Borist hefur bréf frá utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 113, um skuldbindingu íslenska ríkisins um að réttilega innleiddar EES-gerðir hafi forgangsáhrif í íslenskum rétti, og á þskj. 124, um athugasemdir ráðuneytisins við lögfræðilegar álitsgerðir, frá Ólafi Ísleifssyni, og á þskj. 1418, um kostnað ráðuneytisins við skrifleg svör við fyrirspurnum, frá Brynjari Níelssyni.
Forseti vill geta þess að gera má ráð fyrir atkvæðagreiðslum síðar í dag sem boðað verður sérstaklega til og reynir þá í fyrsta sinn á nýtt atkvæðagreiðslukerfi á stækkuðu þingfundasvæði. Í framhaldi af því verði settur nýr þingfundur þannig að ljóst má vera að þingfundir geti staðið fram á kvöldið í dag til að ljúka megi umræðum um öll dagskrármál beggja funda.
Forseti hyggst nú leita afbrigða fyrir því að taka megi 3. dagskrármálið á dagskrá en því var útbýtt eftir 1. apríl og ekki er liðinn sá frestur sem 3. mgr. 37. gr. þingskapa áskilur, þ.e. svokölluð fimm daga regla er ekki uppfyllt. Auk þess eru ekki liðnar tvær nætur frá útbýtingu frumvarpsins, samanber 1. mgr. 37. gr. þingskapa. Hér er um að ræða frumvarp sem flutt er af atvinnuveganefnd. Í ljósi aðstæðna óskar forseti eftir því að afbrigðin verði veitt án atkvæðagreiðslu, samkvæmt heimild í 1. mgr. 80. gr. þingskapa, ef enginn hreyfir andmælum. Enginn hreyfir andmælum og afbrigðin eru því samþykkt og getur málið komið fyrir á fundinum.
Forseti. Að taka ákvörðun um að veita fyrirtækjum ríkisábyrgð er staða sem ég hygg að enginn þingmaður taki af léttúð, staða sem enginn vill í raun vera í. En við erum engu að síður í þeirri stöðu enda hefur kórónuveirufaraldurinn skapað ófáa fordæmalausu stöðuna. Eftir því sem slæm staða flug- og ferðamála varð ljósari í vor og snemmsumars, og eftir að ljóst varð hve erfið staða Icelandair var, varð sú krafa háværari hjá hv. þingmönnum að stjórnvöld gripu á einhvern hátt inn í og tryggðu flugsamgöngur til landsins. Það væri fólkinu sjálfu til heilla. Nú liggur fyrir okkur að taka ákvörðun um að veita Icelandair ríkisábyrgð á lánalínu. Gríðarlega ströng skilyrði eru sett fyrir slíkum stuðningi. Þess er m.a. krafist að höfuðstöðvar verði á Íslandi og þar með að kjarasamningar verði eftir íslenskum lögum. Skýrt er dregið fram í hvað fyrirtækið má eyða þeim fjármunum sem það mögulega fengi og kveðið á um að það megi ekki greiða arð á meðan ríkisábyrgðarinnar nýtur. Veð eru sett fyrir ábyrgðinni eins örugg og hægt er að finna við þessar aðstæður. Raunar eru skilmálarnir svo strangir að fyrirtækið mun forðast það í lengstu lög að nýta sér lánalínuna. Hún er þarna en samt ekki. Það mætti jafnvel segja, forseti, að þetta væri lánalína Schrödingers. Þau sem talað hafa um að tryggja þurfi samgöngur til landsins, þau sem bera hag starfsfólks fyrirtækisins fyrir brjósti og vilja að það hafi enn vinnu, þau sem vilja lágmarka áhættu ríkissjóðs og helst búa þannig um hnútana að ekki komi til neinna fjárútláta þar, hljóta að fagna því að geta samþykkt umrædda ríkisábyrgð þegar hún kemur til atkvæða á næstu dögum.
Herra forseti. Okkur er sagt að stjórnvöld þjáist af stefnuleysi og vanmætti, bæði fyrir faraldurinn og nú í honum, svo við skulum snöggvast horfa til Ölfuss sem er 2.300 manna samfélag. Þar fer nú fram dæmi um uppbyggingarstefnu og langtímasýn sem á sér rætur hjá stjórnvöldum. Það er verið að hyggja á aukinn vatnsútflutning og kolefnisjöfnun hans, byggja upp 5.000 tonna laxeldi á landi í tveimur áföngum, stefna að stórfelldri ylrækt til útflutnings. Það er vaxandi þörungarækt, omega-3 fitusýrur og prótein í auðlindagarði Orku náttúrunnar. Það er nýtt þekkingarsetur í Þorlákshöfn og það er bætt hafnaraðstaða til útflutnings í Þorlákshöfn. Þetta, herra forseti, endurspeglar atvinnustefnu stjórnvalda, eins fjölbreytt og hún er, nýsköpunarstefnu og nýja sjóði, nýja matvælastefnu, nýja metnaðarfulla samgönguáætlun og orkustefnu og grænar áherslur. Þetta minnir okkur á fjölmörg tækifæri sem bíða í Suðurkjördæmi, frá Suðurnesjum til Hafnar í Hornafirði, og, hv. þingmenn, allt þetta minnir líka á raunveruleikann. Hann felst ekki í stóryrðum allt of margra í stjórnarandstöðunni um stefnuleysi og getuleysi stjórnvalda því að þau orð ala á ruglingi og reiði og sundrungu á erfiðum tímum. Þar horfum við í andlit lýðhyggjunnar eða lýðskrumsins þar sem stjórnmálamenn taka að sér að deila og drottna. Það er sem sagt verið að halla réttu máli, svo ég spari stóru orðin, þegar farið er yfir raunveruleikann sem blasir við, og þetta er ekki bara í Ölfusi, þetta er víðar um land, þetta er á Stór-Reykjavíkursvæðinu sömuleiðis. Það er því ekki um getuleysi og vanmátt stjórnvalda að ræða.
Virðulegi forseti. Við erum stödd í atvinnuleysiskreppu sem birtist þungt og birtist sem ójafnt högg. Eftirspurnin hvarf úr ákveðnum atvinnugreinum með dramatískum afleiðingum á meðan aðrir í samfélaginu finna jafnvel lítið fyrir högginu. Það er ástæða til að ætla að þessi kreppa verði frekar stutt. Þær væntingar segja okkur að stjórnvöld eiga og verða að bregðast ákveðið og hratt við. Þegar við stóðum frammi fyrir fyrstu aðgerðum vegna kórónuveirufaraldursins hafði það allt um góðan árangur að segja að þjóðin stóð saman. Þar held ég að miklu hafi skipt að þremenningarnir sýndu á spilin. Þau sögðu þjóðinni hver staðan væri og hvers vegna þau lögðu til erfiðar aðgerðir. Þessi samstaða þjóðarinnar er því miður að hverfa og þar ber ríkisstjórnin mikla ábyrgð því að hún hefur verið óskýr í svörum og stefnu. Hún hefur stundum birst þjóðinni sem klárlega ósamstiga um aðgerðir sínar. Hún opnaði landið í sumar án þess að greiningar virtust liggja fyrir um áhrifin og það sama gerðist svo aftur þegar stjórnin lokaði landinu. Þess vegna hafa myndast andstæðar fylkingar í landinu, gjá á milli hópa og atvinnugreina þegar sameiginlegur óvinur er og á að vera þessi bráðsmitandi veira. Auðvitað er staðan sú að enginn kostur er auðveldur og ég ætla ekki að halda því fram, en þá skiptir öllu máli að stjórnvöld séu skýr um aðgerðir og ástæður að baki. Ný fjármálastefna ríkisstjórnarinnar er ekki skýr. Ef ríkisstjórnin er að veðja á að áfallið sé tímabundið, eins og fjármálaráðherra segir, hvers vegna þá að draga aðgerðir á langinn? Hvers vegna að bregðast ekki hraðar við? Skrefin eru of lítil og takturinn of hægur. Allt sem er hvetjandi fyrir störf núna er af hinu góða. Það er ekki bara það mannlega í stöðunni heldur ábyrgt efnahagslega. Það á að auðvelda fólki að skapa sér tækifæri og tekjur, lækka álögur á vinnuveitendur [[Forseti hringir.]]og skapa fyrirtækjum hvata til að ráða fólk. Ábyrg efnahagsstjórn þegar tímabundið ástand gengur yfir er að hafa kjarkinn til að standa með fólki [[Forseti hringir.]]og fyrirtækjum á meðan það gengur yfir.
Herra forseti. Það er skondið að upplifa það, þremur árum eftir að þessi ríkisstjórn var stofnuð, að forsætisráðherra fari með langt mál á flokksþingi sínu og ekki bara það heldur komi þingmenn Vinstri grænna hingað upp hver á fætur öðrum og reyni að réttlæta sína eigin vanlíðan í stjórnarsamstarfinu. Gott og vel, ég skil það reyndar mjög vel. En það er svolítið kúnstugt að eftir þrjú ár skuli vanlíðanin vera svona merkilega mikil þrátt fyrir að þessi ríkisstjórn sé sambræðingur eins og við höfum talað um og bent á íhaldsflokka. Ef ég væri Vinstri græn hefði ég hins vegar miklu meiri áhyggjur af orðum fjármálaráðherra í viðtali í ríkisstyrktu blaði - það blað, Morgunblaðið, fékk reyndar hæsta styrkinn upp á tæpar 100 milljónir í kerfi sem var komið á undir ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins. Í viðtalinu segir fjármálaráðherra eitt og annað um Reykjavíkurborg og hnýtir í borgina en minnist ekki einu orði á mikilvægustu framkvæmdina sem við þurfum að ráðast strax í, er tilbúin og við þurfum að flýta því af því að við þurfum agressífar aðgerðir núna til þess að hjálpa því fólki sem er í vanda og verður í enn meiri vanda þegar atvinnuleysi eykst. Um það var ekki eitt orð en af því hafa Vinstri græn reyndar ekki áhyggjur. Þau hafa engar áhyggjur af því samstarfi sem þau eru í innan ríkisstjórnar og hvaða áhrif það hefur hugsanlega á stórar framkvæmdir. Með þessu er ég að segja að ég hef verulegar áhyggjur af því að ríkisstjórnin, fjármálaráðherra og aðrir, eins og Vinstri græn í þessari ríkisstjórn, skynji ekki þann mikla bráðavanda sem íslensk þjóð stendur frammi fyrir. Vissulega hefur margt verið vel gert en atvinnuleysi er mikið og það mun bara aukast á næstu mánuðum og þá þurfum við aðgerðir strax, ekki eitthvað sem ríkisstjórnin er að boða í fjármálastefnu eftir eitt, tvö eða þrjú ár. Við þurfum að gera þetta strax því að við þurfum að svara aðkallandi ákalli fólks um allt land, ekki síst af Suðurnesjunum, um að það þurfi vinnu. Þess vegna vil ég hvetja ríkisstjórnina, fólk í Vinstri grænum sem er haldið ákveðinni [[Forseti hringir.]]vanlíðan innan ríkisstjórnarinnar, til að fara í það að hvetja fjármálaráðherra til að ýta við borgarlínu og fara strax í hana, ekki bíða með hana.
Forseti. Á meðan sífellt fleiri landsmenn horfa upp á atvinnumissi á næstu mánuðum með tilheyrandi tekjutapi og áhyggjum hafa stjórnarliðar sýnt mikið dómgreindarleysi, að alls ekki megi koma til móts við þann hóp annars muni hann ekki nenna að vinna. Fjármálaráðherra hefur beinlínis kallað það bjögun að auka stuðning við atvinnulausa, það verði að vera innbyggður sveltihvati í kerfinu til að fólk hangi ekki á bótum. Kristrún Frostadóttir, aðalhagfræðingur Kviku banka, hefur bent á að allar helstu rannsóknir á vinnumarkaði sem hafa komið út í Bandaríkjunum frá tilkomu Covid-19 bendi til þess að hækkun bóta hafi ekki neikvæð áhrif á atvinnustig, ekki einu sinni þó að bæturnar hafi hækkað umfram lágmarkslaun. Þvert á móti hefur hækkunin orðið til þess að auka eftirspurn í hagkerfinu og þannig smurt hjól atvinnulífsins og stutt við hagvöxtinn sem ríkisstjórninni er svo annt um. Ríkisstjórnin hefur klifað á því frá fyrstu dögum faraldursins að um tímabundið ástand sé að ræða en hefur samt fullkomlega skort hugrekki til að sjá tækifærin í hinu tímabundna til að reyna eitthvað nýtt í efnahags- og vinnumarkaðsmálum, eitthvað sem er ekki byggt á kreddum og hæpinni hagfræði. Forseti. Margt bendir til þess að akkúrat núna sé tíminn til að hækka fjárhagslegan stuðning við viðkvæmar stéttir, við viðkvæma hópa eins og atvinnulausa, öryrkja og aldraða, að nú sé kominn tími til að fækka hindrunum og skapa sveigjanleika fyrir fólk til að feta sig á þessum óvissutímum. Við verðum núna að fella niður skilyrði og skerðingar því að það er ekki einungis hugrakkt og mannúðlegt heldur mjög skynsamleg fjárfesting til framtíðar.
Herra forseti. Við erum í miðri alþjóðlegri kreppu sem gengur út yfir heilsufar og efnahag þjóða. Við þessar aðstæður höfum við þurft að skipta um gír, setja í lága drifið til að tosa Ísland áfram hægt og bítandi með drif á öllum hjólum í gegnum blinda ófæru. Það er ekki sama hvernig haldið er um stýrið og það skiptir máli að hlusta á þá sem reynslu hafa um borð. Því miður skortir mikið á að öll áhöfnin sé með í ráðum um leiðir og úrræði. Þetta höfum við í Samfylkingunni harðlega gagnrýnt allt þetta erfiðleikatímabil. Í öllum kimum samfélagsins er talað um mikilvægi þekkingar, nýsköpunar og frumkvöðlastarfs og tek ég sannarlega undir það, og að samhliða sé hugað að enduruppbyggingu gróinna og öflugra atvinnugreina um leið og úr rætist. Og það mun gerast. Um allt land er að finna mýmörg dæmi um hugmyndir og verkefni, grænar lausnir, hugvit og tækniþróun af öllu tagi. Þau þarf að styrkja nú sem aldrei fyrr, gefa þeim vítamín, setja inn hvata, auðvelda sprotafólki að ryðjast fram bæði innan lands og á alþjóðavísu, að sækja sér styrki og stuðning. Umsóknarferli er flókið ferli og raunar á sviði fagfólks. Hér þarf ríkið að koma inn af krafti og beinlínis taka þann þátt að sér, eins og víða er þekkt í nágrannalöndum. Hér þarf áræði stjórnvalda, stórhug og pólitískt örlæti í verki. Mörg góð verkefni verða að engu, bara vegna þess að ekki tekst að vinna góðar umsóknir. „Til eru fræ sem fengu þennan dóm, að falla í jörð en verða aldrei blóm“, sagði skáldið góða frá Fagraskógi. Skiljanlega verður aðeins lítill hluti mögulegra verkefna að fullburða stórum viðfangsefnum sem slá í gegn. Það er eðli nýsköpunar. Herra forseti. Nýsköpun er langhlaup sem skilar sér í ávinningi fyrir nýtt samfélag til lengri tíma. Sáning er fyrsta skrefið. Sá sem ekki sáir fær enga uppskeru.
Virðulegur forseti. Í störfum þingsins í dag kemur fram að það er mikil og góð líðan í ríkisstjórninni og þingmeirihlutanum. Hér á dagskránni eru góð mál sem taka á þeirri ógnarstöðu sem uppi er í samfélaginu og um heim allan auðvitað. Ríkisstjórnarmeirihlutanum í þinginu hefur farnast vel í þeim aðgerðum sem hingað til hafa verið gerðar og er almenn ánægja með þær. Ég finn hjá almenningi að það er gríðarleg ánægja með þær aðgerðir. Það er líka almennur skilningur á því í samfélaginu að yfirboð og tal um aðgerðaleysi eigi lítinn hljómgrunn, eins og kemur reyndar oft fram úr þessum stól. Virðulegur forseti. Á Suðurnesjum er atvinnuleysi komið langt yfir hættumörk. Nú er tækifærið til að efla þar nýja uppbyggingu skipaþjónustuklasa, efla uppbyggingu við höfnina í Njarðvík svo þar sé hægt að koma fyrir skipalægi fyrir stór skip og höfnin geti þannig líka varið slippinn, það væri grundvöllur að skipaþjónustuklasa sem gæti skapað mjög fljótlega 100 ný störf og jafnvel mun fleiri. Virðulegur forseti. Samgöngur við Vestmannaeyjar eru enn og aftur komnar í umræðu. Það er mikið áhyggjuefni að innanlandsflugið virðist eiga mjög erfitt uppdráttar. Það eru allt of miklir skattar á innanlandsflugið og það verður almennt að taka á rekstrarvanda þess til að halda uppi flugi til hinna dreifðu byggða og ekki síst til Vestmannaeyja eins og annarra. Það er líka vandamál varðandi rekstur Herjólfs. Þar hefur vantað inn í þjónustusamninginn verulegar upphæðir og það þarf að taka á því um leið og útgerðin þarf að taka á rekstrarkostnaði skipsins.
Virðulegur forseti. Ég auglýsi eftir hv. þingmönnum sem ekki vilja heimila strandveiðar í september. Ég veit að hæstv. sjávarútvegsráðherra, Kristján Þór Júlíusson, telur sig skorta lagaheimild til þess að bæta við aflaheimildir smábátasjómanna. Ég veit að hv. formaður atvinnuveganefndar, Lilja Rafney Magnúsdóttir, sagði í viðtali við RÚV fyrir viku að hún teldi svigrúm til að leyfa strandveiðar í september. Ég veit líka að hún ræddi þá afstöðu sína við hæstv. ráðherra og sagðist bjartsýn um samstöðu um nauðsynlegar lagabreytingar á þessu þingi. Ég veit hins vegar ekki hver þau eru sem ekki vilja heimila strandveiðar í september. Að loknum fundi nefndarinnar á föstudag trúði ég því að enginn hefði lagst gegn því að finna lagaheimild fyrir strandveiðum. Eftir fundinn fór formaður nefndarinnar í fjölmiðla og sagði að ekki væri þinglegur vilji fyrir því að heimila strandveiðar. Ég hlýt að spyrja, virðulegur forseti, úr hvaða potti hv. þingmaður dregur þá niðurstöðu. Ekki kannast formaðurinn við að standa í vegi fyrir því og hæstv. sjávarútvegsráðherra skýlir sér á bak við skort á lagaheimild. Hæstv. ráðherra hefði getað verið með tilbúið frumvarp fyrir nefndina til að flytja áður en þing hófst að nýju. Formaður nefndarinnar hefði sömuleiðis geta haft frumkvæði að því að nefndin legði fram frumvarp en það gerði hvorugt. Raunar var það hv. þm. Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, þingmaður Samfylkingarinnar, sem kallaði eftir umræddum fundi á föstudaginn var og það var sú sem hér stendur sem auglýsti eftir því hverjir stæðu í raun og veru í vegi fyrir þeirri heimild á fundi nefndarinnar í gær. Ekki fékk ég að vita hverjir eru á móti, aðeins að ekki væri samstaða um það. Ég bókaði því vonbrigði mín með þann óljósa skort á samstöðu í gær. Ég bið þá þingmenn sem ekki vilja leggja smábátasjómönnum lið að gefa sig fram. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Okkur hefur tekist mjög vel að efla strandveiðar og styrkja þær undanfarin tvö ár. Okkur hefur tekist að stækka pottinn mikið og setja 12 daga kerfi til öryggis fyrir sjómenn. Við höfum sett fram 48 daga fyrir strandveiðisjómenn yfir sumartímann og það er mjög mikilvægt að tryggja að það sé nægt aflamagn fyrir þessa 48 daga. Í ágúst kom í ljós að aflinn myndi ekki duga. Það vantaði nokkra daga upp á og ég lagði mikla áherslu á það sem formaður atvinnuveganefndar, og beitti mér fyrir því, að allra leiða væri leitað til að bæta enn frekar við strandveiðipottinn svo að þetta dygði. Það var búið að bæta við 720 tonnum í júlí en hæstv. ráðherra sá ekki möguleika á því, eins og hlutirnir lágu inni í kerfinu, og ef það ætti að gera eitthvað þyrfti lagabreytingu til. Ég vildi halda fund í atvinnuveganefnd um þessi mál og tók undir orð þeirra hv. þingmanna sem það gerðu líka, eins og hv. þingmaður nefndi. Við ræddum þessi mál fram og til baka og það kom skýrt fram að það þyrfti lagabreytingu ef opna ætti á veiði strandveiðibáta í september. Það var samið um þennan þingstubb af hálfu stjórnarandstöðunnar við stjórnarmeirihlutann og þetta mál, breytingar á stjórn fiskveiða, er ekki á dagskrá. Ég mat það svo að ekki væri þingvilji fyrir því að taka málið á dagskrá því að allir flokkar hefðu þurft að vera sammála um það. Ég tel að mitt mat hafi verið hárrétt og ekki hefur þetta verið tekið upp af hálfu þingmanna Pírata á þingflokksformannafundum. Ég tel að við þurfum áfram að efla strandveiðar. Við tökum í haust til umræðu 5,3% hlutann í aflamarkskerfinu. Þá höldum við áfram að efla strandveiðar og tryggja 48 daga.
Þetta er Covid-mál, hægt að gera strax.
Forseti. Það hefur verið áhugavert að fylgjast með því undanfarnar mínútur hvernig stjórnarliðar gefa tóninn fyrir þingstörfin í vetur með því að kalla gagnrýni stjórnarandstöðuflokkanna popúlisma. Ég ætla þá að halda áfram á þeirri braut og viðra hér það áhyggjuefni mitt hvað stjórnvöld hafa sýnt mikla tilhneigingu til að sækja í vasa almennings við þær aðstæður sem ríkja núna. Einhvern veginn virðist stemningin á stjórnarheimilinu vera sú að séreignarsparnaður landsmanna sé sá varasjóður sem einfaldast sé að sækja í. Ég tek sem dæmi að eitt af skilyrðunum fyrir hlutdeildarláni, sem er úrræði fyrir tekjulága í íbúðarkaupahugleiðingum og verður til umræðu seinna í dag, átti að vera að hinir sömu tekjulágu einstaklingar þyrftu að fórna séreignarsparnaði sínum ef þeir ættu að vera þess umkomnir að fá að njóta þess úrræðis. Það var sem betur fer þurrkað út vegna stjórnarandstöðumótraka í vor, eða popúlisma svo ég noti hið nýja orð stjórnarþingmanna, sem betur fer. Annað dæmi má taka af því þegar rýnt er í hvernig tekist hefur til með efnahagsaðgerðir ríkisstjórnarinnar síðustu mánuði. Þá er það svo að fæst af því sem var kynnt til sögunnar með látum í fjölmiðlafundaherferð ríkisstjórnarinnar í vor hefur nýst með þeim hætti sem lagt var af stað með. Séreignarsparnaðurinn er sú aðferð sem hefur nýst ríkisstjórninni best, þ.e. að láta almenning sjálfan borga brúsann og mæta efnahagsþrengingum með því að ganga á eigin sparnað. Þannig var í upphafi reiknað með 10 milljarða kr. umfangi á tveggja ára tímabili en nú er staðan sú að það hefur tvöfaldast. Þetta er séreignarsparnaður sem fólk er að taka út til að mæta efnahagsþrengingum án þess að fá felldan niður skatt eins og þó er um að ræða þegar verið er að hvetja fólk til að nota séreignarsparnaðinn til kaupa á eigin húsnæði. Fólk er að greiða af þessu skatt. Það er að taka séreignarsparnaðinn út af því að það eru einu úrræðin sem eru í boði. Þetta er tekjuöflunarleið fyrir ríkisstjórnina, [[Forseti hringir.]]þetta er ekki aðstoð stjórnvalda við almenning í efnahagsþrengingunum. Með því að taka þetta út í dag er fólk að fórna miklum hagsmunum framtíðarinnar og því yngra sem fólk er í dag [[Forseti hringir.]]því meiri hagsmunum vegna þess að þá er það ekki bara að ganga á sparnaðinn sjálfan heldur líka framtíðarávöxtun. Það er ástæða til að vara við þeirri þróun. [[Forseti hringir.]]Séreignarsparnaður landsmanna er ekki varasjóður ríkisstjórnarinnar.
Virðulegur forseti. Nú þegar hálft ár er síðan allt lokaðist vegna Covid-19 verðum við að skoða hvernig staðan er í þjóðfélaginu í dag. Er í lagi að verja einstakling með öllum ráðum gegn því að fá veiruna en verja hann ekki gegn öðrum sjúkdómum eða veikindum sem hrjá hann á sama tíma? Því miður hafa tíu látist vegna veirunnar hér á landi. En á sama tíma hafa 30 manns fallið fyrir eigin hendi og engar viðvörunarbjöllur hafa hringt. Er það eðlilegt? Hverjir eru þetta? Hvers vegna? Hvað getum við gert? Bráðamóttaka Landspítala – háskólasjúkrahúss er ekki í góðum málum, segir læknir sem þar starfar, og hafa aðstæður aldrei verið verri þar. Hann segir heilbrigðiskerfið hafa veikst eftir að kórónuveiran breiddist út. Hvað með biðlista í heilbrigðiskerfinu þar sem biðlisti eftir bæklunarlækni hefur tvöfaldast, farið úr 450 manns í næstum 900? Það er dauðans alvara. Hvaða afleiðingar siglum við inn í? Gerum við okkur grein fyrir afleiðingum þess að halda fólki hreyfingarlausu heima þar sem það grotnar niður? Það er verið að skaða fólk, jafnvel varanlega, og um leið að framleiða öryrkja á færibandi til framtíðar. Hvaða varnir hefur þetta fólk gegn veirunni, ef það fær hana? Þetta eru ömurlegar aðstæður sem verið er að bjóða fólki upp á og það er enginn metnaður til að breyta því. Hjúkrunarheimili eru fjársvelt og hvert sveitarfélagið á fætur öðru segir upp samningum við ríkið vegna taprekstrar. Þetta er að búa öldruðum áhyggjulaust ævikvöld í boði ríkisstjórnarinnar. Öryrkjar, foreldrar langveikra barna, eldri borgarar, atvinnulausir, láglaunafólk, fá engar hækkanir á framfærslu sína og verða að herða sultarólina í boði ríkisstjórnarinnar. Þá verður stór hópur tónlistarfólks og leiklistarfólks áfram launalaus eftir sex mánuði í þessum ömurlegu aðstæðum. Þetta er ekki boðlegt.
Virðulegi forseti. Ég þarf því miður að ítreka umkvörtunarefni sem flutt hefur verið hér margsinnis í gegnum árin og áratugina. Það eru störf þingsins sjálf. Suma hluti er bara hægt að gera hratt eða vel, en ekki hvort tveggja í senn. Eitt af því er að mynda sér upplýstar skoðanir og taka ákvarðanir sem eru upplýstar og byggðar á ólíkum sviðsmyndum, ólíkum útfærsluatriðum og þess háttar. Þegar Alþingi setur sér tímamörk, eins og nú hefur verið gert gagnvart þessum þingstubbi, þá er áberandi, og fyrir mitt leyti óþolandi, hvernig öll áherslan fer á að skila öllu verkinu í tæka tíð. Tæk tíð þýðir hvenær þingmenn komast héðan út og eitthvert annað, alveg sama hvers vegna tímapressan er. Það er alveg sama hversu málefnaleg rök eru fyrir því að skila hratt, það breytir ekki þeirri staðreynd, virðulegi forseti, að þegar fólk flýtir sér þá getur það ekki gert hlutina jafn vel. Það er fórnarkostnaðurinn. Það er ekki spurning um viðhorf, það er ekki spurning um viðleitni, það er spurning um þetta einfalda fyrirbæri, eðlisfræðilögmálin, sem gera okkur ekki kleift að gera alla hluti sem við viljum á núll sekúndum. Að gera hlutina vel kostar einfaldlega tíma. Þá þarf annaðhvort að veita tímann eða gera hlutina verr. Það veldur mér sífellt vonbrigðum að sjá Alþingi velja aftur og aftur síðari kostinn. Yfirleitt þegar ég held þessa ræðu eða sambærilega í t.d. hv. forsætisnefnd eða þingnefnd, er ég minntur á að þetta sé nú allt bara eins og það hafi verið gert í áranna og áratuganna rás. Virðulegi forseti. Ég skora á hv. þingmenn að athuga hvert álit almennings sé á vinnubrögðum okkar. Að þetta hafi alltaf verið svona er nákvæmlega punkturinn.
Virðulegi forseti. Nú á tímum er víða uppi alvarleg staða, alvarleg staða í samgöngum, eins og í Vestmannaeyjum. Staðan varðandi atvinnuástand og rekstur fyrirtækja um land allt er líka alvarleg. Ég ætla að fjalla um alvarlega stöðu á Suðurnesjum þar sem atvinnuleysi er hvað mest og ástandið kannski ekki mjög gott. Fréttir af Suðurnesjum eru samt góðar og ég vil árétta að tækifærin til uppbyggingar eru gríðarlega mörg. Það er hægt að fara í mikla og öfluga atvinnuuppbyggingu strax með góðri samvinnu stjórnvalda, ríkis og sveitarfélaga, við atvinnulífið. Ég vil leggja mikla áherslu á að það getur verið mjög bjart fram undan á Suðurnesjum ef allir leggjast á eitt. Ég ætla að nefna aðeins þrjú tækifæri af mörgum. Það er skipaþjónustuklasinn, sem var nefndur hér fyrr í dag, sem er mikilvægt að koma af stað til að auka þjónustuna hér heima svo að ekki þurfi að flytja íslensk skip til annarra landa og einnig til að fá erlend skip hingað til okkar. Svo er það leit og björgun. Á Suðurnesjum eru til staðar allir innviðir til að byggja upp öfluga leitar- og björgunarþjónustu fyrir norðurslóðir. Ég held við eigum að hefjast handa strax. Síðan er mikilvægt að fylgja eftir heimild sem Alþingi hefur veitt stjórnvöldum til að leggja hlutafé í Farice til að leggja gagnasæstreng til Íslands. Það gæti leitt af sér mikla uppbyggingu á Suðurnesjum sem og um allt land. Það kæmi öllum vel. Það er hægt að byrja á þessu strax. Þessi verkefni þurfa öll á mikilli þjónustu að halda á byggingartímanum og að honum loknum. Þau skapa varanleg störf. Í lokin vil ég leggja áherslu á að sveitarfélögin á Suðurnesjum [[Forseti hringir.]]drífi sig að taka ákvörðun um það hvort Landsnet megi leggja Suðurnesjalínu 2 svo að öll þessi verkefni geti orðið að veruleika.
Virðulegi forseti. Síðastliðið hálft ár höfum við séð magnaða samvinnu á heimsvísu og innan lands. Það er hlutverk okkar stjórnmálamanna að hvetja til samstarfs við úrlausn aðkallandi verkefna því með öflugu samstarfi getum við haldið samfélaginu í eins miklu jafnvægi og mögulegt er í gegnum Covid. Margar ákvarðanir um sóttvarnaaðgerðir og viðspyrnu við kófinu orka tvímælis á hverjum tíma en okkur hefur auðnast að byggja þær ákvarðanir sem við höfum tekið á grunni bestu fáanlegu upplýsinga hverju sinni. Það hefur svo ítrekað sýnt sig að þær aðgerðir skila árangri. Eins og staðan er núna fer innanlandssmitum fækkandi og ekki hefur dregið eins mikið úr landsframleiðslu og spáð var í vor. Verkefni stjórnvalda er áfram mikilvægt, að hlúa að einstaklingum, fjölskyldum og samfélaginu en einnig verður að tryggja rekstraraðilum viðunandi starfsumhverfi til að afla samfélaginu gjaldeyristekna. Við þurfum virka atvinnuþróun og nýsköpun. Gott er að sjá fréttir af árangri einstakra fyrirtækja við að sækja sér erlent fjármagn til nýsköpunar. Ný vísinda- og tæknistefna sem ríkisstjórnin kynnti í gær og yfirlýsing um 50% aukningu fjárveitinga til nýsköpunar næsta ár er mikið fagnaðarefni og grunnur framtíðartekna. Á hinn bóginn er mjög vont að sjá fréttir um að niðursveiflan í hagkerfinu magnist vegna þess að fyrirtæki hafi ekki lengur aðgang að lánsfjármagni. Útlánsvextir fjármálastofnana til fyrirtækja hafa ekki lækkað í takt við vexti Seðlabankans og jafnvel virðist skorta vilja til lánveitinga. Ég álít að stjórnvöld verði að bregðast við. Til er fólk um land allt sem er tilbúið í atvinnuþróun og stjórnvöld verða að sjá til þess að sá möguleiki sé til staðar.
Hæstv. forseti. Við búum við breytta heimsmynd nú um mundir. Við erum stödd í annarri bylgju Covid-19, sem segir okkur að það gæti orðið langhlaup að endurreisa efnahagskerfið. Viðbrögð stjórnvalda hafa verið þau að leggja fram aðgerðapakka. Stærstu hagkerfi heims, svo sem Bandaríkin, Bretland, Japan og fleiri, hafa mátt horfast í augu við hagtölur sem eru þær svörtustu í manna minnum, og mesta samdrátt í landsframleiðslu síðan samantekt á þeim tölum hófst. Við það bætist vaxandi atvinnuleysi í þessum löndum sem ekki á rætur í samdrætti ferðamennsku heldur fjölda annarra greina. Skoðanakannanir í fjölmörgum löndum undanfarið á vilja fólks til ferðalaga sýna að hann er vægast sagt í sögulegu lágmarki. Bendir það til þess að vonir um að þegar bóluefnið berist muni fjöldi ferðamanna færast í fyrra horf séu á sandi byggðar. Covid-19 hefur þegar truflað matvælaframleiðslu í heiminum og vöruflutninga, þar á meðal flutning matvæla. Í ljósi þess er fæðuöryggi okkar Íslendinga með eigin framleiðslu nauðsynlegt og raunhæft markmið. Rafmagn með vatnsorku, jarðvarma eða vindorku hérlendis er hægt að framleiða með minni tilkostnaði en víðast hvar annars staðar í heiminum. Því eru hæg heimatökin ef vilji er til staðar til að nýta þá orku enn betur. Við eigum erfið misseri í vændum efnahagslega, ferðamaðurinn á hvíta hestinum er varla á leiðinni hingað á morgun. Fæðuöryggi okkar veltur á framleiðslu utan landsteinanna eins og staðan er í dag. En hvernig erum við í stakk búin til að takast á við það að hugsanlega muni hlutirnir versna umtalsvert áður en þeir batna? Ég myndi í það minnsta leggja höfuðið rólegar á koddann á kvöldin ef ríkisstjórnin væri með svör við þeim spurningum. Kallað er eftir stefnu ríkisstjórnarinnar í baráttunni við það ástand sem nú ríkir. Almenningur og fyrirtæki kalla eftir upplýsingum um það.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér nefndarálit frá meiri hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fjölda gesta auk þess sem okkur bárust 20 umsagnir í fyrri umferð eða fyrir þinghlé. Á fundi nefndarinnar 14. ágúst lagði meiri hlutinn fram drög öðru sinni. Við kynntum drög að breytingartillögum í júní þannig að nefndin fékk góðan tíma til að taka afstöðu til þeirra en á fundi nefndarinnar lögðum við formlega fram drög að breytingartillögum sem nefndin ákvað að senda til umsagnar og í kjölfarið bárust 11 umsagnir. Með frumvarpinu er lagt til að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun verði heimilað að veita nýja tegund lána, svonefnd hlutdeildarlán, til tiltekins hlutfalls af verði íbúðarhúsnæðis við kaup. Lánið beri hvorki vexti né afborganir á lánstímanum en höfuðstóll þess á hverjum tíma verði sama hlutfall af verði íbúðarhúsnæðisins og við upphaflega lánveitingu. Svo tek ég fyrir umfjöllun nefndarinnar um tekjumörk lántaka. Í 1. mgr. a-liðar 2. gr. segir að heimilt verði að veita hlutdeildarlán til fyrstu kaupenda og til þeirra sem ekki hafa átt fasteign síðastliðin fimm ár, enda hafi viðkomandi tekjur undir tilteknum mörkum. Í greinargerð frumvarpsins segir að úrræðið sé eingöngu ætlað tekjulágum fyrstu kaupendum sem standast greiðslumat en eiga ekki, eða geta ekki safnað, fyrir útborgun. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram sjónarmið þess efnis að tekjumörkin væru of lág, og hins vegar að tekjumörkin tækju ekki mið af mismunandi stöðu tveggja hópa, annars vegar þess hóps sem væri nýkominn á vinnumarkað og væri líklegur til þess að hækka í tekjum innan fárra ára og hins vegar þess hóps sem byggi við lágar tekjur og væri ólíklegur til að hækka í tekjum. Meiri hlutinn bendir á að frumvarpinu er samkvæmt efni sínu ætlað að styðja við báða hópana. Er því ekki lagt til að frekari greinarmunur verði gerður á hópunum að því er varðar efni frumvarpsins. Hvað fjárhæð tekjumarka varðar bendir meiri hlutinn á að um er að ræða takmörkuð gæði sem ætlunin er að úthluta til þeirra sem eru í brýnni þörf og geta staðið skil á afborgunum af húsnæðisláni, en geta ekki safnað fyrir fyrstu útborgun. Kjör lánanna kunna að vera hagkvæmari en þau sem eru í boði hjá lánastofnunum og því kynni rýmkun tekjumarka að skapa hagkvæman lánakost til stærri hóps en þess sem frumvarpinu er ætlað að styðja. Meiri hlutinn bendir á að stuðningsúrræði ríkisins á húsnæðismarkaði einskorðast ekki við þetta tiltekna úrræði eða þann hóp sem undir það fellur. Sem dæmi um önnur úrræði má benda á almenna íbúðakerfið og skattfrjálsa ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á fasteignalán. Þá bendir meiri hlutinn jafnframt á að frekari rýmkun úrræðisins er til þess fallin að hafa áhrif á fasteignaverð og kynni að hafa þau áhrif að Seðlabanki Íslands sæi sig knúinn til þess að grípa til mótvægisaðgerða með því að auka aðhald á sviði peningamála, t.d. með hærri vöxtum. Við umfjöllun nefndarinnar komu fram ábendingar þess efnis að óljóst væri hvernig færi með hlutdeildarlán ef breytingar yrðu á fjölskylduhögum, svo sem vegna andláts eða skilnaðar. Meiri hlutinn bendir á að við þær aðstæður gilda almennar reglur hjúskaparlaga, nr. 31/1993, og erfðaréttarins. Ef annar eigenda eignarinnar heldur henni megi þannig almennt ætla að hann yfirtaki þær skuldir sem á henni hvíli, þar á meðal hlutdeildarlánið. Gangi eignin í arf gjaldfellur hlutdeildarlánið, þar sem eigendaskipti verða á eigninni. Meðal breytingartillagna meiri hlutans er tillaga um að heimilt verði að veita undanþágu frá skilyrðinu um að viðkomandi sé að kaupa sína fyrstu íbúð hafi hann eignast lítinn eignarhlut í fasteign fyrir arf. Svo eru það breytingartillögur meiri hlutans, um tekjuviðmið hjóna og sambúðarfólks. Í 1. mgr. a-liðar 2. gr. segir að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sé heimilt að veita hlutdeildarlán til fyrstu kaupenda undir tilteknum tekjumörkum, annars vegar til einstaklinga sem hafa tekjur undir 7.560.000 kr. á ári og hins vegar til hjóna með samanlagðar tekjur undir 10.560.000 kr. á ári. Af öðrum ákvæðum frumvarpsins má ætla að viðmiðunartekjum hjóna sé einnig ætlað að taka til sambúðarfólks. Til dæmis gerir undanþáguheimild 2. mgr. a-liðar 2. gr. ráð fyrir því að heimilt verði að veita allt að 30% hlutdeildarlán til hjóna eða sambúðarfólks með samanlagt lægri tekjur en 7.020.000 kr. Meiri hlutinn leggur til breytingu til leiðréttingar á framangreindu og áréttar jafnframt að ekki er skilyrði að um skráða sambúð sé að ræða. Svo er það kaflinn um tekjuviðmið vegna barna eða ungmenna á framfæri umsækjenda. Í frumvarpinu er lagt til að ákveðin fjárhæð fyrir hvert barn eða ungmenni fram að 20 ára aldri sem búi á heimilinu bætist við tekjumörkin. Til að tryggja að unnt sé að taka tillit til þeirra barna sem eru á framfæri umsækjanda og hafa eftir atvikum búsetu hjá honum leggur meiri hlutinn til þá breytingu að um verði að ræða barn eða ungmenni fram að 20 ára aldri sem er á framfæri umsækjanda eða býr á heimilinu. Sú breyting leiðir til þess að foreldrum yrði kleift að útbúa barni sínu viðunandi aðstöðu á heimilinu, hvort sem um er að ræða lögheimili barns eða heimili umgengnisforeldris. Þar sem framfærsluskyldu lýkur almennt við 18 ára aldur er nauðsynlegt að tilgreina sérstaklega að ákvæðið taki einnig til barna eða ungmenna sem búa á heimilinu, líkt og gert er í frumvarpinu. Samkvæmt frumvarpinu eru hlutdeildarlán veitt á öðrum veðrétti á eftir fasteignaláni samkvæmt lögum um fasteignalán til neytenda. Í umsögn Arion banka er bent á að íbúðalán séu iðulega veitt bæði á fyrsta og öðrum veðrétti. Ákvæðinu er fyrst og fremst ætlað að tryggja að ekki séu önnur lán en þau sem tekin eru til kaupa á íbúð framar hlutdeildarláni í veðröðinni, en gert er ráð fyrir því að hlutdeildarlán komi á eftir fasteignaláni í veðröðinni. Leggur meiri hlutinn því til þá breytingu á 4. mgr. a-liðar 2. gr. að hlutdeildarlán sé veitt á öðrum veðrétti eða næsta veðrétti í óslitinni veðröð á eftir fasteignaláni eða fasteignalánum sem tekin eru til kaupa á húsnæðinu. Nái frumvarpið fram að ganga er ljóst að hlutdeildarlán verða fjárhagslega mun hagstæðari en önnur húsnæðislán sem standa lánþegum til boða á almennum markaði. Í umsögn Skattsins var bent á að líklega yrði litið svo á að kjarabæturnar sem í þessu fælust yrðu taldar til skattskyldra tekna viðkomandi nema annað yrði skýrt tekið fram. Til að taka af allan vafa leggur meiri hlutinn til að við a-lið 2. gr. frumvarpsins bætist ákvæði þess efnis að mismunurinn á kjörum hlutdeildarláns og á kjörum hefðbundins fasteignaláns sem stendur neytendum til boða á almennum markaði teljist ekki til skattskyldra tekna lánþega samkvæmt II. kafla laga um tekjuskatt, nr. 90/2003. Í 5. mgr. a-liðar 2. gr. segir að til hagkvæmra íbúða teljist íbúðir sem uppfylla stærðar- og verðmörk samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur og íbúðir sem taka mið af herbergjafjölda miðað við fjölskyldustærð. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að hætt væri við því að ákvæðið yrði túlkað of þröngt, þannig að t.d. barnlaust par fengi eingöngu hlutdeildarlán til kaupa á íbúð með einu svefnherbergi eða að ekki yrði tekið nauðsynlegt tillit til fatlaðs fólks, sem kann að þurfa meira rými, t.d. vegna hjálpartækja, eða aukaherbergi vegna starfsmanns einstaklings með NPA-þjónustu. Bendir meiri hlutinn á að í Skotlandi og í Noregi hefur það fyrirkomulag verið lagt til grundvallar að litið sé til fjölskyldustærðar að því leyti að unnt sé að veita svigrúm til að festa kaup á íbúð með einu aukasvefnherbergi umfram þarfir fjölskyldunnar á umsóknardegi. Meiri hlutinn fellst á þær ábendingar sem fram koma í umsögn Öryrkjabandalags Íslands að nauðsynlegt sé að huga ekki einungis að fjölskyldustærð heldur einnig að þörfum íbúans. Ákvæðið þurfi að taka mið af einstaklingsbundnum þáttum, m.a. þarfa umsækjanda og fjölskyldu hans. Leggur meiri hlutinn því til breytingu þess efnis að með hagkvæmum íbúðum sé átt við íbúðir sem m.a. taka mið af herbergjafjölda miðað við stærð og þarfir fjölskyldu umsækjanda. Í frumvarpinu er heimild til veitingar hlutdeildarláns takmörkuð við kaup á hagkvæmum nýjum íbúðum sem samþykktar hafa verið af Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sem hagkvæmar íbúðir á grundvelli samnings byggingaraðilans við stofnunina. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að áskilnaðurinn um nýjar íbúðir kynni að draga úr hvata til þess að ráðast í gagngerar endurbætur á eldra húsnæði. Slíkur áskilnaður kæmi í veg fyrir að úrræðið nýttist sem skyldi á köldum markaðssvæðum þar sem byggingarkostnaður er hærri en markaðsvirði íbúðarhúsnæðis. Á ýmsum stöðum á landsbyggðinni hafa íbúðir farið í gegnum miklar endurbætur auk þess sem eldra húsnæði, með aðra notkunarmöguleika, hefur verið endurbyggt, eða endurbætt, og breytt í íbúðarhúsnæði. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að heimilt verði að veita hlutdeildarlán til kaupa á hagkvæmum íbúðum í eldra húsnæði á landsbyggðinni, sem hlotið hefur gagngerar endurbætur, enda sé ástand þeirra þannig að jafna megi til nýrrar íbúðar. Til þess að úrræðið nýtist sem best um allt land þurfa sveitarfélög að veita svigrúm í skipulagi sínu og gjaldtöku svo mögulegt sé að byggja þar hagkvæmar fasteignir. Í 7. mgr. a-liðar 2. gr. segir að lánveitingar samkvæmt ákvæðinu takmarkist við heimildir í fjárlögum hverju sinni. Er gert ráð fyrir því að dugi fjármagn til lánanna ekki til að anna eftirspurn eftir þeim sé Húsnæðis- og mannvirkjastofnun óheimilt að samþykkja umsóknir þótt viðkomandi uppfylli skilyrði fyrir lánveitingu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að úrræðið stuðli að uppbyggingu utan höfuðborgarsvæðisins og að það fjármagn sem lagt er í lánveitingarnar gagnist sem víðast um landið. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að um 36% landsmanna og um 35% fólks á aldrinum 18–35 ára búa utan höfuðborgarsvæðisins. Til þess að stuðla að frekari uppbyggingu hagkvæmra íbúða utan höfuðborgarsvæðisins og á svæðum þar sem bygging íbúða hefur verið í lágmarki vegna misvægis á milli byggingarkostnaðar og markaðsverðs íbúðarhúsnæðis er mikilvægt að tryggja að framboð hlutdeildarlána til kaupa á íbúðum á landsbyggðinni sé tryggt í samræmi við framboð. Með því að vinna að auknum fjölbreytileika í staðsetningum íbúða og rýmka skilgreiningu þess hvað telst til hagkvæmrar íbúðar, þannig að heimilt verði að lána fyrir íbúðum sem hlotið hafa gagngerar endurbætur, er jafnframt miðað að því að uppbygging hagkvæmra íbúða falli ekki í hendur fárra byggingaraðila. Því leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis að almennt skuli úthluta að lágmarki 20% hlutdeildarlána á ársgrundvelli til kaupa á hagkvæmu íbúðarhúsnæði utan höfuðborgarsvæðisins. Miðað er við að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi framangreinda reglu til hliðsjónar við úthlutun lánanna en þess verði þó gætt að úthlutun lánanna haldist í hendur við eftirspurn eftir þeim og framboð á hagkvæmu íbúðarhúsnæði. Reglunni er fyrst og fremst ætlað að tryggja að ákveðið lágmark renni til landsbyggðarinnar, anni fjármagn ekki eftirspurn eftir hlutdeildarlánum. Meiri hlutinn áréttar þó einnig að sé eftirspurn eftir hlutdeildarlánum á landsbyggðinni minni en 20% verði heimilt að ráðstafa því fjármagni til kaupa á íbúðum innan höfuðborgarsvæðisins. Í 7. mgr. a-liðar 2. gr. segir að veiting hlutdeildarlána takmarkist við heimildir í fjárlögum til útlánaflokksins hverju sinni. Um ákvæðið segir í greinargerð að gert sé ráð fyrir því að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun áætli árlega lánsfjárþörf til hlutdeildarlána á grundvelli áætlaðs framboðs hagkvæmra íbúða og eftirspurnar eftir þeim hjá kaupendum sem uppfylla skilyrði hlutdeildarlána í aðdraganda fjárlagagerðar. Líkt og rakið er í greinargerð með frumvarpinu eru áform um að úrræðið standi til boða í tíu ár en verði endurmetið árlega við gerð fjárlaga með tilliti til umfangs og þarfar og í samræmi við stöðu á fasteignamarkaði. Áætlað er að lánveitingar verði um 4 milljarðar kr. árlega, eða 40 milljarðar kr. yfir 10 ára tímabil. Byggist matið á áætlaðri afkastagetu byggingariðnaðarins til að koma hagkvæmum, nýjum íbúðum á markað og raunbyggingaráformum byggingaraðila og áætlaðri þörf samkvæmt húsnæðisáætlunum. Að auki er gert ráð fyrir því að lagður verði 1 milljarður kr. á ári í varasjóð til þess að girða fyrir þörf fyrir viðbótarframlög í framtíðinni. Áætluð fjárheimild til lánveitinganna er því í samræmi við greiningar á áætlaðri eftirspurn og framboði eftir hagkvæmu íbúðarhúsnæði. Meiri hlutinn leggur til breytingu þess efnis að það fyrirkomulag sem viðhaft verður við úthlutun lánanna verði frekar skýrt. Svo sem að framan greinir er í frumvarpinu gert ráð fyrir því að fjárframlög dugi til útlána næstu tíu árin, en dugi fjárframlögin ekki sé Húsnæðis- og mannvirkjastofnun óheimilt að samþykkja fleiri umsóknir. Kæmi til þess að fjármagn til lánveitinganna dygði ekki til að anna eftirspurn væri þannig lögfest það fyrirkomulag að þeir sem sækja fyrstir um lánveitingu fá lán, en aðrir kunna að þurfa að bíða til lengri tíma eftir úthlutun. Meiri hlutinn leggur því til að miðað verði við að úthlutað verði sex sinnum á ári og að ár hvert úthluti stofnunin a.m.k. 20% hlutdeildarlána til kaupa á íbúðum á landsbyggðinni. Dugi það fjármagn sem til úthlutunar er hverju sinni ekki til að anna eftirspurn eftir lánunum skuli dregið úr þeim umsóknum sem uppfylla skilyrði hlutdeildarlána. Samþykktri umsókn fylgi lánsvilyrði sem gildi í þrjá mánuði frá útgáfudegi. Þannig er gert ráð fyrir því að umsækjandi hafi þrjá mánuði frá útgáfu lánsvilyrðis til þess að festa kaup á íbúð sem verði veðandlag lánsins. Gert er ráð fyrir að ráðherra ákveði fyrirkomulag úthlutana í reglugerð þar sem nánar verði kveðið á um dagsetningar úthlutunar, viðmiðunartímabil umsókna fyrir hverja úthlutun o.fl. Að auki leggur meiri hlutinn til að við endurskoðun fjárheimilda til lánaflokksins ár hvert verði leitað umsagnar fjármálastöðugleikanefndar Seðlabanka Íslands. - Þarna þarf að gera tæknilega breytingu og segja að leita verði umsagnar Seðlabanka Íslands og munum við koma með þá tillögu inn í 3. umr. Svo er fjallað um eiginfjárkröfu lántaka. Í 3. tölulið 1. mgr. b-liðar 2. gr. er kveðið á um að umsækjandi þurfi að leggja fram eigið fé sem nemur að lágmarki 5% kaupverðs. Eigi umsækjandi meira en 5% eigið fé komi það sem umfram er til lækkunar hlutdeildarláni. Samkvæmt orðalagi ákvæðisins er gert ráð fyrir því að umsækjandi verji öllu sínu eigin fé til kaupa á íbúðarhúsnæðinu. Þannig gerir ákvæðið ekki ráð fyrir öðrum tilkostnaði við flutninga í nýtt húsnæði, svo sem flutningskostnaði, hugsanlegu innbúi og rekstri bifreiðar, eða öðru framfærslufé. Meiri hlutinn leggur því til breytingu þess efnis að tilgreint verði að umsækjanda sé heimilt að halda eftir fjárhæð sem svarar til eðlilegs stofnkostnaðar heimilis og framfærslufjár, samkvæmt reglugerð sem ráðherra setur. Síðan komum við að séreignarsparnaðinum. Í 7. tölulið 1. mgr. b-liðar 2. gr. er mælt fyrir um það skilyrði hlutdeildarlána að umsækjandi skuli verja skattfrjálsri ráðstöfun séreignarsparnaðar til lækkunar höfuðstóls fasteignaláns á fyrsta veðrétti. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð, nr. 111/2016, er eitt skilyrða fyrir úttekt á séreignarsparnaði að rétthafi hafi ekki áður átt íbúð. Þar sem lagt er til að hlutdeildarlán verði veitt bæði fyrstu kaupendum og þeim sem ekki hafa átt íbúð síðastliðin fimm ár er ljóst að einungis fyrri hópurinn uppfyllir framangreint skilyrði. Við umfjöllun nefndarinnar var jafnframt bent á að óeðlilegt væri að binda veitingu hlutdeildarláns framangreindu skilyrði. Tekjulágir ættu oft í meiri erfiðleikum en aðrir með að ráðstafa hluta launa sinna í séreignarsparnað auk þess sem mánaðarlegur húsnæðiskostnaður og húsnæðisöryggi skipti meira máli en hröð eignamyndun. Með vísan til framangreindra sjónarmiða leggur meiri hlutinn til að 7. töluliður 1. mgr. b-liðar 2. gr. falli brott auk samsvarandi breytingar á 2. mgr. b-liðar 2. gr. Þannig verði ráðstöfun séreignarsparnaðar inn á höfuðstól húsnæðisláns áfram heimil þeim sem uppfylla skilyrði laga um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð en ekki skylda. Meiri hlutinn leggur þó áherslu á að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun veiti umsækjendum ráðgjöf um kosti þess að nýta sér framangreint úrræði til þess að hraða eignamyndun. Að auki áréttar meiri hlutinn að heimild til skattfrjálsrar ráðstöfunar séreignarsparnaðar inn á húsnæðislán hefur auðveldað kaupendum íbúðarhúsnæðis að hraða eignamyndun og lækka afborganir húsnæðislána. Hvetur meiri hlutinn til þess að hugað verði að því að rýmka úrræðið þannig að það nýtist fleirum en þeim sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð. Næst er fjallað um hámarkslánstíma láns. Í 6. tölulið 1. mgr. b-liðar 2. gr. kemur fram það skilyrði fyrir hlutdeildarláni að lán sem komi á undan hlutdeildarláni í veðröð skuli að jafnaði ekki vera til lengri tíma en til 25 ára. Þá segir í 2. mgr. greinarinnar að heimilt sé að veita undanþágu frá hámarkslánstíma samkvæmt 6. tölulið enda taki umsækjandi óverðtryggt lán. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram það sjónarmið að það ynni gegn markmiðum frumvarpsins að takmarka lánstíma húsnæðislána hjá þeim sem taka hlutdeildarlán við 25 ár, enda úrræðið ætlað tekjulágum hópum, sem alla jafna legðu áherslu á að lækka greiðslubyrði sína. Oft væri eini kostur þessa hóps að taka 40 ára lán. Meiri hlutinn fellst á þetta sjónarmið en bendir á að ekki eru í frumvarpinu tilgreind önnur skilyrði fyrir undanþágu frá hámarkslánstíma en þau að umsækjandi taki óverðtryggt lán. Meiri hlutinn telur almennt mega miða við að undanþága verði veitt frá skilyrðinu að undangenginni ráðgjöf Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Þar að auki bendir meiri hlutinn á að greiðslugeta þeirra sem festa kaup á sinni fyrstu íbúð er oft minni en annarra þar sem stofnkostnaður heimilis getur verið töluverður. Þannig kunni það að vera hagkvæmt, fyrir hluta þess hóps sem sækir um hlutdeildarlán, að horfa til þess að endurfjármagna síðar meir á lánstímanum, með það að markmiði að stytta lánstímann, ef greiðslubyrði viðkomandi leyfir. Leggur meiri hlutinn því til orðalagsbreytingu á ákvæðinu, þess efnis að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun skuli veita undanþágu frá 6. tölulið 1. mgr. ákvæðisins að undangenginni ráðgjöf stofnunarinnar, enda taki umsækjandi óverðtryggt lán. Að mati meiri hlutans skiptir sú ráðgjöf sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun veitir umsækjendum miklu máli að því er varðar heimild til undanþágu frá hámarkslánstíma. Gert er ráð fyrir því að í reglubundinni ráðgjöf stofnunarinnar til lántaka, og við framlengingu lánstíma, verði m.a. farið yfir möguleikann á því að endurfjármagna lán á fyrsta veðrétti með tilliti til styttingar á lánstíma þess láns, leyfi greiðslugeta lántaka. Svo eru það undanþágur. Í 2. mgr. b-liðar 2. gr. er mælt fyrir um undanþágur frá skilyrðum fyrir veitingu hlutdeildarláns, annars vegar um undanþágu frá skilyrði um að verja skuli skattfrjálsri ráðstöfun séreignarsparnaðar til lækkunar höfuðstóls fasteignaláns á fyrsta veðrétti, auk undanþágu frá hámarkslánstíma. Svo sem að framan greinir leggur meiri hlutinn til að hið fyrra skilyrði falli brott, og þar með undanþáguheimildin einnig. Að auki leggur meiri hlutinn til að heimilt verði að veita undanþágu frá 2. tölulið 1. mgr. b-liðar 2. gr. um að viðkomandi megi hvorki eiga annað íbúðarhúsnæði né hafa átt íbúðarhúsnæði síðastliðin fimm ár, hafi umsækjandi eignast lítinn hluta í íbúðarhúsnæði fyrir arf. Næst er fjallað um lánstíma. Til þess að hvetja lántaka til þess að endurgreiða hlutdeildarlán sem fyrst leggur meiri hlutinn til að hlutdeildarlán skuli endurgreidd við sölu íbúðarhúsnæðis eða að liðnum 10 árum frá lánveitingu. Heimilt er að framlengja lánstímann um fimm ár í senn, þrívegis, þannig að greiða beri lánið upp í síðasta lagi að liðnum 25 árum frá lánveitingu. - Lánið er veitt í 25 ár, það þarf að sækja um það eftir 10 ár og þetta er talinn hvati til að fara út úr úrræðinu. - Við afgreiðslu umsóknar um framlengingu lánstíma skal Húsnæðis- og mannvirkjastofnun boða lántaka á fund þar sem farið er yfir stöðu hlutdeildarlánsins að teknu tilliti til hækkunar á fasteignaverði, veðstöðu eignar og greiðslugetu lántaka og honum leiðbeint um mögulega endurfjármögnunarmöguleika. Ekki er gert ráð fyrir því að greiðslugeta lántaka komi í veg fyrir að hann hljóti framlengingu, en markmið breytingartillögunnar er að lántaki hljóti virka ráðgjöf og sé upplýstur um fjármögnunarmöguleika sína. Í kafla um vexti er kveðið á um það að lántaki skuli greiða Húsnæðis- og mannvirkjastofnun vexti af hlutdeildarlánum hafi lántaki verið yfir tekjumörkum síðastliðin þrjú almanaksár. Samkvæmt ákvæðinu skulu vextir greiðast mánaðarlega og stjórn Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar taka mið af húsnæðiskostnaði lántaka við ákvörðun þeirra. Við umfjöllun nefndarinnar var bent á að með ákvæðinu væri stofnuninni veitt heimild til þess að ákvarða vexti á grundvelli óljósra viðmiða. Þá væri óljóst við hvaða höfuðstól ætti að miða útreikning vaxta og hvernig þeir kynnu að breytast á lánstímanum, enda tæki höfuðstóll lánsins mið af verðmæti fasteignarinnar eins og það er á hverjum tíma. Meiri hlutinn telur að beiting vaxta sem hvata til þess að endurgreiða lán þegar tekjur hækka sé ómarkviss, enda taki hún ekki mið af möguleika lántaka á því að endurgreiða lánið eða hve mikið veðrými hann hefur til endurfjármögnunar áhvílandi lána. Leggur meiri hlutinn því til að 5. mgr. c-liðar 2. gr. falli brott, en að aðrir hvatar til endurgreiðslu lánanna verði skapaðir, m.a. með styttingu lánstíma og virkri ráðgjöf Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Að lokum er fjallað um endurskoðun úrræðisins. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þess efnis að ákvæði VI. kafla A laga um hlutdeildarlán skuli endurskoðuð fyrir 1. júlí 2030. Ljóst er að árangur og áhrif úrræðisins á húsnæðismarkað verða að nokkru leyti komin fram fyrir það tímamark. Meiri hlutinn telur eðlilegt að úrræðið verði endurskoðað með reglubundnari hætti og í fyrsta skipti fyrir 1. júlí 2023. Leggur meiri hlutinn til breytingu þess efnis. Þá er lögð til breyting á gildistökuákvæði frumvarpsins og miðað við að það taki gildi 1. nóvember 2020. Að auki leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar sem eru tæknilegs eðlis og þarfnast ekki sérstakra skýringa. Með vísan til framangreinds leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem gerð hefur verið grein fyrir og lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Anna Kolbrún Árnadóttir ritar undir álit þetta með fyrirvara. Aðrir þingmenn sem rita undir álitið eru Halla Signý Kristjánsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég vil að lokum þakka hv. velferðarnefnd fyrir starfið hvað þetta varðar. Við höfum átt gott og langt samtal. Við höfum fengið fjölda gesta á okkar fund og rætt umsagnir. Við í meiri hlutanum, og ég sem framsögumaður, höfum reynt að leggja alltaf fram þær breytingar og þær pælingar sem við höfum verið með um málið. Þetta hefur verið góð umræða og ekki er hægt að segja að málið hafi verið keyrt í tímahraki í gegnum nefndina. Við sýndum á spilin í júní, hvaða breytingar við legðum til og var það unnið upp úr umfjöllun nefndarinnar og eins upp úr umsögnum. Það átti því ekki að koma neinum á óvart en auðvitað tóku tillögurnar líka breytingum. Ég held að málið hafi verið unnið í mjög góðri samvinnu og sátt. Því miður náðust ekki allir á nefndarálitið og það er nú bara eins og það gengur en ég vona að málið gangi í gegn eins og gert er ráð fyrir. Þetta er mál sem kom upp í lífskjarasamningnum sem ríkisstjórnin ætlar að standa við. Þetta er bara einn punktur og við förum ekki að ganga gegn því.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér hlutdeildarlán. Mig langar að spyrja hv. framsögumann hvernig hún sjái fyrir sér t.d. öryrkja sem er með 220.000 kr. útborgaðar á mánuði ganga inn í það, vegna þess í frumvarpinu er tekið dæmi um 35 millj. kr. íbúð og að greiðslubyrði megi ekki vera meira en 40%. En miðað við það dæmi er hún komin upp í 60%. Þá á eftir að taka inn fasteignagjöld, tryggingar, rafmagn og ýmsa aðra kostnaðarliði, þannig að þarna sýnist mér stefna í 70–80% og að verið sé að útiloka þann hóp. Var það skoðað eitthvað sérstaklega?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Fram kemur í frumvarpinu og greinargerð að horft sé á ákveðinn tekjuramma, og eins og hv. þingmaður bendir á er vissulega erfitt fyrir lágtekjufólk að kaupa sér fasteign, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu þar sem verðlag er mjög hátt. En við erum að tala um hagkvæmar íbúðir og líka að það sé möguleiki að undir ákveðnu tekjumarki sé hægt að veita 30% hlutdeildarlán. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli þegar verið er að kaupa eign, og það eru engir vextir, við féllum frá vöxtum. Ég held að það skipti allt máli. Ég held að það muni alltaf hjálpa til miðað við hvernig það er í núverandi ástandi. Þetta verður möguleiki fyrir öryrkja og aðra lágtekjuhópa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir svarið. Því miður sé ég ekki að þetta dugi fyrir þá sem eru á lægstu laununum. Mér sýnist að þarna muni ákveðinn hópur detta út fyrir. Verkalýðshreyfingin gerir þá einföldu kröfu, og nefndi Bretland í því sambandi, að hafa þetta eins einfalt og hægt væri. Því einfaldara, því betra. Ég spyr því: Hvernig gátuð þið þá fengið það út að það væri einfalt þegar upphaflega var talað um 25 ár, en nú eru þau orðin 10? Síðan gætu það verið 15 ár, svo 20 ár og loks gætu þetta verið 25 ár. Verið er að flækja málin rosalega mikið með tilheyrandi kostnaði sem ég skil bara ekki, vegna þess að ég held, og það hefur sýnt sig, bæði í Bretlandi og annars staðar og kom skýrt fram, að því einfaldara sem það er, því betra. Þá greiðir fólk hraðar upp. Það hefði verið miklu einfaldara að hafa það bara 25 ár og leyfa fólki síðan að borga þetta upp hratt og fara [[Forseti hringir.]]út úr kerfinu eins hratt og það vildi.
Virðulegur forseti. Ég vil meina að við í meiri hlutanum höfum einmitt haft það að leiðarljósi að einfalda málin, einfalda frumvarpið, við tókum t.d. út vexti. Um leið og ég sá þetta fannst mér verulegt flækjustig í því. Við erum ekki að stytta tímann niður í tíu ár heldur þarf viðkomandi að sækja um þetta aftur eftir tíu ár og að undangenginni ráðgjöf fær hann það áfram. En með úrræðinu er verið er að styðja þá sem það nýta til þess annaðhvort að halda áfram eða taka á því með einhverjum öðrum hætti eða fara út úr því. Ég held að það sé alltaf til bóta, bæði að fólk geti leitað til þeirra og að fylgst sé með því að þetta gangi sem best fyrir sig. Ég held að það skipti miklu máli.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir kynningu á nefndaráliti meiri hluta. Það eru auðvitað fjölmargar spurningar sem kvikna við meðferð þessa máls. Ég vil byrja á því að spyrja hv. þingmann hvernig meiri hlutinn hefur í hyggju að ávaxta þann 1 milljarð sem á að geyma í varasjóði. Seðlabanki Íslands spurði sérstaklega út í það í umsögn sinni og það er ekkert á þetta minnst í nefndaráliti. Þá vil ég einnig spyrja hv. þingmann hvernig hún getur séð að slíkt lán sé til 25 ára þegar breytingartillaga meiri hluta hljómar svona: „Hlutdeildarlán skulu endurgreidd við sölu íbúðarhúsnæðis eða að liðnum 10 árum frá lánveitingu.“ Tíu ár eru ekki 25 ár. Það eru tíu ár og ég átta mig ekki alveg á því hvernig hv. þingmaður sér að þetta sé í raun 25 ára lán þegar það skal endurgreiða við sölu, eða að liðnum tíu árum. Fleiri spurningar í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Fyrst að þessum 25 árum. Það er alltaf þannig að lán skal endurgreitt við sölu íbúðarhúsnæðis, hvort sem húsnæðið er selt eftir fimm eða 17 ár. Það á að endurgreiða lánið að tíu árum liðnum en heimilt er að framlengja lánstímann um fimm ár í senn, allt að 25 ár, að undangenginni ráðgjöf. Og það á alltaf að horfa til þess hvað lánþeginn vill, en að undangenginni ráðgjöf og samtali á milli lánþegans og HMS um hvort lánþeginn sé á leið út og hvaða möguleika hann hafi. Þannig að það er staðfest að þetta eru 25 ár þótt lánþeginn þurfi ganga í gegnum þessa ráðgjöf. Hvernig ætlum við að ávaxta varasjóðinn? Það hlýtur að fara með hann eins og aðrar eigur ríkisins, að Seðlabankinn sjái um það. Það er ekki sérstaklega fjallað um það í nefndarálitinu. Það er rétt. En ég geri ráð fyrir því [[Forseti hringir.]]að það sé gert á svipaðan hátt og með annað fé.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Varðandi það að Seðlabankinn hljóti bara að ætla að ávaxta heilan milljarð króna af skattpeningum landsmanna eins og hann geri venjulega er ekki svar við fyrirspurn Seðlabanka Íslands um hvernig meiri hlutinn og stjórnvöld hafi í hyggju að ávaxta þetta fé. Ef Seðlabankinn ætti bara að gera þetta einhvern veginn þá væri hann ekki að spyrja meiri hlutann þessarar spurningar. Þetta er óábyrgt svar hjá hv. þingmanni. Varðandi það að þetta séu 25 ára lán og það sé heimilt þá er lánastofnunum á Íslandi sem og lífeyrissjóðum heimilt að lána fé. Það þýðir ekki að maður fái lán. Þó að það sé heimilt þýðir það ekki að sá sem gengur út frá því að fá hlutdeildarlán, sem þingmaðurinn segir að gildi í 25 ár, fái [[Forseti hringir.]]endurnýjun láns að tíu árum liðnum af því að þá á hann að borga það upp eins og stendur í breytingartillögum meiri hlutans. [[Forseti hringir.]]Það er því ekki hægt að halda því fram að þetta sé 25 ára lán þegar það stendur í breytingartillögunum að það skuli greiða upp að tíu árum liðnum.
Virðulegi forseti. Hér stendur, og ég ætla bara að lesa það aftur, að það skuli endurgreiðast að tíu árum liðnum frá lánveitingu eða við sölu íbúðar. Heimilt er að framlengja lánstímann þrívegis í fimm ár í senn þannig að greiða ber upp lánið í síðasta lagi 25 árum frá lánveitingu. Ekki er gert ráð fyrir að greiðslugeta lántaka komi í veg fyrir að hann hljóti framlengingu en markmið breytingartillögunnar er að lántaki hljóti virka ráðgjöf og sé upplýstur um fjármögnunarmöguleika sína. Þetta þarf ekkert að misskilja. Ég ætla ekki að ávaxta þetta fé, þennan milljarð, einhvern veginn. Þó að það hafi ekki verið tekið fram hér þá held ég að ríkisvaldið og Seðlabankinn sé örugglega viss um það hvernig það verður gert.
Herra forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir framsöguna. Þetta er í stóru myndinni mjög jákvætt mál, og jákvætt markmið sem þarna liggur að baki. Það breytir því ekki að hér er um að ræða enn ein inngrip ríkisvaldsins í markað sem ansi stór hluti landsmanna á mikið undir að virki. Margir eiga hagsmuna að gæta þarna, ekki eingöngu þeir sem þetta úrræði nær til heldur þeir sem eru með mest af sparifé sínu í eigin húsnæði. Ég spyr hv. þingmann hér í fyrra skiptið um rök fyrir því að krafan um nýtt húsnæði sé sett fram með þeim undantekningum á landsbyggðinni, sem reyndar vantar líka rök fyrir að mínu mati. Þegar þetta úrræði er fyrst nefnt til sögunnar í tengslum við kjarasamninga var skortur á nýju húsnæði. Það er ekki lengur samkvæmt gögnum þannig að ég spyr hvort ekki hafi komið til tals, á meðan vinna stóð yfir í sumar við að endurskoða þetta, að létta á þessu. [[Forseti hringir.]]Þetta er dýrara húsnæði, bara það að fara með peninginn í nýja húsnæðið [[Forseti hringir.]]eyðir hluta þess ávinnings sem fólk sem nýtir sér úrræðið fær. Þetta skekkir myndina og það sem mér þykir [[Forseti hringir.]]einna verst er að þetta dregur úr frelsi fólks til að velja sér búsetu, þess fólks sem þarf að nýta þetta úrræði.
Forseti biður hv. þingmenn um að virða hin knöppu tímamörk.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þegar þetta úrræði var smíðað og farið í könnun á því hvort þörf væri á þessu kemur í ljós að það er virkilega þörf fyrir hagkvæmt húsnæði, nýbyggingu hagkvæmara íbúðarhúsnæðis. Hvort það hefur mikið breyst þó að íbúðum á markaði hafi fjölgað - það er kannski ekki til nein sérstök greining á því. Og við fórum ekki fram á greiningu á því, það er alveg rétt. En það er náttúrlega enn þörf á nýju og hagkvæmu íbúðarhúsnæði um allt land. Það hefur sýnt sig. Auðvitað verður það framboðið sem mun stýra eftirspurninni og þessari úthlutun þannig að þetta ætti ekki að skekkja markaðinn að neinu marki hvað það varðar. Ég held að svarið sé það að [[Forseti hringir.]]þó að það hafi ekki verið kannað sérstaklega þá skortir enn hagkvæmt húsnæði.
Forseti. Ég þakka andsvarið og þetta er þá bara atriði sem við höldum áfram að vera ósammála um, ég kem kannski betur inn á það í ræðu minni. Mig langar aðeins að velta öðru upp, atriði sem ég hef hug á að vita hvort menn hafi skoðað. Það fór fram heilmikil vinna í nefndinni eða meiri hlutanum í sumar til að laga málið og margt gott var gert. En það er þetta með endurgreiðsluna, vaxtaleysið og hlutdeildina í hækkun íbúðarverðs. Staðreyndin er sú að það er oft dýrt að vera fátækur í þeirri merkingu að þegar upp er staðið borgar fólk oft meira fyrir þau úrræði sem það verður að nýta sér. Þetta er á vissan hátt eitt af þeim úrræðum þegar litið er til þess að vísitöluhækkun íbúðarhúsnæðis síðustu ára er töluvert meiri en þeir vextir sem bjóðast almennt á íbúðarlánum. Með öðrum orðum verður eignamyndun tekjulágs fólks, sem nýtir sér þetta úrræði, minni af því að þetta kemur í staðinn fyrir vextina. Það eina sem mig langar að biðja hv. þingmann um að nýta mínútu sína í, ég er búin með mína mínútu og hef varla náð að orða spurninguna, er: Var skoðað að setja eitthvert þak þarna, þ.e. ef [[Forseti hringir.]]mikil eignamyndun yrði á markaði, að það væri ekki endilega sjálfgefið að allt það færi til [[Forseti hringir.]]ríkissjóðs heldur væri einhvers staðar þak þegar sannanlegt væri að ríkissjóður hefði fengið eitthvað fyrir sinn snúð?
Virðulegi forseti. Stutta svarið er: Nei, við könnuðum það ekki sérstaklega. En við töldum það vera áhættunnar virði að ríkið tæki á sig - ef húsnæðisverð lækkaði, sem getur mögulega gerst og gerist alltaf reglulega úti á landi, eða þá að það hækkaði mögulega, það getur alltaf gerst. [[Gripið fram í.]]Þakið var ekki skoðað sérstaklega út frá því. En það er alveg rétt sem hv. þingmaður bendir á, þetta er náttúrlega ákveðin áhætta. En okkur fannst flækjustigið hvað varðar vextina vera svo óljóst og of mikið, að við færum að leggja á vexti eftir þrjú ár þegar tekjurnar hækkuðu. Það myndi bara kalla á að það að fólk færi að fela tekjur eða eitthvað slíkt eða gæfi þær ekki upp að einhverju leyti, þannig að það væri komið yfir axlirnar á fólki eftir þrjú ár að kanna hvaða möguleika það hefði, það væri bara ekki áhættunnar virði.
Herra forseti. Mig langar að biðja hv. þingmann að hjálpa mér að skilja aðeins betur rökin á bak við breytingu sem meiri hlutinn gerði yfir sumarið. Í fyrsta lagi varðandi þennan varasjóð upp á 1 milljarð á ári, hvort ekki þurfi að koma honum skýrar fyrir í lagagreininni. Sérstaklega vegna þess að í þessum lögum er beinlínis heill kafli um varasjóð húsnæðismála sem er í eigu og á ábyrgð sveitarfélaga. Ég reikna ekki með því að það sé ætlun meiri hlutans að leggja milljarð til sveitarfélaganna í þessu frumvarpi. Þarf ekki að skoða það betur í nefndinni? Í öðru lagi er sú breyting að setja 20% lágmark utan höfuðborgarsvæðisins. Ég er dálítið hugsi vegna þess að sveitarfélögin eru á móti þessu. Samband íslenskra sveitarfélaga leggur til í umsögn sinni að þarna verði settur inn meiri sveigjanleiki og bendir t.d. á að sveitarfélögin séu með húsnæðisáætlanir og séu þar með best í sveit sett til að meta þörfina. Á ekkert að hlusta á sveitarfélögin í þessu?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. 20% út á land, svo ég byrji nú á því. Það er ákveðinn sveigjanleiki í því. Þetta er á ársgrundvelli og ef ekki er eftirspurn úti á landi þá færist það til höfuðborgarsvæðisins. Það var einmitt kallað eftir þessu. Í frumvarpsdrögunum var ekki gert ráð fyrir því en landsbyggðin kallaði eftir úrræðum hvað þau varðar vegna þess að á þeim svæðum þar sem fasteignaverð er lægra en byggingarkostnaður er ekki verið að byggja. Á sumum stöðum úti á landi, sem telja jafnvel yfir 1.000 manns, hefur ekki verið byggt húsnæði í 30 ár. Þannig að það fer enginn að byggja hagkvæmt húsnæði til að falla undir þessi skilyrði. Þá settum við inn þessi 20% og líka varðandi breytt húsnæði og endurgert húsnæði með aðra notkunarmöguleika til að koma til móts við þetta. Ég held að það sé ákveðinn misskilningur hjá sambandinu hvað þetta varðar. [[Forseti hringir.]]Ég kem þá bara að varasjóðnum á eftir.
Virðulegi forseti. Varðandi lagastoð fyrir varasjóðinn sem meiri hlutinn leggur til að setja á laggirnar er spurning, fyrst hv. þingmaður er búinn að boða breytingartillögur milli 2. og 3. umr., hvort hægt væri að taka þetta fastari tökum þar. Þá mætti líka að leggjast yfir hvort það sé alveg skýrt varðandi 20%, hvort átt sé við 20% af fjárheimildinni eða 20% af fjölda umsókna. Þetta geta verið tvær gjörólíkar stærðir. Mig langar að spyrja út í breytingu á endurskoðun á úrræðinu, sem ég sé ekki að kallað sé eftir frá neinum umsagnaraðilum. Mig langar að átta mig aðeins betur á forsendunum fyrir því vegna þess að endurskoðun á úrræðinu fyrir júlí 2023 gefur því tvö og hálft ár til að þroskast. Það er alveg ofboðslega stuttur tími þegar maður skoðar skipulagsferli og húsbyggingarferli. Meikar þetta einhvern sens eða er þetta einhver málamiðlun á milli stjórnarflokkanna til að geta rétt náð fram yfir gildistíma lífskjarasamninganna þannig að ekki þurfi að binda þetta allt of föstum böndum?
Virðulegi forseti. Hvað varðar varasjóðinn er rétt að ekki var fjallað sérstaklega um lagaumgjörðina í kringum hann. Það var svo sem ekki komið mikið inn á hana í umfjöllun nefndarinnar og hún rataði ekki inn í nefndarálit. En við teljum að í frumvarpinu sé gert ráð fyrir ákveðnum ramma sem við sáum ekki ástæðu til að fjalla sérstaklega um. Hvað varðar 20 prósentin er átt við 20% af fjárheimildunum. Við gerum ráð fyrir ákveðnum milljörðum á ári og að þar af gangi 20% til baka og renni út eftir umsóknum. Varðandi endurskoðunarákvæðið þá er þetta nýtt úrræði og við teljum eðlilegt að það hljóti einhverja endurskoðun. Okkur fannst þessi tími henta ágætlega. [[Forseti hringir.]]Við vorum svo sem ekki að horfa til lífskjarasamninga heldur að nauðsynlegt væri að fara yfir þetta að ákveðnum tíma liðnum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá 1. minni hluta velferðarnefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál er varðar hlutdeildarlán. Fyrsti minni hluti velferðarnefndar fagnar hverju því skrefi sem ríkisstjórnin tekur í átt að heilbrigðari húsnæðismarkaði, enda mikið lýðheilsu- og framfaramál að auka húsnæðisöryggi landsmanna. Þá fagnar 1. minni hluti því að bæði sé horft til þeirra sem eru að kaupa fyrstu íbúð sína og þeirra sem misstu húsnæði sitt í kjölfar bankahrunsins og hafa ekki átt húsnæði undanfarin fimm ár. Fyrsti minni hluti bendir þó á að síðarnefndi hópurinn kann að eiga erfitt með að standast greiðslumat vegna lánshæfis og hvetur stjórnvöld til að leita ráða til að liðka til fyrir þeim hópi sem hefur ráð á að kaupa fasteign en hefur ekki lánshæfi vegna fyrri sögu. - Þetta skiptir máli, sér í lagi þegar byggja á úrræði utan um ákveðinn hóp en þarna verður klárlega risastór þröskuldur. Það veldur óneitanlega vonbrigðum hvað frumvarpið kom seint inn í þingið enda var fyrirséð að ekki gæfist nægur tími til að vanda til verka eins og mikilvægt er í jafnviðamiklum málum. Frumvarpið er liður í samningi ríkisstjórnar og vinnumarkaðar, svokölluðum lífskjarasamningi sem gerður var á almennum vinnumarkaði vorið 2019, eða liðlega ári fyrir framlagningu málsins, og því hefði farið betur á því ef ráðherra hefði gefið þinginu tíma til að vinna faglega að málinu eftir að mælt var fyrir því um miðjan júní í sumar, í miðju Covid-fári. Inngrip og stýring stjórnvalda á húsnæðismarkaði getur haft afdrifaríkar afleiðingar í för með sér, bæði til góðs og ills. Skemmst er að minnast áhrifa 90% húsnæðislána á markaðinn þegar húsnæðisverð rauk upp og skildi hina tekju- og efnaminnstu eftir í fullkominni óvissu varðandi sitt húsnæði. Sporin hræða og því þarf að taka allar ákvarðanir er varða íhlutun stjórnvalda á húsnæðismarkaði með yfirsýn og varkárni en á það virðist skorta í þessu mikilvæga máli. Frumvarpið hefur sætt töluverðri gagnrýni. Útfærslur í því þykja ómarkvissar á köflum og of mikið vald til útfærslu á þessu úrræði er fært til ráðherra með reglugerðarheimildum. Fjöldi umsagnaraðila benti á hversu óheppileg hin víðtæka heimild ráðherra væri með tilliti til stöðugleika í ríkisfjármálum, áhrifa á húsnæðismarkað og fyrirsjáanleika og gagnsæis í úthlutunarreglum. Meiri hlutinn leggur þó ekki til úrbætur á þessum atriðum nema að litlu leyti. Reynsla af sambærilegu úrræði á Englandi og í Skotlandi sýnir að aukið flækjustig dregur verulega úr virkni úrræðisins. Og hvernig var því svarað af meiri hlutanum? Jú, meiri hluti velferðarnefndar ákvað að flækja úrræðið enn meira með styttingu lánstíma hlutdeildarlána úr 25 árum í tíu ár og bæta inn í það heimildarákvæði til Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um framlengingu þrisvar sinnum til fimm ára. Svo leyfir framsögumaður málsins í nefndinni, hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir, sér að halda því fram hér í pontu að um sé að ræða lán til 25 ára. Svo er ekki. Það er búið að stytta lánstíma hlutdeildarlána úr 25 árum í tíu. Svo þarft þú að mæta og sækja um að nýju. Það kemur fram í breytingartillögu. Þessi lánsheimild, sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun er fengin í hendur, stendur þarna, en heimildin til handa húseiganda og þeim sem vonast til að fá að halda láninu áfram fæst að undangenginni umsókn, greiðslumati og ráðgjöf stofnunarinnar sem óneitanlega leggur meira á stofnunina og lántakendur. Þá er því ósvarað af hálfu meiri hlutans hvað gerist ef stofnunin veitir umsækjanda ekki heimild til áframhaldandi veru inni í kerfinu, t.d. ef umsækjandi stenst ekki greiðslumat eða vegna annarra aðstæðna. Beri að greiða lánið upp við þær aðstæður kann húseigandinn að missa húsnæðið sitt, að falla við greiðslumat vegna nauðsynlegrar endurfjármögnunar og er því ósvarað til hvaða ráða þeir umsækjendur eigi að grípa annarra en að selja húsnæðið ofan af sér og fjölskyldu sinni og fara aftur á leigumarkað með tilheyrandi óvissu. Það er óskiljanlegt á þessum tímapunkti, þegar um annað var samið, að búa til svona óvissu og svona flækjustig í þetta annars góða mál. Við erum búin að tala um þetta í fjölda ára. Samfylkingin lagði m.a. til þingsályktunartillögu sem fól í sér svokölluð startlán einmitt fyrir hóp þeirra sem eru að kaupa sína fyrstu íbúð. Einhverra hluta vegna virðist hafa myndast slík togstreita milli stjórnarflokkanna að það varð að stytta þetta og búa til flækjustig sem mun óneitanlega hafa mikla óvissu í för með sér. Fram kom í vinnu nefndarinnar að raunveruleg þörf á úrræðinu á þessum tímapunkti hefði ekki verið kortlögð og ekki heldur hvar á landinu þörfin væri. Þá var ekki heldur ráðist í slíka könnun við undirbúning breytingartillagna meiri hlutans varðandi skilyrði frumvarpsins. Fyrir liggur að aðgerðir sem þegar hefur verið ráðist í til að efla húsnæðismarkaðinn víða um land hafa að mörgu leyti tekist ágætlega og því ekki á hreinu hver raunþörfin er á höfuðborgarsvæðinu, á vaxtarsvæðum á landsbyggðinni og á hinum köldu svæðum. Slíka rannsókn verður að gera þegar stjórnvöld ákveða að veita a.m.k. 40 milljarða kr. inn á húsnæðismarkaðinn á næstu tíu árum. Meiri hlutinn tók að auki þá ákvörðun að skilyrða 20% hlut úrræðisins við landsbyggðina og að auki ákvað meiri hlutinn þvert á ráðleggingar Seðlabankans að heimila nýtingu eldra húsnæðis utan höfuðborgarsvæðis. Samkvæmt skýrslu Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um íbúðaþörf frá árinu 2019 er íbúðaþörf utan höfuðborgarsvæðisins að hámarki 890 íbúðir og að lágmarki 730. Það eru tölur sem hægt er að fá frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun vegna þess að sú stofnun sem og sveitarfélögin kortleggja þörfina. Umsögn Seðlabanka Íslands vegna málsins var jákvæð. Þó var skýrt tekið fram, bæði í fyrri og seinni umsögninni og í máli gesta, fulltrúa Seðlabankans sem komu fyrir hv. velferðarnefnd, að jákvæð umsögn bankans lyti að því skilyrði að úrræðið yrði ekki útvíkkað frá því sem kynnt var í frumvarpinu. Meiri hlutinn lagði til breytingar á frumvarpinu sem unnar voru í sumar og var óskað eftir umsögnum við þær breytingartillögur. Fæstar gáfu tilefni til breytinga á fyrra mati Seðlabankans en þó vakti bankinn athygli á því að óljóst væri hvað fælist í seinni málslið e-liðar breytingartillögunnar, þar sem lögð er til breyting á 7. mgr. a-liðar 2. gr., og spurði hvort hugsunin væri sú að ráðherra fengi heimild til að setja reglur í því skyni að auka úthlutun hlutdeildarlána án lagabreytingar. Þarna erum við að tala um svokallaðan varasjóð, þar sem leggja á heilan milljarð í viðbót í einhvern óskilgreindan varasjóð sem hvergi er minnst á í frumvarpinu sjálfu eða í lagaákvæðum. Þetta er bara nokkurs konar neðanmálsgrein í greinargerð með frumvarpinu. Fyrsti minni hluti bendir á að í greinargerð segir að gert sé ráð fyrir því að lagður verði 1 milljarður kr. á ári í varasjóð til að girða fyrir þörf fyrir viðbótarframlög í framtíðinni til að taka mið af breytingum á kostnaði ríkissjóðs við úrræðið, sem geti breyst eftir þróun húsnæðisverðs. Fyrsti minni hluti bendir á að samkvæmt frumvarpinu takmarkast lánveitingar við fjárlög hverju sinni en ekki hefur verið skýrt hvort heimilt verði að sækja fjármagn í varasjóðinn innan fjárlagaárs eða hvort nýting hans verði háð ákvörðun Alþingis. Þó er rétt að árétta að talað er um að nauðsynlegt sé að hafa þennan 1 milljarð í varasjóð til að girða fyrir þörf fyrir viðbótarframlög í framtíðinni, sem þýðir að ráðherra fær þarna 1 milljarð í varasjóð til að þurfa ekki að vera að púkka upp á fjárveitingavaldið á Alþingi hugnist honum að auka við framlag í þetta úrræði. Gott og vel. Ef auka á við framlagið umfram þessa 4 milljarða þá er jákvæð umsögn Seðlabanka Íslands fallin. Þá er vert að benda á það sem kom fram hér áðan, í andsvörum við framsögumann málsins í nefndinni, að í umsögn Seðlabanka Íslands komi ekkert fram um það hvernig varasjóðurinn verði ávaxtaður. Seðlabankinn spyr sérstaklega út í það en fær engin svör. Meiri hlutinn leggur annars vegar til að leitað verði umsagnar fjármálastöðugleikanefndar Seðlabankans við endurskoðun fjárheimilda til hlutdeildarlána við endurskoðun fjárveitinga til lánaflokksins og hins vegar að leitað verði umsagnar þess ráðherra sem fer með fjárreiður ríkisins um reglugerð um hlutdeildarlán og breytingar á henni. Óskað var eftir umsögnum fjármálaráðuneytisins og Seðlabanka Íslands um drög meiri hlutans að breytingartillögum. Við afgreiðslu málsins lagði meiri hlutinn hins vegar fram breytingartillögur sem gengu enn lengra í tilslökunum á skilyrðum hlutdeildarlána en óskað hafði verið umsagnar um. Við þær breytingartillögur var ekki leitað umsagna þessara aðila, Seðlabankans eða fjármálaráðuneytisins. Ákvörðun um ráðstöfun hlutdeildarlána til kaupa á eldri íbúðum utan höfuðborgarsvæðisins, óháð því hvort um væri að ræða vaxtarsvæði eða ekki, var t.d. rýmkuð til muna eftir að breytingartillaga meiri hlutans var send til umsagnar. Slíkt hlýtur óhjákvæmilega að hafa áhrif á húsnæðismarkað utan höfuðborgarsvæðisins, sér í lagi þar sem ekkert mat hefur farið fram, hjá meiri hlutanum eða stjórninni, á stöðu húsnæðismarkaðar og á eftirspurn eftir hagkvæmum íbúðum um landið og skorti á þeim. Þetta er bara gert svona eftir tilfinningunni. Af því að 20% íbúa búa þarna skulum við slumpa á 20% og svo skulum við leyfa eldri íbúðir þarna, en jákvæð umsögn Seðlabankans laut að því að þetta yrði óbreytt. Það kann að vera jákvætt að heimila nýtingu eldra húsnæðis utan höfuðborgarsvæðisins, það skal alveg tekið fram, svo að tryggt sé að nýtingin verði um allt land en ekki bara á vaxtarsvæðum. Ég er ekki að segja að þetta megi ekki eða að þetta sé slæmt eða að þetta sé afleit hugmynd, ég er alls ekki að segja það. En það verður hins vegar að horfa til þess að þetta getur haft neikvæð áhrif. Það þarf að tryggja að þetta úrræði, sem á að vera til stuðnings húsnæðismarkaði, komi ekki niður á húsnæðisverði á köldum svæðum. Verði framboð á íbúðum í þessu úrræði umfram eftirspurn getur það haft þær afleiðingar að fasteignaverð lækki enn frekar á svæðum þar sem byggingarkostnaður er ekki í neinu samræmi við markaðsverð og að fjöldamargar eignir á köldum svæðum standi tómar. Slíkt hefði alvarlegar afleiðingar til lengri tíma. Það getur ekki verið tilgangur meiri hluta að stuðla að slíku ástandi. Það er þess vegna sem þeir sem gerst þekkja íbúðamarkaðinn, eins og t.d. Samband íslenskra sveitarfélaga, leggjast eindregið gegn tillögu meiri hluta nefndarinnar um að skilyrða 20% hlut landsbyggðinni. Sambandið benti einfaldlega á að það væri langt umfram þörf. Meiri hlutinn leggur til breytingar þess efnis að úthlutun hlutdeildarlána verði sex sinnum á ári þannig að ef eftirspurn verður umfram framboð verði komið í veg fyrir að þeir sem sæki um á fyrstu mánuðum árs fái úthlutað en aðrir ekki. Bendir 1. minni hluti á nauðsyn þess að koma í veg fyrir slíkt en veltir upp þeirri spurningu, sem er ósvarað og fékkst ekki svar við við meðferð málsins í nefndinni, hvað gera eigi ef sá hluti sem eyrnamerktur er húsnæði utan höfuðborgarsvæðisins gengur ekki út, í hverju hólfi fyrir sig, á hverju þessara sex tímabila yfir landið. Tilgreint er í nefndaráliti meiri hlutans að hann eigi þá að renna til verkefna á höfuðborgarsvæðinu en óleyst er hvenær slíkt á að gerast. Og hvað gerir þetta þá fyrir verkefnin á höfuðborgarsvæðinu? Ef íbúðir eru komnar á almennan markað og svo allt í einu koma inn peningar og við erum ekki að tala um neina smápeninga, við erum að tala um 800 millj. kr, í lok árs, hvað þá? Ég vil endurtaka það sem ég sagði hér í upphafi. Úrræðið um hlutdeildarlán er gríðarlega mikilvægt og jákvætt skref. Við skulum taka fagnandi hverju einasta skrefi sem þokast áfram hjá þessari ríkisstjórn í átt að því að skapa öryggi fyrir landsmenn af því að nóg er af hinu, að skapa endalaust óöryggi. Það er alveg ótækt þegar verið er að hrófla við málum eða gera þau svo vanbúin að þau halda áfram að skapa óvissu hjá landsmönnum. Af þessum sökum vil ég eindregið hvetja ráðherra ríkisstjórnarinnar sem og stjórnarþingmenn sem sitja í fastanefndum Alþingis til að stuðla að vandaðri lagasetningu í hvívetna. Sá tímaskortur sem okkur er boðið upp á í þinginu leiðir til óvandaðrar lagasetningar, bæði við gerð frumvarpa ráðherra og við vinnslu þeirra á Alþingi. Þetta getur haft í för með sér mikið tjón fyrir íbúa landsins og stofnanir. Húsnæði er sú fjárfesting sem er langsamlega viðamest á lífsleiðinni. Margir fara einu sinni í þann leiðangur. Það má ekki kasta til höndum. Þá get ég ekki látið hjá líða að minnast á það skilyrði að lán á fyrsta veðrétti sé til 25 ára og eigi það að vera lengra verði það að vera óverðtryggt. Mér finnst meiri hluti hv. velferðarnefndar skauta aðeins fram hjá þeim varnaðarorðum sem birst hafa að undanförnu, bæði frá varaseðlabankastjóra en líka frá aðalhagfræðingi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. En þau hafa bæði komið fram í fjölmiðlum undanfarið og í raun varað fólk við að taka óverðtryggð lán á þessum tímum af því að vextir séu svo lágir að fyrirséð sé að greiðslubyrði muni rjúka upp vegna ástandsins. Þegar um er að ræða slíkar þungavigtarumsagnir eins og frá varaseðlabankastjóra sem og aðalhagfræðingi Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar þá er spurning hvort ekki sé gott að staldra aðeins við og hlusta og þó ekki væri nema að skoða hvort rétt væri að breyta til eða velta því fyrir sér hvort eitthvað annað eigi að gilda þarna. Hvers vegna skyldum við vilja að þeir einir sem hafa lægstu tekjurnar, lægstu innkomuna, verstu eignastöðuna, verði að taka óverðtryggð lán til lengri tíma en 25 ára? Hvers vegna bara sá hópur? Það eru ýmsar spurningar sem vakna en að lokum segi ég: Samfylkingin mun styðja við málið. Samfylkingin mun styðja við það að við gerum allt sem við getum til að aðstoða íbúa landsins við að festa kaup á húsnæði og komast í meira öryggi en ég vildi að við hefðum náð að vanda betur til verka.
Virðulegi forseti. Það er greinilegt að við hefðum þurft betri tíma til að ekki hefði komið upp allur þessi misskilningur hjá formanni nefndarinnar. Mér finnst svo margt sérstakt málflutningi hv. þingmanns, t.d. að ef við förum að hvetja til byggingar á hagkvæmu húsnæði úti á landi kalli það á tómar íbúðir. Því spyr ég hv. þingmann hvort hún hafi ekki farið yfir húsnæðisáætlun sveitarfélaganna og hversu mikil þörf er fyrir þetta. Það verður væntanlega ekki farið í úrræðið nema þörf sé metin á því. Það fer enginn byggingarverktaki að byggja hagkvæmar íbúðir eða breyta eldra húsnæði ef hann telur ekki eftirspurn eftir því. Þetta er nú bara einfalt dæmi. Varasjóðurinn er hugsaður til að mæta hugsanlegum útlánatöpum ríkissjóðs. Hann er ekki til að auka framlagið. Það var aldrei talað um það. Mér finnst þetta með landsbyggðina bara mjög sérstakt. Það stakk mig svolítið djúpt, að við séum að fara að framleiða tómar íbúðir á landsbyggðinni. Ég veit ekki af hverju þetta ætti að vera til að skekkja framboðið eða eftirspurnina. Þetta hlýtur alltaf að þurfa að haldast í hendur, hvort sem er á höfuðborgarsvæðinu eða landsbyggðinni. Ég vil þá bara spyrja hv. þingmann hvort hún hafi ekki fylgst betur með í umræðunni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Jú, ég fylgdist mjög vel með. Ég fylgdist mjög vel með allri vinnu sem átti sér stað í nefndinni. Ég fylgdist líka mjög vel með og las umsagnir þeirra sem sendu okkur álit sitt, þar á meðal Samband íslenskra sveitarfélaga sem er líklega sá aðili sem þekkir best til stöðu húsnæðis í sveitarfélögum um allt land, bæði á vaxtarsvæðum og á köldum svæðum. Og það var einmitt Samband íslenskra sveitarfélaga sem mælti gegn þeirri tillögu vegna þess að framboð og eftirspurn verða að haldast í hendur til að húsnæðismarkaðurinn verði ekki fyrir tjóni af úrræðum eins og þessu. Það var Samband íslenskra sveitarfélaga sem, bæði í umsögn og þegar sambandið mætti fyrir nefndina, sagði að þörfin á húsnæði víða um landið væri ekki svo mikil að það ætti að eyrnamerkja því 20%. Við erum að hlusta á þá aðila sem þekkja allt landið, ekki bara stöku byggingarverktaka sem einhver hefur ráðfært sig við á ferðalögum sínum. Við erum að tala um sambandið sem hefur kortlagt þetta allt saman. Hv. þingmaður talar um að varasjóðurinn eigi að mæta útlánatapi ríkissjóðs. Það er hvergi á það minnst. Ég skil ekki alveg hvaðan þetta kemur. Við erum að tala um 4 milljarða sem eiga að fara í þetta og svo erum við að tala um 1 milljarð í viðbót til að mæta [[Forseti hringir.]]einhverri aukinni breytingu. Við erum ekki að tala um hvernig heimtur verða á þessum lánum. Við erum ekkert [[Forseti hringir.]]að fá þetta borgað til baka strax sama árið. Á hverju ári á að setja 1 milljarð að auki í þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svörin. Ég held að framboðið stýri alltaf eftirspurn og öfugt, að eftirspurnin stýri því að byggt verði hagkvæmt húsnæði um allt land. Hv. þingmaður nefndi líka að færi lánþegi í þrot þyrfti hann að fara úr úrræðinu og fjölskyldan yrði fara úr íbúðinni. Telur hv. þingmaður það þá ekki almennt gilda um önnur fasteignalán á íbúðinni? Og telur hv. þingmaður að sú ráðgjöf, sem er sett þarna inn í og við leggjum svo mikla áherslu á, sé ekki alltaf til bóta? Enda er það undirstrikað í nefndaráliti meiri hlutans að lánið sé veitt áfram að undangenginni ráðgjöf.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta. Lán er veitt til tíu ára og heimild til endurnýjunar. Lán er ekki veitt til 25 ára. Ef þetta snýst um að ríkisstjórnin og meiri hluti hv. velferðarnefndar sé svo umhugað um að veita ráðgjöf þeim sem hafa tekið lán hjá stofnuninni þá er meiri hlutanum í sjálfsvald sett að setja ákvæði inn í frumvarpið um að þegar tíu ár eru liðin frá því að lán er tekið skuli lánþegi koma í ráðgjöf. Hér er ekki um slíkt að ræða. Hér er um það að ræða að lántaki skuli borga upp lánið að tíu árum liðnum. Hann skal borga upp lánið. Ef hann getur ekki borgað upp lánið skal hann sækja um endurnýjun á láninu. Þetta snýst ekkert um þessa ráðgjöf. Þetta snýst um að það er verið að stytta lánstímann úr 25 árum í tíu ár. Það er hægt að veita slíka ráðgjöf hvenær sem er. Það má veita ráðgjöf eftir tvö ár, fjögur ár, sex ár, tíu ár. Það er ekkert mál. En lánið er tekið í upphafi og það er borgað af því. Ef maður getur ekki borgað er lánið gjaldfellt. Það er bara þannig. Þannig er það alltaf. En í þessu er verið að beita einhverjum blekkingum þegar sagt er að lánið sé til 25 ára. Það er til tíu ára og það stendur þarna að það eigi að borga það upp að tíu árum liðnum. Svo er heimilt að endurnýja. Þannig er það hjá hvaða lánastofnun sem er. Það má. Maður getur sótt um lán hvar sem er. Maður getur farið í lífeyrissjóðinn og hann má lána manni [[Forseti hringir.]]ef maður uppfyllir skilyrði. Það er ekkert öðruvísi hér. Þessi ráðgjöf er frábær. Við skulum öll fara í ráðgjöf.
Herra forseti. Ég hafði beðið um andsvar í hliðarherbergi eins og mun nú vera siður og mun reyna að finna einhverja leið til að koma skilaboðum betur til skila síðar. En ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og vil þakka henni fyrir þann stuðning sem hún sýnir málinu. Það virtist ekki vera alveg augljóst, a.m.k. framan af ræðunni, hvort hv. þingmaður styddi málið en ljómandi að svo sé. Ég get ekki tekið undir það með þingmanninum að við höfum ekki haft nógan tíma til að vinna málið. Ég held að við höfum einmitt tekið okkur ágætistíma og kannski lengri en var fyrirhugað í upphafi. Það er bara vel. Ég vildi spyrja hv. þingmann sérstaklega um áhyggjur sem hún hefur af því að við ætlum að nýta úrræðið að hluta til á landsbyggðinni. Nú gætu, eins og textinn er skrifaður, 20% af upphæðinni runnið til íbúðakaupa á landsbyggðinni sem myndi þá þýða sirka 80 íbúðir á landsbyggðinni, sem væru, miðað við þær tölur sem hv. þingmaður kom fram með, einhvers staðar á bilinu 9–11% af íbúðaþörf á landsbyggðinni á hverjum tíma. Það sem ég er að velta fyrir mér er hvort þingmanninum finnist líklegt, ef landsbyggðin nýtti allar heimildir sínar samkvæmt breytingartillögunum, að það myndi raska húsnæðismarkaðnum á landsbyggðinni eins og hún lýsti því yfir að hún hefði áhyggjur af.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið sem er mjög gott. Hvort sú sem hér stendur telur líklegt að 800 íbúðir á tíu ára tímabili geti raskað íbúðamarkaði? Þegar hámarksþörf á landsbyggðinni er samkvæmt nýjustu upplýsingum rúmlega 800 íbúðir, [[Á ári.]]þar sem um er að ræða mjög sértækt úrræði sem eingöngu á að gagnast þeim allra tekjuminnstu, eingöngu þeim sem geta ekki með nokkru móti fundið fjármagn fyrir útborgun, þeim hópi sem fellur inn í þetta þrönga skilyrði og að auki þar sem ég hef lesið umsagnir þeirra sem betur þekkja til, þá kann það nefnilega vel að vera. Það sem mér finnst óheppilegt í málinu er að sagt er: Ef eftirspurnin verður minni þá má fjármagnið bara ganga til höfuðborgarsvæðisins. Þetta er takmörkuð auðlind og mér finnst óheppilegt að meiri hlutinn skuli ekki hafa fundið út hvenær það gerist. Af því að einnig kom fram í vinnu nefndarinnar að ekki megi færa fjármagn á milli ára. Ef eftirspurnin verður minni en 4 milljarðar á ári þá fellur framlagið bara niður. Það verður ekki nýtt á næsta ári. Það verður ekki hægt að taka 4 milljarða eitt árið og 2 milljarða næsta ár og svo 6 o.s.frv. af því að þá riðlum við fasteignamarkaðnum [[Forseti hringir.]]að mati þeirra sem best þekkja til. Og af því að við erum ekki sérfræðingar [[Forseti hringir.]]þá er best að hlusta á þá þegar við þurfum að taka ákvarðanir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Miðað við þær tölur sem fram koma í nefndaráliti 1. minni hluta var árið 2019 metið að árleg þörf fyrir nýjar íbúðir væri ríflega 3.000 íbúðir, eitthvað slíkt, og raunar er það tala sem hefur verið þekkt um alllangan tíma, það er svona sirka árlega þörfin. Nú ætlum við úrræðinu í heild að taka um 400 íbúðir á ári og hins vegar höldum við að byggja þurfi um 3.000 íbúðir á ári sem er þá aðeins meira en þessi 10% sem við erum að hugsa um að mæta á landsbyggðinni. Út frá sömu rökum myndi maður kannski að halda að málið væri allt vont. Vegna þess að ef við erum með meira en 10% á höfuðborgarsvæðinu, er það þá ekki líka til þess fallið að raska markaðnum þar? Ættu þá ekki að vera nákvæmlega sömu áhyggjur? Ég vil einmitt nefna það sérstaklega vegna þess að þær spurningar komu upp í vinnu nefndarinnar og Seðlabankinn var einmitt í heimsókn til nefndarinnar spurður sérstaklega út í það, gestir voru spurðir hvort menn teldu að hætta væri á því að þetta myndi raska íbúðamarkaðnum verulega og þingmaðurinn leiðréttir mig ef ég man svona hryllilega illa. En ég man ekki betur en að það hafi bæði komið fram í umsögnum og svörum á nefndarfundum að það myndi ekki gera það, þ.e. að þessi fjöldi myndi ekki raska svo íbúðamarkaðnum vegna þess að hann væri ætlaður fyrir tiltölulega afmarkaðan hóp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir seinna andsvar. Honum er tíðrætt um að íbúðaþörf á landsbyggðinni sé 890 á ári. Ég sé hvergi í umræddu skjali að um sé að ræða árlega íbúðaþörf. Þörfin er að hámarki 890 íbúðir og að lágmarki 730. Þetta er óuppfyllt íbúðaþörf í hverjum landshluta, áætluð óuppfyllt þörf, ekki að byggja þurfi 900 íbúðir á hverju ári. Ég hef töluverðar áhyggjur af því að lögmálið um framboð og eftirspurn gildi að sjálfsögðu líka á höfuðborgarsvæðinu. Það er einmitt það sem ég hef verið að tala um og mun fleiri tala um, það er skortur á greiningu í málinu. Þegar verið var að ræða málið, þegar ráðuneytið var kallað að borðinu o.s.frv., þá virtust rannsóknir á framboði og eftirspurn ekki alveg fullnægjandi í málinu. Við skulum þá vona að eftirspurnin verði töluvert minni og að mun færri komist inn í úrræðið, eða hvað? Mér finnst það dálítið óheppilegt af því að ég hélt að við ætluðum að búa til úrræði sem myndi grípa þann hóp sem þarf raunverulega á úrræðinu að halda en skilyrðin koma mögulega í veg fyrir að hann geti nýtt það, t.d. skilyrði um hámarksráðstöfun í húsnæði af framfærslueyri af því að þar skarast mjög [[Forseti hringir.]]tekjur og hámarksgreiðslubyrði af húsnæði.
Virðulegi forseti. Ég geri hér grein fyrir nefndaráliti 2. minni hluta velferðarnefndar. Fyrst vil ég nefna það sem kemur fram í hagsmunaskráningu minni að ég á eign sem er í útleigu. Ég tel ekki að það geri mig á nokkurn hátt vanhæfan en finnst rétt að halda því til haga til öryggis, sakar alla vega ekki. Fyrst ætla ég að lýsa starfi nefndarinnar og kannski þingsins almennt og fara aðeins yfir það hverju ég tel ábótavant við þau vinnubrögð sem birtast í þessu máli eins og fjölmörgum öðrum. Í öðru lagi ætla ég að fara stuttlega yfir nefndarálitið sem er reyndar ekki langt, u.þ.b. ein blaðsíða. Síðast en ekki síst ætla ég að ræða punkta sem hafa komið fram í umræðunni í dag eða punkta sem hafa komið upp við hugleiðingar eftir að nefndarálitið var lagt fram til skráningar og dreifingar. Hvað varðar málsmeðferðina í nefndinni þá er ég nýr í nefndinni, hef tekið við af hv. þm. Halldóru Mogensen tímabundið, þannig að ég hef ekki verið viðstaddur langflesta fundina, aðeins örfáa, við meðferð málsins. Það hefur þó dugað til að segja ýmislegt um það hvar málið stendur vegna þess að það voru síðustu fundirnir áður en málið var afgreitt úr nefnd og nefndarálit skrifuð. Það er augljóst að það hefði alveg mátt skoða þetta mál betur. Fólk segir með réttu að það sé tímapressa á þessu máli vegna þess að það er afurð lífskjarasamninga, sömuleiðis erum við á þessum þingstubbi og það eru allt saman góð og gild rök en það breytir því ekki, eins og ég fór yfir í lærðri ræðu í störfum þingsins fyrr í dag, að tímaskortur veldur því að hlutirnir eru ekki gerðir jafn vel og annars væri hægt að gera þá. Það er eðli málsins og er óháð öllum afsökunum eða ástæðunum fyrir því að tímaskorturinn er til staðar til að byrja með. Tímaskortur veldur verri vinnu, alveg sama hversu réttlætanlegur og málefnalegur hann er. Það er áberandi, bæði í umræðum hér og sömuleiðis á þeim fundum sem ég hef setið í nefndinni, að það vantar greiningar í málinu. Fjölmargar spurningar koma upp, bæði hér í pontu og á vettvangi nefndarinnar, þar sem svarið er ekki til, er ekki þekkt. Það er hluti af því sem hefði mátt gera betur og ef ekki, þá með því að afgreiða málið seinna ef það hefði verið mögulegt eða byrja á því fyrr. Það er eins og það er. Mér finnst afskaplega sorglegt að nefndin hafi ekki séð sér fært að vinna málið betur vegna þess að mér finnst hugmyndin góð. Mér finnst þessi hlutdeildarlánahugmynd ágæt og margt mjög áhugavert við hana. Hún er ekki gallalaus frekar en nokkuð annað sem ég er meðvitaður um í fjármálum og hvað þá þegar kemur að langtímafjárfestingum einstaklinga. En hugmyndin er góð, mér finnst hún sniðug. Mér finnst hún ganga upp. Ég sé engar innri rökvillur í henni sem gera hana vonda. Að því sögðu þá skipta útfærsluatriðin gríðarlega miklu máli. Það gleymist oft. Það er oft látið eins og útfærsluatriðin séu einhver aukaatriði en það eru akkúrat þau sem skipta sköpum fyrir það hvernig hlutirnir þróast yfir áratugaskeið. Það er áratugaskeið sem fólk er að fjárfesta þegar það kaupir fasteignir, þak yfir höfuðið, alla vega almennt. Ég ætla að reifa aðeins álit 2. minni hluta. Ég ætla ekki að lesa það orðrétt eins og tíðkast hér, mér finnst það leiðinlegur siður og vil venja okkur af því, mun taka þátt í því. Í stuttu máli: Þetta er góð hugmynd eins og ég fór yfir áðan. Þetta er hluti af lífskjarasamningunum. Málið hefði gott af nánari umfjöllun. Það er mikið útfært í reglugerðum sem eru enn ekki til. Auk þess er óljóst hvernig kerfið mun reynast, að miklu leyti vegna þess að útfærsluatriðin eru ekki þekkt og greiningarnar og rannsóknirnar sem þyrfti til að búa til vissu um það hvað framtíðin ber í skauti sér í kjölfar lagasetningar þessa frumvarps er ekki þekkt. Það er því mjög mikilvægt að fylgst sé mjög vel með því hvernig þetta kerfi þróast strax frá upphafi, alveg frá fyrsta degi. Það er mjög mikilvægt að yfirvöld séu með puttann á púlsinum á því hvernig þetta reynist, hver vandamálin séu og ekki síst vandamál neytendanna sjálfra. Ég hugsa að þau vandamál sé erfiðast að greina í upphafi vegna þess að oft kann neytandinn ekki einu sinni að lýsa þeim. Stundum er vandamálið skilningsleysi á kerfinu og menn eiga oft erfitt með að koma til móts við það í kerfinu sökum kerfislegs skilningsleysis. Í fimmta lagi er í nefndarálitinu komið örstutt inn á leigumarkaðinn. Það er einkenni heilbrigðs leigumarkaðar að sumt fólk vill vera á leigumarkaði. Það fylgja því kostir ef leigumarkaðurinn er heilbrigður. Það krefst ekki langtímafjárfestinga. Það býður upp á ákveðið frelsi varðandi færanleika og þess háttar. Það þarf ekki að sinna viðhaldi eignarinnar. Þannig er það þegar ástandið er heilbrigt á leigumarkaði. Mér finnst skorta umræðu um það hvernig sé hægt að gera leigumarkaðinn á Íslandi heilbrigðari og sanngjarnari gagnvart leigjendum vegna þess að áherslan fer svo hratt á séreignarstefnu, að allir landsmenn vilji og þurfi að eiga eigið þak yfir höfuðið. Eflaust vill meiri hlutinn það, vel rúmur meiri hluti, en ekki allir og hópurinn sem ýmist vill leigja eða mun halda áfram að neyðast til að leigja má ekki gleymast. Við eigum ekki að láta eins og hann skipti ekki máli eða hagsmunir hans séu á einhvern hátt minni. Þeir eru það ekki, þeir eru mikilvægir. Það skiptir máli að hafa heilbrigðan leigumarkað. Þá þurfum við líka bara svona með tíðarandanum að átta okkur á því að það er eðlilegt að hafa leigumarkað. Það er alveg eðlilegt að leigja húsnæði. Það er ekki sjálfkrafa vandamál. Það er auðvitað vandamál ef fólk fær ekki að velja, hvort sem það vill eiga eða leigja eða hvað. Þá verð ég að nefna það sem ég ætla að kalla hrunhópinn. Það er fólk sem átti eignir fyrir efnahagshrunið 2008, missti þær eignir í hruninu og er í dag jafnvel enn þá á alls konar svörtum listum, fær ekki lán. Hagsmunasamtök heimilanna bentu tvisvar á það, í tveimur umsögnum, að vandamál þessa hóps er ekki endilega það að hann hafi ekki ráð á útborgun eða hann hafi ekki ráð á láni, jafnvel frekar þungu láni, heldur að hann fær ekki lán, hann fær ekki fyrsta eða annars veðréttarlánið sem þarf til að hlutdeildarlánin komi til greina yfir höfuð. Vandi þessa hóps er ekki fjárskortur í sjálfu sér, þ.e. við eðlilegar kringumstæður væri það ekki vandamál, en hann þarf lán og getur ekki fengið lán. Þetta úrræði kemur ekki til móts við þann hóp að neinu verulegu leyti. Það er reyndar gott í frumvarpinu, verður að segjast, að þar er fyrsta eign skilgreind þannig að umsækjandi hafi ekki átt fasteign áður eða ekki síðustu fimm ár. Það er góðra gjalda vert. En það kemur ekki til móts við hópinn sem fær ekki lán frá lánastofnunum vegna svartra lista og þess háttar. Þá verð ég að segja að þótt það standi í nefndaráliti 2. minni hluta, og síðar hafi verið fjallað um það hér, að úrræðið eigi að koma lágtekjufólki vel, fólki sem er í þeirri stöðu að geta ekki safnað sér fyrir útborgun, þá hef ég efasemdir um að það komi lágtekjufólki vel. Það er ekki síst vegna þess að skilyrðin fyrir því að fá hlutdeildarlán eru að viðkomandi aðili taki ekki lán, þ.e. fyrsta veðréttarlánið, til lengri tíma en 25 ára. Hægt er að fá undanþágur frá því en þá skal lánið vera óverðtryggt. Ég skil þau rök, ég skil hvers vegna það er þannig. Ég ætla að fara yfir það frekar á eftir. En eftir stendur að margt lágtekjufólk ræður ekki við óverðtryggt 40 ára lán eða verðtryggt 25 ára lán, það þarf verðtryggt 40 ára lán til að geta staðið undir greiðslubyrðinni. Það þýðir ekki að þau lán séu góð hugmynd, ég fer yfir það á eftir ef tíminn endist mér. En ég hef nú frá ýmsu fleiru að segja þannig að við sjáum hvort það takist. Síðast en ekki síst, eins og ég nefndi áðan, þarf að fylgjast með þessu úrræði. Það þarf að fylgjast með því hvernig það verður í reynd á gólfinu á markaðnum næstu mánuði vegna þess að markaðurinn breytist. Um það hafa aðrir talað í pontu í dag, að markaðurinn breytist. Þessi hugmynd kom fram í lífskjarasamningunum sem voru gerðir fyrir meira en ári, fyrri part seinasta árs. Þá var markaðurinn allt öðruvísi en hann er í dag, auðvitað vegna Covid og eflaust annarra þátta líka sem hafa kannski ekki jafn afdráttarlaus áhrif á markaðinn. Núna er mikil sala í gangi. Vextir eru mjög lágir á íslenskan mælikvarða og leigumarkaðurinn er allt öðruvísi vegna þess að það er svo mikið af húsnæði sem er núna skyndilega tiltækt til langtímaleigu, húsnæði sem áður var nýtt í skammtímaleigu fyrir ferðamenn sem eru ekki hérna og verða ekki hérna í verulegum mæli, eftir því sem maður fær séð, í óákveðinn tíma. Við vitum ekki heldur hvernig hlutirnir þróast eftir það. Við erum hérna að setja fram úrræði sem er góð hugmynd en það fæddist í allt öðru umhverfi en við erum í núna. Nokkrir umsagnaraðilar koma inn á þetta. Þetta eru ekki í sjálfu sér rök gegn úrræðinu. Þetta þýðir bara að það er enn þá óljósara en ella hvaða áhrif þetta kemur til með að hafa vegna þess að hugmyndin fæddist þegar markaðurinn var annar. Nú hef ég gert stuttlega grein fyrir mínu stutta nefndaráliti 2. minni hluta og ætla yfir í aðra punkta sem þó eru margir skyldir því sem hefur verið sagt. Málið ber þess merki að það er hreinlega varhugavert að beita úrræðinu of mikið. Það er samkvæmt Seðlabankanum sem sendir inn umsögn sem ég mæli með að fólk lesi. Hann er mjög afdráttarlaus og skýr í málflutningi sínum um að ef úrræðið taki til of margra hafi það áhrif á markaðinn og þá gæti Seðlabankinn þurft að bregðast við. Almennt er það ekki gott að Seðlabankinn þurfi að bregðast við einu eða neinu vegna þess að hann gerir það með hækkun vaxta eða með því að takmarka útlán eða með því að leggja stein í götu fjármálastarfsemi umfram það sem er æskilegt fyrir neytendur. Það er annað merki um að það þurfi, að mér finnst, að skoða þetta úrræði miklu betur áður en það er lögfest. Það er eflaust hægt að koma í veg fyrir eitthvað af þeim áhrifum eða í það minnsta að við séum undirbúin og Seðlabankinn undirbúinn fyrir tilteknar breytingar og hægt sé að bregðast við með hætti sem er ekki of skaðlegur, alla vega ekki svo skaðlegur að það komi niður á gagnsemi frumvarpsins og lögfestingu þess. Það mat er alltaf erfitt. Það er annað sem mér finnst óþægilegt við þetta frumvarp, eins og reyndar oft þegar ríkið ætlar að stíga inn einhvers staðar og hjálpa fólki sem er þeirri aðstöðu að það þarf hjálp og hefur gott af hjálp. Því fylgir ofboðslega mikil stýring, markaðsstýring í raun og veru. Það er sjálfsagt óhjákvæmilegt að einhverju leyti en það er alveg þess virði að hafa þetta í huga og reyna að draga úr þeirri stýringu þar sem það er mögulegt og passa að hún sé ekki umfram það sem nauðsynlegt er. Stýringar eru í eðli sínu slæmar; þær geta verið nauðsynlegar en eru í eðli sínu slæmar þannig að við viljum ekki meira af þeim en við þurfum, alla vega ekki ég. Sem dæmi er sett það skilyrði, fyrir utan breytingartillögu meiri hlutans, að þetta séu að megninu til nýjar byggingar sem um ræðir. Minn skilningur á því er að ríkið, sem er í reynd að fjárfesta í hluta þessara eigna, þarf að geta gengið að því nokkurn veginn sem vísu að eignin hækki í verði eða haldi í það minnsta raunvirði sínu yfir langan tíma. Þetta er í raun og veru hluti af fjárfestingu sem ríkið gerir og það fylgir því væntanlega áhætta að setja þá fjárfestingu í gamlar íbúðir sem ekki er vitað hvernig verður viðhaldið í framtíðinni og hvort verð eða raunvirði eignarinnar lækki með tilheyrandi tapi fyrir ríkissjóð. Þetta er málefnalegt sjónarmið en felur í sér ákveðna stjórnun sem er að öðru leyti ekki æskileg, nefnilega þá að fólk sem nýtir þetta úrræði þarf að velja sér svæði þar sem eru nýjar byggingar. Við erum óhjákvæmilega að stýra því svolítið hvar þetta fólk leitar eftir húsnæði. Annað atriði er að 20% eru eyrnamerkt landsbyggðinni. Eyrnamerkt er kannski ekki sanngjarnt orð en 20% þessara úthlutana eiga að fara til uppgerðs húsnæðis á landsbyggðinni þar sem það er mögulegt. Hv. 7. þm. Norðvest., Halla Signý Kristjánsdóttir, fór ágætlega yfir það áðan í andsvari minnir mig frekar en ræðu, gott ef ekki ræðu líka. Ég skil alveg það sjónarmið en eftir stendur að þetta er ákveðin stýring og hún er í eðli sínu slæm þótt hún sé kannski málefnaleg og nauðsynleg. Þetta eru vandamálin sem fylgja því að fara þessa leið. Sömuleiðis eru það hin ýmsu skilyrði reglugerða um bæði byggingarnar og umsóknirnar sem við þekkjum ekki enn þá. Þær hafa ekki verið skrifaðar mér vitandi, þær hafa alla vega ekki verið birtar. Það er því erfitt að meta áhrifin af þeim og hver stýringaráhrifin verða nákvæmlega. En óhjákvæmilega verður þetta til þess að stýra markaðnum að einhverju leyti. Síðan er eitt sem ég skil minna og minna eftir því sem ég pæli meira í því. Það er 6. mgr. c-liðar 2. gr. frumvarpsins, sem fjallar um að það megi ekki leigja út húsnæði sem er keypt með aðstoð hlutdeildarláns. Öryrkjabandalag Íslands gerir athugasemd við þetta og ég tel að nefndin hefði mátt gaumgæfa þetta betur og velta betur fyrir sér. Kannski vinnst tími til þess milli 2. og 3. umr. þótt ég efist um það, miðað við tímapressuna. Fólk getur alveg þurfti að leigja út eign sína tímabundið af fullkomlega málefnalegum ástæðum, ekki að það sé neitt ómálefnalegt við það að leigja út eignir yfir höfuð. Fólk fer kannski til útlanda í einhverja mánuði og þá er svolítið hart að þurfa að greiða allan kostnað af því að eiga húsnæði án þess að fá neinar tekjur á móti. Það er dæmigert að fólk sem fer utan í nokkra mánuði setur eignina sína í skammtímaleigu, ekki til að græða einhverja peninga í sjálfu sér heldur til að eiga fyrir rekstrarkostnaði og lánum af eigninni á meðan viðkomandi býr annars staðar og er væntanlega ekki í vinnu hérlendis en sjálfsagt er það líka misjafnt. Þetta er kvöð sem ég átta mig ekki alveg á. Eftir því sem ég kemst næst er að þetta sé tilraun til að koma í veg fyrir misnotkun, dettur mér í hug, að fólk fari að nota þessi hlutdeildarlán þannig, en kannski eru til betri rök fyrir þessu sem ég hef ekki enn þá rekið augun í. Eins og ég segi þá er ég nýkominn í nefndina og þurfti að kynna mér málið á methraða. Ég hefði alla vega haft gott af því að ræða þetta atriði betur. Spurning sem kom upp er: Hvað gerist ef fólk neyðist til að flytja af einhverjum ástæðum? Segjum að það komi upp erfiður sjúkdómur í fjölskyldu eða eitthvað breytist í lífi manneskju, mjög stórtækt, sem gerir að verkum að viðkomandi getur ekki búið lengur þar sem hann býr. Þá þarf hann væntanlega að selja og þá uppfyllir hann ekki lengur skilyrði um fyrstu eign til að mega kaupa aðra eign. Mér finnst enn þá svolítið óskýrt hvernig verður brugðist við því. Væntanlega verður fjallað um það í reglugerðum en það væri gott að hafa séð þær fyrir fram og fengið góð svör við þessu. Ég vona að sjálfsögðu að svörin við eitthvað af þessum áhyggjum mínum komi fram síðar í umræðunni eða leynist í skjölum sem ég hef ekki rekist á enn þá eða að tillögur komi til með að bæta úr þessu því að auðvitað viljum við að úrræðið virki vel. Þá ætla ég yfir í annað sem er kannski erfiðara að eiga við og varðar í raun fasteignakaup almennt og það er flækjustigið. Flækjustig er erfitt og hættulegt. Nú móðga ég sjálfsagt rosalega marga af okkar ágætu borgurum en það er augljóst, í kjölfar hrunsins og umræðunnar sem hefur verið um verðtryggingu alla tíð síðan, að fólk skildi ekki lánin sín. Það skildi ekki hvað það var að fara út í. Það var ofboðslega mikið af fólki sem skildi ekki hvernig lánin myndu breytast eftir hinum eða þessum aðstæðum. Það var vitað að það gæti orðið verðbólga á Íslandi og það myndi hækka lánin. Það var ekki leyndarmál, þetta var vitað. En flest fólk sem vinnur við eitthvað annað en fjármál eða þingstörf eða einhvers konar sérfræðimennsku er almennt ekkert rosalega vel að sér um langtímafjárfestingar og fasteignakaup eru langtímafjárfesting. Það er alveg eðlilegt að fólk hafi ekki þá þekkingu sem þarf til að taka upplýstustu ákvörðunina. Þess vegna þarf fólk mikla leiðsögn við að taka réttar ákvarðanir, hvort það varðar verðtryggingu, verðtryggt eða óverðtryggt lán - ég myndi nú reyndar næstum því alltaf mæla með óverðtryggðu - fasta vexti eða breytilega vexti, hvort það sé skynsamlegt að taka jafngreiðslulán eða með jöfnum afborgunum eða til 40 ára, 25 ára eða hvað. Allt eru þetta ákvarðanir sem neytandi þarf að taka og þarf að skilja afleiðingarnar af ákvörðunartöku sinni í hverri einustu vídd. Hlutdeildarlánin bæta við víddum og það er vægast sagt óljóst hvernig eigi að finna út úr því, að sumu leyti vegna þess að reglugerðirnar eru ekki komnar en annað held ég að sé bara eðli fjármálagjörningsins. Ríkið fjárfestir að hluta til í eigninni og fær það „endurgreitt“ þegar eignin er seld eða eftir 10–25 ár með því að fá meira til baka, væntanlega vegna þess að söluvirði eignarinnar er hærra en þegar hún var keypt. Það eru „vextirnir“ eða ávöxtunin sem ríkið fær fyrir fjárfestingu sína. Mér finnst það ekkert vitlaust pæling, mér finnst hún skynsamleg í grundvallaratriðum, en hún felur náttúrlega í sér að ef neytandinn ætlar að spyrja eftir þrjá mánuði hvar lánið hans stendur er svarið ekki mjög skýrt, ef viðkomandi ætlar að meta það hvað hún komi til með að seljast á, hann þarf að vita söluverðið á eigninni. Venjulega er fasteignamat notað til slíkra útreikninga, t.d. til að reikna út fasteignagjöld og miða við lánshlutföll hjá lánastofnunum og þess háttar. Ég fæ ekki séð að það sé notað í þessu frumvarpi heldur einhvers konar mat Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar og fasteignasala og þess háttar. Það er ekki óyfirstíganlegt en það er flóknara en að fletta því upp í heimabankanum og í mesta lagi að miða það við fasteignaverð. Því ólíkt láni sem fólk getur almennt bara flett upp í heimabankanum sínum og séð hvernig það standi, hver höfuðstóllinn sé og hvað sé búið að borga af því og allt það, er þarna ekki að finna fasteignamat eða mat á söluvirði eignarinnar. Það væri þá fasteignamat eða því um líkt sem breytist auðvitað frá ári til árs og er metið út frá alls konar forsendum sem ég ætla ekki að tíunda hér, enda þekki ég þær ekki einu sinni. Þetta þýðir að ef neytandi ætlar eftir t.d. tvö ár að borga niður eitthvað af þessari skuld þá þarf hann að byrja á að finna út úr því hver hún er. Það er væntanlega líka af þeirri ástæðu sem það er 5% mark þarna sem ég áttaði mig ekki á í upphafi hvers vegna var. Flest fasteignalán í dag virka þannig, vonandi, að það er hægt að greiða inn á þau. Stundum er einhver uppgreiðslukostnaður sem er almennt ekki hár eða oft ekki til staðar í dag, sem betur fer enda ógeðslegt fyrirbæri. Sá sem vill borga inn á lánið til að eignast meiri hlutdeild í eigninni með árunum - það gæti verið gulrótin fyrir einhvern sem er búinn að kaupa fasteign með hlutdeildarláni - þarf að byrja á að finna út úr því hvað 5% eru, hversu hár höfuðstóll lánsins er í raun og veru. Það er sú prósenta af einhverju verðmati á eigninni, ekki fasteignamatinu eftir því sem ég fæ best séð. Vissulega liggur það ekki fyrir vegna þess að húsið er ekki á sölu og það er ekki búið að selja það og söluverðið er eitthvað sem þarf að meta. Það er ekki einhver tala sem hægt er að fletta upp og reikna út. Þetta er væntanlega ástæðan fyrir því að það er þessi 5% kvöð um greiða inn á lánið vegna þess að það er svolítið vesen að finna út úr því hvað það á að vera, hvernig neytandinn á að meta þá fjárfestingu sína ef hann veit ekki hvert matsvirðið er. Þar sem lánið er í reynd vaxtalaust, nema við skiljum hækkun þessa mats sem ávöxtun, sem hún er náttúrlega í eðli sínu, þá gerir þetta allt saman neytandanum frekar erfitt að taka upplýstar ákvarðanir um hvernig hann vill haga fjármálum sínum. Segjum að einhverjum áskotnist eitthvert fé af einhverjum ástæðum, fær launahækkun eða selur bílinn sinn eða hvaðeina. Þá þarf neytandinn að vita hvernig hann getur best ráðstafað því fé og það er erfiðara í þessu kerfi. Eins og ég nefndi áðan er ekki endilega til rosalega góð lausn á þessu vegna þess að langtímafjármálagerningar eru pínu flóknir miðað við það sem fólk hefur vanist, t.d. að fá útborgað einu sinni í mánuði og kaupa sér mat og bensín og eitthvað svoleiðis. En þess heldur er mikilvægt að hlutirnir séu skýrir, fyrirsjáanlegir og gegnsæir og það sé hægt að finna þær upplýsingar sem neytandinn þarf til þess að taka sem upplýstastar ákvarðanir. Því fórnum við svolítið með svona kerfum. Breytingin á því að lánið sé greitt til baka í síðasta lagi 25 árum eftir lántöku niður í að það sé greitt niður eftir 10–25 ár flækir líka kerfið aðeins. Ég tek alveg gild þau rök hv. framsögumanns meiri hlutans að lánið sé til 25 ára, en það þurfi að fara í þessa ráðgjöf að tíu árum liðnum og sé enn þá þörf á hlutdeildarláninu þá fái viðkomandi að halda því í fimm ár og svo aftur fimm ár og aftur fimm ár. Allt í góðu með það. En þetta flækir líka málið. Það gerir það flóknara og erfiðara að finna út úr því fyrir neytandann, sem ætlar að hafa góða yfirsýn yfir fjármálin og taka upplýstar fjármálaákvarðanir, hvað sé skynsamlegast að gera í stöðunni hverju sinni. Nú vill svo til að ég er svo heppinn að eiga örlítið eftir af tíma þegar ég er búinn með flesta þá punkta sem ég ætlaði að nefna, sem hv. 11. þingmaður Suðvesturkjördæmis fagnar, heyri ég. Það er þess virði að nefna að í umsögn VR kemur fram sú skoðun, sem mér sýnist rétt og vona að sé rétt, að þetta úrræði komi til með að draga úr umsvifum verðtryggingar. Það er mjög jákvætt ef svo er. Verðtrygging er annað fyrirbæri sem er ekkert rosalega flókið fyrir þann sem sest niður og ætlar sér að skilja það og setja upp í töflureikni og eitthvað svoleiðis. En fyrir fólk sem er bara að hugsa um að eignast þak yfir höfuðið og hlustar á bankastarfsmann útskýra hvernig það er gert, er það aðeins flóknara, sér í lagi þegar litið er yfir margra áratuga tímabil þar sem verðbólgan er einhvern veginn og verðlag þróast einhvern veginn og sömuleiðis launin og allt þetta. Jafnvel fyrir mjög upplýst fólk sem tekur fjármálin sín föstum tökum og grandskoðar allt ofan í kjölinn eru þetta flóknar ákvarðanir, jafnvel klárasta fólkið sem er með allar upplýsingar og skilur þetta allt ofan í kjölinn getur átt svolítið erfitt með það eða getur alla vega þurft að taka einhverja áhættu. Maður tekur auðvitað alltaf áhættu í einhverju formi. En verðtryggingin er sérlega ógegnsætt fyrirbæri og er algerlega ómögulegt að mati þess sem hér stendur að bjóða upp á hana og tryggja viðunandi neytendavernd. Ég hef haldið skammarræður um verðtrygginguna áður en það hvað verðtryggingin er kerfislega fyrirferðarmikil í hagkerfinu okkar er líka skaðlegt. Það er ekki bara spurning um neytandann. Þetta er líka spurning um hvernig hagkerfið okkar virkar. Verðtrygging fasteignalána hefur alls konar auka áhrif út í hagkerfið sem eru óæskileg eða í skásta falli flókin og skrýtin og það er í eðli sínu líka slæmt fyrir alla hagstjórn og ákvörðunartöku yfirvalda um það hvernig sé best að halda þokkalegum stöðugleika í hagkerfinu. Það er því jákvætt að þetta úrræði dragi úr verðtryggingu og ég vona að það geri það verulega. Hins vegar, eins og er líka komið inn á, eru ákveðin mörk á því hversu langt þetta úrræði getur náð vegna þess að um leið og er farið að nota það of mikið fara Seðlabankinn, fjármálaráðuneytið, fjármálaráð og slíkir aðilar að hafa áhyggjur af því að það þurfi að bregðast einhvern veginn við. Það verði skekkja á fasteignamarkaði eða einhverjar breytingar sem geti haft mjög skaðlegar afleiðingar. Þetta er meðal sem við viljum væntanlega bjóða upp á en á sama tíma þurfum við að passa svo vel að nota ekki of mikið af því. Sjálfsagt er hv. 11. þm. Suðvesturkjördæmis einnig sérfræðingur í þeim fræðum. En eftir stendur að það væri auðvitað betra að setja úrræði, ef við gætum fundið það, sem við myndum vilja nýta sem mest. Það væri náttúrlega langbest en það er ekkert víst að það sé mögulegt. Það er mikilvægt að við samþykkjum þetta frumvarp með opin augun fyrir þessum vanköntum og göllum þannig að þegar reynsla myndast á þetta kerfi séum við vel í stakk búin til að bregðast við með skynsamlegum breytingum. Ég geri fastlega ráð fyrir að við munum gera breytingar í vor og við skulum bara vera undirbúin fyrir það. Þetta er, eins og mörg svona úrræði, ákveðin tilraun og vonandi gengur hún vel. En við skulum ljúka þessu verkefni með opin augun fyrir því að við sjáum ekki mjög langt inn í framtíðina, af ástæðum sem ég hef rakið í þokkalega löngu máli. Virðulegi forseti. Ég hef gert grein fyrir nefndaráliti 2. minni hluta og bíð spenntur eftir andsvari og ætla að hleypa öðrum að.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir þessa umfjöllun þar sem hann fór víða um og kom með margar ágætisábendingar og hugleiðingar hvað þetta varðar, því að þetta er nýtt úrræði og það skiptir máli hvernig það er. Ég ætlaði að benda hv. þingmanni á útleigu á húsnæðinu. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að sett verði reglugerð um að hægt verði að veita tímabundna undanþágu um útleigu íbúðarhúsnæðis. Við í nefndinni fengum tillögu að reglugerð, sem hefur kannski ekki ratað til hv. þingmanns þar sem hann kom svolítið seint inn í umræðuna. Þar er gert ráð fyrir að tímabundin undanþága fyrir útleigu íbúðarhúsnæðis taki m.a. tillit til atvinnu lántaka fjarri lögheimili eða til náms, veikinda, fötlunar eða annarra málefnalegra ástæðna sem væru tilgreindar og HMS myndi meta. Mig langaði bara til að koma því að. Hv. þingmaður talaði mikið um skilyrðin í þessu, það yrði að vera ákveðið húsnæði og að verið væri að stýra búsetu. Væri ekki betra að hafa þetta þannig að hægt væri að vera víðs vegar um borgina eða um landsbyggðina, það væru fleiri valmöguleikar, en að byggja eitthvert hagkvæmt hverfi og stýra tekjulágum hópum þar inn?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir andsvarið og fagna því. Ég þakka fyrir upplýsingarnar um leiguna. Ég vona að ég geti komið inn á báða punkta hv. þingmanns í þessu stutta andsvari. Hvað varðar rétt einstaklings til að leigja út þá eru það gleðifregnir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að ég kom seint inn í umræðuna í nefndinni og er kannski ekki með öll gögn sem ég hefði viljað hafa ef ég hefði verið nefndinni frá því að málið var lagt fram í sumar. Eftir stendur hins vegar það sem ég var að fjalla um í ræðu minni, þ.e. stýringin, sem kemur svo gjarnan upp þegar yfirvöld ætla að hjálpa. Þá þarf að setja einhvern ramma utan um það. Ég sem eigandi húsnæðis spyr hvorki kóng né prest að því hvort ég megi leigja það út, ég leigi það bara út ef mér sýnist svo, auðvitað í samræmi við lög og skyldur, en ég þarf ekki að sanna það að einhver nátengdur mér sé veikur eða sanna neitt um vinnuna mína eða tekjur. Ég leigi bara út eignina mína. Það er jú eitt af því sem fólk vill fá með því að eignast fasteign, þ.e. frelsið til að ráðstafa þeirri fasteign. Það er nokkuð sem maður getur almennt ekki gert á leigumarkaði, alla vega ekki að miklu leyti, þannig að vandinn er enn þá til staðar. En það er gott að vita af þessu og ég færi hv. þingmanni þakkir fyrir það. Hvað varðar það að stýra búsetunni þá eru öll úrræði þannig að þau hafa einhver áhrif á markaðinn, stýra honum einhvern veginn. Það er alveg rétt. En við ættum að jafnaði að gera sem minnst af því. Um leið og við byggjum t.d. nýtt hverfi erum við að búa til nýjan valmöguleika í markaðskerfi sem fer út fyrir kassann sem yfirvöld hugsuðu sér. Dæmi: Við höfum góð rök fyrir því að skilyrða úrræðið við nýjar fasteignir. Svo bendir einhver á að það gæti verið rökrétt að láta það einnig gilda um íbúðir sem eru mjög vel og mikið upp gerðar. Það er rökrétt. Þá þurfum við að bregðast við því. Á frjálsum markaði þarf ekki að bregðast við því. Þá er uppgerða íbúðin einfaldlega metin á sama virði og ný eign vegna þess að hún er meira virði. [[Forseti hringir.]]Það er heppilegt ef við komumst hjá því að taka svona ákvarðanir sjálf. Það er ekki víst að það sé alltaf mögulegt. Ég vona að þessi svör svari spurningum hv. þingmanns.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við stórt og mikið mál þó að það sé kannski ekki umfangsmikið. Frumvarpið sjálft er ekki nema fjórar greinar en innihaldsmikið og getur haft mikil áhrif á marga. Það skiptir miklu máli að það sé vel unnið og því lýsi ég ánægju minni með þann tíma sem við fengum í sumar til að melta málið og fara yfir það og fá svo tækifæri til að gera það betur úr garði núna en við hefðum gert í þeirri tímaþröng sem við vorum í snemmsumars. Það eru nokkur atriði sem við höfum fjallað um núna í síðari meðferð málsins og höfum gert töluverðar breytingar til batnaðar. En í máli eins og þessu þar sem við erum að búa til nýtt húsnæðiskerfi sem er á mjög breytilegum húsnæðismarkaði og margar breytur sem geta haft áhrif á framgang málsins, held ég að reynslan þurfi að kenna okkur ýmislegt svo við getum hnýtt alla hnúta í því. Vissulega er svolítið um reglugerðarheimildir og frekari útfærslur og annað slíkt. En það er mikilvægt að hafa frumvarpið eins skýrt og hægt er og hefur verið reynt að útskýra það töluvert í meðförum nefndarinnar. Eins og fram kom áðan komu drög að reglugerð og annað slíkt, en einnig hefur því verið bætt inn í málið að það þurfi að vera gert í samráði við aðra ráðherra sem fara með fjármál ríkisins og fjármálastöðugleika og jafnframt að leita þarf til Seðlabankans án þess að nokkrar breytingar séu gerðar. Allt er þetta gert til þess að ekki verði óeðlileg áhrif á fasteignamarkaðinn. Ég vil þó geta þess, af því að hér hefur aðeins verið talað um að það vanti greiningar, að það er þó jákvætt að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, sem er ný stofnun sem mun vinna mest með þessi lög, er orðin til. Hin nýja stofnun er komin með aukið hlutverk í að gera greiningar á húsnæðismarkaði. Það hefur verið gert undanfarin ár, Íbúðalánasjóður, forveri hinnar nýju stofnunar, hefur gert það og svo nú hin nýja stofnun. Þannig að sjaldan hefur verið til jafn mikið af greiningum og í dag og töluvert af þeim kom fyrir nefndina í minnisblöðum og öðru sem Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur kynnt fyrir nefndinni, bæði áður en þetta mál kom fram og einnig í meðförum málsins, þannig að við erum ekki að renna blint í sjóinn. Ég vil þó byrja á að segja að það sem er kannski mesta óvissan í þessu máli er framboðið og eftirspurnin, hversu mikil eftirspurn verður eftir hlutdeildarlánunum, hversu margir vilja eða þurfa að nýta sér þetta úrræði til að eignast sína fyrstu eign eða eignast húsnæði aftur eftir fimm ár án þess að eiga húsnæði. Og hvað eru margir fyrstuíbúðarkaupendur? Það er ein breytan í þessu. En hin stóra breytan er hversu mikið af hagkvæmu húsnæði mun verða í boði. Einhvern veginn er mín tilfinning sú að það er það sem muni ráða því hvernig úrræðið gengur. Hvað mun byggingariðnaðurinn skaffa margar íbúðir fyrir úrræðið eða þannig að úrræðið verði til? Þar af leiðandi tel ég minni líkur á því að þessar 400 íbúðir, eða 4 milljarðar sem gert er ráð fyrir, dugi ekki af því að það er algjörlega óljóst hvort að byggingariðnaðurinn nái að framleiða 400 íbúðir sem fólki stendur til boða, sem vill nýta sér þetta úrræði, af því að þær hagkvæmu íbúðir sem byggðar verða, verða á almennum markaði. Þar af leiðandi getur hver sem er sem tekur þátt á almennum markaði og ætlar að kaupa sér hagkvæma íbúð án hlutdeildarláns, keypt íbúðina áður en sá sem ætlar að nýta sér hlutdeildarlán getur keypt hana. Þannig að vissulega þarf þá byggingariðnaðurinn að framleiða mun fleiri en 400 íbúðir til þess að fjárheimildir úrræðisins verði fullnýttar. Og svo erum við líka að heyra þessa dagana, og það er náttúrlega breytilegt eftir tímabilum, að fyrstuíbúðarkaupendur hafi aldrei verið fleiri en nú. Það getur vel verið að það sé markaður þar fyrir einhverjar aðrar íbúðir en akkúrat hagkvæmar íbúðir, jafnvel stærri íbúðir. Fyrstu kaupendur vilji horfa til framtíðar og vilja kannski hafa aðeins meira íburð eða vilja kaupa sér notað húsnæði og gera það upp, eða vilja kannski búa í einhverju ákveðnu hverfi og svoleiðis. Þá getur vel verið að byggingariðnaðurinn elti frekar þá eftirspurn en hagkvæmiíbúðirnar af því að þar eru meiri skilyrði. Þannig að það verður svolítið fróðlegt að fylgjast með þessu. Varðandi framboð af hagkvæmu húsnæði þá mun líka skipta gríðarlegu máli hvernig sveitarfélögin mæta úrræðinu. Verða þau tilbúin með lóðir þar sem mögulegt er að byggja hagkvæmt húsnæði? Verða til nægilega margar lóðir? Hvað munu þær lóðir kosta og hvaða innviðagjöld fylgja þeim? Ef skortur er á lóðum, þær eru dýrar, skipulagið gerir ýmsar kröfur til bygginganna sem verða reistar á þeim og svo eru himinhá innviðagjöld, gæti orðið erfitt að byggja hagkvæmar íbúðir í slíku sveitarfélagi. Svona lagað mun skipta miklu máli. En ef framboðið verður nægt og eftirspurnin mikil er algerlega ljóst að þeim réttindum, sem verið er að búa til hér, verður úthlutað á skynsamlegan, fyrirsjáanlegan og sanngjarnan hátt þannig að jafnræðis sé gætt. Eins er mikilvægt að þeir sem bjóða fram íbúðirnar keppi á sanngjörnum og gagnsæjum markaði um að selja íbúðirnar í gegnum þetta úrræði. Því tel ég eina mikilvægustu breytinguna sem við höfum lagt til að í staðinn fyrir að treysta á fyrstur kemur, fyrstur fær-fyrirkomulagið, að við settum það inn að þessu yrði úthlutað jafnt yfir til íbúa yfir tveggja mánaða tímabil, þannig að þetta væru um 80 íbúðir á tveggja mánaða fresti. Þá getur orðið meira svigrúm til að bíða eftir eign sem fólk vill frekar fá og það þarf ekki að drífa sig fyrri part árs af ótta við að allt úrræðið verði ekki lengur fyrir hendi seinni part árs. Það myndast heldur ekki jafn mikill þrýstingur ef allt myndi klárast fyrri part ársins þannig að bæta þurfi í úrræði seinni part ársins, þetta verði allt jafnara. Þannig að ég tel þetta gríðarlega mikilvægt. Hvert lánsloforð mun gilda í um þrjá mánuði. Ef það er umframeftirspurn í hverri úthlutun er gert ráð fyrir því. Það er útlistað betur í reglugerð, dregið verður á milli umsækjenda og annað slíkt. Þarna er búið að gera þetta skýrara og auka jafnræði, gagnsæi og fyrirsjáanleika. Það skiptir miklu máli þegar um er að ræða takmörkuð gæði og það þarf að úthluta þeim. Þá vil ég koma að því sem mikið hefur verið rætt hérna í dag, þ.e. að í staðinn fyrir að lánið gildi strax í 25 ár gildir það í tíu ár en það er hægt að endurnýja það til fimm ára þrisvar sinnum. Þetta er gríðarlega mikilvægt til þess að tryggja hagsmuni lántakenda. Þeir þurfa að taka upplýsta ákvörðun um hvort þeir vilja halda áfram með úrræðið eða ekki. Þeir fara yfir eignamyndun sína, hvort það er hagkvæmara fyrir þá að greiða úrræðið upp eftir tíu ár eða óska eftir framlengingu til fimm ára og athuga þá eiginfjárstöðu sína og annað. Með þessum 20% hlut í húsinu, sama hlutfall og hlutdeildarlánið er, er lántakinn alltaf að deila eignamynduninni með ríkissjóði. Þannig að því fyrr sem viðkomandi kemst út úr úrræðinu, því minni fjármagnskostnað til ríkissjóðs borgar hann fyrir hlutdeildarlánið. Þess vegna vildum við gera það þannig að það þyrftu allir að taka ákvörðun um að endurnýja lánið og fara í gegnum ferlið til þess að þeir væru ekki lengur inni í úrræðinu en hagkvæmt væri fyrir þá. Það væri að þeirra ósk, lántakendanna sjálfra. Það er mjög mikilvægt. Reynslan frá Bretlandi sýnir að þar fóru flestir úr úrræðinu eftir um fimm ár, mun fyrr en allir bjuggust við. Ég held að þetta muni alls ekki auka flækjustig. Þetta mun tryggja það að fleiri meti það sem svo að það komi þeim betur að fara fyrr út úr úrræðinu af því að þeir deila alltaf ávinningnum af 20% af húsnæðinu eða samsvarandi hlutfalli af hlutdeildarláninu með ríkissjóði. Talið er að þessi eignamyndun taki sjö til tíu ár. Þess vegna eru höfð tíu ár þarna, það er ástæðan fyrir því. Þá vil ég líka geta þess hvað þetta varðar að það hefur aldrei verið auðveldara að endurfjármagna íbúðarhúsnæði en í dag. Búið er að afnema stimpilgjöld af lánsskjölum. Vextir eru lágir. Það er samkeppni milli lífeyrissjóða og banka um að lána, þannig að það er orðið mun auðveldara og húsnæðislánamarkaðurinn hefur lagast og breyst töluvert á undanförnum árum. Því verður að hafa það í huga hér að það er orðið allt annað og auðveldara í dag að endurfjármagna en verið hefur. Með það í huga er það líka mikilvæg breyting að lengja lánstímann upp í 40 ár. Meginreglan er að lánstíminn sé ekki lengri en 25 ár, en hægt er að óska eftir undanþágu frá því og fá 40 ára lán og samt vera með hlutdeildarlán. Ég get alveg sagt það að mér finnst persónulega ekki ráðlegt að skylda fólk sem vill fá lán til 40 ára að vera með óverðtryggt lán, en þetta var niðurstaðan og ég fellst alveg á hana, Ég hefði viljað að fólk hefði sitt sjálfstæða val, sérstaklega af því að það er orðið auðvelt að endurfjármagna lán. En ef maður er með óverðtryggt lán getur maður fengið 40 ára lán, óski maður þess, og fær þá ráðgjöf frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun um það. Þetta er mikilvæg breyting. Við tókum út kröfuna um að greiða séreignarsparnað inn á lánið. Flestum ætti þó að vera orðið ljóst hversu hagkvæmt það er að nota séreignarsparnaðinn af því að maður getur tekið hann út skattfrjálst og lagt hann inn á húsnæðislánið og lækkað höfuðstólinn og lækkað þar með fjármagnskostnaðinn og fengið skattafsláttinn. Þetta úrræði stóð bara öðrum hópnum til boða, þ.e. fyrstuíbúðarkaupendum, af því að sá sem átt hefur íbúð áður má ekki nýta sér þetta úrræði stjórnvalda. Meiri hluti nefndarinnar kemur með ábendingu um að það væri kannski ráð að skoða það að útvíkka þetta úrræði þannig að allir sem eru í úrræðinu hefðu tök á því að nýta sér séreignarsparnað sinn til hraðari eignamyndunar í húsnæði sínu. Þetta er eitthvað sem þarf að skoða. En það er mikilvægt að skylda ekki fólk til þess, heldur hafi það sjálft val. Að hafa frelsi til að velja er grundvallarregla sem við þurfum alltaf að hafa í huga, og við hugum að hér. Þá var líka mjög góð lagfæring gerð, og ég held að þetta sé ein fyrsta lagasetningin á Alþingi sem tekur mið af því, að barn getur verið með búsetu hjá báðum foreldrum, sem ekki búa saman, foreldrar eru þá með sameiginlega forsjá og eru báðir með umgengnisrétt við barnið og þá megi taka mið af því. Það er mjög jákvæð rýmkun, sem ég fagna. Síðan er einnig sú rýmkun að ungt fólk geti óskað eftir að fá eins herbergis stærri íbúð en fjölskyldustærðin segir til um. Það er mjög líklegt að á þessum fimm til sjö ára tíma eignist fólk barn eða að einhver önnur breyting verður á fjölskylduhögum þess, þannig að það þarf ekki að fara út úr úrræðinu áður en eignamyndunin er orðin þannig að það geti fjármagnað sjálft stærra húsnæði. Það er önnur mjög jákvæð breyting í þessu. Svo var fjallað töluvert um og gerðar breytingar varðandi endurgerð íbúða. Það var einskorðað við landsbyggðina þar sem víða um land er mikið af húsnæði sem ekki er nýtt og hefur ekki verið möguleiki á að selja á almennum markaði og annað slíkt eða hefur ekki verið í almennri umferð, eins og húsnæði á gamla varnarsvæðinu og á öðrum stöðum. Það er mjög mikilvægt að þessar eignir séu nýttar og að stuðlað sé að nýsköpun við endurgerð þeirra og þær gerðar hagkvæmari og nýttar til að fjölga íbúðum og búsetuúrræðum um allt land. Því var þetta rýmkað, t.d. ef um verulega endurgerð er að ræða sem jafna má við nýbyggingu eða að íbúðirnar eru nánast gerðar fokheldar og fara í mat að nýju. Það var ein mælingin sem var rædd í þessu tilliti. Það er mjög jákvætt að þetta sé komið inn og mun auka líkurnar á því að úrræði dreifist víðar um landið og hafi jákvæð áhrif á íbúðamarkaðnum víðar. Þá er ég búinn að fara yfir helstu punktana og vil segja að búið er að fara vel yfir þetta, gera þetta gagnsærra og skýrara. Búið er að tryggja að haft verður samráð við Seðlabankann og þann ráðherra sem fer með fjármálastöðugleika í fjármálum ríkisins, þannig að ekki er verið að auka á áhættu ríkissjóðs og ekki eru gerðar neinar breytingar sem hafa óeðlileg áhrif á fasteignamarkaðinn þannig að Seðlabankinn þarf ekki að grípa til stýritækjaúrræða með hækkun vaxta út af þessu úrræði. Ég tel að þeir fjármunir sem áætlaðir eru í þetta verkefni muni gagnast vel, þannig að ég vona að þeir muni duga. Því vona ég að þetta úrræði muni ganga vel þannig að hægt sé að mæta vilja almennings til að eignast eigin íbúð. Mikill meiri hluti þeirra sem er á leigumarkaði, yfir 85%, vill eignast íbúð og að því eigum við að stuðla. Ég vona að þetta frumvarp verði til þess að auka framkvæmdastig nú þegar hagvöxtur hefur dregist saman, og hjálpi okkur að auka hagvöxtinn og setja innspýtingu í byggingariðnaðinum. Ég vona að þetta verði til þess að fasteignamarkaðurinn verði stærri og heilbrigðari og að fleiri komist í eigið húsnæði. Þá höfum við unnið gott dagsverk á Alþingi.
Virðulegur forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann að einu vegna þess að hann spurði mikilvægrar spurningar, hvort sveitarfélögin verði tilbúin til að taka við og bjóða upp á möguleikann á uppbyggingu hagkvæms húsnæðis. Verða þau tilbúin með skipulag? Verða þau tilbúin með lóðir? Verða þau tilbúin með innviði, allt sem þarf til þess að þetta gangi upp? Það þykir mér sérstaklega stór spurning í ljósi þess að meiri hlutinn leggur til að endurskoðun laganna verði flýtt þannig að uppbyggingin eigi sér stað tveimur og hálfu ári eftir að þau taka gildi. Þótt sveitarfélögin vilji vera tilbúin með þetta allt saman getur samt liðið dálítið drjúgur tími þangað til að við komumst á þann áfangastað að úrræðið verði komið í fullan gang. Ef öll sveitarfélög fara 1. nóvember á fullt í að skipuleggja, gera og græja það sem þarf til að byggja upp hagkvæmar íbúðir á þeirra svæði, er ekkert víst að lyklar verði afhentir fyrr en að tveimur til þremur árum liðnum. Mig langar að heyra rök meiri hlutans fyrir því að endurskoðun laganna sé færð svo ofboðslega nálægt okkur í tíma. Tvö og hálft ár er örskotsstund þegar kemur að því flókna skipulagsferli sem fram undan er.
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvar hv. þingmanns. Áætlað er að úrræðið sé til tíu ára og því er eðlilegt að endurskoða það töluvert fyrir fyrsta áætlaðan tíma. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu að endurskoða það reglulega og mjög fljótt. Eins og ég talaði um í upphafi erum við tiltölulega nýbyrjuð á að gera víðtækar greiningar á þessum markaði. Hann breytist hratt og það er töluvert af reglugerðarheimildum í frumvarpinu. Því tel ég fullkomlega eðlilegt að við séum tilbúin að bregðast hratt við í svo stóru hagsmunamáli sem fasteignamarkaðurinn er. Þótt sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu, sérstaklega höfuðborgin, geti verið mjög svifasein í skipulagsmálum og tekið sér langan tíma býst ég við að sveitarfélögin í kringum höfuðborgarsvæðið ættu alla vega að vera fljót til og eru jafnvel tilbúin með hverfiskipulag nú þegar. Úrræðið er nú þegar fjármagnað þannig að reynsla ætti að koma á það fljótlega. Ég sé því ekkert óeðlilegt við að við viljum hafa vaðið fyrir neðan okkur og skoða úrræðið fljótt.
Virðulegur forseti. Nú heyrist mér hv. þingmaður og ég hafa ólíkan skilning á gildistíma úrræðisins. Ég skil frumvarpið, eins og það kom fram, þannig að eftir tíu ár hafi átt að endurskoða það, en ef ástæða þætti til að halda því áfram gæti það gilt áfram varanlega. Ef enn væri þörf í samfélaginu fyrir uppbyggingu hagkvæms húsnæðis fyrir fólk sem á því þarf að halda, væri hægt að viðhalda verkefninu lengur en þau tíu ár sem kveðið er á um í frumvarpinu. En nú er búið að breyta þessum tíu árum í heil þrjú ár. Ég er búinn að renna í gegnum allar umsagnir og ég sé hvergi neitt ákall um þetta. Gæti hv. þingmaður upplýst mig um ástæðuna? Hvaðan kom hugmyndin? Hvaða þörf er verið að svara með því færa þetta sjö ár fram í tímann?
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á áðan er alveg skýrt að úrræðið ræðst af fjárlögum. Stjórnvöld ákveða í gegnum fjárlög hversu lengi það virkar. Þannig að við getum ekki tekið ákvörðun um það í dag hvort einhver gildistími er á málinu. En útreikningarnir í umfjölluninni hér miðast allir við tíu ár. Enn og aftur, sama svar og áðan: Fasteignamarkaðurinn breytist hratt. Við eigum eftir að fá frekari greiningar. Við eigum eftir að sjá hvernig þetta fer af stað. Í þessu fyrirkomulagi felast mikil réttindi sem mögulegt er að breyta með reglugerð. Og því fyrr sem við getum gert lagabálkinn utan um þetta skýrari og vandaðri, þeim mun betra. Og þess vegna er eðlilegt að flýta endurskoðuninni, sem er ekki hættulegt ákvæði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferðina á skilningi hans og túlkun á þessu máli og þeim breytingum sem meiri hlutinn hefur gert. Mér fannst áhugavert að heyra hv. þingmann segja að grundvallarhugsunin í því að stytta lánstímann úr 25 árum í 10 ár væri sú að lántaki hefði frelsi til að velja lán, að lántaki hefði frelsi til að velja hvaða úrræði hann ætlaði að nota. Ég verð að segja hv. þingmanni að ég er pínulítið hrygg í hjartanu yfir þeirri áru forréttinda sem skín úr þessum orðum, forréttinda þeirra sem hafa ekki kynnst fátækt og hafa ekki kynnst óöryggi í húsnæðismálum. Þeir sem búa við fátækt og óöryggi í húsnæðismálum hafa ekki frelsi til að velja um lán. Það er verið að búa til þetta úrræði vegna þess að þeir sem búa við fátækt á Íslandi og þeir sem hafa lægstu tekjurnar hafa ekkert val um að taka bara aukalán hér eða fá lán hjá pabba og mömmu eða hvað það nú er. Þetta er félagslegt úrræði sem við erum að skapa hérna. Við þurfum að hafa það í huga þegar við tökum ákvörðun um að stytta lánstíma úr 25 í 10 ár. Það er ekkert mál að taka upplýsta ákvörðun um að halda áfram í úrræðinu. Maður getur hvenær sem er gengið út úr úrræðinu. Það er hægt að ganga út úr því eftir fimm mánuði, eftir fimm ár eða eftir 10 ár, ef maður hefur það val. [[Forseti hringir.]]En þetta er félagslegt úrræði sem við erum að búa til og við verðum að umgangast það þannig en ekki horfa á það með augum og gleraugum þeirra sem eru á háum launum og [[Forseti hringir.]]geta valið um hvar þeir taka lán.
Virðulegi forseti. Ég frábið mér það að hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fullyrði eitthvað um mitt æviskeið hér, hvort ég hafi upplifað fátækt eða ekki. Hún á ekkert með að fullyrða eitthvað um mitt fjölskyldulíf eða fullyrða um það hverjar tekjur míns heimilis eru eða húsnæðismál. Ég vil ekki blanda því inn í umræðu um þetta mál. Ég frábið mér það að mér sé gert það upp að ég sé að taka þessa ákvörðun út frá mínu lífshlaupi. Það kemur ekki til greina að ræða þetta á þann veg, virðulegur forseti. En til að svara þessu að öðru leyti vil ég segja að það eina sem viðkomandi þarf að gera er að óska eftir framlengingu og þá fær hann framlengingu óháð fjárhagsstöðu sinni. Það stendur hér skýrt þannig að þetta á ekki að skapa neitt óöryggi fyrir einn eða neinn. Þetta stafar bara af því að við einfölduðum málið og það var til að reyna að tryggja hag ríkissjóðs og annað. Ef tekjur viðkomandi hækkuðu umfram tekjumörk í frumvarpinu ætti viðkomandi að fara að borga vexti að þremur árum liðnum. Við tókum það út og settum í staðinn þessa kvöð um að viðkomandi þurfi að sækja um framlengingu óski hann þess, enda hafi hann þá farið í gegnum það hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hvort hann vilji endurfjármagna eða ekki. Það er enginn skyldugur til eins eða neins og það á enginn að þurfa að óttast það að missa þetta lán eftir 10 ár vilji hann hafa það til 25 ára og deila hagnaðinum með ríkissjóði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Ég var ekki að tala um fjárhagsstöðu hv. þingmanns, ég var að tala um orðræðuna, grundvallarhugsunina í þessari breytingu meiri hlutans að stytta lánið úr 25 í 10 ár. Ég var að vitna í þau orð þingmannsins að grundvallarhugsunin væri að hafa frelsi til að velja um lán, að hafa frelsi til að velja um það hvort fólk gengur út úr svona félagslegu úrræði eða ekki. Ég var að benda hv. þingmanni á að það frelsi er ávallt til staðar í öllum þeim viðskiptum sem maður á við lánastofnanir. Maður getur hvenær sem er gengið út úr úrræðum en hér er verið að segja að lánið skuli uppgreitt við sölu eða að 10 árum liðnum. Lánastofnuninni er hins vegar veitt heimild til að endurnýja lánið, sæki viðkomandi um það. En það er engin slík skylda sett í ákvæðið. Það stendur hvergi að sæki viðkomandi um það skuli lánastofnunin veita áframhaldandi heimild til þátttöku í úrræðinu. [[Gripið fram í: Jú …]]Það er ekkert slíkt. Þetta er heimildarákvæði og heimildarákvæði í lögum eru túlkuð þröngt. Þannig er lögfræðin og það veit hv. þingmaður. Ég heyri að framsögumaðurinn dæsir hér í salnum og segir: Jú, víst er það skylda. En þá ætti að standa þarna „skal stofnunin veita lántaka og umsækjanda lánsins áframhaldandi lán“. Hér er heimildarákvæði. Ef það er skilningur meiri hlutans að það sé skylda stofnunarinnar að veita áframhaldandi lán þá skal það standa í lagatextanum af því að það eru lögin sem stofnunin fer eftir.
Virðulegur forseti. Ég hvet hv. þingmann til að hlusta á ræðu sína aftur út frá orðum mínum. Hún sagði að áran í kringum orð mín um þessa breytingartillögu væri ára þess sem ekki hefði upplifað fátækt. Ég vil bara að hún hlusti á eigin orð og lesi það sem þar stendur. Það eina sem viðkomandi þarf að gera er að fá ráðgjafa á Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og óska eftir því og þá skal stofnunin framlengja lánið. Það er alveg skýrt samkvæmt þessu [[Það stendur ekki …]]og það er algjörlega skýrt að ef viðkomandi óskar eftir því og fær ráðgjöf um það hvað það þýðir þá fær viðkomandi lánið og það þarf ekki að skapa neina óvissu. Það er algjörlega þannig.
Herra forseti. Við ræðum hér mál sem varðar hagsmuni fjölda fólks. Fyrst og fremst varðar það vissulega hagsmuni þeirra tekjulágu einstaklinga og fjölskyldna sem úrræðinu er beint að, og það er vel. En það varðar líka þorra almennings sem á hreinlega mjög mikið undir því hvernig mál þróast á fasteignamarkaði. Eins og við vitum er þorri almennings með sparifé sitt undir í fasteignum á þessum markaði. Það er til mjög mikils að vinna að vel takist til, ekki bara varðandi þá tekjulágu einstaklinga sem þetta félagslega úrræði beinist að heldur almennt varðandi þá sem eiga hagsmuna að gæta á fasteignamarkaði. Ég tel víst að við séum öll meðvituð um að mál hafa þróast á þann veg að fjárfesting í steypu borgar sig á Íslandi. Ef við skiptum síðustu 20 árum niður í fimm ára tímabil hefur vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu t.d. hækkað um 30–70% á hverju einasta tímabili, yfirleitt nokkuð umfram vísitölu launa. Þar hafa aðgerðir stjórnvalda og yfirlýst stefna ekki síst haft áhrif. Á sama tíma er leiguumhverfi sem byggt hefur verið hér á landi nokkuð óhagstætt og því er það góðra gjalda vert og mikilvægt að ríkisstjórnin geri fasteignamarkaðinn aðgengilegri tekjulágum einstaklingum og fjölskyldum með félagslegu úrræði á borð við það sem er til umræðu hér. En aðgerðir og úrræði af þessu tagi þurfa að uppfylla ýmis skilyrði ef vel á að vera. Fyrst og fremst verður að liggja fyrir að aðgerðirnar gagnist þeim sem ætlunin er að hjálpa. Aðgerðir af þessu tagi þurfa að vera einfaldar, skýrar og aðgengilegar. Þær þurfa líka að vera sanngjarnar og stjórnvöld þurfa að tryggja jafnrétti við beitingu þeirra. Þar með þarf að hafa fullnægjandi greiningar að baki svo að ljóst sé hver áhrif úrræðisins verða á fasteignamarkaðinn. Það er mikilvægt núna til að ríkisstjórnin geti staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt lífskjarasamningunum, til að úrræðið skili tilætluðum árangri og valdi ekki þeim hópi fólks sem úrræðinu er beint að, þeim sem verið er að aðstoða með þessum aðgerðum, tjóni og valdi ekki húsnæðismarkaðnum í heild tjóni sem síðan geti reynst erfitt að vinda ofan af. Mér finnst ekki nægilega ljóst að þessi skilyrði séu öll uppfyllt í þessu frumvarpi hæstv. ríkisstjórnar. Það er t.d. jákvætt að styðja við nýbyggingar. Slíkar ráðstafanir eru til þess fallnar að draga úr húsnæðisskorti og vinna gegn þeim verðhækkunum á íbúðamarkaði sem verða þegar framboðið er ekki nægilegt. Aftur á móti tel ég ástæðu til að setja spurningarmerki, eins og ég hef gert áður, við þá ákvörðun hæstv. ráðherra að beina tekjulágum fyrstu kaupendum og öðrum tekjulágum kaupendum sem úrræðið nær til í nýbyggingar með þeim undanþágum vissulega sem á seinni stigum hafa verið kynntar til sögunnar fyrir landsbyggðina. Fermetraverð á nýjum íbúðum er hærra en almennt markaðsverð. Gera má ráð fyrir því að það muni þar af leiðandi líka hækka hlutfallslega minna á gildistíma úrræðisins en annarra íbúða. Þetta er grundvallaratriði sem opnar fyrir þá spurningu hvort ekki væri skynsamlegra að beina fólki sem sækir í að nýta þetta úrræði í hagkvæmara húsnæði en tryggja á sama tíma uppbyggingu jafn margra íbúða á almennum markaði. Ég get heldur ekki látið vera að nefna hér enn og aftur að mér þykir miður að stjórnvöld skuli með þessari nálgun vera að hlutast til um það hvar tekjulágt fólk getur valið sér búsetu - nei, valið er ekki rétta orðið hér vegna þess að það er einmitt verið að taka valið af fólki. Það er verið að hlutast til um það hvar fólk getur búið, við vitum öll að íbúðir eru jú byggðar þar sem pláss er fyrir íbúðir. Þetta er gagnrýnisvert og ég geng út frá því að með þessari nálgun séu stjórnvöld að reyna að afmarka þennan hluta markaðarins til að koma í veg fyrir að úrræðið hafi verðhækkandi áhrif á markaðinn heild. Það getur vel verið að það dugi en þá bara til mjög skamms tíma, til mjög fárra ára. Vegna þess að um leið og þessar tilteknu íbúðir fara síðan að ganga kaupum og sölum smitast áhrifin yfir á markaðinn í heild. Mér þykir þetta því ansi heftandi og stórt atriði og ávinningurinn sem ætlunin er að ná fram hverfandi. Ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að 4 milljörðum kr. verði varið á ári í hlutdeildarlán fyrir kaup á 400–500 íbúðum. Þetta eru 8–10 millj. kr. á hvern lánþega eða 20% af íbúðum sem kosta að meðaltali 40–50 millj. kr. Til samanburðar seljast góðar þriggja herbergja íbúðir á höfuðborgarsvæðinu á 30–40 millj. kr. Með því að heimila töku hlutdeildarlána til kaupa á eldri fasteignum, og hægt er að setja einhver skilyrði við það, að þær megi ekki vera eldri en 20, 30 eða 40 ára, hvað veit maður - þetta eru íbúðir sem eru margar og líklega flestar í mjög góðu standi - væri hægt að gera þetta úrræði aðgengilegra og hagkvæmara fyrir fleiri. Fleiri komast í eigið húsnæði og mjög líklega myndi þetta stuðla að meiri eignamyndun fólks yfir lánstímann. Þetta er ein athugasemdin sem ég hef en þær eru fleiri. Eitt af þeim skilyrðum sem ég fór yfir áðan að mér fyndist að svona úrræði þyrfti að uppfylla snýr að því að stjórnvöld verði að tryggja að úrræðið gagnist þeim sem þurfa á því að halda. Það liggur í augum uppi að ef það tekst ekki er betur heima setið en af stað farið. Lánshlutfall úrræðisins er mjög hátt og vextirnir eru þeir sömu og hækkun íbúðaverðs eins og hér hefur verið farið yfir. Fólk er með öðrum orðum að taka þessi lán án þess að vita fyrir fram vaxtaprósentuna. Hún getur orðið hærri en vextir af öðrum lánum. Hún getur vissulega orðið lægri en það sem við vitum um þróun húsnæðisverðs er að mun meiri líkur eru á því að a.m.k. hluti eignamyndunar hjá fólki sem nýtir þetta úrræði rati í hendur ríkissjóðs aftur, þ.e. að verðhækkunin, eignamyndunin, verði umfram þá vexti sem eru í gildi á öðrum lánum. Á síðustu tíu árum hækkaði vísitala íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu að nafnvirði um 103%. Ef það er heimfært á hlutdeildarlánin jafngildir það 7,2% vöxtum á ári og engri eignamyndun. Ef við berum saman 10 millj. kr. hlutdeildarlán og jafn hátt hefðbundið íbúðalán, sem ber 6% ársvexti, og greiddar eru 100.000 kr. inn á höfuðstól í hverjum mánuði, hefði hlutdeildarlánið á síðustu tíu árum borið vexti upp á 10,2 millj. kr. en almenna lánið vexti upp á 3,14 millj kr. Það er 7 millj. kr. kostnaður. En vissulega ber að halda því til haga að lántakandi greiðir ekki af láninu yfir lánstíma. Þarna eru kostir og gallar við hvora aðferð fyrir sig. Ég hefði viljað sjá þessa þætti fá meiri vigt í umræðunni um þetta mál vegna þess að eignamyndun er nokkuð sem skiptir alla íbúðaeigendur máli, allan almenning máli. Ég myndi telja að það væri ekki síst mikilvægt fyrir tekjulágt fólk. Þetta úrræði þýðir samt auðvitað, og ég dreg enga fjöður yfir það, að það er hópur fólks sem getur þarna keypt sína eigin fasteign sem annars hefði ekki átt kost á því. Það er líka hópur fólks sem mun fara fyrr en ella inn á fasteignamarkaðinn. En það er mikilvægt að halda því til haga að í ljósi þessara gagna, og í ljósi þeirrar reynslu sem við höfum af verðþróun á fasteignamarkaðnum undanfarna áratugi, þá er þetta ekki ódýrt úrræði fyrir fólk. Svo er líka hætt við því að eftirspurnin eftir úrræðinu verði mun meiri en ríkisstjórnin gerir ráð fyrir. Í þeirri sviðsmynd er fyrirsjáanlegt að bankar og sparisjóðir og aðrar lánastofnanir, sem lána fyrir þeim 75% sem eftir standa, forgangsraði fólki eftir greiðslugetu og verst settu hóparnir verði enn og aftur út undan. Það verður áhugavert úrlausnarefni að sjá hvernig við getum tryggt, ef eftirspurnin verður slík, að þeir sem helst þurfa á þessu að halda sitji ekki eftir. Ég nefndi áðan að aðgerðir af þessum toga þyrftu að vera einfaldar, skýrar og aðgengilegar. Í frumvarpinu sem við ræðum hér eru ráðherra veittar rúmar heimildir til að ákveða t.d. hvaða íbúðir teljist hagkvæmar varðandi stærðarmörk og verðmörk. Þar segir m.a. að íbúðir taki mið af herbergjafjölda miðað við stærð og þarfir fjölskyldu umsækjanda. Við vitum að þarfir fjölskyldna breytast og þær munu breytast á þeim tímum sem þeir umsækjendur sem við sjáum fyrir okkur nýta sér þetta úrræði. Með breytingum hefur vissulega verið komið til móts við þetta en það breytir því ekki að það er ekki einfalt og ekki skýrt hvaða sjónarmið munu standa að baki ákvörðun um þessi viðmið. Þau sjónarmið munu ekki endilega rata hingað inn á þing vegna þess að þau eru veitt í reglugerðarheimildum. Ráðherra fær líka samkvæmt þessu máli mjög víðtækar heimildir til að veita undanþágu frá hámarki hlutdeildarlánanna, úr 20% upp í 30%, og undanþágu frá hámarkslánstíma annarra lána sem umsækjandi tekur til að fjármagna fasteignakaupin. Þetta er ekki mjög gegnsætt og ég myndi telja mikilvægt að nákvæmlega svona undanþáguheimildir fylgdu skýrum og gegnsæjum leikreglum og ég myndi frekar vilja sjá þær útskýrðar í lögunum sjálfum en í reglugerð sem enn hefur ekki verið gengið frá og Alþingi mun ekki taka afstöðu til. Það má líka bæta því við að staða verktaka sem standa að nýbyggingum með tilliti til þessa frumvarps verður óvissari í ljósi þess að aðeins verður lánað fyrir kaupum á nýjum íbúðum sem byggðar eru af byggingaraðilum sem hafa gert samning við Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Þetta skapar ákveðna óvissu og vekur upp spurningar um forsendur fyrir ákvarðanatöku og áhrifum þeirrar ákvarðanatöku á samkeppni á þessum markaði. Hvers vegna mega bara sumir reisa íbúðir sem úrræðið tekur til en ekki allir? Og hvernig eru þessir sumir valdir? Hvernig leggur hæstv. ráðherra til að regluumhverfi slíks samstarfs hins opinbera við tiltekinn hluta byggingarmarkaðarins verði háttað? Hverjir fá að byggja og á hvaða grundvelli? Aftur: Þetta á að útkljá í reglugerð. Síðan er það þetta með skilyrði um sanngjarnar leikreglur, aðgerðir þar sem fullkomins jafnréttis gætir. Nú er það svo, eins og ég nefndi áðan og margoft hefur komið fram, að ríkisstjórnin gerir ráð fyrir að geta veitt lán til kaupa á 400–500 íbúðum á ári. En það er ekkert sem kemur fram í frumvarpinu um það hvernig valið verður á milli umsækjenda ef eftirspurnin fer fram úr þessum fjölda. Það er vissulega hægt að sækja um oftar en einu sinni á ári þannig að myndin verður kannski skýrari hverju sinni. En ef við miðum t.d. við áætlaða þörf á íbúðarhúsnæði um síðustu áramót er ekki ólíklegt að eftirspurnin verði einmitt meiri um sinn. Og hvernig leggur ráðherra til að valið verði á milli tveggja einstaklinga eða tveggja fjölskyldna sem báðar uppfylla öll skilyrði og þurfa á úrræðinu að halda, ef að því kemur að það þarf að velja? Spurningunni um hvernig tryggt sé að jafnræðis verði gætt er eiginlega enn ósvarað og ég geng út frá því að leitað verði í reglugerðir þar. En aftur komum við að því að lykilatriði sem lúta að þessu stóra máli heyra undir ráðherra sem getur útkljáð það í reglugerð án þess að það komi til kasta þingsins. Mér finnst líka áhugaverð, og ég fagna því vissulega, sú breyting sem orðin er í meðförum þingsins um að eldri íbúðir á landsbyggðinni geti heyrt undir þetta úrræði. Eins og fram hefur komið í máli mínu oftar en einu sinni myndi ég vilja sjá þá breytingu ná yfir þéttbýlissvæðin líka af ýmsum ástæðum. Jafnréttið sem felst í þessu er ekki mikið, að þetta skuli eingöngu duga til íbúða á landsbyggðinni en ekki á höfuðborgarsvæðinu. Út frá þeim áhrifum sem úrræðið getur síðan haft til hækkunar fasteignaverðs mun það hafa áhrif á vaxtabætur í almenna stuðningskerfinu og kemur því fólki illa sem kaupir og þarf að kaupa án hlutdeildarlánanna. Þá er búið að skekkja þessi markaðssvæði líka. Þetta eru hugleiðingar og athugasemdir sem hefðu líka þurft að fá meira vægi. Þá komum við aftur að tengslum þessa máls við þær greiningar sem liggja að baki úrræðinu, um hver þörfin sé, áhrifin á fasteignaverð og áhrifin á vaxtabætur eða önnur stuðningsúrræði hins opinbera á fasteignamarkaði. Við vitum það öll að afskipti hins opinbera eru heilmikil. Það er verið að niðurgreiða fasteignaverð til ýmissa hópa til lengri eða skemmri tíma. Síðan eru það áhrif úrræðisins á fjárhag þeirra sem nýta sér þetta til lengri eða skemmri tíma. Þegar upp er staðið, og það er það sem ég vildi segja um þetta mál þegar það er komið til kasta þingsins í lokaafgreiðslu, finnst mér markmiðið mjög gott. En það eru mörg spurningarmerki við framkvæmdina eins og hún er lögð upp hér. Þessi inngrip í markaðinn sem verið er að festa í sessi með lögum, og ekki síður og jafnvel enn frekar með mjög rúmri reglugerðarheimild ráðherra, eru, eins og ég hef farið yfir, ekki endilega eins og ég hefði viljað sjá þau. En ég og félagar mínir í Viðreisn treystum á að stjórnvöld noti tímann fram að endurskoðun á málinu, hlusti á rökstudda gagnrýni sem fram hefur komið og mjög víða að. Það eru mjög margir aðilar sem styðja þetta mál vegna þess að markmiðið er gott. Þetta félagslega úrræði er gott og það er mikilvægt. En hægt er að búa svo um hnúta að það hafi helst eingöngu jákvæð áhrif á markaðinn. En þá þarf líka að rýna í og greina þau tölulegu gögn sem við höfum, hlusta á gagnrýni þeirra sem þekkja til og laga málið að því. Ég hef fulla trú á að það verði gert. Ég get ekki ímyndað mér annað en að hugur allra standi til þess að þetta úrræði líti ekki eingöngu vel út í byrjun heldur gagnist raunverulega fólki sem annars ætti ekki tök á að koma sér fyrir sem eigendur á fasteignamarkaði og nái því markmiði án þess að hafa neikvæð áhrif á markaðinn í heild sinni. Við höfum tækifæri til þess þannig að ég bíð og vonast til að sjá stjórnvöld nota tímann vel. Við í Viðreisn munum styðja þetta mál.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir ágæta ræðu og áhugaverða um margt. Ég myndi vilja ræða ýmis atriði úr ræðunni við þingmanninn en ætla að reyna að einbeita mér að fáeinum atriðum. En fyrst gildismatið á milli eignamyndunar og húsnæðisöryggis. Ég ímynda mér að þeir sem sækja í úrræðið muni a.m.k. að einhverju leyti framan af horfa meira til húsnæðisöryggisins sem úrræðið skapar fyrir þá og eignamyndunarvinkillinn, ef við getum sagt sem svo, komi kannski inn í hugsunina síðar, þ.e. þegar fólk fer raunverulega að sjá að einhver eignamyndun er að verða hjá því. Mig langar að heyra aðeins vangaveltur þingmannsins, hvort hún er sammála því að þarna gæti í raun tvennt togast á. Ég tel að húsnæðisöryggi sé kannski það sem stjórnvöld eigi að tryggja en eignamyndun sé ekki endilega verkefni þeirra heldur sé félagslegi þátturinn í úrræðinu, eins og þingmaðurinn kom réttilega inn á, miklu frekar það mikilvæga. Í framhaldi af því vil ég koma aðeins inn á þetta með nýtt eða notað húsnæði. Þar togast væntanlega líka á þessi tvö sjónarmið, þ.e. nýtt húsnæði krefst að jafnaði minna viðhalds. Þar með getur eigandinn einbeitt sér meira að eignamyndun, getum við ímyndað okkur, fremur en að halda húsnæðinu við. Þess vegna kann það sjónarmið að vera uppi að það sé jafn mikilvægt fyrir þann sem býr í húsnæðinu [[Forseti hringir.]]að það sé nýtt og viðhaldslaust og hann geti þá einbeitt sér að þeim þáttum sem þingmaðurinn talaði um.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta eru nefnilega mjög áhugaverðar vangaveltur. Það er ekki að ástæðulausu sem máltækið leiðinlega er til: Það er dýrt að vera fátækur. Þá er ekki átt við að það sé erfitt og vont þegar maður á ekki pening heldur að mörg úrræði sem standa tekjulágum til boða eru mjög dýr þegar upp er staðið. Það er bara þannig og við þekkjum það mjög mörg af eigin raun á einhverjum tímabilum lífs okkar. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um að þetta snýst um öryggi og er félagslegt úrræði til að aðstoða tekjulága við að koma eigin þaki yfir höfuðið sem þeir mögulega gætu ekki án þess eða mjög líklega. En ég lít svo á að hægt sé að gera hvort tveggja. Það er nú eiginlega málið. Það hefði verið hægt með öðruvísi nálgun að ýta einhvern veginn undir það að eignamyndunin kæmi fyrst og fremst til þeirra. Það er nú eiginlega nálgunin. Varðandi það hvort þar af leiðandi sé ekki heppilegt að vera með nýtt húsnæði með minni viðhaldsþörf og annað slíkt. Málið er að þessi litla viðhaldsþörf í nýju húsnæði er reiknuð inn í verðið. Þess vegna er það oft að hluta til dýrara. Það er nú málið. Þá eru tekjulágir einstaklingar í þessu úrræði, sem er náttúrlega ekkert broslegt, eiginlega farnir að borga tvisvar fyrir það. Þess utan þekkjum við það líka - og ég brosi út í annað því við hv. þingmaður höfum átt þessar samræður áður hér utan þingsalar - að það er oft ágætt að fjárfesta, ef maður hefur lítið á milli handanna, í íbúð sem þarfnast viðhalds. Sumt er hægt að láta eiga sig um tíma. Annað er hægt að gera á töluvert ódýrari hátt en verktakar gera og það er eitthvað sem við þekkjum öll. Þannig að ég myndi eiginlega frekar líta svo á að akkúrat það atriði ýti undir rökstuðning í hina áttina, að það ætti að útvíkka skilyrðið þannig að það næði til eldri íbúða.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Ég tek kannski upp boltann varðandi viðhaldið og þetta með nýjar eða notaðar íbúðir. Það er sannarlega eitthvað sem mætti þá athuga einmitt í fyrstu endurskoðun á lögunum. Ég get alveg tekið undir það með þingmanninum. Þá að því sem þingmaðurinn nefndi með að þetta væri tiltölulega dýrt úrræði og að því leyti til væri eigandinn að láta ríkið í raun hafa hluta af sínum ávinningi með því að ríkið ávaxtar sinn hluta alltaf í samræmi við hækkun á eignaverði. En er það þá ekki þannig, hv. þingmaður, að ávöxtunin á hluta lántakandans í eigninni er að vissu leyti í skjóli eignarhlutar ríkisins? Þ.e. vegna þess að lántakandinn þarf ekki að hafa áhyggjur af þessum 20% sem sitja í eignarhlut ríkisins þá verður í rauninni, eins og þingmanninum hefur orðið tíðrætt um, eignarmyndun í „hans hluta“ í því skjóli. Þess vegna má kannski að sumu leyti segja að ákveðin snilld sé í því. Jú, vissulega þarf hann á endanum þegar íbúðin er seld að deila ávinningnum með ríkinu en hefði líklega ekki komist í þessi færi öðrum kosti. Það má svo sem alltaf með einhverju móti rökræða það. Að lokum, herra forseti, varðandi áhrifin á markaðinn sem þingmaðurinn ræddi aðeins um: Er þingmaðurinn sama sinnis og ég, að líklega sé hættan á miklum áhrifum á markaðinn, ekki eins mikil? Þá kannski einkum og sér í lagi af því að við erum með þetta endurskoðunarákvæði inni þetta snemma.
Herra forseti. Hv. þingmaður kemur með nokkuð góðan punkt um að restin af íbúðinni sé eignamyndun þess sem nýtur úrræðisins, eignamyndun sem verður til í skjóli þess að hann hafi fengið þessa félagslegu aðstoð. Það er bara hinn ágætasti punktur. [[Forseti hringir.]] [[Forseti biðst velvirðingar, þetta var alveg óvart.]] [[Hlátur í þingsal.]] Ég þakka forseta fyrir. Það sem ég var kannski fyrst og fremst með í huga, og reyndi að koma að í andsvörum mínum við framsögumann málsins hér fyrr í dag, er að tölulegar greiningar, og það sem ég kom inn á í ræðu minni líka, sýna að þetta er svo mikið. Hækkunin hefur verið svo mikil að það væri kannski eðlilegt að innbyggja þak í þetta. Það er það sem ég er að velta upp. Það þarf ekki endilega að vera sjálfgefið að alveg óháð hækkun á fasteignaverði eða íbúðaverði þá fari það allt til baka til ríkissjóðs þannig að ég myndi vilja sjá einhvers konar millileið þar. Þingmaðurinn spurði um endurskoðunarákvæðið. Ég er búin að fylgjast með umræðunni þar sem menn eru að tala um það fram og til baka af hverju ákvæðið kemur þarna inn, af hverju þetta er allt í einu orðið 2023 en ekki 2030. Ég átta mig heldur ekki á því nákvæmlega, það kemur ekki nægilega skýrt fram, líklegast vegna þess að það fór einhvern veginn í gegn hjá hv. velferðarnefnd hvað nákvæmlega á að endurskoða, hver er með boltann. En úr því að þetta er hérna inni þá get ég sagt að ég myndi telja mjög mikilvægt að nákvæmlega það sé notað til að fara vel í gegnum þá þætti. 2023 er skammt undan og það er mjög mikilvægt að það sé farið vel í gegnum gögnin og að við byggjum á grunni. Að því leytinu til líður mér betur að hafa þetta þarna inni þótt vissulega hefði verið hægt að fara í þá hluti án þess að endurskoðunarákvæðið sé endilega bundið í lög.
Herra forseti. Það er sannarlega margt hægt að gera til að gera húsnæðismarkaðinn á Íslandi betri en hann er í dag. Hér er á borðinu hjá okkur úrræði til að auðvelda fólki með lágar tekjur að eignast þak yfir höfuðið. Þetta eru eðlileg viðbrögð við því að leigumarkaðurinn hefur alla tíð verið eitthvað sem fólk þarf að forðast vegna þess að það er mjög erfitt að vera á honum, bæði upp á húsnæðisöryggi að gera og greiðslubyrði af því að búa í leiguhúsnæði. Hér er komið til móts við það, gott og vel, samhliða því að við þurfum að byggja upp heilbrigðan leigumarkað. Það slær mann samt dálítið, þegar þetta mál er tekið til umræðu, að það er eitthvert misræmi á milli þess sem menn segjast ætla að gera með frumvarpinu og þess sem síðan er raunverulega útfærslan í frumvarpinu. Við höfum séð það nú í sumar að úrræði sem hrint hefur verið í framkvæmd í framhaldi af kórónuveirufaraldrinum hafa mörg geigað og ekki náð því flugi sem þeim var ætlað. Það væri miður að ef þetta yrði eitt af þeim. Svo ég setji aðeins skýrar í orð hvað ég á við þá langar mig að nefna hér dæmi um atriði sem búið er að taka úr frumvarpinu í breytingartillögu meiri hlutans og það er að skilyrða ráðstöfun séreignarsparnaðar, gera það eitt af skilyrðum þess að fólk komist inn í þetta úrræði. Bent er á það í ýmsum umsögnum, og ég gríp hér niður í umsögn BSRB, hversu fráleitt þetta er í ljósi þess að annars vegar sé málinu ætlað að ná utan um hóp fyrstu kaupenda sem geta verið með ágæta greiðslugetu en hafa átt erfitt með að brúa eiginfjárkröfu en hins vegar er tekjulágt fólk sem oft á erfitt með að standast greiðslumat og það er væntanlega ekkert með séreignarsparnað, má ekki sjá af 2% af launum sínum í séreignarsparnað. Þetta bendir til þess að ráðuneytið hafi verið að hugsa um einhvern annan hóp en frumvarpið á að ná til og dæmin eru svo sem fleiri. Annað dæmi er síðan skilyrði sem enn er inni, um að lántaki þurfi að standast greiðslumat fyrir láni sem nemur 75% kaupverðs hjá einhverri fjármálastofnun. En þessa dagana er hámarkið á lánum lífeyrissjóða t.d. 70%. Hér er því væntanlega verið að stýra þeim sem fara í þetta úrræði til banka sem bjóða upp á hærri lán, sérstaklega fyrir fyrstu kaupendur, en þau lán eru gjarnan með óhagstæðari skilyrðum en 70% grunnlánin. Til þess að komast inn í þetta úrræði sem er ætlað að vera hagstæðara fyrir tekjulægri einstaklinga þarf það fólk því fyrst að standast greiðslumat fyrir óhagstæðara láni en það gæti fengið ef hámarkið væri t.d. hið sama og varðandi lífeyrissjóðslán, 70%. Þá kemur það dálítið undarlega út, þegar maður les þetta mál saman við nokkrar umsagnirnar, hvernig samráði við lykilaðila virðist hafa verið háttað eða öllu heldur ekki háttað að ýmsu leyti. Ég nefni sem dæmi að Alþýðusambandið sjái það fyrst í frumvarpinu þegar það birtist hér á þingi að allt í einu eigi að vera einhver skýr tekjumörk þrátt fyrir að Alþýðusambandið hafi verið við borðið í vinnuhópi um húsnæðismál og verðtryggingu þaðan sem þetta mál er sprottið. Nú sýnist mér á umsögnum að aðilar hafi ekki verið í færum til að meta á þeim tíma sem gefinn var hvaða áhrif þessi tekjumörk hafa. En það er kannski ágætt að vísa til ræðu hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar sem mælti fyrir áliti 2. minni hluta velferðarnefndar, sem benti akkúrat á að tekjumörkin þýddu væntanlega að þetta gæti orðið svona millitekjuúrræði, næði mögulega ekki þeim sem gætu verið í mestri þörf fyrir úrræðið. Þá er rétt að líta líka á umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga sem bendir á að rökstuðning skorti fyrir þeirri tillögu meiri hluta velferðarnefndar að mæla fyrir um að 20% lána verði að vera utan höfuðborgarsvæðis. Samband íslenskra sveitarfélaga eru ekki einhverjir hatursmenn landsbyggðarinnar, þvert á móti. Þetta er samband allra íslenskra sveitarfélaga sem bendir á að eðlilegra væri að hafa þetta hlutfall sveigjanlegt. Sambandið er, reikna ég með, sammála því markmiði að uppbyggingin eigi sér stað um allt land en bendir bara á að eðlilegra væri að láta úrræðið laga sig að þeirri þörf sem er fyrir húsnæði, m.a. á grundvelli húsnæðisáætlunar sem sveitarfélögin gera. Þetta færir mig síðan að því sem mér þótti einna undarlegast í ferð þessa máls í gegnum þingið. Það er sá snúningur sem var tekinn á milli tveggja ráðuneyta hér í síðustu viku þegar fjármálaráðuneytið sendi inn umsögn um málið. Þar segir að áhrifamatskafli félagsmálaráðuneytis sé ófullnægjandi. Þetta er fjögurra síðna umsögn, ef ég man rétt, þar sem fjármálaráðuneytið fer býsna hörðum orðum um þá vinnu sem félagsmálaráðuneytið hefur skilað hingað inn til þingsins. Ég man ekki eftir því að hafa séð það giska oft hér á þingi að ráðuneyti séu að togast á um grundvöll þingmála í formlegum umsögnum til þingnefnda. Lendingin varð sú, sem er kannski oft ágætislending þegar tveir aðilar deila, að ráðuneytin voru læst inni í herbergi í tvo daga og skiluðu síðan sameiginlegri umsögn til velferðarnefndar með tillögum að úrbótum sem bæði ráðuneyti gátu sætt sig við. En þetta fyllir mann ekki trausti á grundvöll málsins. Þetta ætti frekar að fá okkur til að hugsa hvort hér sé unnið of hratt og ekki vandað nóg til verka. Og hvað þá varðandi þær ófáu breytingar sem meiri hluti velferðarnefndar leggur til á málinu, t.d. að hækka áætluð framlög í úrræðið úr 4 milljörðum í 5 með því búa til einhvers konar óvissusvigrúm upp á 1 milljarð á ári sem eigi að ávaxta í einhvers lags varasjóði og eigi að þjóna einhverjum tilgangi. Það er ekki ljóst, af orðum þeirra sem hafa mælt fyrir þessu meirihlutaáliti, nákvæmlega hver sá tilgangur er en í nefndaráliti segir að tilgangurinn sé að girða fyrir þörf fyrir viðbótarfjárframlög í framtíðinni. Ég veit ekki hvort þetta veitir nógu skýra leiðsögn varðandi framkvæmdina þegar þar að kemur. Eins og ég sagði í upphafi þá er markmiðið ágætt. En eins og oft vill verða á síðustu vikum og mánuðum þá læðist að manni sú tilfinning að framkvæmdin verði kannski ekki alveg upp á tíu þegar til kemur vegna þess að hér er ekki byggt á grundvelli nógu mikla greininga. Hér er ekki nægilega vel hlustað á það samráð sem birtist í umsögnum. Hér er bara látið vaða og sénsinn tekinn á því að þetta gangi allt upp. Hvort það gerir það þarf tíminn að leiða í ljós en það væri óskaplega leiðinlegt ef fólk sem þarf á úrræði af þessu tagi að halda geti ekki nýtt sér það vegna þess að hér hafi ekki verið vandað nóg til verks.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, hlutdeildarlán. Þegar þetta frumvarp kom fyrst fram fagnaði ég vel og innilega. Ég hugsaði með mér: Loksins erum við að fara að taka á málefnum þeirra sem helst þurfa á húsnæði að halda. Ég hugsaði með mér að þetta væri gott mál sem vel væri hægt að styðja. En því miður fæ ég enn og aftur óbragð í munninn vegna galla á máli. Hin gífurlega flýtimeðferð á þessu máli gerir það að verkum að málið er illa unnið. Það er af mörgu að taka. Ég var hugsi yfir því hvort ég ætti að vera á nefndarálitinu með fyrirvara, samþykkja það með fyrirvara, vegna þess að ég vildi gera það. En ég þurfti að hugsa mig vel og vendilega um og sá að ég þyrfti að setja svo marga fyrirvara að það væri ekki víst að það kæmist fyrir í þessu blessaða nefndaráliti. Hvað er það sem er svona skrýtið við þetta frumvarp? Í fyrsta lagi nær þetta úrræði eingöngu til nýrra íbúða nema úti á landi þar sem verður hægt að gera gamla íbúðir upp, taka þær í gegn. Þá telst það í lagi. En við verðum líka að spyrja okkur: Hvað þýðir það á höfuðborgarsvæðinu að við erum eingöngu að lána til nýrra íbúða? Ég þekki það af eigin reynslu eftir að hafa átt bæði gamla og nýja íbúð og af nákvæmlega sömu stærð að verðmunurinn þar á milli er svakalegur, hann getur verið 20–40%. Sá sem ætlar að fara inn í þetta kerfi þarf að leggja fram 5% af eigin fé og síðan fær hann sennilega 20% hlutdeildarlán í flestum tilfellum, getur fengið allt að 30% hlutdeildarlán. Það sem ég óttast er að hlutdeildarlánið dekki ekki einu sinni verðmuninn á gamalli og nýrri íbúð ef þessi einstaklingur keypti sér hreinlega, ef hann gæti, gamla íbúð frekar en nýja. Og hvað segir það okkur líka? Það segir sig sjálft að ef maður er að kaupa gamla íbúð sem kostar 40 milljónir þá hefði hún sem ný íbúð kostað 55–60 milljónir. Þá er það gífurleg skuldsetning, mun meiri skuldsetning sem viðkomandi þarf að taka á sig. Síðan er annað í þessu sem er eiginlega það furðulegasta. Í upphafi var í frumvarpinu gert ráð fyrir 25 ára lánstíma á hlutdeildarláninu en hann er kominn niður í 10 ár, með framlengingu um fimm ár, í 15 ár, og svo þarf aftur að fara í framlengingu, frá 15 árum í 20 ár og jafnvel aftur um fimm ár, úr 20 í 25 ár. Einfalt kerfi? Nei. Samt var einmitt krafa um að hafa kerfið eins einfalt og hægt væri. Það voru skilaboðin sem þeir sem kynntu sér kerfið í Bretlandi og Skotlandi fengu: Gerið kerfið eins einfalt og hægt er. En því meira sem maður skoðar frumvarpið, þeim mun betur sér maður hversu flókið kerfið er. En fyrir hverja er þetta kerfi? Hvaða hópur er líklegastur til að komast inn í kerfið? Því miður er þetta kerfi ekki fyrir stóran hóp öryrkja og ekki fyrir ákveðinn hóp fólks á lágmarkslaunum. Það er algjörlega staðreynd. Tökum dæmi sem er í frumvarpinu sjálfu. Gert er ráð fyrir að 70 m 2 íbúð sé keypt á 35 millj. kr. Það sem er eiginlega best við það er að þetta er íbúð fyrir tvo fullorðna og tvö börn, þannig að þröngt mega sáttir sitja en látum það vera. Þetta er 35 millj. kr. íbúð og til þess að geta staðið sæmilega undir lánum nokkurn veginn er gefið upp að ráðstöfunartekjur viðkomandi þurfi að vera 525.916 kr. Þegar búið er að draga frá grunnframfærsluviðmið, rekstrarkostnað húsnæðis og námslán er greiðslugetan komin í 206.796 kr., það sem þessir einstaklingar þurfa til að geta vel staðið undir láninu. En hvernig stæðu þessi einstaklingar undir því ef allt færi á versta veg, ef vextir færu á fleygiferð? Sýnt hefur verið fram á það að þegar vaxtaprósenta fer af stað þá hækka lánin. Það kemur fram hjá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, sem lét reikna það út, að árið 2016 var greiðslubyrði 130.000 kr. af 21 millj. kr. óverðtryggðu láni með breytilegum vöxtum upp á 7,2% - 70% lánshlutfall á 30 millj. kr. íbúð, spáið í það - en hún var komin niður í 80.000 kr. miðað við 3,5% vexti. Þarna munar 50.000 kr. Ef lánstaki í þessum aðstæðum lenti í því að versta mögulega dæmið kæmi upp þá segi ég bara guð hjálpi honum. Í dæminu sem er tekið í frumvarpinu er gert ráð fyrir rúmum 525.000 kr. í ráðstöfunartekjur. Segjum að öryrki ætli að reyna að komast inn í þetta kerfi, einstaklingur sem er með útborgaðar 220.000 kr. Við getum gleymt því, hann á ekki séns. Í fyrsta lagi myndi hann ekki fá greiðslumat og í öðru lagi er það skilyrði að ekki megi fara yfir 40% af ráðstöfunartekjum við kaup á íbúðinni. Hann á því ekki séns og þetta á líka við um þá sem eru á lægstu laununum, þeir komast ekki inn í þetta kerfi. Það verður að segjast alveg eins og er að þetta kerfi er svolítið furðulegt. Við þyrftum og hefðum átt, ef við ætluðum að búa til einfalt kerfi, sem hefði þá verið algjörlega nýtt kerfi frá grunni, að ræða hvernig við getum byggt upp kerfi og tekið lánin og allt sem varðar íbúðir út úr neysluvísitölu þannig að verðtrygging væri ekki til staðar þar inni. Þannig værum við í sömu stöðu og flestar nágrannaþjóðir okkar, að vita vextina frá upphafi til enda. Það væri lágir fastir vextir og engar áhyggjur þyrfti að hafa af verðbólgu. En við lifum ekki við þann munað og samkvæmt þessu er það ekki á döfinni. Við verðum að átta okkur á því að það var stór hópur fólks sem missti íbúðirnar sínar í hruninu. Og hver er staða þess fólks í dag? Eins og hefur komið fram í ræðum dag er það á vanskilaskrá. Ef maður er á vanskilaskrá kemst maður ekki inn í þetta kerfi, er á svörtum lista, hundeltur. Þetta er hópur sem getur á furðulegan hátt, ef við hugsum út í það, verið á leigumarkaði og leigt fyrir 80–90% af ráðstöfunartekjum sínum en þarf síðan að leita til hjálparstofnana til að fá mat, til að lifa af. Á sama tíma kemur fram í frumvarpinu að í þessu kerfi megi ekki lána nema óverðtryggt lán til 25 ára. Verðtryggt lán til 40 ára hefur verið kallað eiturpilla, og ég veit um ýmis fleiri nöfn á því en hvað hefur 40 ára verðtryggt lán gefið þeim sem hafa tekið það? Það hefur gefið þeim möguleika á að kaupa íbúð með lágmarksgreiðslubyrði. Eignamyndunin verður mun minni en öryggið er til staðar, það öryggi að ráða við greiðslubyrðina og vita að hún rýkur ekki upp úr öllu valdi bara við einhverjar vaxtabreytingar. Með verðtryggt lán veistu nokkurn veginn vextina og ef verðbólgan fer af stað fer hún aftast á lánið. Eignahlutfallið minnkar kannski en greiðslubyrðin eykst ekki í sama hlutfalli. Eitt af því sem ég tók eftir í þessu frumvarpi er svolítið furðulegt, og það kom einmitt inn spurning í nefndinni í sambandi við þetta og ég spurði líka að því. Eins og við vitum er því miður mikið um skilnaði hjá hjónum. Þegar spurt var hvernig staðan yrði þá var svarið að annar aðilinn yfirtæki íbúðina. En hvað verður um hinn? Hann dettur út úr kerfinu, honum er vísað út á guð og gaddinn. Ég óttast að þetta þýði að það verði barátta um að halda íbúðinni. Hvaða afleiðingar hefur það ef börn eru á heimilinu? Hvorugur aðilinn sér fram á að geta farið út úr kerfinu og lifað af. Það sem hefði verið einfalt að gera í sambandi við þetta er að sá aðili sem færi út fengi tækifæri til að fara inn í kerfið aftur. Þessir einstaklingar eru inni í kerfinu vegna þess að þeir eru í þeirri aðstöðu að komast ekki inn í neitt annað kerfi. Þetta er mjög einfalt mál og eiginlega óskiljanlegt að ekki hafi verið hægt að gera þetta. Í sjálfu sér hefði það ekki kostað eitt né neitt að gefa bara viðkomandi þetta tækifæri og ekki breytt neinu í sambandi við málið í heild sinni. Annað í þessu sem mér hugnast ekki er sú krafa sem verður gerð um að lækka vaxtabætur um 1 milljarð. Kannski er skýringin sú að verið sé að lækka þær hjá þeim tekjuhæstu. En hvaða tekjuháa fólk fær vaxtabætur? Mér þætti gaman að vita það. Þegar ég var ekki á þingi og var að borga af íbúð þá þurfti maður nú ekki að vera mjög tekjuhár til að vaxtabæturnar færu að skerðast. Ég fór líka í gegnum reglugerðina. Það er mynd af reglugerðinni, og hvað segir hún okkur? Hvað er í gangi þar? Þetta er stórfurðulegt vegna þess að ráðherrann fær ótrúlega víðtækar heimildir. Hann getur gert alls konar útfærslur og getur veitt undanþágur. Einnig eru ýmis skilyrði þarna sem valda áhyggjum. Til þess að komast inn í þetta kerfi, eins og ég hef áður komið að, þarf maður að standast greiðslumat frá lánastofnun, sem er hægara sagt en gert. Síðan þarf viðkomandi að gefa upplýsingar um hagi sína og framtíðarhorfur. Framtíðarhorfur? Kannski setur maður upp bjartsýnisgleraugu, kannski svartsýnisgleraugu eða fer bara til spákonu. Ég veit ekki hvernig menn ætla að útfæra þetta. Ég skil ekki svona hluti vegna þess að auðvitað er það staða viðkomandi akkúrat á þeim tíma sem hann sækir um sem skiptir máli. Það er búið að setja inn framtíðarhorfurnar með því að stytta lánstímann úr 25 árum niður í 10, síðan hægt að framlengja í 15, svo 20 og 25. [[Gripið fram í.]]Það er búið að setja þetta inn og þannig verða framtíðarhorfurnar. Þetta er líka spurning um verðlagningu á íbúðinni, sem ég sé hérna í reglugerð. Það er einstaklingsíbúð á 30 milljónir, tveggja herbergja íbúð á 35 milljónir, þriggja herbergja íbúð á 38 milljónir, fjögurra herbergja íbúðir á 42 milljónir og fimm herbergja og plús íbúðir á 50 milljónir. Þetta er hámark bjartsýninnar. Ég held að það hefði verið mjög þarft að skoða fasteignamarkaðinn nema það sé ætlunin að einhver byggi þessar íbúðir á mjög ódýrri lóð, einhvers staðar yst á bæjarmörkunum og án alls hagnaðar. En það er ekki raunhæft. Það er ekki gott til afspurnar að hafa hlutina í algjörri óreiðu Annað hér er að viðkomandi má eiga allt að 1,5% af kaupverði íbúðarinnar í peningum. Við verðum að átta okkur á að þinglýsingarkostnaður á íbúðum er mikill, flutningskostnaður er mikill. Það er dýrt að flytja í nýja íbúð og það þarf að tryggja að fólk eigi líka fyrir þeim hlutum. Þetta má ekki vera of þröngt. Síðan er hér sagt „hófleg bifreið“. Ég set spurningarmerki við það. Hvað er hófleg bifreið? Öryrkjabandalagið hefur gert ýmsar athugasemdir og bent á að lánstími annarra lána í veðröðinni gæti verið 30–40 ár og hlutdeildarlánin þurfi lengri tíma. Þetta er of stutt, þetta er of knappt. Ég hefði viljað hafa 25 ár og þá hefði verið hægt að endurskoða málið. Miðað við það sem hefur komið frá verkalýðshreyfingunni í Bretlandi þá þurfti ekkert að hafa svona fyrirvara. Fólk vill fara út úr þessu kerfi um leið og það getur vegna þess að það hentar miklu betur að fara inn í annað kerfi. Það getur hentað betur upp á ýmsa þætti; vinnu, skóla, alls konar hluti. Við verðum að átta okkur á því að við erum að segja við fólk að þetta séu ákveðnar íbúðir á ákveðnum stöðum sem fólk getur keypt, en við vitum ekki hvaða staðir þetta eru. Við höfum ekki hugmynd um það í dag hvar þetta verður, hvar þessar íbúðir verða byggðar eða hvort þær verði yfir höfuð byggðar vegna þess að við eigum eftir að fá vita hvernig í ósköpunum eigi að byggja þessar nýju rosalega hagkvæmu íbúðir á þessum verðgrundvelli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og umfjöllun um málið, sem er náttúrulega sýn hans á það, að þetta sé allt ómögulegt og erfitt að komast inn í úrræðið. Auðvitað er það ekki fyrir hvern sem er að kaupa sér eign, alveg sama hvert úrræðið er. Það þarf alltaf að standast greiðslumat og við vitum að það getur verið svolítið erfitt. En þarna er komið til móts við fólk. Hlutdeildarlánið kemur í staðinn fyrir eigið fé sem kaupandi þarf annars að eiga. Enn og aftur kemur fram sá misskilningur fram að þetta séu bara tíu ár. Við erum búin að heyra það svolítið oft í dag. Í breytingartillögunni segir: „Hlutdeildarlán skulu endurgreidd við sölu íbúðarhúsnæðis eða að liðnum 10 árum frá lánveitingu. Þó er heimilt að framlengja lánstímann um fimm ár í senn, þó þannig að lán verði aldrei veitt til meira en 25 ára samtals. Skilyrði fyrir framlengingu lánstíma er að lántaki hafi sótt ráðgjöf Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar um endurfjármögnunarmöguleika og framlengingu lánsins áður en lánstíma lýkur.“ Þetta er nokkuð skýrt. Þetta er eina skilyrðið. Og allar löngu ræðurnar sem búið er að halda í dag um að það sé ekki leyfilegt, að það sé bara háð einhverjum duttlungum lánveitandans, eru bara ekki á rökum reistar. Þannig að ég vil spyrja aftur: Er ekki nógu skýrt að þetta séu 25 ár? Ég kem kannski betur inn á það í seinni ræðu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur fyrir spurninguna. Hún segir að það verði heimild til að framlengja lánið. Ef við hefðum hugsað þetta raunhæft hefði kannski eftir helminginn af lánstímanum, tólf og hálft ár, farið fram bara ein endurskoðun. Þá hefði lánþegi getað fengið að halda áfram. Bara eitthvað svona einfalt. En þarna erum við að tala um endurmat eftir 10, 15, 20, 25 ár. Fólk þarf að ganga í gegnum þetta fjórum sinnum. Við vitum að það er streituvaldandi. Það getur valdið fólki töluverðum erfiðleikum að fara í gegnum svona ferli. Þetta flækir kerfið alveg ótrúlega mikið. Það væri miklu einfaldara að segja hreinlega: Lánið er til 25 ára, en það setjast allir niður og skoða stöðuna eftir kannski tólf og hálft ár.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni að í Bretlandi væri reynslan sú að fólk vildi fara fyrr úr úrræðinu en áætlað var að það gerði. Ég tel tíu ár þokkalegan tíma. Ég vil þá spyrja hv. þingmann: Hvaða meðaltíma telur hann raunhæft að miða við þar til fólk fer út úr úrræðinu? Eru það ekki svona tíu ár eða tólf og hálft ár? Skiptir það einhverju máli að það komi að þeim tímapunkti að farið verði yfir málið? Í öðru lagi, þetta eru hagkvæmar íbúðir. Hvað telur hv. þingmaður því til fyrirstöðu að hægt verði að byggja hagkvæmar íbúðir um allt land, bæði á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni? Mikið hefur verið kallað eftir þessu úrræði. Er það ekki hvati fyrir verktaka til að byggja hagkvæmar íbúðir? Það hefur vissulega verið reyndin, alla vega í Bretlandi, að hægt var að gera það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég svara því strax að ég yrði ofboðslega ánægður með það og myndi sætta mig fullkomlega við að lánið væri til 25 ára og að sest væri niður til að skoða hlutina einu sinni eftir 12 og hálft til 13 ár. Við verðum að átta okkur á að til þess að byggja ódýrar íbúðir - ég hef nú komið að smíði og lærði smíði, þannig að ég veit að við gætum gert ýmislegt. Ég sá að í Svíþjóð var verið að byggja gámaíbúðir, hver gámurinn var bara settur ofan á annan. Það er örugglega mjög hagkvæmt. Og við vitum að það er líka hagkvæmt að byggja íbúðir þar sem er enginn óþarfi, ekki bílskúr og bílastæðin takmörkuð. Það er hægt að gera hlutina á ódýran hátt. Það er hægt að hafa innréttingar hræódýrar og gera allt á eins ódýran hátt og hægt er. Hvað þýðir það? Það þýðir að þegar fólk hefur það betra vill það fara út úr kerfinu vegna þess að kannski vill það bílskúr, kannski vill það búa annars staðar og hafa hlutina betri. Hvatinn er að fara út úr þessu. Við verðum að gefa fólki tækifæri til að kaupa ódýrar íbúðir. En við verðum líka að átta okkur á því, ég segi það sjálfur og ég held að við getum öll sagt, að maður vill ekki vera í kerfinu endalaust. Þetta er nákvæmlega eins og að ætla að verða öryrki. Maður vill ekki verða öryrki. Maður vill komast út úr því kerfi. Ég tel að hvatinn til að fólk fari út verði alveg nægur. Þess vegna þurfum við ekki að setja upp allar þessar girðingar. Til að koma í veg fyrir misskilning mun ég styðja þetta mál. Það verður jafn erfitt fyrir mig að styðja það og búsetuskerðingarnar, en ég mun gera það vegna þess að ég stend með þessu. En það eru bara öll þessi [[Forseti hringir.]]smáatriði. Ég vil hafa þetta einfalt, [[Forseti hringir.]]svo einfalt að það verði ekkert vandamál fyrir þá sem vilja fara inn í þetta kerfi að komast inn í það.
Frú forseti. Það er nú líklega að æra óstöðugan að reyna að þrátta meira um lánstímann en þó held ég að ég neyðist til að gera það. Í nefndaráliti meiri hlutans stendur skýrt að endurgreiða skuli sölu íbúðarhúsnæðis að liðnum tíu árum frá lánveitingu. Síðan stendur reyndar: „Heimilt er að framlengja lánstímann um fimm ár í senn, þrívegis …“, en það er gert á grundvelli umsókna og þar verður farið yfir veðstöðu eigna, greiðslugetu lántaka og endurfjármögnunarmöguleika. Það má með öðrum orðum skilja það þannig að ríkur vilji sé til þess að hægt verði að framlengja. En ef flutningsmenn þessa nefndarálits hefðu ætlað að gera það skýlausan rétt lántakandans hefði orðið „skal“ þurft að standa í staðinn fyrir orðið „heimilt“, þ.e. heimilt að framlengja. Það verður auðvitað ekki skýrara. Að öðru leyti er maður búinn að bíða talsvert lengi eftir því að fá að tala um mál er varðar úrræði af þessu tagi því að í stjórnarsáttmálanum stendur beinlínis að það sé eitt af forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. Nú er ráðherra búinn að ganga með þetta frumvarp í maganum lengur en fílskýr gengur með fílskálf, sem eru um tvö ár, þannig að það er í sjálfu sér orðið tímabært. Við í Samfylkingunni fögnum því vegna þess að húsnæðismál hafa alltaf verið eitt af meginviðfangsefnum okkar. Við teljum að húsnæðisöryggi, óháð efnahag og félagslegri stöðu, sé forsenda jafnra tækifæra og almennrar velferðar. Öruggt húsnæði stendur nefnilega ekki og fellur með steinsteypu og bárujárni eða uppbyggingu og frágangi heldur er íbúðarhúsnæði fyrst og fremst rammi utan um heimili og einn af þeim hlutum sem eru nauðsynlegir til að fjölskyldur, í hvaða formi sem þær eru, geti upplifað öryggi og búið við heilbrigt heimilislíf. Ég ætla ekki að fara ítarlega í einstök efnisatriði frumvarpsins. Það hefur hv. þm. Helga Vala Helgadóttir gert með ítarlegu nefndaráliti og afbragðsræðu. Ég ætla þó að fjalla aðeins um húsnæðismál vegna þess að þau hafa setið allt of lengi á hakanum og aðgerðir stjórnvalda í málaflokknum hafa einfaldlega ekki skilað nægilega góðum árangri. Ungt og efnalítið fólk hefur átt erfitt með að komast inn á húsnæðismarkaðinn og hefur þurft að velkjast um á ótryggum rándýrum leigumarkaði. Það er sérstakt áhyggjuefni hversu margar barnafjölskyldur eru í þeirri stöðu. Þær hafa gjarnan verið á hrakhólum, neyðst til að flytja, rífa börnin sín upp á milli skólahverfa og það eykur álag á börn og hjálpar þeim síður en svo á erfiðum þroskaferli. Það hefur heldur ekki verið nóg af félagslegum íbúðum hjá allt of mörgum sveitarfélögum fyrir þá allra efnaminnstu og það er hlutur sem þarf líka að taka á. Það þarf með einhverjum hætti að skilyrða lágmark félagslegra íbúða í hverju sveitarfélagi. Sá hópur sem hefur lægstar tekjurnar í okkar samfélagi, en þó ekki nægilega lágar til að fá úthlutað félagslegu húsnæði, hefur þess vegna átt býsna erfitt með að fóta sig á þessum markaði. Þetta fólk var að stærstum hluta algjörlega yfirgefið af stjórnvöldum þegar verkamannabústaðakerfið var lagt niður af þáverandi ríkisstjórn Framsóknar- og Sjálfstæðisflokks. Það er ekki einu sinni nægilegt framboð af leiguhúsnæði eða hagkvæmum íbúðum fyrir fólk með meðaltekjur, hvað þá þessa hópa sem eru í veikustu stöðunni. Því er ljóst að okkar bíður feikilega stórt verkefni. Þrátt fyrir mjög góð skref við byggingu almennra leiguíbúða, sem hefur verið gert í samvinnu launþegahreyfinga og sveitarfélaga, hafa skrefin verið allt of stutt og allt of fá. Þess vegna fögnum við að sjálfsögðu hverju skrefi sem þó er stigið í átt að heilbrigðari húsnæðismarkaði og hverju tækifæri sem gefst til að fjalla um þetta brýna hagsmunamál hér á þingi. Því það er orðið, eins og ég sagði áðan, löngu tímabært að ráðast í markvissar aðgerðir til að aðstoða tekjulágt fólk til að kaupa sitt fyrsta húsnæði eða leigja eða að a.m.k. að tryggja betur húsnæðisöryggi viðkvæmra hópa. Það er hins vegar, frú forseti, hálfhjákátlegt að klæða þetta úrræði í búning sérstakra aðgerða vegna Covid. Húsnæðisvandi tekjulágra er ekki nýtilkominn og stafar ekki af þeim faraldri og var til kominn löngu áður en þær efnahagsþrengingar sem við nú erum að reyna skullu á. En ég giska á að frekar sé reynt að smella þessu inn með þessum hætti til að beina sjónum frá seinagangi ríkisstjórnarinnar í þessum málum. Þetta hefur tekið tæplega þrjú ár. Það eru u.þ.b. tvö ár síðan Samfylkingin lagði fram aðgerðaáætlun í húsnæðismálum. Það var m.a. gert til að hvetja ráðherra til þess að vinna með hana eða a.m.k. að ýta á hann að klára sína. Við lögðum fram nokkur úrræði og eitt af þeim voru svokölluð startlán að norskri fyrirmynd. Þau eiga sérstaklega að aðstoða ungt fólk og fólk í viðkvæmum hópum. Þetta úrræði hafa Norðmenn notað til að bregðast við vanda þeirra sem eru að stíga sín fyrstu skref á húsnæðismarkaði og fá ekki úrræði á almennum lánamarkaði. En þau eru líka sérstaklega miðuð við að tryggja húsnæðisöryggi mjög afmarkaðra og viðkvæmra hópa á markaði og það er afar mikilvægt, þegar við erum að láta mikla peninga í úrræði af þessu tagi, að þetta beinist að rétta hópnum. Við lögðum einnig til að ráðist yrði í stórfellda uppbyggingu leiguíbúða á næstu árum þannig að fólk á leigumarkaði gæti komið fótunum undir sig á markaði sem væri rekinn af öðrum sjónarmiðum en hagnaðarsjónarmiðum. Við lögðum til að skyldur yrðu settar á sveitarfélög þegar kemur að félagslegu húsnæði með það að markmiði að útvega fólki um allt land íbúðir en einnig að jafna byrðar sveitarfélaga. Við lögðum til að húsnæðis- og vaxtabætur verði hækkaðar í samræmi við launaþróun og skerðingar yrðu minnkaðar og loks að byggingarreglugerðin yrði einfölduð og samræmd á við reglugerðirnar eins og þær eru annars staðar á Norðurlöndum. Það er eiginlega ótrúlegt, frú forseti, í umhverfi þar sem við erum meira og meira að ráðast í lausnir sem ganga út á að nota tilbúnar einingar, þegar annaðhvort er ekki hægt, eða það er 20–25% dýrara, að fá þær hingað, vegna þess að hurðarhæð er önnur og lofthæð önnur en kröfur eru gerðar um annars staðar á Norðurlöndum, það er beinlínis bjánalegt. En við skulum snúa okkur að tillögu ráðherra um hlutdeildarlánin. Þau eru að enskri fyrirmynd. Ráðherra fór víða um álfuna, fyrst voru það norsk lán og svo voru það svissnesk lán og svo finnsk lán, en hann virðist hafa endað á enskum lánum. Auðvitað er frumvarpinu ætlað að auðvelda ungu og tekjulágu fólki íbúðakaup með veitingu hlutdeildarlána, eins og þau heita, til að geta klofið útborgun. Þetta er hluti af svokölluðum lífskjarasamningum og er mjög brýnt að við afgreiðum það hér og ég tek það fram að þrátt fyrir seinaganginn og þrátt fyrir að ég telji að ýmislegt sé að frumvarpinu held ég að það sé mikilvægt að afgreiða málið. En þetta er alls ekki neitt Covid-mál eins og látið hefur verið í veðri vaka. Það er eingöngu gert til að breiða yfir seinagang í málinu. Þegar um er að ræða inngrip og stýringu stjórnvalda á húsnæðismarkaði af þessari stærðargráðu getur það einfaldlega haft miklar afleiðingar. Þess vegna skiptir sérstaklega miklu máli að lagasetningin öll sé mjög vönduð. Við í Samfylkingunni, eins og ég sagði áðan, styðjum frumvarpið en við teljum hins vegar að það sé einfaldlega ekki nógu vel unnið. Það er allt of mikið af þokukenndum útfærslum og ráðherra eru veittar allt of víðtækar heimildir til að útfæra skilyrði og undanþágur og aðra matskennda þætti sem ákjósanlegast væri að festa niður í frumvarpið sjálft. Það er, frú forseti, reyndar orðinn ótrúlegur plagsiður Alþingis að gefa eftir ákvörðunarvald sitt í máli eftir máli með lögum sem eru allt of einföld og þar sem allt er sett í hendurnar á ráðherranum, en það er efni í aðra umræðu. Það er bara erfitt að átta sig á því hvernig framkvæmdin verður með lánveitingunni vegna þess að það er margt svo óljóst í þessu. Dæmi um það hversu þokukennt þetta allt er er að einhver nefnd, eða væntanlega Húsnæðis- og mannvirkjastofnun, á að byggja á reglugerð ráðherra og ákveða hvað telst til hagkvæmrar íbúðar án þess að skilgreining á því sé skrifuð inn í greinargerð í frumvarpinu svo nokkru nemi. Ég spyr þá, frú forseti: Er átt við að íbúðin sé hagkvæm fyrir viðkomandi fjölskyldu sem langar í hana? Er hún hagkvæm fyrir ríkissjóð? Verður lagt sérstakt mat á uppbyggingu húsnæðisins, gæði efna og annað slík með tilliti til viðhaldsþarfar yfir lánstímann? Verður horft til þess að hún sé miðsvæðis þannig að fólk þurfi ekki að eiga bíl? Það er fullt af svona hlutum sem ekki er hægt að leggja óskrifaða í hendurnar á Húsnæðis- og mannvirkjastofnun. Þetta hefði þurft að koma miklu skýrar fram í frumvarpinu. Forsendur um röðun umsækjenda, ef umsóknir eru umfram fjárveitingar hverju sinni, eru allt of óljósar. Ég veit ekki upp á hvað það getur boðið. Það getur boðið upp á alls konar kapphlaup og skrýtið fyrirkomulag. Ég hef líka mínar efasemdir um að tilgreindur sé svona hár hluti, 20% lánanna, til landsbyggðarinnar. Það er reyndar dálítið merkilegt að það orð sé notað. Hvar byrjar landsbyggðin og hvar endar hún? Tilheyra Akranes, Reykjanesbær, Selfoss, sem eru allt gríðarleg vaxtarsvæði, svæði þar sem markaðsvirði er enn töluvert hærra en framkvæmdakostnaður, landsbyggð eða höfuðborg? Og ef það telst höfuðborg þá get ég bent á Akureyri. Þar er markaðurinn að mörgu leyti eðlilegur. Þar getur verktaki haft eitthvað fyrir sinn snúð fyrir að byggja og selja íbúð sem ekki er hægt á minni stöðum. Hér hefði verið miklu heppilegra að tala um svæði þar sem markaðsbrestur er eða vaxtarsvæði og köld svæði eða eitthvað slíkt en ekki að tala bara um landsbyggð. Þá tek ég undir með þeim sem hafa gagnrýnt tekjuviðmið frumvarpsins og er full ástæða til þess. Við teljum einnig að það sé ótækt að kostnaðurinn við úrræðið skuli vera fjármagnaður með lækkun vaxtabóta upp á milljarð á ári án þess að það liggi nokkuð fyrir hver áhrifin af þeirri lækkun verða á kerfið sjálft eða aðra lántakendur. Það hefði verið miklu nærtækara að ráðast í greiningu á húsnæðisstuðningi stjórnvalda og endurskoðanir á vaxtabótakerfinu svo að það þjóni betur markmiði sínu og styðji raunverulega við þá hópa sem á þurfa að halda. Þrátt fyrir allt þetta og meira til, sem hefur komið fram í ræðum fjölmargra þingmanna, munum við í Samfylkingunni styðja frumvarpið því að það skiptir máli að berjast fyrir og styðja allar aðgerðir sem lúta að því að auka húsnæðisöryggi fólks. Ég held að spurningin í þessum sal sé miklu frekar hvort allir þingmenn stjórnarflokkanna styðji málið en það er líka efni í aðra umræðu. Rétt að lokum, frú forseti, varðandi breytingar meiri hlutans. Þar er ýmislegt forvitnilegt. Ég var búinn að nefna þetta með landsbyggð og hvernig það orð er notað án þess að það sé skilgreint nánar. Þar, á landsbyggðinni, er nefnilega heimild til að kaupa eldri byggingar til endurgerðar. Það tel ég vera gott ef það er fyrst og fremst hugsað á þeim svæðum þar sem ekki borgar sig fjárhagslega fyrir neinn að byggja nýja íbúð vegna þess að minna fæst fyrir hana en sem nemur framleiðslukostnaði. En þar sem þetta er ekki skilgreint nánar spyr maður sig: Hvað býr þarna undir? Getum við átt von á því að í nágrannasveitarfélögum hér, þar sem er blússandi uppgangur, ég nefni Reykjanesbæ, Akranes eða Selfoss, dúkki upp einhverjir sem eiga gömul fjölbýlishús, gamlar íbúðir, og flikki aðeins upp á þessar eignir og selji undir þessi úrræði? Ég held að það sé ástæða til að tekin verði smáumræða um það.
Forseti. Þau lán sem við fjöllum um eru mjög mikilvæg og hluti af lífskjarasamningnum, eins og margoft hefur komið fram í dag. Við í Miðflokknum munum styðja álit meiri hluta, en þó með fyrirvara og ég vil aðeins gera grein fyrir þeim fyrirvara í þessari ræðu. Margt er óljóst, t.d. eru reglugerðarheimildir ráðherra víðtækar í þessu máli. Fram kom í umfjöllun nefndarinnar að erfitt gæti reynst að ætla að binda öll þau ákvæði sem þurfa að fylgja í lagatextann sjálfan og þess vegna væri ráðherra falið þetta leyfi til reglugerða. Hugtakanotkun er einnig mjög óljós. Að tala um hagkvæmt húsnæði er eitt af því sem hefði mátt alveg skýra í lagatextanum í stað þess að setja reglugerðarákvæði. Eins eru settar ýmsar kvaðir á lántakendur sem geta orðið til þess að fólk mun ekki sækja um þessi lán. Við fengum senda tillögu að reglugerð ráðherra. Þar er ansi langur kafli sem fjallar um hvaða skilyrði lántakendur þurfa að uppfylla, en það er minna um skilyrði þeirra sem veita lánin, alla vega enn sem komið er. Það getur vel verið að þar verði bætt úr, en listinn yfir skilyrði sem lántakendur þurfa að uppfylla er töluvert langur og getur virkað þannig að fólk sæki ekki um. Töluvert skortir á upplýsingar um þörfina fyrir húsnæði af þessu tagi eða öllu heldur það húsnæði sem kæmi til móts við þann tekjuhóp sem hér um ræðir. Ég er nokkuð viss um að þörfin er meiri en hér er kynnt til sögunnar. Ég óskaði eftir upplýsingum um það til að geta metið nokkurn veginn þann byrjunarpunkt sem við stæðum á gagnvart lagasetningunni og við fengum ágæta skýrslu í velferðarnefnd frá Íbúðalánasjóði, sem þá hét svo, um íbúðaþörf árin 2019–2040, sem við höfum reyndar fengið kynningu á áður, en það var ágætt fyrir okkur að rifja hana upp núna, sérstaklega í ljósi þeirrar óvissu sem við stöndum frammi fyrir. Ég er viss um að væri sú skýrsla skrifuð í dag væri kaflinn um óvissuþætti mun lengri en hann er í núverandi skýrslu, þannig að kannski er ráð að uppfæra hann. Í skýrslunni eru vissar vísbendingar um að ungt fólk búi lengur í foreldrahúsum en það kýs þar sem skortur hefur verið á íbúðum sem henta þessum aldurshópi. Ég tek það fram að skýrslan er unnin sérstaklega með annars vegar höfuðborgarsvæðið og hins vegar landsbyggðina í huga, og svo er velt upp alls konar áhrifum á hina ýmsu aldurshópa, allt frá ungum og upp í eldri aldurshópa, þannig að ekki er verið að horfa til þeirra tekna sem fólk aflar sér á hverju æviskeiði. Hér verður líka að nefna að það er vel hægt að segja að lánin séu til tíu ára en ekki 25 ára, alla vega skil ég það þannig, þegar lántakendur eru jafnvel metnir inn í úrræði á ný, sem talað er um sem virka ráðgjöf. Það er eitt af þeim hugtökum sem mér finnst óskýr. Það er óskýrt hvað átt er við þegar talað er um virka ráðgjöf. Ég velti því fyrir mér hvað óvirk ráðgjöf er í því sambandi. Í frumvarpinu er skilyrt að 20% hlutdeildarlána fari til landsbyggðarinnar. Þá er spurning hvað flokkast sem landsbyggð. Ýmsir hafa komið inn á það í dag hvort Akureyri sé landsbyggð. Og ef ég lít aftur í mitt kjördæmi, er þá Raufarhöfn landsbyggð eða Egilsstaðir eða Seyðisfjörður? Það er nokkuð óskýrt og ég hefði jafnvel kosið að við settum skurðpunktinn þannig að það héti annaðhvort höfuðborgarsvæði eða allt það sem er utan við höfuðborgarsvæðið. Ýmsir hafa gagnrýnt að ekki sé heppilegt að halda inni tekjuviðmiðunum sem eru í frumvarpinu og lesa má eftirfarandi í umsögn VR, með leyfi forseta: „Sé litið til félagsmanna VR á aldrinum 25–30 ára þýðir ákvæðið um tekjuviðmið að yfir 70% þeirra geta ekki nýtt sér þetta úrræði til að eignast eigið húsnæði. Almenn skilyrði lánanna, sem eru tölusett í sex liðum, samanber 29. gr. b, munu leiða til þess að lánin verða aðeins veitt þeim sem þurfa á þeim að halda, á meðan lögbundin tekjuviðmið tekna útiloka marga sem þó þurfa á úrræðinu að halda, einkum þegar tekið er tillit til örrar þróunar verðs á fasteignamarkaði, eins og verið hefur, jafnvel þegar verð á öðrum mörkuðum hefur staðið í stað, eða [það hefur] lækkað. Þá kalla lögfest tekjuviðmið á aukna stjórnsýslu, heimild ráðherra til að veita undanþágu frá viðmiðum, árlega endurskoðun og fleira sem leiðir til óskilvirkni úrræðisins.“ Ég ætla að leyfa mér að taka undir þetta. Og þar sem við fengum þessa umsögn, sem mér fannst ágæt eða alla vega þess virði að skoða betur, þá óskaði ég eftir því í velferðarnefnd að við fengjum svokallaðar sviðsmyndir af áhrifum af hækkun tekjumarka í skilyrðum hlutdeildarlána. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun sendi nefndinni því minnisblað. Í því kemur fram, með leyfi forseta: „Hagdeild HMS, þá ÍLS, framkvæmdi mat á mögulegri eftirspurn hlutdeildarlána og framboð hagkvæmra íbúða miðað við ákveðnar, líklegar forsendur haustið 2019.“ Í þessu sambandi er mjög mikilvægt að hafa í huga þá dagsetningu eða tímabil sem þessi skýrsla er unnin út frá, þ.e. haustið 2019. „Niðurstaða matsins varð sú að miðað við þau tekjumörk sem lögð voru til grundvallar yrði eftirspurn hlutdeildarlána að öllum líkindum töluvert meiri en mögulegt framboð á hagkvæmu húsnæði, sem fellur undir skilyrði um veitingu slíkra lána.“ Og áfram er haldið: „Ef tekjumörk í skilyrðum um hlutdeildarlán yrðu hækkuð myndi það leiða til þess að fleiri einstaklingar og heimili myndu uppfylla skilyrðin um veitingu slíkra lána og því yrði eftirspurn meiri en ella. Framboð á hagkvæmu húsnæði breytist ekki til skamms tíma vegna þess tíma sem tekur að byggja húsnæði, eða að meðaltali um 18–24 mánuði. Metið framboð var töluvert minna heldur en líkleg eftirspurn, magn hlutdeildarlána. Samkvæmt matinu er áætlað að framboð hagkvæmra íbúða gæti legið á bilinu 340–710 íbúðir á ári. Mat á líklegri eftirspurn leiddi í ljós að hún gæti legið á bilinu 3.800–8.600 einstaklingar og fjölskyldur. Af þeim sökum er ljóst að framboðið er takmarkandi þáttur í umfangi lánanna. Því er ekki viðbúið að umfang hlutdeildarlána aukist til skamms eða meðallangs tíma, fari svo að tekjumörk yrðu hækkuð. Við hækkun tekjumarka myndu fleiri einstaklingar með meiri greiðslugetu falla undir skilyrðin. Hins vegar er óvissa hvort tekjuhærri einstaklingar myndu kjósa að taka hlutdeildarlán í sama mæli og þeir tekjulægri, en það fer eftir aðstæðum hvers og eins, svo sem sparnaðargetu, núverandi greiðslubyrði og væntingum á markaði. Hækkun tekjumarka myndi leiða til þess að fleiri einstaklingar og fjölskyldur myndu bítast um sömu eignirnar þar sem framboð er hæg, breytanleg stærð og afleiðing af því yrði líklega sú að verð myndi hækka upp hámarksverð hvers íbúðarflokks fyrir sig, sem nánar er kveðið á um í reglugerð sem ráðherra setur. Bankarnir yrðu einnig líklegri til að velja tekjuhærri einstaklinga umfram þá tekjulægri við veitingu grunnlána út frá eðlilegu áhættusjónarmiði. Þetta myndi leiða til þess að úrræði næði síður til einstaklinga í neðri hluta tekjudreifingarinnar. Hins vegar gæti hækkun tekjumarka aukið hvata byggingaraðila til að byggja hagkvæmt húsnæði vegna aukinnar eftirspurnar.“ Ég ætla að endurtaka þetta: „Hins vegar gæti hækkun tekjumarka aukið hvata byggingaraðila til að byggja hagkvæmt húsnæði vegna aukinnar eftirspurnar. Þau áhrif [séu] hins vegar lengur að koma fram.“ Þannig að við samþykkt þessa frumvarps verður enn eftir hópur sem missti allt sitt í bankahruninu og fær hvergi fyrirgreiðslu, stenst ekki greiðslumat o.s.frv. Þess vegna er það athugandi, og nú beini ég orðum mínum sérstaklega til húsnæðismálaráðherra, að væntanlega þarf ekki nema reglugerðarbreytingu, eða með öðrum orðum, að lagfæra reglugerð um lánshæfis- og greiðslumat. Ég bendi á þetta hér í lokin því að ef það er raunverulegur vilji til að koma til móts við þennan hóp fólks, sem er mjög fjölmennur og hefur beðið mjög lengi, þá er vandalítið fyrir ráðherra að gera það með eins og einu pennastriki. Að því sögðu vil ég segja að Miðflokkurinn styður málið með þeim fyrirvörum sem ég hef farið hér yfir.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um húsnæðismál, hlutdeildarlán. Búið er að tala um það í sex klukkutíma, virðulegur forseti. Það er nú ekki miklu við það að bæta. Mér finnst merkilegt að hér tala margir illa um frumvarpið, tala það niður, en ætla svo allir að greiða atkvæði með því á eftir. Ég ætla að tala fallega um það og greiða atkvæði með því á eftir. Það er margt, og nánast allt, mjög gott í frumvarpinu að mínu viti. Þetta er svona frumvarp sem er sjálfseignarstefna Sjálfstæðisflokksins, að hjálpa ungu fólki sem býr við kröpp kjör til að eignast eigið húsnæði. Í því birtist vegurinn í frumvarpinu, virðist mér. Í núverandi fjármálaumhverfi þar sem vextir eru ótrúlega lágir, búið að afnema stimpilgjöld, og landið mun rísa úr sæ, þá er þetta gott innlegg í sjálfseignarstefnu Sjálfstæðisflokksins í húsnæðismálum. Virðulegi forseti. Það er nánast búið að segja allt það sem ég ætlaði að segja hér og mér finnst óþarfi að ég verði áttundi þingmaðurinn til að endurtaka það sem allir hinir hafa sagt. Ég vona að frumvarpið verði samþykkt og það leiði gott af sér.
Virðulegur forseti. Mig langar að taka til máls í lok þessarar umræðu um þetta mál sem er mjög mikilvægt, um hlutdeildarlán sem nú standa tekjulágu fólki til boða þegar frumvarpið verður samþykkt. Það er löngu kominn tími til að mæta tekjulágu fólki sem vill eignast sitt eigið húsnæði og byggja upp eign í því til framtíðar en hefur ekki haft möguleika á því að leggja fram þá fjármuni sem hefur þurft til til að geta fjármagnað eigin húsnæði. Eins og við þekkjum getur jafnvel verið dýrara að greiða leigu á opnum leigumarkaði en að borga niður lán og vera þá að eignast í húsnæðinu. Það á að vera val hjá fólki, hvort sem það er tekjulágt eða efnað, hvort það vilji vera á leigumarkaði eða eiga sitt eigið húsnæði. Hér er farið fram með mjög gott og þarft mál sem verið er að hrinda í framkvæmd á þeim tímum sem við lifum, sem eru vissulega erfiðir og þá sérstaklega fyrir tekjulágt fólk. Það getur keypt sína fyrstu íbúð með þeim stuðningi sem þarna býðst, þ.e. að ríkið fjármagnar hluta af íbúðarhúsnæðinu, og hefur möguleika á að vera þar í öryggi. Ég talaði hér, þegar hæstv. ráðherra flutti þetta mál, og hafði áhyggjur af því að þetta úrræði næði ekki út á landsbyggðina. Við sem búum á landsbyggðinni og þekkjum til vitum að mjög mikill sogkraftur er af landsbyggðinni hingað á höfuðborgarsvæðið og vitum að þörf er fyrir hagkvæmt húsnæði á allri landsbyggðinni sem standi tekjulágu fólki til boða. Ég talaði hér um það að ef ekki yrðu gerðar breytingar í þá átt að landsbyggðinni yrði tryggður hlutur í þessu mjög svo góða úrræði hefði ég áhyggjur af því að enn fleira fólk myndi sogast hingað þar sem þetta úrræði væri í boði fyrst og fremst. Það er auðvitað á mörgum stöðum um landið sem ekki er verið að byggja hagkvæmt húsnæði. Og hvort kemur á undan, eggið eða hænan? Það er oft spurt að því. Ég tel að það muni styrkja mjög landsbyggðina að í boði séu líka íbúðir og húsnæði fyrir tekjulága þannig að fólk geti haldið áfram að búa á þeim stað sem það vill búa á. Ég er því mjög ánægð yfir þeim breytingum sem urðu á frumvarpinu í meðförum velferðarnefndar og tek þetta sérstaklega út fyrir sviga. Mér finnst mjög sérstakt þegar þingmenn Samfylkingarinnar og formaður velferðarnefndar hafa miklar áhyggjur af að þetta hafi svo mikil áhrif og raski markaði úti á landi. Ég hefði haldið að allir ættu að gleðjast yfir því að hægt væri að bjóða láglaunafólki úti um land allt, hvort sem það býr á Raufarhöfn eða Tálknafirði, að vera þátttakendur í því að komast í hagkvæmt húsnæði og eignast sína fyrstu íbúð á þeim kjörum sem þarna bjóðast. Ég tel að eins og þetta er útfært sé tryggt að það séu að lágmarki 20% á ársgrundvelli sem bjóðist til uppbyggingar úti á landi. Ef það gengur ekki út renni það inn á þau svæði þar sem meiri eftirspurn er eftir úrræðinu. Það séu að lágmarki 20% sem standi til boða og getur verið meira eftir því hvernig eftirspurn er hvar sem er á landinu. Víða úti um land er verið að taka í gegn eldri fjölbýlishús og annað húsnæði og það er þá búið að breyta því að húsnæðið þurfi ekki að vera nýbyggingar heldur geti uppgert húsnæði uppfyllt kröfur Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar. Ég tel að það hljóti allir að vera mjög ánægðir með hvernig þetta mál hefur þróast og þetta sé eitthvað sem hefur verið beðið eftir mjög lengi. Málið er hluti af lífskjarasamningi eins og við þekkjum og vonandi tekur þingheimur allur undir að það er löngu tímabært og við eigum öll að leyfa okkur að gleðjast yfir því að þetta frumvarp sé til meðferðar hér í þinginu og komi til afgreiðslu næstu daga.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur kærlega fyrir yfirferð hennar og ræðu. Ég sem jafnaðarmanneskja fagna því að sjálfsögðu heils hugar að úrræði, sem liðka á til fyrir landsmönnum svo þeir geti keypt sér íbúðir og liðka til fyrir efnaminna fólki svo það geti keypt sér íbúðir um allt land, standi öllum landsmönnum til boða. Það sem ég hefur örlitlar áhyggjur af er að í breytingartillögum meiri hluta er ekki gerður greinarmunur á stöðum eins og Raufarhöfn og t.d. Selfossi, eins og hv. þingmaður nefndi. Talað er um landsbyggðina annars vegar og svo um allt svæðið utan höfuðborgarsvæðisins, þegar kemur að því að endurnýta eldri íbúðir. Ég hefði haldið að við þyrftum að styðja sérstaklega við köld svæði, þau svæði þar sem ekki hefur verið nein uppbygging íbúða. Það hefur einmitt verið talað um að þetta sé líka til að örva uppbyggingu íbúða á köldum svæðum. En ég held að við getum verið sammála um það, við hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, að svæðið í kringum höfuðborgarsvæðið, Selfoss, Reykjanesbær, sem og t.d. Akureyri geta varla talist vera svæði þar sem engin uppbygging á fasteignum hefur átt sér stað, eins og reyndin er á þeim svæðum sem flokkast sem hin köldu svæði. Þess vegna þykir mér pínulítið óréttlátt að íbúar á Raufarhöfn sitji við sama borð og íbúar á þessum svæðum, ef það er sérstaklega verið að styðja við [[Forseti hringir.]]uppbyggingu á landsbyggðinni.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta séu óþarfar áhyggjur hjá hv. þingmanni. Úrræðið er komið til að vera og við þurfum bara að sjá hvernig reynslan af því verður til að meta hvort greina þurfi sérstaklega þau svæði þar sem misvægi er á milli markaðsverðs og byggingarkostnaðar. Komi í ljós að þau svæði, sem við getum kallað köld svæði, verði eftir sem áður út undan þurfum við að taka sérstaklega á því. Ég ætla ekki að gefa mér fyrir fram að svo verði. En ef það verður þá verðum við að taka á því. Ég held að það séu óþarfa fyrir fram áhyggjur því að auðvitað er þetta úrræði eins og öll önnur, það þarf alltaf að koma reynsla á hvernig það gengur upp. Kannski verður það mjög mismunandi á milli ára. Kannski mettast ákveðin svæði og það verður sveigjanleiki og hreyfanleiki á milli svæða. En ég held að ekki sé hægt að dæma það fyrir fram, ekki fyrr en við erum búin að sjá a.m.k. tvö til þrjú ár af úrræðinu og hvernig það á eftir að þróast.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir andsvarið. Það er einmitt það sem getur verið heppilegt, þ.e. að búið er að stytta tímann. Það átti að endurskoða úrræðið að tíu árum liðnum en nú hefur það verið stytt til 1. júlí 2023, þannig að eftir tvö og hálft ár á að endurskoða það. Það er þá kannski einmitt í þeim tilgangi að athuga hvort mögulega hafi verktakar eftir sem áður kosið að byggja íbúðir og húsnæði þar sem byggingarkostnaður fer ekki langt yfir markaðsverð. Það er raunin núna, að markaðsverð á þessum köldu svæðum er því miður það lágt að það stendur ekki undir kostnaði við byggingarnar. Og þegar tekin er ákvörðun um að allt svæðið utan höfuðborgarsvæðisins lúti sömu lögmálum er það tiltölulega einfalt reikningsdæmi fyrir þann sem þekkir lögmálið um framboð og eftirspurn. Og lögmálið um að fari maður í framkvæmd ætli maður sem verktaki a.m.k. ekki að tapa á henni. Ég held að við hljótum að skilja þann hvata sem verið er að búa til fyrir verktaka, að þeir reisi frekar byggingar á svæðum þar sem líklegt er að þeir fái eitthvað fyrir sinn snúð en á köldum svæðum. En við skulum vona að það séu margir miskunnsamir samverjar þarna [[Forseti hringir.]]einhvers staðar og að þeir séu tilbúnir til að reisa líka byggingar [[Forseti hringir.]]á köldum svæðum.
Virðulegur forseti. Ég held ekki að við eigum að treysta á einhverja miskunnsama samverja til að vinna það verk sem fram undan er. Ég reikna með að allir fái greitt fyrir verk sín, hvort sem verið er að endurgera eldra húsnæði eða annað, og koma því í það horf að það teljist hagkvæmt, sem gæti verið raunin víða um land. Ég held að menn sjái tækifæri til að gera það. Menn vita að þar er verið að kaupa húsnæði á allt öðru verði en raunvirði og geta þá tekið það í gegn og selt það. Byggingarverktakar fara eðlilega ekki út í framkvæmdir ef þeir sjá ekki hag sinn í því. Ég held að í frumvarpinu felist möguleiki á að efla landsbyggðina og byggja þar upp fyrir lágtekjufólk, að það eignist sína fyrstu íbúð. Ég held að þetta gæti verið mikill hvati fyrir fólk til að setjast að á þessum stöðum og styrki yfir höfuð markaðsverð á húsnæði þar. Það hefur því miður verið allt of lágt og fjarri því að vera raunvirði. Ég held að það sé líka brýnt að lyfta upp verði á húsnæði á landsbyggðinni frá því sem það er svo það sé þokkalega raunverulegt, þó að það verði auðvitað aldrei það sama og á þenslusvæðum, eins og á höfuðborgarsvæðinu. En við skulum sjá hvernig þetta gengur. Ég hef trú á úrræðinu og ef við þurfum að endurskoða það, eins og gert er ráð fyrir í frumvarpinu, [[Forseti hringir.]]þá gerum við það.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, með síðari breytingum, framlenging, frá atvinnuveganefnd. Frumvarpið hljóðar svo: „1. gr. Eftirfarandi breytingar verða á ákvæði til bráðabirgða í lögunum: a. Í stað dagsetningarinnar „31. júlí 2020“ í 1. málsl. 2. mgr. kemur: 30. september 2020. b. Lokamálsliður 2. mgr. fellur brott. c. Í stað dagsetningarinnar „1. september 2020“ í 1. málsl. 10. mgr. kemur: 1. nóvember 2020. 2. gr. Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Ég ætla rétt að tæpa á greinargerðinni, virðulegur forseti. Það liggur öllum mikið á og maður er beðinn um að flýta sér. Í greinargerðinni segir m.a.: „Frumvarp þetta er samið í samráði við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið. Með frumvarpinu er lögð til breyting á lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun, nr. 95/2018, þess efnis að lögbundinn frestur seljenda pakkaferða til að sækja um lán úr Ferðaábyrgðasjóði verði framlengdur um tvo mánuði. Eftir sem áður þarf Ferðamálastofa að taka afstöðu til umsókna eigi síðar en 31. desember 2020 en það tímamark miðast við þær tímabundnu heimildir til ríkisaðstoðar sem veittar hafa verið af Eftirlitsstofnun EFTA og starfsemi sjóðsins grundvallast á. Þá er með frumvarpinu lagt til að það tímabil sem seljendur pakkaferða geta sótt um lán til Ferðaábyrgðasjóðs til að standa við endurgreiðslukröfur gagnvart neytendum samkvæmt lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun vegna afbókaðra og aflýstra pakkaferða verði framlengt um tvo mánuði. Samhliða er heimild ráðherra til að framlengja tímabilið með reglugerð felld brott.“ Í niðurlagi greinargerðarinnar segir, virðulegur forseti: „Frumvarp þetta snertir hagsmuni bæði neytenda og seljenda pakkaferða sem eru með leyfi til ferðaskrifstofureksturs samkvæmt 7. gr. laga um Ferðamálastofu, nr. 96/2018. Frumvarpið felur í sér tillögu um að seljendur pakkaferða geti sótt um lán úr Ferðaábyrgðasjóði vegna endurgreiðslukrafna neytenda vegna ferða sem er aflýst eða eru afbókaðar vegna óvenjulegra og óviðráðanlegra atvika. Með frumvarpinu er ekki tekin afstaða til einstakra ferða heldur er almenn heimild seljenda pakkaferða til að sækja um lán vegna slíkra ferða framlengd. Bráðabirgðaákvæði um Ferðaábyrgðasjóð felur ekki í sér mat á því hvenær endurgreiðsluskylda samkvæmt lögum um pakkaferðir og samtengda ferðatilhögun er til staðar. Í fjáraukalögum fyrir árið 2020, samanber lög nr. 36/2020, sem samþykkt voru á Alþingi hinn 29. júní 2020 er fjármála- og efnahagsráðherra veitt heimild til að leggja fram allt að 4,5 milljarða kr. til Ferðaábyrgðasjóðs. Í lok ágústmánaðar höfðu borist 32 umsóknir um endurgreiðslur að fjárhæð tæpir 2,4 milljarðar kr. Að mati ráðuneytisins er því ljóst að framlenging tímabilsins ætti að rúmast innan þeirra fjárheimilda sem lagt var upp með að veittar yrðu úr sjóðnum, eða allt að 4,5 milljarðar kr., þegar litið er til þeirra umsókna sem þegar hafa borist sjóðnum og þeirrar staðreyndar að fram komnar umsóknir ná yfir það tímabil þegar áhrif heimsfaraldurs kórónuveiru á framkvæmd pakkaferða voru hvað mest. Fari svo að umsóknir um endurgreiðslur verði umfram þá fjárhæð þarf að mæta því með viðbótarfjárveitingu.“
Við göngum nú til atkvæðagreiðslna á stækkuðu þingfundasvæði. Það hefur nokkrar breytingar í för með sér, m.a. þær að ekki sjá allir þingmenn, eðli málsins samkvæmt, á atkvæðagreiðslutöflurnar hér í salnum en myndavélar eiga engu að síður að varpa mynd af þeim upp á skjá í hliðarsal. Formenn þingflokka og formenn flokka sitja í salnum þannig að ef það er mönnum hjálplegt að sjá hvernig þeir hyggjast ráðstafa atkvæði sínu þá á að mega ráða í það. Ekki hafa allir sömu föstu sæti og áður var, þ.e. ekki heldur hér í salnum, en formenn þingflokka sitja nokkurn veginn þar sem þeir voru áður og þeir ráðherrar sem eru inni í salnum nokkurn veginn í sínum sætum. Við skulum vona að þetta gangi allt saman vel. Forseti mun reyna að fara rólega í gegnum atkvæðagreiðsluna þannig að allir komi sínum rétti til skila.
Herra forseti. Við greiðum hér atkvæði um mikilvægt mál sem mun bæta stöðu tekjulágra fyrstu kaupenda og annarra sem ekki hafa átt fasteignir í ein fimm ár og hjálpar þar með fólki sem lenti illa í hruninu. Þær breytingar sem gerðar eru á frumvarpinu eru allar til bóta. Ég vil sérstaklega fagna 20% hlut sem er skilgreindur sem framlag til húsnæðiskaupa á landsbyggðinni. Það er mikilvægt hins vegar að það komi fram að hér er ekki á ferðinni eina úrræðið í húsnæðismálum, fjarri því, en hér er stigið mikilvægt skref til að auka húsnæðisöryggi og því ber að fagna.
Virðulegur forseti. Píratar greiða atkvæði með langflestum breytingartillögum meiri hlutans og sömuleiðis málinu svo breyttu. Einhver okkar styðja þó ekki þau ákvæði sem eyrnamerkja 20% umsókna í uppgerð íbúða á landsbyggðinni. Þetta mál hefði haft gott af enn þá ítarlegri yfirferð, og búumst við fastlega við því að laga þurfi löggjöfina bráðlega. Við áréttum nauðsyn þess að byrja strax að fylgjast með raunverulegum áhrifum laganna þegar þau taka gildi þar sem áhrif þeirra eru enn óljós af ástæðum sem voru útskýrðar í umræðum fyrr í dag.
Forseti. Þau lán sem við greiðum hér atkvæði um eru hluti af lífskjarasamningnum. Við í Miðflokknum styðjum álit meiri hluta og styðjum málið í heild með fyrirvara sem ég fór ítarlega yfir í ræðu hér rétt áðan og ætla því ekki að lengja mál mitt frekar.
Herra forseti. Ég fór áðan í ítarlegu máli yfir þær athugasemdir sem við í þingflokki Viðreisnar höfum við þetta ágæta mál, en markmið þess er mjög gott. Ég lýsti því síðan að við myndum styðja málið í trausti þess að þær tillögur yrðu teknar til endurskoðunar og málið yrði bætt enn frekar, vegna þess að við trúum því að ekki sé tjaldað til einnar nætur. Ég verð hins vegar að nota tækifærið og lýsa yfir furðu minni vegna framgangs eins stjórnarþingmanns sem kemur hér upp í pontu, að því er virðist til að hæðast að því að stjórnarandstöðuþingmenn hafi verið að gagnrýna málið, rýna málið til gagns, koma með tillögur til úrbóta og lýsa því síðan yfir að þeir ætli að styðja það. Mér virðist augljóst að þingmenn stjórnarinnar hafi ekki fengið sama ákall ríkisstjórnarinnar og stjórnarandstöðuþingmenn fengu um að sýna samstöðu í málum sem varða almannahag á þessum erfiðu tímum. Þetta er einfaldlega merki um gamaldags, hallærislega pólitík sem ég vildi óska að ekki sæjust merki hér [[Forseti hringir.]]á meðan við vinnum að þessum málum. Viðreisn segir já. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Samfylkingin greiðir atkvæði með þessu máli sem er löngu tímabært. Það er löngu tímabært að við leitum allra leiða við að greiða leið þeirra tekjuminni að því að eignast húsnæði. Ég verð þó að taka undir með þeim sem lýst hafa áhyggjum sínum yfir vinnubrögðunum í þessu máli og þeirri fagmennsku sem býr að baki frumvarpssmíðinni og breytingartillögum meiri hluta, sem sumar hverjar eru vissulega til bóta. En þó eru aðrar sem eru þannig úr garði gerðar að það skortir greiningu og vönduð vinnubrögð að baki þeim. Þannig að við munum greiða atkvæði með málinu en ekki styðja allar breytingartillögur meiri hluta.
Virðulegur forseti. Við erum að fara að greiða atkvæði um hlutdeildarlánin. Fyrr í kvöld fann ég málinu margt til foráttu, fannst það illa og hratt unnið og að það næði ekki til þeirra sem helst þyrftu á því að halda. En ég mun styðja málið á þeim forsendum að það nær þó alla vega til einhvers hóps sem þarf örugglega á því að halda. Ég vona svo heitt og innilega að það verði endurskoðað þannig að þeir sem ekki ná inn í þetta kerfi og þurfa nauðsynlega á því að halda, fái líka lausn sinna mála.
Forseti. Málið verður án efa til einhvers gagns. Hvort það mun endilega ná til allra þeirra sem þurfa á því að halda held ég að sé nokkuð ljóst að verður ekki. Það eru einkum tveir hópar sem bítast um þetta, þeir sem eru fastir í láglaunastörfum eða eru með lágar tekjur til lengri tíma, eins og öryrkjar o.s.frv., og hópur sem er tímabundið í þessari stöðu og fellur inn í þetta, þ.e. 3.000–5.000 nýnemar á hverju einasta ári. Gott og vel ef þeir koma líka inn í þetta, en hér er ekki verið fókusera sérstaklega, endilega og aðallega á þá sem mest þurfa á þessu að halda. Varðandi landsbyggðardæmið. Fram kom í nefndinni að þau 20% sem festa á á landsbyggðinni, verða ekki bara á landsbyggðinni heldur á köldum svæðum á landsbyggðinni. Ráðuneytið kom inn á að það gæti verið bjarnargreiði að styðja við uppbyggingu á þessum svæðum því að eignir yrðu verðminni af því að þetta væru köld svæði og eftirspurnin því minni, eignin yrði minni miðað við hvað það kostaði að byggja hana. Sem þýðir að þetta er bjarnargreiði við þá sem nýta úrræðið þar. Jafnframt lagðist Samband íslenskra sveitarfélaga gegn þessari nálgun. En þetta var greinilega þvingað fram af meiri hluta nefndarinnar. Ég vildi að það kæmi skýrt fram.