Til svara eru: Forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra, félags- og barnamálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og dómsmálaráðherra.
Forseti. Í dag mun hæstv. samgönguráðherra ætla að undirrita samkomulag við Reykjavíkurborg og nágrannasveitarfélög um gríðarlega umfangsmikil áform á sviði samgöngumála. Ég veit ekki hvort hæstv. fjármálaráðherra mun undirrita þetta samkomulag líka. Það er margt í þessu máli sem vekur furðu en nú er það nýjast að ráðherrann neitar að afhenda samkomulagið eða drög að því og neitar meira að segja að sýna samgöngunefnd þingsins drögin. Einhverjir þingmenn hafa þó fengið kynningu á þessum áformum í formi einhvers konar auglýsingastofuglærusýningar. Það er ljóst að þarna eru áformuð stórkostleg fjárútlát ríkisins til mjög langs tíma og þar af leiðandi er mjög undarlegt að þingið skuli ekki hafa meiri aðkomu að því en raun hefur verið. Það eru líka áformuð gjaldtaka af íbúum höfuðborgarsvæðisins fyrir það eitt að keyra um göturnar sem fólkið er þegar búið að greiða með sköttunum og öllum þeim gjöldum sem lögð eru á umferð. Því spyr ég hæstv. fjármálaráðherra: Ætlar hann að láta þetta gerast? Ætlar hæstv. fjármálaráðherra að fjármagna kosningaloforð Samfylkingarinnar í Reykjavík um borgarlínu og verja í það tugum milljarða króna, annaðhvort beint af ríkisfé eða með aukagjaldtöku af íbúum höfuðborgarsvæðisins? Er hæstv. fjármálaráðherra hlutverks síns vegna reiðubúinn að grípa þarna inn í og stöðva þetta þangað til að þingið getur haft aðkomu að málinu, getur a.m.k. fengið kynningu á því hvernig þetta samkomulag lítur raunverulega út?
Virðulegi forseti. Ég held að það sé einhver misskilningur í gangi varðandi það hvað er að gerast. Það er spurt hvort ekki þurfi að grípa inn í til þess að þingið geti haft aðkomu að málinu. Auðvitað eru öll þessi samtöl, yfirlýsing sem til stendur að undirrita í dag, með þeim fyrirvara að það eru lög í landinu um samgönguáætlun. Það gerist ekkert, hvorki varðandi fjárútlát ríkisins né einstakar samgönguframkvæmdir, nema þingið hafi fyrst um það fjallað og samþykkt í samgönguáætlun, í langtímaáætlun um ríkisfjármál, í fjárlagagerð o.s.frv. Hér er fjallað um borgarlínu. Hvað er borgarlína í huga hv. þingmanns? Ég get sagt fyrir mitt leyti að þetta er samgönguás um borgina þar sem eru nýtt öll tækifæri til að bæta við aukaakreinum þannig að þangað megi fleyta almenningssamgöngum. Þar verði líka hægt að koma hópferðabílum, leigubílum og eftir atvikum, ef menn ákveða að gera það þannig í þágu greiðari umferðar, bílum sem eru með þremur eða fjórum farþegum o.s.frv. Miðað við þá umferðarstíflu sem við erum að upplifa í dag held ég að menn ættu að taka því fagnandi að verið sé að fara í sérstakt átak, ráðast í átak til þess að greiða fyrir betri samgöngum í höfuðborginni og í kringum hana með þeim áformum sem er að finna í viðkomandi samkomulagi sem verður undirritað í dag af hálfu ríkisins til að marka stefnuna til framtíðar. Vandinn er sá að það hefur verið algert framkvæmdastopp á höfuðborgarsvæðinu og nú á að snúa því blaði við og ráðast í miklar aðgerðir til að leysa vanda sem allir sjá að ekki er hægt að horfa aðgerðalaus á lengur.
Herra forseti. Samgönguáætlun heimilaði ekki þau stórkostlegu fjárútlát til langrar framtíðar, sem hafa verið kynnt einhverjum þingmönnum, og ekki þá aðferð sem boðuð hefur verið. Hæstv. fjármálaráðherra virðist hafa sínar hugmyndir sem hann lýsti hér áðan um hvað borgarlína sé. Þær hugmyndir virðast vera mjög ólíkar því sem Samfylkingin og núverandi borgarstjóri kynntu í kosningabaráttu sinni. Það er þá spurning hvað verður ofan á, annaðhvort þessar hugmyndir eða eitthvað allt annað. Aðalatriðið er þetta: Verið er að undirrita samkomulag um eitthvað sem enginn veit hvað er og á að kosta tugi milljarða og líklega á endanum langt yfir 100 milljarða og jafnvel hátt í 200 milljarða. Enginn veit hvernig þetta á að vera, en samt á að undirrita samkomulag og ekki á einu sinni að sýna þinginu það áður en það er undirritað. Fara á í gjaldtöku, refsigjöld vegna umferðartafa, fyrir þá sem í töfunum lenda, en enginn virðist vita hvernig á að framkvæma það. Samt á að undirrita það án þess að hleypa þinginu að því eða sýna þinginu svo mikið sem samningsdrögin sem til stendur að undirrita síðar í dag.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur komið auga á kjarnaatriði málsins sem er það að að sjálfsögðu verður þingið spurt. Þingið ræður á endanum, t.d. því hvort komið verði á fót félagi sem muni mögulega fá heimild til að innheimta gjöld sem væru þá hluti af breyttri gjaldtöku af umferð í landinu sem við höfum áður rætt í þessum sal að við stöndum frammi fyrir að breyta. Þetta er einfaldlega hluti af þeirri þróun sem á sér stað, að við tökum lægri gjöld við innflutning á ökutækjum. Við munum sjá í framtíðinni færri bíla fara á eldsneytisstöðvar og taka með þeim hætti þátt í að greiða fyrir framkvæmdum í samgöngukerfinu okkar, þ.e. eldsneytisgjöldin munu gefa eftir sem gjaldstofn. Þetta eru bara spennandi tímar og ekkert að óttast í því. Í þessu máli er ekkert annað fram undan en betri framtíð, greiðari samgöngur, minni umferðartafir, betri almenningssamgöngur, fleiri hjólastígar og betra samfélag. [[Forseti hringir.]]Ríkisstjórnin er að skuldbinda sig til þess eins að leggja þessar tillögur fyrir þingið og ræða þær þar.
Herra forseti. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins krafist sýknu af bótakröfu Guðjóns Skarphéðinssonar, eins dómþola í Guðmundar- og Geirfinnsmálunum. Við þurfum að muna hver forsaga málsins er. Guðjón Skarphéðinsson sat í gæsluvarðhaldi í 1.202 daga. Hann sat í fangelsi í fjögur og hálft ár. Í fjóra áratugi börðust Guðjón Skarphéðinsson og aðrir dómþolar í þessu máli fyrir rétti sínum sem loksins virtist fá farsæla niðurstöðu í lok september í fyrra þegar Hæstiréttur sýknaði Guðjón. Niðurstaðan er: Guðjón mátti sæta ómannúðlegri meðferð opinbers valds, fyrst í gæsluvarðhaldi í 1.202 daga, í fangaklefa í fjögur og hálft ár. Íslenska ríkið ber ábyrgð á því. Þrátt fyrir sýknu, viðurkenningu á bótarétti með skipun sáttanefndar og afsökunarbeiðni krefst hæstv. forsætisráðherra nú sýknu á bótakröfum fyrir hönd íslenska ríkisins. Ég bið hæstv. forsætisráðherra að útskýra fyrir þingheimi og þjóðinni allri hvernig komist var að þeirri niðurstöðu að Guðjón ætti ekki rétt á bótum vegna þeirra brota sem íslenska ríkið framdi á honum og greiði málskostnað að auki. Staðfest er að greinargerðin lá á borði forsætisráðherra í tvær vikur áður en henni var skilað inn í dóm. Getur forsætisráðherra staðfest að hún hafi annaðhvort kynnt sér og samþykkt þær dómkröfur sem lagðar voru fram í greinargerðinni eða hreinlega ekki hirt um það? Herra forseti. Svo vitnað sé í viðtalið við Guðjón í Kastljósi í gærkvöldi, með leyfi forseta: „Réttast er að hún svari fyrir það.“
Herra forseti. Ég vil ítreka það sem ég sagði hér þegar dómur Hæstaréttar féll og ég bað þá sem þá voru sýknaðir afsökunar fyrir hönd íslenskra stjórnvalda. Sú afsökunarbeiðni stendur. Í kjölfar hennar var skipuð sáttanefnd sem við höfum stundum rætt á vettvangi þingsins. Starf hennar tók töluverðan tíma og ég hef líka rætt á vettvangi þingsins að ég hefði kosið að hún hefði lokið verki sínu fyrr, en um leið viðurkenni ég að málið er flókið og einstætt í Íslandssögunni þannig að það er enginn öfundsverður af því verkefni sem sáttanefndin fékk. Hv. þingmaður innir mig eftir afstöðu minni í þessu máli. Þá vil ég upplýsa hann og aðra hv. þingmenn um það að á morgun hyggst ég leggja fyrir ríkisstjórn frumvarp, sem ég mun svo fá að mæla fyrir á Alþingi og óska eftir afstöðu Alþingis til, um heimild til þess að gera samkomulag um bætur til þeirra sem sýknaðir voru með dómnum frá því í september 2018, annars vegar þá sem eftir lifa og hins vegar afkomendur þeirra sem þá voru sýknaðir. Ég held að það sé mjög mikilvægt í ljósi þess hvernig málið er vaxið, því að fyrir liggur að bótakrafa Guðjóns Skarphéðinssonar er á leið fyrir dóm, að Alþingi taki afstöðu til þess og þeirrar fjárhæðar sem ég mun leggja til þannig að Alþingi og löggjafarvaldið muni tala skýrt í því máli. Hvað varðar greinargerð setts ríkislögmanns í málinu sem hv. þingmaður spyr sérstaklega um er það svo að greinargerðir almennt þegar ríkislögmaður tekur til varna fyrir íslenska ríkið eru lagðar fram í nafni framkvæmdarvaldsins ef marka má og [[Forseti hringir.]]ef miða má við álit umboðsmanns frá árinu 2013. Ég ætla aðeins að koma nánar að því hvernig vinnulagið hefur verið í síðara svari mínu.
Herra forseti. Ríkislögmaður kemur fram fyrir hönd forsætisráðherra í umboði forsætisráðherra og rétt eins og aðrir lögmenn á hann skýlausan rétt á því að vera ekki samsamaður með umbjóðanda sínum. Það er algjörlega skýrt hvar ábyrgðin liggur. Ég er hins vegar ánægður að heyra að það verði nýjar vendingar í málinu en ég spyr: Af hverju núna? Af hverju var þetta ekki gert fyrr? Mig langar að spyrja líka hvort ekki hafi hvarflað að forsætisráðherra að breyta málsaðstæðum þar sem bótaskylda væri a.m.k. viðurkennd og krafa um málskostnað felld niður. Aðalatriðið í þessu máli er að það fái farsælar lyktir. Þetta snýst um æru þjóðarinnar og þetta hefur tekið 40 ár. Er ekki komið nóg, hæstv. forsætisráðherra?
Herra forseti. Ég hygg að um það séum við hv. þingmaður sammála. Aðalatriðið er að þetta mál fái farsælar lyktir. Hv. þingmaður spyr: Af hverju kem ég núna með frumvarp? Ég hefði kosið að samkomulag hefði legið fyrir við a.m.k. fleiri aðila áður en frumvarp hefði verið lagt fram. Í ágúst sl. fól ég settum ríkislögmanni að halda áfram að leita samkomulags við aðila málsins en það liggur ekki fyrir. Ég taldi hins vegar rétt í ljósi umræðunnar nú að það væri hreinlegast og heiðarlegast, í ljósi þess líka að margt virðist vera á huldu í opinberri umræðu, að Alþingi fengi bara frumvarp þar sem málið væri rakið frá upphafi til enda og Alþingi gæti þá tekið afstöðu til þess sem þar er lagt til samhliða því að haldið verði áfram sáttaumleitan. Það fannst mér hreinlegasta leiðin í þessu máli og þá leggjum við öll spil á borðið um þann grundvöll sem sáttanefndin vann samkvæmt. Það er ástæðan fyrir því að ég kem með þetta núna.
Forseti. Hv. formaður Samfylkingarinnar rakti málið ágætlega á undan mér og ætla ég þar af leiðandi ekki að gera það aftur en ég ætla að spyrja út í það sama. Mér þykir áhugavert að hlusta á svör hæstv. forsætisráðherra í þessu máli og gott að heyra að hún hyggst ljúka því á sanngjarnan hátt og sækist eftir því að Guðjón Skarphéðinsson fái bætur. Þá spyr ég: Til hvers var þessi sáttanefnd sem virðist hafa verið skipuð algjörlega án umboðs? Voru ekki mistök þar á ferð? Hvers vegna var ekki sóst eftir því að finna einhverja sátt í þessari sáttanefnd? Hvers vegna þarf að búa til annað ferli um að skapa sátt þegar sett hafði verið í gang ferli sem átti að komast að þeirri niðurstöðu? Mig langar líka til að spyrja, þar sem þessi greinargerð ríkislögmanns lá inni í ráðuneytinu í tvær vikur, hvort hæstv. ráðherra hafi lesið hana og hvort hæstv. forsætisráðherra sé sammála greinargerðinni, þ.e. sammála því að Guðjón beri sjálfur ábyrgð á því að hann var sakfelldur eins og kemur fram. Ef hæstv. forsætisráðherra er ekki sammála þessari greinargerð, hvers vegna lagði hún blessun sína yfir hana? Er ekki tilefni til að biðja aftur afsökunar á því að ríkislögmaður hafi komið fram á þennan hátt? Í umboði hvers kemur hann fram á þennan hátt? Þetta eru margar spurningar, mögulega of margar, en ég ítreka spurninguna um hvort hæstv. forsætisráðherra hafi verið sammála þessari greinargerð.
Herra forseti. Fyrst spyr hv. þingmaður um umboð sáttanefndar. Umboð sáttanefndar var alveg skýrt. Hún var skipuð fulltrúum forsætisráðherra, fjármálaráðherra og dómsmálaráðherra. Verkefni hennar fólst í því að gera tillögu um hugsanlega greiðslu miska- og skaðabóta til aðila málsins og aðstandenda sem ekki eiga lögvarinn rétt, eftir atvikum í samræmi við almennar reglur skaðabótaréttar, og gera tillögur að hugsanlegri lagasetningu í ljósi þessara ólíku aðstæðna afkomenda og annarra. Umboðið var skýrt. En hins vegar er það alveg rétt, sem ég hef ítrekað í þessum ræðustól, að þetta verkefni tók mjög langan tíma og lengri tíma en ég hefði kosið. En umboðið lá fyrir og nefndin var komin alllangt með þetta mál síðasta vor þegar upp úr slitnaði og hún skilaði í raun til mín umboði sínu, skilagrein, og taldi að hún kæmist ekki lengra með málið. En það frumvarp sem ég hyggst leggja fyrir ríkisstjórn á morgun byggir alfarið á vinnu sáttanefndarinnar á sínum tíma. Þetta liggur algjörlega fyrir. Stóra málið í þessu er að hér var fólk órétti beitt og frelsissvipt af hálfu ríkisins. Þess vegna skipaði ég sáttanefndina og þess vegna var minn vilji til þess að reyna að ná einhvers konar samkomulagi um sanngjarna lúkningu málsins. Þegar síðan einn aðili máls fer í mál fer málið í þann farveg að settur ríkislögmaður grípur til varna fyrir ríkið og vissulega er hefðin sú að gripið er til ýtrustu varna. Það sem ég kom ekki nægjanlega skýrt að í svari mínu við hv. þm. Loga Einarsson er að vinnulagið hjá Stjórnarráðinu hefur verið það að þegar ríkislögmaður grípur til varna, þó að hann sé fulltrúi framkvæmdarvaldsins, hefur hann í raun og veru mikið sjálfdæmi um það hvernig greinargerð er háttað. Ég held að þetta vinnulag krefjist endurskoðunar við [[Forseti hringir.]]því að fyrir liggur að þessi greinargerð lá í þremur ráðuneytum en var ekki kynnt neinum af þeim ráðherrum sem þau fara með sérstaklega. [[Forseti hringir.]]Það vinnulag krefst auðvitað endurskoðunar.
Forseti. Það er svo margt í þessu og ég hef ekki tíma til að spyrja út í allt og ég vil spyrja bara mjög skýrt: Las hæstv. forsætisráðherra greinargerðina? Ég hef ekki enn þá fengið svar við þeirri spurningu. Las hún greinargerðina? Og er hún sammála greinargerðinni? Það er ekki hægt að þvo hendur sínar af þessu og segja að ríkislögmaður eigi að fara ýtrustu leið í sínum kröfugerðum. Það er ekki rétt. Réttarríkið virkar ekki þannig. Ríkið á að standa vörð um réttindi borgaranna en ekki verja ríkið með kjafti og klóm. Hagsmunir ríkisins eru réttindi borgaranna. Þetta er ekki eins og að fara með einkamál, ég bara get ekki skilið það þannig og mér þykir stórfurðulegt að forsætisráðherra líti á málið á þann hátt. Ég spyr aftur: Las hæstv. forsætisráðherra greinargerðina og er hún sammála henni? Er hún sammála þeirri niðurstöðu að þetta hafi verið Guðjóni Skarphéðinssyni að kenna [[Forseti hringir.]]í raun og veru eins og greinargerðin segir?
Herra forseti. Greinargerðin var send þremur ráðuneytum til kynningar. Hún var ekki kynnt mér sérstaklega og ég las hana ekki. Vinnulag Stjórnarráðsins hefur verið þannig að þegar ríkislögmaður vinnur greinargerðir er það á mjög sjálfstæðan hátt. Það er ekki í takt við álit umboðsmanns frá árinu 2014 sem ég nefndi í fyrra svari, sem hefur bent á að það sé hlutverk framkvæmdarvaldsins að hafa skoðun á greinargerðum ríkislögmanns. Það hefur ekki verið vinnulagið og því er það ákvörðun mín núna, ásamt því að leggja fram það frumvarp sem ég boða hér sem sýnir vilja minn og ríkisstjórnarinnar í málinu til að ná sanngjarnri lausn, að farið verði yfir það vinnulag sem hefur verið viðhaft þegar kemur að vörnum ríkisins. Þar hefur hefðin verið sú, eins og ég sagði áðan, að grípa til ýtrustu varna. Það hefur verið vinnulagið sem hv. þingmaður segir að sé mín skoðun. Ég var hins vegar að lýsa því sem hefur verið tíðkað. [[Forseti hringir.]]Mér finnst mjög mikilvægt að Stjórnarráðið sem heild fari yfir álit umboðsmanns um það [[Forseti hringir.]]hver aðkoma framkvæmdarvaldsins eigi að vera að málarekstri ríkislögmanns hverju sinni. [[Forseti hringir.]]Þar þarf auðvitað að vera einhver ein almenn regla sem um allt gildir.
Forseti hvetur hæstv. ráðherra til að virða tímamörk.
Herra forseti. Það hefur komið í ljós í fyrirspurnum vegna Guðmundar- og Geirfinnsmálanna að forsætisráðherra hefur ekki haft auga á málinu. Það hefur komið fram að greinargerðin var send, ekki bara í forsætisráðuneytið heldur fjármálaráðuneytið og dómsmálaráðuneytið og enginn ráðherranna hefur kynnt sér greinargerðina í stærsta og erfiðasta dómsmáli í íslenskri réttarsögu. Það er hægt að hrósa forsætisráðherra fyrir það að hún var fljót að biðjast afsökunar en málinu var síðan ekki fylgt eftir. Svo á að fara að draga það inn í þingsal sem vel að merkja hæstv. samgönguráðherra sagði fyrr í vikunni að við gerðum vonandi ekki. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra, sem las greinilega ekki greinargerðina, hvor hún sé sammála henni. Er hæstv. forsætisráðherra sammála þeirri greinargerð sem fór út fyrir ríkisins hönd? Við skulum muna það líka, virðulegi forseti, að umboðsmaður Alþingis sagði sérstaklega: Ríkislögmaður er ekki eitthvert sjálfstætt afl. Ríkislögmaður er lögmaður eins og allir aðrir lögmenn og setur fram ýtrustu kröfur fyrir hönd umbjóðenda sinna. Og hverjir eru umbjóðendur ríkislögmanns í þessu máli? Það er íslenska ríkisstjórnin, það er ríkið undir forystu Vinstri grænna, Katrínar Jakobsdóttur, í samstarfi við Sjálfstæðis- og Framsóknarflokk. Þannig er málið statt núna, að við getum ekki komið sómasamlega fram og afgreitt það. Það er ekkert að því að það fari fyrir dómstóla hver bótafjárhæðin eigi að vera. En að við skulum fara eins langt og greinargerðin segir er eitthvað sem er miklu meira en umhugsunarefni. Þar ættu ráðherrar að skammast sín nema ráðherra segi, og sé sammála m.a. hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni og fleirum, að þetta sé bara embættismannaverk. Hvers konar er þetta? Er ekki kominn tími til að við drögum inn mennskuna í þessu ömurlega máli? Mennskan kemur ekki frá ríkisstjórn Íslands núna þannig að ég spyr hæstv. ráðherra: [[Forseti hringir.]]Er hún sammála greinargerðinni eins og hún kemur frá ríkislögmanni fyrir hönd [[Forseti hringir.]]ríkisstjórnar Íslands?
Herra forseti. Ég held að hv. þingmaður misskilji málið eitthvað ef hún telur að núna eigi að draga það inn í þingsal. Það lá fyrir algjörlega frá byrjun, og hefur margítrekað komið fram í umræðum um þessi mál, að alveg frá því að sáttanefnd var skipuð myndi málið koma inn í þingsal. Það hefur legið algjörlega fyrir eins og hv. þingmaður veit ef hún hefur fylgst með umræðum um málið. Fyrir liggur að ekki eiga allir aðilar þessa máls lögvarinn rétt til bóta. Þess vegna var upplegg sáttanefndar að reyna að ná heildarsamkomulagi sem myndi skila sér í frumvarpi á Alþingi sem myndi byggja á slíkri heildrænni sýn á málið. Þegar hv. þingmaður talar um að ég sé að draga mál inn í þingsal sem ekki eigi hér heima liggur algjörlega fyrir að ef við ætlum að reyna að ljúka þessum málum af sanngirni gagnvart þeim sem þar eiga um sárt að binda mun það þurfa að koma til kasta Alþingis, ekki síður vegna þess að málið er fordæmalaust. Það er fordæmalaust og kallar þar af leiðandi líka að mínu viti á ákveðinn atbeina Alþingis þegar að því kemur að taka afstöðu til þess hvort sanngjörn lausn sé fundin. Hv. þingmaður gagnrýnir það hvernig staðið er að greinargerð ríkislögmanns. Ég ætla bara að vera heiðarleg með það, eins og ég var hér áðan og ég vona að hv. þingmenn kunni að meta það, ég sé enga ástæðu til að fara í einhvern feluleik, að hér hefur vinnulagið verið með þeim hætti að ríkislögmaður hefur skilað inn greinargerðum og þær hafa yfirleitt ekki farið inn á borð ráðherra. Þannig er það bara. Það hefur verið vinnulagið og það er það sem ég vil láta endurskoða, þvert í Stjórnarráðinu með almennum hætti, ekki til þess að ráðherrar hafi pólitísk afskipti af dómsmálum, um það snýst ekki málið, heldur til þess að við uppfyllum það sem hefur verið gagnrýnt af hálfu umboðsmanns Alþingis að sé ekki, að framkvæmdarvaldið [[Forseti hringir.]]sé meðvitað um það hverju sinni til hvaða varna ríkislögmaður grípur. Það hefur ekki verið gert með fullnægjandi hætti og það þykir mér leitt en ég sé enga ástæðu til að fela neitt í þeim málum.
Herra forseti. Það er enginn að biðja um neinn feluleik en það er verið að biðja um að hér sé svarað. Það er einfalt. Það var hæstv. samgönguráðherra sem sagði að hann vildi ekki draga málið hingað inn í þingsal. Greinargerðin fór út, ráðherra hefur ekki enn svarað því hvort hún sé sammála greinargerðinni eða ekki. Forsætisráðherra bætir ekki þann skaða sem hlaust af greinargerðinni með því að færa ábyrgðina yfir á Alþingi. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvað stendur í frumvarpinu? Hvað stendur í frumvarpinu og hefur hæstv. ráðherra talað m.a. við Guðjón Skarphéðinsson og þolendur Guðmundar- og Geirfinnsmálanna um alla málsmeðferðina sem núna bíður þingsins?
Herra forseti. Ég hef átt fund með ýmsum málsaðilum og rætt við þá um þetta mál og sömuleiðis þá hugmynd mína að koma hingað inn með frumvarp. Það hef ég gert á fyrri stigum málsins með ýmsum aðilum, þeirra á meðal Guðjóni Skarphéðinssyni. Í frumvarpinu felst heimild til að greiða bætur á þeim grundvelli sem rakinn er síðan í greinargerð. Í frumvarpinu felst ekki nein tilraun til að taka af fólki réttinn til að fara síðar í dómsmál heldur er sá réttur áfram við lýði. Á þeim grunni munum við eiga samtöl við aðila máls og erum að eiga samtöl við aðila máls og höfum verið í þessum mánuði.
Virðulegur forseti. Við skulum halda okkur við dómsmál en ekki Guðmundar- og Geirfinnsmálið heldur fyrsta dómsmálið sem Flokkur fólksins fór í vegna afturvirkra skerðinga á lífeyrissjóðsgreiðslum eldri borgara. Dómurinn var kveðinn upp í Landsdómi í vor og niðurstaðan er svohljóðandi: „Í dómi Landsréttar kom fram að eftir gildistöku laga nr. 116/2016 hefði S átt kröfu til að fá ellilífeyri greiddan án skerðingar vegna greiðslna frá skyldubundnum atvinnutengdum lífeyrissjóðum, allt fram til þess er lög nr. 9/2017 tóku gildi. Þessi kröfuréttindi S nytu verndar 72. gr. stjórnarskrárinnar og þar sem þau hefðu verið gjaldfallin við gildistöku laga nr. 9/2017 yrðu þau ekki skert með afturvirkri og íþyngjandi löggjöf. Var því fallist á kröfu S.“ S er móðir Ingu Sæland sem stefndi ríkinu. Það sem er athyglisverðast við þetta er að umrædd lög voru samþykkt á Alþingi með 33 greiddum atkvæðum. 19 sátu hjá og aðeins tveir þingmenn voru á móti því að brjóta lög. Það hlýtur að teljast grafalvarlegt mál þegar Alþingi brýtur lög. Það þarf ekki að segja mér það, með alla þá lögfræðinga sem eru hér inni, að menn hafi ekki vitað hvað var í gangi þarna, að verið væri að brjóta stjórnarskrána. Nú er farið að greiða út eftir þessum lögum og ég spyr hæstv. félags- og barnamálaráðherra: Hver er meðalupphæð þess sem verið er að greiða út til eldri borgara? Hver er heildarupphæðin? Og hvenær reiknar hann með að búið verði að greiða þetta að fullu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Hann rakti hér mistök við lagasetningu á sínum tíma við breytingar á almannatryggingalögunum og hverju þau hefðu valdið. Við smíði frumvarpsins, yfirlestur þess í fjármála- og forsætisráðuneyti, yfirferð í þinginu, í nefndastarfi, umsögnum og öðru kom enginn auga á þessi mistök sem síðan voru leiðrétt í febrúarmánuði 2017. Þá voru vissulega tveir mánuðir liðnir frá gildistöku laganna og um það snýst þessi dómur, að fá greiðslu fyrir þá tvo mánuði sem þarna um ræðir. Heildarupphæðina ætla ég að rekja hér á eftir en eðli máls samkvæmt lét ríkið á það reyna hvort þetta hefði verið gert með réttum hætti. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að ríkið hefði gert þetta rétt. Landsdómur sneri því við og Hæstiréttur vísaði málinu frá. Heildarupphæðin sem af þessu hlýst og greiðslur eru að hefjast vonandi í þessum mánuði eða næsta eru um 6 milljarðar kr. Þessi dómur felur í sér að heildargreiðslurnar sem greiddar verða út verði 6 milljarðar. Varðandi málið sem var látið reyna á hjá Flokki fólksins, heildargreiðslur vegna þess voru 60.000. Ég sé ekki eftir þeim fjármunum sem fara í þetta vegna þessara mistaka. Það sem mér finnst blóðugt í þessu máli er að það eru ekki allir tekjulægstu hóparnir sem þarna fá fjármagn. Tvær tekjuhæstu tíundirnar í hópi aldraðra fá rétt tæpa 3 milljarða af þessum 6 milljörðum. Stærstu leiðréttingarnar í þessum tekjutíundum eru 400.000–500.000 kr. á hvern einstakling þannig að málið sem var höfðað á sínum tíma á grundvelli 60.000 kr., sem mér finnst algerlega skiljanlegt, skilar sér því miður [[Forseti hringir.]]að helmingi til, 3 milljarðar, til tveggja hæstu tekjutíunda samfélagsins og það finnst mér blóðugt. [[Forseti hringir.]]Mér finnst það sorglegt og ég hefði viljað nota þessa fjármuni til að bæta lægstu tekjutíundirnar frekar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin, en skelfing voru þau rýr. Ef við gerum mistök viðurkennum við mistökin og bætum fyrir þau en Alþingi fékk dóm, það braut lög og hvort það bitnar á þeim sem hafa mikið eða lítið skiptir bara engu máli í því samhengi. Ef þú brýtur lög og átt að bæta það þá gerirðu það. Og það er út í hött að móðgast og reyna að verja það að þetta hafi farið til þeirra sem eru með hæstu tekjurnar en ekki þeirra sem eru með þær lægstu. Við getum alveg snúið því við, gjörsamlega snúið því við. Það er alltaf verið að níðast á þeim sem minnst hafa og þeir græða sem mest hafa. Það hefur ekkert með það að gera, en þið eigið að standa við orð ykkar. Það sem er furðulegast í þessu er að enginn hefur beðist afsökunar eftir á. Það hefur enginn beðist afsökunar. Framsóknarflokkurinn gleymdi þessu og Sjálfstæðismenn og síðar voru það Sjálfstæðismenn, Viðreisn og Björt framtíð sem samþykktu þetta. Það hefur enginn beðist afsökunar enn þann dag í dag.
Virðulegi forseti. Þetta voru sannarlega mistök við lagasetningu, það er hárrétt sem hv. þingmaður segir, og þess vegna var þetta leiðrétt strax í upphafi árs 2017. Niðurstaða héraðsdóms var sú að ríkið hefði brugðist við nægilega fljótt. Landsdómur sneri því við. Það hefur þau áhrif að við erum að greiða þetta út. Ég sé ekki eftir þeim fjármunum sem fara þarna í lægstu tekjutíundirnar en mér finnst mjög sorglegt að þarna fari 3 milljarðar af 6 milljörðum til tveggja tekjuhæstu tíundanna og í boði eins stjórnmálaflokks á Alþingi. Það finnst mér sorglegt. Ég get ekki að því gert að ég hefði viljað nota þá fjármuni til annarra hluta þannig að þeir gætu nýst lægstu tekjutíundunum eða þeim hópi sem við erum að koma með frumvarp inn í þingið fyrir, þeim einstaklingum sem ekki eiga réttindi og við erum að setja sérstakan bótaflokk fyrir. Þessum 3 milljörðum sem fara í hæstu tekjutíundirnar - fyrrverandi alþingismenn, fyrrverandi forstjórar og fyrrverandi bankastjórar eru að fá 400.000–500.000 kr., mér finnst það sorglegt og mér finnst það dapurlegt. En að sjálfsögðu stendur ríkið við þetta og mun greiða þetta út og það verður gert í þessum mánuði eða næsta.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023. Tillagan er lögð fram af ríkisstjórn Íslands samkvæmt 11. gr. jafnréttislaga um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla, nr. 10/2008. Tillagan samanstendur af 24 verkefnum sem er ætlað að tryggja jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í íslensku samfélagi og endurspegla um leið forgangsröðun stjórnvalda. Öll ráðuneyti gerðu að þessu sinni tillögur um verkefni og er það í fyrsta sinn sem svo er síðan gerð var framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum og varð lögbundin skylda stjórnvalda árið 1985, sem sýnir að það skýra markmið, að kynjasjónarmið séu samþætt í alla stefnumótun á vegum stjórnvalda, er að skila raunverulegum árangri. Öll verkefnin eru tengd við heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar og er það í fyrsta sinn sem það er gert í vinnu við framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum. Ég bind vonir við að Ísland verði í hópi forysturíkja til að ná heimsmarkmiði 5, um jafnan rétt karla og kvenna fyrir árið 2030. Við erum ekki komin þangað enn þá, en ég tel að við höfum fulla burði til að ná því markmiði og deila um leið reynslu okkar í þessum málum með öðrum þjóðum, því að heimsmarkmiðin eru gríðarlega mikilvægur leiðarvísir fyrir öll ríki til að skapa betri samfélög og ná þeim skýru markmiðum sem þjóðir heims hafa sammælst um á vettvangi Sameinuðu þjóðanna. Skrifstofa jafnréttismála í forsætisráðuneytinu hafði yfirumsjón með gerð áætlunarinnar í samráði og samstarfi við jafnréttisfulltrúa allra ráðuneyta, auk þess sem haft var samráð við Jafnréttisstofu og Jafnréttisráð. Við gerð nýrrar áætlunar var jafnframt tekið tillit til umræðna um skýrslu félagsmálaráðherra um stöðu og þróun jafnréttismála fyrir tímabilið 2015–2017 á jafnréttisþingi, samanber 10. og 11. gr. jafnréttislaga, en þingið var haldið í fimmta sinn 7.– 8. mars 2018. Verkefni tillögunnar fóru svo til umsagnar í samráðsgátt stjórnvalda í sumar og bárust alls sex umsagnir sem komið var á framfæri við ráðuneytin. Í kjölfar samráðsins var gerð ein breyting á áætluninni sem laut að Jafnréttissjóði Íslands en aðrar tillögur úr samráðsferlinu verða hafðar til hliðsjónar við framkvæmd áætlunarinnar. Virðulegi forseti. Um margt getum við verið stolt af árangri okkar í jafnréttismálum enda er litið til Íslands sem fyrirmyndar á heimsvísu. En eins og ég sagði áðan fer því fjarri að við höfum náð endastöð. Kynbundinn launamunur er töluleg staðfesting á því, en jafnlaunavottun er ein leið til að útrýma honum. Við þurfum þó í vaxandi mæli að líta til hins almenna launamunar sem er á milli karla og kvenna af því að hann er mælikvarði á það misrétti sem enn fyrirfinnst í samfélaginu. Fæstir myndu halda því fram að konur vinni minna en karlar ef allt er tekið með í reikninginn. Þær vinna enn árið 2019 ólaunuð störf langt umfram karla. Það á að vera okkur keppikefli að loka þessu kynjabili. #Metoo-frásagnir kvenna hér á landi leiddu einnig í ljós ofbeldi, áreitni og mismunun sem konur í öllum lögum íslensks samfélags þurfa að þola. Þessi mismunun margfaldast í tilfelli kvenna af erlendum uppruna og við vitum líka að misrétti tekur á sig aðrar myndir þegar fatlaðar konur eiga í hlut. Viðbrögð við #metoo-hreyfingunni er eitt af forgangsverkefnum ríkisstjórnarinnar og við getum ekki við unað fyrr en við höfum útrýmt kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi og áreitni með öllu. Í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar var sérstakri skrifstofu jafnréttismála komið á fót í upphafi þessa árs í forsætisráðuneytinu á grundvelli tillögu til þingsályktunar um breytta skipan ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands þar sem stjórnarmálefni um jafnréttismál voru flutt frá ráðherra félagsmála yfir til forsætisráðherra. Hlutverk skrifstofunnar er m.a. að halda utan um heildstæða stefnumótun í jafnréttismálum þar sem forsætisráðuneytið hefur lykilhlutverki að gegna í krafti samhæfingarhlutverks síns. Stýrihópur um heildstæðar úrbætur að því er varðar kynferðislegt ofbeldi var settur á laggirnar snemma árs 2018. Meginhlutverk hans er að beita sér fyrir framsæknum og samhæfðum aðgerðum stjórnvalda gegn kynferðislegu ofbeldi og kynferðislegri og kynbundinni áreitni og að Ísland verði ávallt í fremstu röð í baráttunni gegn hvers kyns kynbundnu ofbeldi. Hópurinn hefur komið tillögum á framfæri við ráðherranefnd um jafnréttismál um hvernig megi bæta réttarstöðu brotaþola kynferðisbrota og eru þær nú til meðferðar í dómsmálaráðuneytinu. Hópurinn vinnur jafnframt að því að móta stefnu um aðgerðir gegn stafrænu ofbeldi. Þá hefur verið skipuð nefnd sem heyrir undir stýrihópinn og hefur það verkefni að móta forvarnastefnu fyrir Ísland með aðkomu fagaðila og í samráði við frjáls félagasamtök, fagfélög og fræðafólk. Hópurinn áætlar að skila tillögum sínum snemma árs 2020. Í júní sl. samþykkti Alþingi jafnframt þingsályktunartillögu félagsmálaráðherra um aðgerðir gegn ofbeldi og afleiðingum þess, en þar er að finna metnaðarfulla aðgerðaáætlun til þriggja ára. Ráðuneytin hafa samhæft verkefni sín til að tryggja sem best samfellu milli þessara verkefna og sömuleiðis þeirra verkefna sem unnin eru á vettvangi forsætisráðuneytisins. Framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum byggist á þessu starfi og á fyrri áætlunum, allt með það að markmiði að við nýtum þekkingu og fjármuni sem allra best í þágu málaflokksins. Virðulegi forseti. Tillaga um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum felur í sér 24 verkefni sem falla undir sex kafla. Kaflarnir endurspegla áherslu stjórnvalda á sviði jafnréttismála þar sem öll ráðuneyti hafa hlutverki að gegna við framkvæmd hennar. Fyrsti kaflinn lýtur að stjórnsýslunni þar sem sjö verkefni eru tilgreind. Meðal verkefna er að gera úttekt á þeim rannsóknum og verkefnum sem hafa hlotið styrk úr Jafnréttissjóði Íslands sem stofnaður var í tilefni 100 ára afmælis kosningarréttar kvenna árið 2015. Sjóðurinn er til fimm ára og verður úthlutað úr honum að óbreyttu í síðasta sinn á komandi ári og framkvæmt þá mat á því hvernig fjármagn úr sjóðnum hefur nýst á tímabilinu. Þetta er þó mál sem ég tel að Alþingi þurfi að taka afstöðu til, hvort ekki sé vilji til þess að viðhalda sterkum jafnréttissjóði, þó að endanleg fjárhæð sjóðsins sé auðvitað alltaf matsatriði hverju sinni. Jafnréttismál snerta starfs- og stefnumótunarsvið allra ráðuneyta og fara mörg ráðuneytanna með viðamikla málaflokka sem hafa víðtæk áhrif á stöðu og þróun jafnréttismála hér á landi. Samþætting kynja og jafnréttissjónarmiða er mikilvæg leið til að ná markmiðum jafnréttis við alla ákvarðanatöku og stefnumótun í stjórnkerfinu. Mun þeirri vegferð verða haldið áfram á gildistíma nýrrar áætlunar auk kynjaðrar hagstjórnar og fjárlagagerðar í samræmi við 1. og 17. gr. jafnréttislaga og 18. gr. laga um opinber fjármál, nr. 123/2015, undir forræði forsætisráðuneytis og fjármála- og efnahagsráðuneytis og með þátttöku jafnréttisfulltrúa allra ráðuneyta. Jafnframt mun samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti taka byggðaáætlun fyrir tímabilið 2018–2024 til sérstakrar skoðunar út frá kynja- og jafnréttissjónarmiðum með það að markmiði að leiðrétta greindan kynjahalla við framkvæmd aðgerða og úthlutanir til byggðamála. Um er að ræða verkefni sem gæti þjónað sem fyrirmynd fyrir önnur ráðuneyti enda snerta jafnréttismál öll málefnasvið Stjórnarráðsins. Eitt af meginmarkmiðum jafnréttislaga er jafnrétti á vinnumarkaði. Í öðrum kafla framkvæmdaáætlunarinnar eru fimm verkefni, þeirra á meðal er framhald vinnu við innleiðingu jafnlaunavottunar í samræmi við lög um jafnlaunavottun, nr. 56/ 2017, en nú þegar hefur fjármagni verið úthlutað til að tryggja að innleiðing laganna gangi sem best fyrir sig. Áhugavert er að kynna sér það að innleiðing þessara laga, sem mun vissulega taka tíma, er að skila sér. Þær stofnanir og þau fyrirtæki sem hafa lokið við að innleiða jafnlaunavottun greina frá því samkvæmt könnun sem forsætisráðuneytið hefur gert, að það hafi mjög jákvæð áhrif á ýmsa aðra þætti á vinnustað og í vinnustaðamenningu. Ég held því að við eigum eftir að sjá töluverðar umbætur á öðrum sviðum líka sem fylgja innleiðingu þessara laga. Annað verkefni snýr að því að meta framkvæmd ákvæða laga um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja sem tóku gildi árið 2013. Í því samhengi má nefna að undanfarin tvö ár hafa stjórnvöld stutt átaksverkefni Félags kvenna í atvinnurekstri, sem ber titilinn Jafnvægisvogin, og lýtur að því að fá fyrirtæki til að jafna hlutföll karla og kvenna í stjórnum fyrirtækja sem lögin ná til og sér í lagi framkvæmdastjórnum. Þá vil ég nefna aukinn rétt foreldra til fæðingarorlofs úr níu mánuðum í 12 mánuði í tveimur áföngum á tímabilinu 2020–2021 þar sem gert er ráð fyrir að hvort foreldri um sig fái fimm mánuði til ráðstöfunar og sameiginlega tvo mánuði. Auðvitað á Alþingi eftir að taka afstöðu til endanlegra frumvarpa félags- og barnamálaráðherra um þau mál. En hugsunin er sú að áfram verði hluti fæðingarorlofsins til að deila milli foreldra og sömuleiðis að ákveðinn fjöldi mánaða sé eyrnamerktur móður og föður, því að þetta er auðvitað lykilatriðið í því hversu miklu kynjajafnrétti íslenska fæðingarorlofskerfið hefur skilað. Þetta er liður í því að auka jafnrétti á vinnumarkaði og innan heimilis og áhugavert er að segja frá því að samkvæmt könnun sem var kynnt norrænum jafnréttisráðherrum nýlega í þessum mánuði kom fram að íslenskir feður eru mjög jákvæðir í garð þess að lengja fæðingarorlof. Þar mælist ákveðinn munur á íslenskum feðrum og öðrum norrænum feðrum sem bendir til þess að íslenskir feður séu jákvæðari að þessu leyti, sem er mjög áhugavert og vekur upp spurningar og bendir til þess að kerfið okkar hafi náð ákveðinni rótfestu í samfélaginu og orðið til þess í raun og veru að breyta gildismati. Þriðji kafli framkvæmdaáætlunarinnar snýr að baráttunni gegn kynbundnu og kynferðislegu ofbeldi. Með vísan til fullgildingar samnings Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi gegn konum kveður ný framkvæmdaáætlun á um gerð stefnumarkandi landsáætlunar um framfylgd samningsins í samræmi við 10. og 11. gr. hans og er unnið að undirbúningi fyrir fyrstu fyrirtöku Íslands árið 2021 hjá eftirlitsnefnd samningsins með framkvæmd skuldbindinga hans. Annað verkefni í þessum kafla framkvæmdaáætlunar hefur það að markmiði að stuðla að auknu jafnrétti innan raða lögreglunnar. Undir fjórða kafla áætlunarinnar um jafnrétti, menntun og menningu, íþróttir og æskulýðsstarf, er mennta- og menningarmálaráðuneytið með fjölda aðgerða. Þær lúta með einum eða öðrum hætti að því að leiðrétta kynjahalla innan menntakerfisins í heild, sem og að taka á þeim veruleika sem #metoo-frásagnir kvenna og stúlkna í íþróttum endurspegla. Aðgerðirnar fela m.a. í sér að efla fræðslu og þekkingu um kynbundna mismunun og kynferðislega áreitni, hótanir og ofbeldi meðal barna og ungmenna, auk allra þeirra sem vinna í leik-, grunn- og framhaldsskólum. Jafnframt er lögð mikil áhersla á að skapa öruggt umhverfi í íþrótta- og æskulýðsstarfi með aðgerðum sem miða að því að uppræta kynbundið áreiti og ofbeldi sem eiga að tryggja að allir geti leitað sér aðstoðar eða réttar síns án ótta við afleiðingarnar. Fimmti kafli framkvæmdaáætlunarinnar er tileinkaður körlum og jafnrétti þar sem m.a. verður litið til hlutverks karla í að uppræta menningu sem einkennist af kynbundinni mismunun sem ýtir undir og afsakar kynbundna og kynferðislega áreitni, hótanir og ofbeldi, sem og hugsanleg skaðleg áhrif karlmennskuhugmynda á heilsufar karla. Lokakafli áætlunarinnar snýr að jafnréttisstarfi Íslands á alþjóðavettvangi. Umhverfis- og auðlindaráðuneytið er þar með verkefni sem lýtur að því að auka vitund neytenda um neikvæð áhrif af fjöldaframleiðslu fatnaðar út frá umhverfis- og náttúruverndarsjónarmiðum, sem og stöðu kvenna sem vinna við framleiðslu slíkra klæða, mikilvægi hringrásarhagkerfisins og hlutverk neytenda á eftirspurnarhliðinni. Að lokum eru tilgreind þrjú verkefni sem unnin verða á vettvangi utanríkisráðuneytisins og lúta að því að halda fleiri rakarastofuráðstefnur hjá alþjóðastofnunum með það að markmiði að virkja karla í jafnréttisbaráttunni. Þá er ætlunin að innleiða jafnréttisvottun í alþjóðlegri þróunarsamvinnu Íslands í samstarfi við þróunaráætlun Sameinuðu þjóðanna. Ein aðgerð snýr að því að ryðja úr vegi kynbundnum viðskiptahindrunum og breiða út þá þekkingu sem hefur skapast á Íslandi varðandi jafnrétti, t.d. á vegum uppbyggingarsjóðs EES, undir heitinu Jafnrétti til útflutnings. Þingsályktunartillögunni fylgir skýrsla hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra, sem þá hét svo, um stöðu og þróun jafnréttismála fyrir tímabilið 2015–2017, sem og svar ráðherra við fyrirspurn um stöðu verkefna í núgildandi framkvæmdaáætlun sem gildir út árið 2019. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir verkefnum í framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum 2020–2023. Ég held að þetta séu metnaðarfull verkefni og metnaðarfull áætlun, en það sem mér finnst mest um vert er að skynja að jafnrétti er ekki einkamál neins eins ráðuneytis, að það eru öll ráðuneyti að koma hér inn með verkefni út frá kynjasjónarmiðum, sem er auðvitað lykillinn að því að við náum þessum áþreifanlegu breytingum og framþróun í kynjajafnréttismálum. Það er í sjálfu sér mikilvægur áfangi. Ég legg til, herra forseti, að tillögunni verði vísað að lokinni þessari umræðu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og síðari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að fagna því að hér erum við komin með áttundu jafnréttisáætlunina sem stjórnvöld leggja fyrir þingið og það er mikilvægt að halda áfram vinnunni að jafnrétti. Nokkrar spurningar vakna samt. Ég fékk þann heiður að vera framsögumaður síðustu jafnréttisáætlunar sem var samþykkt á þingi og fylgdist með ferð áætlunarinnar í gegnum þingið. Þessari áætlun fylgir annars vegar skýrsla sem nær til ársins 2017 og hins vegar svar við fyrirspurn þingmanns sem gerir grein fyrir framvindu verkefna. Ég vil beina þeirri spurningu til flutningsmanns hvort við þurfum hugsanlega betri mælikvarða, ekki síst fyrir þingið, til að bera saman við afgreiðslu nýrrar áætlunar um hvernig framvindan er í rauninni. Mér finnst ýmislegt benda til þess að hún sé býsna góð en velti því fyrir mér hvort við gætum ekki skilgreint það betur og kannski haft aðeins einfaldara form á því að fylgjast með framvindu verkefnanna. Það er eðlileg samfella milli verkefna, það eru aðeins fleiri aðgerðir í þessari áætlun, 24 núna en 21 síðast. Sum verkefni breytast örlítið vegna þeirrar framvindu sem verður o.s.frv. Jafnrétti og byggðamál finnst mér afskaplega mikilvæg verkefni því að rannsóknir hafa sýnt bæði hversu mikill kynjahalli er oft í smæstu samfélögunum í íbúasamsetningu og verkefnum kynjanna en ekki síður í því að þau verkefni sem við förum í nýtast kynjunum á mjög mismunandi hátt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vík fyrst að spurningu hennar um mælikvarðana, hvernig við mælum árangur ráðuneyta. Við munum fá svör frá öllum ráðuneytum um þau verkefni sem undir þau heyra í gildandi framkvæmdaáætlun fyrir jafnréttisþing sem verður haldið í febrúar á næsta ári. Þá verður gerð grein fyrir stöðu allra verkefna. Það er mikilvægt að við séum stöðugt að meta framgang mála í þeim efnum og það getur verið misflókið en síðan sé ég fyrir mér að í því verkefni sem við erum búin að setja af stað hvað varðar velsældarmælikvarða í stefnumótun ríkisins, þar á meðal fjármálaáætlun og fjárlagagerð framtíðar, þurfum við líka að huga að kynjasjónarmiðum þegar við setjum á laggirnar nýja mælikvarða. Það eru stærri mælikvarðar og ekki eins margir og í framkvæmdaáætluninni en ég held að við þurfum líka að hafa augun á því að við þurfum að hafa einhverja yfirmælikvarða í þessum stóru plöggum. Svo tek undir með hv. þingmanni um kynjasjónarmið í byggðamálum. Þetta er risamál og það sem mér finnst áhugavert er að við erum að færa mörkin í því hvar við tölum um og nýtum kynjasjónarmið við stefnumótun. Hv. þingmaður nefndi byggðamál. Við horfum til þess líka að fara í verkefni á sviði samgöngumála þegar kemur að kynjaðri fjárlagagerð því að það hefur sýnt sig til að mynda að fjárfesting í ólíkum samgöngumátum kemur út með mismunandi hætti fyrir karla og konur. Þetta er nokkuð sem ég held að geti víkkað dálítið út umræðuna um samgöngumál með því að bæta kynjavíddinni inn í umræðu um þau sem kennir okkur að þetta getur í raun og veru átt við í öllum málaflokkum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og tek undir að við þurfum að horfa til jafnréttissjónarmiða á svo mörgum sviðum. Ég má til með að nefna eitt dæmi sem ég varð vör við þar sem barn var að byrja á leikskóla og hvergi var gert ráð fyrir að komið væri með barnið í kerru í leikskólann og kerran geymd yfir daginn. Þetta er lítið dæmi um hluti sem þarf að huga að, að það sé skýli. Mig langaði að snúa mér að fæðingarorlofinu í framhaldi af mælikvörðunum. Hér eru sett mjög mikilvæg og metnaðarfull markmið. Ég beini þeirri spurningu til flutningsmanns hvort ekki þurfi líka að huga að þeim sem eiga engan rétt á fæðingarorlofsgreiðslum eða mjög skertum fæðingarorlofsgreiðslum og fæðingarstyrk og hvernig við nálgumst það út frá jafnréttissjónarmiðum. Sú spurning hefur töluvert komið upp í vinnu þverpólitískrar nefndar um málefni barna sem eitt af atriðunum sem þurfi að huga að í jafnréttinu til að tryggja börnum jafnrétti frá fæðingu.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefnir fæðingarorlofskerfið okkar. Samhliða lengingunni á fæðingarorlofinu úr níu mánuðum í 12 hefur hæstv. félags- og barnamálaráðherra boðað heildarendurskoðun á fæðingarorlofskerfinu, þar með talið fæðingarstyrkjunum sem hv. þingmaður vísaði til. Vissulega miðast fæðingarorlofið við þá sem hafa verið á vinnumarkaði í tiltekinn tíma og síðan eru aðrar reglur sem gilda til að mynda um námsmenn eða þá sem eru heimavinnandi. Hér er hins vegar mikilvægt að þingið taki upplýsta umræðu því að sjálf hef ég átt slíka umræðu í þessum sal þar sem er ekki alveg auðvelt að finna rétta svarið. Íslenska fæðingarorlofskerfið hefur svo sannarlega stuðlað að kynjajafnrétti á Íslandi með þeirri uppbyggingu að nýti annað foreldrið ekki fæðingarorlofsréttinn falli hann niður. Feður geta ekki framselt fæðingarorlofsrétt sinn til mæðra eða öfugt. Þetta var m.a. túlkað í alþjóðlegri umræðu sem svo að við hefðum á sínum tíma skert réttindi mæðra, sem við vorum vissulega að gera, þ.e. að stytta tímann sem var eyrnamerktur mæðrum, en sá réttur færðist yfir til feðra. Hins vegar vekur þetta upp spurningar, t.d. þegar um einstætt foreldri er að ræða og hinu foreldrinu er ekki til að dreifa þó að það sé enn á lífi. Það er vandasamt mál sem við höfum rætt áður á vettvangi þingsins og þarna geta stangast á okkar skýru markmið um kynjajafnrétti sem felast í íslenska fæðingarorlofskerfinu og hefur skilað ótrúlegum árangri og síðan réttindi barns og fjöldi þeirra mánaða sem barn fær með foreldri. Það er væntanlega mál sem verður tekið á í heildarendurskoðun fæðingarorlofslaganna [[Forseti hringir.]]en ég minni þó á að þau markmið sem sett voru upphaflega með því kerfi sem við höfum byggt upp voru kynjajafnrétti og þau hafa skilað mælanlegum árangri.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja fram þessa framkvæmdaáætlun og lýsa því yfir að við í Samfylkingunni erum býsna ánægð með að svona mál komi fram og munum af fullum heilindum leggja gott inn í umræðuna og beita okkur fyrir því að þetta plagg verði sem best. Þetta skiptir okkur öllu mjög miklu máli. Við höldum því fram að jöfnuður og jafnrétti séu forsenda farsæls, góðs og kraftmikils samfélags, svo ekki sé nú talað um að það rímar ágætlega við þær áherslur um velsældarsamfélagið sem hæstv. forsætisráðherra hefur talað mikið um og við fleiri og fleiri erum meðvituð um að verður að vera svarið við áskorunum framtíðarinnar á öllum mögulegum sviðum, svo sem loftslagsmálum og bara til að gera samfélagið betra. Okkur hefur miðað mjög vel á mörgum sviðum og við höfum fulla ástæðu til þess að vera dálítið upplitsdjörf og ánægð með hvað hefur þó miðað og eigum ekki síst að geta verið gott fordæmi fyrir aðrar þjóðir. En það eru aðrir hlutir sem ganga kannski hægar og það er nú einu sinni þannig að það eru þessir formlegu hlutir, lögin og reglurnar, sem kannski er hægt að ná tiltölulega hraðri og góðri sátt um en síðan er alltaf erfiðara að breyta gildismati og hugmyndum fólks. Í þessu tilfelli þegar um er að ræða árþúsundagamalt kerfi sem hefur örugglega verið á kostnað jafnréttis þá skiptir ekki síður máli að við leggjum mikla vigt á þann hluta eins og hæstv. forsætisráðherra kom ágætlega að í sjálfu sér. Hér á maður auðvitað við kynferðislegt ofbeldi, kynbundinn launamun og annað slíkt. Ég hef auðvitað áhyggjur af þessu verðmætamati af því að það er bara svo ótrúlega stutt síðan að manni fannst það sjálfum sjálfsagt. Fyrir mig sem elst upp á heimili með fjórum systrum kom mér það býsna mikið í opna skjöldu þegar þær fóru í fermingarveislum síðar að ýja að því að ég hefði nú verið meðhöndlaður aðeins öðruvísi og gerðar öðruvísi kröfur til mín en þeirra í uppvextinum. Ég taldi, búandi á heimili hjá föður sem vaskaði upp og gerði ýmislegt, að það væri tiltölulega mikið jafnrétti á því heimili en staðreyndin var sú þegar maður fór að skoða það betur að það var ástæða fyrir þessum vangaveltum. Ég gengst alveg við því að það voru gerðar öðruvísi kröfur til mín en þeirra, algerlega óréttmætar. Eins er ég kominn á sextugsaldur og er hluti af menningu sem er ekki ásættanleg í dag og karlar þurfa að taka ábyrgð á. Þá á ég auðvitað við þá umræðu sem hefur verið býsna áberandi í tengslum við #metoo o.fl. Þar held ég að sé mikið verk að vinna og 5. kaflinn fer auðvitað aðeins inn á það, karlar og jafnrétti. Ég held að það skipti máli að við séum meðvitaðir um það og tökum þátt í því. Ég hef hins vegar áhyggjur af því og við þurfum að passa okkur á því að jafnréttið nái upp og niður alla stiga samfélagsins, ef svo má segja. Það er nauðsynlegt og gott að tryggja jafnrétti og jafnræði í stjórn fyrirtækja, á þingi, við ráðherraborðið og öðru slíku. En við þurfum líka að hafa áhyggjur af láglaunakonum sem eru kannski bryggjukarlar okkar dags sem vinna ómanneskjulega og erfiða líkamlega vinnu en bera úr býtum allt of lág laun. Ég á við konur af erlendum uppruna sem hafa kannski takmarkaðan rétt, takmarkaða rödd og við þurfum að huga vel að þessum hópum. Svo getur maður auðvitað ekki sleppt því að minnast á hvernig birtingarmyndin er á öllum sviðum þjóðlífsins, í menningu, listum og íþróttum. Þegar ég lærði í Noregi fyrir 30, 40 árum síðan og spilaði handbolta með karlaliði þá kom mér mjög á óvart að þar var kvennaliðinu hampað. Kvennaliðið var stóri klúbburinn hjá því félagi og leikir með þeim voru sýndir á laugardögum, það komu 1.500 manns að horfa á leikinn með þeim en 500 á okkur. Manni lærðist að það er ekkert sjálfsagður hlutur að karlaíþróttir séu skör ofar en kvenna, þetta snýst um verðmætamat og gildismat og í því tilfelli var það einfaldlega vegna þess að þær voru miklu betri og það var skemmtilegra að horfa á þær. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við hugum að þessu. Það var komið ágætlega inn á mjög margt sem lýtur að því og ég treysti hæstv. forsætisráðherra mjög vel til að sinna þessum málaflokki og ég held að Jafnréttissjóður Íslands skipti máli, jafnvel þótt framlagið sé skert tímabundið, sýnist mér. Mig langar aðeins að ræða það að ég veit og geri mér grein fyrir því að við höfum kannski meira ómeðvitað en meðvitað og óskilgreint frekar en skilgreint lagt töluverða áherslu á kynjamál, jafnréttismál þegar kemur að utanríkismálastefnu Íslands. Það birtist í áherslum okkar í mörgum verkefnum. Það birtist í ræðum ráðherra okkar á alþjóðavettvangi og birtist í þróunaraðstoð. Ég veit að hæstv. forsætisráðherra hefur örugglega kynnt sér utanríkismálastefnu Svía sem hafa beinlínis skilgreint utanríkisstefnuna sem femíníska og mér finnst það skipta máli og velti fyrir mér hvort við eigum ekki bara að leyfa okkur að segja hlutina svona berum orðum. Við erum alltaf að fá fleiri og fleiri mál á okkar könnu sem hætta að vera mál einstakra ráðuneyta, sem ganga upp og niður allan stigann. Jafnréttismálin eru nákvæmlega eins og loftslagsmálin, þau verða einhvern veginn að gegnumsýra alla málaflokka og vera ráðandi í þeim. Þess vegna held ég að það sé að mörgu leyti heppilegt að hæstv. forsætisráðherra taki utan um þann málaflokk og sjái til þess að þessu sé sinnt á öllum sviðum þjóðlífsins og að fjárlög okkar séu kynjuð, þau séu raunverulega kynjuð. Hér voru nefnd áðan samgöngumál og rannsóknir hafa nefnilega sýnt að það skiptir máli að velta fyrir sér í hvers konar framkvæmdir er ráðist. Kynjuð framkvæmdaáætlun í samgöngukerfinu mun hvetja til fjölbreyttari notkunar samgöngumannvirkja, mun hvetja til almenningssamgangna, mun hvetja til stígagerðar og göngustíga, bæði vegna þess að reynslan hefur sýnt sig að notendurnir eru í auknu hlutfalli konur en ekki síður af því að þar koma konur líka frekar að vinnu við gerð þessara mannvirkja. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra. Það er ánægjulegt að við skulum vera búin að fá þetta í fangið og við munum reyna eins og við getum að leggja gott til umræðunnar.
Herra forseti. Ég fagna því að hér sé komin fram framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023 og þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsögu hennar um málið þar sem hún fór yfir það hvað þetta mál spannar vítt svið. Auðvitað spanna jafnréttismálin allt samfélagið. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs hérna og langar að koma með vinkil inn í þessa umræðu er að núna í morgun var ég á morgunverðarfundi Öryrkjabandalags Íslands þar sem Kolbeinn H. Stefánsson félagsfræðingur var að kynna rannsókn sína á fjöldaþróun örorkulífeyrisþega. Þar fannst mér gríðarlega áhugavert og í raun sláandi sem hann sagði um að örorkumálin eru kynjapólitískt mál. Í yngsta aldurshópnum eru karlar í meiri hluta þeirra sem fá örorkumat en svo verða konurnar fleiri og kynjamunurinn eykst með hækkandi lífaldri. Ég hef ekki séð tekið á og rætt um þróun í hópi örorkulífeyrisþega áður í svona sterku kynjapólitísku ljósi. Þetta er glæný skýrsla. Mér finnst mikilvægt að í framhaldinu, í vinnu þingnefndar og auðvitað í allri vinnu sem einnig á sér stað á vettvangi hæstv. ríkisstjórnar verði horft til þessara nýju upplýsinga eða mér liggur við að segja nýju framsetningar á upplýsingum þar sem eru dregin út ný atriði. Það skiptir gríðarlega miklu máli þegar kemur að kynjaðri hagstjórn og fjárlagagerð, vegna þess að svo stór hluti útgjalda ríkisins fer til örorkulífeyrisþega, að vita að þarna horfa málin svolítið ólíkt við eftir kyni. Þetta skiptir okkur líka máli þegar við erum að ræða um vinnumarkaðinn því að það er eitthvað við vinnumarkaðinn sem gerir það að verkum að konur detta frekar út af honum vegna krankleika sem hlýst kannski af einhverju í samfélagsgerðinni og þessum sama vinnumarkaði. Ég veit að þessi umræða mun halda áfram og mun fara á dýptina. Það kom einnig fram í morgun að í nóvember verður Tryggingastofnun með ráðstefnu þar sem verður m.a. fjallað um kynjamyndir lífeyrisgreiðslna. Hér erum við að fá fullt af nýjum upplýsingum sem ég tel að sé rosalega mikilvægt að við tökum með þegar við ræðum það sem við ætlum að gera á komandi árum í jafnréttismálum. Eðlilega er þetta ekki inni í þessari framkvæmdaáætlun, skýrslan sem ég er að vísa í kom út í morgun, en mig langar að beina því til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að kynna sér þessi gögn og eins að beina því til forsætisráðuneytisins, og í rauninni allra ráðuneyta, að kynna sér þau því að hér held ég að við séum að fá efnivið í hendurnar til þess að geta þróað velferðarkerfi okkar betur og skilja enn betur hvernig það hefur ólík áhrif á kynin í samfélaginu. Að þessu öllu sögðu hlakka ég bara til þess að að lokinni meðferð allsherjar- og menntamálanefndar verði þessi framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum samþykkt því að það er gríðarlega mikilvægt að hafa svona áætlun til að vinna eftir.
Herra forseti. Ég vil að sama skapi þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framsöguna í þessu máli og að vera komin með þetta til okkar til að fjalla um. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni og þakka fyrir innlegg hennar. Ég tek undir það, ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að huga að þeim þætti sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir nefndi og við kannski þurfum að taka formlegar með í texta, vinnu og öðru slíku sem við erum með að nefna aðstæður, áætlunargerð og annað slíkt þegar kemur að þeim hópi fólks sem hún vísaði til. Ég ætla rétt aðeins að fara yfir þetta. Þetta kemur inn í þá nefnd sem ég sit í núna og þess vegna finnst mér við hæfi aðeins að ræða þau mál. Ég ætla að byrja á að tala um kynjaða hagstjórn og fjárlagagerð. Ég held að við eigum a.m.k. eina skýrslu sem hefur komið út um þau mál sem sýnir að við erum á réttri leið. Stjórnarráðið hefur verið að taka fyrir einhverja tiltekna þætti og fjármálaráðuneytið t.d. hverju sinni. Mér finnst að við þurfum að gera enn betur þar. Hér erum við með sérfræðinga í fullu starfi til að fylgja þessu eftir, sem ég tel afskaplega mikilvægt af því að, eins og kemur í næsta kafla sem er um byggðamálin og jafnrétti eins og var aðeins farið inn á áðan, þegar við erum að útdeila peningum og gjarnan í einhver stór verkefni úti á landi eru þau yfirleitt framkvæmdaverkefni sem gagnast körlum. Hins vegar má alveg segja, hvort sem það eru betri samgöngur eða annað, að það gagnist konum og öllum öðrum hvað breytta og bætta samfélagsgerð varðar. En í gegnum tíðina hafa framkvæmdir af hálfu ríkisins eða útdeilt fé í einhverjum stórum tölum fyrst og fremst nýst til starfa sem karlar njóta. Mér fannst líka góð umræðan um jafnréttismál í stjórnum fyrirtækja. Ég vil minna á að hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir er með frumvarp sem lýtur að því að það megi beita fyrirtæki og hlutafélög dagsektum sem sinna því ekki að breyta kynjahlutfalli í stjórn. Því miður er mikil brotalöm í því. Þetta eru lög frá 2010 og tóku ekki gildi fyrr en 2013 þannig að það voru þrjú ár sem fyrirtæki fengu í aðlögun. Árið 2018 voru einungis 26% fyrirtækja sem greiða laun með konur í eðlilegu hlutfalli í stjórn. Það voru einungis 33% sem voru með yfir 50 manns í vinnu sem höfðu uppfyllt þetta skilyrði af því að það er alveg staðreynd að í stjórnum sem skipaðar eru körlum og konum fá konur frekar tækifæri til að gegna stjórnarstörfum. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að afgreiða þetta mál til að ýta við fyrirtækjum. Núna er árið 2019, það eru níu ár síðan lögin voru sett og við erum enn þá stödd á þessum stað sem er algjörlega óásættanlegt. Það hefur verið fjallað töluvert um fæðingarorlofið. Það hefur svolítið verið mál okkar Vinstri grænna að lengja það og brúa bilið á milli leikskóla og fæðingarorlofsins. Það verður að veruleika á þessu kjörtímabili að fæðingarorlofið lengist upp í 12 mánuði sem er gríðarlega mikið jafnréttismál. Ég verð að taka undir með hæstv. forsætisráðherra áðan, það að takmarka fæðingarorlofið að hluta þannig að feður verði að taka það hefur reynst okkur gríðarlega gott tæki þrátt fyrir að það hafi verið gagnrýnt. Það eru agnúar á öllum lagasetningum að einhverju leyti eins og var nefnt varðandi einstæða foreldra og annað slíkt en það verður væntanlega tekið fyrir í ljósi reynslunnar í þessari heildarúttekt. Hér er margt gott sem snýr að menntamálunum. Það er svolítið verið að ræða kynjahlutföll á framhaldsskólastigi og kynbundið námsval. Af því leiðir auðvitað kynbundinn vinnumarkaður. Allsherjar- og menntamálanefnd fór í heimsókn til Akureyrar, m.a. í Verkmenntaskólann og háskólann, og við sjáum þá þróun, sérstaklega í háskólunum þar sem konur eru að verða og orðnar mikill meiri hluti í öllum háskólum landsins. Við þurfum einhvern veginn að taka utan um það og breyta því. Það var líka gaman að ganga um allar deildir Verkmenntaskólans og sjá kynjamismuninn. Það sem hefur helst þróast í rétta átt er að stelpur sækja í strákaiðnaðinn sem kallaður hefur verið, málminn, húsasmíðina og rafiðnina, svo dæmi séu tekin. Strákarnir sækja hins vegar ekki í hefðbundnu kvennastéttirnar eins og hjúkrun. Það er svolítið öðruvísi á Norðurlöndunum og mér fannst það áhugavert sem þar kom fram. Það er mikil og markviss hugsun í gangi í þeim skóla og innan þessara fagfélaga til að breyta því. Ég þekki það sem náms- og starfsráðgjafi að hafa verið að leiðbeina nemendum við námsval og það er því miður oft rótgróið viðhorf að heiman sem kemur í veg fyrir að sérstaklega strákar fari inn á það sem kölluð hafa verið kvennastörf. Það sem við samþykktum á síðasta þingi með samskiptaráðgjafa íþrótta- og æskulýðsstarfs sem mennta- og menningarmálaráðuneytið kom fram með fannst mér svo löngu tímabært í ljósi þess sem við höfum heyrt í kringum #metoo-byltinguna. Ég ber miklar vonir í brjósti um að það skili okkur raunverulegum árangri í því að fólk hafi leiðir að leita í og það dragi líka úr áreitni og öðru slíku sem hefur því miður viðgengist innan íþróttahreyfingarinnar eins og víða annars staðar. Það hefur komið fram varðandi námskrár að kannski þurfi að kveða fastar á um og fyrr í ferlinu að fræða nemendur um kynbundna mismunun og áreitni, hótanir, ofbeldi og allt þetta, að nemendur séu fyrr upplýstir um mörkin. Þeir eru gjarnan orðnir kynferðislega virkir þegar beinlínis er byrjað að tala um þetta við þá. Þó að þetta sé langt frá því að vera tæmandi, eins og kemur fram í greinargerðinni, langar mig að tala aðeins um kyn og neyslu sem er liður nr. 21 undir alþjóðastarfi. Við erum búin að horfa mjög mikið á það í fjölmiðlum og höfum fengið alls konar upplýsingar eins og hér er tekið sérstaklega fram varðandi framleiðslu og förgun textíls. Það var heil umhverfisvika á Akureyri í sumar þar sem þetta var m.a. undir og það rætt. Sýnd var bíómynd þessu tengt, sem var afskaplega fróðleg og hefur kannski ýtt undir það - ég vona það a.m.k. - að fólk hugsi meira um þetta. Um leið verðum við þá, eins og er nefnt, að skapa þau færi í gegnum græn störf og nýsköpun þar sem við erum bæði með kynja- og umhverfissjónarmið að leiðarljósi. Virðulegur forseti. Ég hlakka til að við fáum málið inn í allsherjar- og menntamálanefnd til umfjöllunar og vona að við náum vel utan um málið og getum afgreitt það þannig útbúið að við getum verið stolt af.
Herra forseti. Ég vil byrja á að fagna þeirri tillögu sem hér er komin fram um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023. Það er mjög mikilvægt að við höfum einhverja áætlun og einhverja sýn á það hvað við viljum helst gera. Það hefur komið fram í máli hæstv. forsætisráðherra að jafnréttismálin eru henni mjög hugleikin og hún tók við jafnréttismálunum að hluta þegar ríkisstjórnin sem nú situr varð að veruleika. Það er kannski verra sem manni sýnist vera í þessari framkvæmdaáætlun, þ.e. að maður leyfir sér að efast um að það náist að framkvæma það sem sagt er að sé í bígerð. Þá er ég aðallega að horfa á þær krónur sem áætlað er að setja í tiltekin verkefni á fjögurra ára tímabili, 1 millj. kr. í Jafnréttissjóð, 10 millj. kr. á ári í framkvæmdasjóð jafnréttismála, 1 millj. kr. á fjórum árum til fræðslu jafnréttisfulltrúa. Maður getur haldið aðeins áfram með þetta, jafnrétti og byggðamál fá 3 millj. kr. á fjögurra ára tímabili. Auðvitað fæst ekki allt með krónum en við vitum samt að ef á að fara í einhverjar framkvæmdir, ef á að fara í alvöruaðgerðir, ef á að fara í greiningu, rannsóknir og þess háttar, þarf að fylgja því ákveðið fjármagn. Ég hef áhyggjur af þessu, ég held að við meðferð hv. allsherjar- og menntamálanefndar verði að fara af alvöru ofan í þessar tölur og skoða hvað þarna er að baki. Hvernig eru þessar tölur fundnar? Hver áætlar? Er eitthvað að marka þær? Af því að tíminn er ekki mjög langur ætla ég ekki að fara nánar ofan í nákvæmlega þetta en ég held að hv. þingmenn í allsherjar- og menntamálanefnd verði að gera það. Þá vil ég beina sjónum mínum að fæðingarorlofinu. Um það er fjallað sérstaklega í þessari jafnréttisáætlun. Við í Samfylkingunni styðjum það að sjálfsögðu og fögnum því að það fer að bresta á með lengingu fæðingarorlofs, enda lagði Samfylkingin til í síðustu ríkisstjórn sem hún átti sæti í, á hinum erfiðu tímum 2009–2013, að fæðingarorlofið yrði lengt í 12 mánuði. Það var samþykkt en ríkisstjórnin sem tók við eftir það, 2013, ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, felldi það úr gildi þrátt fyrir að þjóðarskútan væri komin á aðeins beinni braut. Varðandi fæðingarorlofið tek ég undir það sem hefur komið fram sem snýr að því að horft verði sérstaklega á þá hópa sem ekki eru í meginmenginu, þá hópa þar sem ekki er um að ræða tvo foreldra inni á heimili sem eru í svipaðri stöðu og geta því deilt svipuðu fæðingarorlofi, haft fimm mánuði hvort og skipt svo á milli sín tveimur mánuðum. Við þurfum líka að horfa á þá hópa þar sem annar aðilinn er í mjög vondri stöðu, fær mögulega bara fæðingarstyrk sem gerir það að verkum að fjárhagur fjölskyldunnar fer algjörlega á hvolf þá fimm mánuði sem sá aðili á að taka fæðingarorlof. Við verðum að horfa á þær fjölskyldur þar sem ekki eru tveir foreldrar af því að börn þeirra foreldra búa við lakari kost en börn foreldra sem búa saman. Það er algjörlega óásættanlegt í nútímasamfélagi á Íslandi í dag að við mismunum börnum eftir því hvort foreldrarnir búa saman eða ekki. Og svo eru líka þeir foreldrar sem eiga þess hreinlega ekki kost vegna ytri aðstæðna að deila fæðingarorlofi með hinum aðilanum. Það er tekið tillit til þess í fæðingarorlofslögum ef viðkomandi getur vegna sjúkleika alls ekki sinnt foreldrahlutverki sínu og það er líka tekið tillit til þeirra sem búa við frelsisskerðingu, svo sem fanga, en það er ekkert tillit tekið til þeirra sem eignast barn með erlendum einstaklingum sem fá ekki leyfi til dvalar á Íslandi til að vera með börnunum sínum. Það er að mínu mati óásættanlegt. Við þurfum að tryggja jafnrétti allra barna á Íslandi. Á bls. 4 er fjallað um jafnlaunavottun og jafnlaunastaðal og þar vil ég vekja athygli á því sem kemur fram í umsögnum ASÍ, BSRB og Sambands íslenskra sveitarfélaga. Í stýrihópi sérfræðinga Stjórnarráðsins um framkvæmd vottunar- og faggildingarmála eiga sæti fulltrúar frá forsætisráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, fjármála- og efnahagsráðuneyti og Jafnréttisstofu, en það gleymdist algjörlega að taka inn í þennan hóp fulltrúa verkalýðshreyfinga og atvinnulífs. Það hefur verið gagnrýnt mjög og vona ég að þingmenn í hv. allsherjar- og menntamálanefnd hafi það í huga. Ég fagna því sem stendur í kaflanum um karla og #metoo. Það er gríðarlega mikilvægt að unnið verði að vitundarvakningu um ábyrgð og hlutverk karla í tengslum við #metoo, en ég vek athygli á að í kostnaðaráætlun stendur að þetta sé fjármagnað. Þá spyr ég enn og aftur: Fjármagnað hvernig? Jafnréttisstofa á að sjá um þetta en hefur hún fengið aukið fjármagn til að sinna því? Það er ekki nóg að skella öllum verkefnunum á stofnanir en koma svo á móti með aðhaldskröfu til hennar sem verður þá annaðhvort að sinna verkefninu illa eða henda út öðrum nauðsynlegum verkefnum. Alþingi þarf að vera meðvitað um þetta. Ég vek líka athygli á því sem kemur fram um kynbundið og kynferðislegt ofbeldi og um framkvæmd Istanbúl-samningsins. Þar er auðvitað verið að framfylgja samningi Evrópuráðsins um forvarnir og baráttu gegn ofbeldi á konum og heimilisofbeldi, gríðarlega mikilvægum samningi frá 2011. Við megum ekki loka augunum fyrir því að öll kyn þurfa að þola ofbeldi. Við verðum að hleypa öðrum kynjum inn í þá umræðu. Þess vegna skiptir líka máli í svona plaggi sem við sendum frá okkur, sem er jafnréttisáætlun, að við viðurkennum það að öll kyn verða fyrir ofbeldi og við þurfum að veita þeim öllum vernd. Það eru tveir punktar í viðbót sem mig langar að fjalla um, ég ætla að fara hratt yfir sögu. Varðandi lið 24 um jöfn tækifæri kynjanna í alþjóðaviðskiptum held ég að það væri snjallt hjá ríkisstjórninni að byrja heima hjá sér en dæmi um halla þar var t.d. á viðskiptafundi sem haldinn var með varaforseta Bandaríkjanna, Mike Pence, í byrjun mánaðarins. Þar var handvalin sjö manna sendinefnd af ríkisstjórninni hvar í sátu tvær konur og fimm karlar. Það finnst mér ekki sérstaklega góð ásýnd fyrir íslenskt viðskiptalíf í alþjóðaviðskiptum. Við þurfum að gæta að þessu. Að lokum, herra forseti, vil ég segja að mér þykir mjög mikilvægt að þegar forsætisráðherra talar fyrir jafnrétti tali hún fyrir jafnrétti allra. Jafnréttisáætlun þar sem um er að ræða jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla er góðra gjalda verð en ég skora á ríkisstjórnina að víkka út jafnréttissjónarhorn sitt og líta á jafnrétti allra, jafnrétti milli fátækra og ríkra, jafnrétti milli lífskjara fatlaðra og frískra, innlendra barna og erlendra. Eins og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir talaði um rétt áðan er augljóst að konum fjölgar mjög í hópi þeirra sem eru að bugast á vinnumarkaði og þeirra sem fara yfir í örorku. Það kemur til af því að það er ekki jafnrétti meðal stétta á Íslandi á vinnumarkaði. Þar hallar mjög á konur. Við þurfum að horfa á jafnrétti í víðara samhengi. Annars fagna ég þessari tillögu og mun að sjálfsögðu fylgja henni vel eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir framlagningu framkvæmdaáætlunar í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023. Ég held að það sé mikilvægt að við séum með þessa áætlun. Þó að við komum mjög vel út í öllum alþjóðasamanburði er alls ekki hægt að leggja þetta bara á hilluna og segja: Þetta er komið. Við þurfum nákvæmlega aðgerðir eins og hér eru settar fram til að ná enn betri árangri og viðhalda því sem við þó höfum. Það er búið að fara ágætlega yfir áætlunina en ég er búin að merkja við nokkur atriði sem eru mér sérstaklega hugleikin. Ég byrja á markmiði nr. 10, um jafnrétti í stjórnum fyrirtækja. Ég fagna því mjög að hér stendur að unnið verði að því að meta framkvæmd á ákvæðum laga um kynjahlutfall í stjórnum fyrirtækja og þá einkahlutafélaga líka. Þessi breyting felur í sér ákvæði um jafnrétti í stjórnum fyrirtækja þannig að ef stjórnarmenn eru fimm þurfa a.m.k. tveir að vera af hvoru kyni. Í þessu tilfelli erum við yfirleitt að hugsa það þannig að það þurfi tvær konur. Því miður hafa karlarnir yfirleitt skipað þessar stjórnir. Því miður bendir allt til þess að þetta markmið laganna hafi ekki náðst og þess vegna er ég einn af flutningsmönnum frumvarps í samstarfi við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um að bæta við einhverjum viðurlögum þannig að hægt verði að bregðast við. Okkur sem höfum aðeins verið að skoða þetta sýnist að það sé engin sérstök eftirfylgni með því þegar verið er að skila inn ársreikningum, til að mynda til ársreikningaskrár, hvort einhverjar breytingar hafi orðið og hvort lögunum sé fylgt. Ég fagna því að sérstaklega eigi að taka á þessu. Ég tel og er eiginlega algjörlega sannfærð um að fæðingarorlofið sé okkar stærsta jafnréttismál. Þau skref sem við stigum á sínum tíma með því voru til mikillar fyrirmyndar og ég held að við höfum náð mjög miklum árangri með það. Það er miður að eftir hrun hafi þurft að lækka þakið töluvert og við sáum þau beinu áhrif af því að feður fóru síður í fæðingarorlof. Nú hefur okkur tekist að lyfta þakinu aftur og það er markmið ríkisstjórnarinnar að lengja fæðingarorlofið sem skiptir miklu máli. Ég ítreka jafnframt að það skiptir máli einmitt að þakið sé á réttum stað hvað þetta varðar til að hvetja til þess að báðir foreldrar, bæði móðir og faðir, eða móðir og móðir eftir atvikum, taki fæðingarorlof. Mig langar líka að nefna punkt nr. 14, um jafnrétti innan lögreglunnar, sem ég held að sé mjög mikilvægt. Við höfum séð árangur á síðustu árum í þeim efnum og það skiptir miklu máli. Það er ekki bara það að við viljum tryggja og stuðla að jöfnum tækifærum kvenna og karla til starfsframa í þessari stétt, eins og stendur undir þessum punkti, heldur skiptir kannski mestu máli fyrir þá sem þurfa að njóta þjónustu lögregluþjóna að þar séu aðilar af báðum kynjum. Þetta er jafnréttisáætlun í víðu samhengi og snýst ekki bara um réttindi kvenna og hvar þurfi að koma konum frekar að heldur er tekið sérstaklega á jafnrétti í skólastarfi og að unnið verði að fjölgun nýnema í grunnnámi kennaranáms, sér í lagi fjölgun karla. Við horfum til þess að jafnréttislögin virka í báðar áttir. Stundum er talað um þau eins og þetta séu lög fyrir konur til að komast að þar sem þær hafi ekki haft tækifæri en þetta snýst raunverulega um mikilvægi þess að bæði kynin, og öll kynin ef því er að skipta, sinni svona störfum. Þar af leiðandi höfum við verið með verkefni varðandi karla og jafnrétti og aðferðafræði í tengslum við #metoo og rakarastofuráðstefnuna sem er í raun orðin útflutningsgrein hjá okkur. Mér finnst alltaf gaman að nefna það að þegar ég hitti erlenda þingmenn og tek á móti þeim spyrja þeir iðulega út í jafnréttismálin. Þar höfum við augljóslega mikið fram að færa og eigum að nýta okkur það í utanríkisstefnu okkar og ekki síður í þróunarsamvinnunni. Þetta er það sem mig langaði að nefna sem er mjög gott í þessari áætlun. Svo er eitt sem ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd til að fjalla um. Hér er punktur nr. 20 um karla og heilbrigðisþjónustu og ég get tekið undir allt sem þar stendur en ég velti aðeins fyrir mér konum og heilsu. Það situr gríðarlega í mér eftir vinnu mína í starfshópnum um aukna hagsæld og lífsgæði að við státum af því að íslenskar konur lifi næstum kvenna lengst, það er ekki alveg svo en við höfum langan lífaldur, lengri en karlarnir, en þegar kemur að því að tala um líf við góða heilsu geta konur vænst þess að lifa við góða heilsu í 66,2 ár á Íslandi en karlar í 71,5 ár. Ég vil auðvitað alls ekki draga úr heilsu karla en þetta finnst mér gríðarlega sláandi. Þegar tölurnar eru skoðaðar hafa konurnar yfirleitt verið með aðeins færri ár en karlarnir við góða heilsu en kynin hafa fylgst nokkuð að en svo gerist eitthvað árið 2009 þannig að línurnar fara hvor í sína átt. Þannig væri hægt að segja að frá árinu 2009 hafi karlar unnið þrjú og hálft ár við góða heilsu en konur tapað tveimur árum. Mér finnst þetta ákaflega áhugavert og nokkuð sem við verðum að skoða frekar. Við höfum fjallað um þetta hérna og ég veit að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur töluvert rætt það og við höfum tekið á þessu varðandi kynferðisafbrot, meðferð þeirra og eftirvinnslu, en þetta er spurning sem mér finnst a.m.k. ekki hafa verið svarað. Hvað veldur? Við vorum í fyrradag að fjalla um þingsályktunartillögu er lýtur að því að skoða sérstaklega vefjagigt og að veita endurhæfingu. Við vitum að vefjagigt er sjúkdómur sem leggst frekar á konur en karla þó að hún leggist á bæði kynin. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir nefndi í ræðu áðan að konur í ákveðnum starfsstéttum fara frekar á örorku. Ég held að við þurfum að skoða þetta og ég hvet til þess að það verði tekið upp í nefndinni hvort okkur vanti jafnvel einhvern punkt varðandi þessi mál. Annars þakka ég bara fyrir þessa góðu áætlun sem ég vona að fari í gegnum þingið. Ég vona líka að nefndin noti tækifærið til að fara yfir alla þessa þætti. Við tölum um að karlar eigi að tala fyrir jafnrétti, samanber HeForShe-átakið, og mig langar að hrósa hv. þm. Loga Einarssyni sem er búinn að taka til máls en annars hafa ræðumenn sem hingað til hafa tekið til máls um þessa ágætu áætlun verið konur. Ég sé að hv. þm. Þorsteinn Víglundsson er að ganga í salinn og ég geri ráð fyrir að hann ætli að taka til máls um þetta mikilvæga málefni því að bæði kynin eiga auðvitað að ræða þetta hér. Þetta er alls ekki einkamál kvenna.
Herra forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta langt. Ég þakka þingmanninum fyrir að benda á hversu margslungin kynjavíddin er þegar kemur að heilbrigðismálum og lífsgæðum, lífslíkum og því öllu og er nokkuð sem við í allsherjar- og menntamálanefnd munum eflaust taka til skoðunar. Í samfélaginu var nýlega mikil umræða um afleiðingar meðgöngueitrunar sem hafa verið vanmetnar og konur jafnvel ekki upplýstir um þá áhættu sem meðgöngueitrun getur haft síðar meir hvað varðar t.d. hjartasjúkdóma. Þetta sýnir svo vel hvað það skiptir alltaf miklu máli að vera með kynjagleraugun á nefinu þegar við erum að skoða kerfin okkar, sérstaklega í heilbrigðiskerfinu þar sem lífsskeið kynjanna eru ólík þegar kemur að sjúkdómum sem hrjá þau. Ef við skoðum dánarmeinaskrá eru karlar miklu líklegri til að deyja á yngri skeiðum en konur, þar hífa sjálfsvíg og slys karlana upp. Konur eru miklu líklegri til að deyja af völdum æxla en karlar af völdum hjartasjúkdóma. Þetta er allt saman nokkuð sem við þurfum að greina og höfum ekki gert nógu vel fyrr en á allra síðustu árum. Ég tek heils hugar undir áskorun þingmannsins til okkar í allsherjar- og menntamálanefnd og get lofað henni að þetta verður skoðað ofan í kjölinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og tek heils hugar undir það sem hann sagði. Hann nefndi meðgöngueitrun en jafnframt hefur verið mikil umræða um hormónagetnaðarvarnir og hugsanleg langtímaáhrif þeirra. Það segir sig sjálft að kynin eru ólík og þá aðstæður þeirra og þess vegna hlýtur að þurfa að horfa með aðeins ólíkum hætti á þá viðkvæmu þjónustu sem heilbrigðisþjónustan er. Það er samt sem áður algjörlega sláandi staðreynd að konum virðist ekki hafa verið sinnt jafn vel í heilbrigðiskerfinu og körlum. Ég er ekki endilega að tala um Ísland, ég veit ekki hvort við eigum einhverjar mælingar hér, en það er sláandi þegar maður sér tölur víða erlendis frá, t.d. að þegar kallað er eftir sjúkrabíl til að komast inn á bráðamóttöku taki það oft lengri tíma fyrir konur. Þetta er í löndum sem eru ekki á sama stað og við í jafnréttismálum en þarna eru vísbendingar og við eigum að sjálfsögðu að horfa til þeirra. Rétt eins og hv. þingmaður kom inn á eru lífsskeiðin ólík og ákveðnir þættir sem við eigum að horfa sérstaklega til, eins og t.d. með unga karlmenn. Við erum líka að því en á sama tíma horfum við upp á að miðaldra konur fara í auknum mæli á örorku eða glíma við sjúkdóma sem sumir vilja meina að séu lífsstílstengdir eða tengdir of miklu álagi eða öðru og við þurfum greinilega að rannsaka það betur og geta brugðist við.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að leggja málið fyrir þingið. Það er ekki hægt að gera lítið úr mikilvægi áætlunar sem þessarar í jafnréttismálum. Það er gríðarlega mikilvægt að við höldum áfram að vinna markvisst að því að styrkja og efla okkur á öllum sviðum jafnréttismála. Það er margt mjög jákvætt og gott í þessari áætlun sem vert er að fagna. Mér finnst sérstaklega vert að minnast á þá miklu áherslu sem hér er finna á að uppræta kynbundið ofbeldi sem er enn allt of víðtækt og viðvarandi vandamál í íslensku samfélagi. Því miður stöndum við illa í alþjóðlegum samanburði. Þetta er mein í okkar samfélagi sem við verðum öllum stundum að vinna að því að uppræta með öllum þeim ráðum sem við eigum til, fræðslu og aðgerðum. Það er að sama skapi mjög ánægjulegt að sjá áhersluna á #metoo-umræðuna og aðgerðir til að fylgja eftir þeirri mikilvægu byltingu sem þar er á ferðinni og tryggja að ekki komi bakslag í hana eins og við heyrum svo mjög í umræðunni í dag að hætta sé á. Ég fagna því sérstaklega að lögð sé rík áhersla á þetta tvennt. Þó að við vitum öll sem hér störfum að það hallar miklu frekar á konur en karla í jafnréttisumræðunni almennt má samt ekki gleymast í umræðunni að það eru líka þættir þar sem við þurfum að huga að körlum. Ánægjulegt er að sjá varðandi mikið brottfall drengja úr framhaldsskóla að lagt sé upp með aðgerðir til að taka á þeim mikla vanda. Það er mjög alvarlegur veruleiki í íslensku menntakerfi í dag að drengjum gengur þar mun verr en stúlkum og þeir flosna í miklu ríkari mæli upp úr námi með alvarlegum afleiðingum fyrir líf þeirra og lífsgæði þegar fram í sækir. Ég get heldur ekki sleppt því að minnast á og lýsa yfir ánægju með að áfram sé haldið því mikilvæga verkefni að efla þátttöku karla í jafnréttisumræðunni. Þetta er ekki bara kvennamál, þetta er mál okkar allra, við eigum öll að taka höndum saman um jafnréttismálin. Við verðum að uppræta þá hugsun sem mér finnst oft vera svo ríkjandi, að karlar líti á jafnréttismál sem ógn við sína tilvist eða tilveru, að þegar reynt er t.d. að jafna hlut kvenna á vinnumarkaði beinist það einhvern veginn gegn körlum. Það er ekki tilfellið og við njótum þess öll í lífsgæðum og betra samfélagi að vinnumarkaðurinn sé réttlátari og betri hvað þetta varðar. Það er fagnaðarefni og ég held að það sé mjög mikilvægt að fá karlmenn miklu meira inn í jafnréttisumræðuna. Það er enn landlægt þegar maður mætir á fundi þar sem verið er að ræða jafnréttismál að kynjahlutfallið sé 90/10, jafnvel í besta falli. Það er alls ekki nógu gott því að við karlar verðum líka að taka þátt í þessari umræðu og leggja okkar af mörkum. Í sumum málum eins og þeim augljósu, umræðunni um kynbundið ofbeldi og umræðunni um #metoo, vitum við sem er að karlar eru í yfirgnæfandi meiri hluta gerendur í málunum og það er á okkar ábyrgð að uppræta þá menningu sem skapar það umhverfi. Það er algjörlega nauðsynlegt að karlar axli ábyrgð og taki þátt í þessari umræðu af heilum hug. Það er tvennt sem ég vil helst gagnrýna og vona að nefndin taki í umfjöllun sinni til nánari skoðunar. Mér finnst ansi margt í áherslum þessarar jafnréttisáætlunar svolítið kerfislægt, snúa að stjórnsýslunni og að fókusinn sé inn á við, ef mætti orða það svo. Ég er ekki að gera lítið úr mikilvægi þess að við horfum inn á við, það er bara svo mikilvægt líka að við beitum jafnréttisáætlun sem þessari út á við, út í samfélagið allt. Til að gæta fullrar sanngirni eru nefnd fjölmörg verkefni í áætluninni en það er athyglisvert að þau flest teljast fjármögnuð og það er vitað að við erum með stór vandamál í samfélaginu sem þarf að taka á og mun verða mjög kostnaðarsamt að uppræta þó að vissulega komi til þess kostnaðar í gegnum aðra kanala í þinginu en akkúrat þessa áætlun. Þar horfi ég á eitt öðru fremur. Við höfum notið þeirra forréttinda að vera í 1. sæti á heimsvísu í jafnréttismálum í alþjóðlegum samanburðarkönnunum í mörg ár. Mér finnst að skýrt markmið svona jafnréttisáætlunar eigi að vera hvernig við ætlum að vera þar áfram. Hvernig ætlum við að tryggja að Ísland verði áfram í forystu í jafnréttismálum? Það á alltaf að vera metnaður okkar að við séum þar og að við séum þar af leiðandi óhrædd við að feta nýjar leiðir, prófa nýjar lausnir til að ná meiri árangri. Það sem ég sakna helst í þessari áætlun snýr að vinnumarkaðnum. Mér finnst kaflinn um jafnrétti á vinnumarkaði helst til fátæklegur og þar er sérstaklega tvennt. Það er viðvarandi vandamál að við erum með mikinn kynbundinn launamun í gegnum kynskiptan vinnumarkað. Það er staðreynd, við þekkjum ekki alveg umfangið af því að við höfum ekki greint það en við sjáum í hendi okkar að fjölmennar kvennastéttir eins og umönnunarstéttir og kennarar njóta einfaldlega ekki menntunar sinnar í launaávinningi í neinum samanburði við langskólagengnar karlastéttir, eða karllægar stéttir getum við sagt, eins og t.d. í raungreinum. Þar myndi ég vilja sjá skýrari áherslu og að það verði af metnaði ráðist í að taka á þeim vanda. Það sem helst dregur okkur niður í alþjóðlegum samanburði er að við erum með kynskiptari vinnumarkað en önnur Norðurlönd, hér er áberandi mikill launamunur sem þarf að laga. Í öðru lagi er glerþakið okkar heldur sprunguminna en glerþakið í nágrannalöndum okkar. Við erum með mun lakari stöðu í samanburði þegar kemur að hlutfalli kvenna í millistjórnendastöðum og æðstu stjórnendastöðum og við höfum ekki tekið kerfisbundið á þeim vanda. Við þurfum að finna leiðir til að hvetja fyrirtæki til meiri metnaðar og meiri aðgerða í þeim efnum. Þetta er ekki bara spurning um kynbundinn launamun, staðreyndin er sú að kynin njóta ekki jafnra tækifæra þegar kemur að framgangi á vinnumarkaði. Það sýna okkur allar opinberar tölur. Engin kona stýrir skráðu fyrirtæki í dag. Mér finnst það ótrúlegt í samfélagi sem stærir sig af miklu jafnrétti og það hallar verulega á konur í öllum stjórnendalögum. Því verður reyndar að halda til haga að þar hefur hið opinbera staðið sig mun betur en einkageirinn og er ástæða til að spyrja sig hverju sæti að einkageirinn sé svona langt á eftir í þessu efni. Ég vildi sjá tekið á þessu af miklu meiri festu í áætlun sem þessari. Það hlýtur að vera lykilatriðið. Ef við horfum á einfalda markmiðssetningu erum við að segja: Já, við verðum að taka af festu á kynbundnu ofbeldi, við verðum að taka #metoo-umræðuna alvarlega og sýna að það sé raunverulegur vilji til aðgerða. Ég fagna því að það sést greinilega í þessari áætlun. Við verðum samt líka að taka á vinnumarkaðnum, misskiptingunni sem þar er og þeirri staðreynd að konur njóta einfaldlega ekki jafnra tækifæra til framgangs. Ég vona sannarlega að áherslan á það verði aukin í meðhöndlun nefndarinnar á þessu mjög svo mikilvæga máli. Það er fagnaðarefni að áætlunin sé komin fram og ég vona að enn frekar verði skerpt á henni í meðhöndlun þingsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir að mæla fyrir þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum fyrir árin 2020–2023. Það er margt mjög gott í þessari áætlun þó að auðvitað myndu margir vilja sjá hærri fjárhæðir settar í ákveðin verkefni og ég hefði líka viljað sjá verkefni sem snúast um að valdefla og styrkja konur af erlendum uppruna, aðgerðir um flóttakonur og flóttastúlkur og svo kom líka mjög góður punktur fram í máli þingmanna áðan um konur og heilsu þeirra. Við höfum séð mikið og þarft átak um áfallasögur kvenna og stúlkna og hvernig áföll kvenna, sem oft eru af völdum kynferðislegs ofbeldis eða vandamála er varða meðgöngu og fæðingu, eiga gríðarlega stóran þátt í andlegri og líkamlegri heilsu kvenna og fylgja þeim út lífið og eru stór hluti af heilsufari kvenna og þeirri heilbrigðisþjónustu sem við veitum alla jafna. Á þetta mætti setja meiri áherslu og vonandi að hv. allsherjar- og menntamálanefnd komi inn á það í meðförum áætlunarinnar. Hér eru líka gríðarlega þarfar og góðar aðgerðir og mig langar að nefna viðbrögð við #metoo-hreyfingunni sem er mjög gott að sjá í framkvæmdaáætluninni og svo líka eftirfylgni með fullgildingu Íslands á Istanbúl-samningnum sem er einn mikilvægasti alþjóðasamningurinn að mínu mati sem við erum aðilar að. Ég ætla ekki að halda langa ræðu en mig langar að tæpa á alþjóðastarfinu. Hér eru nokkur atriði um það. Ég hef rætt það áður í þingsal að í utanríkisstefnu okkar ættum við að líta til utanríkisstefnu Svía vegna þess að árið 2015 settu þeir á fót sérstaka utanríkisstefnu sem er femínísk og gerðu það mjög markvisst og kerfisbundið. Það er ekki alltaf nóg að tala um jafnréttismálin á erlendum vettvangi og taka þau upp þó að það sé vissulega góðra gjalda vert og nauðsynlegt en þá þarf líka að setja niður ákveðnar aðgerðir. Ég nefni þetta sem dæmi og það er ekki bara Svíþjóð sem hefur gert þetta heldur líka Kanada sem heldur úti mjög skýrri utanríkisstefnu sem kemur inn á femíníska sýn og stefnumótun. Í framkvæmdaáætluninni er undir alþjóðastarfinu kafli um kyn og neyslu, sem er vitundarvakning um hringrásarhagkerfið út frá kynjavinkli sem er sérstaklega góður og tengist loftslagsmarkmiðum okkar. Það er gríðarlega gott mál en að vísu mjög lítill peningur settur í það. Vonandi leiðir það til áframhaldandi starfs. Síðan er þátttaka karla í jafnréttismálum, innleiðing jafnréttisvottunar í þróunarsamvinnu, sem er mjög gott, og jöfn tækifæri kynjanna í alþjóðaviðskiptum. Þarna mætti að mínu viti líta til Svíþjóðar og Kanada og gera betur í utanríkisstefnu og alþjóðastarfi. Í raun mætti segja að þróunarsamvinnustefna okkar ætti að hverfast um tvennt, jafnréttismálin og loftslagsmálin. Við leggjum áherslu á þátttöku karla í jafnréttismálum í alþjóðastarfi okkar og utanríkismálastefnu en ég held að við þurfum aðeins að uppfæra það stýrikerfi, ef ég mætti orða það sem svo, og einblína frekar á aðgerðir og áherslur okkar er varða frið og þátttöku kvenna í friðargæslunni. Það eru mörg tækifæri þegar kemur að alþjóðasamstarfi og utanríkismálastefnu sem samrýmast stefnu okkar í jafnréttismálum. Það sem þarf að gera í því er að fínpússa það, gera það skýrara og koma fram með ákveðnar aðgerðir. Ég hvet hæstv. forsætisráðherra til að líta til þess og vonandi er utanríkisráðherra líka einhvers staðar að hlusta. Að sjálfsögðu vonast ég til að hv. allsherjar- og menntamálanefnd muni líta til þess líka með einhverjum hætti eða að við sjáum það skýrar árið 2023 þegar uppfærsla á áætluninni verður tekin fyrir og hún endurskoðuð. Ég held að þetta yrði til fyrirmyndar vegna þess að þó að Ísland skori hátt á ákveðnum stöðlum er varða jafnréttismál er ýmislegt sem við megum bæta. Það er stundum mjög gott og gaman að vera Íslendingur á erlendri grundu því að litið er til okkar á Íslandi þegar kemur að jafnréttismálum og vísað í staðla sem mæla ákveðin atriði mjög vel en taka ekki tillit til annarra þátta, til að mynda kynferðisofbeldis, heimilisofbeldis og meðferðar kynferðisbrota í dómskerfinu. Hér er líka bent á stýrihóp um heildstæðar úrbætur að því er varðar kynferðislegt ofbeldi og ráðuneyti sem eiga þar sæti og vonast ég til að við förum að sjá frá þeim stýrihópi markvissar aðgerðir og tillögur til úrbóta um meðferð þessara mála í dóms- og réttarfarskerfinu. Áðan var talað um vinnumarkaðinn og atvinnulífið og á alþjóðavettvangi skorum við hátt á ýmsum stöðlum er varða opinbera þátttöku á vinnumarkaði en við þurfum að taka okkur á þegar kemur að dóms- og réttarkerfinu. Ég vildi bara nefna alþjóðamálin í þessu samhengi og vísa til þeirrar góðu stefnu sem finna má í utanríkisstefnu Svíþjóðar og Kanada. Þar eru góðar fyrirmyndir þegar kemur að því að beita okkur á alþjóðavettvangi. Eins gott og frábært HeForShe-verkefnið er held ég að við þurfum að fara að þróa okkur þegar kemur að viðlíka átaksverkefnum eða áherslum. Ég held að það yrði Íslandi til góða og vekti eftirtekt. Að sjálfsögðu verður gott að sjá þessa tillögu samþykkta í þingsalnum og halda svo áfram veginn í jafnréttismálunum sem við munum vonandi öll styðja sem hér sitjum.
Virðulegur forseti. Örstutt, aðallega út af orðum hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur í þessu fína máli. Það var kvartað pínulítið undan þátttökuleysi karlmanna sem ég sé svo sem ekki að hafi verið vandamál síðan þá en ég er aðeins að reyna að bæta úr. Ég vildi bara segja að þetta er mjög gott mál sem á að komast sem fyrst til nefndar. Áhugaleysi á þátttöku í fyrstu umferð er alls ekki til marks um áhugaleysi á málinu. Ég vil bara koma málinu áfram sem fyrst, ég þakka kærlega fyrir það og hlakka til að það fái góða umfjöllun í nefndum þannig að hægt sé að taka góða umræðu um það í síðari umr.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni og komið með margar góðar athugasemdir. Mig langar fyrst að nefna ágæta athugasemd hv. þm. Þorsteins Víglundssonar um að þessi áætlun sé að sumu leyti dálítið kerfislæg. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það er eðli þessarar áætlunar eins og hún hefur þróast. Hún byggir á lögum um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Vinnulagið byggir á því að ráðuneyti skila inn tillögum og verkefnum sem gerir áætlunina eðli máls samkvæmt talsvert kerfislæga. Hins vegar er þetta ekki það eina sem við erum að gera í jafnréttismálum. Margt annað sem við erum að gera er dálítið utan við ramma svona áætlana. Ég ætla að nefna eitt ágætisdæmi, #metoo-ráðstefnuna sem við héldum í síðustu viku. Við ákváðum bara að halda hana en svo má segja að hún skili sér inn í svona kerfisáætlun. Hún hefur þó miklu víðtækari áhrif en að vera innan kerfisins, hún var gríðarlega vel sótt og skilaði sér í mikilli umræðu í samfélaginu enda er hlutverk stjórnvalda líka að hvetja til umræðu. Ég vildi fyrst og fremst segja að svona áætlun verður aldrei tæmandi plagg og eðli máls samkvæmt er hún töluvert kerfislæg, ég fellst á þá gagnrýni. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson talaði um kynskiptan vinnumarkað, sem er hárrétt, íslenskur vinnumarkaður er töluvert kynskiptur, og þess vegna langar mig að nefna að í lið 15, undir menntamálum, er sérstaklega fjallað um kynbundið námsval sem ég held að sé rótin að kynskiptum vinnumarkaði. Þar eru aðgerðir sem er ætlað að kortleggja kynjaskiptingu í öllum nemendahópum og þjónustuliðum framhaldsfræðslukerfisins sem og að skoða framhaldsskólann. Þarna held ég að við getum náð verulegum árangri og ekki með handstýringu heldur held ég að þetta snúist mjög mikið um kynningu á námi. Við höfum náð verulegum árangri í að efla aðsókn í iðnnám einfaldlega með meiri kynningu og það er verkefni sem hefur staðið yfir í a.m.k. tíu ár því að ég man að ég lagði af stað í það sem mennta- og menningarmálaráðherra með Samtökum iðnaðarins. Það hefur haft veruleg áhrif á aukinn áhuga nemenda á iðnnámi, áhuga sem skilar sér í aðsókn í iðnnám. Ég held að áhuginn hafi verið fyrir hendi allan tímann en ákveðnir þættir í kerfinu lögðu stein í götu iðnnámsins. Ég tel að þarna höfum við náð árangri með markvissri vinnu í töluvert langan tíma og ég held að við getum gert það sama hér. Svo vil ég nefna lið 9 um jafnrétti á vinnumarkaði þar sem er sömuleiðis talað sérstaklega um kynskipt náms- og starfsval með samtökum aðila vinnumarkaðarins. Þetta eru þær aðgerðir sem tengjast átakinu en ég er sammála hv. þingmanni um að það þarf að fá miklu meiri athygli í jafnréttisumræðunni. Nokkrir hv. þingmenn ræddu sérstaklega um utanríkisstefnuna og þar fundust mér koma fram áhugaverðar athugasemdir sem full ástæða er til að taka áfram og ræða sérstaklega í nefndinni. Jafnrétti hefur í meira en áratug verið vaxandi þáttur í íslenskri utanríkisstefnu og ég held að það sé ástæða til að skoða hvort við getum formgert það einhvern veginn eins og mér finnst hv. þingmenn leggja til. Hér var rætt um fjármuni í áætlunina og það er í sjálfu sér alveg rétt að þeir flæða ekki um ganga í áætluninni. Þó vil ég minna á Jafnréttissjóð sem er áfram töluvert stór og milljónin sem er talað um sem viðbót í Jafnréttissjóð er hugsuð í úttekt á árangri þeirra verkefna sem hafa verið unnin þar. Þau eru mjög mörg og mörg þeirra á undanförnum árum hafa verið mjög áhugaverð að mínu viti. Jafnréttissjóður sem hefur numið 100 milljónum var stofnaður af þinginu eins og ég kom að í ræðu minni og ég tel að við þurfum að taka afstöðu til þess hvort við viljum ekki halda honum áfram sem rannsókna- og verkefnasjóði á sviði jafnréttismála. Ég held að það sé hins vegar mikilvægt að við fáum þessa úttekt þannig að þingið geti tekið afstöðu til þess hvort við viljum ekki halda sjóðnum áfram og gera þá á honum breytingar. Áhugavert var að heyra hv. þingmenn ræða um kynin og almannatryggingar og sömuleiðis heilsu karla og kvenna. Hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir vísaði til mjög áhugaverðrar skýrslu í ræðu sinni um fjölgun örorkulífeyrisþega, kynjahlutföll og hvernig þessi fjölgun hefur verið. Þetta þurfum við að ræða miklu betur og er tvímælalaust verkefni sem mér finnst kalla á víðtækari umræðu í þingsal því að það tengist líka heilsu karla og kvenna sem margir hv. þingmenn komu inn á. Hv. þm. Helga Vala Helgadóttir ræddi um að þessi áætlun ætti ekki eingöngu að snúast um jafnrétti karla og kvenna. Áætlunin byggir auðvitað á lögunum og þau snúast um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla. Í morgun fór af stað fyrsti samráðsfundurinn um heildarendurskoðun á jafnréttislögum. Eitt af því sem þarf að ræða í því samhengi er útvíkkun jafnréttishugtaksins, hvort við viljum útvíkka þessi lög eða sjá þau áfram sem lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla í ljósi þess að nú erum við komin með aðra lagabálka um jafna meðferð og stöðu bæði á vinnumarkaði og utan vinnumarkaðar þar sem tekið er til þessara útvíkkuðu þátta. Sú umræða held ég að kalli á dýpt. Við ætlum að leggja á það áherslu í þessari vinnu, markmiðið er að leggja fram heildarendurskoðun á lögunum á næsta þingvetri og markmiðið er að kalla sem flesta að borðinu í þeim efnum. Ég held að það væri áhugavert fyrir hv. allsherjar- og menntamálanefnd að fá umræðu um þetta í nefndinni með þeim fulltrúum forsætisráðuneytisins sem stýra heildarendurskoðuninni á einhverjum tímapunkti, annaðhvort í tengslum við umfjöllun um þetta mál eða síðar í vetur. Jafnframt er mikilvægt að kalla eftir sjónarmiðum þingsins til þessa. Jafnrétti í stjórnum fyrirtækja var nefnt og líka í stjórnendahópum. Það er langt um liðið síðan lög voru sett um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja. Þeim hefur ekki verið fylgt eftir eins og ýmsir hv. þingmenn nefndu. Hv. þm. Þorsteinn Víglundsson ræddi um bæði æðstu stjórnendur og næsta lag í stjórnendahópum fyrirtækja. Þar getum við svo sannarlega gert betur og vonir stóðu til þess þegar lögin voru sett um kynjakvóta í stjórnum fyrirtækja að það myndi hafa áhrif á stjórnendahópa. Þeim lögum hefur ekki verið fylgt eftir. Hér hefur verið unnið frumvarp, eins og hv. þingmenn höfðu orð á, um viðurlög við brotum á þeim lögum og mér finnst að við verðum að ræða það opinskátt. Það er óviðunandi að lögunum sé ekki fylgt. Ég tel ástæðu þess að við sjáum ekki fleiri konur sem stjórnendur og næststjórnendur í fyrirtækjum hljóta að einhverju leyti að tengjast því að ekki hafi náðst að fylgja ákvæðum þessara laga. Ég held að það sé mikill missir fyrir íslenskt atvinnulíf. Svo fannst mér það óskaplega gott sem rætt var um að jafnréttisumræðan beindist ekki gegn körlum því að það gerir hún sannarlega ekki. Áhugaverð reynsla okkar af fæðingarorlofinu sem ég vísaði til í framsöguræðu minni sýnir að íslenskir feður eru jákvæðari en aðrir feður á Norðurlöndum gagnvart lengingu fæðingarorlofs. Þeim finnst frábært að sinna með þessum hætti uppeldishlutverki sínu, a.m.k. frábærara en feðrum annars staðar á Norðurlöndum. Það finnst mér sýna að lögin hafi haft áhrif á gildismat sem og minna okkur á að lög sem ætlað var að auka jafnrétti kynjanna hafa gefið körlum ekki síður en konum tækifæri, bara á öðru sviði, og gefið körlum ekki síður en konum aukin lífsgæði, líka á öðru sviði. Þetta hefur orðið til þess að auka atvinnuþátttöku kvenna en um leið aukið hlut karla í uppeldi barna. Hvort tveggja myndi ég segja að væri gríðarlegur ávinningur fyrir bæði kyn. Tíma mínum er lokið og ég þakka hv. þingmönnum kærlega fyrir og vona að umræðan verði góð í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Forseti vill tilkynna að á þingfundi í gær, 25. september, var 29. máli, jarðalögum, vísað til umhverfis- og samgöngunefndar. Málið átti hins vegar að fara til atvinnuveganefndar og hefur það verið leiðrétt.
Forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um endurskoðun á ráðstöfun almannafjár við gæðastýringu í sauðfjárrækt. Flutningsmenn eru auk mín aðrir þingmenn úr þingflokki Viðreisnar. Ég vil byrja á að lesa tillöguna upp orðrétt, með leyfi forseta, en hún er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra að endurskoða ráðstöfun almannafjár við gæðastýringu í sauðfjárrækt, með það að markmiði að landnýtingarþáttur hennar samræmist lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Ráðherrarnir setji nýjar reglur um viðmiðunarmörk fyrir ástand heimalanda, upprekstrarheimalanda og beitilanda á afrétti, sem byggist á ráðgjöf Landgræðslunnar um slík viðmið og tryggi að greiðslur verði ekki inntar af hendi til þeirra framleiðenda sem liggur fyrir að nái ekki núgildandi viðmiðum. Við þá vinnu verði jafnframt tryggt að núgildandi landbótaáætlanir samkvæmt reglugerð um gæðastýrða sauðfjárframleiðslu verði felldar úr gildi og landnotendum gert að gera nýjar landbótaáætlanir sem standist lög og ný viðmið. Endurskoðun verði lokið og ný viðmið sett fyrir 1. janúar 2020.“ Herra forseti. Þetta er í sjálfu sér ekki flókin tillaga. Hún snýst samt um veigamikla þætti á borð við bætta landnotkun sem lið í aðgerðum á sviði loftslagsmála. Hún snýst líka um meðferð okkar á fjármunum skattgreiðenda og um rétt neytenda til að þekkja vöruna sem þeim stendur til boða. Hún snýst um sanngjarna samkeppnisstöðu þess mikla meiri hluta sauðfjárbænda sem leggur sig fram við að standa rétt að málum. Að lokum snýst tillagan um góða og rétta stjórnsýsluhætti. Í riti Ólafs Arnalds, prófessors við Landbúnaðarháskóla Íslands, sem ber titilinn Á röngunni: Alvarlegir hnökrar á framkvæmd landnýtingarþáttar gæðastýringar í sauðfjárrækt og kom út í sumar, er farið ítarlega yfir þá vankanta sem finna má á því hvernig landið okkar er nýtt í sauðfjárrækt. Samkvæmt þeim gögnum sem fram kom í skýrslunni - og var nú alls ekki átakalaust fyrir höfundana að koma höndum yfir og ég kem betur að því á eftir - er talið að 10–20% fjárstofnsins gangi á svæðum þar sem ástand og eðli vistkerfa standist ekki viðmið sem eru sett í tengslum við framkvæmd núverandi búvörulaga. Þeir sem eigi þá gripi hafa því fengið greiðslur úr ríkissjóði sem samræmist ekki ákvæðum laga þar um. Eitt af markmiðum í aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum er bætt landnotkun þar sem dregið verði úr losun. Þar kemur fram að kolefnishlutleysi verði ekki náð nema með stóraukinni kolefnabindingu í gróðri og jarðvegi og með minni losun vegna landnotkunar. Í þeirri þingsályktunartillögu sem ég mæli hér fyrir er stjórnvöldum falið að lagfæra ákveðna vankanta sem bent hefur verið á og gera löngu tímabærar úrbætur á þeirri framkvæmd sem landnýtingarþáttur í gæðastýringu sauðfjárræktar er. Heildarstuðningur við sauðfjárrækt árið 2019 samkvæmt sauðfjársamningi er tæpir 4,9 milljarðar kr., þar af eru greiðslur vegna gæðastýringar tæpir 1,7 milljarðar kr. Landnýtingarþátturinn í gæðastýringu í sauðfjárrækt er sá hluti stuðningsgreiðslna til bænda sem er bundinn ákveðnum viðmiðum varðandi ástand lands og landnýtingar. Þessi landnýtingarþáttur var settur á til að bregðast við bágri stöðu vistkerfa og miklu jarðvegsrofi á landinu öllu í samræmi við kortlagningu Rannsóknastofnunar landbúnaðarins og Landgræðslunnar. Á þeim árum sem liðin eru frá því að landnýtingarþátturinn var færður inn í stuðningskerfi landbúnaðarins - það er rúmur áratugur síðan - hefur engum framleiðanda verið synjað um vottun að landnotkun og því ekki verið hafnað að landbótaáætlanir standist viðmið um sjálfbæra landnýtingu. Þetta væri vissulega fagnaðarefni ef það væri ekki svo að á undanförnum árum hefur verið bent á veigamikla hnökra við framkvæmd þessara áætlana. Landgræðslan hefur í samskiptum sínum við sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytið og umhverfis- og auðlindaráðuneytið bent á að viðmið og framkvæmd landnýtingarþáttar gæðastýringarinnar standist ekki fagleg sjónarmið. Þau samskipti hafa nýverið verið rakin í áðurnefndu riti Ólafs Arnalds þar sem farið ítarlega yfir þá vankanta sem finna má á framkvæmdinni. Kemur þar m.a. fram að mikið skorti á að nútímaleg þekking á sviði beitarvistfræði sé nýtt við framkvæmdina, að viðmið sem notuð eru standist ekki faglega skoðun, að landbótaáætlanir hafi verið samþykktar þótt ljóst sé að landgæði nái ekki lágmarksviðmiðum á samningstíma og séu reyndar fjarri því að gera það. Talið er að 10–20% fjárstofnsins gangi af þeim sökum á svæðum þar sem ástand og eðli vistkerfa standast ekki viðmið sem sett eru í tengslum við framkvæmd núverandi búvörulaga. Þeir sem eiga þessa gripi hafa því fengið greiðslur úr ríkissjóði þrátt fyrir að uppfylla ekki nauðsynleg skilyrði samkvæmt ákvæðum laga þar um. Þá hafa Landgræðslan, Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands bent á að viðmiðin sem beitt er standist ekki eðlilegar kröfur, þau séu ekki viðurkennd af Landgræðslunni og kunni að vera í andstöðu við skilyrði búvörulaga, laga um landgræðslu og laga um náttúruvernd. Alþingi ber að tryggja að náttúran njóti vafans og sauðfjárrækt sé ekki stunduð á landsvæðum sem eru of viðkvæm til að beit standist kröfur um ábyrga og sjálfbæra landnýtingu. Það veikir líka samkeppnisstöðu mikils meiri hluta sauðfjárbænda sem stenst allar kröfur og fylgir ýtrustu viðmiðum um landnotkun með tilheyrandi tilkostnaði og óhagræði að jafnháir styrkir séu greiddir til þeirra sem ekki uppfylla grunnskilyrðin. Vottanir á borð við þessa kunna jafnframt að hafa áhrif á val neytenda sem vilja láta umhverfissjónarmið stýra vali sínu við neyslu. Raunar má færa fyrir því rök að neytendur dilkakjöts sem kjósa að kaupa afurðir sem framleiddar eru með ábyrgum hætti með tilliti til umhverfissjónarmiða hafi verið blekktir. Þjóðin hefur ríkan hag af því að almannafé sé eingöngu varið til sauðfjárræktar sem er sjálfbær og gengur ekki með ótilhlýðilegum hætti á vistkerfi landsins. Það er brýnt að viðkomandi ráðherrar endurskoði án tafar landnýtingarþáttinn í gæðastýringu og tryggi að viðmið sjálfbærrar landnýtingar séu í samræmi við lög og góða stjórnsýsluhætti og að þeim sé fylgt til samræmis við eðlilegar kröfur að mati Landgræðslunnar. Herra forseti. Ég geri fastlega ráð fyrir að umrædd skýrsla Ólafs og þau gögn sem hann aflaði sér með harðfylgi séu til skoðunar hjá ráðherrum umhverfis- og landbúnaðarmála í tengslum við samstarfsverkefni sem þeir kynntu í janúar síðastliðnum við sauðfjárbændur um loftslagsvænni landbúnað. Samkvæmt fréttum var samþykkt að verkefnið yrði þróað á árinu og framkvæmd þess falin Ráðgjafarmiðstöð landbúnaðarins í samstarfi við Landgræðsluna, Skógræktina og sauðfjárbændur. Það er síðan efni í aðra umfjöllun og aðra rannsókn - og í kjölfarið úrbætur - hversu erfiðlega gekk að afla gagna um þessi mál. Slíkt er sannarlega ekki í anda gegnsærrar opinberrar stjórnsýslu þegar kemur að meðferð opinberra fjármuna. Þessir erfiðleikar leiddu til þess að kæra þurfti málsmeðferð Matvælastofnunar til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Úrskurðurinn var Ólafi Arnalds í hag og í kjölfarið fengust afhent margs konar gögn um meðferð landsins. Skoðun gagnanna leiddi í ljós, að sögn Ólafs og þeirrar skýrslu sem hann vann í kjölfarið, að margt hefur farið úrskeiðis og þörf er á að gera grein fyrir þróun og stöðu þessara mála á opinberum vettvangi. Ólafur gerir þessu öllu mjög ítarleg skil í því riti sem ég hef vísað til og ber heitið Á röngunni: Alvarlegir hnökrar á framkvæmd landnýtingarþáttar gæðastýringar í sauðfjárrækt. Það er hins vegar rétt og mikilvægt að ítreka hér það sem fram kemur hjá Ólafi að málið varðar aðeins um 3% landbúnaðar og um 15% sauðfjárræktar. Herra forseti. Slæm staða íslenskra vistkerfa og jarðvegseyðing eru meðal helstu umhverfisvanda lands og þjóðar. Fjármunum til sauðfjárbænda er beint í gegnum sérstakt greiðslukerfi þar sem hluti styrkjanna er háður því að framleiðslan standist ákveðnar gæðakröfur. Meðal þeirra eru kröfur sem varða umhverfisáhrif sauðfjárbeitar, að framleiðslan standist viðmið fyrir sjálfbærni og ástand landsins sem er beitt á. Niðurstaðan virðist þó sú að almannafé - hluta þessara styrkja - sé varið í að styðja við óábyrga landnýtingu þar sem viðmið eru ekki uppfyllt að mati sérfræðinga og lagastoð þeirra viðmiða er umdeild. Hér má nefna að lokum að Landvernd og Náttúruverndarsamtök Íslands hafa sent inn formlega ábendingu til Ríkisendurskoðunar vegna ráðstöfunar á almannafé í tengslum við gæðastýringu í sauðfjárræktinni þar sem sagt er að vafi leiki á að framkvæmdin standist lög og kröfur um lögmæta stjórnsýsluhætti. Í ábendingunni er málið reifað ítarlega og í lokaorðum segir að í ljósi þess sem fram hefur komið um framkvæmdina krefjist samtökin þess að landnýtingarþáttur gæðastýringarinnar verði felldur niður í núverandi mynd og lögmætum aðila falið að semja nýjar reglur. Greiðslur samkvæmt gæðastýringarhluta samnings ríkis og bænda til þeirra framleiðenda sem ekki standast núverandi viðmið og munu ekki gera á samningstíma núverandi landbótaáætlana verði stöðvaðar, enda standist slík ráðstöfun almannafjár ekki lög, ekki reglur og ekki kröfur um góða stjórnsýsluhætti. Sú tillaga sem ég mæli hér fyrir lýtur að því að Alþingi feli sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra að endurskoða þessa ráðstöfun almannafjár við gæðastýringuna í sauðfjárrækt með þetta í huga og með það að markmiði að landnýtingarþáttur hennar samræmist lögum og góðum stjórnsýsluháttum. Ég lýk máli mínu með því að óska eftir að málinu verði vísað til þinglegrar meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að gera nokkrar athugasemdir við þessa þingsályktunartillögu sem mér finnst reyndar alveg með ólíkindum. Mér finnst þetta vera hálfgerð aðför að bændum, starfsemi þeirra og því starfi sem þeir hafa unnið sem gæslumenn lands. Mér finnst þetta mál flutt af hálfgerðri vanþekkingu um það. Þegar gæðastýringarkerfið var tekið upp í landbúnaði og sauðfjárrækt var meiningin að þetta yrði kortlagt eftir því hvernig landnýting væri. Það var ekki gert vegna þess að önnur verkefni voru sett í gang um landgræðslu sem bændur hafa staðið að um áratugaskeið í samvinnu við Landgræðsluna. Oft hefur Landgræðslan heldur ekki staðið sig í því hlutverki sem henni hefur verið ætlað. Ég ætla að nefna nokkur verkefni sem bændur hafa staðið að hvað varðar landgræðslu í landinu. Þar má nefna Bændur græða landið, landbótaþætti gæðastýringar sem hafa unnið ótrúlegt afrek í endurheimt lífmassa og beitilands. Þá er ekki enn búið að tiltaka landgræðslustörf bænda sem hafa verið bundnir við slík verkefni og lagt mikið á sig til að bæta land og auka, framtíðinni til heilla. Um 600 bændur eru þátttakendur í verkefninu Bændur græða landið og um 25 landbótaáætlanir eru unnar samhliða vegna gæðastýringar í sauðfjárrækt. Þeir aðilar sem stundað hafa landgræðslu hafa oft á tíðum lagt til mannskap og tæki á sinn eigin kostnað til verkefnanna og er þar um umtalsverðar upphæðir að ræða. Landgræðslan hefur á móti kostað áburð og fræ til verkefna þar sem því hefur verið við komið. Samvinna í þessum verkefnum hefur borið ríkulegan ávöxt. Það má nefna að bændur hafa ekki hag af því að ganga á landsins gæði. Þvert á móti er hagur þeirra að bæta land og landgæði. Það er bara liður í þeirra starfsemi. Skynsamleg nýting til beitar bætir landkosti íslenskra sveita. Bændur eru stöðugt meðvitaðri um bætta búskaparhætti og hafa unnið markvisst að landbótum í samræmi við ráðgjöf Landgræðslunnar á þeim svæðum þar sem þess hefur þurft við. Hins vegar verður að segjast að skort hefur á að Landgræðslan hafi sinnt upprunalegu hlutverki sínu sem var að græða upp land og endurheimta lífmassa. Skynsemin hrópar á að Landgræðslan hvetji til landbóta frekar en að standa í hreinum hótunum við bændur, að hún efli og treysti enn frekar þau verkefni sem unnin hafa verið í samvinnu, enda höfum við þann grunn til að byggja á til framtíðar. Annað verkefni sem mig langar til að nefna er verkefnið GróLind. Því verkefni var komið á fót í tíð þáverandi hæstv. landbúnaðarráðherra Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Það var að frumkvæði Landssamtaka sauðfjárbænda. Þegar búvörusamningurinn var undirritaður 2016 voru 300 millj. kr. lagðar í 10 ára verkefni til að vakta og meta ástand gróðurs og jarðvegsauðlinda á Íslandi. Tilgangurinn er m.a. að skjóta styrkari vísindalegum stoðum undir beitarstýringu með það fyrir augum að sauðfjárbændur yrðu sjálfbærir til framtíðar. Þetta er í tíð ráðherra sem er einn flutningsmanna þessarar þingsályktunartillögu. Þetta verkefni hefur verið unnið síðan og farið var af stað með vöktun á þessum árum, 2017–2019, á ástandi vistkerfa og þróun sem hófst í sumar. Í byrjun var lögð áhersla á að vakta afrétti og óræktuð heimalönd sem nýtt eru til beitar. Niðurstöður vöktunarinnar verða svo nýttar til að þróa sjálfbærnivísa en einnig verður fyrirliggjandi þekking nýtt og aukið á nauðsynlega þekkingu með rannsóknum. Þetta og fleiri til eru allt verkefni sem stuðla að því að græða upp landið, beita skynsamlegar á beitiland og öðru sem snýr allt að tilganginum með þessari þingsályktunartillögu - en markmið þingsályktunartillögunnar er náttúrlega að gera afkomu bænda enn minni og gera lítið úr vinnu þeirra við landgræðslu í gegnum árin.
Herra forseti. Þingsályktunartillagan er aðför að bændum, segir hv. þingmaður. Nú kom skýrt fram í máli mínu að þessi tillaga hafði ekki orðið til í tómarúmi. Ég spyr því hv. þingmann hreint út: Er það framlag hv. þingmanns og hans flokks í aðgerðum á sviði loftslagsmála að saka Landgræðsluna, Náttúruverndarsamtök Íslands og Landvernd - auk þeirrar sem hér stendur og þingflokk Viðreisnar í heild - um standa að aðför að bændum með því að benda á það sem miður hefur farið í þessum málum og leggja til að Alþingi og síðan viðeigandi ráðherrar komi fram með tillögur til úrbóta? Er það svo? Í annan stað langar mig að koma inn á það sem hv. þingmaður nefnir og það er verkefnið GróLind, sem er vissulega gott skref til að styrkja þann grunn sem þarf að styrkja varðandi landnýtingu. Það er hins vegar út í hött að það skuli ekki vera hægt að gera breytingar til bóta á kerfinu fyrr en allar þær upplýsingar liggi fyrir. Þó svo að GróLind muni bæta heilmiklum upplýsingum við um landnýtingu og ástand beitarlands er stóra myndin af núverandi ástandi beitilanda bara nokkuð þekkt og hefur verið síðan rofskýrslan góða kom út árið 1997. Það er vel hægt að hefja strax vinnu við endurskoðun landnýtingarþáttar gæðastýringar eins og hér er verið að leggja til. Og svo að lokum þetta: Ég tek heils hugar undir það sem kemur fram í máli hv. þingmanns að líklega er engin stétt hér sem hefur meiri hag af því af landnýtingu sé stýrt á bæði góðan og ábyrgan hátt. Engin önnur stétt en bændur. Okkur greinir hins vegar greinilega gríðarlega mikið á um hvernig það verði gert og ég geri ráð fyrir að það kalli á enn frekari umræður hér í þingsal.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið en ég spyr á móti: Af hverju er verið að gera lítið úr því starfi sem hefur verið unnið og þeim verkefnum sem eru í gangi? Telur hv. þingmaður ekki að þessi verkefni komi til með að ná þeim markmiðum sem færð eru fram í þessari þingsályktunartillögu? Það sem skiptir máli og ég hef verið að benda á er að ég held að það sé miklu frekar að draga fram það sem vel hefur verið gert en að gera lítið úr því. Bændur hafa sannarlega allan hag af því að landið sé vel uppgrætt - en líka við öll hin, neytendur. Loftslagsmarkmið ríkisstjórnarinnar eru algerlega í samræmi við það. Þannig að ég held að það sé fullt af verkefnum sem hægt er að lyfta betur upp og vinna að þegar kemur að þessum markmiðum.
Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég ætla að höggva aftur í sama knérunn: Aðför er stórt orð. Það var viðhaft í ræðustól af hv. þingmanni og ég bað hv. þingmann um að standa við mál sitt og ég spyr aftur: Eru þeir aðilar, sú sem hér stendur, þingflokkur Viðreisnar, Landgræðslan, Náttúruverndarsamtök Íslands, Landvernd og líklegast fleiri til sem sammála eru um að gera þurfi bragarbót á, að mati hv. þingmanns Framsóknarflokksins að standa fyrir aðför að sauðfjárbændum? Það orð var viðhaft í ræðustól af hv. þingmanni. Og síðan þetta: Í hvaða heimi lifa þingmenn sem telja að tillögur til úrbóta séu ekki neitt annað en einhver leikur til að gagnrýna eða rífa niður? Þetta eru tillögur til úrbóta á ástandi sem hefur verið ítrekað bent á af fagaðilum að sé ekki í lagi. Þetta eru tillögur til úrbóta. Það getur ekki gengið gegn hagsmunum bænda að benda á það.
Virðulegi forseti. Aðför að bændum. Ég kalla það þegar verið er að gera lítið úr þeim störfum og þeim verkefnum sem þegar eru í gangi sem myndu vinna betur að þessum markmiðum. Ég er að tala um að þessi verkefni eru unnin í samráði við Landgræðsluna. Er Landgræðslan að gera lítið úr þeim verkefnum sem hún er að vinna að með bændum? [[Gripið fram í.]]Við erum að tala um að sauðfé hefur líka fækkað um helming á nokkrum áratugum. Af hverju heldurðu að það sé?
Hvað kemur það málinu við?
Það er m.a. vegna þessa. Ég ætla ekki að vera í samtali við þig, fyrirgefðu. Ég held að við getum alveg staðið við það að þau verkefni sem t.d. hæstv. ráðherra í sinni tíð, Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, kom af stað og vann vel að ásamt mörgum öðrum komi að sömu niðurstöðu og þessi þingsályktunartillaga gerir. En við erum að tala um að þegar verið er að draga úr gæðastýringarálaginu er verið að draga úr afkomu bænda.
Nei. …
Ég er ekki í samtali við þig, fyrirgefðu, ég er hér í ræðustól.
Herra forseti. Í upphafi máls míns vil ég þakka hæstv. félags- og barnamálaráðherra fyrir að taka þátt í umræðu um að mínu mati afskaplega brýnt málefni, nefnilega atvinnumöguleika fólks sem komið er yfir miðjan aldur. Þrátt fyrir að atvinnuleysi hafi blessunarlega ekki mælst hátt hérlendis á undanförnum árum má finna sterkar vísbendingar um ákveðnar brotalamir meðal atvinnulausra. Þar á ég við langtímaatvinnuleysi og hverja það hrjáir mest. Þannig má á heimasíðu Vinnumálastofnunar finna tölur, þær nýjustu frá síðasta ári, þar sem sést að eldri aldurshópar meðal atvinnulausra eru lengur atvinnulausir en þeir yngri. Það á bæði við um konur og karla og það sama er upp á teningnum hvort sem horft er til höfuðborgarsvæðisins eða landsbyggðarinnar þannig að vandamálið er til staðar óháð báðum þessum þáttum. Hvað segir þetta um vinnumarkaðinn? Ríkir hér aldursmisrétti á vinnumarkaði? Eru íslenskir atvinnurekendur haldnir aldursfordómum þegar kemur að því að ráða fólk í vinnu? Fólk sem missir vinnuna um eða eftir fimmtugt virðist þannig eiga erfitt með að fá vinnu að nýju. Er þetta fólk úr leik hvað atvinnuþátttöku varðar? Erum við með fólk í gildru seinustu ár starfsævi þess? Margt fólk á þessum aldri er vel menntað og það sem meira er, það hefur unnið sér inn dýrmæta reynslu sem ætti að vera eftirsóknarverð og nýtast vel. Þá hafa margir vinnuveitendur þá reynslu af eldri starfsmönnum að þeir eru gjarnan ábyggilegasta starfsfólk hvers vinnustaðar ef horft er til mætingar og stundvísi. Að vinnufúst fólk á þessum aldri fái ekki atvinnu er merki um mikla sóun í samfélaginu og það er miður. Hér er verið að kasta verðmætum á glæ og öllum arðinum í krafti reynslunnar. Þegar kennitalan fer upp fyrir ákveðin mörk reynist ekki auðvelt að fá atvinnu. Meðalaldur hér á landi hefur hækkað um heil fimm ár frá því um miðjan níunda áratug síðustu aldar, um fjögur ár hjá konum og sex ár hjá körlum. Þetta hefur leitt til þess að nú um stundir ræða menn af kappi um nauðsyn þess að færa eftirlaunaaldur ofar og einnig að gera eigi fólki, eins og til að mynda ríkisstarfsmönnum, kleift að vinna lengur en til sjötugs. Það er í sjálfu sér sjálfsagt mál og þegar þetta er haft í huga er hér um að ræða vandamál sem jafnframt er nauðsynlegt að leysa. Herra forseti. Hvað er til ráða? Ég tel að þeim sem auglýsa eftir starfsfólki beri skylda til þess þótt ekki væri nema að svara þeim umsóknum sem berast. Allt of margir þeirra sem ég hef rætt þetta mál við kvarta yfir því að þeim sé ekki svarað og að þeir séu ekki virtir viðlits. Síðan má nefna viðtölin. Atvinnurekendur þyrftu að veita miðaldra fólki oftar möguleika á að sanna sig með því að boða það í viðtal. Þá gæti nefnilega komið í ljós að það hefur að sjálfsögðu margt til brunns að bera, ekki síður en yngra fólkið. Gæti verið lausn að leggja ákveðnar skyldur á ríkið í þessum efnum, leggja á aldurskvóta í anda kynjakvóta eða ættum við að fella út kennitöluna í umsóknum til að hindra að þeim sé kastað í ruslið strax í upphafi? Væri lausn að nýta atvinnuleysisbætur til greiðslu hluta launa við nýráðningar fólks á þessum aldri til að hliðra til í þessum efnum? Aukin fræðsla er auðvitað sjálfsagt mál, að auka hæfni þessa fólks og auðvelda því að bæta við sig menntun, en ekki síður þarf að auka þekkingu almennt í samfélaginu á vinnufærni eldri starfsmanna. Er réttlæti í því fólgið að atvinnuleysisbætur séu ekki í meira mæli tengdar tímalengd greiðslu tryggingagjalds vegna viðkomandi starfsmanns? Ættu starfsmenn sem hafa unnið áratugum saman ekki að eiga rýmri rétt en þeir sem kannski hafa unnið í nokkur misseri? Ég vil nefna það hér að í dag lagði ég fram fyrirspurn til skriflegs svars til fjármála- og efnahagsráðherra um aldur þess fólks sem ráðið hefur verið til ríkisins á seinustu árum og svar þeirri fyrirspurn gæti leitt í ljós hvernig ríkið stendur sig gagnvart þeim hópi sem við erum hér að ræða. Herra forseti. Við þurfum að taka umræðuna um þetta þarfa málefni sem ég veit að brennur á mjög mörgum úti í samfélaginu. Hér blasir við óæskileg staða þessa hóps á vinnumarkaði sem sporna þarf við. Opinberir aðilar sem oft eru stórir vinnuveitendur gætu tekið að sér að vera til fyrirmyndar í þessu efni. Ég hlakka til að heyra sjónarmið hæstv. ráðherra og annarra þingmanna um þetta málefni og ekki síst hugmyndir um lausnir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp. Ég held að það sé gott að ræða það hér vegna þess að það er svo sannarlega aðkallandi og nokkuð sem þarfnast pólitískrar umræðu. Kannski ættum við áður en við förum í þær spurningar sem þingmaðurinn beindi inn í umræðuna að velta fyrir okkur miðað við stöðuna eins og hún er á vinnumarkaði í dag hvort ekki sé allt útlit fyrir að á næstu árum og áratugum, með þeim hröðu breytingum sem eru að verða á atvinnulífinu vegna fjórðu iðnbyltingarinnar, verði sá hópur sérstaklega viðkvæmur fyrir þeim breytingum. Kannski þurfum við að skoða allt kerfið okkar svolítið upp á nýtt þegar það miðar að því að fólk sé að þjálfa sig allt lífið fyrir breytingar. Ég er dálítið hræddur um að akkúrat sá hópur sem við erum að ræða standi veikast gagnvart þeim hröðu breytingum sem eru fyrirsjáanlegar á næstu áratugum. Þingmaðurinn velti því upp í ræðu sinni hvort atvinnulífið þurfi virkilega ekki á þessu starfsfólki að halda. Sá sem hér stendur er algjörlega sammála, held ég, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni þegar hann segir að við séum ósammála því að vinnumarkaðurinn þarfnist ekki þessa fólks. Vinnumarkaðurinn þarf að hafa fjölbreytni, við þurfum að tryggja fjölbreytni á vinnumarkaði en það er nú svo með almenna vinnumarkaðinn að við stýrum honum ekki beint. Það eru engir beinir hvatar þegar kemur að ákveðnum hópum á vinnumarkaði, síst þegar kemur að aldri. Það er bara ekki innbyggt í kerfið okkar. Þetta er frjáls vinnumarkaður, þetta eru frjáls fyrirtæki og það eru engir beinir hvatar. Við erum hins vegar að setja inn jafnlaunavottun og annað slíkt þegar kemur að kynjajafnrétti og það má alveg velta fyrir sér hvort við þurfum ekki að skoða til framtíðar ákveðna aðra þætti á vinnumarkaði sem lúta að þeim málum. Þá spyr þingmaðurinn hvað við sjáum fyrir okkur að hægt sé að gera í málinu. Hið opinbera er með vinnu í gangi í fjármálaráðuneytinu í samstarfi við félagsmálaráðuneytið og forsætisráðuneytið sem lýtur að því að byggja upp fleiri hlutastörf og störf fyrir fólk með skerta starfsgetu innan opinbera kerfisins. Kannski er opinbera kerfið ekkert sveigjanlegra en almenni markaðurinn þegar kemur að þessu og það er það sem við viljum fá umræðu um og það er það sem vinnan í fjármálaráðuneytinu miðar að, að skoða hvernig hægt er að tryggja fjölbreyttari störf hjá hinu opinbera þannig að opinberi markaðurinn geti sýnt gott fordæmi hvað það snertir. Þingmaðurinn nefndi að Vinnumálastofnun stæði fyrir fjölda námskeiða og fleira fyrir þennan hóp en við erum líka með í gangi vinnu við frumvarp boðað á þessu þingi og þótt það snúi ekki beint að akkúrat þessum hópi lýtur það að breytingum á endurhæfingarkerfinu með innleiðingu virknigreiðslna og endurhæfingargreiðslna. Öll stoðþjónusta sem þarf að byggja upp í kringum það er að hluta til hugsuð til þess að hjálpa fólki að byggja sig upp þegar það fellur út af vinnumarkaði á einhvern hátt og á að geta nýst þeim hópi samhliða. Virðulegi forseti. Ég held að það sé líka mikilvægt að taka umræðuna um vinnumarkaðinn í heild sinni eins og hv. þingmaður kom inn á. Þegar ég horfi á vinnumarkaðinn hefur mér fundist að samfélagsleg vitund bæði almenna og opinbera vinnumarkaðarins hafi farið dvínandi. Ég man eftir því þegar ég var ungur drengur og fór í fyrirtæki í minni heimabyggð að öllum var tryggð vinna. Það var hlutverk samfélagsins að halda utan um alla borgarana og alla þegnana. Harkan sem er á vinnumarkaðnum og hefur aukist á síðustu áratugum bitnar auðvitað á fólki og kannski á því fólki sem síst skyldi, því sem er komið aðeins yfir miðjan aldur. Ég held að þær aðgerðir sem við boðum í því efni séu jákvæðar en við þurfum að horfa til framtíðar í þessu efni [[Forseti hringir.]]og kannski þurfum við að grípa til miklu róttækari aðgerða en við höfum verið að ræða á vettvangi stjórnmálanna hingað til.
Herra forseti. Það er gríðarlegur auður í eldri kynslóðum þessa lands. Þetta er kynslóðin sem byggði í raun upp Ísland og erum við sem yngri erum í mikilli þakkarskuld við hana. Sá mannauður er okkur mjög mikilvægur og er það hvorki góð hagfræði né réttlæti að styðja sig ekki við þetta fólk og reynslu þess. Kerfið má ekki vera þannig uppbyggt að það refsi fólki fyrir vinnu sína með skerðingum eða leggi stein í götu þess með öðrum hætti. Á næstu 25 árum mun fjöldi eldri borgara tvöfaldast hér á landi. Stórar kynslóðir Íslendinga munu fljótlega detta inn á eftirlaunaaldurinn og vegna þessa þurfum við að hugsa þessi atriði upp á nýtt. Aldurspíramídinn í landinu er að snúast við. Í þessum efnum sem og öðrum er valfrelsi lykilorðið. Fólk á að hafa miklu meira val um það hvenær það sest í helgan stein. Leyfum fólki að ráða þessu sjálft í mun meira mæli en nú er gert, en fólk er almennt séð mestu sérfræðingarnir í eigin lífi. Herra forseti. Mér finnast einnig mjög spennandi þær hugmyndir að gefa fólki meira val um hvenær það tekur sér lífeyri. Það væri hægt að ímynda sér að fólk tæki sér tímabundið hlé á vinnu og þægi lífeyristekjur á miðjum aldri, jafnvel frekar ungt, t.d. þegar heilsan er í mjög góðu lagi eða aðrar aðstæður kalla á slíkt. Síðan tæki þetta sama fólk almenna lífeyrinn sinn seinna en nú er gert. Herra forseti. Við þurfum að vera skynsöm, sanngjörn og sveigjanleg.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að vekja máls á þessu viðfangsefni í þingsalnum. Ég held að hér sé um að ræða málefni sem er þess virði að það sé rætt, bæði hér og annars staðar í þjóðfélaginu. Ég verð hins vegar að játa að ég held að lykillinn að því að bæta stöðuna að þessu leyti sé hugarfarsbreyting frekar en einhverjar aðgerðir. Ég hef ekki trú á valdboði eða einhverjum aðgerðum af því tagi sem fela í sér lagaskyldur eða þess háttar. Ég held að kjarni málsins í þessu sé sá að þeir sem taka ákvarðanir um ráðningar eða hafa með mannaforráð að gera í fyrirtækjum og stofnunum horfi einmitt á þann þátt sem allir ræðumenn sem hér hafa talað hafa nefnt, að í fólki sem komið er á miðjan aldur eða þar yfir býr gríðarleg reynsla sem getur nýst á svo margvíslegum sviðum, auðvitað bæði fagþekking og starfsreynsla, en líka lífsreynsla sem getur nýst á svo mörgum sviðum og í svo mörgum störfum. Ég held að hugarfarsbreytingin sé kannski lykillinn að því að starfsmannastjórar, framkvæmdastjórar eða forstöðumenn meti af sanngirni þá reynslu sem fólk sem komið er á miðjan aldur eða þar yfir býr yfir og hafi opin augu fyrir þeim möguleikum sem felast í því að fá til liðs við sig fólk með fjölþætta lífsreynslu. Síðan eru aðrir þættir eins og möguleikar á endurmenntun og þess háttar sem þarf að hugleiða líka vegna þess að vinnumarkaðurinn er að breytast þannig [[Forseti hringir.]]að fólk almennt séð staldrar skemur við í hverju starfi eða á hverjum starfsvettvangi en kannski var algengt áður.
Virðulegur forseti. Eins og aðrir vil ég þakka fyrir þessa umræðu. Hv. 8. þm. Suðurk., Karl Gauti Hjaltason, spurði í opnunarræðu sinni hvort það væru aldursfordómar þegar kæmi að því að ráða fólk í vinnu. Ég tel svarið við því vera tvímælalaust já. Ég heyri það frá öllum yfir fimmtugu, held ég að ég geti fullyrt, sem sækja um vinnu að þau kannist við það sem er stundum kallað kennitölufordómar. Hv. þingmaður spurði einnig út í það hvort það ætti að setja einhvern aldurskvóta. Ég er almennt ekki hlynntur slíkum kvótum nema þá tímabundið og í tilraunaskyni. Sömuleiðis spurði hv. þingmaður hvort það væri rétt að fella kennitöluna út úr umsóknum og það held ég að eigi að gera. Ég hef tekið eftir því á Íslandi að þegar fólk sækir um vinnu þá fylgir oft mynd með. Þetta þykir ekki endilega fínt í fjölmennari samfélögum þar sem er meiri breidd í útliti fólks eftir uppruna og því um líku. Það þykir ekki fínt að hafa mynd með af ótta við að það hafi óeðlileg áhrif á það hvort viðkomandi sé boðaður í viðtal. Ég sé enga málefnalega ástæðu fyrir því að setja kennitölu í umsóknir ef ég á að segja alveg eins og er. Ég veit ekki hvaða máli hún ætti mögulega að geta skipt nema ef fólk ætli að taka ákvarðanir út frá henni sem ég tel vera bæði óþarfa og siðferðilega vafasamt eða bara rangt. Nema kannski starfið varði beinlínis einhvern tiltekinn aldurshóp, eitthvað því um líkt. Ég held hins vegar, eins og hv. þm. Birgir Ármannsson, að það sem þurfi fyrst og fremst sé hugarfarsbreyting gagnvart fordómum almennt. Við erum orðin svolítið vön því í nútímasamfélagi okkar að tala opinskátt og mikið um fordóma gagnvart t.d. kvenfólki eða samkynhneigðum eða einhverjum tilteknum hópum. Það sem ég held að þurfi að gerast er að við þurfum að vara okkur á fordómum almennt. Og meðan ég man, fordómar eru ekki eitthvað sem manneskja er eða er ekki, við erum öll fordómafull. Manneskjur eru fordómafullar. Þær verða að vera það vegna þess að þær geta ekki tekið hverja einustu ákvörðun í lífinu út frá öllum vísindalegum gögnum og rökfræði sem á við, þannig að við þurfum að þekkja þetta í okkur sjálfum [[Forseti hringir.]]og vinna markvisst gegn því, alveg sama af hvaða tegund fordómarnir eru, hvort sem þeir eru gagnvart aldri, kynþætti, trúarbrögðum, kyni eða hverju öðru sem er.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Því miður vill það oft vera svo að fólk sem er komið yfir ákveðinn aldur á mjög erfitt með að finna sér starf úti á vinnumarkaðnum. Ég skal ekki segja hverjar ástæðurnar fyrir því eru enda kunna þær að vera af ýmsu tagi. Mér þykir hins vegar rétt að ræða um nokkra þá kosti að efla þátttöku þessa fólks á vinnumarkaðnum. Það er auðvitað fyrst og fremst mannauður í þessum hópi og það er víst að í honum er þekking og lífsreynsla sem getur nýst vinnumarkaðnum vel. Einnig hafa rannsóknir vestan hafs sýnt að eldra fólk helst betur í starfi, jafnvel í greinum með háa starfsmannaveltu eins og í matvöruverslunum og á veitingahúsum, að eldra fólk sé duglegt, hafi oft öflugt tengslanet sem nýtist vel á vinnumarkaði, auk þess sem fátt bendir til þess að það fólk sem ólst ekki upp við tölvur og snjallsíma geti ekki kynnt sér og unnið með nýja tækni. Fjölbreytileikanum ber að fagna enda er hann mikill styrkleiki og úti á vinnumarkaðnum vill það oft vera þannig að vinnustöðum með starfsmenn sem hafa fjölbreytta þekkingu, reynslu og menntun vegnar best. Rannsóknir á vinnumarkaði gefa þessari ályktun undir fótinn enda hafa þær bent til þess að oft og tíðum eru bestu og mest skapandi vinnuteymin þau sem innihalda alla aldurshópa. Einmanaleikavinkillinn er ekki síður mikilvægur í þessu. Einmanaleiki hjá eldra fólki getur haft alvarlegar heilsufarslegar afleiðingar og virðist því miður vera að aukast meðal eldra fólks hérlendis. Vinnustaður er nefnilega ekki einungis vettvangur þar sem sköpuð eru verðmæti. Vinnustaðir hafa líka mikið félagslegt gildi og spila stóran þátt í félagslífi margra. Það að stuðla að því að eldra fólk komist inn á vinnumarkaðinn getur þess vegna ekki einungis haft fyrst og fremst jákvæð áhrif á einstaklinginn sem fær að nýta krafta sína, reynslu og þekkingu og taka þátt í félagslífi heldur gæti það að auki haft töluverð jákvæð samfélagsleg áhrif. Heilbrigðiskerfið getur sparað nokkurt fé enda þyrfti það í minna mæli að fást við heilsukvilla tengda einmanaleika. Þegar hægt er að nýta þekkingu og reynslu þessa hóps verður verðmætasköpun í samfélaginu meiri og yngri kynslóðir geta grætt heilmikið þegar þær eldri miðla þekkingu sinni og reynslu til þeirra, [[Forseti hringir.]]alveg líkt og þekking unga fólksins getur verið dýrmæt fyrir það eldra.
Virðulegi forseti. Það er búið að tala lengi um að auka sveigjanleika á vinnumarkaði en nú er kominn tími til að við breytum orðum í athafnir og förum í þær framkvæmdir. Við þurfum að tryggja að reynslan verði nýtt af því að það er í þágu einstaklinganna sem um ræðir en líka í þágu alls samfélagsins, verðmætasköpunar o.fl. Mannauðurinn er alveg ótrúlegur á öllum aldursbilum og við eigum að tryggja að fólk hafi valfrelsi um það hvenær það hættir að vinna og hvernig það stendur að því. Við eigum ekki að standa í því að hrekja fólk af vinnumarkaði eins og kerfið er byggt upp núna. Þó að það sé velvild bæði innan þessa þingsalar og úti á vinnumarkaðnum að vissu leyti í að koma til móts við hugmyndina hefur ekki verið gert nægilega mikið í áraraðir. Við í Viðreisn viljum tryggja að fólk hafi valfrelsi á öllum aldursstigum. Við skulum líka hafa það hugfast að frá árinu 2008 hafa 30.000 ný störf skapast. Það eru núll í nýsköpunar- og þekkingargreinum. Auðvitað hefur það áhrif á það að við getum boðið upp á nægilega fjölbreytt störf á vinnumarkaði þannig að hann rúmi alla. Við verðum að fara að búa í haginn, m.a. þannig að við getum tekist á við fjórðu iðnbyltinguna með því að hafa fjölbreytni í störfum. Það nýtist líka í því að við getum opnað vinnumarkaðinn enn frekar fyrir eldra fólki. Síðan er annað sem ég vildi benda á, af því að ég er búin að vera nokkuð lengi á þingi, að af þingmönnum eldri en 60 ára eru 14 karlmenn og þrjár konur. Ég sakna sérstaklega kvenna í þingsalnum sem ég hef unnið með í ólíkum flokkum í gegnum tíðina, kvenna sem hafa mikla reynslu og mikla þekkingu þvert á flokka. Mér finnst alltaf vont að sjá þær fremur en karlana fara út af þingi, taka pokann sinn í staðinn fyrir að vera hér áfram af því að þær eru svo margar sem hafa átt og eiga enn erindi á þingi og ég sakna þeirra einlæglega. [[Forseti hringir.]]Ég held að stjórnmálaflokkarnir verði líka að hugsa sinn gang þegar kemur að niðurröðun á framboðslista.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að koma þessu máli á dagskrá. Ég er karl kominn yfir miðjan aldur sem hef aldrei orðið atvinnulaus og hef þar af leiðandi ekki reynt á eigin skinni hvaða áhrif atvinnuleysi hefur á fólk. Atvinna er ekki bara öflun tekna, atvinna hefur líka mikið félagslegt gildi og við erum félagsverur, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Atvinna er líka eitthvað sem gerir mann að nýtum samfélags- og þjóðfélagsþegni. Ef ég tala fyrir sjálfan mig er mér það nauðsynlegra en áður að gera gagn í samfélagi okkar. Líka það að sú reynsla sem lífið hefur kennt mér hingað til nýtist mér í vinnunni, ekki síst á hinu háa Alþingi. Frægur maður sagði eitt sinn: Ekki spyrja hvað þjóðfélagið getur gert fyrir þig heldur segja: Hvað get ég gert fyrir þjóðfélagið? Fólk sem er komið yfir miðjan aldur hugsar margt hvert svona en hverjar eru orsakir þess að fólk sem komið er yfir miðjan aldur á erfiðara með að fá vinnu? Mér var bent t.d. á eitt atriði, að þegar verið er að vinna úr atvinnuumsóknum er oft horft á kennitölu viðkomandi en víða erlendis fylgja upplýsingar um kennitölu eða aldur ekki með atvinnuumsókn, þ.e. viðkomandi er ekki krafinn upplýsinga um aldur. Það er athyglisvert að fjórðungur atvinnulausra er fólk komið yfir miðjan aldur. Atvinnuleysi er hættulegt, bæði andlega og líkamlega. Hugsanlegar afleiðingar af fjölgun atvinnulausra sem eru komnir yfir miðjan aldur eru að mesta fjölgun örorkulífeyrisþega, ekki síst kvenna, er meðal fólks komið yfir 50 ára, 42%. Samkvæmt norrænni rannsókn býr fólk sem komið er yfir miðjan aldur yfir þeirri lykilþekkingu sem hver vinnustaður [[Forseti hringir.]]þarf á að halda. Það er minnst frá vegna veikinda, sýnir mesta trúmennsku á vinnustað og mesta framleiðni. Hvernig stendur á því að þessi þróun er þá í gangi? Fólk komið yfir miðjan aldur býr yfir þekkingu og reynslu sem er ómetanleg.
Virðulegi forseti. Atvinnuþátttaka fólks eftir 50 ára aldur er hér til sérstakrar umfjöllunar og vil ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að vekja máls á þessum málefnum. Það er staðreynd að framtíðarvinnumarkaður á Vesturlöndum er að breytast þannig að sá hópur sem er 55 ára og eldri verður þrisvar sinnum stærri en yngri hópurinn. Á sama tíma mun aldur skipta miklu minna máli en hvað fólk kann og hvað það getur. Áður var starfstími einstaklings línulegur eða þriggja fasa starfsferill. Fyrst fór fólk í nám, eða ekki, svo fékk það starf og síðan var gullúrið. Það var tiltölulega vel skilgreint. Nú verður starfsferillinn frekar eins og völundarhús. Fólk kemur og fer inn og út af vinnumarkaði. Fyrst er nám, starf, svo aftur nám og starf og þannig áfram. Aldurinn skiptir ekki öllu máli heldur þekking og geta og vinnumarkaðurinn verður að taka mið af því. Störfin taka breytingum þannig að þekking og símenntun skiptir sífellt meira máli. Aðgengi að símenntun, annaðhvort til lengra eða skemmra náms, og starfsnám skiptir miklu meira máli á meðan við erum að ganga inn í fjórðu iðnbyltinguna. Sá hópur sem hér um ræðir er sá hópur sem býr yfir þekkingu og er stöðugur á vinnumarkaði, börnin komin af hendi og fólk er frjálsara. Að sama skapi hefur hann meiri þörf fyrir sveigjanleika, bæði hvað varðar vinnutíma, hvar fólk vinnur og á hvaða tíma, allt sem fjórða iðnbyltingin býður upp á. Störf án staðsetningar, sveigjanlegur vinnumarkaður og aðgengi að símenntun eru lykilatriði sem þarf að undirbúa betur. Sveigjanleiki skiptir máli þegar líður að starfslokum. Það er því bæði á ábyrgð einstaklinga og vinnumarkaðarins að þjálfa og viðhalda atvinnuhæfni til að nýta þá þekkingu sem býr í öllum aldurshópum. Sveigjanleiki getur verið það hvar fólk vinnur og á hvaða tíma.
Virðulegi forseti. Ég vona að forseti og þingheimur misvirði það ekki við mig þó að ég noti tækifærið og fari með dálítið ljóð eftir föður minn, Thor Vilhjálmsson. Þetta ljóð heitir Haust og er svona, með leyfi forseta: Einn daginn segi ég (ungi maður): Hvernig leggst veturinn í þig? Og gamla konan svarar: Ég er bara ekkert að hugsa um það. Það er svo mikið eftir af sumrinu í mér (segir gamla konan). Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni, fyrir að vekja athygli á vaxandi vanda sem er markvisst vanmat á reynslu og þekkingu fólks sem komið er á miðjan aldur og er af einhverjum ástæðum í þeirri stöðu að vilja eða þurfa að skipta um starf eða starfsvettvang og getur þá lent í því að vera lengi atvinnulaust með tilheyrandi kvíða og þunglyndi og höfnunarkennd svo að hún getur orðið vondur vítahringur. Þeirrar tilhneigingar hefur líka orðið vart hjá ráðningarskrifstofum að meta ekki að verðleikum lífsreynslu fólks og hvernig hún nýtist við að ráða fram úr málum hvað sem líður prófgráðum. Annar vandi skapast líka af þeim ósið sumra atvinnurekanda, jafnvel hjá því opinbera, að ná fram sparnaði með því að segja upp því fólki sem hefur lengstan starfsaldur. Sveigjanlegur vinnumarkaður er réttindamál sem varðar okkur öll og við eigum ekki að þvinga fólk til að hætta að vinna á meðan það hefur enn mikið fram að færa og vill fá að vinna en við eigum heldur ekki að halda fólki í vinnu meira eða lengur en það hefur sjálft hug á. Sveigjanlegur vinnumarkaður er lykilatriði, ekki síst þegar við horfum nú fram á það að vélar munu í síauknum mæli leysa af hólmi mannshöndina.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að vekja athygli á þessu máli. Ég verð samt að viðurkenna að fyrst þegar ég las titilinn, atvinnuþátttaka 50 ára og eldri, hélt ég að við værum eitthvað að grínast. Ég hélt að við værum meira að hugsa um eldra fólk og í ljósi þess að orðabók skilgreinir núna á miðjum aldri að vera 45–60 ára og lífaldur okkar er alltaf að lengjast er svolítið skuggalegt og skrýtið til þess að hugsa að á sama tíma séum við enn að glíma við einhvers konar aldurssmánun og það sé í rauninni byrjað á miðjum aldri. Það er eiginlega alveg ótrúlegt. Aðrir þingmenn hafa margir hverjir bent á að lausnin á því hljóti að vera hugarfarsbreyting. Ég held að það sé alveg ljóst að vinnumarkaðurinn þarf að vera enn sveigjanlegri. Það er sorglegt til þess að hugsa að við höfum misst öll hlutastörf út af íslenskum vinnumarkaði. Ég var ánægð að heyra það hjá hæstv. ráðherra að markvisst væri unnið að því, alla vega í Stjórnarráðinu, að koma slíku á. Það hefur hins vegar ekkert með það að gera að fullfrískt fólk um fimmtugt eigi erfitt með að finna sér atvinnu og ég velti fyrir mér hverju sæti í þeim efnum og hvort tölur kunni að vera einhvers staðar annars staðar erlendis. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir benti á aldurspíramídann sem við erum með á þingi. Hann er svolítið skuggalegur þegar kemur að því að hér eru örfáar konur eldri en 60 ára en við erum með töluvert af karlmönnum. Við höfum misst töluvert af konum á síðustu áratugum og þar erum við augljóslega að missa þekkingu. Ég velti því fyrir mér þegar maður sér svo forsetaframbjóðendur í Bandaríkjunum sem eru eiginlega allir komnir vel á síðari hluta starfsævinnar. Ég ítreka þakkir mínar fyrir að taka þetta mál upp. [[Forseti hringir.]]Það skiptir máli. Ég held að við séum að hugsa um hugarfarsbreytingu, fjölbreytileika og sveigjanleika á íslenskum vinnumarkaði. Það hlýtur að vera lausnin.
Virðulegi forseti. Eftir því sem ég fæ séð er tvennt í þessu sem aðrir þingmenn hafa líka nefnt. Annars vegar er hugarfarsbreyting. Ég held að hún þurfi að koma til bæði hjá vinnuveitendum og umsækjendum vegna þess að það er munur milli kynslóða á því hvernig þær sjá fyrir sér að maður eigi að fara að því að sækja um vinnu. Ég á mörg undarleg áhugamál, eins og konan mín gæti sagt okkur, en eitt af þeim er að hjálpa öðru fólki að sækja um vinnu. Það er sérlegt áhugamál, ég tek frá tíma til að hjálpa fólki sem ég þekki ekkert endilega það mikið, og ég tek eftir því sama aftur og aftur, fólk miklar þetta fyrir sér og sækir oft um á einum stað í einu, hugsanlega tveimur stöðum í einu. Mín speki er sú að maður sæki um tíu störf á dag þangað til maður er kominn með vinnu. Það er lágmark hjá mér, ég myndi segja 20, en ég veit að fólk gerir það almennt ekki. Það er almennt ekki með alveg það mikinn þrótt. Það tekur á að fá mörg nei og sér í lagi að fá engin svör sem er dæmigert, ekki einungis fyrir fólk á miðjum aldri. Það er bara frekar dæmigert að fá ekki svar við umsókn um vinnu, því miður. Burt séð frá hugarfarsbreytingunum sem þurfa að eiga sér stað í samfélaginu eru ákveðnir hlutir sem við gætum gert til að auðvelda öllum bæði að fá vinnu og búa til vinnu, t.d. að straumlínulaga regluverk í kringum sjálfstæðan atvinnurekstur. Fólk um fimmtugt er oft komið með gríðarlega reynslu sem það getur alveg nýtt í sjálfstæðan atvinnurekstur en miklar það kannski fyrir sér að hluta til vegna þess að regluverkið, þótt það sé ekkert ægilega flókið - annað sem ég þekki líka af persónulegri reynslu - er samt nógu flókið til að einstaklingur sem ekki hefur áhuga á því getur auðveldlega miklað það fyrir sér. Mér finnst að við ættum að skoða að nýta nútímatækni miklu meira til að gera það mjög einfalt fyrir einstakling í hvaða iðnaði sem er, sem kemur tölvum og skriffinnsku ekkert við, að hefja sjálfstæðan rekstur, standa rétt skil á öllum skuldbindingum sínum og nýta öll þau tækifæri sem því geta fylgt. Þegar maður er sinn eigin yfirmaður fylgir því mikið frelsi [[Forseti hringir.]]sem ég held að sé eftirsóknarvert, reyndar á hvaða aldri sem er en kannski sér í lagi um miðjan aldur.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir góða umræðu. Ég velti fyrir mér hvort það sé einhver opinber stefna gagnvart því þegar uppsagnir verða hjá opinberum fyrirtækjum, eins og Íslandspósti nýverið, varðandi hvernig það snýr að aldurssamsetningu, hvort eitthvað sé horft til aldurs fólks þegar uppsagnir verða. Ég tel mjög mikilvægt að horfa til þess mannauðs sem felst í fólki sem hefur aflað sér þekkingar og reynslu og hefur í flestum tilvikum lokið uppeldisskyldum sínum ef þær eiga við, er frjálsara af þeim sökum á vinnumarkaði og á eigin forsendum. Það hefur komið fram hérna, og ég tek undir það, að hópur af starfsfólki 50 ára og eldri er mjög góður og hefur mikinn þroska, er traustur vinnukraftur heilt yfir. Ég tel líka mjög mikilvægt að fólk á öllum aldri hafi gott aðgengi að starfsmenntun og endurmenntun og geti sótt þannig menntun meðfram vinnu til að styrkja sig í starfi sínu eða til að skipta um starf. Ef það lendir í því að fá uppsögn geti það menntað sig hratt og vel til að komast aftur út á vinnumarkaðinn. Mér finnst það vera vel þess virði sem framsögumaður nefndi, að reyna að gefa eldra fólki kost á því að komast í starfsviðtal. Ég held að það skipti mjög miklu máli fyrir fólk með mikla lífsreynslu og þekkingu á vinnumarkaði að fá að tala sínu máli beint við atvinnurekandann og komast þannig sem næst því að hafa möguleika á að fá vinnu. Eins og ég segi er fólk á þessum aldri mjög mikill mannauður sem fyrirtækin eiga [[Forseti hringir.]]sannarlega að nýta sér því að vinnumarkaðurinn á að endurspegla fjölbreytni, líka í aldri fólks.
Herra forseti. Ég fagna þessari umræðu og held að hún sé mjög mikilvæg og löngu tímabær. Út frá reynslu minni á vinnumarkaði held ég að það þurfi að eiga sér stað hugarfarsbreyting. Vinnumarkaðurinn er í ráðningum langt á eftir í þeirri þróun sem hefur orðið. Fólk vinnur ekki lengur 30–40 ár á sama vinnustað. Meðalstarfstími er kannski fimm til sjö ár og það er bara mjög góður árangur fyrir vinnuveitanda ef starfsmaður helst í starfi í fimm til sjö ár. Þess vegna er t.d. hugsunin að ekki sé hægt að ráða einstakling yfir 60 ára aldri af því að það sé svo stutt í eftirlaun alveg fjarstæðukennd í því samhengi. Það er bara frábært að fá einstakling með svo mikla reynslu og geta haldið honum í fimm til sjö ár, þ.e. þar til hann lýkur starfsævi sinni. Þess vegna held ég að við séum að vanmeta allt of mikið reynsluþáttinn. Þetta er gegnumgangandi vandamál í ráðningarferli, bæði hjá hinu opinbera og hjá einkafyrirtækjum, það er enn þá allt of mikið einblínt á menntaþátt viðkomandi umsækjanda en reynsluþættinum gefið allt of lítið vægi. Ég myndi horfa til þess hvað hið opinbera gæti gert í þeim efnum, t.d. hvernig er auglýst, hvaða kröfur eru gerðar þegar auglýst er í ný störf. Af hverju erum við alltaf að krefjast meistaragráðu þegar við vitum alveg að í því liggur kerfisbundin aldursmismunun? Meistaragráða var miklu óalgengari fyrir aldurshópinn 50–70 ára í dag en er hjá nýútskrifuðum nemendum. Þar af leiðandi erum við kerfisbundið að vanmeta hjá hinu opinbera reynsluþátt umsækjenda og alls ekki að gefa þeim tækifæri til að leggja að jöfnu. Hvers virði er 30 ára starfsreynsla? Hvað liggja margar eiginlegar meistaragráður í allri þeirri reynslu sem þar er uppsöfnuð? Þarna gæti hið opinbera tekið til í sínum eigin ranni [[Forseti hringir.]]með því að festa sig ekki í rúðustrikaðar mennta- eða hæfiskröfur í auglýsingum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir innlegg hans og öllum þeim þingmönnum sem tóku til máls undir þessari umræðu og bentu á ýmis atriði sem vert er að huga betur að og gaman var að heyra. Ég tók eftir því að hæstv. ráðherra og einhverjir aðrir ræddu fjórðu iðnbyltinguna og það að störfin væru orðin flóknari og erfiðari sem væri kannski hluti af vandamálinu. Ég tek undir það, þetta kallar á aukna þjálfun og menntun og að gefa þessu fólki tækifæri til að sækja sér það og ýta þar eitthvað undir, að sjálfsögðu. Þetta er svo skammur tími að ég ætla að fara beint í það sem ég vil aðallega segja þótt það sé margt sem ég gæti minnst í sambandi við það sem þingmennirnir komu inn á. Ég spyr t.d. hvort verkalýðshreyfingin ætti ekki að taka á þessu máli fyrir umbjóðendur sína og leitast við að leiðrétta og tæpa á þeim vandamálum sem við höfum verið að ræða í dag. Afleiðingarnar af þessu vandamáli eru nokkuð sem ég vil nefna. Eins og sumir sögðu veldur þetta kvíða, þunglyndi, vanlíðan o.s.frv. sem endar oft á örorku, líkt og hv. þm. Sigurður Páll Jónsson nefndi. Þær tölur eru samt ekki í þeim slæmu tölum sem við erum með fyrir framan okkur. Þær tölur eru ekki hér inni þannig að vandamálið er kannski falið enn meira en við gerum okkur grein fyrir. Síðan spyr ég um þátt kvenna sem ég held að fáir hafi minnst á. Það er mikill skortur í mörgum stórum kvennastéttum á starfsfólki, kennurum og umönnunarstörfum, en samt mælast konur hátt [[Forseti hringir.]]í langtímaatvinnuleysi í þessum aldursflokki. Vandamálið er jafnvel enn verra meðal hinna ófaglærðu á sömu sviðum.
Virðulegur forseti. Ég vil, líkt og hv. þingmaður sem hóf þessa umræðu, þakka fyrir umræðuna sem hefur farið fram og segja að ég held að niðurstaða hennar sé svolítið sú að það sé ekki einhver ein heildarlausn sem leysi vandann sem við er að glíma. Það þarf hugarfarsbreytingu á vinnumarkaðnum eins og margir hafa bent á, hugsanlega þarf að setja einhverja hvata inn á vinnumarkaðinn til að hvetja til þess að bregðast við. Ég nefndi í ræðu að við þyrftum að skoða það. Við þurfum líka að aðstoða fólk við það að vera sífellt að aðlaga sig að nýjum aðstæðum, fólk sem er á vinnumarkaði og er að detta út af honum. Ein hugmynd í því efni sem ég hef heyrt er að fólki verði ekki boðið upp á í samstarfi við atvinnurekanda að sækja einhver ákveðin námskeið heldur sé það skyldað til að taka ákveðin námskeið eða bæta við sig meðan á vinnu stendur og það sé ekkert bundið við þann vinnuveitanda sem viðkomandi vinnur hjá, þannig að hann hafi ákveðnar skyldur til að vera alltaf að bæta við sig og til þess að halda sér við sem einstaklingi í vinnu. Líkt og bent hefur verið á í umræðunni erum við að fara að sjá þannig breytingar á vinnumarkaði, ekki bara hér á landi heldur um allan heim, að þær munu kalla á að fólk verði sveigjanlegra og við þurfum að aðstoða fólk við að vera það, að fólk geti verið tilbúið til að skipta jafnvel um starfsvettvang mjög oft á starfsævinni. Það er sérstaklega erfitt fyrir þá sem eru ekki vanir því og eru komnir yfir fimmtugt í dag. Við þurfum einkum að ná utan um þann hóp. Ég er sammála því að ríkið geti farið fram með góðu fordæmi. Ríkisstjórnin undir forystu fjármálaráðuneytisins er að undirbúa aðgerðir hvað varðar hlutastörf og störf handa fólki með skerta starfsgetu og er mikilvægt að það geti nýst þessum aldurshópi. Að öðru leyti þakka ég hv. þingmanni fyrir umræðuna. [[Forseti hringir.]]Hún var góð, gagnleg og málefnaleg að mínu mati.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um staðfestingu viðbótarsamnings við Norður-Atlantshafssamninginn sem varðar aðild Norður-Makedóníu. Með þingsályktunartillögu þessari er leitað eftir heimild Alþingis til að fullgilda viðbótarsamning sem gerður var við Norður-Atlantshafssamninginn frá árinu 1949 og varðar aðild Lýðveldisins Norður-Makedóníu að samningnum. Hinn 6. febrúar sl. undirrituðu sendiherrar 29 ríkja Atlantshafsbandalagsins viðbótarsamning við stofnsáttmála bandalagsins, að viðstöddum utanríkisráðherra Norður-Makedóníu. Í 2. gr. viðbótarsamningsins er kveðið á um að hann öðlist því aðeins gildi að allir aðilar að Norður-Atlantshafssamningnum hafi tilkynnt um staðfestingu sína á honum. Nú þegar hafa 22 bandalagsríki lokið sínu staðfestingarferli og er unnið að því að Norður-Makedónía geti gerst fullgilt bandalagsríki síðar í haust. Virðulegi forseti. Ísland hefur ávallt verið í hópi þeirra ríkja sem hafa lagt áherslu á að bandalagið sé opið þeim lýðræðisríkjum sem sækjast eftir inngöngu að því tilskildu að þau uppfylli pólitísk, efnahagsleg og hernaðarleg skilyrði sem eru sett umsóknarríkjum vegna inngöngu. Norður-Makedónía hefur í raun uppfyllt skilyrði til aðildar að langmestu leyti um árabil en vegna deilna milli ríkisins og Grikklands um formlegt nafn ríkisins dróst aðild um margra ára skeið. Árið 2018 náðist loksins pólitískt samkomulag og nafnið Norður-Makedónía var fest í sessi með breytingum á stjórnarskrá, löggjöf og atkvæðagreiðslu í báðum ríkjum. Öll skilyrði eru því uppfyllt fyrir aðild að bandalaginu. Fjölmörg ríki sem áður voru undir stjórn eða á yfirráðasvæðum fyrrum Sovétríkjanna hafa eftir lok kalda stríðsins sóst eftir vestnorrænni samvinnu og leitað eftir aðild að Atlantshafsbandalaginu og öðrum fjölþjóðlegum stofnunum. Ísland hefur síðustu áratugina staðfest og fullgilt fjölmarga samninga um stækkun bandalagsins. Við stofnun bandalagsins 1949 voru bandalagsríkin 12. Um hálfrar aldar skeið bættust aðeins fjögur ríki við þann hóp. Á næsta áratug eftir það fjölgaði ríkjunum um 12 til viðbótar. Svartfjallaland bættist svo við árið 2017 og Norður-Makedónía verður því 30. bandalagsríkið. Grundvallaratriði er að hvert og eitt ríki hafi sjálfsákvörðunarrétt og geti tryggt hagsmuni sína á eigin forsendum. Í því felst einnig að ríki verða að hafa rétt til þess að velja sér bandamenn og fjölþjóðasamtök sem þau kjósa að taka þátt í að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Herra forseti. Stækkanir bandalagsins eftir að kalda stríðinu lauk hafa farið fram í þremur lotum. Árið 1994 var opnað á samstarf og aðildarferli nýrra ríkja að bandalaginu með því að ráðast í úttekt á forsendum og markmiðum fjölgunar. Enn fremur voru hafnar viðræður við stjórnvöld í fjölmörgum ríkjum sem lýstu áhuga á að ganga til liðs við bandalagið. Stofnað var til svokallaðs samstarfs í þágu friðar, „Partnership for Peace“ á ensku vísu, með fjölda samstarfsríkja og til að undirbúa ný ríki sem hyggja á aðild að bandalaginu er svokölluð aðgerðaáætlun, með leyfi forseta: „Membership Action Plan“, forsenda slíkrar aðildar. Aðgerðaáætlun er umbótaferli í eðli sínu og sniðin að hverju ríki og miðar að því að aðstoða ríki sem við hyggjum að sæki um aðild að Atlantshafsbandalaginu. Ríkin þurfa að uppfylla ákveðin skilyrði, pólitísk og efnahagsleg en líka skilyrði frá öryggisfræðilegu sjónarmiði áður en af aðild getur orðið. Norður-Makedónía lýsti yfir sjálfstæði árið 1991 og hefur verið með slíka aðgerðaáætlun frá árinu 1999 og hefur því beðið aðildar um 20 ára skeið. Af hálfu bandalagsins hefur alltaf verið lögð áhersla á að markmið stækkunar sé að auka stöðugleika og öryggi í Evrópu og styrkja um leið þá lýðræðisþróun sem hefur átt sér stað innan viðkomandi umsóknarríkis. Fyrstu þremur Evrópuríkjunum í austri, Póllandi, Tékklandi og Ungverjalandi, var boðin aðild á leiðtogafundi í Madríd árið 1997 og urðu þau formlega aðilar árið 1999. Á leiðtogafundinum í Prag árið 2002 var sjö ríkjum til viðbótar boðin aðild. Þau ríki, Búlgaría, Eistland, Lettland, Litháen, Rúmenía, Slóvakía og Slóvenía, urðu síðan formlega aðilar árið 2004. Næsta stækkun fór fram árið 2009 þegar Albanía og Króatía bættust í hópinn og loks varð Svartfjallaland aðili árið 2017. Á leiðtogafundi bandalagsins í Brussel í júlí 2018 var ákveðið að bjóða ríkinu til inngöngu í bandalagið í ljósi samkomulags stjórnvalda í Aþenu og Skopje sem þau höfðu náð um nafnamálið. Formlegt heiti ríkisins yrði í framtíðinni Lýðveldið Norður-Makedónía. Aðildarviðræður fóru fram milli ríkisins og bandalagsins frá september 2018 til janúar 2019 og viðbótarsamningurinn var undirritaður 6. febrúar sl. Ríkið mun sjálft greiða kostnað við aðlögun eigin varna að samræmdu varnarkerfi bandalagsins og er ekki gert ráð fyrir að núverandi aðildarríki þurfi að breyta eigin varnaráætlunum, auka útgjöld til varnarmála eða bera á nokkurn hátt viðbótarkostnað af inngöngu Lýðveldisins Norður-Makedóníu. Virðulegi forseti. Það er von mín að þetta mál fái sem skjótasta fyrirtöku í utanríkismálanefnd þingsins og að við getum þannig hraðað staðfestingarferlinu af okkar hálfu nú þegar langstærstur hluti bandalagsríkjanna hefur lokið sínu fullgildingarferli. Það liggur fyrir að inntökuskilyrðin hafa verið uppfyllt. Mat mitt er að innganga Norður-Makedónía feli í sér sterk skilaboð og sé mikilvægt skref til að tryggja öryggi í Evrópu og stöðugleika á Balkanskaga. Lausn nafnamálsins milli Grikklands og Norður-Makedóníu er dæmi um friðsamlega lausn á erfiðu og langvarandi deilumáli. Fleiri ríki mættu taka sér slíkt til fyrirmyndar í heimsmálunum og þau skilaboð viljum við gjarnan hafa í farteskinu fyrir Íslands hönd á leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins sem haldinn verður í London í desember. Ég legg svo til, virðulegi forseti, að málinu verði vísað til síðari umr. og hv. utanríkismálanefndar að þessari umræðu lokinni.
Herra forseti. Ég lít svo á að einhver stærstu mistök undanfarinna áratuga á sviði alþjóðamála hafi átt sér stað við lok kalda stríðsins árið 1989 þegar ákveðið var að framlengja líf Atlantshafsbandalagsins í stað þess að láta það fara sömu leið og hitt hernaðarbandalag eftirstríðsáranna, Varsjárbandalagið; að þar hafi glatast gott tækifæri til að byggja upp nýtt öryggiskerfi sem stuðlaði að lýðræði, friði og stöðugleika í Evrópu. Mál fóru ekki þannig og þegar hinn yfirlýsti andstæðingur var úr sögunni réðu að mínu mati hagsmunir vopnaframleiðenda miklu um það að Atlantshafsbandalagið fékk framhaldslíf, enda leggur bandalagið í raun ríkar skyldur á herðar meðlima sinna varðandi framlög bæði til vígbúnaðar og hernaðarmála. Ég hef ekki farið leynt með þá skoðun mína að ég tel útþenslustefnu og stækkun Atlantshafsbandalagsins hættulega og heiminum til óþurftar. Ég held að það sé alveg óumdeilt að til að mynda Rússland telur öryggi sínu ógnað með vígvæðingu og fjölgun aðildarríkja NATO sem og uppsetningu á eldflaugavarnarkerfum Atlantshafsbandalagsins í Evrópu, og að þetta hafi svo aftur haft áhrif á hina pólitísku umræðu í Rússlandi. Ég tel þess vegna að frekari stækkun á bandalaginu sé ekki jákvætt skref í öryggismálum Evrópu og að vænlegra væri, til að gæta friðar, stöðugleika og öryggis í heiminum, að efla aðrar stofnanir, til að mynda ÖSE. Jafnframt mætti endurskipuleggja öryggisráð Sameinuðu þjóðanna. Það er afstaða míns flokks og við erum þeirrar skoðunar að við teljum einfaldlega Atlantshafsbandalagið verulega ógn við frið og öryggi í heiminum. Því endurtek ég það sem ég segi, ég tel ekki að neitt jákvætt komi út úr frekari stækkun Atlantshafsbandalagsins. Nú fer þetta mál til vinnslu í hv. utanríkismálanefnd en ég sé ekki þar sem ég stend í dag að afstaða mín til inngöngu Norður-Makedóníu verði á nokkurn hátt önnur en hún var síðast þegar Atlantshafsbandalagið var stækkað. Þá sat ég hjá við atkvæðagreiðslu í málinu með þeim sömu rökum og ég hef fært hér fram í dag. Ég vænti þess frekar, ég vil ekki taka fastar en svo til orða, að það verði einnig afstaða mín þegar þetta mál kemur aftur inn til síðari umr.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir þingsályktunartillögu um mótun klasastefnu og er málið að finna á þskj. 121, málsnúmer 121. Ég hef flutt þetta mál nokkrum sinnum áður, fyrst á 144. löggjafarþingi árið 2014 og eiginlega á flestum þingum síðan þá; 145., 146., 149. og nú á 150. löggjafarþingi. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að móta opinbera klasastefnu. Stefnan feli í sér fyrirkomulag um hvernig hið opinbera efli stoðkerfi atvinnulífsins á landsvísu í samvinnu við atvinnulífið, rannsóknar- og menntastofnanir, sveitarfélögin og aðra hagsmunaaðila sem málið snertir. Stefnan verði unnin í tengslum við stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs 2017–2019. Markmið nýrrar klasastefnu verði: a. að ráðstafa fjármunum til atvinnuuppbyggingar og byggðaþróunar með markvissum hætti, b. að efla samvinnu vísinda og atvinnulífs, c. að efla nýsköpun, d. að efla samkeppnishæfni fyrirtækja, atvinnugreina og þjóðarinnar, e. að efla hagsæld. Ríkisstjórnin skili skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshóps í lok maí 2020.“ Virðulegi forseti. Ég vil í upphafi ræðu minnar nefna tvennt er varðar tillögugreinina og biðla um leið til hv. atvinnuveganefndar að skoða sérstaklega. Annars vegar tel ég að það væri mjög til bóta að sækja þekkingu á klasastefnu og klasastarfi erlendis frá og sækja þá reynslu sem er til staðar víða erlendis þar sem unnið er eftir opinberri stefnu. Ég kem m.a. inn á það í ræðu minni og er í greinargerð með málinu að jafnframt sé ráðgert að við vinnuna verði litið m.a. til reynslu Dana, Norðmanna og þeirra þjóða sem lengst eru komnar í mótun opinberrar klasastefnu. Hins vegar vil ég nefna að hér er lagt til og ályktað að fela ríkisstjórninni að skipa slíkan starfshóp, að verkefnið eigi heima hjá hæstv. iðnaðar-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra sem einmitt hefur nýverið lagt lokahönd á nýsköpunarstefnu. Ég hef ekki fengið kynningu á henni en ég reikna með að hún verði birt opinberlega alveg á næstunni. Ég er þeirrar skoðunar þegar við ræðum nýsköpun og nýsköpunarstefnu að opinber klasastefna ætti að vera hluti slíkrar heildarstefnumótunar. Það er líka fyllilega í samræmi við stjórnarsáttmála og stefnuyfirlýsingu hæstv. ríkisstjórnar að móta slíka stefnu, opinbera klasastefnu, og í yfirlýsingunni er lögð áhersla á að hvetja til hvers konar nýsköpunar og segir þar orðrétt, með leyfi forseta: „Sett verður af stað vinna við að undirbúa klasastefnu fyrir Ísland þar sem unnið er með styrkleika ólíkra atvinnugreina í samvinnu menntakerfis, rannsóknastofnana, atvinnulífs, sveitarfélaga og annarra hagsmunaaðila.“ Það segir svo í greinargerð með þingsályktunartillögunni að lagt sé til að slík opinber klasastefna verði mótuð í tengslum við stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs. Ég vil í því samhengi vitna í fyrstu umsögn við málið sem kom fram árið 2014 en sú umsögn kom frá Bændasamtökunum. Í henni var einmitt lögð áhersla á þessa tengingu við aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs, enda er mjög margt að finna í þeirri aðgerðaáætlun sem hefur samhljóm með hugmyndafræði klasastefnu. Í umsögninni segir m.a., með leyfi forseta: „Samtökin styðja tillöguna og leggja til að hún verði samþykkt. Það er jákvætt að stjórnvöld nýti sér kosti klasahugmyndafræðinnar til að efla og styrkja stoðkerfi atvinnulífsins og efla nýsköpun. Mörg dæmi, bæði hér heima og erlendis, eru um góðan árangur af klasasamstarfi og má nefna Sjávarklasann sem dæmi. Bændasamtökin vilja þó leggja áherslu á að stefnumótun sem þessi sé samræmd annarri stefnumótun stjórnvalda á sama sviði, þ.e. áætlun Vísinda- og tækniráðs eins og fram kemur í tillögunni, en einnig byggðaáætlun, sóknaráætlunum landshluta og öðrum þeim áherslum sem taka til þeirra verkefna sem tillagan fjallar um.“ Mér finnst þetta mjög góð athugasemd vegna þess að í tillögugreininni kemur fram að við ráðstöfum fjármunum markvissar. Nú erum við að gera mjög margt til að stuðla að byggð í landinu, efla atvinnu á svæðum um allt land og það sem klasastefnan gerir er að tengja betur saman menntastofnanir og rannsóknir og hvetja okkur til þess að skilgreina frekar þá framleiðsluþætti sem við höfum á hverju svæði fyrir sig og þá möguleika sem eru til staðar. Þar með getum við nýtt á markvissari hátt fjármunina sem við ráðstöfum í þeim tilgangi. Ég er hjartanlega sammála því sem fram kemur í þessari umsögn og held að þegar hv. atvinnuveganefnd tekur málið til umfjöllunar ætti hún að fjalla um þennan þátt. Ég er ekki í vafa um að starfshópur með þekkingu og bakgrunn í slíkri stefnumótun mun fara yfir þetta. Það eru gífurleg tækifæri í því fólgin fyrir stjórnvöld til að auka skilvirkni í ráðstöfun fjármuna og vinna markvissar alla byggðastefnu, atvinnuuppbyggingu og byggðaþróun. Hugmyndafræðin um klasa er alls ekki ný og má rekja sögulega aftur til kenninga Michaels Porters. Hún er auðvitað þekkt hér á landi og Nýsköpunarmiðstöð Íslands er leiðandi stofnun á sviði rannsókna- og þróunarstarfs á því sviði og auk þess að standa að mjög fróðlegu árlegu riti um klasa hefur Nýsköpunarmiðstöðin gefið út leiðbeiningarhandbók um klasastjórnun sem er í tilvísunargrein með tillögunni. Þar er jafnframt að finna skilgreiningu á hugmyndafræðinni þar sem segir að klasi sé „landfræðileg þyrping tengdra fyrirtækja, birgja, þjónustuaðila, fyrirtækja í tengdum atvinnugreinum og stofnana á sérhæfðum sviðum sem eiga í samkeppni og einnig í samvinnu“. Þegar ég les þá skilgreiningu dettur mér þegar í hug jarðvarmaklasinn. Við höfum náð gríðarlegum árangri með samvinnu ólíkra aðila á ólíkum sviðum. Sprottið hafa upp nýjar hugmyndir og klasinn hefur jafnframt, sem ekki allir klasar þurfa eða hafa endilega, alþjóðlega tengingu. Það er ekki bara að nýsköpunin nýtist innan lands heldur getur það skapað nýjar hugmyndir, nýja tækni, nýja hugsun sem hefur alþjóðlega skírskotun og mun efla þess vegna, eins og kemur fram í tillögugreininni, samkeppnishæfni þjóðarinnar. Það hafa litið dagsins ljós ýmis góð klasatengd verkefni, eins og jarðvarmaklasinn, bæði að frumkvæði hins opinbera og atvinnulífsins þar sem sjálfsprottnir klasar á borð við sjávarklasann og ferðaklasann hafa náð góðum árangri og sannað gildi sitt. Ég hef skilning á þeirri gagnrýni sem hefur komið fram um að þegar hið opinbera eða stjórnvöld fari að beita sér fyrir stefnumótun geti það á einhvern hátt hamlað uppbyggingu sjálfsprottinna klasa. Það er alls ekki meiningin og ekki reynslan erlendis frá, þvert á móti á að efla stuðning við slíka klasa. Áherslan er alltaf á samvinnu og að byggja brú á milli rannsóknastarfs og þeirra klasa sem um ræðir. Við ættum í raun í slíkri stefnu að leggja áherslu á samvinnuna milli rannsóknastarfs og þeirra klasa sem þegar hafa náð fótfestu og byggja undir nýja klasa, nýta þá þekkingu og þann grunn sem þar hefur áunnist. Það er vel að það skuli hafa byggst upp reynsla hér. Þegar málið var lagt fram komu tvær umsagnir við málið, annars vegar frá Bændasamtökunum, sem ég kom inn á, og svo frá Viðskiptaráði Íslands en hún var einnig mjög jákvæð í garð tillögunnar og Viðskiptaráð studdi markmið tillögunnar á þeim tíma, 2014. Þar segir, með leyfi forseta: „Reynsla annarra þjóða hefur sýnt að ávinningur klasasamstarfs á borð við það sem þingsályktunartillagan kveður á um getur verið umtalsverður. Að mati Viðskiptaráðs skiptir útfærsla klasastefnunnar miklu máli en lykilatriði er að framkvæmd slíkrar stefnu sé að sem mestu leyti á höndum atvinnulífsins sjálfs. Eins þarf hlutverk opinberra aðila að vera vel afmarkað og takmarkast við setningu lagaramma og eftirfylgni. Loks leggur Viðskiptaráð áherslu á að aðhalds verði gætt í tengslum við útgjöld hins opinbera vegna ofangreindrar stefnumótunar.“ Það má taka undir allt þetta, virðulegi forseti. Eins og ég sagði þá snýst klasastefna ekki síst um að móta og efla umgjörðina og byggja brú á milli mennta- og rannsóknastofnana, opinberra stofnana og atvinnulífsins. Það á heldur ekki að þurfa að kalla á mikla viðbótarfjármuni heldur á fyrst og fremst að nýta þá sem fyrir eru og fara í nýsköpun og eru í kerfinu, m.a. til byggðamála og atvinnuuppbyggingar, nýta þá fjármuni markvissar og á skilvirkari hátt. Reynslan erlendis frá hefur sýnt að slík samvinna nýtist sérstaklega vel minni og meðalstórum fyrirtækjum. Það hljómar afar vel í okkar eyru. Talandi um reynslu erlendis frá þá fengum við þingmenn tækifæri á að eiga samtal við og hitta Ifor Williams sem er mikill sérfræðingur á þessu sviði frá Nýja-Sjálandi, fyrir milligöngu Nýsköpunarmiðstöðvar, og um Ísland hafði hann það að segja að við hefðum tekið seint við okkur í þessum málum. Nokkrir klasar hafi verið stofnaðir og séu í bígerð með stopulan aðgang að fjármagni en mjög lítil þátttaka stjórnvalda hingað til. Hann taldi mikil tækifæri vera til staðar og ég hafði m.a. tækifæri til að spyrja hann út í þetta og hann taldi að það væri einmitt afar mikilvægt að stjórnvöld, hið opinbera, hefðu eins og víðast hvar forgöngu um slíka stefnumótun. Það skortir stefnumótunarþáttinn. Í tímans rás, þegar við höfum lagt málið fram, ég og meðflutningsmenn, hefur það farið lengra í umfjöllun nefndar og síðast bárust sjö umsagnir við málið. Þær voru allar jákvæðar og væri einnar messu virði að vísa í þær umsagnir vegna þess að af þeim má margt læra. En tíminn er auðvitað hlaupinn frá manni eins og gjarnan er. Ég vil í lokin, virðulegur forseti, segja að ég vona að málið fái áfram þá jákvæðu umfjöllun sem það hefur fengið hingað til, ég á ekki von á öðru, en jafnframt að það fái frekari framgang í umfjöllun hv. nefndar og það hlýtur að vera hvatning í því fyrir hæstv. ríkisstjórn og hæstv. iðnaðar- og nýsköpunarráðherra að Alþingi sé á bak við slíka tillögu. Ég er líka mjög ánægður og þakklátur með þá staðreynd að allir flokkar styðja málið og finnst að Alþingi eigi að geta stutt slíkt mál þegar svo er raunin. Flutningsmenn ásamt mér koma úr öllum þeim flokkum sem sæti eiga á Alþingi en þeir eru eftirtaldir hv. þingmenn: Sá er hér stendur, Willum Þór Þórsson, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Anna Kolbrún Árnadóttir, Ari Trausti Guðmundsson, Ásmundur Friðriksson, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Björn Leví Gunnarsson, Bryndís Haraldsdóttir, Guðjón S. Brjánsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Inga Sæland, Karl Gauti Hjaltason, Líneik Anna Sævarsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson, Þorsteinn Víglundsson og Þórarinn Ingi Pétursson.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir framlagningu þessarar tillögu. Hún hefur komið fram allt of oft og nú þurfum við bara að klára hana svo ekki þurfi að leggja hana fram enn á ný. Hér er um mikilvægt mál að ræða og ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fór býsna vel yfir þá staðreynd að klasasamstarf er í auknum mæli nýtt í nýsköpun og atvinnuuppbyggingu til að tryggja samkeppnishæfni, bæði svæða en ekki síður þjóða. Þar þurfum við einfaldlega alltaf að vera á tánum. Þó að samkeppnishæfni okkar sé að sumu leyti mjög góð erum við slakari þegar kemur að öðrum þáttum. Ég er sannfærð um að þetta geti verið tól sem nýtist í að efla enn frekar samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Hér hefur ekki verið mótuð nein opinber stefna og hv. þingmaður kom inn á að sumir kunni að hafa áhyggjur af því að það að móta opinbera stefnu sé ekki alveg rétta málið þegar kemur að atvinnumálum og kannski sé betra að þetta sé sjálfsprottið. Við höfum allnokkra sjálfsprottna klasa, við höfum álklasa og ferðaþjónustuklasa en sjávarútvegsklasinn er besta dæmið og kannski orðinn þekktastur. Þeir eru fleiri en ég get ekki betur séð einmitt en að tekið sé heils hugar undir mikilvægi þess að mörkuð sé opinber stefna um þessa ágætu klasa. Ég sá í umsögn frá álklasanum að þau telja stefnumörkun stjórnvalda gríðarlega mikilvæga. Og svo þurfa aðgerðir að fylgja í kjölfarið. Ég kom aðallega hingað upp til að ítreka mikilvægi þessa. Eins og hv. þingmaður fór yfir á mettíma í lokin er ég meðal býsna margra flutningsmanna þannig að ég styð málið og líka er ástæða til að benda á að talað er um þetta í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar. Hv. þingmaður kom aðeins inn á það líka að við væntum þess að fá nýsköpunarstefnu mjög fljótlega og ég held að þetta vinni allt mjög vel saman. Það er mikilvægt að íslenskt rannsókna- og vísindastarf sé meðvitað um þarfir atvinnulífsins og að gott samtal og góður samhljómur sé milli akademíska umhverfisins og atvinnulífsins þótt ég viðurkenni algjörlega mikilvægi akademísks frelsis. Nýsköpunin og aukin hagsæld verður svolítið til í því að þessir aðilar vinni saman, finni nýjar lausnir og auki verðmætasköpunina hér á landi. Ég styð þetta mál eins og fram hefur komið og vona að ég þurfi ekki að fara oftar í pontu Alþingis til að mæla því bót vegna þess að við klárum málið á þessu þingi.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir að flytja þetta mál. Það eru a.m.k. tveir áratugir síðan sá er hér stendur heyrði fyrst talað um klasa og ég verð að viðurkenna að þegar minn ágæti fyrrverandi skólabróðir, Þorsteinn Broddason, kom æstur til mín norður í Skagafirði og sagði að við þyrftum að skoða þessa klasastefnu hélt ég að hann væri að tala um einhvern sjúkdóm. Klasar? Þetta var eitthvað sem maður hafði ekkert heyrt talað um. Annað kom á daginn, það form sem um er að ræða er, og hefur sýnt sig vera vettvang og uppsprettu margs konar starfsemi, hugmynda, samstarfs og samvinnu sem út úr hefur komið ný þjónusta, nýjar vörur, framfarir í tækni o.s.frv. Við höfum séð að á Íslandi hafa ýmsir aðilar tekið sig saman og myndað klasa eða samstarfsvettvang. Þekktastir eru vitanlega þeir klasar sem hér hafa verið taldir upp, t.d. jarðhitaklasinn og sjávarútvegsklasinn. Álklasinn er eitt og ferðamálaklasinn og svo er landbúnaðarklasinn þar sem menn í landbúnaðargeiranum taka sig saman og reyna að finna leiðir til að örva nýsköpun og nýjar leiðir í slíkri starfsemi. Í tillögunni sjálfri, sem er í sjálfu sér ekki mjög flókin, er hugmynd um að búa til stefnu sem feli í sér að skilgreina betur hvernig hið opinbera efli stoðkerfi atvinnulífsins á landsvísu í samvinnu við atvinnulífið og rannsókna- og menntastofnanir o.s.frv. Ég held að það sé mjög mikilvægt - og í sjálfu sér þarf enginn að vera hræddur við það - að hið opinbera hafi einhvers konar sýn eða stefnu í þessum málum. Það er mjög gott að hið opinbera leiði jafnvel saman aðila sem síðar taka upp á því að mynda einhvers konar samstarf eða koma sér saman um að efla nýsköpun á sínum vettvangi, búa jafnvel til klasa í framhaldinu og í raun geta þeir verið stórir eða smáir. Þeir þurfa ekki endilega að vera innan sömu greinar. Það má velta fyrir sér hvort Blábankinn á Þingeyri sé ekki í raun klasi þar sem menn eru búnir að koma saman ákveðinni þjónustu til að viðhalda þjónustustigi á staðnum eða heima fyrir og reyna að sjálfsögðu að efla það og bæta við. Það eru margar hliðar á þessu sem við köllum klasa. Í þingsályktunartillögunni er rakin reynsla annarra sem er sjálfsagt að horfa til. Reynslan á Íslandi er líka mjög góð, eins og kom fram hjá 1. flutningsmanni þessa máls. Ég vona eins og aðrir sem hér hafa talað að nú fái málið framgang og verði til þess að hugmyndafræðin fái meiri athygli og meiri stuðning og verði til þess að efla samstarf innan ákveðinna atvinnugreina, ekki síst þvert á atvinnugreinar. Við höfum séð að samstarf í sjávarklasanum, svo að dæmi sé tekið, er uppspretta hugmynda sem síðar geta orðið stórar. Auðvitað verða ekki allar hugmyndir að veruleika en þarna kynnast ólíkir aðilar, sjá hvað aðrir eru að gera, geta miðlað reynslu, þekkingu o.s.frv. Ég ætla ekki að lengja umræðuna. Þetta er í sjálfu sér ekki flókin tillaga, það er ánægjulegt að sjá hversu margir sýndu þessu máli áhuga. Ég vonast til að tillagan fái góða umfjöllun í þeirri nefnd sem hún fer til, væntanlega atvinnuveganefnd, og verði kláruð með glans í þinginu á tilsettum tíma.
Herra forseti. Ég tek til máls til að ítreka þann stuðning sem ég sýndi þessu máli síðast þegar það var endurflutt. Það er endurflutt aftur núna og ég er mjög ánægður með að sjá það og vil aðeins minna á að upphaf klasastefnu má rekja til samstarfs vísindamanna sem hefur aukist smám saman í flestöllum eða öllum greinum og á milli greina og eins samstarf fyrirtækja í ólíkum greinum. Þetta hefur gerst á áratugum, þróast allhratt og við getum með fullri vissu sagt að þetta sé fyrirrennari klasastefnunnar en hún hefur svo þróast sjálfstætt. Það hefur myndast ákveðin hugmyndafræði sem er sameiginleg með þeim sem stunda klasastefnu. Eins og hefur komið fram í máli annarra hv. þingmanna hefur klasastefna á Íslandi sýnt gagnsemi sína. Menn hafa nefnt sjávarútveginn og jarðhitann en það er hægt að nefna mörg fleiri dæmi. Það er auðvitað hárrétt að það þarf að setja þessari starfsemi einhvers konar opinberan ramma sem er til bóta, bæði til að skýra hugmyndafræðina og opna tengingar milli ólíkra aðila, hvort sem það er á sviði mennta, rannsókna eða atvinnuvega, og síðast en ekki síst setja fram einhvers konar leiðbeiningar eða kröfur. Kröfur eru kannski of hart orð en a.m.k. leiðbeiningar um starfshætti klasa. Mig langar aðeins að vekja athygli á einu sem ég held að ég hafi ekki gert síðast og það er að auðvitað er hægt að hugsa sér margs konar klasa. Oftast er átt við einhvers konar samstarf innan atvinnuvega, t.d. í framleiðslu eða þjónustu, en ég vil líka draga fram loftslagsmálin ein og sér. Það er alveg hægt að hugsa sér klasasamstarf sem beinist að loftslagsmálum, kannski í ætt við samstarf sem núna er kallað Hafið sem snýst um að finna nýjar leiðir til að knýja áfram stærri skip, þar koma inn sjávarútvegsfyrirtæki o.fl., og láta þessa klasa snúast um rannsóknir og nýsköpun, ákveðnar framkvæmdir, bæði á vegum fyrirtækja og stofnana eða hvað við viljum, sem sagt aðgerðir gegn losun og aðgerðir sem valda bindingu kolefnis. Það er líka hægt að hugsa sér þetta sem einhvers konar klasasamstarf um viðbrögð, þ.e. aðlögunina að loftslagsbreytingunum. Þetta er þá ýmist gert með því að stofna þá sérklasa sem ég nefni eða vefa loftslagsmálin inn í klasasamstarf í atvinnuvegunum sjálfum, að reyna að hafa þann prófíl eða fókus í hávegum að horfa til loftslagsmála. Við erum að tala um þetta í almennri löggjöf, því ekki að gera þetta líka þegar um er að ræða víðtækt samstarf í samfélaginu? Þannig munum við auðvitað efla viðspyrnuna í þeim mikilvæga málaflokki. Ég ítreka stuðning Vinstri grænna, ef ég má gera það fyrir þeirra hönd, og hvet áfram til afgerandi þverpólitískrar samstöðu og afgreiðslu þessa mikilvæga máls.
Hæstv. forseti. Ég ætla fyrst og fremst að þakka jákvæða og góða umræðu og innlegg hv. ræðumanna sem komu sumir með mjög mikilvæga punkta inn í umræðuna, hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson, hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir sem öll eru meðflutningsmenn. Ég kom inn á það og beindi til nefndarinnar að skoða aðkomu erlendra sérfræðinga, sem ég er ekki í vafa um að nefndin geri og svo starfshópurinn þegar þar að kemur, og læra af reynslu annarra þjóða sem eru komnar lengra í slíkri stefnumótun. Ég vil þá vísa í umsögn Nýsköpunarmiðstöðvar við málið síðast. Ég man eftir skýrslu frá Danmörku þar sem árangurinn er metinn þannig að minni og meðalstór fyrirtæki sem hafa tekið þátt í klasasamstarfi séu fjórum sinnum líklegri til að koma inn með nýjar hugmyndir í starfi sínu svo að möguleikinn á nýsköpun og nýskapandi verkefnum eykst til muna. Þetta tel ég afar mikilvægt að við höfum í huga frá upphafi, hvernig við mælum árangur af slíkri stefnu, slíku starfi og hvernig við nýtum fjármunina. Nýsköpunarmiðstöð vísar í umsögn sinni í skýrslu Norðmanna um klasa og árangur af klasasamstarfi frá 2015 og segir, með leyfi forseta, að klasasamstarf sé „líklegt að bera árangur þegar samstarfsaðilar hafa sameinast um skýra sýn og stefnu um ávinning. Um er að ræða samstarf þar sem einkaaðilar eru leiðandi.“ - Þá erum við að tala um sjálfsprottna klasa. Þetta er í gegnum alla virðiskeðjuna, ekki síst að byggja þessa brú á milli mennta- og rannsóknastarfs og atvinnulífs. - „Samstarf felst í þátttöku þekkingarstofnana og aðila í nýsköpun og atvinnuþróun. Samstarfið er forsenda aukinnar verðmætasköpunar og bættrar samkeppnishæfni.“ - Það er alltaf undirliggjandi þáttur og síðan segir eins og á við um flest sem við tökumst á hendur í þessu: „Samstarfið hefur verið faglega vottað og er nýsköpunardrifið.“ Ég beindi því til nefndar að skoða hvort tillagan ætti ekki heima hjá hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra. Svo er ráð að starfshópurinn myndi sækja sér þekkingu erlendis að. Þá er það jafnframt að segja, sem kemur fram í umsögnum Íslenska ferðaklasans og Íslenska sjávarklasans, að mikilvægt er að haft verði samráð við þá sem eru þegar til staðar. Íslenski ferðaklasinn leggur til að mynda áherslu á að þeir íslensku klasar sem nú þegar eru starfandi fái að koma að mótun slíkrar opinberrar klasastefnu í samráði. Það tel ég líka afar mikilvægt og láðist að koma inn á í ræðu minni. Íslenski sjávarklasinn tekur í svipaðan streng. Ég þakka góða umræðu og vænti þess að málið fái réttláta og góða málsmeðferð eins og ávallt í hv. atvinnuveganefnd.
Herra forseti. Ég mæli hér öðru sinni fyrir þingsályktunartillögu um mótun stefnu sem eflir fólk af erlendum uppruna til þátttöku í samfélaginu. Styttri útgáfa nafnsins væri innflytjendastefna. Tillaga þessi var áður flutt á 149. löggjafarþingi og er nánast óbreytt. Flutningsmenn eru allir þingmenn Samfylkingar, sá sem hér stendur og Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir, Logi Einarsson og Njörður Sigurðsson. Tillagan hljóðar á þessa leið: „Alþingi ályktar að fela félags- og jafnréttismálaráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra að móta stefnu fyrir einstaklinga og fjölskyldur af erlendum uppruna sem hafi það að markmiði að auka gagnkvæman skilning og þátttöku á öllum sviðum samfélagsins. Sérstök áhersla verði lögð á félagsleg réttindi, heilbrigðisþjónustu, menntun og atvinnuþátttöku þannig að á Íslandi verði fjölmenningarsamfélag þar sem grundvallarstefin eru jafnrétti, réttlæti og virðing fyrir lífi án mismununar. Ráðherra kynni stefnuna fyrir Alþingi í upphafi 151. löggjafarþings.“ Í greinargerð með tillögunni eru reifaðar helstu ástæður þess að stefnumótun í málaflokknum er lögð til. Enn fremur er fjallað nokkuð um þær aðstæður sem nú ríkja í þessum kima mannlífsins á Íslandi. Þar vega auðvitað þyngst atriði sem lúta að menntun, fræðslu, atvinnu, félagslegum réttindum, almennri aðlögun að samfélaginu og velferð. Um nýliðin áramót voru hátt í 44.000 innflytjendur skráðir á Íslandi og hafði þeim fjölgað um 7.700 frá næsta ári á undan. Þeim hefur fjölgað frá árinu 2012 úr því að vera 8% mannfjöldans upp í það að vera 12,6%. Sama þróun heldur að öllum líkindum áfram. Samanlagt er fyrsta og önnur kynslóð innflytjenda um 13,9% af mannfjöldanum og hefur þetta hlutfall aldrei verið hærra. Við nálgumst hratt það hlutfall sem að meðaltali ríkir víðast í Evrópulöndum. Innflytjendur á Íslandi og fjölskyldur þeirra koma víða að, frá öllum heimshornum, má segja, en fulltrúar frá nærri 170 löndum eru um þessar mundir með búsetu á Íslandi. Herra forseti. Það eru tæplega 260 milljónir manna á faraldsfæti í heiminum, einstaklingar sem eru að leita sér að tryggu viðurværi og öruggari framtíð fyrir sig og börnin sín. Hvati þessa getur verið efnahagslegur, veðurfarslegur eða að óöld ríki í kringum fólk. Mörg Vesturlanda eiga erfitt með að þvo hendur sínar af ábyrgð sem þau bera á slæmu ástandi víða í heimalöndum farandfólks, beint og óbeint. Því ber okkur að sýna skilning og umburðarlyndi og leggjast á árarnar með uppbyggilegum hætti. En gerum við það? Nei, við höfum tilhneigingu til þess að slá úr og í. Raddir sem ala á tortryggni og ótta gera sig gildandi. Eigum við markvissa stefnu um hvernig við tökum á móti aðkomufólki sem vill setjast hér að? Nei, hún er gloppótt. Sumt er í algjöru skötulíki, hvort sem um er að ræða börn, nemendur eða vinnandi fólk. Áskorun er fólgin í þessum gríðarlegu fólksflutningum milli landa, mikil tækifæri og ein stærsta áskorun alþjóðasamfélagsins. Samkvæmt skilgreiningu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna flytja langflestir innflytjenda eða farenda, kannski í kringum 90%, búferlum að eigin ósk. Ástæðan er sú að fólk er að leita sér að betra og hagkvæmara viðurværi eða finnur ekki vinnu við hæfi á sínum heimaslóðum eða að vinna er ekki í boði. Þau 10% sem eftir standa skilgreinast sem flóttamenn og hælisleitendur sem flytja til annarra landa undan ofsóknum, hótunum og átökum. Nú er talað um að rétt u.þ.b. helmingur af farendum og flóttamönnum fari frá svokölluðum þróunarlöndum yfir til þróaðra ríkja. Meiri hluti innflytjenda á faraldsfæti hefur lokið einhvers konar menntun áður en þeir setjast að á nýjum stað. Móttökulöndin ættu að njóta og njóta auðvitað ávinnings af því. Um 35% innflytjenda á heimsvísu hafa lokið háskólamenntun eða sérhæfðri fagmenntun en það er hins vegar vel þekkt að menntun fæst seint og illa viðurkennd og metin í móttökulandi og þar er Ísland ekki undanskilið. Reynsla Íslendinga af fólksflutningum á milli landa ætti að vera jákvæð í ljósi eigin sögu og flutninga og kemur manni í hug ljóðlínan: „Þótt þú langförull legðir / sérhvert land undir fót.“ Bæði á það við um fyrri tíma og á allra síðustu árum. Svokallaðar vesturferðir Íslendinga eru merkilegur þáttur og merkilegt tímabil í sögu þjóðarinnar en þá fluttust sennilega um 6.500 manns til Norður-Ameríku á bilinu frá 1870 fram yfir aldamótin, til 1914 eða kannski lengur. Þetta var hluti af stærri og meiri þjóðflutningum sem áttu sér stað frá Evrópu til Ameríku en talið er að um 52 milljónir hafi flust yfir hafið á þessu tímabili. Ástæður vesturferða Evrópubúa voru margar en þær voru fátækt, þröngbýli, ófrelsi og jafnvel hungur. Fólk var að freista gæfunnar, leita sér betra viðurværis í landi tækifæranna þar sem hvorki var spurt um ætt né stöðu heldur dugnað og áræði. Langflestir Evrópubúar hafa komið sér fyrir í Bandaríkjunum en Íslendingar lögðu leið sína til Kanada. Í efnahagshruninu bar það sama við, þúsundum saman fluttust Íslendingar til útlanda. Margir hafa snúið heim en aðrir hafa fest rætur í útlöndum, leitað sér menntunar og fengið atvinnu við hæfi, bundist fjölskyldu- og vinaböndum. Það eru nærri 47.000 Íslendingar skráðir með búsetu í útlöndum um þessar mundir. Auðvitað eru flestir á Norðurlöndum en íslenska ríkisborgara er að finna úti um allt, í t.d. 118 ríkjum af 193 aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna. En þeir eru einfarar víða. Í 20 ríkjum er skráður einn Íslendingur. Þannig að við förum víða - „víða flækist frómur.“ Upp úr stendur að reynsla innflytjenda um allan heim er sú að þeir mæta oftar en ekki fyrirstöðu í einhverri mynd í sínu nýja samfélagi. Þetta hefur verið staðfest með rannsóknum, bæði erlendum rannsóknum og íslenskum. Fjölmenningarsetur hefur skoðað þetta og Mannréttindaskrifstofan líka. Mikið er rætt og ritað á okkar tímum um hlutskipti og aðlögun innflytjenda í heiminum. Rauði þráðurinn í umræðunni um aðlögun er alltaf sá sami og hann er þríþættur. Það er viðhorf heimamanna, þeirra sem eru á fleti fyrir. Það ræður miklu um hvernig gengur að aðlagast samfélaginu - og samfélaginu að aðlagast viðkomandi því að þetta er tvíþætt. Þetta er eitt. Annað er að fram fari uppbyggileg, skipuleg samfélagsumræða um málefni farenda, innflytjenda og flóttafólks. Þá umræðu þarf hið opinbera, stjórnvöld, að leiða. Í þriðja lagi er líka rætt um að mikilvægt sé að til séu skilgreindir langtímaferlar, það sé til stefna og að sú stefna sé virt. Þetta eru taldir mikilvægir lyklar. Auðvitað þurfa hinir nýju landar að hafa greiðan aðgang að öllum kerfum samfélagsins, hvort sem það er menntakerfið, vinnumarkaðurinn, húsnæðiskerfið, heilbrigðisþjónustan, íþrótta- og æskulýðsstarf eða aðrir mikilvægir samfélagspóstar. Í þessu efni er víða pottur brotinn. Síðan þurfum við auðvitað að leggjast í miklu öflugri umræðu um það hvað felist í hugtakinu fjölmenningarlegt samfélag. Við erum svolítið vængbrotin hvað það varðar að eiga hugtök sem nýtast í þessari umræðu. Við tölum oft, eins og ég nefndi áðan, um aðlögun að samfélaginu, aðlögunarstefnu. Við verðum að hafa í huga að það er tvíþætt hugtak. Bæði verðum við að aðlaga okkur að nýjum háttum og hinir nýju landar ættu að þurfa að gera það líka. Þetta er tvíþætt. Hinn viðtekni og almenni skilningur hvað varðar fjölmenningu er sá að aðfluttir Íslendingar og afkomendur þeirra skuli eiga ríkan þátt í og möguleika á að móta okkar góða og réttláta samfélag. Raunveruleg viðurkenning á mikilvægi innflytjenda er meginstef í aðlögunaráætlun í málefnum innflytjenda. Enn á ný erum við svolítið vængbrotin hvað varðar hugtakanotkun. Við eigum á Íslandi mikilvægt stoðkerfi í málaflokknum sem hefur fest sig í sessi. Alþingi hefur sett ýmis lög um málefni sem tengjast innflytjendum. Árið 2016 var samþykkt þingsályktun um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda til ársins 2019, sem nú er að líða, og við vitum ekki hvað tekur við. Þessari framkvæmdaáætlun var fylgt eftir í nokkrum atriðum. Hún er í fimm liðum en það vantar nokkuð upp á að hún hafi gengið eftir í meginatriðum. Á síðasta þingi var síðan samþykkt að komið yrði á fót ráðgjafarstofu innflytjenda í samvinnu við nokkra aðila á sveitarstjórnarstigi og á vettvangi ríkisins til að veita ráðgjöf og upplýsingar til innflytjenda um þjónustu, réttindi og skyldur. Ráðherra mun kynna hvernig þetta gangi núna í janúar 2020. Allt er þetta af hinu góða, styrkir umgjörð málaflokksins og bætir viðmót gagnvart nýjum Íslendingum. Við eigum auðvitað rótgróna stofnun sem hefur tekist á við verkefni sín eftir föngum en hún hefur ekki fengið til þess fjárhagslegt svigrúm. Það er Fjölmenningarsetrið á Ísafirði. Von allra er að það takist að hnýta saman starf Fjölmenningarsetursins á Ísafirði og hinnar nýju ráðgjafarstofu innflytjenda og að þetta verði ein stofnun þar sem er haldist hönd í hönd við að framkvæma mikilvæg verkefni. Eins og getið er um í greinargerðinni eru þrjú meginstef, menntun, atvinnustefna og velferðarmál, sem hljóta að vera efst í huga þegar um nýja Íslendinga er að ræða. Menntunin gildir jafnt um fullorðna sem börn af erlendum uppruna. Við þurfum að huga að þessum atriðum vandlega. Það þarf að leggja höfuðáherslu á virkt tvítyngi í öllu skóla- og frístundastarfi. Sömuleiðis þarf að sýna uppruna og reynsluheimi barna og ungmenna virðingu í verki. Þegar kemur að framhaldsskólanámi er auðvitað áhyggjuefni að börn fólks af erlendum uppruna sækja síður nám í framhaldsskóla og af þeim fámenna hópi útskrifast enn lægra hlutfall. Þetta er áhyggjuefni. Margir innflytjendur hafa menntun, reynslu og kunnáttu sem ekki er viðurkennd, eins og ég nefndi áðan. Varðandi atvinnuna verðum við að tryggja að innflytjendur sitji við sama borð og Íslendingar. Þar er pottur brotinn. Atvinnuleysi meðal innflytjenda er hærra en hjá öðrum hópum. Okkur ber að efla fræðslu, bæði meðal atvinnurekenda og innflytjenda. Við höfum horft upp á átakanleg dæmi á síðustu mánuðum um hversu mikill misbrestur er í þessu efni. Velferðarmálin eru samofin fjölmörgum samfélagsþáttum. Og eitt mikilvægasta og flóknasta verkefni samfélagsins er að vinna gegn fordómum og að upplýstri umræðu. Það er nú það sem öllu skiptir. Herra forseti. Niðurstöður kosninga í mörgum Evrópuríkjum síðustu misserin gefa til kynna að uppgangur og útbreiðsla öfgaafla sem ala á þjóðernishyggju og andúð á útlendingum og fjölmenningu sé staðreynd. Hér á landi hafa slík sjónarmið einnig fengið hljómgrunn og jafnvel mátt heyra enduróm þeirra hér í þingsal. Í mörgum ríkjum hafa flokkar sem tala fyrir útlendingaandúð komist í áhrifamiklar stöður, á þing og í sveitarstjórnir, og í sumum ríkjum hafa fulltrúar þeirra jafnvel komist í leiðtogastöður. Virðulegur forseti. Á Norðurlöndum er að finna samkeppnishæfustu samfélög í heimi með jafnrétti, velferð og samfélagslega ábyrgð í fyrirrúmi. Ríki Norðurlanda hafa einnig verið í fararbroddi í málefnum innflytjenda. Að bæta stöðu innflytjenda á Íslandi og móta stefnu á þessu sviði er réttlætismál, mannúðarmál og menningarlegt atriði en líka mikilvægur þáttur í uppbyggingu fjölmenningarlegs samfélags sem eflir mannauð, eykur fjölbreytni og hagsæld. Hvort tveggja stuðlar að meiri sköpun, fjölþættari menningu, víðsýni, virkjun hugvits, samfélaginu til góðs.
Virðulegi forseti. Þessa þingsályktunartillögu flytja ásamt mér Halldóra Mogensen, Helgi Hrafn Gunnarsson, Jón Þór Ólafsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Ingi Kristinsson, Helga Vala Helgadóttir, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þorsteinn Víglundsson. Tillagan er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að undirrita og fullgilda fyrir Íslands hönd þriðju valfrjálsu bókunina við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins sem samþykkt var á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna 19. desember 2011 og hefja án tafar undirbúning innleiðingar hennar hér á landi og ljúka innleiðingunni fyrir vorþing 2021.“ Tillaga þessi hefur áður verið lögð fram á 148. og 149. löggjafarþingi og er nú endurflutt með minni háttar breytingum, aðallega með breyttum dagsetningum. Þriðja valfrjálsa bókunin við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna snýst um að skilgreina samskipta- og kæruleið fyrir börn. Bókunin gerir börnum og fulltrúum þeirra kleift að áfrýja sérstökum málum til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna. 51 land hefur undirritað bókunina og 44 lönd hafa fullgilt hana. Nú síðast fullgilti Palestína bókunina 10. apríl 2019. Þriðja valfrjálsa bókunin við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins veitir börnum og fulltrúum þeirra heimild til að fara með mál til barnaréttarnefndarinnar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Barnasáttmálinn var um langt skeið eini alþjóðlegi mannréttindasamningurinn án alþjóðlegs eftirlitsaðila sem hægt var að beina einstaklingskæru til ef aðildarríki var ekki talið uppfylla skyldur sínar samkvæmt ákvæðum sáttmálans. Með gildistöku bókunarinnar í apríl 2014 var stigið stórt skref í mannréttindabaráttu barna og felur bókunin í sér viðurkenningu á því að sjálfstæð mannréttindi barna séu virt. Hefur því m.a. verið haldið fram að bókunin sé stærsti sigur í réttindabaráttu barna frá gildistöku barnasáttmálans. Afar mikilvægt er að íslensk stjórnvöld hefji undirbúning að undirritun og fullgildingu bókunarinnar sem fyrst. Grípa þarf til aðgerða sem miða að því að gera börnum kleift að leita réttar síns með virkari hætti hér á landi. Þetta mætti gera með sérstöku átaki þar sem stjórnvöldum og úrskurðaraðilum væri boðin fræðsla um þær kröfur sem barnasáttmálinn gerir um þjónustu við börn og sjálfstætt aðgengi þeirra að upplýsingum og ráðgjöf. Mikilvægt er að íslenska ríkið fullgildi bókunina og styrki þannig sjálfstæð réttindi barna, og fjallaði umboðsmaður barna m.a. um þetta í ársskýrslum sínum og skýrslu um helstu áhyggjuefni sem gefin var út sumarið 2017. Þá gáfu umboðsmenn barna á Norðurlöndunum út samnorræna yfirlýsingu í október 2014 þar sem þeir hvetja ríkisstjórnir Norðurlandanna til að styrkja mannréttindi barna með því að undirrita og fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina. Þar er einnig áréttað mikilvægi þess að börn geti leitað réttar síns og farið með mál til barnaréttarnefndarinnar. Finnland og Danmörk hafa nú þegar fullgilt bókunina. Ísland stendur tiltölulega framarlega í alþjóðlegum samanburði í því að tryggja mannréttindi barna og brýnt er að grípa til aðgerða til að halda þeirri stöðu. Einn helsti kostur þess að fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina er sá að þá gæfist börnum hér á landi kostur á að leita til alþjóðlegs eftirlitsaðila sem mæti hverju sinni hvort íslensk löggjöf og framkvæmd væri í samræmi við ákvæði barnasáttmálans. Slíkt er afar mikilvægt í ljósi sjálfstæðra mannréttinda barna og jafnframt valdeflandi fyrir börn, enda um að ræða sjálfstæðan rétt þeirra. Með lögfestingu barnasáttmálans stigju íslensk stjórnvöld mjög mikilvægt skref í átt að aukinni mannréttindavernd barna. Með því að undirrita og fullgilda þriðju valfrjálsu bókunina og opna fyrir kæruleið barna og fulltrúa þeirra til barnaréttarnefndar Sameinuðu þjóðanna væri skrefið stigið til fulls. Á heimasíðu umboðsmanns barna er fjallað aðeins um barnaréttarnefndina, þar er tiltekin nefnd um réttindi barnsins í Genf, og að aðildarríkjum beri að skila nefndinni skýrslu á fimm ára fresti um framkvæmd barnasáttmálans í hverju landi. Ísland hefur sent þrjár skýrslur til nefndarinnar og fengið álit til baka um hverju er ábótavant. Næsta skýrsla ætti að birtast hvað úr hverju. Mér finnst mjög áhugavert, herra forseti, að Ísland sé með fulltrúa í þessari barnaréttarnefnd en Ísland leyfir okkur ekki, börnum og fulltrúum þeirra, að kæra til þeirrar nefndar þrátt fyrir að Ísland sé með fulltrúa, Braga Guðbrandsson, í þeirri nefnd. Einungis sú staðreynd að við hreykjum okkur af því að vera með fulltrúa í þeirri nefnd en leyfum börnum og fulltrúum þeirra ekki að sækja mál sín þangað ætti að vera augljós leiðsögn fyrir okkur að klára þriðju valfrjálsu bókunina. Málið þarf ekki að vera flóknara en það. Við tökum fullan þátt í þeirri nefnd með því að hafa fulltrúa þar en leyfum Íslendingum ekki að fara með mál sín til hennar. Munurinn þar og kaldhæðnin að vissu leyti er dálítið sár, en ég treysti því að hv. utanríkismálanefnd klári málið - þetta er í þriðja sinn sem málinu er vísað til nefndar, alla vega mælt fyrir því - og komi með það hingað og að við klárum það á örskotsstundu.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um þingsályktunartillögu um undirritun og fullgildingu þriðju valfrjálsu bókunarinnar við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni flutningsmanni fyrir og er ég einn af stuðningsmönnum málsins. Mér finnst þetta mikilvægt mál. Má eiginlega segja að Flokkur fólksins hafi verið stofnaður út frá fátækt barna. Það er auðvitað alveg ömurlegt að þurfa að segja í ræðustól Alþingis að það séu fátæk börn á Íslandi og ekki bara nokkur heldur 10%. Þess vegna er óskiljanlegt að margflytja þurfi eins sjálfsagt mál og þetta, og ætti það að vera sjálfsagt að samþykkja réttindi barna. Það á bara að ganga sjálfvirkt fyrir sig að samþykkja réttindi barna strax. Ef ég hugsa aftur í tímann til skólagöngu minnar þá man ég ekki eftir að hafa nokkurn tímann heyrt eða lært um að barn ætti nokkur réttindi. Það segir sig sjálft að við eigum að veita börnum full réttindi, samþykkja öll þeirra réttindi. En númer eitt, tvö og þrjú að upplýsa þau í skólastarfi og láta fylgja með að þau fái allar upplýsingar um rétt sinn og hvernig þau geta nýtt sér hann. Þetta á að vera hluti af menntun þeirra. Ég ætla ekki að hafa um þetta langt mál. Ég tek heils hugar undir þetta og styð tillöguna og vona að hún nái fram að ganga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir framsöguna og fyrir þrautseigjuna. Eins og kom fram hefur málið verið lagt fram áður og mælt fyrir því. Þingsályktunartillagan, sem er ekki sérstaklega flókin og varðar mikilvæg réttindi barna, hefur verið flutt tvisvar sinnum áður og er nú flutt í þriðja sinn. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að svona mál, sem er mjög einfalt í framkvæmd og varðar mikilvæg réttindi, eins og framsögumaður fór vel yfir í ræðu sinni, skuli ekki renna í gegnum Alþingi. Þrátt fyrir að við séum alls konar hérna og með margvíslegar skoðanir þá held ég að fáir finnist hér inni sem eru á móti þessu máli. Þar erum við komin aftur að því sem við í Samfylkingunni höfum verið iðin við að tala um, bara frá því að flokkurinn var stofnaður, þ.e. mikilvægi þess að mál fái að lifa á milli þinga. Ég veit að aðrir flokkar hafa tekið það upp í málflutningi sínum á seinni árum. Mér finnst þetta mál einmitt vera þess efnis, það að við séum búin að fullgilda barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, binda hann í lög, en ekki klára málið, er í rauninni trassaskapur en ekki vegna pólitískrar andstöðu. Ég skora á hv. þingmenn sem eru í þeirri nefnd sem málið fer til, sem mér skilst að sé allsherjar- og menntamálanefnd, [[Gripið fram í: Utanríkismálanefnd.]]hv. utanríkismálanefnd, að koma þessu máli í eitt skipti fyrir öll í gegn og það þarf ekki að bíða til þingloka með það. Það má bara koma þessu máli í gegn, þetta er þess háttar mál. Ég mun a.m.k. ýta á fulltrúa Samfylkingarinnar að greiða leið málsins og þrýsta á að það verði afgreitt svo við þurfum ekki að vera að ræða það á næsta þingi líka.
Virðulegi forseti. Örstutt atriði til að bregðast við ræðum hv. þingmanna sem komu hingað upp. Við erum með annað mál sem var flutt hér í gær um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, sem er mjög svipað og alveg jafn sjálfsagt og þetta og tengist náttúrlega mjög mikið inn á það sem hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson sagði um fátækt barna. Þau tvö mál bara garga á nákvæmlega þennan hóp, kalla á þá hjálp sem þessar bókanir geta veitt. Síðan örstutt um það að búið er að bæta mjög í menntun hvað varðar barnasáttmálann, sem er mjög til bóta. Ég lærði ekkert um slíkt í skóla eða um mannréttindi yfirleitt, barnasáttmálinn var ekki til þá. En barnasáttmálinn er sérstaklega mikilvægur einmitt af því að hann kveður á um aukin réttindi barna miðað við mannréttindasáttmálann af því að börn eiga rétt á aukinni vernd út af stöðu þeirra. Það eru þeirra auknu réttindi sem koma fram í barnasáttmálanum. Það er verið að segja að þau hafi öll réttindi samkvæmt mannréttindasáttmálanum, að sjálfsögðu, þau eru líka fólk eins og allir aðrir, en þau hafa aukna vernd út af stöðu þeirra, viðkvæmri stöðu þeirra, og það er það sem barnasáttmálinn veitir. Ég skora á hvern sem er að gagnrýna þann sáttmála því að mér dettur ekki í hug hvernig það mál ætti að fara lengra. Við erum með fulltrúa í barnaréttarnefndinni en leyfum Íslendingum ekki að fara með mál sín þangað. Það eitt og sér ætti að nægja til að láta þetta mál renna í gegn ásamt málinu um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi.
Herra forseti. Frelsi til að stofna félög um trú og lífsskoðanir er einn af grundvallarþáttum þeirrar samfélagsgerðar sem við höfum sammælst um og tryggt með lögum. Til að þetta frelsi sé raunverulegt, bæði í orði og á borði, verður að styðjast við aðra grundvallarþætti sem við erum sammála um en það eru jafnræði og jafnrétti. Þar er hins vegar pottur brotinn og nauðsynlegt að bæta úr. Samband trúarbragða og stofnana þeirra við ríkisvald á sér langa sögu víða um heim. Á köflum hefur verið erfitt að greina á milli hins veraldlega og hins andlega valds eins og allir vita. Saga þessara tengsla er rík á Íslandi og má eiginlega segja að hún nái allt frá upphafi landnáms, frá heiðnum sið til kristni, síðar siðaskipta og loks til þróunar sambands ríkis og kirkju eftir að Íslendingar fengu stjórnarskrá og tóku sín mál í eigin hendur sem sjálfstæð og fullvalda þjóð. Það blasir við að á Íslandi hafa orðið miklar samfélagsbreytingar á liðnum árum og áratugum og það gildir einnig um viðhorf til stöðu trú- og lífsskoðunarfélaga, tengsl þeirra við ríkið og miklar breytingar á félagsaðild einstakra félaga. Þess vegna er ekki sjálfgefið að trú- og lífsskoðunarfélög hafi sérstök tengsl við ríkið, þaðan af síður að þeim sé mismunað að lögum og fjárhagslegum tengslum við það sama ríki. Ég held að óhætt sé að fullyrða að þessu sjónarmiði hafi vaxið fiskur um hrygg og sýnist mér a.m.k. að fimm af átta stjórnmálaflokkum sem eiga fulltrúa á þingi hafi á stefnuskrá sinni að skilja beri að ríki og kirkju og tryggja trúfrelsi með jafnræði að lögum og til fjárhagslegs stuðnings eftir atvikum. Það eru 11 þingmenn úr fjórum flokkum sem standa að þessari tillögu; Jón Steindór Valdimarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir, Þorsteinn Víglundsson, Andrés Ingi Jónsson, Björn Leví Gunnarsson, Helga Vala Helgadóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, Guðmundur Andri Thorsson, Steinunn Þóra Árnadóttir og Guðjón S. Brjánsson. Þingsályktunartillagan sjálf hljóðar svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela forsætisráðherra, fjármála- og efnahagsráðherra og dómsmálaráðherra að leggja fram frumvörp um annars vegar fullan, lagalegan og fjárhagslegan aðskilnað ríkis og kirkju og hins vegar um jafnræði allra trú- og lífsskoðunarfélaga í samskiptum og skilgreindum verkefnum þeirra við og fyrir ríki, sveitarfélög og aðra opinbera aðila. Ráðherrar leggi frumvörpin fram eigi síðar en á vorþingi 2021 og kveði þau á um aðskilnað eigi síðar en við árslok 2034.“ Herra forseti. Á Íslandi er trúfrelsi en hitt blasir við að eitt trúfélag nýtur algerrar sérstöðu. Í 62. gr. stjórnarskrárinnar segir, með leyfi forseta: „Hin evangeliska lúterska kirkja skal vera þjóðkirkja á Íslandi, og skal ríkisvaldið að því leyti styðja hana og vernda. Breyta má þessu með lögum.“ Um skipulag, hlutverk og samskipti við kirkjuna gilda lög, samningar og venjur. Ekkert annað trú- eða lífsskoðunarfélag nýtur sambærilegrar stöðu að nokkru leyti, fjarri því. Skýrsla dómsmálaráðherra til Alþingis um stöðu þjóðkirkjunnar og tengsl hennar við ríkisvaldið umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög var birt 6. september sl. Þar kemur fram að íslenska ríkið greiði þjóðkirkjunni á grundvelli samninga árlegt framlag til viðbótar öðrum tekjustofnum hennar, lögbundnum sem ólögbundnum. Önnur trúfélög og lífsskoðunarfélög njóti ekki sams konar greiðslna og hefur þjóðkirkjan þannig sérstöðu fram yfir þau. Hinn 6. september sl. var undirritaður viðbótarsamningur íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar um endurskoðun á samkomulagi um kirkjujarðir og launagreiðslur til presta og starfsmanna þjóðkirkjunnar en samkomulagið var upphaflega gert árið 1997. Herra forseti. Aðild að þjóðkirkjunni hefur tekið miklum breytingum á síðustu öld og enn meiri það sem af er þessari öld. Fátt bendir til að sú þróun muni breytast á komandi áratugum. Nær allir voru skráðir í þjóðkirkjuna á sínum tíma en sú staða er gjörbreytt. Samkvæmt gögnum Hagstofunnar voru um 90% landsmanna í þjóðkirkjunni árið 1998 en 65% um næstliðin áramót. Þá hefur fólki innan þjóðkirkjunnar beinlínis fækkað allar götur frá árinu 2010. Þannig voru árið 1998 244.893 skráðir í þjóðkirkjuna en 232.591 um síðustu áramót. Utan þjóðkirkjunnar voru á sama tíma 124.400 manns. Eftir sem áður er þjóðkirkjan auðvitað stærsta einstaka trúfélagið og ber að því leyti höfuð og herðar yfir önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Að sama skapi ætti þjóðkirkjan að vera best í stakk búin til þess að standa á eigin fótum af öllum trú- og lífsskoðunarfélögum landsins. Það má ætla að þjóðkirkjan, ekki síður en ríkið, hefði hag af lagalegum og fjárhagslegum aðskilnaði þessara stofnana. Í þessari þingsályktunartillögu er mælt fyrir um tvennt. Í fyrsta lagi að lagt verði fram lagafrumvarp sem feli í sér fullan aðskilnað ríkis og kirkju að lögum að formi, efni og fjárhag. Í því felst að búa þarf þannig um hnúta að slitin verði öll tengsl sem byggjast á gildandi lögum og sérstökum samningum, þar með talið sérákvæði stjórnarskipunarlaga um þjóðkirkjuna sem tryggir henni sérstöðu umfram önnur trú- og lífsskoðunarfélög. Gert er ráð fyrir því að semja skuli um endanlegt uppgjör allra samninga þannig að því uppgjöri ljúki eigi síðar en árið 2034. Í öðru lagi verði lagt fram frumvarp að heildstæðri löggjöf um öll trú- og lífsskoðunarfélög. Þar verði settar almennar reglur um starfsemi þeirra og eftir atvikum hvort ríkið eigi að hafa milligöngu um innheimtu gjalda eins og nú tíðkast eða slík innheimta vera alfarið í höndum félaganna sjálfra, án aðkomu ríkisins. Í frumvarpinu verði einnig ákvæði um hvernig skuli staðið að samningum við félögin sé talin þörf á að fela þeim tiltekin samfélagsleg verkefni. Um þau verði gerðir sérstakir tímabundnir þjónustusamningar og gætt fulls jafnræðis milli þeirra félaga sem vilja taka að sér slík verkefni og uppfylla almenn skilyrði um faglega getu til að sinna þeim. Frumvarp af þessu tagi verði afgreitt á þessu kjörtímabili. Í viljayfirlýsingu sem fylgdi viðbótarsamningi íslenska ríkisins og þjóðkirkjunnar, sem ég minntist á áðan, um endurskoðun á samkomulagi um kirkjujarðir er m.a. gert ráð fyrir endurskoðun og brottfalli ýmissa laga sem varða þessi málefni og getur það einmitt nýst mjög vel við að setja heildstæða löggjöf um öll trú- og lífsskoðunfélög. Herra forseti. Að lokum er rétt að taka það skýrt fram að tillagan beinist ekki að þjóðkirkjunni sem trúfélagi eða kristinni trú. Tilgangurinn er hins vegar að skapa jafnræði og jafnrétti. Ríki og kirkja eiga sér langa samofna sögu og kirkjan hefur í senn haft trúarlegt, menningarlegt og samfélagslegt hlutverk. Það ber að virða og viðurkenna. Einmitt þess vegna gerir þingsályktunartillagan ráð fyrir að allt að 15 ár geti liðið þar til endanlegur aðskilnaður verði. Sumum kann að þykja það allt of rúmur tími. Málið er hins vegar þannig vaxið að nauðsynlegt er að tíminn sé rúmur svo unnt sé að vanda til verka og öllum gefinn tími til að laga sig að breyttum aðstæðum og forsendum. Ég treysti því að málið fái vandaða og yfirvegaða umfjöllun í þingsal og síðan í meðförum hv. allsherjar- og menntamálanefndar, en þangað legg ég til að málinu verði vísað.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fínustu framsögu um mjög áhugavert mál. Ég er ekki einn af flutningsmönnum þess en hygg, án þess að ég hafi kafað í málið, að ég sé hjartanlega sammála því og flutningsmönnum þess. En ég fór að velta fyrir mér einu þegar ég var að hlusta á framsöguna og ákvað að nýta tækifærið og eiga orðastað um málið og alla anga þess við hv. þingmann og vona að hann virði það við mig. Hér er lagt fram mál og hv. þingmaður fór vel yfir það. Mig langaði að spyrja hann út í stöðu sem upp kom í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu. Við mörg í þessum sal og mörg á þessu frumvarpi vísum gjarnan til skyldu stjórnvalda að virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslna. Í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu var spurt: Vilt þú að í nýrri stjórnarskrá verði ákvæði um þjóðkirkju á Íslandi? Það var samþykkt með - ja, ég man ekki niðurstöðuna en töluverðum meiri hluta. Hv. þingmaður kom ekki inn á það í framsögu sinni svo að ég tæki eftir. Mig langar að spyrja hver sé afstaða hans til þess. Ég spyr um svörin við þeirri spurningu í þjóðaratkvæðagreiðslunni og hvort við getum komið með mál sem gengur gegn niðurstöðu hennar og það nær kannski yfir aðrar spurningar í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu líka.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta spurningu. Já, auðvitað er viss vandi á höndum í tengslum við þetta. Það er nokkuð um liðið síðan þessi ágæta atkvæðagreiðsla fór fram. Það er einn punktur. Síðan getum við spurt okkur hvað hafi svo sem orðið um þessa þjóðaratkvæðagreiðslu í heild sinni. Það hefur mjög margt gerst síðan þetta var ákveðið og ég hygg að t.d. hlutfall þeirra sem eiga aðild að þjóðkirkjunni hafi minnkað þó nokkuð síðan þetta var. Við getum þá spurt okkur að því hvort svona ákvæði sem á sínum tíma var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu bindi þá t.d. þing og þjóð um ókomna framtíð, jafnvel ef sú undarlega staða kæmi upp, sem ég er ekki að spá fyrir um, að enginn yrði eftir í þjóðkirkjunni. Hvar liggja mörkin? Ég átta mig alveg á þessum vanda en ég tel að aðstæður hafi breyst. Við erum að tala um langan tíma. Við erum ekki að tala um neina sviphendingu í þessu samhengi. Það má hreinlega varpa spurningunni fram að nýju þegar þar að kemur og þessi frumvörp verða tilbúin og menn taka til við endurskoðun stjórnarskrárinnar eins og alltaf er verið að gera, í ljósi þess hvernig staðan er þá og hvernig hefur verið búið um hnúta. Ef þessi frumvörp verða að lögum og kúrsinn er settur - er þjóðin sátt við það eða ekki?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fínustu svör. Ég hef í sjálfu sér engar frekari spurningar. Þetta var bara vinkill sem ég fór að velta fyrir mér undir framsögu hv. þingmanns. Það má kannski segja að mikið af þeim rökum sem hv. þingmaður tiltók andspænis þessari spurningu eigi við um ýmsar aðrar spurningar sem voru bornar upp í þeirri þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég vildi bara þakka hv. þingmanni fyrir að svara þessum hugleiðingum mínum. Hann ræður því hvort hann kemur hingað aftur upp.
Virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessa máls og er því kominn hingað upp til að lýsa yfir stuðningi mínum við það. Þó er það ekki alveg einfalt mál að öllu leyti og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé dró vel fram eitt af því sem olli mér nokkrum heilabrotum um þetta mál. Ég skal alveg játa það. Annað er það að ég er frekar jákvæður í garð þessarar stofnunar, þjóðkirkjunnar, eins og hún starfar nú. Ég tel að hún gegni mjög mikilsverðu hlutverki í íslensku þjóðlífi og sé mikilvæg fyrir það fjölmarga fólk í landinu sem nýtir sér þjónustu hennar. Ég tel líka að þjóðkirkjan sé að mörgu leyti farsæll farvegur fyrir trúarþörf landsmanna. Við megum ekki gera lítið úr því að kannski er ein af frumhvötum mannsins þörfin fyrir að lifa trúarlífi sem getur birst á margs konar hátt. Þjóðkirkjan, hin evangelíska lúterska þjóðkirkja, hefur í seinni tíð verið hófsamur og jákvæður farvegur fyrir tilbeiðslu- og bænaþörf sem margt fólk hefur og við megum ekki gera lítið úr. Auk þess hefur kirkjan þjónað sem mikilvægur félagslegur vettvangur, vettvangur fyrir ýmiss konar félagsstarf og þannig mætti lengi telja. Það er auðvelt að sýna fram á að þjóðkirkjan á Íslandi sé þjóðþrifastofnun. En það sem mér finnst kannski vera mikilvægustu rökin fyrir því að styðja þetta mál varðar ekki endilega kristna trú eða starf þjóðkirkjunnar sem slíkrar og ekki einu sinni það sem eru þó kannski meginrök fyrsta flutningsmanns, frelsis- og jafnræðisrökin, þ.e. að allir trúarhópar njóti jafnræðis, sem eru vissulega mikilsverð rök sem ég fellst á. Mikilvægast af öllu í mínum huga er að ég lít svo á að grundvöllur samfélagsgerðar okkar vestrænu evrópsku samfélaga sé alger aðskilnaður hins trúarlega sviðs og hins veraldlega sviðs. Þetta er mjög mikilvægt í því hvernig þessi samfélög hafa þróast og hvernig þau fara að því að ráða fram úr sínum málum, taka ákvarðanir um bæði réttindi og skyldur borgaranna og bara hvaðeina í samfélögunum. Þar höfum við komið okkur upp ferlum sem við kennum við þingræði og lýðræði. Einn grundvöllur þeirra er að taka valdið úr höndum hins trúarlega sviðs og færa það yfir á hendur kjörinna fulltrúa. Það er þannig ekki lengur klerkaveldi sem tekur ákvarðanir um líf okkar eins og var raunin á fyrri öldum þegar kirkjan hlutaðist til um stórt og smátt í lífi fólks og var alveg ótrúlega afskiptasöm um daglegt líf, hafði í rauninni reglur og bænir um nánast hverja stund sólarhringsins. Sú tíð er liðin, til allrar hamingju, og samfélag okkar er orðið veraldlegt. Líf okkar fer fram á veraldlegum forsendum. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga að þetta er mikilvægt að varðveita og festa í sessi. Ég lít svo á að þetta verði ekki endanlega fest í sessi nema með fullum aðskilnaði ríkis og kirkju. Það er annar þáttur líka sem mig langar að drepa á áður en ég hætti og það er að ég tel að það sé alveg gríðarlega mikil þörf fyrir heildstæða löggjöf um trú- og lífsskoðunarfélög. Það hafa komið upp dæmi á seinni árum um fjárplógsstarfsemi í nafni slíkra félaga sem hefur verið erfitt fyrir stjórnvöld að taka á. Stjórnvöld hafa jafnvel ekki haft úrræði til að taka á svikastarfsemi og fjárplógsstarfsemi sem hefur farið fram í nafni trúfélaga. Það er mjög mikilvægt að það verði einhvern veginn fest í sessi að slík félög fái ekki viðurkenningu sem trú- og lífsskoðunarfélög og fái ekki að innheimta gjöld - eða fái ekki gjöld - nema þau geti sýnt fram á að tilteknum skilyrðum sé fullnægt. Að þessu öllu saman sögðu er ég sannfærður um að þessi aðskilnaður sem færi fram á löngum tíma yrði þessari mikilvægu stofnun, þjóðkirkjunni, til góðs og hún verði áfram mjög mikilvægur þáttur í íslensku þjóðlífi.
Virðulegur forseti. Flokkur fólksins leggur fram frumvarp til laga um breytingu á lögum um almannatryggingar, með síðari breytingum (upplýsingaskylda og eftirlitsheimildir). Auk mín sem flutningsmanns er Inga Sæland á frumvarpinu. Frumvarpið felur í sér í 1. gr. að 2. mgr. 39. gr. laganna falli brott og 2. gr. er um að 2. og 3. mgr. 40. gr. laganna falli brott. Í 3. gr. segir: „Í stað orðanna „umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ í 1. málslið 41. gr. laganna kemur: „umsækjanda eða greiðsluþega.“ Frumvarpið var lagt fram á 149. löggjafarþingi (789. mál) og er nú lagt fram að nýju óbreytt. Það var aldrei mælt fyrir því á þeim tíma. Með frumvarpinu er lagt til að tilteknar eftirlitsheimildir í lögum um almannatryggingar, nr. 100/2007, verði felldar brott. Nánar tiltekið ákvæði sem heimila Tryggingastofnun ríkisins að afla upplýsinga um tekjur maka umsækjanda eða greiðsluþega samkvæmt lögunum, eða skylda maka til að taka þátt í meðferð máls. Þá verði umsækjandi eða greiðsluþegi ekki látinn bera hallann vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til maka hans. Það er mat flutningsmanna frumvarpsins að núgildandi ákvæði laganna um upplýsingaskyldu og eftirlitsheimildir gangi of langt í skerðingu á friðhelgi einkalífs umsækjenda og greiðsluþega og rétti til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og sambærilegra atvika, samanber ákvæði 76. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Þá er sú meginregla ákveðin í a-lið 3. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að virðing skuli borin fyrir meðfæddri göfgi og sjálfræði einstaklinga, þar með talið frelsi til að taka eigin ákvarðanir, og sjálfstæði þeirra. Er það mat flutningsmanna að ákvæði núgildandi laga um almannatryggingar séu íþyngjandi og leggi of ríkar kvaðir á einstakling, sem nýtur réttinda samkvæmt samningnum, að afla upplýsinga hjá maka sínum og íþyngi einstaklingum sem bera þurfi hallann af vanrækslu maka á því að sinna upplýsingaskyldu sinni. Lögin heimila þannig frestun á ákvörðun og greiðslu bóta vegna atriða sem ekki verða rakin til umsækjanda eða greiðsluþega sjálfs. Þegar þessi lög voru sett upphaflega, 2014, var eiginlega verið að brjóta mannréttindi á örorkuþegum sem voru að sækja um örorkubætur. Einn flokkur baðst afsökunar á því að hafa samþykkt þessi lög, sem voru samþykkt með öllum greiddum atkvæðum. Það voru Píratar. Lögin fela í sér að ef maki þess sem sækir um örorkulífeyri upplýsir ekki allt um sín mál, ef hann neitar á einhvern hátt að gefa upp upplýsingar um einkamál, er hægt að svipta örorkulífeyrisþegann sem sækir um, hinn makann, réttindum sínum að fá örorku metna. Það er með ólíkindum að svona lög hafi yfir höfuð verið samþykkt á Alþingi á sínum tíma. Hitt sem er enn þá furðulegra er að þessi lagaákvæði skuli enn þá vera í gildi því að þau, og ég er alveg sannfærður um það, brjóta ekki bara á mannréttindum viðkomandi heldur eru þau líka brot á persónuverndarlögum sem er búið að samþykkja, nýjum persónuverndarlögum, og geta aldrei staðist þá skoðun. Ef við horfum á hvernig þessi lög voru sett á sínum tíma þá er í 39. gr. þeirra sagt að ákvæði 1. mgr., um upplýsingaskyldu umsækjenda og greiðsluþega, eigi einnig við um maka umsækjanda eða greiðsluþega eftir því sem við getur átt. Þarna er í sjálfu sér eiginlega farið aftur í tímann og verið að tekjutengja maka við örorkulífeyrisþega sem var í raun búið að afnema og var ljótur blettur á okkar kerfi á sínum tíma og gerði að verkum að ef annar aðilinn var vinnandi og hinn á örorku var sá síðarnefndi kominn á framfærslu viðkomandi. Því hærri tekjur sem vinnandi makinn hafði, því minni tekjur fékk örorkulífeyrisþeginn. Í 40. gr. viljum við að falli brott 2. og 3. málsgrein þar sem segir: „Þegar um hjón er að ræða er Tryggingastofnun heimilt að afla upplýsinga um tekjur maka og greiðslur til hans hjá framangreindum aðilum ef þær gætu haft áhrif á fjárhæð bóta. Sama gildir um tekjur sambúðarfólks sem uppfyllir skilyrði fyrir samsköttun skv. 3. mgr. 62. gr. laga um tekjuskatt. Telji umsækjandi, greiðsluþegi eða maki upplýsingar frá þessum aðilum ekki réttar skal hann leggja fram gögn því til staðfestingar. Tryggingastofnun ríkisins ber að upplýsa viðkomandi aðila um fyrirhugaða upplýsingaöflun …“ Í 41. gr. segir um skort á upplýsingum: „Ef ekki reynist unnt að taka ákvörðun um bótarétt, fjárhæð og greiðslu bóta og endurskoðun þeirra vegna skorts á nauðsynlegum upplýsingum sem rekja má til umsækjanda, greiðsluþega eða maka hans“ - það viljum við að fari út, maki hans - „er Tryggingastofnun heimilt að fresta ákvörðun og greiðslu bóta þar til úr því er bætt. Tryggingastofnun skal tafarlaust gera viðkomandi viðvart ef til frestunar kemur, skora á hann að veita nauðsynlegar upplýsingar og gera honum grein fyrir afleiðingum þess ef áskorun um að veita upplýsingar er ekki sinnt.“ Það er með ólíkindum að það skuli vera sett í hendur þess aðila sem sækir um örorkubætur að maki komi og gefi upplýsingar um allt sem varðar meðferð málsins. Við vitum að það gæti þess vegna verið skilnaður í gangi - og hvað þá? Hvernig í ósköpunum á í því tilfelli að þvinga maka og skerða réttindi þess sem sækir um örorku? Þetta er eiginlega bara sorglegt og ég vona svo heitt og innilega að þetta mál komist alla leið og þessi ákvæði verði tekin út eins og lagt er til í frumvarpinu. Þegar þetta mál um almannatryggingalögin var lagt fram á sínum tíma og var hjá velferðarnefnd komu 15 umsagnir um það. Öryrkjabandalagið, Mannréttindaskrifstofa Íslands og Persónuvernd gerðu ýmsar athugasemdir við málið þegar það var í farvegi. Við vitum að almannatryggingalögin eru, má segja, bútasaumaður óskapnaður og ef vel ætti að vera þyrfti að pakka þeim saman og semja hreinlega ný lög til að reyna að taka út allar þær gildrur og allar þær furðulegu skerðingar sem er búið að setja inn í þau. Við vorum að takast á um það að það skuli vera hægt með þessum lögum að skerða bætur keðjuverkandi og svo mikið að fólk sem fær kannski 100.000–200.000 kr. bætur þarf að borga ekki bara það sem það fær greitt heldur meira, það tapar á því að hafa ekki vitað að það hefði verið miklu auðveldara fyrir viðkomandi að neita að taka við ákveðnum bótum. Það hlýtur að vera eitthvað mjög mikið og alvarlegt að kerfi sem er byggt þannig upp að það geti refsað fólki fyrir að leita réttar síns og leita eftir því að fá eitthvað í hendur sem löggjafinn hefur bent á að eigi að bæta líf þess og gera því lífið betra. En þegar viðkomandi tekur við því þá er það þveröfugt. Það veldur fjárhagslegum skaða. Þegar þessi lög voru sett á sínum tíma voru svik bótaþega eitt af því sem var notað sem rökstuðningur með þeim, svik þeirra sem voru á bótum. Þar af leiðandi voru þeir spyrtir saman við maka og alls konar svik og tölurnar um svikaupphæðir voru skuggalegar sem komu þar fram. Síðan kom í ljós að þær voru byggðar á kolröngum upplýsingum, yfirfærðum ranglega yfir á íslenska örorkulífeyrisþega, og þegar upp var staðið voru einu svikin sem fundust þau sem komu eiginlega örorkulífeyrisþegum ekkert við. Ég segi eins og er að það er þjóðþrifamál að taka út svona óskapnað í lögum þar sem er verið að brjóta á réttindum fólks, mannréttindum og persónuverndarréttindum. Okkur ber skylda til að sjá til þess að í lögum sé ekki neitt sem getur valdið fólki tjóni og tekið af því réttindi, persónuverndarréttindi eða mannréttindi. Meðan þessi heimild stendur í lögunum til að taka maka viðkomandi með er í lögunum heimild til þess að brjóta á persónuverndarréttindum og mannréttindum. Þess vegna vona ég að þetta mál fái góða meðferð hjá velferðarnefnd og fari í gegnum þingið. Þetta er bara eitt af mörgu sem þarf að laga í almannatryggingalögunum og eitt skref í átt að því að bæta lögin og alls ekki það síðasta.
Virðulegur forseti. Ég geri ráð fyrir að það sé einsdæmi að verið sé að ræða þennan lagabálk, þ.e. breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, fyrir jafn fámennum þingsal og nú, því að yfirleitt þegar lögð hafa verið fram frumvörp um þennan lagabálk hefur málgleði þingmanna verið mikil. Það er væntanlega vegna þess að hér er um sárasaklaust frumvarp að ræða, ef svo má að orði komast, er lýtur ekki að því að gefa áfengisverslun frjálsa, þó að það kunni að vera sjónarmið þeirrar sem hér stendur - en alls ekki sjónarmið allra flutningsmanna frumvarpsins. Um er að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, nr. 86/2011, og við erum fyrst og fremst að tala um staðsetningu áfengisverslana. Með mér flytja málið hv. þingmenn Ólafur Þór Gunnarsson og Willum Þór Þórsson. Frumvarpið er einfalt og 1. gr. hljóðar svo: „Við 2. málsl. 10. gr. laganna bætist: og hafa samráð við sveitarstjórn um staðsetningu verslunar.“ Frumvarp þetta var áður lagt fram á síðasta þingi en ekki náðist að mæla fyrir því. Með frumvarpinu er lagt til að sveitarfélögin hafi aðkomu að staðarvali þegar opnaðar eru nýjar áfengisverslanir. Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins, ÁTVR, hefur hingað til haft fullt frelsi til að staðsetja verslanir sínar án þess að hafa þurft að hafa um það samráð við handhafa skipulagsvaldsins, sjálf sveitarfélögin. Þekkt er sú staðreynd að sveitarfélögin hafa ekki alltaf verið sátt við staðsetningu verslana ÁTVR og jafnvel talið staðarvalið vinna gegn markmiðum þeirra í skipulags- og umhverfismálum. Sem dæmi má nefna að sveitarfélagið Garðabær hefur ítrekað kvartað yfir því að ÁTVR hafi einhliða lokað verslun sinni í miðbæ Garðabæjar og svo nokkrum árum síðar opnað nýja verslun í Kauptúni en ekki í miðbæ Garðabæjar þrátt fyrir skýrar óskir sveitarfélagsins þar um. Í umsögn umhverfis- og skipulagsráðs Reykjavíkurborgar frá því í mars 2017 þegar fjallað var um lagafrumvarp um smásölu áfengis, sem var 106. mál á 146. löggjafarþingi, kom fram að stefna borgaryfirvalda væri að efla verslun og þjónustu „innan íbúðarhverfa þannig að flestir geti nýtt sér þjónustu innan síns hverfis og dregið verði úr vegalengdum“. Samdóma álit ráðsins var að breytt fyrirkomulag á verslun með áfengi gæti ýtt undir fjölgun verslana og markvissari staðsetningu þeirra í kjörnum hverfanna. Umhverfis- og skipulagssvið borgarinnar hvatti til þess að lagagrundvöllur þess að sveitarfélögin hefðu aðkomu að staðarvali og afgreiðslutíma vínbúða yrði treystur, hvort sem það væri gert með afnámi einkaleyfis eða breyttri stefnu ÁTVR. Í ljósi þess að frumvarp um afnám einkaleyfis hefur ítrekað verið lagt fram og ekki fengið framgang á þinginu er hér lagt til að sveitarfélögin verði lögbundinn samráðsaðili við val á staðsetningu áfengisverslana til að tryggja að sem flest sjónarmið komi fram þegar staðsetning er valin. Virðulegur forseti. Eins og ég sagði áðan hefur það verið skoðun mín að þrátt fyrir að áfengi sé ekki hefðbundin neysluvara sé ekki lengur forsenda til þess að það þurfi að vera opinber aðili sem reki vínbúðir, enda er hér fjöldi einkaaðila, t.d. allt í kringum þetta hús, sem reka veitingastaði, kaffihús og annað og selja vín. Ég hef sagt að ég skil ekki alveg af hverju einkaaðilar mega selja vín í glösum en það þarf ríki til að selja vín í flöskum eða dósum. En þetta frumvarp snýst ekki um það, virðulegur forseti. Ég varð samt engu að síður að koma þeim sjónarmiðum á framfæri. Ég held að mikilvægt sé að sveitarfélögin fái að hafa áhrif á staðsetningar verslana og það sé lögbundið samráð við sveitarfélög. Og það er víða. Reyndar kemur fram í frumvarpsgreininni að samþykki sveitarstjórnar þurfi fyrir því að opna verslun og sveitarfélagið myndi annaðhvort segja nei eða já. Það er líka stundum ágætt að hafa í huga í umræðunni að vel kynni að vera að sveitarfélög og kjörnir fulltrúar þess óskuðu eftir því að útsölustaðir áfengis væru ekki í sveitarfélagi þeirra. Þá ætti þeim í rauninni að vera heimilt að segja nei við því. En þetta snýst kannski fyrst og fremst um skipulagsmál og að skipulagsvald sveitarfélaga sé virt. Það getur skipt miklu máli fyrir kjarnastarfsemi og miðbæjarkjarna víða að þar sé sala áfengis, eins og t.d. lyfsölur, matvöruverslanir, veitingastaðir eða annað. Það er hreinlega þekkt að ÁTVR hefur ítrekað leitað í að vera nálægt t.d. matvöruverslunum. Þróun á matvælamarkaðnum hefur verið í þá átt að fyrirtæki hafa frekar sótt í útjaðra með stærri verslanir og stór bílaplön þannig að fólk neyðist til að fara þangað á einkabílnum og gera magninnkaup, en í skipulagslega þættinum vilja sveitarfélögin oft gjarnan einmitt byggja upp miðbæjarkjarna þar sem auðveldara aðgengi er fyrir fólk með virkum ferðamátum, hvort sem er með strætó, gangandi eða hjólandi, og að þetta sé svona meira í nágrenni við íbúabyggð. Þetta frumvarp gengur út á það. Ég held að ég þurfi ekki að hafa fleiri orð um það, enda er um frekar einfalt mál að ræða. Ég óska eftir því við virðulegan forseta að þegar umræðu um málið lýkur verði því vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar sem mér skilst að hafi almennt farið með þennan lagabálk.
Herra forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um orlofshúsnæði örorkulífeyrisþega. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Kolbeinn Óttarsson Proppé, Ólafur Þór Gunnarsson og Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Tillagan sjálf er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela félags- og barnamálaráðherra að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum fyrir örorkulífeyrisþega á völdum stöðum á Íslandi. Horfa skal sérstaklega til orlofshúsa verkalýðshreyfingarinnar sem fyrirmyndar. Úttektin skal unnin í samráði við hagsmunasamtök fatlaðs fólks, sveitarfélaga og aðila vinnumarkaðarins. Lagt verði mat á þörf, umfang, kostnað og mögulegar fjármögnunarleiðir. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður úttektarinnar eigi síðar en 1. maí 2020.“ Þannig hljómar ályktunartextinn sjálfur. Í greinargerð með tillögunni er í örstuttu máli farið yfir hina stóru drætti, ef svo má segja, í þeirri sögu sem leiddi til þess að verkalýðshreyfingin kom á laggirnar orlofshúsum. Til þess að fá aðgang að því kerfi þarf fólk að vera þátttakendur á vinnumarkaði en það er mikilvægt fyrir öryrkja jafnt sem þá sem eru virkir á vinnumarkaði að eiga kost á því að komast í frí fjarri heimili sínu og geta notið útivistar, afslöppunar, heitra potta og alls þess sem við þekkjum úr sumarbústaðakerfinu sem hefur verið byggt upp víða um land og fólk hefur aðgang að í gegnum stéttarfélög. En það er ekki bara aðildarleysi að stéttarfélagi sem hefur áhrif á það að örorkulífeyrisþegar sem og fatlað fólk getur ekki alltaf nýtt sér þessi sumarhús, hönnun og aðgengi þarf vitaskuld líka að vera með þeim hætti að fólk sem býr við einhvers konar hreyfihömlun geti nýtt sér húsnæðið. Það er eitt af því sem hæstv. ráðherra þarf að hafa í huga og hafa undir við úttekt á kostnaði við það að koma upp orlofshúsum í takti við þessa tillögu. Þá er það jafnframt svo að örorkulífeyrisþegar eru margir hverjir, raunar flestir, í tekjulægri hópum samfélagsins og eiga því erfiðara en margir aðrir með að leigja sér orlofshús á frjálsum markaði. Þau hús eru vissulega til hér á Íslandi og fjölgun ferðamanna síðustu ár hefur haft þau áhrif að leiga á slíkum húsum hefur farið hækkandi. Að mínu mati er hér um litla og hógværa tillögu til þingsályktunar að ræða sem getur hins vegar, verði ráðist í þessa vinnu og í kjölfarið farið í að koma upp orlofshúsnæði fyrir öryrkja, skipt sköpum um lífsgæði örorkulífeyrisþega og fjölskyldna þeirra því að það myndi auka möguleika þeirra á því að geta breytt til og farið í frí með fjölskyldu og/eða vinum fjarri heimilinu. Ég held að við séum öll sammála um að það að komast í sumarbústað sé partur af lífsgæðum okkar. Þess vegna eigum við auðvitað að hafa það þannig að öllum standi það til boða, ekki einungis þeim sem eru aðilar að stéttarfélögum. Og þó svo að þetta mál breyti ekki stöðu örorkulífeyrisþega að öðru leyti í samfélaginu er það eitt af því sem skiptir svo miklu máli til að bæta lífsgæðin. Við þurfum líka að hafa í huga að samhliða því að bæta kjör fólks, skapa aðstæður til þess að öryrkjar og fatlaðir geti verið virkir á öllum sviðum samfélagsins, þarf fólk jafnframt að hafa tækifæri til þess að njóta þess að geta farið í frí og gert sér dagamun. Ég vonast til þess að þessi tillaga fái jákvæðan hljómgrunn hér á Alþingi. Það er ýmislegt sem er bara hreinlega ekki vitað, t.d. hvað það gæti kostað að koma slíkum orlofshúsum upp. Þó svo að ég viti að þörf sé fyrir orlofshúsnæði veit ég ekki hversu mörg hús er þörf fyrir. Það er ástæðan fyrir því að málið er sett fram í formi þingsályktunartillögu. Ég held að það sé mikilvægt að byrja á þeim grunni að fela hæstv. félags- og barnamálaráðherra að fara í ákveðna greiningarvinnu. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um þetta hér. Ég vonast til að málið fái góðar undirtektir á Alþingi og legg til að að þessari umræðu lokinni verði málinu vísað til síðari umræðu og hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Það var mér nú kannski ekki beint í huga að spyrja hv. þingmann nánar út í tillöguna. Ég kom einungis hingað upp til að taka undir hana og fagna því að hún sé komin fram. Mér finnst hún mjög góð og hógvær. Þingmaðurinn leggur til að fela félags- og barnamálaráðherra að gera úttekt á kostnaði við að koma upp orlofshúsum sem ég held að sé ágætisbyrjun. Eins og þingmaðurinn fór yfir í sínu máli bætir það lífsgæði fólks og dregur úr streitu, eykur gleði og hamingju að komast út úr sínu daglega umhverfi í einhvern tíma. Eins og kemur fram í greinargerðinni er um að ræða tekjulægri hópa sem eiga mjög erfitt með, og jafnvel bara er ómögulegt, að leigja orlofshús á frjálsum markaði. Ein vika kostar tugi þúsunda sem er fyrir mjög marga óréttlætanlegt miðað við venjulegan heimilisrekstur. Þannig að ég vil bara óska þingmönnum til hamingju og taka undir tillöguna. Ég vona að hún fái góðan framgang hjá nefndinni og að við getum afgreitt þetta mál og þessi vinna fari af stað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að leggja fram þessa þingsályktunartillögu um orlofshús fyrir örorkulífeyrisþega. Þegar ég varð öryrki og datt út úr kerfi VR, með orlofshúsum og öllu, fannst mér mjög sárt að geta ekki lengur farið í orlofshús, fannst það mjög ósanngjarnt. En sem betur fer voru framsæknir menn í VR á þeim tíma og með því að borga 1% af tekjum mínum úr lífeyrissjóði inn í VR fékk ég aðgang að orlofshúsum áfram. Það var alveg stórkostlegt og ég nýtti mér það vel og vendilega. En því miður eru ekki allir svo heppnir, þeir einstaklingar sem eru ekki tengdir verkalýðshreyfingu á nokkurn hátt komast ekki í orlofshús. En ég vil benda á að stórhuga félög úti í bæ hafa sýnt þessum málum gífurlegan áhuga og eitt af þeim er Sjálfsbjörg. Þau eiga stórglæsilegt hús í Reykholti í Biskupstungum, sem er nýfarið að leigja út. Þar er fullkomin aðstaða fyrir hreyfihamlaða, hægt að fara í heitan pott, á allan hátt til fyrirmyndar. En þetta var dýr framkvæmd og því miður, og það sýnir sig hversu dýr svona framkvæmd getur verið, varð að leigja húsið á almennum markaði til þess að ná upp í kostnað. Það er ekki fyrir þá sem eru verst staddir að leigja þannig hús og maður leiðir hugann að því. Til þess að félagar í Sjálfsbjörg geti leigt húsið væri mjög æskilegt að til væri styrkþegakerfi, að allir gætu sótt um styrk til að fara í orlofshús. Það er yfirleitt ekki til fyrir örorkulífeyrisþega og það er synd og skömm. Ef einhverjir hafa sérstaklega gott af því að brjóta upp tilveruna eru það örorkulífeyrisþegar, að geta komist úti í náttúruna, komist í sumarhús og lifað eðlilegu lífi eins og allir aðrir. En eins og staðan er í dag er það því miður ekki og ekkert útlit fyrir að það verði nema með aðkomu ríkisins. Og þetta er ekki, held ég, það stór pakki fyrir ríkið. Við ættum alveg að geta séð til þess að þessir einstaklingar hafi möguleika á að nýta sér það. Það gefur líka augaleið að þó að verkalýðshreyfingin geti veitt mörgum aðgang að bústöðum sínum þá eru þeir ekki allir með aðgang fyrir hreyfihamlaða þannig að þar er misbrestur á. Þar af leiðandi geta ekki allir nýtt sér það þótt þeir eigi réttinn. Þarna erum við að tala um að það vanti stórlega hús sem eru aðgengileg á allan hátt fyrir þá sem eru hreyfihamlaðir þannig að þeir geti nýtt þau. Helst ættu þeir að geta nýtt sér slík hús sér að kostnaðarlausu vegna þess að allur kostnaður í þá veru er íþyngjandi. Kostnaður þyrfti að vera eins lítill og hægt væri. Við gætum haft styrkjakerfið þannig að fólk gæti sótt um styrki til að nýta sér slíkt hús einu sinni á ári. Það væri mjög gott.
Virðulegur forseti. Ég flyt þingsályktunartillögu um rétt barna til að vita um uppruna sinn. Ég held að það sé í þriðja sinn sem ég flyt tillöguna og ég vonast til að hún fái afgreiðslu á þessu þingi. Meðflutningsmenn eru Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Ísleifsson, Björn Leví Gunnarsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Þingsályktunartillagan er svohljóðandi: „Alþingi ályktar að fela dómsmálaráðherra að undirbúa lagabreytingu sem tryggi að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun og kynfrumugjöf eigi rétt á upplýsingum um uppruna sinn. Frumvarp þessa efnis verði lagt fyrir Alþingi eigi síðar en í janúar 2020.“ Hérlendis eiga börn sem getin eru með tæknifrjóvgun ekki sjálfstæðan rétt á að fá upplýsingar um hver kynfrumugjafinn er sé notað gjafaegg eða gjafasæði. Í 2. mgr. 4. gr. laga um tæknifrjóvgun og notkun kynfrumna og fósturvísa manna til stofnfrumurannsókna, nr. 55/1996, er tekið skýrt fram að óski einstaklingur sem gefið hefur kynfrumur eftir nafnleynd sé heilbrigðisstarfsfólki skylt að tryggja að sú ósk verði virt. Má þá hvorki veita kynfrumugjafa upplýsingar um parið sem fær kynfrumurnar eða um barnið né veita parinu eða barninu upplýsingar um þann sem gaf kynfrumurnar. Hafi nafnleyndar ekki verið óskað getur barnið þó beðið um aðgang að upplýsingum um kynfrumugjafann. Rökin sem færð hafa verið fyrir því að leyfa nafnleynd kynfrumugjafa hafa t.d. verið þau að ef nafnleynd yrði afnumin væri ólíklegra að fólk gæfi kynfrumur til tæknifrjóvgunar og fólk sem þyrfti á þjónustunni að halda hefði því ekki aðgengi að henni vegna ónógs framboðs. Í bókinni Siðfræði lífs og dauða frá 2003 bendir höfundur, Vilhjálmur Árnason, m.a. á að rannsóknir í Svíþjóð sýna að þótt minna hafi verið um sæðisgjafir fyrst eftir að lög kváðu á um rétt barns til að vita nafn gjafa hafi þeim svo fjölgað á nýjan leik. Vilhjálmur bendir einnig á að ekki megi ýta til hliðar þeim brýnu hagsmunum barns að fá að vita um uppruna sinn til þess eins að bæta úr barnleysi og lina þær þjáningar sem því kunna að fylgja. Með því skapist hætta á að farið sé að „nota barnið sem tæki til að þjóna markmiðum foreldra en horft framhjá því að það er einstaklingur með sjálfstæð réttindi og hagsmuni“. Flutningsmenn telja mikilvægt að réttindi einstaklings sem getinn er með gjafakynfrumum séu sett í forgrunn og honum tryggður með lögum sjálfstæður réttur til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Með því að leyfa nafnleynd kynfrumugjafa líkt og nú er gert er brotið á rétti einstaklings sem getinn er með þessum hætti. Hafi hann þörf fyrir að fá upplýsingar um uppruna sinn en sé synjað um þær getur því fylgt mikið sálarstríð og erfiðleikar. Mig langar til að bæta aðeins inn í það sem segir í greinargerðinni. Við á Íslandi búum í mjög fámennu samfélagi og þetta snýst kannski ekki bara um siðfræði, þ.e. að barnið sé einstaklingur, barnið verður náttúrlega fullorðið fyrir rest. Við erum líka að ræða um ýmsa aðra hluti, praktísk atriði sem fylgja því að þekkja líffræðilegan skyldleika, t.d. arfgenga sjúkdóma. Fólk hefur þörf fyrir og vill þekkja fjölskyldusögu sína til að skima fyrir ýmsum arfgengum sjúkdómum til að bæta heilsu sína og jafnvel bjarga lífi sínu. Það er því miklu meira en bara siðfræðilegt atriði að börn hafi þennan rétt. Einnig má nefna það atriði þegar drengur hitti stúlku, stúlka hittir dreng, og þau fella hugi saman. Það geta verið talsverðar líkur á því að fólk í okkar litla samfélagi sé skylt. Sami kynfrumugjafi, þó að hann sé danskur, getur gefið nokkrum íslenskum pörum kynfrumur. Þá aukast mjög líkurnar á systkinum í samfélaginu sem vita ekki af hvert öðru. Það er ekki gott fyrir neinn. Ég held að við þurfum að huga að löggjöf um þetta mál. Fyrir 20 árum var kynfrumugjöf ekki svo algeng á Íslandi. Það eru alltaf fleiri og fleiri sem nýta sér þá leið til að eignast barn vegna þess að ófrjósemi er að aukast hjá okkur eins og öðrum vestrænum þjóðum, virðist vera. Fólk á í meiri erfiðleikum með slíkt. Löggjafinn þarf að ná betur utan um þennan málaflokk. Öll nágrannalönd okkar, þau sem við berum okkur helst saman við, Norðurlöndin og Bretland, ég fer nánar út í það á eftir, hafa breytt lögum fyrir töluverðu síðan til að mæta þessum áskorunum. Það er því kominn tími til að við uppi á litla Íslandi förum að vinna að því að útbúa lög sem ná utan um kynfrumugjafir og réttindi barna. En hér segir, svo ég haldi áfram með greinargerðina: Mikilvægt er jafnframt að virða friðhelgi fólks og þröngva ekki þessum upplýsingum upp á einstaklinga, enda getur þörf þeirra fyrir að nálgast þær verið mjög mismunandi og í einhverjum tilvikum ekki til staðar. Æskilegt er því að upplýsingar um uppruna verði fólki aðgengilegar. Það sem átt er við með þessu er að fólk sem getið er með gjafasæði eða gjafaeggi fær ekki endilega, þó að lögunum verði breytt, bréf heim til sín, bara óumbeðið þegar það verður t.d. 18 ára, með einhverjum upplýsingum um líffræðilegt foreldri. Fólk þarf að óska eftir því sjálft. Það er alltaf á forsendum þess ef þörfin er til staðar. Í sænskri skýrslu frá árinu 2007 um foreldri sem eignast barn með tæknifrjóvgun er að finna umfjöllun um hvort réttindi barns til að vita um uppruna sinn séu tryggð í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Sáttmálinn var undirritaður fyrir hönd Íslands árið 1990 og fullgildur árið 1992. Hann var jafnframt lögfestur hér á landi með lögum nr. 19/2013. Sáttmálinn felur í sér alþjóðlega viðurkenningu á því að börn séu hópur sem þarfnist sérstakrar verndar umfram fullorðna. Í sáttmálanum felst viðurkenning á því að börn séu sjálfstæðir einstaklingar með eigin réttindi óháð réttindum fullorðinna. Í sáttmálanum felst jafnframt að fjölskylda sé hið náttúrulega umhverfi fyrir þroska og velferð barns sem skal alast upp í umhverfi þar sem ríkir hamingja, kærleikur og skilningur. Hann hefur að geyma nokkrar meginreglur sem eiga m.a. að tryggja bann við mismunun, að það sem barni er fyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar stjórnvöld gera ráðstafanir sem varða börn, réttindi barna til lífs og þroska og rétt barna til að tjá sig. Í sáttmálanum er jafnframt kveðið á um réttindi barns til að vera skráð eftir fæðingu, fá nafn, ríkisfang og að vita um foreldra sína og njóta umönnunar þeirra. Í sænsku skýrslunni kemur fram að þessi réttur barns til að fá vitneskju um foreldra sína hafi við samningu sáttmálans fyrst og fremst varðað réttindi ættleiddra barna til að vita um erfðafræðilega foreldra sína. Nú séu þó komin upp álitamál um hvort í ákvæðinu felist einnig réttur barna til að vita um uppruna sinn þegar þau hafa verið getin með tæknifrjóvgun og aðstoð kynfrumugjafa. Sá skilningur hefur þó ekki enn verið lagður í ákvæðið enda ekki nægilega útbreiddur hjá aðildarríkjum sáttmálans til að teljast staðfestur. Herra forseti. Nágrannalönd Íslands og þau lönd sem Ísland vill helst bera sig saman við hafa þó flest farið þá leið að tryggja börnum þennan rétt eða rýmka mjög gildandi reglur um þetta. Í framangreindri skýrslu er jafnframt bent á að í 8. gr. sáttmálans er kveðið á um réttindi barna hvað varðar sjálfsmynd, þ.e. réttindi til að viðhalda því sem auðkennir þau sem einstaklinga og er þar m.a. vísað til fjölskyldutengsla. Mikilvægt er að lög og reglur séu í samræmi við 3. gr. sáttmálans og þær hafðar á þann veg að það sem er barni fyrir bestu sé haft í forgrunni. Með tilliti til þeirra sálfræðilegu og félagslegu afleiðinga sem það getur haft fyrir börn að fá ekki upplýsingar um uppruna sinn er mikilvægt að breyta þeim reglum sem gilda um aðgengi barna að þeim upplýsingum og tryggja jafnframt að enginn vafi leiki á um að íslensk lög samræmist ákvæðum barnasáttmálans. Í Svíþjóð er skýrt kveðið á um það í lögum að börn sem getin eru með tæknifrjóvgun eigi rétt á að vita um uppruna sinn. Önnur nágrannalönd okkar hafa jafnframt farið svipaða leið. Þróunin hefur reyndar verið hvað hægust í Danmörku en fram til ársins 2011 höfðu börn þar ekki rétt til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Því hefur þó verið breytt og nú geta einstaklingar sem náð hafa 18 ára aldri fengið upplýsingar um kynfrumugjafa hafi hann ekki óskað nafnleyndar. Í Finnlandi var lögum breytt árið 2006 á þann veg að barn sem hefur náð 18 ára aldri hefur rétt til að fá upplýsingar um uppruna sinn. Árið 2005 var lögum breytt bæði í Noregi og Bretlandi og síðan þá geta þeir sem gefa kynfrumur ekki krafist nafnleyndar. Skýrt er kveðið á um að barn geti við 18 ára aldur fengið upplýsingar um uppruna sinn og hver kynfrumugjafinn var. Við erum því orðnir eftirbátar eins og ég hef áður farið yfir. Herra forseti. Sænsk stjórnvöld hafa gefið út umfangsmikla samantekt undir heitinu Mismunandi leiðir til að verða foreldri. Í úttektinni er fjallað á heildstæðan hátt um þá þróun og auknu möguleika sem orðið hafa á síðustu árum við að verða foreldri, m.a. vegna aukinnar tækni, og þau álitamál sem upp koma í þessum málaflokki. Þar má m.a. finna samantekt um nokkrar rannsóknir á því hvaða áhrif vitneskja um líffræðilegan uppruna hefur á viðkomandi barn síðar á lífsleiðinni. Ljóst er af framangreindu að víða hefur verið fallið frá þeirri framkvæmd að veita kynfrumugjafa nafnleynd enda talið mikilvægt að tryggja rétt einstaklings til að þekkja uppruna sinn. Nauðsynlegt er að Ísland stígi sama skref og uppfæri löggjöf sína hvað þetta varðar. Á 148. löggjafarþingi var tillaga þessi til umfjöllunar í velferðarnefnd og umsagnir sem bárust um málið voru jákvæðar og tekið undir mörg framangreindra sjónarmiða. Persónuvernd áréttaði mikilvægi þess að gætt yrði að ákvæðum laga nr. 77/2000, um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nú laga nr. 90/2018, um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, við vinnslu lagafrumvarps á grundvelli tillögunnar. Við gerð frumvarps þar sem einstaklingum yrði tryggður réttur til að fá upplýsingar um uppruna sinn er mikilvægt að horfa til reynslu af löggjöf nágrannaþjóða okkar. Að framan er vísað til sænskra laga og leggja flutningsmenn áherslu á að horft verði sérstaklega til þeirrar löggjafar við vinnuna. Margt hefur jafnframt verið ritað á þessu sviði og margir sérfræðingar hafa látið sig málið varða. Við frumvarpsvinnuna er því rétt að leita jafnframt til sérfræðinga og fagfólks á sviði lækninga, siðfræði, sálfræði, lögfræði og mannréttinda svo nokkuð sé nefnt. Ekki er sérstaklega tiltekið í tillögunni að ráðherra skuli stofna starfshóp til að vinna frumvarpið en það lagt í hans hendur að meta hvaða leið verði farin, enda einnig unnt að hugsa sér að sérfræðingi eða sérfræðingum verði falin vinna við frumvarpið en þeir geti svo leitað til annarra sérfræðinga eins og þörf er á og í samræmi við það sem að framan segir. Eins og ég nefndi áðan þurfum við ekki að leita langt yfir skammt þar sem okkar nánustu samstarfsþjóðir hafa stigið þessi skref og eru með fullbúna löggjöf varðandi þetta. Það væri því hægt að leita þangað og taka þá löggjöf upp, kannski með einhverjum aðlögunum. Það ætti ekki að taka langan tíma ef vilji er fyrir hendi hér. Herra forseti. Þar sem hér er um mikilvægt réttindamál að ræða er lagt til að ráðherra leggi frumvarp fyrir Alþingi eigi síðar en í janúar 2020. Ætti sá tími að vera nægilegur til vinnslu málsins. Eins og ég sagði áðan vonast ég til að þingmenn og nefndarmenn taki undir þessar hugmyndir og séu að mestu leyti sammála mér þannig að við getum farið í þessa vinnu við löggjöf sem fyrst og lokið henni.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi sem lagt er fram af Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Frumvarpið lýtur að breytingu á lögum um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar. Hún er ansi einföld og gengur út á það að við 2. mgr. 2. gr. laganna bætist orðin „auk Grænlands og Færeyja“ og að á eftir orðunum „Evrópska efnahagssvæðið“ í 5. málslið 2. mgr. 5. gr. laganna komi „auk Grænlands og Færeyja“. Okkar ágætu lög um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar sem flestum ætti að vera kunnugt um hafa valdið því að kvikmyndagerðarfólk hefur getað óskað eftir endurgreiðslu sem jafngildir 25% af framleiðslukostnaði sem fellur til vegna kvikmyndar eða sjónvarpsefnis hér á landi. Jafnframt hefur verið opið á það að hluti af kostnaðinum mætti falla til utan Íslands, þ.e. innan Evrópska efnahagssvæðisins. Ágætir vinir okkar í Færeyjum og Grænlandi eru ekki innan EES, þó að við ættum kannski bara að bjóða þau velkomin í það samstarf, og það þýðir að þegar íslenskir kvikmyndagerðarmenn hafa farið til þessara nágrannalanda okkar hafa þeir ekki getað notað þann kostnað upp í endurgreiðslurnar. Mig langar að þakka sérstaklega Hrafni Jökulssyni fyrir að hafa vakið athygli okkar þingmanna á þessu máli. Hann er mikill vinur Grænlands og til hans leituðu aðilar sem hafa verið þar við kvikmyndatökur og vöktu athygli okkar á því að þessu máli væri kannski hægt að breyta. Virðulegur forseti. Ég hef ekki gert það að vana mínum að lesa greinargerð með frumvörpum en þessi er það stutt að ég ætla að leyfa mér að stikla á stóru í henni. Málið var áður flutt á 149. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Eins og ég sagði áðan er það flutt af þingmönnum Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins og þar situr með okkur hv. þm. Þórunn Egilsdóttir, sem jafnframt er varaformaður ráðsins, en í ljósi fjarveru hennar við undirbúning þessa máls stendur varamaður hennar í ráðinu, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, að flutningnum. Það er hægt að endurgreiða sem jafngildir 25% af framleiðslukostnaði sem fellur til vegna kvikmyndar eða sjónvarpsefnis hér á landi. Jafnt innlendir sem erlendir aðilar geta sótt um þessa endurgreiðslu. Hafi meira en 80% af heildarframleiðslukostnaði verkefnisins fallið til hér á landi eru jafnframt endurgreidd 25% af þeim framleiðslukostnaði sem fellur til á Evrópska efnahagssvæðinu og þar viljum við bæta við Færeyjum og Grænlandi. Eins og lögin bera með sér er þetta tímabundið í gildi, í titli laganna er talað um tímabundnar endurgreiðslur, og þau voru sett á sínum tíma til að hvetja og virkja þessa atvinnugrein. Mjög mörg lönd eru með sambærilegar endurgreiðslur og hvatningu með því og þetta snýst um samkeppnishæfni landsins hvað þetta varðar. Gildistíminn hefur tvívegis verið framlengdur. Lögin gilda nú út árið 2021 og ég ætla að vona að okkur lánist að framlengja þau enn frekar þegar þar að kemur. Endurgreiðslan sem kveðið er á um í lögunum er ein helsta forsenda þess að erlendir aðilar ráðist í kvikmyndaverkefni hér á landi enda lækkar framleiðslukostnaður um það sem endurgreiðslunni nemur. Kvikmyndaverkefni sem framleidd eru á Íslandi hljóta 25% endurgreiðslu falli þau undir lögin að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Einnig hjálpar þetta fyrirkomulag íslenskum fyrirtækjum, svo sem til að sækjast eftir samvinnuverkefnum með erlendum aðilum. Allt að fjórðungur alls framleiðslukostnaðar sem fellur til innan Evrópska efnahagssvæðisins er endurgreiddur, að því gefnu að 80% af heildarframleiðslukostnaðinum falli til á Íslandi. Okkur í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins er auðvitað mjög umhugað um vini okkar á Grænlandi og í Færeyjum og ég held að hægt sé að færa rök fyrir því að þörf sé á stuðningi við atvinnuuppbyggingu þar og án efa myndi þetta gagnast þeim en ekki síður íslenskum kvikmyndagerðarmönnum. Samkvæmt okkar heimildum eru íslenskir kvikmyndagerðarmenn ragir við að fara til Færeyja og Grænlands vegna þessa en vegna nálægðarinnar eru þarna mjög mikil tækifæri og ég ætla sérstaklega að nefna Grænland í þeim efnum. Beiðnin sem kom til okkar laut sérstaklega að því að opna á að hægt væri að taka upp hluta af kvikmyndum eða sjónvarpsefni á Grænlandi. Ísland er auðvitað norðurslóðaríki eins og Grænland, og Færeyjar ef því er að skipta. Ég held að töluverð tækifæri séu fólgin í því að markaðssetja okkur enn frekar sem norðurslóðaríki. Að því er við best vitum er kvikmyndagerð í þessum tveimur löndum ekki komin jafn langt og íslensk kvikmyndagerð, enda hefur verið gríðarlega mikil framþróun í þessum geira á síðustu árum og kannski áratug og hafa þessar aðgerðir örugglega verið mikill hvati til þess. Í lok árs 2015 lagði þáverandi iðnaðar- og viðskiptaráðherra fram skýrslu um hagræn áhrif kvikmyndagerðar á Íslandi með sérstakri áherslu á svæðisbundin áhrif. Þetta var samkvæmt beiðni frá þinginu. Í skýrslunni kemur fram að stuðningur hins opinbera við kvikmyndagerð hafi aðallega verið með tvennum hætti, annars vegar með styrkjum Kvikmyndasjóðs og hins vegar með endurgreiðslu hluta kostnaðar við gerð kvikmynda á Íslandi. Einnig kemur þar fram að endurgreiðslur séu styrkir til greinarinnar sem bæti hlutfallslega stöðu hennar umfram greinar sem ekki njóta stuðnings. Ef einungis er litið til beinna áhrifa eru skatttekjur af kvikmyndaframleiðslu alla jafna hærri en sem nemur endurgreiðslum vegna kostnaðar. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að sé einnig tekið tillit til styrkja úr Kvikmyndasjóði séu beinar skatttekjur af kvikmyndaframleiðslu lægri en styrkir hins opinbera. Seinna í skýrslunni eru taldir upp þrír meginflokkar markmiða endurgreiðslukerfisins. Í fyrsta lagi er markmiðið að stuðla að eflingu innlendrar menningar og kynningar á sögu lands og náttúru, í öðru lagi að laða að erlenda aðila til framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsefnis hér á landi og í þriðja lagi að efla þekkingu og reynslu innlends kvikmyndagerðarfólks með þátttöku í fleiri, stærri og fjölbreyttari verkefnum. Í skýrslunni kemur jafnframt fram að þessum markmiðum hafi verið náð og að ýmislegt bendi til að styrkjakerfi við kvikmyndagerð á Íslandi sé einfalt og gagnsætt í samanburði við fyrirkomulag í ýmsum öðrum löndum. Með þessu frumvarpi er lagt til að sömu endurgreiðslureglur gildi um framleiðslukostnað sem fellur til á Grænlandi og í Færeyjum annars vegar og í aðildarríkjum EES hins vegar. Þessar endurgreiðslur til kvikmyndagerðar hafa stundum verið gagnrýndar og því langaði mig að nefna að ég var á mjög fjölmennum fundi í Hörpu í dag þar sem var fjallað um stöðu ferðaþjónustunnar. Greiningardeild Landsbankans stóð fyrir þessum fundi og eins og við vitum öll hefur ferðaþjónustan orðið fyrir töluverðu áfalli með falli WOW. Þrátt fyrir það hefur ferðaþjónustunni reitt sæmilega af, ferðamenn dvelja lengur á Íslandi og eyða meiri fjármunum, bæði í sinni heimamynt en líka íslenskum krónum þannig að það er ekki bara gengi krónunnar sem spilar inn í. Ferðaþjónustunni virðist takast ágætlega til þó að ekki sé ástæða til að tala niður það áfall sem fall WOW var fyrir ferðaþjónustuna. Þarna kom þó fram að kjarasamningarnir hefðu ekki síður mikið vægi fyrir afkomu í greininni. Hagfræðingur sem fór þarna yfir tölur nefndi sérstaklega að þegar þeir horfa inn í framtíðina líta þeir til þess að töluvert hefur verið um að erlendir aðilar séu að taka upp kvikmyndir hér á landi og þá vænta menn aukningar ferðamanna vegna þess. Ég held að við sjáum alls staðar hvað hagrænu áhrifin eru mikil. Það er óbein auglýsing eða bara bein auglýsing þegar kvikmyndir eru teknar upp hér á landi. Það hefur áhrif, ekki bara á þennan geira heldur líka ferðaþjónustuna. Ég held að um sé að ræða betrumbætur á lögunum ef við opnum fyrir það að kvikmyndagerðarfólk okkar geti farið yfir til Grænlands og Færeyja ef það sér ákveðin tækifæri þar. Þetta gæti líka aukið enn frekar samstarf okkar við þessa góðu nágranna okkar í ljósi menningar og þess sem við eigum sameiginlegt. Ég held að ég geti fullyrt að við í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins sjáum ýmis tækifæri í því. Að þessu sögðu óska ég eftir því að að lokinni þessari umræðu fari málið til meðferðar í hv. atvinnuveganefnd sem ég vona innilega að geti afgreitt málið tiltölulega hratt og örugglega. Það verður gaman fyrir okkur í Íslandsdeildinni að fara til Grænlands í lok október þar sem aðalfundurinn er fyrirhugaður og geta sagt frá því að við séum búin að mæla fyrir þessu máli. Vonandi verða jafnframt einhverjar umsagnir komnar um málið.
Herra forseti. Mér er ljúft að stíga í ræðustól Alþingis í dag af þessu tilefni og flytja ræðu, ekki mjög langa, af þessu tilefni. Þetta er merkilegt mál og mér er það ljúft sem formanni Íslandsdeildar Vestnorræna ráðsins að vekja á því sérstaka athygli og þakka flutningsmanni fyrir að sitja svo fast við sinn keip að mæla fyrir því aftur. Þetta skiptir máli, Ísland er í þeirri einstöku stöðu að vera kannski stóri bróðirinn í þessu samstarfi vestnorrænu ríkjanna. Við höfum ýmislegt að gefa hér og höfum reynslu af því fyrirkomulagi sem um þetta gildir. Lög um tímabundnar endurgreiðslur vegna kvikmyndagerðar á Íslandi eru frá 1999 en hafa tekið einhverjum breytingum og hafa verið uppfærð síðan. Við höfum reynslu af þessu frá þeim tíma. Kvikmyndageirinn og kvikmyndagerðarfólk telur þetta skipta miklu. Erlendir kvikmyndaframleiðendur horfa á þetta og velja sér jafnvel tökulönd eða tökustaði með þetta í huga. Þá skiptir oft miklu máli 1 prósentustig til eða frá í endurgreiðslunum. Þetta eru töluverðar upphæðir, það hleypur á nokkur hundruð milljónum sem íslenska ríkið hefur verið að endurgreiða vegna allnokkuð margra erlendra kvikmynda. Þær hlaupa gjarnan á tugum en enn fleiri íslenskar myndir njóta þessa í rauninni. Kvikmyndagerðarfólk telur að þetta sé og hafi verið á sínum tíma algjör vítamínsprauta inn í þennan geira. Hvað varðar okkar ágætu frændur, Grænlendinga og Færeyinga, er gróska í faginu, sérstaklega meðal ungs fólks. Það er gróska í kvikmyndagerð. Færeyingar settu á stofn fyrir tveimur árum kvikmyndamiðstöð, Filmshúsið, og henni er ætlað að fjárfesta í innlendri kvikmyndagerð, efla erlenda fjárfestingu í kvikmyndum og markaðssetja Færeyjar sem vettvang kvikmyndagerðar. Færeyingar hafa sett nokkra fjármuni í þetta verkefni og það virðist þegar bera ávöxt því að nú er á döfinni að taka James Bond mynd upp að hluta til í Færeyjum sem dæmi. Þetta er kannski ástæðan fyrir því að þeir setja á laggirnar kvikmyndamiðstöð sína um að efla þennan þátt. Það er unga fólkið sem drífur þetta áfram. Færeyjar eru ekki fjölmenn þjóð, u.þ.b. 50.000 manns, og þar er bara eitt framleiðslufyrirtæki í kvikmyndagerð og ein sjónvarpsstöð og síðan eiga þeir fræðslumiðstöð í kvikmyndagerð, Klippfisk. Þeir stefna að því fullum fetum að styrkja innviðina í kvikmyndaiðnaðinum og kvikmyndagerðinni og efla þessa grein á sína vísu. Ég held að þetta geti orðið lyftistöng fyrir færeyska kvikmyndagerðarmenn því að það er orðið flókið verkefni að búa til eina kvikmynd. Það er mikil tæknivinnsla og búnaðarkröfur og þarna getum við orðið að liði og þeir notið góðs af. Grænlendingar eiga sér ekki langa kvikmyndasögu því að fyrsta leikna grænlenska kvikmyndin var gerð árið 2008. Þetta listform er að verða stöðugt vinsælla og unga kynslóðin eflir þessa grein á Grænlandi. Kvikmyndahátíðin Greenland Eyes sem er vettvangur grænlenskar kvikmyndagerðar hefur orðið til að lyfta þessum málefnum frekar. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að hafa þetta öllu lengra en vonast til að þingheimur taki frumvarpinu með þessum viðauka við lögin vel og að okkur lánist að afgreiða það með sóma og hratt því að þetta er bæði fjárhagslegt atriði og menningarlegt. Það er fjárhagslegt atriði fyrir Íslendinga líka að gera þetta og atvinnulegt atriði fyrir kvikmyndagerðarfólk. Ég hef þetta því ekki lengra að sinni.
Virðulegur forseti. Það er gaman að taka þátt í þessari umræðu sem er ánægjuleg að mörgu leyti þar sem við, vestnorrænu þjóðirnar, höldum áfram að binda sterkari bönd. Á sviði kvikmyndagerðar og sjónvarpsþáttagerðar eru miklir möguleikar og það sem Ísland gerði á sínum tíma, að bjóða upp á endurgreiðslu, hefur skipt miklu máli í að draga inn í landið kvikmyndagerð sem hefur vakið athygli á landi og þjóð. Það er kannski erfitt að meta efnahagslega hve miklu það hefur skilað okkur í kassann en þeir sem þekkja best til telja að það hafi skilað okkur miklu meira í skatttekjum en sem nemur endurgreiðslum af heildarframleiðslukostnaði, 25% af framleiðslukostnaði. Þetta er því ávinningur fyrir báða aðila. Það að draga inn í þessa mynd vinaþjóðir okkar, Færeyinga og Grænlendinga, og að hægt verði að taka upp hluta af verkefnum sem eru tekin 80% hér á landi, sem er skilyrði, jafnt í Færeyjum og á Grænlandi sem og innan annarra EES-landa er mikill ávinningur fyrir okkur sjálf og fyrir þessar þjóðir. Það vekur jákvæða athygli á landi og sögu þessara þjóða og tækifærum og er líka innspýting inn í þeirra efnahag. Norðurslóðir fá mikla athygli eins og við þekkjum og vestnorrænu löndin eru líka í kastljósinu. Ég held að mikil tækifæri felist í því hjá hugmyndaríkum kvikmyndagerðarmönnum að tengja saman þessi þrjú lönd með sérstöðu sína og menningu, hvort sem er í sjónvarpsþáttaseríum eða kvikmyndum. Það er annarra að skapa og hugsa það upp. Ég held að þarna verði mikill hvati til að taka upp efni á Grænlandi og í Færeyjum samhliða því að vinna slík verkefni hér á landi. Við þekkjum samstarf sjónvarpsstöðva á Norðurlöndum í alls konar þáttagerð, sjónvarpsþáttum og heimildarmyndum. Norræn þáttagerð hefur notið vinsælda og við þekkjum sjónvarpsþætti og glæpaseríur og alls kyns seríur sem hafa orðið mjög vinsælar og sem ég held að séu hreinlega í tísku svo að kastljósið er á vestnorrænum slóðum. Ég held að það verði ekki bara mikill ávinningur fyrir Grænlendinga og Færeyinga að vera inni í þessari mynd heldur líka fyrir okkur og heilt yfir. Ég hlakka til að fá málið inn í atvinnuveganefnd þar sem ég er formaður og ég er jafnframt í Íslandsdeild Vestnorræna ráðsins. Ég mun leggja mitt af mörkum til að hraða afgreiðslu þess með sem vönduðustum hætti og ég veit að ég fæ stuðning úr öllum áttum til þess.