilvægi þess að við í þinginu, og ég biðla til ráðherra og annarra þeirra sem láta sig þessi mál varða, er að við gleymum ekki meginhlutverkum samfélagsins. Það er mikilvægt að skila ríkissjóði án halla. Það er mikilvægt að tryggja góðar og skýrar rekstrarforsendur sveitarfélaga, en sveitarfélögin eru ekki fyrirtæki. Sveitarfélögin eru ekki bara rekstrareiningar. Sveitarfélögin eru fyrst og fremst samfélög. Og góð og sterk samfélög eru þeirrar gerðar að hver einasti maður og hver einasta kona og hvert einasta barn á að búa við réttinn til þess að lifa með reisn. Að lifa með reisn og án þess að vera niðurlægður eða þurfa að búa við lítilsvirðingu stjórnvalda. Þetta er mikilvægt verkefni. Þetta er mikilvægt hlutverk. Í frumvarpi ráðherrans til laga um félagsþjónustu sveitarfélaga sakna ég þeirra tóna sem koma fram hjá velferðarvaktinni sem er skilningur á kjörum fólks, sem er skilningur á kjörum almennings, skilningur á kjörum fátæks fólks á Íslandi, en fátækt, eins og hér hefur komið fram í fyrri ræðum, er glæpur gegn fólki. Við eigum að sameinast um það að eyða henni. Ég fagna þess vegna sérstaklega tillögum velferðarvaktarinnar og vil hvetja ráðherrann eindregið til þess að fylgja eftir af festu og ákveðni tillögum hennar vegna þess að við sem samfélag erum í þeirri stöðu í samanburði við þjóðir heims að við getum útrýmt fátækt. Við getum það. Og við getum sérstaklega horft til þess annars vegar að eyða fátækt barna og hins vegar að eyða því sem kallað er hér í tillögunum sárri fátækt. Við eigum að gera það. Frumvarp hæstv. ráðherra um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga er ekki leiðin til þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Ég hefði óskað þess að hún hefði verið ívið málefnalegri og kannski minna stóryrt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún hafi tekið málið upp með þeim hætti sem hún gerði hér í ræðu sinni við fulltrúa Vinstri grænna sem voru í meiri hluta í Hafnarfirði á síðasta kjörtímabili og settu upp verkefnið Áfram – Ný tækifæri í Hafnarfirði, þar sem finna má skilyrðingar. Upplýsti hv. þingmaður borgarfulltrúa VG um afstöðu sína og notaði hún sams konar orð og hún notaði hér varðandi mig og lýsingar á þeim skilyrðingum sem til staðar eru í reglum Reykjavíkurborgar, þar sem meira að segja er að finna reglur sem snúa að læknisfræðilegum aðstæðum fólks? Er hv. þingmaður ósammála eða fylgjandi því að hin lagalega óvissa verði áfram til staðar sem gerir sveitarfélögum nú kleift að setja þær skilyrðingar sem þau vilja? Þegar við fórum yfir þau sveitarfélög sem eru með einhvers konar skilyrðingar í reglum sínum sem snúa að fjárhagsaðstoð kom í ljós að eitt sveitarfélag var ekki með þess háttar skilyrðingar, það er Vesturbyggð, félagsþjónusta Vestur-Barðastrandarsýslu.
Virðulegur forseti. Af því að hæstv. ráðherra byrjaði á því að gefa mér einkunnir fyrir ræðu mína þá ætla ég líka að lýsa vonbrigðum með nálgun hæstv. ráðherra sem er því miður býsna algeng í andsvörum við ráðherra í núverandi ríkisstjórn, það er útgangspunkturinn: Voru þið eitthvað skárri? Það er ekki uppbyggileg nálgun í umræðu. Já, ég hef verið sömu skoðunar lengi og ég hef orðað þá skoðun bæði við þá sem komu að málinu í Hafnarfirði og í Reykjavík. Ég er raunar þeirrar skoðunar, og ég held að við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði á flokksvísu séum þeirrar skoðunar að ekki séu lagalegar forsendur til að gera þetta eins og málin standa núna. Ég er raunar þeirrar skoðunar að við eigum ekki að búa svo um í þessum lögum að það sé heimilt. Ég spyr hæstv. ráðherra: Ætlar hún virkilega að stunda málflutning sinn hér án þess að ræða um innihald málsins? Ætlar hún fyrst og fremst að horfa til þess hvort einhverjir aðrir hafi gert eitthvað einhvern tímann eða notað sömu orð í einhverri ræðu? Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra er með umboðið núna. Hæstv. ráðherra er ekki í stjórnarandstöðu gagnvart ríkisstjórn Jóhönnu og Steingríms. Það er búið. Það tímabil er liðið, þannig að hæstv. ráðherra þarf að breyta orðræðu sinni, axla ábyrgð á málaflokki sínum og horfast í augu við að þetta þingmál eykur fátækt í landinu en dregur ekki úr henni. Það er á ábyrgð hæstv. ráðherra þegar hún mælir fyrir því hér. Alveg burt séð frá því hvað hv. þingmenn Vinstri grænna hafa sagt fyrr og nú eða munu segja þá stendur og fellur ráðherrann auðvitað með sínum eigin áherslum. Það verður hæstv. ráðherra að horfast í augu við.
Virðulegi forseti. Í ræðu minni flutti ég ágæt rök fyrir þessu máli, að vísu að mínu mati, það getur verið að hv. þingmaður sé ósammála mér. Í greinargerð með frumvarpinu koma líka fram rök fyrir málinu og ástæða þess að ég stend hér og tala fyrir því. Það er hins vegar mjög einkennilegt að heyra mjög lítið í málflutningi hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur um reynslu Hafnfirðinga í þessum efnum ef við förum yfir rökin og eins mjög jákvæða reynslu í Hafnarfirði þar sem sett var af stað verkefnið Áfram – Ný tækifæri í Hafnarfirði. Þar var sett fram mjög virk atvinnustefna sem snýr að félagsþjónustunni og hefur skilað góðum árangri þar sem fólk hefur fengið vinnu í góðu samstarfi við Vinnumálastofnun. Það er ekki þannig að verið sé að afhenda fólki tékka eða fjármuni, heldur er sest niður með hverjum og einum og unnin heildstæð áætlun til að hjálpa fólki. Það er það sem ég tala fyrir og sem ég tel að menn hafi verið að gera rétt í Hafnarfirði. Það var það sem Vinstri grænir í Hafnarfirði gerðu vel. Ég tel hins vegar að ramma þurfi þetta verulega af því að það á að mínu mati alls ekki að vera heimilt, eins og er núna í þeirri lagalegu óvissu sem snýr að skilyrðingu fjárhagsaðstoðar, að skerða aðstoð sem er sérstaklega ætluð börnum samkvæmt reglum sveitarstjórnar. Hér er mjög skýrt tekið fyrir það. Ég nefndi hér dæmi um Reykjavíkurborg, að verið sé að skerða bætur til fólks sem hefur læknisvottorð og sem er ekki vinnufært. Það er nokkuð sem ég held að sé mjög brýnt að nefndin fari mjög vel yfir. [[Forseti hringir.]] Hér hafa komið fram málefnalegar og góðar tillögur sem snúa að því hvernig ramma eigi af þessar skerðingar og skilyrðingar. Ég vona svo [[Forseti hringir.]]sannarlega að nefndin fari vel yfir það. [[Forseti hringir.]]En þetta er að mínu mati gott [[Forseti hringir.]]mál sem hjálpar fólki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Það er auðvitað mjög mikilvægt að samfélagið beri ábyrgð sameiginlega á íbúum sínum og þegnum. Það skiptir miklu máli að við hjálpumst að þegar einhverjum gengur illa eða einhver lendir af leið. Það er auðvitað hluti af því sem hæstv. ráðherra ræðir hér og kemur fram í málinu, þ.e. að hvetja fólk til virkni og vera með ýmiss konar áætlanir og ráðgjöf og maður á mann-vinnu og svo framvegis til þess að koma fólki til hjálpar og raunverulegrar þátttöku og virkni í samfélaginu. Það er mjög gott, ég tek undir það. Hins vegar megum við ekki gleyma því að hlutverk þeirra sem eru á þessum stað í stjórnkerfinu, þ.e. þeirra sem hafa með félagsmálin að gera, er að horfa til þeirra sem ekki geta nýtt sér úrræðin, þeirra sem ekki láta segjast þrátt fyrir öll viðtölin, þeirra sem ekki fá vinnu, þeirra sem enn eru í vandræðum þegar búið er að beita öllum úrræðunum. En þá hefst skerðingin. Það er þá sem það byrjar. Hæstv. ráðherra talaði eins og allir hefðu fengið vinnu sem voru í prógramminu í Hafnarfirði og að þarna væri um heildstæða áætlun að ræða til þess að hjálpa fólki, eða það er sýn ráðherrans á það sem lagt er til í frumvarpinu. En við megum ekki gleyma því að það eru alltaf einhverjir sem falla milli skips og bryggju og um þá á hæstv. ráðherra að hugsa fyrst og fremst vegna þess að það er hennar hlutverk á ráðherrabekknum að gæta að því að allir geti notið sín án þess að búa við fátækt. Ég fagna því hins vegar að hæstv. ráðherra talar um að nefndin fari vel yfir málið. [[Forseti hringir.]]Auðvitað vonast ég til þess að nefndin geri það og helst með það að leiðarljósi að vinna í anda þess sem kemur [[Forseti hringir.]]fram hjá velferðarvaktinni.
Virðulegi forseti. Mig langar að gera örfáar athugasemdir við það frumvarp sem fyrir liggur um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga og gera einkum tvennt að umræðuefni hér. Fyrra atriðið sem ég vil sérstaklega ræða er 1. gr. þar sem kveðið er á um að ráðherra gefi árlega út leiðbeinandi reglur til sveitarstjórna í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar auk viðmiðunarfjárhæðar fyrir fjárhagsaðstoð. Það hefur lengi verið rætt innan stjórnmálanna og ég er ein þeirra sem hafa tekið undir þau sjónarmið að bagalegt sé hversu mikill munur er á milli ólíkra sveitarfélaga um hvaða viðmið séu nýtt við að ákvarða fjárhagsaðstoð. Rökin sem hafa verið höfð á móti því að þessar reglur séu samræmdar eru að sveitarfélögin séu sjálfstæð og það sé mikilvægt að þau hafi sjálfstæði til þess að fara með sín mál og ákveða þessar fjárhæðir. Það er væntanlega ástæðan fyrir því að hér er eingöngu talað um leiðbeinandi reglur í samráði við Samband íslenskra sveitarfélaga. Hvernig rímar það við tillögu sem hv. þm. Svandís Svavarsdóttir gerði að umtalsefni hér áðan og fleiri hv. þingmenn hafa vafalaust gert í þessum umræðum, tillögur velferðarvaktarinnar frá því um daginn? Önnur tillagan ber yfirskriftina „Viðmið til lágmarksframfærslu“. Markmiðið er að stjórnvöld yfirfari forsendur og útreikninga sem liggja að baki fjárhæðum til lágmarksframfærslu með það að markmiði að einstaklingar, fjölskyldur og barnafjölskyldur búi ekki við fátækt. Auðvitað er það sláandi þegar við heyrum þær tölur sem hafa verið birtar frá ýmsum aðilum um fátækt fólks hér á landi, ekki síst barna. Það er mjög mikilvægt að við sameinumst um leiðir til þess að berjast gegn fátækt. Tillaga velferðarvaktarinnar er að stjórnvöld skilgreini lágmarksframfærsluviðmið sem miði að því að einstaklingar og fjölskyldur búi ekki við fátækt. Það er svo sláandi þegar við fáum til að mynda gögn eins og þau sem núna hafa verið birt um það hvernig eignunum er skipt í þessu samfélagi þar sem 10% eiga 70% eignanna. Við vitum að það eru til eignir. Það eru engin rök fyrir því að nokkur maður eigi að búa hérna í fátækt. Þess vegna er svo mikilvægt að við tökumst á við þetta og séum þá líka reiðubúin til þess að gera það sem þarf. Þá kem ég að því sem þetta frumvarp snýst ekki um, en það er hvernig við skiptum kökunni, hvernig við öflum fjárins. Ég hefði til að mynda fremur kosið það að sjá hér að auðlegðarskatturinn margumræddi hefði haldið áfram til þess að fjármagna það að við gætum staðið almennilega að aðgerðum sem miðuðu að því að eyða hér fátækt. Þetta heitir, virðulegi forseti, að endurskoða skiptingu kökunnar. Svona tillaga segir bara mikilvægt að setja lágmarksviðmið. Að sjálfsögðu þurfum við líka að hafa þor til að taka peningana frá þeim sem þá eiga til að þeir geti runnið til þeirra sem hafa mesta þörf fyrir þá. Í tillögu velferðarvaktarinnar er sagt að það sé mikilvægt að stjórnvöld, ríki og sveitarfélög hefji sameiginlega vinnu með hagsmunaaðilum þannig að ná megi sem víðtækastri samstöðu um hvaða viðmið eigi að liggja að baki þegar ákvarðanir um lágmarksbætur séu teknar. Þar vitnar velferðarvaktin sérstaklega til íslenskra neysluviðmiða sem eru birt á heimasíðu velferðarráðuneytis og ég vitnaði í hér í gær. Hvað er neysluviðmiðið fyrir fimm manna fjölskyldu? Hér er sagt í tillögu velferðarvaktarinnar, með leyfi forseta: „Skoðað verði hvort slík viðmið eigi að vera lögbundin eða hvort þau eigi að vera til hliðsjónar (leiðbeinandi) …“ Það verður auðvitað að kalla sveitarfélögin að borðinu til að ræða þessi mál. Vissulega er sjálfstæði sveitarfélaga mikilvægt en þau hljóta að geta fallist á að það sé líka mikilvægt að sveitarfélögin tryggi öllum þeim sem þar búa mannsæmandi framfærslu. Nú er fjárhagsaðstoð í Reykjavík, svo dæmi sé tekið, en hún er alls ekki síst þar, 174.952 kr. á einstakling samkvæmt gögnum sem ég fann á heimasíðu Reykjavíkurborgar. Neysluviðmið velferðarráðuneytisins eru alltaf miðuð við það að húsnæðiskostnaður sé ekki innifalinn. Það er önnur spurning: Þarf ekki húsnæðiskostnaður að vera innifalinn í neysluviðmiðum? En gott og vel, neysluviðmið velferðarráðuneytisins fyrir einn einstakling án húsnæðiskostnaðar eru nú 234.564 kr. sem er um það bil 60 þús. kr. hærri upphæð. Ég mundi segja að það reiknaðist um fjórðungi hærri upphæð en fjárhagsaðstoð Reykjavíkurborgar. Mér finnst þetta vera umhugsunarefni númer eitt í þessu máli. Það þarf að samræma fjárhagsaðstoðina. Það þarf að ná sveitarfélögunum að borðinu svo að þau fallist á það að hún verði samræmd. Þar verðum við að vega og meta þau rök sem annars vegar felast í sjálfstæði sveitarfélaganna og hins vegar því að tryggja öllu fólki mannsæmandi framfærslu. Í öðru lagi þarf auðvitað að tryggja að framfærsla sé í takt við þau neysluviðmið sem meira að segja stjórnvöld gefa út. Auðvitað spyr fólk - það er sama hvert ég kem, fólk spyr: Hvernig gengur það upp að gefin séu út opinber neysluviðmið og síðan eru fjárhæðir bóta, fjárhagsaðstoð, ekki í takti við þessi opinberu neysluviðmið? Þetta er umræða sem við þurfum líka að taka í tengslum við þetta. Mér finnst velferðarvaktin nálgast þetta viðfangsefni með tillögum sínum. Það er líka umhugsunarefni af hverju við erum ekki að fást við þetta frumvarp í samhengi við þær tillögur. Hitt sem mig langar að gera að umtalsefni hér er skilyrðing fjárhagsaðstoðar. Af því að hæstv. ráðherra fannst sérstök ástæða til þess að ræða hér afstöðu Vinstri hreyfingarinnar - græns framboðs og einstakra sveitarstjórnarmanna þess flokks þá hefur þetta verið margrætt á okkar fundum, flokksráðsfundum og landsfundum. Stefna okkar hefur ekki verið að fallast á slíkar skilyrðingar. Hins vegar er ljóst að fulltrúar okkar hafa tekið þátt í samstarfi þar sem þeir hafa fallist á slíkar skilyrðingar. Það liggur alveg fyrir. Eins og hæstv. ráðherra benti á þá er alveg rétt að það eru mjög mörg sveitarfélög sem setja einhver slík skilyrði. Þá hlýt ég að spyrja: Er þetta frumvarp fyrst og fremst viðbrögð við því að sveitarfélögin vilja fá skýra lagaheimild til þess að setja slík skilyrði? Þurfum við ekki að eiga pólitíska umræðu í þessum sal um þann ramma? Þarf ekki meira að felast í honum en bara að veita sveitarfélögunum heimild til þess að setja slík skilyrði? Þurfa ekki að finnast miklu skýrari skilaboð um að það verði að vera samræmi milli þessarar aðstoðar þannig að það skipti ekki máli hvort maður búi í Reykjavík, Kópavogi, Akureyri eða hvar? Þarf ekki að taka eitthvert mið af opinberum neysluviðmiðum sjálfs velferðarráðuneytisins? Þarf þessi rammi ekki að vera skýr áður en farið er að ræða skilyrði fyrir slíkri fjárhagsaðstoð? Ástæða þess að mjög margir í minni hreyfingu eru mjög gagnrýnir á slík skilyrði er að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er oft og tíðum síðasta úrræði fólks. Nýlega hefur atvinnuleysisbótatímabilið verið stytt. Það var gert án nokkurra raka annarra en þeirra að fólki hefði fækkað á atvinnuleysisskrá, sem ég tel engin rök í málinu í ljósi þess að tímabilið er orðið talsvert styttra en þegar nánast enginn var á þessari sömu atvinnuleysisskrá. Það eru því ekki rök hversu margir eru á skránni hverju sinni. Það skapaði vanda fyrir sveitarfélögin og aukinn kostnað. Hér kemur svo frumvarp sem veitir sveitarfélögunum heimild til að setja skilyrði og niðurstaðan er sú að að mati ráðuneytisins muni þetta frumvarp hafa jákvæð áhrif á fjárhag sveitarfélaga. Þarna er því verið að reyna að ballansera reikninga sveitarfélaganna. Mér finnst vanta þá pólitísku sýn sem ég hefði viljað sjá í þessu frumvarpi að setja þetta í samhengi við tillögurnar sem við erum með frá velferðarvaktinni og lúta meðal annars að barnabótum og viðmiðum til lágmarksframfærslu, sem ég geri að sérstöku umræðuefni hér. Mér finnst tillögur velferðarvaktarinnar hógværar í þessum efnum miðað við það sem er verið að ræða um allan heim, að það eigi hreinlega að vera ákveðin lágmarksframfærsla fyrir alla óháð stöðu eða hvort þeir séu í vinnu eða ekki af því að það sé bara hluti af samfélagi. Það eru þær róttæku hugmyndir sem eru í gangi. Hér eru mjög hógværar hugmyndir á ferð. Húsnæðismálin eru erfið, ekki bara kostnaðarins vegna heldur líka vegna þess að hinar efnaminni fjölskyldur í landinu, sem ekki ráða við að kaupa sér eigið húsnæði, eru í gríðarlega óöruggri stöðu. Leigumarkaðurinn er ekki virkur sem skyldi og leiguverð er hátt, ekki síst í Reykjavík þar sem staða er erfið. Nú tala ég sem þingmaður Reykjavíkur. Ég hef ekki tölu á þeim borgurum, á því fólki sem hefur komið að máli við mig og lýst erfiðri stöðu sinni á leigumarkaði, sem er sú að ef fólk á annað borð er komið inn í leiguhúsnæði þá gerir það engar athugasemdir þó að lög séu þverbrotin gagnvart réttindum þess því að það óttast ekkert meira en að missa húsnæðið. Þannig er staðan hjá leigjendum. Vissulega voru kynntar hér skýrslur frá vinnuhópum en við bíðum enn eftir að hæstv. ráðherra sýni á spilin í húsnæðismálunum. Það er grunnþjónustan sem velferðarvaktin tekur upp. Hvað er verið að gera með grunnþjónustuna? Erum við ekki að hækka komugjöld í heilbrigðiskerfinu? Erum við ekki að takmarka aðgengi þeirra sem eru eldri en 25 ára að framhaldsnámi? Ég hef hitt marga eftir að þessi ákvörðun var tekin hér í kringum fjárlagafrumvarp. Hún var ekki kynnt í tengslum við hvítbók hæstv. menntamálaráðherra heldur var hún tekin í tengslum við fjárlagafrumvarp. Ég hef hitt mjög marga sem líta þannig á þetta að stjórnvöld séu að loka dyrunum hvað varðar aðgengi að menntun. Svo kemur þessi fína tillaga um grunnþjónustuna sem er aftur þvert á það sem þegar er búið að gera. Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta mikið lengra. Ég legg áherslu á þau grundvallaratriði sem eru undir. Við getum sagt að hér sé verið að óska eftir blessun löggjafans á því sem er praktíserað en við göngum ekki nógu lagt í öðrum málum. Þá kem ég aftur að framkvæmd fjárhagsaðstoðar og viðmiðunarfjárhæðum, svo dæmi séu tekin. Enn skortir pólitíska umræðu um það hvort við ætlum að taka einhver raunveruleg skref fram á við í takt við tillögur velferðarvaktarinnar. Ég tel því ekki hægt að taka svona skref á meðan heildarmyndin er ekki rædd og reifuð. Hér hafa verið margir starfshópar, velferðarvaktin er með þessar tillögur og við erum með drög að tillögum um húsnæðismál. Ég vil sjá á spilin og sjá hvert á að stefna. Svo sjáum við hvað gerist í raun og veru þegar fjárlögin verða afgreidd og hvaða forgangsröð birtist þar þegar kemur að komugjöldum, aðgengi að menntun og öðru. Þó að þessar tillögur líti vel út þá vil ég hafa það á tilfinningunni að það eigi að vinna með þær. Mér finnst að það þurfi að vera ákveðinn grundvöllur áður en við getum farið að ræða hitt, virðulegi forseti.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Það sem helst stendur upp úr í frumvarpinu að mínu mati er skilyrðing fjárhagsaðstoðarinnar. Mér finnst það mikil tímamót þegar við erum komin á þann stað að ætla að beita miklum þvingunum til að losa okkur við þá sem veikar standa og þurfa að þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Ég hefði talið, eins og komið hefur fram í máli margra í þessari umræðu, að við þyrftum að sjá betur heildarrammann varðandi hvernig við komum til móts við fólk sem hefur misst atvinnu sína, stendur illa, hefur veikst og býr við erfið og bág kjör, hvernig við sjáum fyrir okkur að sá hópur samfélagsins hafi möguleika á að framfleyta sér og sínum. Við höfum búið við það öryggisnet að sveitarfélög hafa framfærsluskyldu. Vissulega eru ekki allir sem eiga rétt á þeirri framfærslu en með þessu frumvarpi er verið að þrengja hópinn enn frekar og herða reglur í því sambandi og gefa möguleika á að sveitarfélögin geti skert framfærsluna, fjárhagsaðstoðina um allt að helming ef viðkomandi aðili uppfyllir ekki þau skilyrði sem verða sett fram af viðkomandi sveitarfélagi eða með leiðbeinandi reglum ráðuneytisins. Ég vil gjarnan heyra í hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra með það hvort eitthvert samráð hafi verið haft við verkalýðshreyfinguna í þessu máli. Þetta stórt mál og velferðarmál samfélagsins og verkalýðshreyfingin hefur gegnum tíðina verið sá aðili ásamt ríkisvaldinu sem hefur mótað það velferðarsamfélag sem við búum í í dag. Því miður hefur það verið að þróast í þá átt að verið er að skerða ýmislegt sem náðst hefur fram í gegnum tíðina. Við getum rifjað upp nýlegar skerðingar á rétti til atvinnuleysisbóta. Mér finnst ólíkindum ef hæstv. ráðherra hefur farið fram með þetta mál án þess að kalla að borðinu fleiri aðila en Samband íslenskra sveitarfélaga, til að ræða þetta stóra mál. Þetta er mál sem verður að horfa á í heildarsamhengi. Eins og komið hefur fram erum við samfélag, við erum ekki eitt stykki fyrirtæki sem reynir að hagræða út í eitt og losa sig við þá í samfélaginu sem ekki skila nægri framlegð. Það verða alltaf til hópar í öllum samfélögum sem standa höllum fæti og það er ekki mannsæmandi að við reynum að berja það fólk af okkur eins og einhverja óværu með því að móta reglur þannig að fólkið missir það öryggisnet sem við eigum að hafa til staðar. Ég er hlynnt því að vinna með fólki sem er komið á þann stað að það á ekki rétt til atvinnuleysisbóta og þarf að þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga, en sem er vonandi ekki þannig statt til langs tíma heldur tímabundið þótt sumir auðvitað ílengist í þeirri aðstöðu, því miður. Við eigum að styðja þetta fólk sem mest og best við að leita leiða og finna vinnu við sitt hæfi, við að mennta sig og fá þá félagsþjónustu sem hæfir hverjum og einum, vinna sem mest og best með hverjum einstaklingi. Ég er mjög hlynnt því en ég er ekki hlynnt því að halda þeirri svipu á lofti að ef hlutirnir ganga ekki upp eins og yfirvaldið segir sé fólki refsað með því að taka það af fjárhagsbótum tímabundið og lækka fjárhagsaðstoðina um allt að helming. Slík vinnubrögð finnst mér ekki einkennandi fyrir það þjóðfélag okkar sem við tölum um á tyllidögum, þjóðfélag sem stendur hvað fremst í velferðarmálum í heiminum. Þetta eru merki þess að ríkisstjórnin er mjög hægri sinnuð, svo að við tökum þetta í stóra samhenginu. Mér þykir mjög sárt til þess að hugsa, þar sem ég veit að hæstv. félagsmálaráðherra hefur margar góðar meiningar varðandi þessi mál, að hún skuli vera komin á þann stað að hún taki undir þau últra hægri sjónarmið að sá hópur sem er í þessum aðstæðum sé einungis þarna til þess að hirða fé af skattborgurum og fólk nenni ekki að vinna og ætli sér að fara styttri leið til að nálgast fjármuni til að framfleyta sér. Ég held að það sjái það hver heilvita maður að það er eitthvað mikið að og er mjög erfitt þegar fólk er í þeim aðstæðum að þurfa að sækja um framfærslu hjá sveitarfélaginu. Þau spor eru þung hverjum þeim sem þarf að gera slíkt. Ef við ætlum að gera þetta eins og frumvarpið boðar, með þessum neikvæðu hvötum, beita refsingum, að ég tel, gæti líðan þessa fólks orðið enn verri og heilsa þess og kraftur til að berjast áfram gæti dvínað enn frekar. Ég vil segja að mér finnst að við eigum að nota þá hvata sem við þekkjum eins og starfsendurhæfingu og vinna með Vinnumálastofnun, það er mjög gott, en ekki fara út í þær miklu skerðingar sem þarna eru boðaðar. Það hefur verið komið inn á neysluviðmið velferðarráðuneytisins sem eru rétt rúmar 234 þús. kr. á mánuði án þess að húsnæðið sé þar inni. Við vitum að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga er mismunandi. Það er líka talað um það hér að vinna eigi að því að samræma fjárhagsaðstoð með leiðbeinandi reglum til sveitarstjórna. Gott og vel, það er auðvitað eðlilegt að skoða og líta til en ekki til þess að keyra þetta niður í það lægsta heldur frekar til þess að horfa til neysluviðmiða sem velferðarráðuneytið sjálft hefur gefið út. Það er langt frá þeim tölum sem maður veit að fjárhagsaðstoð sveitarfélaga greiðir í dag til þeirra sem sækja um aðstoð á þeim bæ. Ég vona að nefndin fari vel yfir þetta mál og bakki út úr þeim refsiramma sem ráðuneytið og hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra hafa lagt hér upp með og komi með annað sem er þá með jákvæðari formerkjum, þar sem hægt er að vinna enn betur með fólki en gert er í dag. Það hefur einnig verið komið inn á tillögur velferðarvaktarinnar, sem eru mjög góðar og góð skýrsla og maður spyr sig: Af hverju í ósköpunum er hæstv. ráðherra að kalla eftir tillögum úr ýmsum áttum en fer svo ekkert eftir þeim? Eða hvernig falla þessar tillögur að þeim tillögum velferðarvaktarinnar að miða við lágmarksframfærslu og horfa til þess að auka barnabætur og samhæfa þá þjónustu sem er í boði og hafa öflugt stuðningsnet? Það er auðvitað eitthvað sem verður að vera, það verður að vera öflugt stuðningsnet svo að einstaklingar falli ekki þarna á milli og enginn vilji af þeim vita. Hvað bíður þessa fólks? Viljum við sjá fólk ganga betlandi um á götum eða á framfærslu einhvers konar félagsmálasamtaka, mæðrastyrksnefndar eða annarra ágætra félagasamtaka? Þau eiga ekki að taka heildarábyrgð á samfélagi okkar heldur eru þetta frjáls félagasamtök sem vilja leggja ýmsum málum lið. Ég nefni líka kirkjuna. Við viljum ekki sjá að fólk þurfi að vera bótaþegar og ganga um og kalla eftir aðstoð, að samfélagið sé búið að hafna því og það eigi engan rétt á að sækja stuðning við erfiðar aðstæður sem það stendur frammi fyrir hverju sinni. Þetta er það sem ég vil segja í þessu fyrst og fremst. Ég hef líka miklar áhyggjur af aukinni fátækt í þessu landi og þeirri fátæktargildru sem margar fjölskyldur eru lentar í. Ný kynslóð vex upp við fátækt, börn sem hafa ekki sömu möguleika og önnur börn á að eignast það sem þykir sjálfsagt í dag, stunda íþróttir og taka þátt í því sem býðst meðan þau eru börn. Það er því miður allt of stór hópur sem býr við þær aðstæður að líða virkilegan skort og sá hópur er meðal þeirra sem þurfa að sækja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Mér finnst með ólíkindum að það sé ekki á ábyrgð samfélagsins miðað við þetta frumvarp að standa vörð um þau mannréttindi sem ég tel framfærslu vera, að hægt sé að setja fólk út á guð og gaddinn tímabundið ef það fellur ekki að regluverki ráðuneytisins eða sveitarfélagsins svo að sveitarfélagið geti sparað á hverju ári. En eins og kemur fram er reiknað með að sparnaður sveitarfélaga með tilkomu þessa frumvarps geti orðið 150 milljónir, mér finnst ég hafa séð þá tölu einhvers staðar hérna. Það er lagst lágt, finnst mér, ef þetta er það sem menn ætla að uppskera í þeim efnum og auka svo kostnað við að vinna eftir þessu nýja kerfi, aukin yfirstjórn sem fylgir því, en sparnaðurinn er þessi. Hvert flyst þá þessi vandi? Mér finnst stjórnvöld þurfa að svara því hvert vandinn flyst. Hann hverfur ekki, þetta er svipað og þegar atvinnuleysisbótatímabilið var stytt. Þá var eins og menn reiknuðu með að það fólk sem félli af bótum mundi allt í einu fá vinnu eins og ekkert væri eða hyrfi raunverulega og atvinnuleysið minnkaði samhliða. Einhvers staðar verða vondir að vera, þótt það sé kannski ekki smekklegt að orða það þannig. Ég geri þá kröfu að við búum þessum hópum þannig umhverfi að fólk geti lifað með reisn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðuna. Hún talaði um það að hún væri mjög hlynnt fagaðstoð félagsráðgjafa og annarra sérfræðinga við þá sem þurfa að leita til félagsmálayfirvalda í sínu sveitarfélagi. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt að fólk í erfiðum aðstæðum fái aðstoð til þess að komast út úr þeim. En þá vil ég einmitt inna þingmanninn eftir einu, ég lít svo á að það sé skylda sveitarfélaganna að veita þá þjónustu samkvæmt félagsþjónustulögum, en svo virðist vera að þau mál séu ekki í nógu góðu standi, þó að það sé eflaust mismunandi eftir sveitarfélögum, og svo virðist vera að hægt sé að stytta sér leið með því að setja á þessar skilyrðingar. Það er verið að fara inn í góð lög og breyta þeim í aðra átt, en þó er vitað að fjárhagsaðstoð er síst hlutfallslega meiri nú en hún hefur verið á öðrum tímum efnahagslægðar og að jafnaði er fólk ekki lengi á fjárhagsaðstoð, enda er hún svo lág að það dugir engum til framfærslu nema rétt tímabundið. Svo eru einhverjir sem eiga við alvarlegri vandamál að stríða og þá munu skilyrðingar ekki skila neinu nema ýta þeim lengra út á jaðarinn. Ég vil inna þingmanninn eftir því hvort hún upplifi það sama og ég, að sveitarfélögin séu á einhvern hátt ekki að horfast í augu við það. Þetta er þjónusta sem þau verða að veita, og vilji því skilyrða til að komast hjá því að sinna lögbundnum skyldum sínum.
Herra forseti. Já, ég er alveg sammála því að sveitarfélög verða auðvitað að taka þá ábyrgð á sig að veita þjónustu hvort sem það er félagsleg þjónusta, stuðningur eða annað sem snýr að geðheilbrigði, sálfræðiþjónustu. Þegar fólk er komið á þann stað kallar það á slíka þjónustu. Ekki hafa viðkomandi einstaklingar fjárráð til að kaupa þá þjónustu úti í bæ, það segir sig sjálft. Ég hafði einhvern veginn ímyndað mér að það ætti þá að fylgja þessum skilyrðingum að slíkt væri í boði án þess að viðkomandi þyrfti að leggja út í þann kostnað. Ef það er ekki, þá er það auðvitað bara til þess að gera málið enn svartara en það er nú þegar og sýnir að þetta er vanhugsað og ekki hugsað í heildarsamhengi með það að leiðarljósi að taka utan um þennan hóp, sem er samfélagsskylda okkar allra. Hv. þingmaður kom inn á að oftar en ekki væri ekki löng viðkoma á þessum stað og það er líka vonandi að svo sé ekki. Ég mæli algjörlega með því að fólk fái sem mestan stuðning til að komast út í lífið aftur og geti orðið sjálfbjarga. En einstaklingar sem þarna eru eru mjög ólíkir og þurfa mismunandi stuðning til þess og við verðum bara að horfast í augu við það, það eru ekki allir eins. Við höfum líka talað um að öryrkjum fjölgi mikið. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að horfa á þetta allt í heildarsamhengi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er einmitt það, við erum nefnilega ekki öll eins, og það er gott að búa í samfélagi þar sem ekki er krafa um einsleitni því að það er kúgandi. Nú er það svo að mín reynsla af samstarfi við Samband íslenskra sveitarfélaga, og eins það innsæi sem ég hef inn í starf nokkurra sveitarfélaga, er að mér finnst að jafnaði vera mikill metnaður þar. Hér er vandi á ferðinni af því að auknar álögur eru á sveitarfélögin út af fjárhagsaðstoð. En mér finnst í frumvarpinu verið að eyðileggja gott kerfi út af einhverjum skammtímavanda sem er tiltölulega auðvelt að leysa með auknum fjárframlögum. Ég veit að peningar eru ekki tíndir af trjánum en það er ekki hægt að ákveða að spara í lægsta í öryggisnetinu. Ég vil hvetja alla, bæði sveitarstjórnarfólk og alþingismenn, til að setja sig í spor þeirra sem eru fátækir og búa við það óöryggi sem því fylgir. Það skapar mjög erfiðar aðstæður hjá fólki og hefur að lokum mikil áhrif á sjálfsmyndina, og það hvernig við mætum þeim sem eiga í vanda skiptir gríðarlegu máli. Ég held að við eigum öll að velta fyrir okkur - einhverjir hér hafa kannski þurft að leita á náðir sveitarfélags síns, það veit ég ekki - að ef við einhvern tíma verðum í þeim sporum að þurfa að sækja okkur fjárhagsaðstoð til að geta keypt okkur að borða, hvaða viðmóti við viljum mæta og hvað við teljum líklegasta viðmótið til að við getum farið aftur að sjá okkur farborða sjálf.
Já, ég tel að okkur öllum sé hollt að geta sett okkur í spor annarra, við eigum að þurfa þess og eigum að gera það, að setja okkur í spor annarra. Við eigum að ímynda okkur að við þurfum að ganga þessi þungu spor til sveitarfélagsins sem við eigum heima í og fylla út umsókn um fjárhagsaðstoð. Það er auðvitað oft þyngra en tárum taki. Út af hverju fjölgar fólki sem sækir um fjárhagsaðstoð hjá sveitarfélögunum, út af hverju? Eigum við ekki líka að spyrja okkur að því? Er þá ekki eitthvað að í samfélaginu sem veldur því að fólki fjölgar sem þarf á þessari aðstoð að halda? Er ekki eitthvað mikið að? Misskipting í þjóðfélaginu er að aukast mikið og húsnæðismálin eru í raun og veru í lamasessi, eins og hefur verið komið inn á hér, að efnaminna fólk, ungt fólk hefur ekki nokkra möguleika á að eignast húsnæði og leigan er þannig á markaði að hún er auðvitað það há að fólk ræður heldur ekki við að greiða það sem til þarf. Oftar en ekki leitar fólk á náðir fjölskyldunnar og býr lengur í heimahúsum, ungt fólk sem vill stofna sitt heimili. Ég held að við þurfum að taka þessa umræðu. Misskipting er að aukast, afleiðingarnar eru greinilegar, að fleiri og fleiri eru að komast á þann stað að þurfa að sækja aðstoð, samfélagslega aðstoð, sem við annars þyrftum ekki að standa frammi fyrir ef kökunni væri skipt rétt og auðurinn væri ekki alltaf að færast meir og meir á fárra manna hendur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðuna. Eins og ég sé frumvarpið er það hvati fyrir fólk til þess að fá aðstoð frá sveitarfélögum til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Ég sé það sem hvata til að hjálpa einstaklingum sem líður illa og þurfa aðstoð til að komast af stað og þurfa jafnvel á ákveðnum virkniúrræðum að halda. Öll getum við lent í því að missa vinnuna og lenda í þannig aðstæðum að við þurfum á aðstoð sveitarfélagsins að halda. Í mínum heimabæ, Akranesi, er virkniúrræði sem kallast Skagastaðir, sem er samstarfsverkefni Akraneskaupstaðar og Vinnumálastofnunar og er fyrir einstaklinga á aldrinum 16–30 ára sem þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélagsins. Markmiðið er að hvetja unga atvinnuleitendur til virkni og atvinnuleitar og styðja þá í að öðlast starfsreynslu á vinnumarkaði. Þessir einstaklingar fá stuðning við atvinnuleit og þeir sem hafa litla reynslu af vinnumarkaði eða hafa lengi verið frá vinnumarkaði fá stuðning við að komast í starfsþjálfun, í einhverjum tilvikum eru það átta tímar á viku í starfsþjálfun eða í vinnustaðaþjálfun ef þörf er á. Þeir fá aðstoð ráðgjafa við að vinna eftir einstaklingsmiðaðri nálgun út frá markmiðum sem hver og einn setur sér varðandi virkni og atvinnuleitarstarfsvettvang. Með markvissri ráðgjöf fræðslu, starfsþjálfun og fleira hefur fjöldi einstaklinga fengið vinnu með minnkandi atvinnuleysi. Mig langar að sjá hvort hv. þingmaður sjái ekki einhverja þætti í frumvarpinu sem séu hvati fyrir einstaklinga sem verið hafa í erfiðri stöðu í einhvern tíma, sem er mismunandi langur. Ég kem að hinu atriðinu í seinna andsvari mínu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er mjög hlynnt hvötum en ég er ekki hlynnt því að verið sé að beita refsingu ef hvatarnir virka ekki sem skyldi. Hv. þingmaður taldi upp ýmis virkniúrræði og að vinna með því fólki sem þiggur fjárhagsaðstoð, hvort sem það er ungt fólk, eldra eða einhvers staðar þar á milli. Allt er það gott og blessað og ég tek heils hugar undir að við eigum að beita sem mestum og bestum meðulum til þess að nálgast einstaklingana, efla sjálfsmynd þeirra og hvetja og hjálpa fólki til að finna sína fjöl, sína hæfileika og möguleika á stuðningi til náms. Allt er það alveg ljómandi gott og ég get tekið undir allt sem hv. þingmaður taldi upp. Ég er bara ekki hlynnt því að menn segi síðan: Ef þetta gengur ekki upp nákvæmlega eins og við vildum helst þá munum við svelta þig til hlýðni. Ég mundi halda að þeir sem eru kennaramenntaðir og kenna og vinna með börnum og unglingum, þekktu að slík úrræði duga ekki. Maður nær því besta fram hjá hverjum einstaklingi með því að vinna með honum á jákvæðum og uppbyggilegum nótum en ekki með því að segja við hann: Ef þú gerir ekki þetta og þetta gengur ekki svona eða hinsegin þá skaltu hafa verra af. Mér finnst andinn vera svolítið þannig í frumvarpinu. Getum við ekki beitt jákvæðum úrræðum og reynt að veita því fólki sem er í erfiðri stöðu sem mestan stuðning, uppbyggilegan stuðning í verki og svo séð hver útkoman verður? [[Forseti hringir.]]Ég held að hún gæti bara orðið mjög góð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Eins og fram kom í ræðu minni áðan þá lít ég ekki á frumvarpið sem refsingu. Ég lít á það sem hvata til að hjálpa einstaklingum. Ástæðan er sú að ég hef oft hitt og unnið með einstaklingum sem farið hafa í gegnum þessi virkniúrræði og það er fátt sem gleður mig jafnmikið og að sjá glaða einstaklinga sem eru þakklátir fyrir þann hvata sem þeir hafa fengið, aðstoð til þess að búa til ferilskrá hjá ráðgjöfum hjá Vinnumálastofnun, við að setja sér markmið með starfsþjálfun eða vinnustaðaþjálfun. Þarna hef ég stundum séð einstaklinga sem verið hafa daprir og liðið mjög illa, félagslegi þátturinn hefur verið mjög erfiður, en eftir að þeir hafa tekið þátt í virkniúrræðum hafa þeir komist af stað í vinnu. Auðvitað greinir okkur á um ákveðna þætti sem fram koma í frumvarpinu og það eru ýmsir þættir sem þarf að skoða ofboðslega vel og vinna vel með í nefndinni sem málið fer til, sem er velferðarnefnd. Það verður mjög gott að senda málið til umsagnar og taka umræðu um það í nefndinni. Það getur vel verið að á því séu einhverjir agnúar sem við þurfum að vinna með. Ég hvet okkur öll sem að málinu koma að ræða það vel og líka með umræðu í þinginu. En eins og ég segi þá finnst mér vera ofboðslega mikill hvati í frumvarpinu fyrir fólk til að fá aðstoð við að komast út á vinnumarkaðinn að nýju sem verið hefur einangrað, sem hefur ekki verið úti á vinnumarkaðnum í langan tíma. Það eru þættir sem ég vona að flestir noti sér í til dæmis í kennslu, þ.e. að hafa hvetjandi áhrif en ekki letjandi.
Herra forseti. Við erum sammála um að vera hvetjandi en ekki letjandi. Ég vil gjarnan heyra viðhorf þeirra sem styðja þessa breytingu á félagsþjónustu sveitarfélaga: Hver á að bera samfélagslega ábyrgð á þeim hópum sem falla út af bótum tímabundið eða ef framfærslan lækkar um helming? Hvert á að vísa því fólki? Er verið þá að segja að það eigi að svelta það fólk til hlýðni? Ég tel ásamt fleirum að ekki eigi að beita refsingum gagnvart því fólki sem stendur hvað höllustum fæti í samfélaginu hverju sinni. Þar erum við greinilega á ólíkri skoðun. Við sem erum vinstri menn og félagshyggjumenn teljum að ábyrgðin sé okkar sem samfélags og að aldrei sé hægt að stilla einstaklingum upp í eitthvert excel-skjal og fá út einhverja breytu sem segir: Þú átt ekki heima hér og við viljum ekki vita af þér tímabundið eða þínum erfiðleikum, og að þar með sé vandamálið leyst. Tölurnar líta þá betur út hjá sveitarfélaginu, færri þiggja fjárhagsaðstoð vegna þess að fólki er hent út í eitthvert svarthol. Það er munurinn á nálgun hægri manna og vinstri manna á félagsþjónustu og félagsmálum og velferðarmálum almennt. Ég er ánægð með að það komi þá skýrt fram hvernig viðhorf fólks er í þessum efnum. Við eigum að bera virðingu fyrir einstaklingnum hvar sem hann er staddur hverju sinni.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Helstu áhersluatriði þess eru að skýra ákvæði sem snúa að reglum sveitarfélaga um fjárhagsaðstoð og eyða óvissu. Þrátt fyrir lagalega óvissu eru mörg sveitarfélög með ákvæði um skerðingar í reglum sínum um fjárhagsaðstoð. Annað áhersluatriði er að virkja atvinnuleitendur sem hafa fullnýtt rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins til þátttöku að nýju á vinnumarkaði og koma í veg fyrir að langvarandi atvinnuleysi leiði til óvinnufærni. Töluverð umræða hefur verið um hvort sveitarfélögin hafi heimild til að setja í reglur sínar skilyrði um virkni fyrir því að einstaklingar fái greidda fjárhagsaðstoð. Sú umræða hefur fyrst og fremst snúið að þeim sem teljast vinnufærir. Mikilvægt er að hafa í huga að um er að ræða hóp fólks sem að undangengnu mati hefur verið metinn vinnufær. Matið byggir á samræmdu, faglegu mati á færni til vinnu. Ef þetta frumvarp verður að lögum skal matið unnið í samvinnu við umsækjanda og samhliða gerð einstaklingsbundin áætlun um framvindu. Í frumvarpsdrögunum er prýðisgóð upptalning á því sem talist getur virk atvinnuleit. Mig langar að draga það fram hér, með leyfi forseta: „Mat á vinnufærni einstaklings skal byggjast á samræmdu faglegu mati á færni til vinnu. Matið skal unnið í samvinnu við umsækjanda og samhliða gerð einstaklingsbundinnar áætlunar um framvindu. Til virkrar atvinnuleitar samkvæmt 1. mgr. getur talist eftirfarandi: a. að hafa frumkvæði að starfsleit, b. að vera reiðubúinn að ráða sig í hvert það starf sem atvinnuleitandi er fær um að sinna samkvæmt mati á vinnufærni og greitt er fyrir samkvæmt lögum og kjarasamningum, samanber 1. gr. laga um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, nr. 55/1980, með síðari breytingum, en þar með telst að vera reiðubúinn að mæta í atvinnuviðtöl, c. að sækja um þátttöku í vinnumarkaðsaðgerðum, samanber 7. gr. laga um vinnumarkaðsaðgerðir, nr. 55/2006, d. að taka þátt í virkum vinnumarkaðsaðgerðum, þar með talið námsúrræðum, e. að veita félagsþjónustu sveitarfélaga eða eftir atvikum Vinnumálastofnun nauðsynlegar upplýsingar til að auka líkur viðkomandi á að fá starf við hæfi. Aðstoð veitt af félagsþjónustu sveitarfélaga skal miðast við einstaklingsbundnar þarfir hvers og eins einstaklings og skal meðal annars veita félagslega ráðgjöf samkvæmt V. kafla laga þessara.“ Hér er einnig verið að banna að setja skilyrði gagnvart þeim sem eru óvinnufærir. Hér erum við að tala um vinnufært fólk. Í frumvarpinu kemur einnig fram og lagt til að ráðherra gefi árlega út leiðbeinandi reglur til sveitarfélaga um framkvæmd fjárhagsaðstoðar þar sem meðal annars sé kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir og að sveitarfélög fái skýrari heimildir til að skilyrða fjárhagsaðstoð félagsþjónustu. Lagt er til að heimilt verði að kveða á um skerðingu mánaðarlegra grunnfjárhæða í tvo mánuði í senn. Þá er lagt til að ekki verði heimilt að skerða mánaðarlega grunnfjárhagsaðstoð um meira en helming. Þarna eru tvíþættar breytingar varðandi félagsþjónustu sveitarfélaganna. Annars vegar skal ráðherra gefa árlega út leiðbeinandi reglur um framkvæmd fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga þar sem verður meðal annars kveðið á um viðmiðunarfjárhæðir fjárhagsaðstoðar sem sveitarfélög geta nýtt sér til að setja reglur um framkvæmd fjárhagsaðstoðar. Um leið eykur það möguleika sveitarfélaga til að samræma betur fjárhæðir fjárhagsaðstoðar og getur virkað sem hvatning til að uppfæra viðmiðunarfjárhæðir með reglubundnari hætti en raunin hefur jafnvel verið. Meginmálið í þessu frumvarpi er að þar er lagt til að sveitarfélög fái skýrar heimildir til að skilyrða ákvörðun um fjárhagsaðstoð við mat á vinnufærni og virka atvinnuleit þeirra sem taldir eru vinnufærir. Það er atriði sem við megum ekki gleyma. Virk atvinnuleit felur í sér frumkvæði að starfsleit, eins og ég kom að áðan, þ.e. að vera tilbúin að ráða sig í starf sem viðkomandi getur sinnt og að sækja um og taka þátt í vinnumarkaðsúrræðum. Líkt og kemur fram í greinargerð frumvarpsins er breytingunni ætlað að stuðla að því að atvinnuleitendur séu í virkri atvinnuleit þann tíma sem þeir fá greidda fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum. Uppfylli einstaklingur ekki skilyrði um virka atvinnuleit verður sveitarfélögum heimilt að skerða fjárhagsaðstoð hans og kann það að draga úr útgjöldum hjá sveitarfélögunum. Skerðing á fjárhagsaðstoð mun aðeins koma til að undangengnu mati, eins og áður hefur komið fram, á vinnufærni og er miðað við að Vinnumálastofnun annist það mat, en áður hafi starfsmenn félagsþjónustunnar unnið ákveðnar greiningar og undirbúningsvinnu með umsækjendum. Þetta er ekki úr lausu lofti gripið. Eins og fólk þekkir sýnir nýleg rannsókn Vinnumálastofnunar hversu miklu máli virk atvinnustefna skiptir, sem og gott samstarf stofnunarinnar við sveitarfélögin. Niðurstöður rannsóknarinnar sýna að meiri hluti þeirra sem þátt tóku í könnuninni og fullnýtt höfðu rétt sinn innan atvinnuleysistryggingakerfisins hafði hafið þátttöku á vinnumarkaði að nýju þegar könnunin var gerð, eða 57,8% svarenda. Að auki höfðu 5,8% hafið nám. Þannig sögðust 63,6% svarenda vera launamenn í fullu starfi, launamenn í hlutastarfi, í sjálfstæðum rekstri eða í námi. Eins og getið er þá er eitt þekktasta dæmið um virkan stuðning við fólk í fjárhagsaðstoð sveitarfélaga átaksverkefnið Áfram í Hafnarfirði sem fékk viðurkenningu fyrir nýsköpun í opinberri þjónustu og stjórnsýslu árið 2015. Stefnt er að því að í sem flestum tilvikum verði aðstoð veitt til virkni, vinnu og sjálfsbjargar í stað þess að vera hlutlaus. Öll þekkjum við það að virkni eykur hamingju, styrkir einstaklinginn og hjálpar honum að vera virkur samfélagsþegn. Í greinargerð við frumvarpið kemur fram að réttur einstaklinga til félagslegrar aðstoðar byggist á 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins og að hann skuli einskorðast við þá sem þurfa. Í athugasemdum við ákvæðið segir að ekki hafi verið ráðgert að sá sem geti séð nægjanleg fyrir sér sjálfur þurfi að njóta réttar til slíkrar aðstoðar. Með vísan til umrædds skilyrðis í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár verði það því talið eiga við málefnaleg rök að styðjast að setja skilyrði um virka atvinnuleit fyrir rétt einstaklings sem telst vinnufær að hluta eða öllu leyti til fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Sams konar skilyrði um virka atvinnuleit hafa verið sett fyrir rétti einstaklings til atvinnuleysistrygginga, samanber 14. gr. laga um atvinnuleysistryggingar. Hér er sem sagt verið að tryggja rétt einstaklingsins. Ég vil nálgast þetta með því hugarfari að við séum að hvetja fólk til þátttöku, fólk sem er fært til þátttöku, búið að fara í gegnum mat og fær stuðning til þess og er klárt í að verða þátttakendur á nýjan leik, eflaust með einhverri aðstoð eða einhverjum stuðningi. Ef sú er ekki raunin þá ber okkur að styðja einstaklinginn áfram á þeim nótum sem gert var, þá er einstaklingurinn í félagslega kerfinu og við eigum að halda vel utan um þá einstaklinga sem þess þurfa. Um það á öryggisnetið að halda. Við megum aldrei gefa það eftir. Við þurfum að styðja og styrkja þá einstaklinga sem þurfa að komast áfram og aftur út í samfélagið sem virkir þegnar því að það mun auka lífsgæði þeirra og hamingju.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur ræðuna. Hún vill nálgast þetta frumvarp þannig að verið sé að veita fólki rétt til þess að vera ekki skilyrt að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Ég tel samt mjög mikilvægt að við horfum ekki fram hjá því að sveitarfélögunum ber skylda til framfærslu, svo auðvitað eins og það er í lögunum frá 1991 um félagsþjónustu er þetta rammalöggjöf sem gefur sveitarfélögunum ákveðið svigrúm. En mín skoðun er sú að þarna sé verið að búa til einhvers konar atvinnuleysistryggingalöggjöf B úr félagsþjónustulögunum. En þetta eru gjörólík kerfi með ólík hlutverk. Atvinnuleysistryggingarnar eru vinnumarkaðstengdar tryggingar sem fólk vinnur sér inn réttindi til á vinnumarkaði og er á atvinnuleysisbótum af því að það er búið að vinna sér inn réttinn og er í virkri atvinnuleit og það er gerð mjög skýr krafa um það. Þegar til félagsþjónustunnar kemur er það til þess að tryggja fólki framfærslu þegar það hefur ekki að öðru að hverfa. Ég lít jafnframt svo á og ég held að langflestir séu sammála um að mjög mikilvægt sé að fólki sé mætt og því sé hjálpað til sjálfshjálpar, enda er beinlínis kveðið á um það í lögunum. Þá greinir okkur á um hvort það eigi að gera með refsingu eða hvatningu. Ég vil spyrja þingmanninn um þessar skilyrðingar sem hún vill líta á sem einhvers konar rétt, að verið sé að tryggja rétt. Ég lít á þær sem refsivönd. Hvað verður um það fólk sem við sviptum framfærslu? Hefur [[Forseti hringir.]]þingmaðurinn áhyggjur af því hvað verði um fólk?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrirspurnina og tek undir ýmislegt sem hún sagði. Hún beindi spurningu beint til mín og já, ég hef oft áhyggjur af því hvað verður um fólk, svo ég svari því alveg ærlega. En við þurfum að vita hvaða kerfi við erum að nota og hvaða leiðir við erum að fara. Ég held mig við að við eigum að reyna að virkja sem flesta einstaklinga í samfélaginu okkar. Þá aðallega út frá því að hver einstaklingur fái að njóta sín, hæfileikar hans, kunnátta hans og færni. Það styrkir hann, gerir hann hamingjusamari, sterkari og betri og gildari þjóðfélagsþegn, ef svo má segja. Félagsþjónustan er fyrir þá sem ekki geta verið þátttakendur á vinnumarkaði af einhverjum ástæðum. Ef við höfum möguleika til að virkja fleiri til að vera þátttakendur, taka þátt í einhverjum virkniúrræðum, tel ég að við eigum að gera það á þeim forsendum sem ég taldi upp áðan. Ef það tekst ekki hlýtur einhver ástæða að vera fyrir því, einhver þröskuldur sem viðkomandi einstaklingur kemst ekki yfir og þá hljótum við að þurfa að grípa til úrræða og mæta þeim einstaklingi á þeim stað þar sem hann er með þeim björgum og þeim ráðum sem við höfum. Ég held að við þurfum ekki að líta á þetta sem refsivönd af því netið á að halda og við höldum áfram að styrkja einstaklingana út í samfélagið.
Herra forseti. Það er svo mikilvægt í þessari umræðu að hafa í huga að ef við lítum til höfuðborgarsvæðisins og hlutfalls íbúa þar á fjárhagsaðstoð í kjölfar efnahagslægða þá voru 4% á fjárhagsaðstoð árið 1997, svo lækkaði hlutfallið, árið 2002/2003 var það 4% og núna er það 4,2%. Þetta er því algjörlega í samræmi við stöðu efnahagsmála og áhrifin inn á fjárhagsaðstoðina. Að jafnaði er fólk skamman tíma á fjárhagsaðstoð. Það er þakkarvert að margir koma einungis inn tímabundið, vegna tímabundinna vandræða. En í eðlilegra árferði eru þeir sem ílengjast einstaklingarnir sem eru í hvað mestri þörf fyrir aðstoð. Það sem ég óttast mest af öllu er að það verði fólk sem verður enn jaðarsettara en það er nú þegar í íslensku samfélagi, að hótunin um að svipta það lífsviðurværi dugi ekki, því að það þarf að mæta fólki og hvetja það og styðja til þess að komast út úr aðstæðum sínum. Þegar það fer að líta á félagsþjónustuna sem óvin sinn og að kerfið ætli einhvern veginn að reyna að klekkja á því ýtist það lengra út á jaðarinn. Við vitum öll að það eru bæði drengir og stúlkur sem fara út í sölu á eiturlyfjum, fara út í að selja sig. Ég held að við séum að búa til samfélagsvandamál í stað þess að horfast í augu við að við þurfum að leggja örlítið meiri fjármuni núna í fjárhagsaðstoðina [[Forseti hringir.]]á meðan við erum að ná okkur upp úr efnahagslægð.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur andsvarið. Ég held að á mörgum sviðum deilum við skoðun á mikilvægi þess að netið okkar haldi, að við höldum utan um þá einstaklinga sem á því þurfa að halda. Í ljósi þess að hér er atvinnuástand orðið mun betra en hefur verið, það er ýmislegt í samfélaginu sem horfir til betri vegar og ástandið virðist vera að batna að mörgu leyti, held ég að þessi leið geti orðið fleirum hvatning til að komast aftur til virkni. Það má aldrei verða svo að við förum að ýta fólki út af borðinu og afgreiða það sem vonlaust tilfelli. Þá erum við ekki að hugsa um fólkið okkar sem á því þarf að halda. Hér í þessu frumvarpi erum við að tala um einstaklinga sem eru vinnufærir og geta tekið þátt í atvinnumarkaðnum. Hinum á ekki að hreyfa við, þeir halda áfram að fá sinn stuðning, en þessir einstaklingar munu að undangengnu mati og úttekt og stuðningi frá þar til lærðu fólki fá stuðning og það verða búnar til einstaklingsmiðaðar leiðir og haldið utan um einstaklinginn til að koma honum til virkni. Svo er spurning hversu lengi þarf að halda því áfram, hversu margir eru í þeim hópi og hvernig það vinnst áfram. Ég hef trú á því að þetta sé leið sem er fær.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir ræðuna. Mér heyrist að við séum á svipaðri línu um skoðanir okkar og þær hugmyndir sem við sjáum í frumvarpinu sem tekur til þeirra einstaklinga sem eru vinnufærir. Eins og fram kom í ræðu hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur þá hafa mörg sveitarfélög ákvæði um skerðingar í reglum sínum en þar sem þetta er ekki nógu skýrt og er ekki í lögum þá eru ekki til gögn um umfang skerðinga og óvissan því mikil. Þetta frumvarp mun taka á því og yfirsýn yfir þá þætti verður mun betri. Ég endurtek að þetta tekur bara til þeirra einstaklinga sem eru vinnufærir. Þeir sem eru ekki vinnufærir halda þeim stað þar sem þeir eru á. Einnig tekur frumvarpið til virkniúrræða. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort henni finnist ekki vera til bóta að einstaklingar fái stuðning við atvinnuleit og hvort hún líti ekki á það sem hvata fyrir einstaklinga sem hafa litla reynslu af vinnumarkaði eða hafa verið lengi frá vinnumarkaðnum að fá stuðning til að komast í starfsþjálfun og vinnustaðaþjálfun ef þörf er á. Í slíkum hvataúrræðum er unnið eftir einstaklingsmiðaðri nálgun út frá markmiðum sem hver og einn setur sér varðandi virkni, atvinnuleit og starfsvettvang. Síðan fær einstaklingurinn markvissa ráðgjöf, fræðslu og starfsþjálfun, sem sagt ákveðna ráðgjöf. Telur hv. þingmaður ekki að þetta geti verið til bóta fyrir einstaklinga sem hafa verið í langan tíma frá vinnumarkaði? [[Forseti hringir.]]
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir andsvarið og spurninguna. Jú, ég tel það að þetta geti orðið mikil hvatning og ég þekki raunar til þess og hef orðið vitni að því að sjá fólk sem fær réttan stuðning og rétta hjálp fara aftur af stað. Sumir þurfa bara örlitla hvatningu til að fara aftur af stað. Við vitum að þegar fólk hefur um lengri tíma verið frá vinnumarkaði, verið óvirkt, þarf stundum mikið átak og stundum minna, en flestir þurfa stuðning til að komast aftur af stað. Það er því gríðarlega mikilvægt að við horfum á hvern einstakling og vinnum út frá hæfileikum hans og kostum og styðjum hann til þess að verða virkur á nýjan leik. Það tekur ekki alltaf langan tíma fyrir fólk að fara niður í þunglyndi eða vanvirkni, þannig að við þurfum að vera virkilega vakandi yfir því. Hver vika og hver mánuður sem líður hjá einstaklingnum í vanvirkni dregur úr líkunum á því að hann fari af stað aftur án aðstoðar og hjálpar. Þannig að vissulega hef ég trú á þessu og dæmin sanna það eins og hafa verið tínd til hér í ræðum og ég minntist á hér áðan. Líkt og verið er að gera í skólakerfinu og víða annars staðar, þá þurfum við að horfa á einstaklinginn, vera með einstaklingsmiðaða nálgun og mæta fólki á þeim stað þar sem það er statt og leiða það áfram.
Hæstv. forseti. Ég ætla ekki beint að koma í andsvar heldur þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég vil taka undir orð hennar og segja að það veitir manni mikla ánægju þegar maður sér einstaklinga sem hafa komist út á vinnumarkaðinn á ný, einstaklinga sem hafa t.d. verið lengi heima, hafa einangrast félagslega og liðið virkilega illa í þeirri stöðu. Það er gaman að heyra í þeim einstaklingum sem hafa nýtt sér virkniúrræði og lýsa ánægju yfir þeim stuðningi sem þeir hafa fengið varðandi að setja sér markmið og komast út á vinnumarkaðinn. Ég vona svo sannarlega að það frumvarp sem við ræðum hér verði þannig eftir þinglega meðferð að fleiri einstaklingar fái aðstoð, markvissa aðstoð, við að komast út á vinnumarkaðinn og verða virkir á ný og taka þátt í félagslegum aðstæðum.
Herra forseti. Ég verð að segja að það eykur ekkert hamingju mína í umræðum um þetta mál og mér finnst það mótsagnakennt þegar menn koma hver á fætur öðrum og segja að nú sé þetta allt að verða svo miklu betra því að atvinnuástandið hafi batnað svo mikið og ástandið sé orðið viðráðanlegra og vandamálið hafi verið að minnka og hagkerfið að taka við sér og hvað það nú er. Þá hlýtur maður að spyrja á móti: Af hverju þurfum við þá einmitt að stíga skref í öfuga átt í raun og veru? Er ekki vandamálið orðið viðráðanlegra? Getum við þá ekki bara gert betur? Þurfum við að ganga alla leið í þeim efnum og beinlínis lögheimila skerðingaraðgerðir af þessu tagi? Það eru í sjálfu sér ekki rök þó að sveitarfélög geri þetta í einhverjum mæli á gráu svæði. Alþingi getur nákvæmlega eins farið í hina áttina og sagt: Við stoppum það bara af. Við viljum að þessi aðstoð sé til staðar sem síðasta úrræðið, alltaf. Ég vísa aftur til þess sem ég sagði um að mér fyndist þetta vera mál sem ríki og sveitarfélög ættu að taka höndum saman um miklu betur en gert hefur verið og líta á þetta sem hluta af heildstæðara kerfi þar sem er tekist á við og unnið úr og unnið með aðstæðum þeirra sem lenda í því að missa vinnuna og/eða að vera langtímum saman utan vinnumarkaðarins, jafnvel þannig að þeir hafi misst rétt sinn til atvinnuleysisbóta og verða að reiða sig á framfærslu frá sveitarfélaginu. En það gerist ekki með því, eins og hefur birst manni núna, að ríkið ákveði einhliða að stytta atvinnuleysisbótatímann. Það eykur þrýstinginn frá sveitarfélögunum á að þau geti farið í skerðingar af sama tagi, væntanlega til þess að þau hafi einhverja hemla til að hemja annars vaxandi útgjöld vegna fjárhagsaðstoðar, eða þannig hefur þetta birst manni. Það er út af fyrir sig alveg rétt og ánægjulegt að atvinnuástandið hefur batnað jafnt og þétt frá því að það náði hámarki sínu árið 2010. Og það hefur fleira jákvætt í för með sér en að vonandi fækkar þeim tilvikum þar sem fólk er í þessari stöðu. Það þýðir þá væntanlega líka að aðstæðurnar á vinnumarkaðnum gera það viðráðanlegra að bjóða upp á störf. Má ég minna á að það var eitt af því sem menn gerðu í stórum stíl þegar ástandið var sem alvarlegast. Þá tóku menn höndum saman, aðilar vinnumarkaðarins, ríki og sveitarfélög, og færðu fjármuni að hluta til út úr atvinnuleysisbótakerfinu í það að skapa störf og vinnumarkaðurinn skuldbatt sig til að bjóða upp á vissan fjölda, sveitarfélögin vissan fjölda, ríkið vissan fjölda o.s.frv. Ég sé ekki í frumvarpinu að þessu eigi að fylgja neinar slíkar skyldur eða að í bígerð séu aðgerðir sem bjóði að minnsta kosti upp á eitthvað á móti af því tagi. Ég held að það eigi að minnsta kosti að byrja á því að nálgast þetta á jákvæðum forsendum og skoða möguleikana á jákvæðum hvötum sem ýta undir og auka líkurnar á því að þeir sem eru í þessari stöðu haldist virkir og bæti jafnvel stöðu sína með þjálfun, endurmenntun, námskeiðahaldi og öðru slíku. Þess vegna held ég að það mætti fara í alveg öfuga átt við það sem er í þessu frumvarpi og bjóða upp á hvata í kerfinu þannig að menn héldu óskertri gunnfjárhagsaðstoð en fengju svo uppbót gegn því að þeir sæktu námskeið, væru í skilgreindum virkniúrræðum og fengju þannig hvata, jákvæðan hvata, til þess að sækja í slík úrræði. Það væri líka hægt að hugsa sér að menn ynnu í þessu með því að skuldbinda sig til að hafa í boði létt störf sem hentuðu vel þeim sem væru að reyna að komast aftur út á vinnumarkaðinn og stíga þar sín fyrstu skref, og að fyrir þau störf væru greidd einhver laun sem þýddu að menn kæmu fjárhagslega talsvert betur út en að vera á fjárhagsaðstoð einni saman. Ef niðurstaðan af því að prófa einhverjar slíkar leiðir væri sú að þær hefðu ekki reynst nógu árangursríkar, þá gætu menn staldrað við og velt fyrir sér: Verður þá að fara hina leiðina að einhverju leyti með skerðingar, með því að láta hótanir um skerðingar vofa yfir mönnum? Það er óskaplega dapurleg og [[Forseti hringir.]]neikvæð nálgun í þessu tilviki og eiginlega get ég ekki sætt mig við hana vegna þess hvers eðlis þetta síðasta úrræði um framfærslu manna í samfélaginu er.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Ég hef farið yfir það nokkrum sinnum hér að - ég tók höfuðborgarsvæðið af vef Hagstofunnar því að það einfaldaði mér vinnuna í samlagningu - á höfuðborgarsvæðinu hefur svipað hlutfall íbúa verið á fjárhagsaðstoð í kjölfar efnahagslægða. Eina undantekningin núna er að hlutfallið er svipað þrátt fyrir miklu meira atvinnuleysi í efnahagsþrengingunum í kjölfar hrunsins. Það má því segja að aðgerðir fyrri ríkisstjórnar, vinnumarkaðsaðgerðir, hafi augljóslega skilað sér í því að álagið á sveitarfélögin varð minna. Sveitarfélögin eru auðvitað mjög misvel í stakk búin til að takast á við auknar álögur, og hérna er ein af leiðunum sem litið er til, að þau fái að skilyrða fjárhagsaðstoðina, sem er auðvitað umtalsverður póstur í fjárhag þeirra, já, í sem sagt fjárlögum þeirra, ef svo má að orði komast. Það er svo mikilvægt að muna söguna og muna hvernig hlutirnir hafa verið gerðir og skoða þá í réttu samhengi. Og ég vildi óska eftir því að hv. þingmaður og fyrrverandi fjármálaráðherra færi yfir það hvernig mestu þrengingunum sveitarfélaganna var einmitt mætt til að draga úr álögum á þau í kjölfar hrunsins. Það kann að vera að ástæða sé til að fara í eitthvað svipað, að mæta þeim með svipuðum hætti, ég ætla ekkert að fullyrða um það. En það væri bara ágætt að fá þessa upprifjun því að sagan skiptir máli.
Herra forseti. Ég gæti farið í langt mál og tæki meira en tvær mínútur að fara aðeins yfir það hvernig ég tel að sveitarfélögin hafi í sjálfu sér komist yfirleitt vel í gegnum þá erfiðleika og ekki síst vegna þess að þau nutu góðs af fjölmörgum ráðstöfunum og aðgerðum ríkisins. Þar á meðal og ekki síst nutu þau náttúrlega góðs af dugnaði ríkisins við það að afla nýrra tekna, því að sveitarfélögin fá í fyrsta lagi sjálfvirkt 2,12% af öllum sköttum sem ríkið innheimtir í gegnum jöfnunarsjóðinn. Þau fengu miklar tekjur vegna aðgerða ríkisins sem tengjast útgreiðslum séreignarsparnaðar og af mörgum fleiri ástæðum komu ráðstafanir og aðgerðir ríkisins sér mjög vel fyrir sveitarfélögin. Vissulega öxluðu þau líka byrðar, að sjálfsögðu urðu þau fyrir umtalsverðum áhrifum, ekki síst vegna þess að mörg þeirra voru mjög skuldug og höfðu þar af leiðandi lítið borð fyrir báru. Þegar við lítum til baka yfir það tímabil og minnumst þess að atvinnuleysið fór vel yfir 9% og stóð í um 7, 8 eða 9% í tvö ár eða svo, þá held ég að varla verði annað sagt en að við höfum tekist á býsna árangursríkan hátt við það, með auðvitað mjög umfangsmiklum aðgerðum. Og það væri eitthvað í þá áttina sem ég mundi vilja sjá hér, að við værum að ræða um það hvernig með pósitífum hætti, jákvæðum aðgerðum, hvötum, stuðningi, uppbyggilegum stuðningi en ekki refsivendi sem við reyndum að vinna með þessum hópi. Mér fyndist ekkert athugavert við það þó að ríkið eftir atvikum kæmi að því með sveitarfélögunum. Segjum sem svo að sveitarfélögin færu út á þá braut að bjóða mönnum uppbót á grunnlífeyrinn fyrir þátttöku í virkniaðgerðum og að sækja námskeið og annað slíkt, þó að því fylgdi einhver kostnaður, og ríkið byðist til að borga helming á móti þeim sveitarfélögum sem það gerðu, þau sem færu ekki út í skerðingar og legðu þær til hliðar í bili, ynnu úr vandamálinu alveg á gagnstæðum forsendum og ríkið segði: Fínt, [[Forseti hringir.]]við skulum koma með ykkur í það.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni andsvarið og þakka honum fyrir þessa upprifjun. Það er svo mikilvægt að muna að sé viljinn fyrir hendi þá eru margar leiðir færar. Það er mjög auðvelt að segja að þeir sem fá bætur eða aðstoð af einhverju tagi þurfi að sýna ábyrgð, að slíkum réttindum fylgi skyldur og fólk þurfi að gyrða í brók og vera tilbúið til að axla ábyrgð á eigin lífi. Þetta er auðveld „argúmentasjón“, það er auðvelt að tala á þann hátt. Hver ætlar að fara að mæla upp í fólki að það þurfi ekki að taka ábyrgð? Ég er svo sannfærð um það, og það er ekkert sem gefur vísbendingu um annað, að þegar fólk er komið í þá aðstöðu að þurfa að leita á náðir sveitarfélags síns, þá hafi mjög margt farið úrskeiðis í lífi þess, mjög oft af utanaðkomandi aðstæðum sem fólk ræður ekki við eða af einhverjum aðstæðum sem fólk þarf uppbyggingu og aðstoð við að leysa. Ég vil spyrja þingmanninn af því að við þekkjum nú bæði margt ágætlega, ég veit ekki hvort ég ætti að vera að vísa í hann sérstaklega í þessu sambandi, en eftir hrunið höfum við átt við gríðarlegan samfélagsvanda að stríða. Efnahagshrunið hafði víðtæk samfélagsleg áhrif, einstaklingar urðu fyrir mismiklum skakkaföllum og skaða af hruninu. Er þingmaðurinn sammála því að með þessu sé verið að gera einstaklinga sem verst fóru kannski út úr hruninu ábyrga fyrir samfélagsvanda sem aðrir bera ábyrgð á en er ekki ætlað að axla?
Nú er það sjálfsagt hyggilegt að alhæfa ekki í tilvikum sem þessum. Ég sagði í ræðu fyrr í dag að auðvitað er þetta fjölbreyttur hópur og ástæðurnar ýmsar sem leiða til þess að fólk lendir í þessari stöðu. En eitt leyfi ég mér að fullyrða, að minnsta kosti er það mín reynsla að ég þekki engan, ég þekki engin dæmi þess að fólk hafi sjálft óskað sér þess að lenda í umræddri stöðu eða vilji vera þar. Ég held að það sé alveg óskaplegur misskilningur þegar menn koma stundum og halda ræðurnar um það að atvinnuleysisbætur megi ekki vera það háar og það nálægt lægstu launum að menn séu ekki bara hæstánægðir að vera á þeim. Menn gætu sjálfsagt sagt sama um fjárhagsaðstoð frá sveitarfélögum, að hún verði að vera svo naum að menn bara kveljist í þeirri stöðu. Er það samrýmanlegt við það að einhverjir óski sér þess að vera þar? Ég held ekki. En já, það er örugglega fólk sem hefur lent þar og einhverjir eru þarna enn þá vegna m.a. áfallanna í íslensku samfélagi. Það ætti að leggja okkur enn ríkari skyldur á herðar að reyna að vinna með og vinna úr þessum málum, en þó er það auðvitað athyglisvert sem hv. þingmaður segir hvað þetta hlutfall hefur haft tilhneigingu til þess að vera á svipuðu róli. Það er kannski veruleiki sem við verðum hreinlega að horfast í augu við í okkar samfélagi, að við verðum alltaf að reikna með því að þannig vandamál séu til staðar hjá einhverjum tilteknum fjölda eða tilteknum hópum að taka þurfi á því alveg sérstaklega. Það sem ég óttast mest í þessu er að fara að reyna það sem hér á að gera, að meta vinnuhæfnina, hvort menn séu vinnufærir að hluta eða ekki, vegna þess að maður þekkir svo mörg dæmi. Enginn óskar sér að vera í slíkri stöðu en það er hægara sagt en gert að komast úr henni þegar menn hafa lent þar og jafnvel verið lengi. Þau vandamál eru ekki alltaf sýnileg og menn bera þau ekki utan á sér. Ég þekki dæmi um einstakling sem hefur alveg getað harkað af sér og farið í viðtöl. [[Forseti hringir.]]Hann gæti sjálfsagt þraukað í gegnum eitthvert vinnufærnismat, en kvíðaköstin á kvöldin og nóttunni eru óviðráðanleg þannig að hann er lamaður af þreytu og óvinnufær á morgnana. [[Forseti hringir.]]Viðkomandi ber það ekki utan á sér.
Herra forseti. Í fyrri ræðu fór ég ágætlega yfir andstöðu mína við þetta frumvarp og ég vil halda örlítið áfram, fara á aðeins aðrar brautir. Frá örófi alda hefur verið litið svo á að ungdómurinn hverju sinni væri svolítið á leið í hundana.
Alltaf verið sagt.
Ef við hugsum nú um 68-kynslóðina sem var komin með allt of sítt hár og farin að hlusta á Bítlana og hvað veit ég, þá varð sú kynslóð mun menntaðri en foreldrar hennar og hefur almennt vegnað vel í samfélaginu. Í ræðu áðan var einmitt vísað í ungt fólk sem ekki næði fótfestu og þyrfti að hjálpa til náms og vinnu. Það er vissulega rétt að stækkandi hópur ungmenna á erfiðara með að ná fótfestu á vinnumarkaði. Viðbrögð ríkisstjórnarinnar hafa verið að hindra aðgang fólks yfir 25 ára aldri að framhaldsskólum og að stytta atvinnuleysisbótatímabilið og ætla jafnframt að leyfa að það verði búið til nýtt atvinnuleysisbótakerfi í félagsþjónustunni. Ég held að þegar við horfum á það unga fólk sem er í vanda þá eigum við að varast að gera ungmennin að vandamálinu heldur eigum við að horfa á það samfélag sem þau búa í og þann vinnumarkað sem við viljum hvetja þau til þess að fara út á. Á vefmiðlunum í dag eru tvær fréttir, þær eru eflaust fleiri ef maður fer aftur í tímann en bara í dag eru tvær fréttir, önnur um versnandi kjör ræstingafólks sem var sagt upp í Stjórnarráðinu, konum. Þeim var sagt upp sem opinberum starfsmönnum, svo var ráðið inn fólk frá einkafyrirtækjum sem greiða lægri laun en vinnan er jafnframt meiri. Hin fréttin er um starfsfólk Primera Air sem hefur verið í flugi hingað til lands. ASÍ mótmælir mjög aðför að réttindum launafólks hjá því fyrirtæki og hvetur stjórnvöld til þess að beita ákvæðum úr lögum um starfsmannaleigur og lögum um réttindi og skyldur erlendra fyrirtækja sem senda starfsmenn tímabundið til Íslands og starfskjör starfsmanna þeirra - þetta er langur titill á lögum. Sívaxandi hópur fólks vinnur í svartri atvinnustarfsemi því að laun eru ekki gefin upp og fer því á mis við réttindi, þekkir jafnvel ekki nægilega vel réttindi sín, og þarna eru fórnarlömbin fyrst og fremst ungt fólk og innflytjendur. Fjöldi fólks býr við það að vera í ólöglegri verktöku því að það fær ekki ráðningu hjá þeim fyrirtækjum sem það vinnur hjá og tímabundnar ráðningar eru mjög algengar. Atvinnuöryggi er því miklu minna en við ættum að ætlast til í velferðarþjóðfélagi eins og við viljum að Ísland sé. Á sama tíma og gera á auknar kröfur á fólk sem er hvað fátækast og í hvað slakastri stöðu, auknar kröfur sem eru einhvers konar hugarfóstur eða móralísering um að fólk eigi að herða sig og standa sig betur, þá hætti það að þurfa á aðstoð að halda, í staðinn fyrir bara að mæta því og aðstoða það, þá eru ríkustu einstaklingarnir að verða ríkari. Og það er með ólíkindum að við séum yfir höfuð að ræða þetta þegar þau 5% sem mest eiga af eigin fé í samfélaginu eiga 47,8%. Þá eru hlutabréf þeirra á nafnvirði og fasteignir þeirra samkvæmt fasteignamati, þannig að þessi hópur er enn ríkari en þetta. Það er jafnframt vaxandi umræða í erlendum miðlum um fólk sem er fast í vítahring einhvers konar virkniúrræða. Ég segi: Ég hvet ríkisstjórnina til þess að sækja tekjur í formi skatta þangað sem þá er að sækja og ég hvet ríkisstjórnina til þess að tryggja réttindi launafólks og stuðla að því að þeir sem mest þurfa á hjálp að halda fái hana og hætta að hóta fólki því að svipta það lífsviðurværinu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir lokabrýningu hv. þm. Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur um að við förum að sækja peningana þangað sem þá er að finna en afsölum ríkinu ekki miklu skattfé og komum á sama tíma með íþyngjandi úrræði á þann hóp sem er hvað verst settur í samfélaginu. Það hefur verið svolítið áhugavert að fylgjast með umræðunum í dag og greinilegt að það eru mjög andstæð sjónarmið uppi þegar kemur að því hvort þetta frumvarp sé rétta leiðin til þess að virkja fólk, og þar hef ég mínar efasemdir. Í greinargerð eða fylgiskjölum með frumvarpinu segir í samantekt á niðurstöðum að það sé mat velferðarráðuneytisins að ef frumvarpið verði lögfest hafi það jákvæð áhrif á hag sveitarfélaga. Það kemur einnig fram í umsögn frá fjármálaráðuneytinu að í umsögn þess sé einungis fjallað um áhrif lagasetningarinnar á fjárhag ríkissjóðs. Þess vegna vil ég spyrja hv. þingmann: Telur hv. þingmaður að hér sé búið að greina nægilega vel hvaða félagslegu áhrif það hefur ef fjárhagsaðstoðin er tekin af fólki með því að setja það í svona virkniskilyrðingar, hvaða félagslegu áhrif [[Forseti hringir.]]það mun hafa? Er nóg að vísa bara í fjárhag sveitarfélaga?
Herra forseti. Áhrifin verða eflaust þau til skamms tíma að það verður einhver sparnaður hjá sveitarfélögunum. En samfélagslegi kostnaðurinn af því að eyðileggja kerfið með þessum hætti verður auðvitað mun meiri til lengri tíma. Nú get ég ekki vitnað af öryggi í erlendar rannsóknir en ég hef kynnt mér þetta og í rannsóknum bæði frá Bandaríkjunum og Bretlandi er sýnt fram á að skilyrðingar af þessu tagi og svona vinna fyrir peninga breyta ekki miklu fyrir fólk. Það þarf að beita allt öðrum aðferðum. Það verður náttúrlega verkefni velferðarnefndar, eða okkar sem erum á móti þessu í velferðarnefnd að kalla eftir rökstuðningi og fræðilegum úttektum á því hvaða áhrif breytingarnar hafa. Það sem ég óttast og ætti að brýna okkur sem erum á móti þessu máli, er að þetta sé bara fyrsta skrefið. Næsta skrefið verði sjúklingar eins og öryrkjar. Það hefur verið talað um starfsgetumat árum saman, og ég verð andsnúnari því og andsnúnari. Þá er verið að segja að það eigi að líta á þetta jákvæðum augum, og það er að sjálfsögðu rétt að það á að gefa fólki sem er vegna langvarandi veikinda öryrkjar tækifæri til þátttöku í samfélaginu eftir getu. En að fara að sníða framfærslukerfin eftir því - þetta verður einhvers konar skilyrðing að lokum. Og ég hræðist það mjög og finn að það er full ástæða til þess að við sem erum á móti þessum breytingum búumst til varnar og reynum að hindra þetta.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Já, ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að við sem sitjum í velferðarnefnd köfum mjög rækilega ofan í það hvað er vitað um hinar félagslegu afleiðingar þess þegar fólk er komið svo langt út á jaðarinn að það hefur enga framfærslu sem hægt er lifa á. Ég tek undir þær áhyggjur sem hafa komið fram í máli hv. þingmanns, að þá verði fólk að fara að framfleyta sér með glæpum eða annarri ólöglegri starfsemi og það getur varla verið sú framtíðarsýn sem við viljum hafa. Ég vil líka taka undir áhyggjur hv. þingmanns af því hvort þetta sé bara fyrsta skrefið, hvort við munum sjá enn strangari skilyrðingar sem ná jafnvel til enn stærri hópa. Þess vegna finnst mér byrjað hér á svo röngum enda. Mig langar að prófa þá hugmynd á hv. þingmanni, hvernig henni hugnist það að setja í staðinn fram einhvers konar lágmarksupphæð sem fólk gæti svo með virkni bætt ofan á og þannig hvatt fólk til virkni. Væri það að hennar mati leið sem hefði betri félagsleg áhrif?
Já, ég held að það sé miklu eðlilegri nálgun að fólki sé tryggð ákveðin framfærsla sem er lífsnauðsynleg til þess að fólk komist af og síðan hafi fólk hvata til að leggja sig fram. Ég vil taka fram að að jafnaði er fólk ekki lengi á fjárhagsaðstoð. Tíminn hefur lengst örlítið vegna þeirra erfiðu aðstæðna sem hér hafa verið. Þeir sem eru um lengri tíma á slíkri aðstoð búa við mjög alvarlegan vanda. Þá er það okkar sem samfélags í gegnum félagsþjónustu að aðstoða fólk við að komast út úr honum eða að milda hann eins og hægt er og gefa fólki tök á öðru lífsviðurværi en fjárhagsaðstoð, sem er mjög lág og að sjálfsögðu ekki möguleiki á að lifa af nema til mjög skamms tíma. Það var ágæt úttekt í sænsku dagblaði á vítahring virkniúrræðanna, það er komin upp stétt fólks, á sama tíma og láglaunastörfum hefur fækkað um 150 þúsund á síðastliðnum tíu árum, þar sem eru 120 þúsund manns, eða hátt hlutfall af þeim, sem hefur verið atvinnulaus í lengri tíma, þó aldrei allan tímann en menn detta svona inn og út af vinnumarkaði vegna óöryggis á vinnumarkaði. Við eigum að hætta að horfa á þá sem fá annaðhvort fjárhagsaðstoð eða lífeyristryggingar og slíkt sem eitthvert mögulegt vandamál og að þar eigi fólk að herða sig. Við eigum að senda ábyrgðina þangað sem hún á heima, á atvinnulífið og á [[Forseti hringir.]]stjórnvöld sem bera ábyrgð á því að farið sé að lögum og reglum og réttindi og öryggi fólks tryggð.
Herra forseti. Það vakna vissulega margar spurningar í umræðu um þau mál sem við ræðum hér um breytingu á lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga. Ég tók eftir því í ræðu hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur að hún talaði um að atvinnuástandið í landinu hefði batnað og tengdi það því að þá mætti þrengja og skilyrða reglur um rétt til fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga. Ég sé í sjálfu sér ekki beint samhengi þarna á milli. Eins og kom líka fram í máli hv. þingmanna þá ætti frekar að vera hægt að halda vel utan um þann hóp sem fellur ekki undir þau atvinnutilboð sem eru í boði, sem hefur jafnvel verið atvinnulaus í þrjú ár og þiggur í framhaldi af því fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Það eru kannski ekki miklar líkur á að þeir einstaklingar, þó að þeir séu taldir vera vinnufærir, stökkvi í ýmis störf sem hafa komið til, við getum nefnt í byggingariðnaði, í fjármálageiranum eða guð má vita hvar, að ekki þurfi að halda eitthvað meira utan um þann hóp frekar en að ætlast til að það fólk geti gengið í slík störf. Ég spyr mig líka: Af hverju er ekki verið að vinna að því hjá hæstv. ráðherra að koma með samhliða átak til atvinnusköpunar fyrir einmitt það fólk sem er á fjárhagsaðstoð sveitarfélaga? [[Félmrh.: Lesa frumvarpið!]]Er það ekki eitthvað sem þarf virkilega að vinna að? Horfandi fram á það að fjármunum til vinnumarkaðsúrræða í síðustu fjárlögum … [[Félmrh.: … ekki skorið niður heldur bætt í.]]Það var ekki skorið niður heldur bætt í, fullyrðir hæstv ráðherra. Ég er ekki sammála hæstv. ráðherra í þeim efnum. Ég hef í ferðum mínum um Norðvesturkjördæmi heyrt kvartað yfir því, t.d. vegna atvinnuástands á Vestfjörðum, að það sé mjög lítið borð fyrir báru til þess að sinna vinnumarkaðsaðgerðum hjá útibúum Vinnumálastofnunar. Þannig er það nú bara, hæstv. ráðherra. [[Gripið fram í.]]Ég held að hæstv. ráðherra eigi að líta í eigin barm með þessi mál en ekki vísa á hæstv. fjármálaráðherra eða einhverja aðra. Þetta ástand er óásættanlegt og menn geta ekki bara stillt upp einhverju plani sem lítur þannig út á pappír að vandi þessa fólks hverfur heldur á að vinna með þeim eru komnir á þann erfiða stað að þurfa að þiggja fjárhagsaðstoð sveitarfélaga með uppbyggilegri hætti en svo að refsa því fólki ef það fellur ekki inn í virkniúrræði og getur ekki tekið einhverja vinnu sem býðst og hefur í raun og veru ekki neina hæfni til þeirrar vinnu sem í boði er. Mér finnst að hæstv. ráðherra verði að svara því þegar hún flytur ræðu sína hér á eftir hvað verði um þann hóp, óhreinu börnin hennar Evu, sem er annaðhvort tímabundið tekinn af fjárhagsaðstoð eða fjárhagsaðstoð skert um allt að helming hjá honum. Hvað sér hæstv. ráðherra fyrir sér að verði um þetta fólk? Er ekki hætta á að kostnaðurinn lendi á heilbrigðiskerfinu, að þetta fólk fari út á hættulegar brautir, brautir vímuefna og annars slíks og verði félagslega undir í samfélaginu og að vandinn verði enn þá meiri þegar upp er staðið? Ég er mjög hrædd um það sem kom fram í ræðu hjá hv. þingmanni áðan, félagslegar afleiðingar hjá þeim hópi sem fellur milli skips og bryggju. Ég hef miklar áhyggjur af því að þær eigi eftir að verða [[Forseti hringir.]]samfélaginu dýrar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Það styttist í kjördæmaviku og ég geri ráð fyrir að hv. þingmaður muni þá fara í kjördæmi sitt sem er Norðvesturkjördæmi. Ég vil nefna nokkur sveitarfélög sem eru með skilyrðingar í reglum sínum, þrátt fyrir lagalegu óvissuna sem hefur verið bent á. Það er Akranesbær, það eru Bolungarvíkurkaupstaður og Súðavíkurhreppur, Borgarbyggð, Dalabyggð og Skorradalshreppur, félagsþjónusta Austur-Húnavatnssýslu, Húnaþing vestra og Bæjarhreppur, Hvalfjarðarsveit, Snæfellsbær, Stykkishólmsbær, Eyja- og Miklaholtshreppur, Grundarfjarðarbær og Helgafellssveit, sveitarfélagið Skagafjörður og Akrahreppur og svo er hérna velferðarþjónusta Árnesþings. Við fundum út að það væri minna um skilyrðingar hjá félagsþjónustu Vestur-Barðastrandarsýslu en þar þarf þó að skila inn skráningu frá vinnumiðlun.
Herra forseti. Ég átta mig ekki alveg á því á hvaða vegferð hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra er í þessari upptalningu sinni. Vandinn er fyrir hendi og þó að ýmis sveitarfélög hafi sett einhver skilyrði erum við að tala um pólitíkina og prinsippin í þessu máli heilt yfir, við erum að tala um það. Við erum að tala um einstaklinga, manneskjur, fjölskyldur, börn viðkomandi einstaklinga, við erum að tala um það hvernig við sem samfélag viljum tryggja að fólk geti framfleytt sér og að það sé á ábyrgð samfélags okkar að fólk geti það, þótt það standi tímabundið frammi fyrir erfiðum aðstæðum. Það ætti að vera hugsun hæstv. ráðherra að samræma reglur sveitarfélaga í þeim efnum þannig að svo sé, en ekki að samræma regluna þannig að sveitarfélögum sé heimilt samkvæmt þessu frumvarpi að henda fólki út af fjárhagsaðstoð og skerða hana ef það fellur ekki inn í það módel sem þarna er á ferðinni. Út á það gengur þetta í raun og veru. Ég og hæstv. félagsmálaráðherra erum einfaldlega ekki sammála í þeim efnum. Ég vil að það sé félagslegt öryggisnet fyrir alla, af því að ég vil ekki að fólk þurfi að standa frammi fyrir því á lífsleiðinni, ef það er svo illa statt að vera komið á þann stað eftir langvarandi atvinnuleysi, að þurfa hreinlega að fara bónarveginn til mæðrastyrksnefndar eða kirkjunnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn á ný fyrir. Með þessu frumvarpi er einmitt verið að ramma inn hvernig sveitarfélögum er heimilt - ekki skylt heldur heimilt - að setja reglur um veitingu fjárhagsaðstoðar, skilyrði um virka atvinnuleit. Það er tekið hér fram að óheimilt sé að skilyrða fjárhagsaðstoð til annars en umsækjanda sem metinn er vinnufær að hluta eða öllu leyti, og þá er óheimilt að skerða aðstoð sem sérstaklega er ætluð börnum samkvæmt reglu sveitarstjórnar. Eins og kemur fram í greinargerð frumvarpsins er verið að ramma inn samstarf á milli félagsþjónustu sveitarfélaganna og Vinnumálastofnunar og þá þjónustu sem Vinnumálastofnun mun veita sveitarfélögum sem setja þess háttar reglur. Hér er því nákvæmlega verið að gera það sem þingmaðurinn kallar eftir, að setja ramma utan um það hvað sveitarfélögunum er heimilt að gera ef þau kjósa að setja skilyrðingar í reglur um fjárhagsaðstoð. Þeim er ekki skylt að gera það en ef þau kjósa svo er verið að ramma það inn þannig að þetta sé í samræmi við það sem við teljum rétt að gera. Við sjáum að nánast öll sveitarfélög sem við höfum flett upp og athugað eru með þess háttar reglur og hafa ítrekað bent á að þau mundu vilja fá skýrari lagaramma utan um hvernig þetta eigi að vera. Hér er verið að leggja það til auk þess, eins og ég benti hv. þingmanni á, er verið að tryggja að fjármagn sé til staðar til þess að samstarfið geti gengið vel fyrir sig.
Herra forseti. Ég held að við hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra séum sammála því að við viljum að þessi stuðningur sé til staðar, en okkur greinir á um ábyrgð okkar sem samfélags og ábyrgð sveitarfélaganna þar af leiðandi og hvað löggjafinn á að gera til þess að tryggja að sveitarfélög geti ekki hent fólki út af fjárhagsaðstoð ef það fellur ekki nákvæmlega að því regluverki sem verið er að skilyrða gagnvart. Það er hægt að vera með vinnumarkaðsúrræði og halda utan um fólk með félagsþjónustu, sálfræðiaðstoð og ýmissi aðstoð sem viðkomandi aðilar þurfa á að halda án þess að hafa þetta refsiákvæði inni. Út á það gengur mín gagnrýni fyrst og fremst, að vera ekki að skilyrða aðstoðina með refsivönd á lofti. Hæstv. ráðherra væri í lófa lagið að leggja fram frumvarp sem heimilaði sveitarfélögum ekki að henda fólki út af fjárhagsaðstoð við sérstakar aðstæður. Það væri hægt að skilyrða þannig að fólk ætti að sækja þessi virkniúrræði hvort sem það væri í menntun eða hvað prógramm á vegum Vinnumálastofnunar í samvinnu við sveitarfélög sem væri sett upp. Það kom fram áðan í máli hv. þingmanna að hægt væri að gera þetta með jákvæðum formerkjum, að aðstoðin væri jafnvel aukin eitthvað ef fólk væri á þessum virkniúrræðum. En það þarf líka að bjóða ókeypis sálfræðiaðstoð og annað slíkt [[Forseti hringir.]]fyrir viðkomandi aðila.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum ræðuna. Svo kom hæstv. ráðherra hér og las upp langan lista sveitarfélaga sem ekki er vitað hvort eru að fara að lögum eður ei. Í lögunum frá 1991 er kveðið mjög á um að þetta séu lög sem veita fólki réttindi, þetta séu almenn réttindi, en að sjálfsögðu sé ætlast til ábyrgðar af þeim sem fá þjónustu hjá sveitarfélögunum hver svo sem hún kann að vera. Mér finnst það einkennilegt að þegar sveitarfélög eru að spara sér fjármuni og fara að skilyrða fjárhagsaðstoð, og ekki liggur ljóst fyrir hvort þau hafi yfir höfuð lagalegar heimildir til þess, að hlaupið sé til og sett undir lekann og lögunum breytt, í stað þess að fara yfir hvað sveitarfélögin séu að gera og hvernig verið sé að leysa fjárhagsvanda á kostnað þeirra sem minnst hafa. Ég vil spyrja hv. þingmann út í þetta, annars vegar þann vilja til þess að einstaklingar taki meiri ábyrgð, en hins vegar kröfuna sem fram kemur í frumvarpinu á sveitarfélögin. Þar segir um viðmiðið sem ráðherra ætlar að setja samkvæmt lagafrumvarpinu: „Er með þessu ákvæði ætlað að stuðla að því að meira samræmi verði milli sveitarfélaga auk þess að tryggja að reglulega sé farið yfir viðmiðunarfjárhæðir …“ Hefur þingmaðurinn trú á því að verið sé að krefjast þess sama af sveitarfélögunum og af þeim einstaklingum sem verða að reiða sig á fjárhagsaðstoð? Eða er Davíð að taka ábyrgðina á meðan Golíat fær bara lögunum breytt fyrir sig?
Herra forseti. Já, þetta er svolítið ólíku saman að jafna, þ.e. refsingin gagnvart viðkomandi einstaklingi ef hann fellur ekki að því regluverki sem er stillt þarna upp varðandi fjárhagsaðstoðina og þeim viðmiðum sem sveitarfélögunum er þá skylt að skoða og samræma sín á milli. Við vitum að mismunandi stuðningur er í dag á milli sveitarfélaga og ekkert að því að skoða með hvaða hætti hægt er að reyna að samræma slíkt, og auðvitað vil ég líta til þess að það sé gert upp á við en ekki niður á við, þ.e. að sveitarfélögin séu þá ekki að samræma þessa aðstoð undir neikvæðum formerkjum. En maður spyr sig, eins og hv. þingmaður viðrar hér, hvað væri þá gert gagnvart sveitarfélögunum ef þau héldu bara áfram sínu striki. Og eins og hæstv. ráðherra nefndi, stjórnarskrárvarinn rétt sveitarfélaganna að ákveða með hvaða hætti þau skilyrtu fjárhagsaðstoð, því þau væru með mjög mismunandi skilyrðingar í þeim efnum. Er þá nokkuð sem segir að hægt sé að skikka sveitarfélögin til þess að hafa sambærileg viðmið í þessum efnum varðandi stuðning? Mér finnst að við séum alltaf að koma aftur og aftur á sama stað. Erum við sammála um það sem samfélag að láta þennan hóp ekki falla einhvers staðar á milli og ekkert taki við? Eða erum við tilbúin til þess að losa okkur við þetta fólk og halda að þá séum við bara í betri málum og fólki hafi fækkað á [[Forseti hringir.]]fjárhagsaðstoðarskrá sveitarfélagsins og sveitarfélagið spari?
Herra forseti Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er mismunandi sýn á lögbundnar skyldur sveitarfélaga. Það eru margir sem telja að skilyrðingar séu í raun ekki heimilar. Nú er það svo að sveitarfélögin eru mörg hver skuldsett, hafa þurft að skera niður og eru í vandræðum, fjárhagsvandræðum, og þurfa að ráðstafa fjármunum og þá er mikil freisting að fara inn í fjárhagsaðstoðina. Ég tel að það sé hlutverk ráðherra að gæta hagsmuna almennings og horfa á málið út frá því sjónarhorni og fara yfir það hvernig verið er að gera þetta og hvort það sé í rauninni forsvaranlegt. Ef sveitarfélögin ráða ekki við þetta þá þarf annars vegar að skoða hvort sveitarfélögin séu jafnvel of lítil sum hver þannig að þau geti ekki haldið upp lögbundinni skyldu og tryggt að íbúar þeirra njóti jafnræðis á við aðra, eða þá, ef það er ekki niðurstaðan heldur tímabundinn vandi, að þá þurfi að finna leiðir til að auðvelda fjármögnun á þessu. Ég veit að Reykjavík er félagslega þyngra svæði en mörg önnur, sama má segja um Reykjanesbæ, og jöfnunarsjóður mætir ekki slíkum útgjöldum. Það er því ekki jafnað á milli sveitarfélaga vegna félagslega þáttarins, útgjaldaþáttarins. Ég tel að við sem erum kjörin á þing til að gæta almannahagsmuna eigum að skoða málið frá því sjónarhorni.
Herra forseti. Mér fannst þetta vera mjög góður punktur sem hv. þingmaður kom inn á varðandi það að beita Jöfnunarsjóði sveitarfélaga í þeim tilgangi að jafna þá byrði af fjárhagslegum útgjöldum sem fylgir því að vera ábyrgt sveitarfélag og axla skyldur sínar í þeim efnum með fjárhagsaðstoð. Við vitum alveg að tilhneigingin er sú að fólk sem er í erfiðum sporum er kannski frekar búsett í ákveðnum sveitarfélögum þar sem meiri félagsþjónusta er veitt. Ákveðin sveitarfélög hafa hrist svolítið af sér þann hóp sem þarf að sækja sér aðstoð í félagslegri þjónustu. Út af hverju ættu þau vel efnuðu og vel stæðu sveitarfélög, sem eru kannski ekki með marga á sínum vegum sem þurfa á félagsþjónustu og fjárhagsaðstoð að halda og öðru því um líku, ekki að greiða í jöfnunarsjóð til að jafna þessa byrði á milli sveitarfélaga? Mér finnst það auðvitað liggja í augum uppi að það eigi að vera þannig og að því ætti hæstv. félagsmálaráðherra að vinna frekar en að vera að stilla af regluverkin fyrir sveitarfélögin til að þau eigi auðveldara með að losa sig við ja, ég vil segja óæskilegt fólk sem skapar útgjöld. Ég mundi telja að hitt væri miklu skynsamlegri nálgun og ætti að vera auðvelt fyrir hæstv. ráðherra að fá stuðning okkar í stjórnarandstöðunni, reikna ég með, til að leggja fram slíkt frumvarp sem jafnar þá á milli sveitarfélaga [[Forseti hringir.]]í þessum efnum.
Virðulegi forseti. Mér hefur fundist svolítið sérstakt hvernig hæstv. ráðherra hefur haldið á máli sínu í andsvörum við stjórnarandstöðuþingmenn. Mér hefur á köflum fundist eins og hún sé sjálf í stjórnarandstöðu og beiti neikvæðri vörn fyrir þetta mál. Ég hef spurt sjálfa mig að því hver heimilin í landinu séu þegar kemur að þessari aðgerð, af því að þetta hugtak var markaðssett fyrir kosningar og virðist bara ná yfir það að lækka skuldir sumra heimila. Það virðist ekki ná til þess að félagsþjónusta sveitarfélaga eigi að koma til móts við þegna sína með tilhlýðilegum hætti, ekki að mínu mati að minnsta kosti, og ríkisstjórnaraðgerðirnar felast svo líka í því að skerða atvinnuleysistryggingar. Því sagði ég hér í fyrri ræðu minni og segi það aftur að mér finnst þetta vera hálfgerðar mótvægisaðgerðir hér. Það á að létta á fjárhagslegri stöðu sveitarfélaga með því að fara í þann hóp fólks sem hvað verst stendur. Ég skil heldur ekki af hverju, þegar ráðherrann ber fyrir sig og telur upp sveitarfélög og regluverkið og allt það, ekki er hægt að lagfæra það, annaðhvort af hennar hálfu eða innanríkisráðherra, ef þetta þarf að koma einhvers staðar við sveitarstjórnarlögin, í stað þess að beita svona neikvæðri vörn fyrir frumvarpið. Í 2. gr. á bls. 4 er talað um aðgerðir til handa því fólki sem einhverra hluta vegna hefur lent, vil ég segja, á framfærslu sveitarfélaga - ég lít þannig á að enginn fari þangað vegna þess að hann langi svo óskaplega mikið til þess - og ég spyr af hverju ekki megi beita þessum aðgerðum án skilyrða, þ.e. að aðstoða viðkomandi, gefa honum kost á þátttöku í vinnumarkaðsúrræðum, beina honum í réttan farveg o.s.frv. Af hverju þarf það að vera skilyrði háð? Hefur félagsmálaráðherra svona litla trú á því fólki sem um ræðir að hún telji að þessu verði ekki við komið nema beita það þvingunaraðgerðum? Áðan var rætt um börn og ungt fólk og ég nefndi að kennitölur skipta máli í þessu samhengi. Það skiptir máli hvenær fólk sem missir vinnuna er fætt, það fær ekki vinnu jafnvel þó að það vilji vinna. Þetta fólk þarf kannski á endanum að segja sig á sveit, eins og talað var um hér í gamla daga, og leita sér þessarar aðstoðar en vill vinna. Það vill ekki vera í þessari stöðu en á ekki annarra kosta völ vegna þess að nú ráða fyrirtæki mörg hver út frá kennitölum. Vinnumarkaðurinn er mjög breyttur og meðal annars er brotið á ungu fólki og verið að borga því jafnaðarlaun. Við ræddum þetta töluvert af því að þetta kom upp á borðið í sumar. Nú á dögunum var ungur maður að tjá sig á Vísi, minnir mig, og þar kom fram að hann fékk uppsagnarbréf þegar hann ætlaði að verða trúnaðarmaður af því að hann hafði gengið eftir því að fá yfirvinnu greidda o.s.frv. Það er því mjög margt sem letur ungt fólk og það eldra líka varðandi viðhorf til vinnumarkaðarins, hvernig þú átt að vera og hvernig þú átt að hegða þér, og mér finnst við ekki eiga að ýta undir það með lagasetningu. Mig langar í örstuttu máli að koma að ójöfnuði barna og vitna í skýrslu Barnaheilla frá því í vor, eða Save the Children. Þar er talað um að mörg börn búi við óviðunandi aðstæður hvað varðar húsnæði og húsnæðiskostnaður er mjög hátt hlutfall af tekjum þeirra sem minnst hafa. Tekjur heimila, bæði hvað varðar laun og félagslegar bætur, eru helsti áhrifaþáttur barnafátæktar. Ójöfnuður er ekki einungis einn orsakavaldur fátæktar heldur einnig afleiðing. Börn sem alast upp við fátækt eru líklegri til að búa áfram í fátækt sem fullorðnir einstaklingar, fátæktin flyst á milli kynslóða. Á bls. 6 er talað um að óheimilt sé að skilyrða greiðslur sem snúa að börnum, svo sem eins og fyrir tómstundir eða skólamáltíðir. Mér þætti vert að vita hvort það sé þannig [[Forseti hringir.]]og hvort ráðherrann getur ekki tekið undir það, þegar hún flytur lokaræðu sína, að þetta sé eitt af því sem hafa eigi í huga.
Forseti. Ég þakka fyrir þessar umræður, mér finnst þær mjög mikilvægar; ég er mjög hugsi yfir þessu, hef miklar áhyggjur. Mig langaði að spyrja hv. þingmann og jafnframt þakka henni fyrir ræður um þá hryllilegu lausn sem hæstv. velferðarráðherra hefur boðið upp á: Hvað verður um þá sem eru með ranga kennitölu ef þeir fá ekki vinnu og eru þvingaðir í vinnuúrræði sem jafnvel hentar þeim alls ekki? Hvað verður um þetta fólk? Og hvernig getum við hjálpað til? Er nauðsynlegt að fara í heildræna úttekt á því hvernig hægt er að fyrirbyggja að fólk lendi á milli kerfisklasa og kremjist þar á milli eða hverfi í eitthvert hyldýpi? Það er alveg ljóst að maður leysir ekki langvarandi vandamál með því að þvinga fólk inn í einhverjar lausnir sem því henta jafnvel ekki. Ég er sannfærð um að þeir sem hafa verið lengi á atvinnuleysisbótum og hafa þurft að segja sig til sveitar vilja vinnu. Þeir þurfa að vera í mjög virkri atvinnuleit á meðan þeir eru á atvinnuleysisbótum en af einhverjum ástæðum hafa þeir ekki fengið vinnu. Það er ekki út af því að þá langi ekki í vinnu heldur fá þeir ekki vinnu. Ég ætla að fara aðeins ítarlegar yfir ýmis undarleg úrræði sem Vinnumálastofnun hefur ætlað að fara í gagnvart fólki með ranga kennitölu í síðara andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er akkúrat þetta sem við ræddum og höfum rætt í þessari umræðu, hvað verður um þetta fólk. Þegar Atvinnuleysistryggingasjóður var skertur í fjárlagagerðinni var eins og ríkisstjórnin héldi að það fólk gufaði upp sem missti framfærslu sína. Eitthvað af því fólki færist yfir til sveitarfélaganna en einhverjir geta ekki hugsað sér að leita á náðir sveitarfélaga. Það er deginum ljósara að þetta fólk hverfur ekki. Það er viðbúið, að ég held, að fólki með örorku fjölgi og fólki sem lendir á endurhæfingarlífeyri o.s.frv.; það er jú svo margt annað að og ekkert endilega víst að þó að fólk sé sett í tilteknar aðgerðir þá henti það því. Í frumvarpinu er talað um að leita eigi leiða við að finna farveg. En af því að hér hefur líka verið vitnað í Hafnarfjarðarbæ þá fór hluti af því fólki sem þar fékk úrræði vinnu hjá bænum. Af hverju gat bærinn ekki boðið því fólki vinnu án skilyrða, hvað olli því? Við getum hjálpað til á ýmsan hátt. Úrræðin sem hér eru talin upp geta alveg verið fyrirbyggjandi til þess að fólk festist ekki inni í þessu kerfi frekar en að binda það við svona neikvæðar skilyrðingar. Ég held að það sé mjög einfalt að gera þetta. Auðvitað skila sér ekkert allir til virkrar vinnu í þessu úrræði frekar en í öðrum, ég held að það sé alveg ljóst. Það er bara eðlilegt að fólk [[Forseti hringir.]]átti sig á því strax að það verður aldrei 100% árangur af [[Forseti hringir.]]svona aðgerðum.
Forseti. Mér sýnist að búa eigi til drauga í kerfinu. Ég veit um stóran hóp drauga í kerfinu, til dæmis flóttamenn, og nú á að búa til annan hóp af draugum í kerfinu. Það hryggir mig óendanlega að svona lagað komi frá þessum tiltekna ráðherra og að þessi hæstv. ráðherra verji þennan gjörning. Ekki heyrði ég hæstv. ráðherra mótmæla þegar fyrirvaralaust var ákveðið að skerða rétt fólks til atvinnuleysisbóta um hálft ár með tíu daga fyrirvara. Mig langaði að spyrja hv. þingmann hvort hún viti til þess að gerð hafi verið úttekt á því hvað verður um alla þessa aðila. Það var búið að vara við, um leið og atvinnuleysistölur fóru svona hátt upp, því að það mundi skapast viðvarandi vandamál fyrir þá sem hafa lengi verið án atvinnu. Það er mjög erfitt að fara aftur inn á vinnumarkað. Hvernig er verið að aðstoða þetta fólk? Á að svelta það til hlýðni, er það leiðin til árangurs? Eða væri nær að reyna að fara mildari leið, opna faðminn og hjálpa þeim sem virkilega þurfa á því að halda? Ég þekki of margar sögur til þess að geta horft fram hjá því að þeir sem búa við sára fátækt þurfa síst af öllu að horfa fram á enn meiri óvissu, enn meiri barning og enn meira hungur.
Virðulegi forseti. Ég var að vonast til þess að hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra tæki iðnaðarráðherra sér til fyrirmyndar og galopnaði þetta mál að eigin frumkvæði svo að nefndin fengi það í nesti. Ég ber þá von enn í brjósti þegar hún kemur í sína síðari ræðu að hún leggi það til að frumvarpið verði skoðað með opnum huga. Ég held að greiningin eins og á þeim aðilum sem nú þegar hafa verið beittir þessu úrræði, þ.e. sá hópur sem þáði ekki vinnu eða eitthvað slíkt - einhverjir hurfu, er sagt. Ég dreg það ekki í efa að eflaust eru einhverjir í kerfinu sem ekki eiga þar heima sem og í öðrum kerfum. Þess vegna segi ég að þetta leysi aldrei 100% neinn vanda. Er í lagi að setja fram lög sem byggja á úrræði sem eitt eða tvö sveitarfélög hafa prófað í mjög skamman tíma? Það má velta því fyrir sér. Þetta horfir þannig við manni, eins og hv. þingmaður sagði, að verið sé að svelta fólk til hlýðni. Ég held að ríki og sveitarfélögum beri skylda til að sameinast um það að bjóða þeim sem þetta snertir og eru hvað veikastir fyrir meðal annars þau úrræði sem hér eru talin upp, mínus þessa skerðingu. Ég held að það þurfi að gera. Það er ekkert mál að laga lögin þannig að sveitarfélögin komi svipað fram við þegna sína með sambærilegum viðmiðunarkostnaði. Ég tek undir það sem sagt var hér áðan að það eigi að leiða til hækkunar á framfærslu en ekki til lækkunar. Ég get ekki séð að fólk eigi að lifa hér af 50–60 [[Forseti hringir.]]þúsund kr. á mánuði. Mér finnst það óforsvaranlegt. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Lögin nr. 40/1991, sem verið er að breyta með þessu frumvarpi, voru mjög vel unnin og það er ákaflega gagnlegt að lesa greinargerðina með því frumvarpi. Eins og ég hef sagt nokkrum sinnum hér í þessu samhengi þá var mikið fagnaðarefni og mikil tímamót þegar þau lög voru sett. Þá var litið á það sem almenn réttindi að njóta félagsþjónustu og að hjálpa ætti fólki til sjálfsbjargar, mæta fólki þar sem það væri statt og tryggja öllum mannlega reisn. Það var verið að breyta umhverfinu þannig að þetta væri réttur hvers og eins og samfélaginu bæri skylda til þess að tryggja að fólk héldi virðingu sinni, að ekki væri hægt að níðast á fátæku fólki. Félagsráðgjafafélag Íslands telur að til að tryggja félagslegt öryggi um fjárhagsaðstoð sé nauðsynlegt að tilgreina eitthvert lágmark, t.d. miðað við greiðslu almannatrygginga. Félagsráðgjafafélagið þekkir málið og er búið að vera að vinna í því og veit alveg að það þarf að slá varnagla til þess að tryggja réttindi fólks. Félagsmálastjórar hafa áhyggjur af því að stundum skorti félagslegt innsæi hjá sveitarstjórnarmönnum og í minni sveitarfélögum geti einstaklingum reynst erfiðara að fá aðstoð og þeir þurfi oft að flýja sveitarfélagið. Nú spyr ég þingmanninn sem kemur úr minna sveitarfélagi en Reykjavík: Heldur hún að þessu ákvæði verði beitt með öðrum hætti og það kunni að verða [[Forseti hringir.]]erfiðara fyrir einstaklinga í minni samfélögum að lenda í mati og skilyrðingum, [[Forseti hringir.]]að það kunni að verða harðara?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Ég ætla að byrja þar sem hún endaði. Vissulega hafa minni sveitarfélög mörg hver komið sér saman um ýmsa þjónustu til þess að stækka, hvort sem það er í barnaverndarmálum eða í félagsþjónustu, þótt það sé alls ekki algilt. Það breytir því þó ekki að þegar maður býr í 2.000 manna samfélagi og tekur hugsanlega nágrannasveitarfélagið með sér, sem verður um 4.000 manna samfélag, þá er hæfir vel að segja að allir þekki alla. Við þekkjum þessa umræðu víðar, ekki bara tengda félagsþjónustu eða öðru slíku. Við þekkjum hana úr skólanum, samanber: Þessi er svona af því að pabbi hans var svona eða hinsegin. Það er kannski ákveðið fyrir fram að viðkomandi eigi að geta unnið og þeir sem að málum hans koma gætu lent í þeirri stöðu. Það getur vissulega verið erfitt. Ég hef áður vitnað hér til samtals sem ég átti við tvær konur. Önnur er úr aðeins stærra sveitarfélagi en hin sem er úr litlu. Sú sem var í litla sveitarfélaginu gat ekki hugsað sér að fara fram á félagsaðstoð frá bænum, eins og hún sagði, hún gat ekki hugsað sér það, henni fannst það svo mikil niðurlæging. Það er kannski svipað og með ræstingakonu sem var sagt upp - hún var búin að vinna mjög lengi á sama stað. Það er líka sá vinkill á þessu. Hvað getum við gert? Er hægt að mæta þessu fólki heilt yfir með einhverju öðru en því að það þurfi að segja sig á bæinn, ef þetta er fólk í einhverjum ákveðnum aldurshópi sem hefur einhverra hluta vegna misst vinnuna, og styðja það áfram til vinnu án þess að skerða félagsaðstoðina við það? Auðvitað er mjög sérstakt að ekki skyldi hafa verið staðið vörð um, [[Forseti hringir.]]fyrir löngu, að viðmið framfærslu væri til dæmis það sem velferðarráðuneytið setur þannig að fólk hefði möguleika á því að komast af.
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Það er nefnilega enn erfiðara í minni sveitarfélögum að leita til sveitarfélagsins. Enginn fer með glöðu geði og óskar eftir fjárhagsaðstoð. Það eru erfið skref. Þau koma í kjölfar áfalla og vandamála og erfiðleika. Við erum öll þannig gerð að við viljum halda mannlegri reisn og við viljum ekki vera öðrum háð. Auðvitað búum við í samfélagi og viljum taka ábyrgð hvert á öðru en ólíkt því sem þetta frumvarp gengur út frá, að það sé einhver hópur fólks sem sé bara að veslast upp því að hann hafi ekki döngun í sér til neins annars, þá vill fólk ekki vera í þessum aðstæðum enda varir það að jafnaði í stuttan tíma. Ég tel okkur vera að fara aftur til gamla tímans. Þetta er nægilega erfitt í dag en við erum að auka á jaðarsetningu þeirra sem þurfa aðstoð sveitarfélagsins. Ég hef búið í minna sveitarfélagi en Reykjavík og ég veit að þar þekkist fólk og veit hvert af öðru þannig að þó ég hafi verið að vitna í tölur af höfuðborgarsvæðinu og þar séu flestir þá ber okkur skylda til að hugsa um alla og huga að því að vernda fólk og frelsi þess eftir því sem okkur er framast unnt.
Virðulegi forseti. Það er akkúrat svo og ég þekki það úr mínu starfi áður en ég kom hingað inn á þing að þurfa að ræða við ungt fólk sem var orðið 23 ára - líklega er viðkomandi að verða 25 ára og getur því kannski ekki haldið áfram í skóla sem hann var ekki búinn með - einstæðir foreldrar á bak við, einstæð móðir í einu tilviki sem ég man eftir, átti í rauninni ekkert og á ekkert nema húsið sem hún á heima í með þeim skuldum sem á því hvíla. Barnið hennar búið að vera í alls konar ásigkomulagi í töluverðan tíma, rífur sig svo upp, nær sér á strik og ákveður að fara í skóla og reynir að vinna eitthvað með en vantar fjármuni til þess að klára sig af því. En þá koma þessi lágu viðmið fram og af því að viðkomandi býr heima hjá foreldri sem hefur einhverjar skammarlega lágar tekjur þá var viðkomandi neitað. Eftir svolítið fum náðist í gegn að laga það en það voru mjög þung spor fyrir þennan unga mann sem hér um ræðir. En það er fullt af svona dæmum, það eru örugglega þúsund svona dæmi, mörg þúsund svona dæmi sem við búum við. Þegar við förum að draga saman alla þá hluti sem ríkisstjórnin er búin að gera til að skerða afkomu þessa fólks til bætts lífs, skerða atvinnuleysistryggingar, koma í veg fyrir skólagöngu, miða að því að pína fólk í eitthvað sem það er kannski ekki fært um, sumir alveg örugglega færir um og geta það, en við erum alltaf með einhvern hóp sem passar ekki inn í þetta. Það er hver aðgerðin á fætur annarri og þegar allt telur saman erum við ekki með gott mál í fanginu.