Borist hefur bréf frá innanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 371, um eftirfylgni áætlunar um aðgerðir gegn mansali, frá Jóhönnu Maríu Sigmundsdóttur. Einnig hefur borist bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 369, um samkomulag stjórnvalda og slitabúa fallinna fjármálafyrirtækja, frá Birni Val Gíslasyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, utanríkisráðherra og innanríkisráðherra.
Virðulegi forseti. Það er nokkuð erfitt að átta sig á stefnu stjórnvalda hvað varðar öryggi borgaranna, vörslu ytri landamæra og almennan öryggisviðbúnað þegar maður les blöðin í morgun. Þetta er bagalegt vegna þess að það hefur aldrei verið meiri þörf á skýrleika í þessu efni en nú þegar hætta steðjar mögulega að. Við sjáum í Morgunblaðinu að forsætisráðherra lýsir almennu frati á Schengen-samstarfið. Vissulega er það samstarf í miklum vanda í dag. Það er mikilvægt að herða eftirlit á ytri landamærum samstarfsins og það er líka mjög mikilvægt að gæta að þeirri miklu hættu sem við stöndum frammi fyrir ef Schengen-samstarfsins nýtur ekki lengur við. Forsætisráðherra Íslands er hins vegar ekki þar, hann er eini forustumaður Evrópuríkis sem lýsir því yfir að það sé bara ekkert virði í Schengen-samstarfinu. Punktur. Allir aðrir tala um mikilvægi þess að finna leiðir til að láta það virka, en forsætisráðherra Íslands er einn um að lýsa almennu frati á þetta samstarf og þann mikla árangur sem það hefur skapað í að opna landamæri og tryggja öryggi okkar allra. Ég hef skilið hæstv. innanríkisráðherra þannig að hún standi með okkur sem tölum fyrir opnum landamærum og samvinnu við önnur ríki í þessum efnum. Mér þætti gaman að heyra staðfestingu hennar á því. Hún fer auðvitað með þennan málaflokk óháð því hvað hæstv. forsætisráðherra sagði í morgun. Svo verð ég líka að spyrja um frétt í Fréttablaðinu í morgun um að til standi að setja vopn í alla lögreglubíla á næstu vikum. Hæstv. ráðherra hefur talað fyrir gagnsæi um vopnaviðbúnað lögreglu. Stóð ekki til að ræða þetta við Alþingi Íslendinga? Þetta er stór ákvörðun. Hvenær á að ræða hana? Eru það réttar fréttir sem þarna berast? Og hvenær á að ræða þennan þátt?
Hæstv. forseti. Það ætti ekki að koma nokkrum manni á óvart að rætt sé um Schengen núna þegar svo mikið álag er á ytri landamærum Schengen. Það er líka óhætt að segja að umræða eigi sér reyndar stað á vettvangi Schengen-ríkjanna um hversu mikilvægt það sé að ná tökum á ytri landamærum Schengen. Þar hafa menn líka rætt um að það sé algjört lykilatriði fyrir framgang og framtíð Schengen að það takist. Engu að síður erum við Íslendingar í Schengen, stöndum að baki Schengen, en við hljótum líka að vera tilbúin að ræða þá galla sem nú eru á Schengen og hvernig við eigum að bregðast við þeim. Ég held að við eigum ekki að vera hrædd við slíka umræðu. Það liggur alveg fyrir að innan Schengen-regluverksins - þetta finnst mér skipta máli og það kann vel að vera að við þurfum að hafa betri umræðu um akkúrat tæki Schengen - eru tæki til þess að herða landamæri innan ríkja Schengen án þess að breyting sé gerð á regluverkinu. Það hafa ríki Schengen gert í auknum mæli. Við sjáum það allt í kringum okkur. Nánast daglega fáum við fréttir af því að ríki telji sig knúin til að reisa landamæri sín vegna ástands sem skapast hefur innan Schengen-ríkjanna. Auðvitað endurspeglar það á vissan hátt þann mikla vanda sem er á ytri landamærunum. Framámenn Evrópusambandsins sjálfs hafa einnig lýst því að það sé nauðsynlegt að ná tökum á þessum ytri landamærum. Það er númer eitt, tvö og þrjú. Um það verða menn að sameinast. Ég tel það algert lykilatriði. Við höfum rætt það margsinnis í sölum þingsins, það hef ég gert. Ég tel Schengen mjög mikilvægt tæki fyrir okkur en við þurfum líka að gera okkur grein fyrir því að til að það nái þeim markmiðum sínum sem það þarf að ná verðum við að ná tökum á ytri landamærum Schengen.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra þessi orð. Milli mín og hennar er enginn skoðanaágreiningur að þessu leyti. Auðvitað þarf að ná tökum á ytri landamærum Schengen. Og auðvitað er mögulegt innan ramma Schengen-regluverksins, eins og það liggur, að taka tímabundið upp landamæraeftirlit hér á landi ef aðstæður kalla á það sem og hættumat. Það sem ég geri ágreining við ríkisstjórnina um og við hæstv. forsætisráðherra er að hann skuli koma með almennar yfirlýsingar um að Schengen sé ekki af hinu góða, það sé enginn ávinningur í því samstarfi. Ég er í grundvallaratriðum ósammála því, ég tel að Ísland hafi hagnast á opnum landamærum. Ég tel að tækifæri hafi vaxið á Íslandi vegna þess að við höfum verið aðilar að Schengen og ég tel að aðild að Schengen-gagnagrunnunum sé grundvallarforsenda þess að Ísland geti yfir höfuð látið sig dreyma um að taka á móti meira en milljón ferðamönnum og byggja grundvallaratvinnuveg upp sem felst í því að fólk flykkist til landsins. [[Forseti hringir.]]Miðað við þær forsendur sem við höfðum til að meta bakgrunn fólks sem kom til landsins áður en Schengen-samstarfið kom til hefði verið fullkomlega óhugsandi að byggja upp ferðaþjónustu í þessu landi í þessu magni, svo dæmi sé tekið.
Hæstv. forseti. Það er alveg ljóst að það hefur aldrei fyrr reynt með þvílíkum hætti á samstarf Schengen-ríkja og ytri landamæri Schengen. Nánast allt þetta ár hafa menn reynt með ýmsum leiðum að nálgast það viðfangsefni að tryggja ytri landamærin. Fram til þessa hefur það ekki tekist á fullnægjandi hátt. Það verður ekki endalaust tími til að leysa úr þeim vandkvæðum og það er mikilvægt að öll Schengen-ríkin geri sér grein fyrir því. Við gegnum líka hlutverki hér í norðri á ytri landamærum Schengen í hina áttina, ef svo mætti að orði komast, þannig að þetta skiptir alveg feikilega miklu máli. Það kann vel að vera að sú rödd verði háværari innan Schengen-ríkjanna og jafnvel innan ráðherraráðsins að ástæða sé til að taka bara upp landamæraeftirlit alls staðar eins og má gera, reisa landamærin alls staðar eins og má gera innan regluverksins. Það má gera það í öllum ríkjum Schengen. Það er reyndar [[Forseti hringir.]]skylt, sú ákvörðun verður tekin og það getur staðið í allt að eitt ár. Það er ágætt að menn hafi það í huga.
Virðulegi forseti. Í Fréttablaðinu í morgun fréttum við af því að til stæði að lögreglan vopnaðist byssum í bílum, nánar til tekið skammbyssum, auðvitað í læstum kassa sem ekki er hægt að opna nema með einhverjum kóða o.s.frv. Þetta er enn eitt skrefið í þróuninni sem fær mig til að hamra enn og aftur á mikilvægi þess að fyrir hendi sé sjálfstætt eftirlit með lögreglu á Íslandi. Nú hefur verið lögð fram þingsályktunartillaga þess efnis og hefur hún farið til nefndar. Í umsögn Lögreglustjórafélags Íslands kemur fram að það ágæta félag telur að það sé ráð að bíða með það mál þar til nefnd um meðferð kærumála og kvartana á hendur lögreglu skili niðurstöðum sínum um það. Ég tel mikilvægt að við áttum okkur á því hvar það mál stendur nákvæmlega. Sífellt meiri krafa er um að lögregla beri vopn, og um auknar valdheimildir og slíkt. Sömuleiðis er krafa um sjálfstætt eftirlit hér á bæ, alla vega af hálfu okkar pírata og fleiri. Það er sífellt meiri krafa um aukið fjármagn til lögreglu, sem ég styð, en þó fyrst og fremst til að koma til móts við manneklu og lág laun hjá lögreglunni að mínu mati. Ég hef áhyggjur af því að þeir peningar sem veita þarf til lögreglunnar fari frekar og of snemma í vopnabúnað og slíkt áður en sjálfstæðu eftirliti hefur verið komið á fót. Þess vegna tel ég, í ljósi sífellt meiri krafna um vopnabúnað og auknar valdheimildir lögreglu o.s.frv., að meira liggi á að koma á sjálfstæðu eftirliti lögreglu. Því þykir mér mikilvægt að nefndin skili af sér sem fyrst þannig að við getum haldið áfram umræðunni um það mikilvæga mál. Ég velti fyrir mér hvenær nefndin hyggist skila niðurstöðum sínum.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt að fram komi að þeir auknu fjármunir sem fara eiga til lögreglunnar, sem vonandi verður að veruleika - við þurfum að hafa það í huga að það er Alþingi Íslendinga sem fer með fjárveitingarvaldið hér - en verði sú fjárveiting að veruleika, sem ég held að sé afskaplega jákvætt, er þeim fjármunum ætlað að nýtast til tiltekinna verkefna lögreglunnar. Þeim er ekki ætlað að mæta launakostnaði heldur eiga þeir að fara til tiltekinna verkefna lögreglunnar til að hún geti betur sinnt þeim verkefnum sem henni ber að sinna. Þar má nefna fjöldamörg verkefni sem hv. þingmaður veit að við höfum áður rætt. Hluti af almennri löggæslu er alltaf það hvernig fara skuli með verndarbúnað lögreglu. Það er alveg ljóst að löggæslan í landinu þarf að hafa tiltekinn búnað. Það hljóta menn að sjá og um það gilda mjög stífar reglur sem eru mönnum opinberar. Það er mikilvægt að það sé löggæslan sem meti það og að það sé gert eftir mjög ákveðnum reglum og metið hvað lögreglan telur sig þurfa að hafa til að geta gegnt grundvallarhlutverki sínu. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að lögreglan þarf að hafa ákveðinn viðbúnað. Það er samkvæmt eðli þeirra starfa sem lögreglan sinnir, þannig að við skulum ekki óttast það, en það er mikilvægt að um það gildi skýrar reglur og að menn viti í hverju þær felast. Hv. þingmaður nefnir þá vinnu sem verið hefur í gangi og þá áherslu hans sem mér er líka kunn, þ.e. mikilvægi þess að hafa eftirlit með störfum lögreglu. Ég held að það sé mjög mikilvægt að það sé líka gagnsæi þegar kemur að störfum lögreglunnar. Ég hygg að ég fái skýrslu í hendurnar á morgun sem snýr einmitt að kvörtunum til lögreglu og meðferð þeirra. Ég vonast til þess að þegar sú skýrsla er komin í hendur okkar í ráðuneytinu getum við farið að vinna áfram með ábendingarnar einmitt til þess að auka traustið sem við verðum að hafa á löggæslunni í landinu og til að viðhalda því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og fagna því að skýrslan komi á morgun. Það er nú oftar en ekki sem maður þarf að fagna svari hæstv. innanríkisráðherra hér á bæ. En ég vil þó hafa það alveg á hreinu að ég spyr ekki af vanvirðingu gagnvart því að lögreglan þurfi að hafa viðeigandi búnað og valdheimildir til að sinna starfi sínu. Ég spyr vegna þess að það er ekki viðunandi eftirlit með störfum lögreglunnar eins og er. Ég tel mikilvægt að ráða bót á því áður en farið verður í það að efla sér í lagi vopnabúnað og valdheimildir. Nú er fólk óttaslegið vegna hryðjuverkaógnar, eins vegna tengdra ógna, svo sem haturs í garð múslima og annarra tengdra mála sem ég hef ekki tíma til að fara yfir hér, og því sýnist mér liggja á. Mér þykir mikilvægt að við áttum okkur á því að þá liggur á að auka eftirlitið og umfram allt að hafa það sjálfstætt.
Hæstv. forseti. Ekki hafa verið teknar neinar ákvarðanir um breytingar á þeim reglum sem gilda um vopnaburð lögreglu, valdbeitingar lögreglu eða slíka hluti. Það sem verið er að vinna eftir er allt á grundvelli núgildandi reglna og innan þeirra marka sem við höfum þegar sett okkur. Það er því mjög mikilvægt að menn hafi það alveg á hreinu að slíkar breytingar hafa ekki verið gerðar. Síðan er ágætt að þegar skýrslan kemur í hendur okkar í ráðuneytinu förum við yfir þann þátt málsins þannig að þetta geti spilað saman. En ég legg áherslu á að það skiptir máli að lögreglan hafi þær aðstæður sem hún þarf að hafa til að geta gegnt hlutverki sínu og að á sama tíma ríki fullkomið traust um störf hennar.
Forseti. Það var sérstakt ánægjuefni hér í síðustu viku þótt tilefnið væri sárt þegar við ræddum viðbrögð íslenskra stjórnvalda eftir hryðjuverkin í París. Sá samhljómur sem birtist í þingsal, og þá vil ég sérstaklega vísa til orða bæði hæstv. innanríkisráðherra og utanríkisráðherra í þeirri umræðu, róaði fólk. Sá tónn var mikilvægur, við nálguðumst málið af varfærni og hófstillingu og við töluðum hér einum rómi hvað það varðaði að við ætluðum ekki að láta óttann og hatrið róta upp í okkur. Nú hefur það gerst síðan að ýmsar aðrar raddir í forustu samfélagsins - er þá fyrst að nefna forseta Íslands sem steig fram og kynti undir ótta og sundrungu í samfélaginu og svo hæstv. forsætisráðherra í Morgunblaðinu í morgun þar sem hann segir í viðtali að hann hafi aldrei haft sterka sannfæringu fyrir þátttöku Íslands á Schengen-svæðinu, hann segir það fullum fetum. Hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir var í Speglinum í vikunni og taldi viðburðina í París enga ástæðu vekja til að endurskoða stöðu Íslands í Schengen. Hér hefur hæstv. ráðherra talað um útfærslur innan Schengen en ég vil biðja hæstv. ráðherra að tala skýrar, að tala fyrir hönd íslenskra stjórnvalda, um það á hvaða leið við erum að því er varðar landamæraeftirlit annars vegar og hins vegar að því er varðar afstöðuna til Schengen.
Hæstv. forseti. Það hefur engin ákvörðun verið tekin um stefnubreytingu gagnvart Schengen af hálfu íslenskra stjórnvalda. Við erum aðilar að Schengen, við njótum regluverks Schengen, við nýtum okkur regluverk Schengen og við fylgjumst með því sem fram fer á vettvangi Schengen. Við gerum okkur grein fyrir þeim veikleikum sem eru núna á Schengen-svæðinu, við höfum af því verulega miklar áhyggjur eins og önnur Schengen-ríki. Það er alveg ljóst að aldrei áður hefur reynt eins mikið á Schengen og nú gerir og miklu máli skiptir að það takist að ná tökum á því. Það er mikið grundvallaratriði. Hvernig til tekst á næstunni mun hafa afgerandi áhrif á það hvernig framhald þessa samstarfs mun verða. Það eru ekki áhyggjur sem eiga sér stað bara á Íslandi. Þær raddir eru að ég hygg í öllum Schengen-ríkjum. Það hafa allir af því áhyggjur að ytri landamæri Schengen eru svo brostin sem nú eru og allir vilja ná tökum á því. Það verkefni blasir við og það verður að takast. Mikilvægt er að við séum með opin augun fyrir bæði kostum og göllum þess að vera aðilar að Schengen og við skulum ekki vera hrædd við að ræða galla Schengen þó að við þurfum líka að gera okkur grein fyrir kostunum. Við höfum ekki tekið neinar ákvarðanir um að herða landamæraeftirlitið umfram það sem nú er, þá er ég að tala um að reisa eigi íslensku landamærin. Sú ákvörðun verður tekin þegar fyrir liggur hættumat ríkislögreglustjóra. Hann getur hvenær sem er og á hverjum tíma gert það. Hann fylgist grannt með því hvort þörf sé á að herða landamæri Íslands. Komi slíkt hættumat fram af hálfu ríkislögreglustjóra munum við að sjálfsögðu bregðast við því. Ekki hefur komið til þess enn þá, ríkislögreglustjóri fylgist mjög grannt með, ég ítreka það, og það getur komið til þess með mjög skömmum fyrirvara, en á þessari stundu hefur ekki verið tekið ákvörðun um að reisa íslensku landamærin.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að tala skýrt, að hér hafi engin stefnubreyting orðið sem hlýtur að teljast afar mikilvægt í ljósi ummæla hæstv. forsætisráðherra þar sem hann talar um þessi mál í hálfkæringi, svo ekki sé fastar að orði kveðið. Í sama viðtali kemur fram að til þess bær yfirvöld séu að skoða hert landamæraeftirlit. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi svarað því í sínu fyrra svari hvar sú vinna er stödd. Mig langar í lok seinni spurningar minnar að hvetja hæstv. ráðherra hvað varðar framvindu og framgang nýs frumvarps til útlendingalaga, sem þverpólitísk þingnefnd afhenti ráðherranum á dögunum og næsta skref í því máli var að fara með málið fyrir ráðherranefnd um flóttamannamál, ég vil hvetja ráðherrann til að það mikilvæga verkefni líti dagsins ljós hið allra fyrsta, ekki síst í ljósi þeirrar vandmeðförnu stöðu [[Forseti hringir.]]sem nú er í alþjóðamálum.
Virðulegi forseti. Frumvarp til útlendingalaga barst innanríkisráðuneytinu nú á dögunum og það verður kynnt, og eins og hv. þingmaður benti réttilega á verður það tekið til meðferðar í ráðherranefnd um flóttamannamál sem mun væntanlega hittast innan tíðar og ræðir jafnframt náttúrlega í þeim málum öllum önnur atriði sem lúta að þeim viðkvæmu tímum sem nú eru, bæði í öryggismálum á Íslandi og víðar, hvernig löggjöf er að þróast í nágrannaríkjum o.s.frv. Allt þetta skiptir máli þegar við lítum til framtíðarskipulags allra þessara mála. Það mun því líta dagsins ljós þegar lengra líður. Ég vil að lokum nefna að nokkuð er síðan ég áformaði að leggja fram skýrslu um öryggismál á Alþingi og ljóst er að sú skýrsla verður stöðugt brýnni. Ég held að það [[Forseti hringir.]]styttist verulega í að hún birtist og þá getum við átt miklu dýpri umræðu um þessi mál.
Virðulegur forseti. Mig langar aðeins að spyrja út í fangelsismál. Mér hefur fundist ríkja svolítið stefnuleysi í þeim málaflokki og held að það sé alveg ljóst að hann er vanfjármagnaður líka. Þegar fangar ljúka afplánun virðist eiginlega ekki neitt kerfi taka við þeim en við höfum þó Vernd þar sem mjög margir fangar geta lokið afplánun í vægara úrræði. Ég hef kynnt mér það úrræði og tel að það ætti að nýta enn frekar. Hins vegar er það þannig að ef til dæmis fangar sem sitja í fangelsinu á Akureyri ætla að ljúka afplánun í svona vægara úrræði verða þeir að fara suður í Vernd. Það er ekkert slíkt úrræði fyrir norðan. Þó veit ég til þess að áhugi er á að setja það upp. Fangar ákveða jafnvel frekar að sitja áfram í öryggisfangelsi en að fara í þetta vægara úrræði sem er mun ódýrara. Mig langar að vita hvort eitthvað sé verið að gera í þessu máli. Mér finnst þetta mjög mikilvægt og jafnvel bara mismunun eftir búsetu sem mér finnst ekki ásættanlegt. Mig langar líka til að spyrja um rétt fanga til náms. Margt er vel gert en erfitt hefur reynst að koma verknámi við. Margir fangar hafa áhuga á verknámi en þurfa að sækja tíma og vera jafnvel með einhverja fylgdarmenn með sér. Það getur verið dýrt hér og nú en ef við fækkum endurkomum er það sparnaður til lengri tíma. Er einhver stefna þegar kemur að aðgengi fanga til náms, verknáms eða bóknáms? Mér finnst þetta svolítið tilviljunarkennt, fara jafnvel eftir fangelsum. Er hæstv. ráðherra ekki sammála mér í því að ef við náum að mennta fanga og hugsum það sem betrunarvist en ekki refsivist sé það sparnaður til lengri tíma?
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að það er mikið grundvallaratriði hjá okkur að fækka endurkomum í fangelsi. Það hlýtur að vera það sem við horfum hvað mest á þegar við lítum til afplánunar og refsinga almennt, að leita leiða til að koma í veg fyrir að þessi ítrekun eigi sér stað eins og við sjáum óskaplega mikið af í íslenska kerfinu. Við höfum reynt að vinna í þá átt í mjög mörg ár á Íslandi. Þetta er ekki málaflokkur sem tekur kollsteypu á skömmum tíma. Þessi málaflokkur hefur verið unninn í gegnum mjög langan tíma og það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að það hefur alltaf verið nokkuð erfitt með fjármagn til fangelsismála. Það er ekkert nýtt. Við sjáum það bæði þegar við lítum til innviða í fangelsismálum og líka þegar við tölum um fangelsisrými, þetta er ekki eitthvað sem kom upp á í gær. Það hefur oft og tíðum verið erfitt að fá viðunandi fjármagn í fangelsismál. En við höfum þó stigið ákveðin skref að undanförnu og auðvitað er mjög mikilvægt í þeim efnum að við séum að ljúka hérna byggingu nýs fangelsis. Þegar því lýkur verður vonandi meira borð fyrir báru í önnur verkefni. Ég tek líka fram að það er ákveðin stefnumörkun í frumvarpi til laga um fullnustu refsinga. Þar er meira litið í átt til betrunar og til skólamála og slíkra þátta. Þótt ég geti ekki í svona stuttum fyrirspurnatíma farið mjög djúpt ofan í skólamál fanga er alveg ljóst að það er vilji til að stefna í þá átt, eins að menn geti betur lokið afplánun í annars konar úrræðum en fangelsi. Í því frumvarpi sem nú er til meðferðar í allsherjar- og menntamálanefnd eru tekin ákveðin skref í þessa átt þótt vissulega séu margir sem vilja gera betur. Þetta eru allt saman vörður á ákveðinni leið til að ná því markmiði okkar að fækka endurkomum í íslensk fangelsi.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. En er þá hæstv. ráðherra sammála mér um að það þurfi að skoða úrræði eins og Vernd fyrir norðan líka? Ég get jafnvel séð fyrir mér að ef maður er með fanga sem kemur þess vegna frá Ísafirði geti verið ódýrara að búa til sérstakt úrræði, Verndarúrræði, fyrir einn fanga en að láta hann sitja í öryggisfangelsi áfram af því að hann ákveður kannski að hann vilji frekar vera nálægt fjölskyldu sinni en að fara suður. Síðan hef ég tekið eftir öðru þegar ég hef verið að kynna mér þessi mál. Mér finnst mikill skortur á sálfræðiþjónustu. Ég veit ekki hversu margir félagsfræðingar vinna hjá Fangelsismálastofnun. Í Danmörku hefur hver fangi í rauninni ráðgjafa, um leið og hann kemur inn er haldið utan um hans mál, hvert hann stefnir, hvað hann vill gera og hvert hann vill fara. Mér finnst þetta skorta hér. Mér þætti vænt um að heyra hvort hæstv. ráðherra sé ekki [[Forseti hringir.]]sammála mér um að sálfræðiþjónusta og aukin þvílík úrræði væru af hinu góða.
Ég get alveg tekið undir það með hv. þingmanni, virðulegi forseti, að það sé mikilvægt að huga einmitt að þessum þætti mála líka. Það er sjálfsagt að upplýsa það, sem ég held að öllum sé svo sem kunnugt, að það hefur ekki alltaf gengið nógu vel hjá okkur að fá til dæmis lækna til starfa í fangelsum landsins. Við höfum haft áhyggjur af geðheilbrigðismálum fanga. Við höfum rætt það nokkuð í þingsölum líka og við erum einmitt núna í vinnu á því sviði milli ráðuneyta til þess að reyna að ná kerfinu saman af því að það skiptir líka máli að líta til þeirra þátta. Það er erfitt fyrir fangelsisyfirvöld að glíma við slíka veikleika þegar fangar eiga við sálræna erfiðleika að etja án þess að hafa þar til bæra aðila til aðstoðar. Það er alveg augljóst að þar þarf að bæta úr. Það er verið að reyna að ná mönnum saman til að ná [[Forseti hringir.]]betri árangri þar.
Herra forseti. Hæstv. ríkisstjórn hefur fyrir sitt leyti samþykkt að láta 400 millj. kr. renna til að styrkja lögregluna í landinu. Nú standa lögreglu- og sýslumannsembættin misvel og sum þeirra glíma við verulegan hallarekstur. Í árslok 2014 var hallinn einmitt tæpar 400 millj. kr. Getur hæstv. innanríkisráðherra staðfest það hér og nú að þær 400 millj. kr. sem bæta á í rekstrargrunn löggæslunnar renni ekki upp í hallarekstur að hluta eða að öllu leyti? Það er afar mikilvægt að fá þetta staðfest því að orðað er svo fallega í textanum með fjárlagatillögunni að við greiningu á lögregluembættum landsins hafi komið fram veikleikar í starfseminni sem brýnt er að mæta. Þeim veikleikum verður varla mætt á næsta ári með því að greiða niður halla embættanna, eða er það svo? Í textanum með tillögunni er rætt um að úthlutun fjármunanna eigi að miðast við niðurstöður á úttekt á þjónustu og öryggisstigi. Þjónustustigið grundvallist á útkallaþjónustu, afbrotavörnum og rannsóknum mála, en öryggisstigið er metið af því öryggi sem almenningur getur vænst að njóta og þess öryggis sem lögreglan getur gert kröfu um við framkvæmd hættulegra verka. Í umræðum um tillöguna í fjárlaganefnd kom einnig fram að hæstv. ráðherra lagði áherslu á landamæravörslu og fjölgun ferðamanna við útfærslu tillagnanna. Hefur hæstv. ráðherra einhverja hugmynd um hvernig skiptingin verður á fjármununum á milli þessara þátta? Telur hæstv. ráðherra að 400 millj. kr. nægi til þess að mæta veikleikum í starfsemi lögreglunnar? Mikilvægast er þó að fá skýr svör frá hæstv. ráðherra um það hvort nýta eigi nýju 400 milljónirnar til að greiða niður halla undanfarinna ára.
Hæstv. forseti. Ekki hefur verið tekin nein ákvörðun um það á þessu stigi hvernig á að fara með þetta viðbótarfé til lögreglunnar. Það er líka alveg ljóst að til þess að ná utan um þau verkefni sem á lögreglunni hvíla - og má ég kannski orða það líka þannig, þær skuldbindingar sem á henni hvíla - þá þarf meira fé en þessar 400 milljónir. Þær eru hins vegar mjög mikilvægar á þessum tímapunkti til þess að efla löggæsluna. Ég treysti mér ekki til að standa hér og staðfesta að þessar 400 milljónir muni á engan hátt þurfa að nota að einhverju leyti til að mæta halla sem til er kominn vegna verkefna sem lögreglan hefur þurft að sinna. Ég treysti mér ekki til þess að ganga svo langt að segja hér í þessum stól í óundirbúnum fyrirspurnatíma hvernig eigi að ráðstafa fjármununum eða hvert þeir eigi ekki að fara með svo afgerandi hætti. Það tel ég að væri óskynsamlegt af mér að gera og það ætla ég ekki að gera. Hitt er annað mál að það er mín skoðun að nauðsynlegt sé að settir verði auknir fjármunir í landamæravörslu, í ferðamennsku, t.d. í kjördæmi hv. þingmanns eru aðallandamæri Íslands við útlönd og það er ljóst að þar þarf að efla á næstunni. Í ljósi þeirrar umræðu sem hefur verið hér bara í fyrirspurnatíma í dag held ég að það blasi við öllum mönnum að verkefnum þar fer síst fækkandi, þannig að það er afar mikilvægt að viðbótarfjármunir sem fara til löggæslunnar fari til tiltekinna verkefna. Lengra mun ég ekki ganga í þessum fyrirspurnatíma í dag.
Herra forseti. Þetta eru sannarlega tíðindi því að mikið hefur verið klappað fyrir þessum nýju 400 milljónum sem eiga að ganga til lögreglunnar. Hæstv. ráðherra og stjórnarmeirihlutinn og reyndar þingið allt átti ekki í vandræðum með að segja að 500 milljónirnar sem runnu til embættisins vegna tillögu frá þingmannanefnd færu ekki í að greiða niður hallann. En það er greinilega ekki búið að gera ráð fyrir því í þessu tilfelli og því er rétt að hafa áhyggjur vegna þess að það er rétt að álag á lögregluna hefur komið niður á þjónustu við íbúa. Nú stendur yfir alþjóðlegt 16 daga átak gegn kynbundnu ofbeldi sem hófst í gær með alþjóðlegum baráttudegi gegn ofbeldi gegn konum. Ofbeldi gegn konum á sér oftast stað innan veggja heimila. Íbúar hafa áhyggjur af því að álag á lögreglu komi niður á átaksverkefnum sem lögreglan hefur samið um við sveitarfélögin. Ég vil spyrja [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra hvernig staðan er á verkefnunum sem tengjast heimilisofbeldi og hvort fjármunir [[Forseti hringir.]]til þeirra verkefna séu skornir niður vegna álags á lögregluna.
Hæstv. forseti. Það hefur verið sérstakt átak í þeim málaflokki hjá lögreglunni á undanförnum missirum. Hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og eins á Suðurnesjum og víðar hafa menn lagt sérstaka áherslu á þau mál. Í því felst auðvitað ákveðin stefna, það hlýtur að liggja fyrir, þannig að ég svara því nú bara með þeim hætti. Það er eitt af verkefnum lögreglunnar að halda uppi lögum og reglu í landinu, það á líka við um þennan viðkvæma og erfiða málaflokk sem hv. þingmaður nefnir og hefur skipt verulega miklu máli að löggæslan hefur lagt áherslu á hann. Ég held að menn hljóti að vera sammála um það hvar í flokki sem menn standa, hvort sem þeir tilheyra stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu, að það hlýtur að vera gleðilegt þegar auknir fjármunir fást til löggæslunnar. Ég held að varla sé efni til þess að kvarta undan því. En þeir eru til þess að efla embætti úti um land, alls staðar vegna þeirra verkefna sem löggæslan sinnir. Ég hef nefnt hér örfá verkefni sem á lögreglunni hvíla, en þetta er hugsað til að efla rekstur lögregluembættanna.
Herra forseti. Núverandi ríkisstjórn hefur sýnt það í verki að þróunarsamvinna er ekki efst á hennar forgangslista, miklu fremur afar neðarlega. Samþykkt áætlun um þróunarsamvinnu sem hefði staðið í 0,46% af vergri landsframleiðslu ef henni hefði verið fylgt er komin langt niður fyrir það, 0,23% stóð í nýjustu áætlun utanríkisráðherra sem hefur ekki verið samþykkt og samkvæmt fjárlagafrumvarpi hæstv. fjármálaráðherra er hún komin niður í 0,21%. Ríkisstjórnir á Vesturlöndum, þvert á litróf stjórnmálanna frá hægri til vinstri, líta á þróunarsamvinnu sem siðferðilega skyldu sína en það er algjörlega ljóst af verkum ríkisstjórnar Íslands að hún lítur ekki á hana sem siðferðilega skyldu sína. Frumvarpið sem hér liggur fyrir sem snýst um að leggja niður fagstofnun um þróunarsamvinnu og gera hana að deild í utanríkisráðuneytinu er bara punkturinn yfir i-ið í þeirri stefnu ríkisstjórnarinnar þar sem þróunarsamvinnu er ýtt út í horn af því að hún lítur ekki á hana sem forgangsmál, lítur ekki á hana sem sína skyldu.
Virðulegi forseti. Ég tek efnislega undir allt sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir sagði hér á undan. Við það vil ég bæta að við höfum af þessum ástæðum sem hún lýsti barist hart gegn málinu í þinginu á undanförnum dögum og vikum. Í gær lögðum við fram þó nokkur tilboð til ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans til þess að reyna að sætta menn og okkur var í samtali lofað því að þessi mál og þessi boð okkar yrðu skoðuð vandlega og vandlega farið yfir þau í nefnd á milli umræðna. Í trausti þess að við það yrði staðið, að okkur yrði mætt í þeirri vinnu, ákváðu töluvert margir að taka sig af mælendaskrá til þess að setja málið í uppbyggilegan farveg og ég vona að það skili árangri. En efnislega erum við andsnúin þessu máli og því mun Samfylkingin segja nei.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hv. þingmönnum hér á undan. Það metnaðarleysi sem stjórnvöld og ríkisstjórn Íslands sýna í málefnum þróunarsamvinnu er áhyggjuefni, að lögð sé ofuráhersla á þá breytingu að leggja niður fyrirmyndarstofnunina Þróunarsamvinnustofnun og færa hana inn í ráðuneyti á sama tíma og ekki hefur verið lögð fram þróunarsamvinnuáætlun. Það er augljóst að tillögur um helmingslækkun framlaga miðað við samþykkt Alþingis upp á 0,46% af vergum þjóðartekjum eru eiginlega til skammar fyrir okkur öll.
Virðulegi forseti. Þetta mál snýr ekki að fjárframlögum til þróunarsamvinnu, það vita allir sem vilja vita. Það er hins vegar sjálfsagt að við ræðum þau mál. Við erum með tvenns konar framlög, annars vegar til þeirra landa sem kölluð eru þróunarríki og síðan setjum við gríðarlega fjármuni í þróunaraðstoð til ESB. Ég hef beitt mér fyrir því og ég vona að hv. stjórnarandstaða styðji mig og okkur í því að þeir fjármunir verði veittir til þeirra sem þurfa meira á því að halda. Þar eru gríðarlegir fjármunir sem teljast ekki í prósentureikningum á þróunarframlögum Íslands. Hér er hins vegar um að ræða augljóst hagræði og ég vonast til þess að það muni nýtast vel því að það er okkar verkefni að nýta fjármunina sem allra best. Það er enginn vafi á því og það sér hver maður að þarna [[Forseti hringir.]]eru mikil tækifæri og við skulum fylgja því eftir að þau verði nýtt.
Virðulegi forseti. Það kom fram í máli hæstv. ráðherra í gær, og hv. þingmaður hefði haft bæði gagn og gaman af að heyra umræðuna um þennan málaflokk, að þetta væri ekki hugsað sem hagræðingaraðgerð. Það er ánægjulegt að varaformaður fjárlaganefndar sér einhver sóknarfæri í því og það er þá enn og aftur til marks um að menn eru ekki að tala saman í þessari ágætu ríkisstjórn eða stjórnarflokkunum almennt. Hér er um að ræða part af stóru myndinni. Hér er um að ræða lítilsvirðingu við málaflokkinn í heild og þess vegna er sjálfsagt og eðlilegt að tala um framlög til þróunarsamvinnu í sömu andrá og verið er að tala um að leggja niður fagstofnun. Að sjálfsögðu á að tala um það í sömu andrá. Hér höfum við talað lengi um þetta mál og við höfum talað lengi gegn því, við höfum engin rök heyrt með því að þetta sé góð ráðstöfun þannig að við í VG greiðum atkvæði gegn þessu máli. Því hefur verið lofað að taka málið inn til nefndar og skoða það, og ég vona að það verði með opnum hug. Ég vona að hæstv. ráðherra trufli ekki þá vinnu, ég vona sannarlega að hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]beiti ekki áhrifum sínum til að þeir nefndarfundir verði bara sjónarspil.
Virðulegi forseti. Þetta er orðin löng umræða um þetta mál sem snýr eingöngu að því að sameina litla stofnun við litla skrifstofu í utanríkisráðuneytinu. [[Gripið fram í.]]Þarna er verið að taka sirka tíu manns sem eru á skrifstofu í næsta húsi við utanríkisráðuneytið og búa til sterka og stóra deild, skrifstofu sem mun sinna þróunarmálum, tvíhliða og marghliða. Við munum fá út úr þessu betra starf, fólk sem getur deilt sín á milli þekkingu og reynslu. Við munum fá miklu meira fyrir þann pening sem við setjum í þetta í dag. Við munum fá meira hagræði í mannskap, í alls konar stoðþjónustu og hinu og þessu. Fjárhagslegt hagræði mun ekki skila sér strax, það er alveg ljóst, allir hafa vitað það og það hefur komið hér fram, en ýmislegt annað hagræði verður af þessu. Við verðum með sterkt lið sem vinnur saman að einu markmiði og það þarf að gera miklu betur en við gerum í dag í þróunarsamvinnu sem við sinnum þó býsna vel. Varðandi fjárframlögin höfum við betri tíma til að fara yfir það mál síðar.
Virðulegi forseti. Þetta skref sem verið er að stíga hér er afturför í þróunarsamvinnu á tímum þegar meiri þörf er fyrir öflugt og faglegt þróunarstarf en nokkru sinni. Hér er stofnun með góðan orðstír lögð niður og gerð að skúffu í ráðuneytinu, það er enginn sparnaður af aðgerðinni, engin fagleg rök færð fyrir ákvörðuninni og enginn sjáanlegur ávinningur. Það hefur verið gjörsamlega sorglegt að fylgjast með þessu máli, þetta er gert með þvílíku offorsi að málsmeðferðinni sjálfri hefur verið stórlega áfátt í þinginu og það hefur auðvitað verið til skammar líka. Þetta er vanvirðing við þingið sjálft, þetta er vanvirðing við sjálfstæði stofnana og faglegt starf innan stjórnsýslunnar og mikil afturför í málaflokknum sjálfum.
Herra forseti. Það er ekki annað hægt en að setja þetta mál í samhengi við dapurlega frammistöðu ríkisstjórnarinnar í þessum málaflokki sem er óendanlega dapurleg og niðurlægir Ísland, að við skulum þriðja árið í röð á tímum batnandi þjóðarhags hjakka í sama farinu, með 0,21% af vergri landsframleiðslu til þróunarsamvinnu. Það kemur mér ekki á óvart að núverandi forusta Framsóknarflokksins hafi þessa afstöðu undir glæstri forustu formanns fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdísar Hauksdóttur.
… handa mér …
Hæstv. fjármálaráðherra gæti hins vegar litið til skoðanabróður síns í Bretlandi, Camerons, þar sem nú eru meiri efnahagserfiðleikar en eru á Íslandi. Þar hvika menn ekki frá því að Bretland uppfylli markmið sín um 0,7% af vergri landsframleiðslu til þróunaraðstoðar. Það væri gott fordæmi, aldrei þessu vant, fyrir hæstv. fjármálaráðherra að fylgja í þessu tilviki breskum íhaldsmönnum. Það að slá af fagstofnunina á þessu sviði er auðvitað táknrænt, [[Forseti hringir.]]það er punkturinn yfir i-ið í þessari lágkúru ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar sem þetta auðvitað er, að Ísland, eitt ríkasta land í heiminum, skuli ætla að standa svona að málum. [[Gripið fram í.]]
Herra forseti. Manni er ekki hlátur í huga á þessari stundu þegar verið er að afgreiða þetta mál út úr 2. umr. Hæstv. ráðherra talar um litla stofnun og litla skrifstofu inni í ráðuneytinu, að þetta verði allt svo lítið og krúttlegt í framtíðinni, en mér finnst metnaður ráðherra og ríkisstjórnarinnar fyrir þessum málaflokki vera mjög lítill. Það er okkur til skammar. Við erum vissulega lítil þjóð en í þessum málaflokki getum við gert svo miklu betur, og með því að sýna því góða starfi sem hefur farið fram hjá Þróunarsamvinnustofnun Íslands til fjölda ára þá lítilsvirðingu að leggja stofnunina niður og rigga upp inni í ráðuneyti einhverju sem enginn veit hverju á eftir að skila verður rík þjóð sér til skammar, þjóð sem er að komast upp úr miklum efnahagsvanda og hefur borð fyrir báru til að gera miklu betur.
Virðulegi forseti. Það er mjög gleðilegt að þetta mál fari í nefnd milli umræðna vegna þess að enn koma fram nýir punktar í umræðunni þrátt fyrir allt. Þetta mál fær hins vegar kolranga forgangsröðun, þetta er vont mál og Píratar greiða því atkvæði gegn því.
Virðulegur forseti. Það eru undarlegar orrustur sem þessi ríkisstjórnarmeirihluti ákveður að leggja í. Þetta er afspyrnuvont mál. Það eru engin almennileg rök fyrir þessari ráðstöfun nema ef vera skyldi að hæstv. ráðherra vilji hafa þennan málaflokk undir sér í ráðuneytinu, vilji ekki að faglegir aðilar sjái um þetta, þoli ekki gagnrýni þeirra sem um þessi mál véla og hafa til þess þekkingu. Það er auðvitað gríðarlega vont. Það er mjög vont að þessi málaflokkur sem skiptir svo miklu máli að sé sátt um sé afgreiddur með þessum hætti. Hér hefur ítrekað verið boðað í umræðunni síðustu daga að menn reyni að finna sameiginlega lausn, frestun á gildistöku, beðið eftir úttekt o.s.frv. til að hægt sé að afgreiða málið með sameiginlegri lausn. Svo koma stjórnarliðar upp og halda því fram að með þessu náist einhver hagræðing sem er búið að neita að verði. Það eina sem hefur verið hagrætt í þessari umræðu er sannleikurinn. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Sameining Þróunarsamvinnustofnunar Íslands við skrifstofu í utanríkisráðuneytinu eykur slagkraft verkefnisins og bætir og breikkar faglega þekkingu. Síðasta ríkisstjórn jók eitt árið þróunaraðstoð á fjárlögum til að lengja eigin lífdaga með peningum sem voru ekki til og enn koma menn og belgja sig út af þessu. Þetta er fullkomin hræsni, herra forseti.
Herra forseti. Staðan í alþjóðamálum er því miður þannig að það er fyrirséð að mikilvægi þróunarsamvinnu mun ekki fara minnkandi í bráð. Mér finnst því alveg óskaplega dapurlegt að ein af ríkustu þjóðum heims ætli að fara að gera breytingar á sínum stofnanastrúktúr sem, líkt og hér hafa verið færð rök fyrir á síðustu dögum, leiða til þess að líklegt er að fagþekking glatist og gagnsæi í málaflokknum minnki. Ég get ekki sagt annað en að mér finnst það mál sem hér er til umræðu afar slæmt og mun því að sjálfsögðu greiða atkvæði gegn því.
Herra forseti. Ég verð að taka undir með síðasta ræðumanni um þörfina sem eykst enn frekar en orðið er. Það er mikilvægt fyrir sjálfsmynd þessa málaflokks að hann fái að standa stakur, faglegur, sem öflug fagstofnun eins og verið hefur. Það hefur sýnt sig. Það er mikilvægt að við tökum mark á Ríkisendurskoðun sem varar við þessu fyrirkomulagi. Hún hefur talað um ógagnsæi ráðuneytisins og nefnt dæmi um friðargæsluna og skóla Sameinuðu þjóðanna. Það er talað um úttektir og eftirlit sem hefur verið með miklum sóma og ekki hefur verið sýnt fram á að verði gert með sambærilegum hætti. Jónína Einarsdóttir prófessor hefur varað við þessu sem og margir fleiri. Rauði krossinn hefur gert ítarlegar athugasemdir við frumvarpið sem ráðherra kýs að hlusta ekki á, að þetta sé ekki besta lausnin og það ákváðu sex eða sjö ráðherrar á undan þeim sem nú situr. Meira að segja samflokksmenn hans töldu þetta ekki bestu lausnina. Fjárlaganefnd hefur í umsögn um frumvarp um ríkisendurskoðanda sagt að það sé mikilvægt að stofnanir setji sér [[Forseti hringir.]]„árlega mælanleg markmið til að meta árangur og gæði starfseminnar“. Það hefur Þróunarsamvinnustofnun svo sannarlega gert - en ekki utanríkisráðuneytið.
Virðulegi forseti. Eins og fram hefur komið, bæði hjá hæstv. utanríkisráðherra og hv. varaformanni fjárlaganefndar, er hér um að ræða hagræðingu, eflingu á starfi og betri nýtingu á mannafla. Þetta eru sömu rök og við urðum vör við hjá síðustu ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili, hún notaði þau við þær sameiningar sem þá gengu stundum í gegn. Ég man ekki eftir að lætin hafi verið önnur eins og nú. Það er ekki hægt að ræða þetta mál án þess að minnast aðeins á þann tvískinnung sem er í málflutningi hv. þingmanna stjórnarandstöðunnar ef litið er til síðasta kjörtímabils. Líf ríkisstjórnarinnar á síðasta kjörtímabili hékk á bláþræði út af Þróunarsamvinnustofnun. [[Gripið fram í.]]Hv. þm. Össur Skarphéðinsson lýsir því ágætlega í bók sinni hvernig hann lagði líf ríkisstjórnarinnar að veði þegar hæstv. þáverandi ráðherrar, Steingrímur J. Sigfússon og Jóhanna Sigurðardóttir, og þáverandi fjármálaráðherra, Oddný Harðardóttir, ætluðu að skera mikið niður í Þróunarsamvinnustofnun. Í bók sinni lýsir hann því síðan [[Forseti hringir.]]hvernig hann, eins og hann orðar það, sat eins og kórdrengur, brosti og sagði ekki orð, hann hafði sitt í gegn. Þetta var nú öll áherslan á þennan málaflokk hjá síðustu ríkisstjórn, virðulegur forseti. Svo er komið með þennan tvískinnung hingað í þessum málum. Þetta er alveg óþolandi málflutningur. [[Kliður í þingsal.]]
Virðulegur forseti. Mér finnst oft athyglisvert og jafnvel á stundum fyndið að fylgjast með því til hvaða raka fólk grípur þegar það reynir að rökstyðja slæman málflutning. Að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun, faglega stofnun um þróunarmál á Íslandi, stofnun sem hefur fengið mjög góða einkunn í öllum úttektum, heitir núna í umræðunni af hálfu stjórnarliða að efla slagkraftinn í þróunarmálum. Megum við eiga von á því að sjá meira svona? Verður Samgöngustofa lögð niður og færð inn í ráðuneytið sem deild í ráðuneytinu til að efla slagkraftinn í þeim málum? Verður Hafrannsóknastofnun lögð niður og færð inn í atvinnuvegaráðuneytið sem deild þar til að efla slagkraftinn? Verður Jafnréttisstofa lögð niður og færð inn í einhverja deild í velferðarráðuneytinu til að efla slagkraftinn í jafnréttismálum? Mér finnst ekki standa steinn yfir steini [[Forseti hringir.]]í þessum málflutningi. Augljóslega ætti frekar að efla Þróunarsamvinnustofnun, hina faglegu stofnun um málaflokkinn, ef menn ætluðu að auka slagkraftinn.
Herra forseti. Álitamálin sem voru uppi í síðustu ríkisstjórn á árunum 2012–2013 voru hversu hratt við gætum aukið þróunaraðstoð, hversu hratt við réðum við að hækka hlutfallið af vergri landsframleiðslu. Það var fullkomin samstaða um að gera það og þingið tók undir þannig að ekkert geta verið meiri öfugmæli en þau sem komu hér út úr formanni fimmtu herdeildar stjórnarliðsins, hv. þm. Jóni Gunnarssyni. Við hv. þm. Þorstein Sæmundsson vil ég segja að það að bera það á borð í þessari umræðu að í því hafi verið fólgin atkvæðakaup af hálfu síðustu ríkisstjórnar að auka framlög til þróunaraðstoðar um leið og fór að hilla undir jöfnuð í ríkisfjármálum er nú frekar ódýrt, eða heldur hv. þingmaður að fátækt fólk í Afríku hafi atkvæðisrétt á Íslandi? Mér finnst þessi málflutningur hv. þingmanna Þorsteins Sæmundssonar og Jóns Gunnarssonar fara enn neðar með umræður um þennan málaflokk en frammistaða þeirra eigin ríkisstjórnar og er þá mikið sagt. Það er ekki sæmandi að ræða þessi viðkvæmu mál með þessum hætti.
Herra forseti. Ég er hingað komin til að segja að það sem hv. þm. Jón Gunnarsson sagði að ég hefði staðið fyrir á síðasta kjörtímabili eru ósannindi. Það sem umræður gengu út á og samþykkt þingsályktunartillaga gekk út á var hvernig ætti að hækka í áföngum framlög til þróunarsamvinnu til að ná lágmarksviðmiði sem Sameinuðu þjóðirnar setja, sem er 0,7% af vergri landsframleiðslu. Að halda öðru fram eru ósannindi og er alls ekki hægt að láta liggja hér í loftinu ómótmælt.
Hæstv. forseti. Höfundur og ábyrgðarmaður þessa frumvarps, hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, fjallaði undir þessum dagskrárlið um litla stofnun sem væri verið að færa inn í litla skrifstofu í litlu ráðuneyti. Ég veit ekki af hverju í ósköpunum ég bað um orðið í framhaldi af því og þetta kom upp í hugann: Við lítinn vog í litlum bæ er lítið hús. Í leyni inni í lágum vegg er lítil mús. Um litlar stofur læðast hæg og lítil hjón, því lágvaxin er litla Gunna og litli Jón. Ég eftirlæt þingmönnum það að breyta síðustu tveimur línunum vegna þess að það er mjög auðvelt.
Herra forseti. Það er nauðsynlegt að halda því til haga í umræðunni að mikil aukning hefur verið á landsframleiðslu ár eftir ár á undanförnum árum sem hefur þýtt að jafnvel þó að við höfum ekki hækkað hlutfall af landsframleiðslu til þróunaraðstoðar jafn hratt og vonir stóðu til að við gætum gert þá höfum við sett mörg hundruð milljónir til viðbótar í málaflokkinn, nú síðast með sérstakri ákvörðun ríkisstjórnarinnar þar sem við ákváðum að bregðast við vegna flóttamannavandans. Við erum að setja um 500 millj. kr. milli umræðna í málefni sem fara til alþjóðastofnana sem sinna því sem fellur undir þróunarstarf á viðkvæmum svæðum. Í krónum talið erum við að stórauka framlögin, m.a. vegna vaxtar í landsframleiðslu en síðan til viðbótar vegna sérstakra ákvarðana stjórnvalda. Eitt prósent af landsframleiðslu væri 20 milljarðar í þennan málaflokk. [[Forseti hringir.]]Ef við ætlum að setja okkur einhver slík markmið eins og mér finnst menn slá fram eins og það sé bara ekkert mál og sé til skammar að við séum ekki löngu komin þangað, [[Forseti hringir.]]þá verða menn að gera einhverja raunhæfa áætlun um það hvernig við eigum að komast í stöðu til að skapa svigrúm fyrir slík framlög.
Virðulegur forseti. Það fer eitthvað fyrir brjóstið á hv. þingmönnum í stjórnarandstöðunni þegar farið er yfir söguskýringar hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar og enn og aftur reyna þau að bera á hann sögufölsun. Þau kannast ekki við það sem þar er sagt og segja það allt saman lygi. Ég held að það sé orðið tímabært að hv. þm. Össur Skarphéðinsson geri grein fyrir því hvort hann hafi verið að stunda mikla sögufölsun í sínu riti. Ég ætla að trúa þessu og þannig var það bara á síðasta kjörtímabili árið 2012 að líf ríkisstjórnarinnar hékk á bláþræði fyrir afgreiðslu fjárlagafrumvarps til 3. umr. og hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, sem hér af miklu yfirlæti kallar menn fífl utan úr sal, átti þátt í þessari vinnu. [[Forseti hringir.]]Það var hann sem ætlaði ásamt Jóhönnu Sigurðardóttur, þáverandi forsætisráðherra, að draga verulega úr þessum framlögum [[Forseti hringir.]]og Össur Skarphéðinsson setti þeim stólinn fyrir dyrnar og setti líf ríkisstjórnarinnar að veði. [[Forseti hringir.]]Þetta eru bara staðreyndir máls.
Herra forseti. Af því að mönnum finnst gaman að rifja upp fortíðina og tala um að gerðar hafi verið óraunhæfar áætlanir þá er það nú svo að sú áætlun sem ég vísaði til áðan var samþykkt m.a. af hæstv. núverandi fjármálaráðherra, Bjarna Benediktssyni, hæstv. núverandi mennta- og menningarmálaráðherra Illuga Gunnarssyni, hv. þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins, Ragnheiði Ríkharðsdóttur, og raunar af öllum þingmönnum allra flokka á þeim tíma nema einum, af því að fólk var tilbúið að forgangsraða þessum málaflokki, af því að hv. þingmenn töldu það skyldu sína þrátt fyrir að illa áraði að forgangsraða í þágu þessa málaflokks. Það er það sem mér finnst að við ættum að vera að ræða í dag, hvernig við forgangsröðum og hvort ekki sé virkilega unnt að setja í forgang þennan málaflokk sem snýst um skyldu okkar sem efnahagsríkis gagnvart ríkjum sem skipa sér í hóp 20 fátækustu ríkja heims og hverjar skyldur okkar eru við þau. [[Forseti hringir.]] Ég ætla að hrósa hv. þingmönnum þáverandi stjórnarandstöðu, núverandi hæstv. ráðherrum og þingmönnum stjórnarflokkanna, fyrir hvernig þau greiddu atkvæði á þeim tíma [[Forseti hringir.]]því að þau sýndu þá að þau voru reiðubúin að hefja sig upp yfir átök í innanlandsmálum vegna sérstöðu þessa málaflokks.
Forseti. Hér erum við komin á gamalgrónar lendur og vil ég þakka hv. þm. Jóni Gunnarssyni kærlega fyrir innleggið en það er svo langt síðan við höfum heyrt útskýringar hans á bók hv. þm. Össurar Skarphéðinssonar. En aðalatriðið hér núna er að við erum að reyna að skapa einhvers konar þverpólitíska leið til að lenda þessu máli þannig að það komist úr þeim vonda jarðvegi sem það hefur verið í, það er það sem skiptir máli. Ég vona að vinnan í utanríkismálanefnd verði þannig að fólk geti fundið sameiginlegan flöt á þessu máli sem er mjög erfitt. Ég vil halda því til haga að ég var ákaflega stolt af minni þjóð þegar ákveðið var að reyna að stíga í takt við þjóðirnar í kringum okkur varðandi viðmiðunina sem við ætluðum að setja okkur í þróunarsamvinnu. Við skulum reyna að halda okkur í agaðri og faglegri umræðu í þingsal í dag, vinsamlegast.
Virðulegi forseti. Mér finnst sú umræða sem er að skapast hér og andrúmsloftið í salnum og á bekkjunum alveg óskaplega afhjúpandi. Það að telja það ástæðu til að segja einhverja fimmaurabrandara og henda gaman að því að einhverjir vitlausir og naívir vinstri menn hafi áhuga á þróunarsamvinnu - ég á ekki til aukatekið orð yfir stemningunni hér í þessum sal og því sem sagt er í þessum stól. Menn eru að taka upp bækur og reyna að koma höggi á þá sem berjast fyrir því hér að við séum stolt þjóð meðal þjóða og veitum öfluga þróunaraðstoð. Finnst ykkur þetta í lagi, kæri þingheimur? Viljið þið líta í eigin barm og átta ykkur á því að við erum meðal 20 ríkustu þjóða heims og við eigum að hjálpa 20 fátækustu þjóðum heims eins vel og við getum? Við eigum ekki að henda gaman að því hér í salnum eða reyna að láta það líta út sem einhvern aulahátt þeirra sem fyrir því berjast, eins og menn gera hér ítrekað.
Virðulegi forseti. Ég sat ekki í ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili. Ég sat ekki heldur í stjórnarandstöðu á síðasta kjörtímabili og mér finnst rifrildi um það hvað hver sagði þá og hvað var rangt gert einhvern tíma vera einhver aumustu rök sem ég hef heyrt fyrir því að gera illa eða taka rangar ákvarðanir. Hér erum við að ræða um mjög alvarlegt málefni, innlegg Íslendinga til þess að heiminum farnist vel, til þeirra samfélaga sem standa hvað verst í heiminum og mér finnst það fyrir neðan okkar virðingu að taka umræðuna niður á þetta plan. Þetta er spurning um virðingu fyrir málaflokki, virðingu fyrir starfi og sjálfsvirðingu Alþingis og ég kann illa við umræðuna hér.
Virðulegi forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að tala í umræðu um þessa atkvæðagreiðslu en framganga stjórnarmeirihlutans hér er með þeim hætti að mér fellur allur ketill í eld. Hér er það upplýst af varaformanni fjárlaganefndar að hann sjái tækifæri til að spara í þessum málaflokki og það sé ástæðan fyrir því að verið er að gera grundvallarbreytingar þvert á það sem áður hefur verið sagt. Hér reyna menn með smjörklípuaðferðum að dreifa athyglinni frá þeirri staðreynd að þessi stjórnarmeirihluti, ráðherrarnir á ráðherrabekkjunum sem samþykktu þróunarsamvinnuáætlun á síðasta kjörtímabili, hefur svikið loforð sem hann hefur gefið fátækustu þjóðum í heimi þótt forustumenn í öðrum vestrænum ríkjum hafi forgangsraðað í þágu þróunaraðstoðar. Þetta er staðreynd málsins, [[Forseti hringir.]]áhugaleysi á þróunarsamvinnu og að því er virðist einbeittur brotavilji stjórnarmeirihlutans til að draga úr vægi hennar og minnka framlög.
Virðulegur forseti. Í þessu máli greinir menn á um hvort Þróunarsamvinnustofnun eigi að fara inn í ráðuneytið eða ekki. Um það snýst þetta frumvarp. Hvað varðar fjárframlög til þróunarsamvinnu tek ég undir með hæstv. fjármálaráðherra vegna þess að hvað sem hver segir í þessum sal er sú krónutala sem fer í þróunarsamvinnu í þessum fjárlögum og á þessu ári og fyrir árið 2016 margfalt hærri en nokkru sinni fyrr. Um það getum við þó væntanlega verið sammála, að krónutalan sem við leggjum til er miklu hærri en nokkru sinni fyrr, þó að okkur greini á um það hvort Þróunarsamvinnustofnun eigi að vera í ráðuneytinu eða sjálfstæð stofnun. Hættum að ráðast hvert á annað fyrir eitthvað sem einhver hefur sagt eða gert. Reynum stundum, og í þessu máli líka, [[Gripið fram í.]]að greina þetta tvennt að. Fleiri krónur fara í þróunarsamvinnu [[Forseti hringir.]]núna en nokkru sinni fyrr en okkur greinir á um hvar Þróunarsamvinnustofnunin á að vera. Um það snýst þetta mál og fjárlögin einnig.
Virðulegur forseti. Hvað þýðir það ef við náum að sameina stofnanir? Hvað þýðir það? Að því gefnu að það sé vel framkvæmt náum við alla jafna betri nýtingu út úr fjármunum. Og hverjir munu hagnast mest á því? Þeir sem munu njóta fjármunanna, í þessu tilfelli fátækasta fólkið í heiminum sem fer þó sem betur fer fækkandi. Ef menn eru í alvöru áhugasamir um það, og ég ætla mönnum ekki annað, að hjálpa þeim sem fátækastir eru hljótum við líka að beina þeim fjármunum sem við setjum meðal annars í þróunaraðstoð til ESB til þeirra sem minnst hafa. Ég hlakka til að fá stuðninginn frá hv. stjórnarandstöðuþingmönnum við það. Við vorum einu sinni fátækasta þjóðin í Vestur-Evrópu og við hefðum aldrei komist á þann stað sem við erum á núna nema vegna þess að við höfðum aðgang að öðrum mörkuðum [[Forseti hringir.]]með fríverslun. Það sem þessi ríkisstjórn hefur gert, m.a. með því að afnema tolla, er að hjálpa til sjálfshjálpar þeim sem eru fátækastir.
Forseti. Ég held að umræðan sem er hér í þingsal endurspegli hvaða afleiðingar það hefur að setja mál fram með þeim hætti sem hæstv. ráðherra gerir í svo viðkvæmum málaflokki sem raun ber vitni. Við höfum áður talað um það ítrekað í umræðunni hversu viðkvæmur málaflokkurinn sé og hversu dýrmætt og mikilvægt það sé að því leyti að freista þess að ná þverpólitískri samstöðu í málinu. Það hafa aðrir utanríkisráðherrar gert hingað til. Þessi málaflokkur hefur verið þess eðlis. Hann er partur af sjálfsvirðingu og sjálfsmynd okkar Íslendinga. Þess vegna þarf að ganga varlega um hann. Þess vegna á utanríkisráðherra að láta utanríkismálanefnd í friði á næstu fundum. Ég treysti því að hann muni gera það og að stjórnarþingmenn muni hjálpa okkur í því að það sé algerlega skýrt að hann fari ekki fram með einhvers konar þvergirðingsvilja sinn gagnvart vinnunni í nefndinni og vinnan í nefndinni [[Forseti hringir.]]leiði af sér þá samstöðu sem málaflokkurinn verðskuldar. [[Forseti hringir.]] Svo vil ég segja að þrátt fyrir allar tölur um krónutöluhækkanir er það ekki í samræmi við samþykkta þróunarsamvinnuáætlun.
Virðulegi forseti. Skætingurinn sem við þurftum að hlusta á af munni hv. þm. Jóns Gunnarssonar sýnir í hnotskurn virðingarleysið fyrir þessum málaflokki. Það virðingarleysi endurspeglast líka í málsmeðferðinni eins og hún hefur verið í þinginu, fjarveru ráðherrans og annarra stjórnarþingmanna frá umræðunni, flýtinum og flumbruganginum við að rífa málið út úr nefnd, með öðrum orðum skeytingarleysi um málaflokkinn og fullkominni rökþurrð í málinu. Samanlagt verður þessu ekki jafnað við neitt annað en valdníðslu. Það er áhyggjuefni.
Virðulegi forseti. Málflutningurinn í þessum atkvæðagreiðslum er alveg hreint með ólíkindum. Hér er talað eins og við Íslendingar séum að leggja til að við greiðum ekki krónu meira í þróunaraðstoð. Hvernig væri fyrir þingmenn [[Gripið fram í.]]að koma sér að efninu sem þetta frumvarp fjallar um? Það fjallar um flutning einnar stofnunar inn í ráðuneyti. Það er allt og sumt, virðulegi forseti. Svo er farið fram með mikið tilfinningaklám og sagt að við séum að leggja niður þróunarsamvinnu. Ég hef bara aldrei heyrt annað eins en svona er hægt að þvæla máli fram og til baka. Hv. þm. Jón Gunnarsson getur ekki svarað fyrir sig í þessum ræðustól vegna þess að hann er búinn með sínar tvær atkvæðaskýringar, en hér var talað um að hann hefði verið með skæting. Þá er það mat stjórnarandstöðunnar, a.m.k. Samfylkingarinnar og Vinstri grænna, að það sé skætingur sem hv. þm. Össur Skarphéðinsson [[Forseti hringir.]]upplýsti um í bók sinni. Það er afar viðkvæmt í þinginu þegar lesið er úr bókinni um hvernig kaupin gerðust á eyrinni á síðasta kjörtímabili. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég fagna því að efnisleg umræða um málið virðist hafa farið af stað af hálfu stjórnarmeirihlutans, en hún virðist helst eiga sér stað í atkvæðaskýringum. Hún byrjaði reyndar í atkvæðaskýringum um lengingu þingfundar síðast en ekki um þetta tiltekna mál. Mér þykir mikilvægt að halda til haga að sú umræða sem á sér stað um framlög Íslands til þróunarsamvinnu skiptir máli. Hún skiptir máli upp á forgangsröðun og upp á það hvernig Íslendingar ætla að standa að þessum málaflokki. Þess vegna er alveg þess virði að ræða það í samhengi við þetta mál eins og reyndar hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans hafa tekið þátt í að gera í atkvæðaskýringum. Það væri óskandi að sú umræða færi meira fram í kringum málið sjálft. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um hvernig við ætlum að koma fyrir framkvæmdarvaldinu og Þróunarsamvinnustofnun. Hvernig varð það til? Jú, í skýrslu reynds fagmanns í málaflokknum var ráðherra sagt að þetta væri skynsamlegasta leiðin. Við ætlum að greiða atkvæði um það. Síðan er hér fjallað fram og til baka um eitt og annað er varðar Þróunarsamvinnustofnun og að við höfum ekki lagt nægilega peninga í hana. Peningarnir koma ekki úr prósentutölum. Þeir koma úr krónutölum. Krónutölurnar hafa farið snarhækkandi. Öll viljum við gera eins vel og hægt er og jafnvel betur en við höfum staðið við fram til þessa. Þess vegna hefur ríkisstjórnin meðal annars lagt fjármuni í gegnum flóttamannatillögur sínar inn í alþjóðaþróunarsamvinnu. Ríkisstjórnin er líka með tillögur varðandi loftslagsmálin sem koma til með að styðja við þróunarlöndin. Ekki er hægt að sjá skýrari vilja ríkisstjórnarinnar og stjórnarmeirihlutans. Við viljum gera mun betur [[Forseti hringir.]]en við höfum getað gert. Hér erum við hins vegar að gera grein fyrir atkvæði okkar um það hvort framkvæmdarvaldið eigi að hafa þennan háttinn á eða annan hátt með það hvernig við stýrum þróunarsamvinnunni. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Orð stjórnarmeirihlutans í þessum atkvæðaskýringum sýna bersýnilega hversu lítið hann hefur kynnt sér þetta mál. Það er verið að tala um að hérna sé um fjárhagslega hagræðingu að ræða en svo er ekki samkvæmt frumvarpinu. Hér er talað um að færa litla stofnun yfir í lítið ráðuneyti. Tíu manna stofnun er ekki sérlega lítil stofnun á íslenskan mælikvarða þannig að ég skil ekki alveg málið með það. Fyrir lítið land er það bara fínt. Síðan er líka spurningin um það um hvað málið snýst. Það á að setja undir einn hatt tvær tegundir af þróunarsamvinnu í raun og veru og þá er bara spurning hvort við viljum gera það. Það er til skammar hvernig meiri hlutinn hefur talað í þessu máli. Það er búið að fara efnislega rangt með það sem komið hefur fram í umræðunum hérna og það er með öllu óviðeigandi hvernig hæstv. ráðherra hefur komið fram við þingið.
Herra forseti. Það hefði verið óskandi að stjórnarmeirihlutinn hefði tekið þátt í þessari umræðu og skipst á skoðunum við okkur sem höfum verið að ræða þessi mál en notaði ekki tímann núna í umræðu um atkvæðagreiðsluna til að koma fram með svona ómerkilegan skæting og niðurrif í þessari umræðu. Það setur ömurlegan blæ á þetta mál hvernig við Íslendingar getum verið að kýtast um eitthvað eins og [[Gripið fram í.]]hv. þingmenn Jón Gunnarsson og Vigdís Hauksdóttir gera, að færa málið niður á svo lágt plan að það [[Gripið fram í.]]á ekki heima í sölum Alþingis. [[Forseti hringir.]]Það er sorglegt og okkur öllum til skammar að bjóða upp á slíka umræðu við svona tækifæri. Það að draga enn og aftur einhverja bók inn í umræðuna, ég ætla ekki að nefna það, [[Gripið fram í.]]er ekki fyndið, hv. þm. Jón Gunnarsson. Ég held að siðameistari ríkisins ætti að halda námskeið fyrir suma þingmenn. [[Háreysti í þingsal.]]
Forseti. Ég tek undir það að mér finnst mjög leiðinlegt að ekki hafi verið orðið við því þegar við í minni hlutanum kölluðum eftir samtali við þingmenn meiri hlutans og hæstv. utanríkisráðherra. Við komum með mjög skýrar spurningar en þeim var ekki svarað. Síðan kjósa þeir þingmenn núna sem sjá sóma sinn í að mæta í atkvæðagreiðsluna að svara í smáskeytastíl, með eins konar SMS, í staðinn fyrir að eiga hér ítarlegar og málefnalegar umræður. Þetta er vandi þingsins í hnotskurn. Svona blösum við við almenningi, fólk sem kann ekki að tala saman, vill ekki tala saman og þjösnast áfram í einhvers konar óendanlegu rifrildi um ekki neitt. [[Gripið fram í: Hver er að rífast?]]Ég vil benda á að hv. þm. Vigdís Hauksdóttir [[Forseti hringir.]]er mjög gjörn á að skapa hér ófriðarbál ásamt hv. þm. Jóni Gunnarssyni og vísa í bókmenntir sem hafa ekki meira gildi en skálduð sjálfsævisaga.
Nú?
Virðulegur forseti. Um áratugaskeið hafa stjórnmálaflokkarnir á Íslandi og Alþingi Íslendinga borið gæfu til að standa saman að því verðuga verkefni sem þróunarsamvinna Íslands við fátæk lönd er. Þetta hefur breyst með því að hæstv. utanríkisráðherra hefur vitandi vits farið fram með mál sem snýst um smáatriði í sjálfu sér, skipulag, í andstöðu við fjölmarga stjórnmálaflokka á Alþingi og fjölmarga þingmenn og neitað algerlega að mæta nokkrum öðrum sjónarmiðum í þessu einfalda skipulagsmáli. Afleiðingin af því að skapa þá sundrungu er sú umræða sem hér hefur farið fram á þessum morgni og er Alþingi, stjórnmálunum og ríkisstjórninni sannarlega hvorki til virðingar né vegsauka.
Virðulegi forseti. Þetta mál hefur alla tíð verið mér óskiljanlegt. Í gærkvöldi lá fyrir samkomulag um að þetta mál færi til utanríkismálanefndar öðru sinni. Ég hyggst greiða fyrir því með atkvæði mínu en málið er mér jafn óskiljanlegt og fyrr. Framsóknarmenn hafa svo sem áður skakað til með stofnanir og þetta virðist vera partur af því. Framsóknarmenn hafa ekki mært þetta frumvarp í umræðum utan eins snillimælis frá hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni í andsvari við utanríkisráðherra þannig að ef mönnum kemur á óvart að fyrirvari minn í nefndaráliti skuli vera með þessum hætti ætla ég að hafa þetta svona að þessu sinni. Ég ætla að greiða fyrir því að málið komist til nefndar öðru sinni. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um opinber fjármál frá meiri hluta fjárlaganefndar. Við í meiri hlutanum leggjum til að frumvarpið verði samþykkt. Meðflutningsmenn mínir á þessu nefndaráliti eru auk mín hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, með fyrirvara, hv. þm. Ásmundur Einar Daðason, hv. þm. Brynhildur Pétursdóttur, hv. þm. Fjóla Hrund Björnsdóttir, hv. þm. Valgerður Gunnarsdóttir og hv. þm. Haraldur Benediktsson. Hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir sat hjá við afgreiðslu málsins og skrifar ekki undir álit þetta. Þrátt fyrir það er óhætt að segja að í meginstefinu sé viðkomandi þingmaður nokkuð sammála þeim meiri hluta sem undir þetta nefndarálit skrifar þrátt fyrir að hún hafi ekki séð sér fært að vera með okkur á nefndarálitinu. Í upphafi vil ég þakka fjárlaganefnd allri kærlega fyrir gott samstarf því að þetta frumvarp hefur verið í fjárlaganefnd frá síðustu kosningum. Fyrsta þingið fengum við frumvarpið til umræðu, en það fór ekki út úr fjárlaganefnd, og á síðasta þingi varð frumvarpið nokkuð fullrætt og var tekið út úr fjárlaganefnd, að vísu í meiri ágreiningi en nú er, en svo flutti hæstv. fjármálaráðherra málið aftur á þessu þingi og með þessum árangri. Virðulegi forseti. Vinnan í fjárlaganefnd hefur verið mjög góð og er ég ánægð með það hversu faglegar og efnislegar umræður hafa skapast um frumvarpið. Varðandi tilgang og forsögu þessa frumvarps er því ætlað, ef það verður að lögum, að taka við af lögum nr. 88/1997, um fjárreiður ríkisins, sem eru að verða 20 ára gömul og því full ástæða til að endurskoða þau. Á sínum tíma voru lögin frá 1997 tímamótalög sem skipuðu Íslandi framarlega meðal aðildarríkja OECD, sérstaklega varðandi reikningshald og samanburð fjárlaga og ríkisreiknings. Í kjölfar bankakreppunnar árið 2008 hafa fjölmörg ríki endurskoðað lagagrunn og verklag við utanumhald ríkisfjármála og fjárlagagerð sérstaklega. Ísland hefur því ekki lengur sérstöðu að því leyti og gildandi lög um fjárreiður ríkisins fjalla aðeins lítillega um sjálfa fjárlagagerðina og stefnumörkun í ríkisfjármálum. Við undirbúning frumvarpsins átti fjármála- og efnahagsráðuneytið fundi með fulltrúum Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og leitaði víða fanga, enda um að ræða eitt viðamesta frumvarp sem ráðuneytið hefur samið. Frumvarpið hefur verið í undirbúningi frá því í nóvember 2011, sem var þá í tíð síðustu ríkisstjórnar, ég bendi á að tvær ríkisstjórnir hafa komið að vinnu þessa frumvarps enda málið umfangsmikið, en þá var skipaður sérstakur stýrihópur sem hefur haft yfirumsjón með verkefninu. Stýrihópurinn skipaði vinnuhópa og samtals hafa tugir starfsmanna ráðuneyta, Ríkisendurskoðunar, Fjársýslu ríkisins og Hagstofu Íslands, auk ýmissa ráðgjafa, komið að gerð frumvarpsins. Ákvæðum frumvarpsins er bæði ætlað að skapa ramma fyrir skilvirka beitingu fjármálastefnu hins opinbera og samhæfa hana við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands. Stefnumörkun í opinberum fjármálum skal gerð til langs tíma og ákvarðanir í peningamálum skulu teknar út frá þeim forsendum sem fram koma í langtímaáætlun um ríkisfjármál. Samhæfing markmiða fjármálastefnu og peningamálastefnu skiptir miklu máli fyrir farsæla hagstjórn og stöðugleika í efnahagsmálum. Í opinberum fjármálum eru markmiðin sett fram í fjármálastefnu til lengri tíma sem stuðla skal að sjálfbærni opinberra fjármála og stöðugleika í efnahagslífinu. Við gerð frumvarpsins byggði stýrihópurinn og fjármála- og efnahagsráðuneytið á úttekt Alþjóðagjaldeyrissjóðsins á umgjörð opinberra fjármála á Íslandi. Starfsmenn sjóðsins hafa fylgt úttektinni eftir með heimsóknum til Íslands og þrívegis hefur fjárlaganefnd fundað með sendinefndum sjóðsins. Frumvarpið er umfangsmesta frumvarp sem vísað hefur verið til fjárlaganefndar um árabil. Ákvæðum þess er ætlað að ná til fjármála hins opinbera í heild, þ.e. bæði ríkis og sveitarfélaga, og er það nýmæli. Þar eru ákvæði um margvíslega áætlanagerð og skýrslugjöf sem ætlað er að efla langtímahugsun og ábyrgð í fjármálum auk þess að bæta árlega fjárlagagerð. Ákvæðunum er einnig ætlað að styrkja framkvæmd fjárlaga en í samanburði við önnur ríki OECD hefur framkvæmdin verið með lakasta móti hérlendis. Þá er að finna ákvæði í frumvarpinu um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Því má segja að í frumvarpinu sé fjallað um allar hliðar opinberra fjármála. Síðasta vetur heimsótti nefndin fjárlaganefnd sænska þingsins, sænsku ríkisendurskoðunina og fjármálaráð Svíþjóðar. Það var gert til þess að nefndin hefði alþjóðlegan samanburð í störfum sínum og tilgangur heimsóknarinnar var að fá sem bestar upplýsingar um reynslu og löggjöf Svíþjóðar þegar kemur að ríkisfjármálum. Eftir bankakreppu í Svíþjóð fyrir 25 árum voru ríkisfjármálin tekin til gagngerrar endurskoðunar þar í landi og löggjöf og verklagi í þinginu umbylt með þeim árangri að kreppan árið 2008 leiddi ekki til jafn mikils halla á ríkisfjármálum og almennt gerðist í löndum Evrópu eða innan aðildarríkja Efnahags- og framfarastofnunarinnar, OECD. Til undirbúnings að nefndarálitinu hefur nefndin aflað sér ýmissa gagna og upplýsinga frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, OECD, fjármála- og efnahagsráðuneytinu, fjármálaráði Bretlands og fleiri aðilum. Frumvarpið var fyrst lagt fram, eins og ég sagði, í þessari mynd á 143. þingi og nefndin fjallaði líka ítarlega um frumvarpið á 144. þingi, eins og ég fór yfir áðan, og nú glittir vel í að þetta frumvarp verði að lögum fyrir áramót og fagna ég því mjög. Á þessu þingi hefur nefndin fjallað um málið á sjö fundum og fengið til sín fjölda gesta eins og vera ber og þetta er árangurinn, virðulegi forseti. Ef við förum aðeins nánar í frumvarpið er nefndarálitinu kaflaskipt í ljósi umfangs málsins í samræmi við kafla frumvarpsins. Í I. kafla er fjallað um markmið, gildissvið og skilgreiningar, í II. kafla um stefnumörkun í opinberum fjármálum, í þeim III. um fjárheimildir í frumvarpi til fjárlaga, í IV. kafla er fjallað um framkvæmd fjárlaga og loks er sérstakur kafli um reikningsskil og skýrslugerð. Að lokum er niðurlag eða lokaniðurstaða. Ég ætla aðeins, virðulegi forseti, að fara núna yfir kaflana og hvet fólk til að kynna sér efni frumvarpsins, sem er 148. mál á þskj. 148, og hafa til hliðsjónar þær breytingartillögur sem meiri hlutinn leggur til og finna má á þskj. 482 í sama máli. Hér eru breytingartillögur frá meiri hlutanum upp á 13 liði. Förum aðeins yfir I. kaflann, markmið, gildissvið og orðskýringar. Í gildandi lögum um fjárreiður ríkisins er ekki fjallað um markmið laganna en bætt er úr því í þessu frumvarpi. Nýmæli er að frumvarpið tekur til opinberra aðila í heild sinni, þ.e. ekki aðeins til ríkisins og ríkisfyrirtækja heldur einnig til fjármála sveitarfélaganna. Við gerð frumvarpsins var meðal annars litið til norrænar löggjafar um opinber fjármál, einkum í Svíþjóð. Í sænskum lögum um ríkisfjármál er meðal annars kveðið á um skyldur til að leggja fram tillögur að markmiðum um jöfnuð í ríkisfjármálum í voráætlun ásamt skiptingu útgjalda í 27 málefnasvið. Þá skal í áætluninni fjallað um samspil ríkisfjármála og markmiða ESB í efnahagsmálum, þróun tekna og gjalda ríkisins og umfjöllun um fjármál sveitarfélaga og sjálfbærni í fjármálum hins opinbera til lengri tíma. Mörg þessara atriða eru tekin inn í frumvarpið um opinber fjármál. Í II. kafla frumvarpsins er að finna yfirsýn og stefnumörkun í opinberum fjármálum. Helstu nýmæli í þeim kafla snúa að fjármálastefnu, fjármálaáætlun, fjármálareglum og stofnun sérstaks fjármálaráðs. Fjallað er ítarlega um þessi skjöl og grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar sem eru fest í sessi. Nefndin hefur lagt mikla vinnu í umfjöllun um einstakar greinar þessa kafla enda vakna kannski flestar spurningarnar þar því að þarna er verið að setja lagaramma um framtíðarstefnumörkun í opinberum málum. Meiri hlutinn leggur til að við 5. gr. frumvarpsins, um fjármálaáætlun, verði bætt eftirfarandi málslið: Einnig skal setja markmið um nafnverðsaukningu heildarútgjalda og markmið um hlutfall heildarskulda, að meðtöldum lífeyrisskuldbindingum, af vergri landsframleiðslu. Tilgangur með þessu er að vekja sérstaklega athygli á nauðsyn þess að stýra útgjöldum hins opinbera óháð áætlun um tekjur. Það sýndi sig á árunum fyrir bankahrunið 2008 að jafnvel þótt afkoma hins opinbera væri viðunandi hækkuðu útgjöldin mjög mikið milli ára og meira en í þeim ríkjum sem við berum okkur helst saman við. Einnig er nauðsynlegt að líta til þróunar lífeyrisskuldbindinga í ríkari mæli en gert hefur verið fram til þessa. Núna er til dæmis ekkert litið til þeirra við kostnaðarmat kjarasamninga þrátt fyrir að nýlegir kjarasamningar við opinbera starfsmenn geti kallað á hækkun lífeyrisskuldbindinga um tugi milljarða króna. Með þessari breytingartillögu ítrekar meiri hlutinn nauðsyn þess að hið opinbera setji sér markmið um þróun ríkisútgjalda og lífeyrisskuldbindinga án þess þó að lögbinda þau nema sem hluta af þingsályktun um fjármálaáætlun. Síðan er í 6. gr. frumvarpsins fjallað um grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um skilyrðin. Þar koma fram svokallaðar fjármálareglur sem taka til skuldaviðmiðs, afkomu hins opinbera og aðlögunarreglu, þ.e. hve hratt á að greiða niður skuldir ríkisins. Nefndin kannaði hvort yfir höfuð væri þörf á tölulegum fjármálareglum eins og fram koma í 7. gr. frumvarpsins. Við þá vinnu var meðal annars nýtt vinna Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem sérstaklega hefur kannað notkun þjóðríkja á fjármálareglum. Samkvæmt athugun sjóðsins á ríkisfjármálum 81 þjóðríkis eru 76 þeirra með fjármálareglur af einhverju tagi. Ýmist eru það yfirþjóðlegar reglur, eins og Maastricht-skilyrðin hjá ESB, eða lögfestar reglur í einstökum ríkjum. Ísland er eitt af aðeins fimm ríkjum þar sem engar fjármálareglur eru í gildi. Langalgengast er að settar séu fjármálareglur um skuldaþak og kröfur um tiltekna afkomu en það er í samræmi við það sem lagt er til í frumvarpi þessu. Niðurstaða meiri hlutans er sú að full ástæða sé til þess að lögfesta þær reglur sem fram koma í 7. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn lagði jafnframt mat á hvort bæta ætti við svokallaðri útgjaldareglu sem væri í samræmi við umsögn Samtaka atvinnulífsins og ég talaði mjög fyrir í nefndinni. Í því felst að setja þak á útgjaldavöxt hins opinbera þannig að hann megi ekki aukast um meira en sem nemur verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands að viðbættum langtímameðalhagvexti. Reynslan sýnir að þegar uppsveifla er í hagkerfinu reynist oft erfitt að hemja útgjaldavöxt. Á móti vegur að í sveiflukenndu hagkerfi, eins og því íslenska, getur verið bagalegt að binda útgjaldavöxtinn með þessum hætti. Þar sem fjármálareglan um afkomu er ekki bundin við hagsveifluleiðréttan hagvöxt er talið fullnægjandi að markmið um nafnvöxt útgjalda verði útfærð í árlegri fjármálaáætlun í stað þess að vera lögbundin. Þarna var farinn millivegur. Ég talaði mjög fyrir útgjaldareglunni á meðan aðrir nefndarmenn gerðu það ekki þannig að þessi millileið var farin og er ég ánægð með niðurstöðuna. Í umsögn Ríkisendurskoðunar um frumvarpið kemur fram gagnrýni á útreikning á skuldahlutfalli en nú er búið að jafna þann ágreining og kallar það ekki á að lögð verði fram tillaga um breytingu á 7. gr. frumvarpsins. Meiri hlutinn vekur athygli á því að nú er gert ráð fyrir að ná markmiði um að skuldahlutfall fari niður fyrir 30% af vergri landsframleiðslu, en á síðasta þingi var miðað við 45% skuldahlutfall. Þarna er breyting á milli þinga sem við teljum mjög til bóta. Þessi breyting endurspeglar spár um áframhaldandi hagvöxt sem bendir til þess að óhætt sé að breyta skuldahlutfallsreglunni þannig að hún leiði til meira aðhalds í ríkisrekstri en nú er. Æskilegt er að skuldaviðmiðið verði endurskoðað og ákvarðað að nýju þegar náðst hefur að lækka skuldir ríkissjóðs umfram tiltekin mörk frá því sem nú er. Við 9. gr. frumvarpsins, um horfur og þróun til lengri tíma, leggur meiri hlutinn til breytingu sem felur í sér að ráðherra skuli, þegar hann metur horfur til lengri tíma, einnig leggja mat á hvaða áhrif líklegt er að afkoma, fjárhagsstaða og skuldbindingar opinberra aðila hafi á þróun byggðar í landinu, einkanlega með tilliti til stöðu hinna dreifðu byggða. Við 10. gr. frumvarpsins, um endurskoðun fjármálastefnu, er lögð til breyting í þá veru að tiltekið verði að endurskoðuð fjármálastefna sé til að minnsta kosti fimm ára og í ákveðnum tilvikum sé heimilt að víkja í þrjú ár til viðbótar frá skilyrðum 7. gr. í stað tveggja ára eins og er í frumvarpinu. Með breytingunni gefist meira svigrúm til að bregðast við ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta sem við vonumst til að ekki komi til, að við þurfum að beita þessari grein í framtíðinni, en þarna er verið að vísa til aðstæðna eins og urðu til að mynda í bankahruninu. Þarna sláum við þann varnagla að lengja heimildina í þrjú ár í stað tveggja. Í 11. gr. frumvarpsins er fjallað um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga og hafa nefndinni borist athugasemdir Sambands íslenskra sveitarfélaga þar sem lýst er áhyggjum af framkvæmd fjármálareglna fyrir hið opinbera í heild sinni. Nú þegar eru í gildi fjármálareglur fyrir sveitarfélögin samkvæmt sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, og hafa þær gefið góða raun, enda eru fjármál sveitarfélaga að meðaltali í betra horfi nú en fyrir nokkrum árum þó að reyndar horfi til verri vegar á yfirstandandi ári. Fjármálareglur sveitarfélaganna snúa að útgjöldum og skuldum í hlutfalli við tekjur og taka bæði til A- og B-hluta þeirra. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til að leggja til breytingar á frumvarpinu um samskipti ríkis og sveitarfélaga en bendir á að meginþunginn í aðlögun að markmiðum fjármálastefnu og fjármálaáætlunar muni hvíla á ríkissjóði þótt sveitarfélögin þurfi að leggja sitt af mörkum til að markmið um jákvæðan heildarjöfnuð, ásættanlega skuldastöðu og eftir atvikum lækkun skulda gangi eftir. Við þau skilyrði þegar sveitarfélögin uppfylla fjármálareglur sveitarstjórnarlaga hvílir aðlögunin alfarið hjá ríkissjóði. Í 13. gr. frumvarpsins er fjallað um fjármálaráð og hefur nefndin víða leitað fanga í því skyni að kynna sér til hlítar verkefni og starfsemi fjármálaráða innan OECD-ríkjanna. Frá bankahruninu árið 2008 hefur fjármálaráðum fjölgað verulega, en fram til þess tíma voru fjármálaráð í þremur til fjórum ríkjum, en nú eru þau orðin að minnsta kosti 20 talsins. Auk þess má finna fjármálaráð á sveitarstjórnarstigi í einstökum ríkjum. III. kaflinn er um frumvarp til fjárlaga, fjárheimildir. Í ákvæðum frumvarpsins felst grundvallarbreyting á framsetningu fjárlagafrumvarps. Byggt er á því að Alþingi veiti fjárheimildir til málefnasviða og málaflokka, auk framlags í almennan varasjóð. Ekki er gert ráð fyrir því að fjárveitingar til einstakra ríkisstofnana birtist í frumvarpi til fjárlaga, heldur einungis í fylgiriti. Fjárheimildir verða sundurliðaðar eftir málefnasviðum og málaflokkum. Nú er sérgreind viðfangsefni á gjaldahlið fjárlaga að finna í sundurliðun 2 í fjárlagafrumvarpi og eru þau um 900 talsins. Með þessari breytingu er miðað við að gjaldaliðir fjárlaga skiptist í 34 málefnasvið sem aftur skiptast í um 105 málaflokka. Ávinningurinn af þessari breytingu felst í því að Alþingi fjallar þá um stærri málefni og skiptingu útgjalda í stórum dráttum og stefnumótun til lengri tíma í stað þess að fjalla um fjárveitingar til einstakra viðfangsefna sem oft vega mjög lítið í heildarútgjöldum ríkisins. Jafnframt felst í þessu meiri ábyrgð hjá einstökum ráðherrum sem eru ábyrgir fyrir skiptingu fjárheimilda í fjárveitingar til einstakra stofnana. Í kaflanum eru miklu ítarlegri ákvæði um innihald fjárlagafrumvarps en í gildandi lögum, auk nokkurra annarra nýmæla, svo sem um kynjaða fjárlagagerð. Meiri hlutinn leggur fram nokkrar breytingartillögur við greinar kaflans en telur að meginmarkmiðin um fækkun fjárlagaliða, aukna ábyrgð ráðherra og fjárveitingu í varasjóð til að takmarka fjáraukalög sem mest séu öll til bóta. Lagt er til að við 14. gr., um frumvarp til fjárlaga, verði bætt eftirfarandi málsgrein: Innan fjögurra vikna frá framlagningu frumvarps til fjárlaga skal Byggðastofnun gefa fjárlaganefnd Alþingis umsögn um áhrif frumvarpsins á byggðaþróun í landinu. Í þessu felst meðal annars að í umsögn Byggðastofnunar skuli fjallað um hvernig stefna hvers ráðherra samkvæmt 20. gr. frumvarpsins, fyrir þau málaefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á, samræmist byggðaáætlun og sóknaráætlunum landshluta sem fram koma í þingsályktunartillögu um stefnumótandi byggðaáætlun. Meiri hlutinn leggur einnig til að málsgrein verði bætt við 16. gr., um framsetningu frumvarps til fjárlaga, þar sem fram komi að talnagrunnur frumvarpsins skuli vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og skuli þau gögn vera aðgengileg öllum almenningi til eftirvinnslu á tölvutækan máta. Með þessari viðbót er ætlunin að tölugrunnur fjárlaga hvers árs verði til dæmis auðveldlega samanburðarhæfur við fjárlög fyrri ára og ríkisreikning, en einnig að gögn fjárlaga nýtist betur til eftirvinnslu en áður, svo sem til skilvirkari greiningar og framsetningar. Þess ber að geta, virðulegi forseti, að þarna var komið til móts við tillögu þingmanna Pírata um að setja inn það gagnsæisákvæði að almenningur gæti unnið með þær tölur sem birtast í fjárlögum hvers árs. Var samþykkt einróma í nefndinni að taka tillit til tillögunnar og lyfta þessu ákvæði með því að setja þetta inn í 16. gr. frumvarpsins. Það er gleðilegt og því er það einlæg von mín að Píratar komi til með að greiða þessu frumvarpi atkvæði sitt þar sem komið var til móts við þessa sjálfsögðu kröfu þeirra. Svo er lagt til að við 19. gr. frumvarpsins, um fylgirit með frumvarpi til fjárlaga, verði bætt nýjum tölulið sem verði svohljóðandi: Forsendur fjárveitinga sem byggjast á reiknilíkönum eða sérstökum reiknireglum og fyrirhugaðar breytingar á líkönunum eða reglunum. Þingmenn hafa oft gagnrýnt að það sé erfitt að finna út úr því hversu miklar fjárveitingar fara í þá málaflokka sem byggja á þessum líkönum eins og varðandi menntaskóla, háskóla og fleiri atriði þannig að þarna hnykkir nefndin sérstaklega á því. Í samræmi við umsagnir og tillögu fjármála- og efnahagsráðuneytisins er lagt til að orðalagi 20. gr. frumvarpsins, um stefnumótun fyrir málefnasvið, verði breytt þannig að fram komi að þar skuli fjalla um áherslur við innkaup. Breytingin er í góðu samræmi við áherslur fjárlaganefndar um nauðsyn þess að innkaup ríkisins séu tekin til gagngerrar endurskoðunar til að ná fram lækkun útgjalda og hagkvæmni í innkaupum. Þetta er mjög mikilvæg grein í ljósi umræðu síðustu ára um útboð ríkisins. Meiri hlutinn vekur athygli á því að breytingar á framsetningu fjárlaga geta leitt til þess að endurskoða þurfi fyrirkomulag umræðu og atkvæðagreiðslu um frumvarp til fjárlaga og jafnvel þurfi að taka til endurskoðunar lög um þingsköp Alþingis. Það er ekki útilokað. Með samþykkt fjármálaáætlunar að vori eru fastsettir helstu þættir komandi fjárlagafrumvarps sem á að leggja fram. Eftir samþykkt þessa frumvarps verða tvær fjárlagaumræður í þinginu, önnur að vori og hin að hausti. Að vori er lagður fram rammi frá öllum ráðherrum þar sem þeir koma fram með áherslur sínar um hversu mikið fé skuli fara til hvers málaflokks og síðan til málefnasviða og þá skapast svigrúm fyrir þingmenn til að koma langtum fyrr að fjárlagaumræðu en samkvæmt núgildandi lögum. Ég tel þetta mjög til bóta því að svo verður málið sent aftur til fjármálaráðherra og það kemur fram í formi fjárlagafrumvarps að hausti. Þarna er komið til móts við þær óskir þingmanna að allir þingmenn komi að fjárlagaumræðunni, ekki bara ráðherrar ríkisstjórnar sem situr í hvert og eitt sinn og fjárlaganefnd, þannig að þetta er mjög til bóta. Eftir að þessi fjármálaáætlun er samþykkt að vori, eins og ég sagði áðan, fer hún til baka og kemur svo aftur til þingsins. Í IV. kafla er farið yfir framkvæmd fjárlaga og nú verð ég aðeins að herða mig vegna þess að tíminn er fljótur að líða. Í V. kafla er fjallað um reikningsskil og skýrslugerð sem óþarft er að tala um. Ég verð aðeins að impra á því að fjárlaganefnd óskaði eftir kostnaðarmati fjármála- og efnahagsráðuneytisins við innleiðingu þessa frumvarps. Að mínu mati, sem formanns fjárlaganefndar, er of rúmt verðbilið sem sent var en ekki var hægt að leggja betra mat á það hvað innleiðing þessa frumvarps kostar. Við höfum lagt áherslu á það, formaður og varaformaður fjárlaganefndar, að það komi hagræðing á móti því að varanlegur kostnaður er áætlaður 372–480 milljónir. Þar á milli er stórt bil en tímabundinn kostnaður við innleiðinguna er áætlaður 438–616 milljónir. Þetta eru gríðarlega háar upphæðir, slaga upp í milljarð, en þá er það líka ósk og krafa okkar sem að þessu nefndaráliti stöndum að hagræðing í kerfinu komi á móti. Það er forsenda þess að mínu mati að það sé meðal annars réttlætanlegt að innleiða þessi lög þó að við séum öll sammála um að það verði að skerpa enn betur á rammanum um opinber fjármál til að ná fram þeim aga í ríkisrekstri sem við köllum öll eftir, að stoppa skuldasöfnun og að stofnanir og aðilar ríkisins haldi sig innan fjárlaga. Eins og áður segir er áætlað að innleiðing frumvarpsins taki tvö til þrjú ár. Aðlögun að kröfum um stefnumótun í opinberum fjármálum og stefnumótun málefnasviða ráðuneyta og breytt reikningsskil mun kannski reyna mest á kerfið. Það verður að koma í ljós. Nokkrir aðilar eru búnir að taka starfshætti sína til endurskoðunar í ljósi þess að þetta frumvarp er á leiðinni þannig að vinnan er kannski komin lengra en hefði verið hefði frumvarpið orðið að lögum í vor. Það er mikið gleðiefni. Meginmarkmið þessa frumvarps er að tryggja almannahag með því að treysta grunn stefnumörkunar í opinberum fjármálum. Við þurfum viðhorfsbreytingu á öllum sviðum og það er lykilatriði í innleiðingu nýrra vinnubragða. Ef þessa viðhorfsbreytingu skortir er hætta á því að fjöldi ákvæða um aukna og flóknari upplýsingagjöf, sem kveðið er á um í frumvarpinu, leiði aðeins til meiri rekstrarkostnaðar en skili ekki tilætluðum ávinningi. Það viljum við forðast í lengstu lög, virðulegi forseti. Því leggur meiri hlutinn til að þetta frumvarp verði samþykkt. Meðflutningsmenn mína hef ég þegar lesið upp. Að lokum, virðulegi forseti, langar mig að segja að mér sem formanni fjárlaganefndar hefur verið mikið ánægjuefni að leiða þessa vinnu í fjárlaganefnd allt þetta kjörtímabil og nú hefur myndast víðtæk sátt um þetta frumvarp sem hefur verið í vinnslu í tíð tveggja ríkisstjórna. Ég lýsi því yfir, virðulegi forseti, að hér er um nokkur tímamót að ræða, ekki síst fyrir Alþingi Íslendinga og ekki síður fjármálakerfi hins opinbera. Með þessum orðum lýk ég ræðu minni.
Frú forseti. Við lok máls síns kom hv. þingmaður, formaður fjárlaganefndar, inn á það að því mundi annars vegar fylgja nokkur kostnaður að starfrækja eða framkvæma vinnuna á þeim nýja grunni sem hér er lagður til og hins vegar einskiptiskostnaður við innleiðinguna. Það var náttúrlega löngu fyrirséð og rætt hér bæði í fyrra og í haust. Þegar málið kom til umræðu gerði ég það að umtalsefni að auðvitað væri augljóst að gera þyrfti verulegt átak í því að efla hvert og eitt fagráðuneyti til að það réði við hlutverk sitt samkvæmt þessum lögum. Þessar kostnaðartölur koma mér ekki á óvart og ekki heldur að það sé erfitt að tilgreina nákvæma krónutölu í því og að eitthvert verðbil sé þar á ferðinni. Mér blöskra ekki þessar tölur. Þvert á móti tel ég að það sé vel sloppið ef við komum þessu kerfi að fullu til framkvæmda fyrir kostnað á tveggja, þriggja ára tímabili sem verði undir 1 milljarði kr. og síðan séu það tölur af þessari stærðargráðu sem reikna megi með í viðbótarmannafla í ráðuneytunum og vinnu í ráðuneytunum sem bera miklu meiri ábyrgð í þessum efnum. Það sem mig undrar er sú krafa hv. formanns fjárlaganefndar, og að mér heyrist líka varaformanns, að ráðuneytin verði að hagræða að öllu leyti á móti þessum kostnaði annars staðar í rekstri sínum. Það finnst mér skrýtin nálgun og ég spái því að hún gangi ekki upp eins og ég held að hagur ráðuneytanna sé eftir hinn sérstaka niðurskurð sem sömu manneskjur beittu sér fyrir við fjárlagaafgreiðslu fyrir ári. Ég tel miklu frekar að líta eigi á þetta sem fjárfestingu. Ef við höfum trú á því, sem ég geri, að þetta verði til verulegra bóta hvað varðar fjárlagagerð, framkvæmd fjárlaga og stýringu ríkisfjármála eigum við að líta á þetta sem fjárfestingu í betri árangri og traustari ríkisbúskap inn í framtíðina. Ég tel þar af leiðandi þessa [[Forseti hringir.]]framsetningu líka af þeim ástæðum mjög sérkennilega.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni fyrir þetta andsvar. Kostnaðurinn er vissulega mikill eins og ég fór yfir og það er verið að tala um að styrkja þurfi innviði fagráðuneytanna um þessar upphæðir, en það er líka ætlunin að stofna sérstakt fjármálaráð sem er inni í þessum tölum. Það þarf til dæmis að endurskoða eignaumsýslu ríkisins og efla innri endurskoðun. Inni í þessum tölum eru líka breytingar og uppfærslur á upplýsingakerfum Fjársýslu ríkisins og fjármála- og efnahagsráðuneytisins þannig að vissulega er alveg viðurkennt að hér er verið að fjárfesta í framtíðinni með því að styrkja þessar stofnanir að þessu leyti. Það er hins vegar rangt hjá þingmanninum að við varaformaður fjárlaganefndar höfum farið fram á hagræðingu í ráðuneytunum alveg upp að þeirri tölu sem þetta kostar. Við erum einfaldlega að vara við því að innleiðing þessa frumvarps leiði til þess að kerfið tútni óþarflega mikið út. Það er ekkert óeðlilegt að við sláum þann varnagla að þetta komi ekki þannig inn í ráðuneytin og inn í þær stofnanir sem frumvarpið hefur áhrif á að eitt nýtt lag bætist bara ofan á allt kerfið sem fyrir er, eins og hefur svo oft gerst þegar einhverju er breytt í rekstri ríkisins eða ráðuneytanna. Við setjum einfaldlega fram þær hógværu kröfur að ráðuneytin verði skoðuð með það að leiðarljósi að fá sem mest úr þeim og færa til þá starfsmenn sem eru nú í þessum störfum og jafnframt að ráða einhverja nýja aðila til starfa þannig að nýtingin verði 100% og ekki verði bara um nýráðningar að ræða.
Frú forseti. Að sjálfsögðu óskar enginn eftir því að báknið blási út sérstaklega af þessum ástæðum. Ég held að við eigum að vera raunsæ og horfa á veruleikann eins og hann er, eins og hann hefur birst mér á umliðnum árum. Ég tel mig þekkja sæmilega til þess hvernig þetta ástand var, a.m.k. á fjögurra, fimm ára tímabili. Þá voru og eru mörg fagráðuneytin allt of veik á þessu sviði hvað varðar fjármálastjórn, undirbúning undir fjárlagatillögur sínar o.s.frv. Fjármálaráðuneytið hefur að mínu mati sjálft orðið að vinna of mikið af þeirri vinnu sem ætti að vera hægt að vinna í fagráðuneytunum, jafnvel skrifa texta í greinargerð með fjárlagafrumvarpi fyrir einstök ráðuneyti. Það er í fyrsta lagi að mínu mati löngu brýnt verkefni að efla fagráðuneytin á þessu sviði. Með sameiningu þeirra og stækkun og fækkun ætti það að vera viðbótarröksemd. Á árum áður var í litlu ráðuneytunum kannski hálft eða eitt stöðugildi og manneskjur urðu jafnvel að bæta því á sig með öðrum krefjandi verkefnum í ráðuneytunum að vera einhvers konar fjármálasérfræðingar þeirra. Ég sé ekki eftir því þó að einhverjir fjármunir fari í það og það verði varanleg viðbót að styrkja ráðuneytin í þessum efnum náist meginmarkmiðin um traustari ríkisbúskap, meiri aga og samþættari hagstjórn, þar á meðal samþættingu fjármála hins opinbera í gegnum samstarf ríkis og sveitarfélaga. Þar er náttúrlega þegar búið að vinna mikið verk með setningu fjármálareglnanna á sínum tíma, 2011. Ég sakna þess að vísu að sá hagstjórnarsamningur sem átti samkvæmt tillögum samráðsnefndarinnar að fylgja í kjölfarið skuli aldrei hafa verið gerður, en við skulum vona að í kjölfar þessa komist þetta í traust horf og þá á þjóðhagslegi ávinningurinn af þessu að geta orðið svo margfaldur, með traustari hagstjórn og betri umgjörð um hin opinberu fjármál í heild sinni, að einhver viðbótarrekstrarkostnaður er góð fjárfesting. [[Forseti hringir.]]Ég endurtek því að mér finnst fyrst og fremst eiga að líta á það sem fjárfestingu.
Virðulegi forseti. Ég get að mestu tekið undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar. Ég sat í hagræðingarhópnum og þar var það meðal annars til skoðunar hvort ekki væri mikil sóun á almannafé að hafa fjármálaskrifstofur í hverju ráðuneyti fyrir sig. Í 320 þús. manna samfélagi væri best að fjármálaráðuneytið héldi utan um þetta með einhverri sérstakri fjármálaskrifstofu ríkisins, það væri eðlilegast þó að ráðuneytin hefðu fjármálastjóra sem mundu skipuleggja helstu línurnar og ættu þá kannski aðkomu að fjármálastofu ríkisins. Ég tel að það væri hægt að spara mikið fé með því að sameina grunnþjónustu ríkisins, símsvörun og tölvuvinnslu, því að þegar ramminn er settur fram að vori liggja allar tölur fyrir. Styrkingin þarf ekki að vera í hverju ráðuneyti fyrir sig, bara svo það sé sagt hér, virðulegi forseti. Til að skapa hér þverpólitíska sátt um málið varð þetta niðurstaðan. Það má eiginlega segja að þetta sé nokkurs konar stjórnarskrá opinberra fjármála og um það verður að ríkja sátt allra flokka í þinginu að mínu mati, allra stjórnmálaflokka sem bjóða fram til Alþingis, því að það eru gríðarlegir hagsmunir í húfi varðandi rekstur landsins, afkomu ríkissjóðs og þar með afkomu heimilanna í landinu og alla umgjörð um það að hér sé hægt að hafa gott mannlíf. Ég tek undir þau orð þingmannsins að núna sé bráðnauðsynlegt að taka upp traustari hagstjórn eftir þau áföll sem við lentum í árið 2008. Ekki mundi mér leiðast það, virðulegi forseti, að þetta frumvarp leiddi til mun minni sóunar í [[Forseti hringir.]]kerfinu og að mun betur yrði farið með almannafé en hefur kannski tíðkast í tímans rás.
Frú forseti. Við ræðum hér þetta stóra mál, frumvarp til laga um opinber fjármál. Það var afgreitt úr nefnd til 2. umr. í síðustu viku. Ég sat hjá við afgreiðsluna og var ekki á meirihlutaálitinu, valdi að vera með sérálit þar sem ég kem inn á áherslur sem mér finnst vanta í frumvarpinu. Í hnotskurn snýr þetta mál að vandaðri umbúningi fyrir fjárlagagerð, að vandaðri og betri áætlanagerð, meiri aga, meiri samþættingu opinberra fjármála og sérstaklega í hagstjórnarlegu tilliti. Það er mjög margt gott að finna í þessu sem kannski má þakka því að margir hafa komið að málum. En eins og gengur greinir okkur á um sum atriði sem þar koma fram. Ég vil þó segja að ég tel margt vera til bóta frá núverandi lögum um fjárreiður ríkisins og enn fremur að breytingartillögur meiri hlutans færi viss atriði til betri vegar. Ég kem þó til með að gera nokkrar athugasemdir sem mér finnst felast í þeirri lykilsátt sem hér hefur verið kallað eftir og geri grein fyrir þeim hér á eftir. Það er mikilvægt að hafa í huga að það er ekki nóg að setja lög. Í þessu máli hefur verið talað um að jafnvel þurfi hugarfarsbreytingu og það þurfi tíma. Ég var að lesa aftur yfir minnispunkta frá ferðum fjárlaganefndar, bæði núverandi og fyrrverandi, til Svíþjóðar þar sem það tók töluvert langan tíma að innleiða þetta. Mér sýnist að það gæti orðið og þess vegna þurfum við að vera við því búin að þetta leysi ekki öll vandamál í fjármálastjórn ríkisins á einu bretti eða um leið og lögin taka gildi. Það tekur mörg ár að innleiða þetta að fullu. Það þarf að gera ýmsar kerfisbreytingar og ég tek undir það sem hér var verið að ræða áðan varðandi eflingu ráðuneytanna. Ég held að það sé hluti af því sem verður að gerast og verður vonandi til þess að þau verði enn færari og betur í stakk búin til að takast á við þær miklu breytingar sem í þessu felast. Ég fagna því líka að við höfum meira samráð við sveitarfélögin, enn meira en verið hefur. Við höfum verið að færa mörg verkefni yfir á sveitarfélögin enn meira en verið hefur og ríkið vill gera meira af því og þess vegna er mjög mikilvægt að við römmum þetta inn. Samt sem áður er verið að setja hér ákveðna takmörkun á fjárstjórnarvald sveitarfélaga með þeim reglum sem hér koma fram, því er ekki að neita. Það má velta því fyrir sér hvort það er rétt að gera það í þeim tilgangi að tryggja stöðugleika í opinberum fjármálum. Sveitarfélögin hafa staðið sig mun betur en ríkið fram til þessa, sérstaklega með tilkomu nýju laganna frá 2011 þrátt fyrir að staða sumra þeirra sé versnandi. Það má heldur ekki gleyma því í því samhengi að ríkið getur aukið tekjur sínar með margvíslegum hætti sem sveitarfélögin hafa ekki tækifæri til. Samband íslenskra sveitarfélaga hefur líka bent á að í 40. gr. er kveðið á um að samningsfjárhæðir vegna þjónustuverkefna sem sveitarfélögin inna af hendi eru með fyrirvara um fjárheimildir að lögum. Sambandið gagnrýnir að fjárheimildir séu ekki bindandi eins og gerist gagnvart einkaaðilum á grundvelli útboða og telur að einhliða ákvörðun um lækkun á samningsgreiðslum ríkisins ætti því að skoðast sem vanefnd á gerðum samningi. Ég verð að taka undir það að við erum gjarnan að setja lög og reglur varðandi ýmis verkefni en svo er það alltaf háð fjárlögum hvers árs í staðinn fyrir að gera bindandi samninga til lengri tíma. Sambandið gerir líka athugasemd við markaðar tekjur og telur að í 51. gr. sé ekki nægilega skýrt kveðið að orði, en gengur út frá því að ýmsir markaðir tekjustofnar, svo sem skipulagsgjald, atvinnuleysistryggingagjald, gjald til ofanflóðasjóðs o.fl., verði áfram markaðir því að ef svo er ekki kalli það á formlegar viðræður um breytingar á fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Mér þykir því vert að velta því upp hvort frumvarp um afnám markaðra tekna verður lagt fram. Einnig er minnt á að skýrt samhengi þurfi að vera á milli fjárveitinga og lögbundinna verkefna sem stofnunum er falið að sinna. Vönduð og formföst vinna minnkar líkur á lausatökum, um það erum við sammála. Grunngildin eru góð í frumvarpinu því að enginn setur sig upp á móti því að reka ríki og sveitarfélög með sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi að leiðarljósi. En við vinstri græn leggjum til ítarlegri útfærslu á sjálfbærnihugtakinu í ætt við skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna. Það fylgir því að við þurfum að skoða hverja einustu grein þessara laga og framkvæmdina með það að leiðarljósi. Við viljum í staðinn setja í 6. gr., þar sem kemur ítarlegri útfærsla á þessu sjálfbærnihugtaki, að tekið sé tillit til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta en ekki eingöngu efnahagslegra. Okkur finnst mikilvægt að öðrum þáttum, velferðar- og umhverfisþáttum sem þurfa að vera yfir og allt um kring þegar horft er á og farið yfir fjárlögin, verði markaður betri sess með því að styrkja þessa reglu. Grunngildi fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar er sjálfbærni opinberra fjármála, samkvæmt 4. og 5. gr. Í því á meðal annars að felast að tryggt sé að hið opinbera geti ávallt staðið undir skuldbindingum sínum að öllum skilyrðum sjálfbærrar þróunar uppfylltum. Við teljum að laga þurfi frumvarpið að þessari alþjóðlega viðurkenndu skilgreiningu, en meiri hlutinn er því ósammála. Hér hefur afstaðan einungis verið sett fram í nefndaráliti og útfærslan hefur kannski ekki þann lagalega sess sem þessi lagalegi texti hefur. Við vinstri græn viljum að tryggt verði að byggt sé á samþættingu þessara þriggja þátta við ákvarðanatöku um leið og við vísum til þess að hver kynslóð lifi ekki á kostnað annarra kynslóða. Ég fagna því að í frumvarpinu er verið að setja kynjaða hagstjórn formlega í lög. Það eru margir sem átta sig ekki á því við hvað er þátt þegar talað er um það og það á líka við um sveitarfélögin. Þetta er kannski orðræða sem hefur verið að ná fótfestu en hefur þó þurft ákveðnar útskýringar. Kynjuð hagstjórn er bara tæki sem hefur áhrif á afkomu okkar allra, kvenna og karla, þegar við horfum til þess hvert við deilum peningunum. Við getum sett fjármuni í málaflokka og með því reynt að ná ákveðnu jafnvægi. Það gerir sveitarfélög og ríki líka meðvitaðra um það hvernig þau verja fjármunum sínum og hvernig samfélag þau vilja byggja upp. Varðandi framlagningu og meðferð þessa þingmáls, frumvarpsins, þá kemur fram að leggja eigi fram fjármálaáætlun að vori í formi þingsályktunartillögu þar sem við ræðum þá hinar stóru línur. Ekki er ósennilegt að það verði til þess að umfjöllunin verði ítarlegri og vandaðri þar sem hún þarf að liggja yfir hásumarið og hægt verði að ná einhvers konar samkomulagi. Það ber þó að geta þess að um leið og við samþykkjum þá áætlun að vori þá erum við búin að samþykkja útgjaldarammann og innan hans þarf þá að hreyfa hlutina til þegar kemur að skiptingu. Ég er ekkert bjartsýnni en ég hef verið varðandi fjárlagavinnu núverandi ríkisstjórnar því að frumvarpið er ekkert annað en pólitískt stefnumarkmið. Á hverju vori þegar áætlun er lögð fram, hvort sem það er skattstefnan eða tekjuöflunin eða hvað það nú er, og útgjaldaþróunin eftir málasviðum setjum við heildarrammann og það er afmarkað á sviðin en við getum svo að hausti hreyft til í málaflokkunum. Í 7. gr. er verið að tala um skilyrði fjármálastefnunnar og fjármálaáætlunarinnar. Þar kemur fram að markmið stefnunnar og fjármálaáætlunar um afkomu og efnahag hins opinbera, A-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga, eigi að samræmast þeim skilyrðum sem meiri hlutinn hefur lagt til, að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu og að heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, séu lægri en nemur 30% af vergri landsframleiðslu og að ef skuldahlutfall samkvæmt 2. tölulið er hærra en 30% skuli sá hluti sem umfram er lækka að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili um að minnsta kosti 5% á hverju ári. Við vinstri græn höfum ekki fallist á þessi skilyrði. Þegar kemur að svigrúmi í beitingu ríkisfjármálanna til hagstjórnar og sveiflujöfnunar, þá teljum við að þetta séu of þröngar skorður og höfum lagt til að greinin eins og hún er sett fram verði felld niður en hins vegar skuli sett ákvæði um að hver ríkisstjórn skuli í upphafi starfstíma síns setja fram sín markmið í sömu efnum í ríkisfjármálaáætlun. Markmiðin eiga að innihalda skilyrði um jákvæðan heildarjöfnuð yfir meðallangt tímabil og tilgreina hámark hallarekstrar á hverju einstöku ári og þá hámark heildarskulda hins opinbera sem að er stefnt hverju sinni. Þetta gefur rýmra tækifæri að okkar mati til að bregðast við því að frumvarpið segir ekkert um önnur hugsanleg áhrif ríkisfjármála, t.d. að halda uppi atvinnustigi eða tryggja eðlilega uppbyggingu efnislegra eða félagslegra innviða o.s.frv. Það kom líka fram hjá einhverjum gestum nefndarinnar að tengja ætti hallaviðmiðin við sveifluleiðréttan halla þar sem það að tengja hallaregluna við ósveifluleiðréttan halla geti gert ríkissjóð að sveifluvaka. Svo má færa fyrir því þau rök að þetta 30% viðmið byggi ekki á alþjóðlegum viðmiðum; Maastricht-skilyrðin gera til dæmis ráð fyrir 60%. Í sjálfu sér hafa ekki verið færð nein sérstök rök fyrir skuldahlutfallsreglunni heldur að það sé hægt að gera þetta. Mig minnir að það séu í kringum 17 milljarðar sem við þyrftum að greiða niður árlega til að ná þessum viðmiðum niður á næstu árum, sem eru háar fjárhæðir. Það hefur líka verið bent á það að frá sjónarhóli velferðarhámörkunar fyrir samfélagið væri rétt að skuldahlutfallaviðmiðið ráðist frekar af horfum um vaxtakjör hins opinbera til langs tíma. Varðandi fimm ára tímabilið hefur verið talað um að það gæti hindrað þessa efnahagsstjórn; sé engin trygging fyrir jafnvægi og geti jafnvel verið til hindrunar því að jafnvægi náist. Þetta sé of stuttur tími þar sem hagsveiflan geti verið mun lengri og samdráttarskeiðið gæti jafnvel verið til staðar þó að fjármálareglan krefjist aðhaldsaðgerða sem gangi gegn því ástandi sem þá ríkir og auki samdrátt. Hallamarkið hefur í sjálfu sér heldur ekki verið rökstutt, þetta 2,5% hallamark. Þá hefur líka verið sagt að þessar fjármálareglur leggi ekkert til við stjórn efnahagsmála á þenslutíma eða í aðdraganda ójafnvægis en geti verið til óþurftar til að vinna að afleiðingum á samdráttartíma sem fylgir í kjölfarið. Það hefur líka verið talað um það að við höfum hvort sem er verið innan þessara marka fram að hruni til mjög langs tíma. Því er spurt: Hverju bætir þetta við? Í uppsveiflu er því haldið fram að þessi regla hafi ekki áhrif því að efnahagslegt ójafnvægi á gjarnan rætur í ofþenslu. Þar fylgir þá að skatttekjur vaxa umfram undirliggjandi hagstærðir og ef fjármálastjórnin væri virk þá fælist í því að lækka ekki skatta á þenslutímabili, eða beinlínis hækkun þeirra til dæmis vegna óverðskuldaðs tekjuauka, vegna söluhagnaðar fjármálaeigna eða eitthvað slíkt, en ekkert af þessu kemur fram í frumvarpinu og er ekki farið neitt sérstaklega í gegnum það. Það má þá kannski segja að vandamálið hafi verið það að þeir sem hafa verið við völd hverju sinni hafa ekki verið tilbúnir til að beita ríkinu til sveiflujöfnunar á erfiðum tímum, auka framkvæmdir og skapa ný störf og annað því um líkt, og það geti orðið til þess að aðstæður og pólitískur þrýstingur skapist. Eins og við upplifðum fyrir hrun þá skorti okkur aga og þetta frumvarp á vissulega að reyna að bæta úr því, en okkur skortir þann aga að geyma til mögru áranna og nota afganginn til að vinna gegn þenslunni. Það er eitt í 7. gr. sem meiri hlutinn hefur tekið upp sem mér fannst jákvætt. Það varðar þessi skilyrði öll og það er að lengja tímann úr tveimur árum í þrjú, hvað það varðar að heimilt verði að víkja frá skilyrðum 7. gr. Það er eitt af því sem er til bóta. En okkur vinstri grænum fannst það fulldramatískt að þegar við værum komin í það ástand að afleiðingarnar væru orðnar slíkar þá fyrst mætti bregðast við til að víkja frá þessari 7. gr., töldum það kannski heldur seint í rassinn gripið. Við hefðum því viljað skilgreina þetta aðeins rúmar og leggjum til, með leyfi forseta, að í stað orðanna „efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna“ í 1. málslið 1. mgr. 10. gr. komi: sérstakra eða krefjandi félagslegra, efnahagslegra eða hagstjórnarlegra aðstæðna. Við getum með því móti brugðist fyrr við en ella. Þá langar mig að víkja aðeins að framsetningu fjárlagafrumvarpsins hvað varðar 40. og 41. gr. Þar höfum við verið að tala um fjárveitingavaldið og hvar það liggur. Hér hefur líka verið rætt um að verið sé að færa valdið frá þinginu til framkvæmdarvaldsins og við höfum haft áhyggjur af því í nefndinni. Samkvæmt 40. gr. frumvarpsins er gert ráð fyrir að verið sé að auka völd forstöðumanna stofnana að óþörfu. Þrátt fyrir að vald ráðherra sé að mínu mati fullmikið í frumvarpinu þá finnst mér skynsamlegt að 40. gr. verði beitt. Þar er gert ráð fyrir því að forstöðumenn geti gert fimm ára samninga um afmörkuð rekstrarverkefni sem ná yfir allt að 25% af árlegri fjárveitingu til þeirra, eða veltu þeirra sem fjármagnaðir eru með eigin tekjum, algerlega án samþykkis eða atbeina hlutaðeigandi ráðherra. Fyrst var miðað við 10% og við teljum að það sé skynsamlegra en við viljum líka bæta því við að hlutaðeigandi ráðherra fari yfir og samþykki þar sem þetta er fjórðungur úr fjárveitingu hverrar stofnunar og getur hlaupið á afskaplega háum fjárhæðum ef við hugsum til dæmis um stóru stofnunina okkar, Landspítalann. Við höfum mikið rætt um fjármálaráð. Við fengum meðal annars upplýsingar frá OECD sem gerði skýrslu um fjármálaráð í sex löndum. Við fengum upplýsingar um þær áskoranir sem fjármálaráðin standa frammi fyrir varðandi sjálfstæði og að stjórnvöld geti látið hjá líðast að taka tillit til þeirra athugasemda sem fjármálaráðið gerir. En ef það á að virka sem alvöruagatæki þá er mjög mikilvægt að það sé algerlega sjálfstætt. Mér finnst mjög mikilvægt að það hafi ekki aðsetur í ráðuneytinu, að það sé ekki bara einhver skrifstofa við hliðina á fjármálaskrifstofunni. Það er líka mikilvægt að þetta fjármálaráð hafi aðgengi að öllum þeim gögnum sem til þarf. Ég vona að við berum gæfu til að ráða við það verkefni að finna í það fólk og finna því staðsetningu þar sem sátt ríkir um það, hvort sem það yrði hjá Ríkisendurskoðun eða hvar það nú gæti verið. Það skiptir máli að fylgja þeim grunngildum sem hér voru nefnd áðan í 6. og 7. gr. og að við upplifum að það sé óháð. Við hefðum jafnvel viljað ganga svo langt, og ekki sérstaklega út af opinberum fjármálum, að hafa stofnunina sem var því miður lögð niður, Þjóðhagsstofnun. Það hefði verið enn betra og jafnvel væri til bóta að við mundum skipa slíka stofnun. Hún reyndist ágætlega við hagstjórn hér áður fyrr. Nú þegar verið er að fara í svona gríðarlega miklar breytingar er þetta eitt af því sem vert væri að huga að. Það er líka þessi armslengd og fjarlægð sem er svo mikilvæg. Varðandi aðkomu þingsins þá byggist það á þeirri áætlanagerð sem fram fer í upphafi. Þetta er svolítið öðruvísi í Svíþjóð. Miðað við það sem ég fór yfir og las aftur í gær þá hefur fjárlaganefnd meiri völd þar en hér; þingið kemur kannski meira að því að skoða heildarmyndina en minna að því að standa í afgreiðsluákvörðunum um einstakar fjárhæðir. Það eru auðvitað bæði kostir og gallar í því. Ég hef áhyggjur af því að stjórnarandstaðan geti orðið vopnlítil í þessu. Ég hefði viljað sjá það í þessum lagabálki að fjármálaskrifstofan væri styrkt eða að þingið væri styrkt þannig að stjórnarandstaðan ætti meiri möguleika á því að koma fram og láta reikna hlutina út. Samkvæmt frumvarpinu ber að reikna allar breytingartillögur upp og það getur stjórnarandstaðan illa gert miðað við stöðuna eins og hún er í dag. Hv. formaður fjárlaganefndar kom einmitt inn á það hvort það gæti þurft að breyta þingsköpum. Þá eru menn að velta því fyrir sér hvort þetta gengur stjórnskipulega upp, þ.e. hversu langt er hægt að ganga við framsetningu þessa frumvarps og í framsali á fjárveitingavaldi til ráðherra. Við höfum mikið rætt þetta með fylgiritið sem er þá í raun þetta niðurbrot á málaflokkunum, þ.e. hvert aurarnir fara. Það er ekki lögskýringargagn og ég er enn svolítið ósátt við að það sé þannig. Það þýðir auðvitað minni áhrif. Við getum gert tillögu um það til menntamálaráðherra í greinargerð að Háskólinn á Akureyri, svo að ég nefni bara eitthvað, fái auknar fjárheimildir en það er samt sem áður algerlega undir ráðherranum komið hvort hann fer eftir því og ég tala ekki um ef um er að ræða minni hluta, þá er það kannski síður. En það getur orðið þyngra undir fæti en við reynum auðvitað og höldum áfram að vinna ákveðnum málum framgöngu. Það er líka talað um að breytingartillögur á fjárlagafrumvarpinu megi ekki hafa neikvæð áhrif á tekjujöfnun ríkissjóðs. Auðvitað er það skynsamlegt. En varðandi þetta ferli þá ætluðum við alltaf að fá einhvers konar leikþátt, þar sem við færum í gegnum það hvernig það færi fram ef við ætluðum að gera breytingartillögur. Við höfum í raun ekki gengið í gegnum það enn þá. Við fengum vissulega excel-skjal þar sem málefnasvið kom fram og við fengum undirflokka, hvernig núverandi frumvarp mundi skiptast niður. Það var dregið út og það var af hinu góða, en það breytir því ekki að við höfum ekki enn farið í gegnum það og ég hef áhyggjur af því að þingið sé ekki tilbúið. Það hefur komið fram, í samræðum við þingskrifstofuna, að efasemdir séu um að það sé alveg tilbúið til þess og hvort þetta gangi allt saman upp. Mér finnst ég enn vera í örlitlu tómarúmi þar. Virðulegi forseti. Tíminn er alltaf fljótur að líða. Eitt af því sem mér finnst jákvætt varðandi stefnumótunina í þessu plaggi er 20. og 21. gr. í þessu frumvarpi, minnir mig, þar sem leggja á áherslu á að skilgreina gæði þjónustunnar og það sem veita á fjármuni til, hvernig á að ná markmiðum og að það þurfi að vera skýrir árangursmælikvarðar. Mér finnst það jákvætt. Það er alltaf betra þegar verið er að móta stefnu og gera áætlanir að maður sjái hvernig maður ætlar að mæla hlutina. Hins vegar fer þetta allt fram innan ráðuneytisins og innan málaflokkanna og ef ég skil þetta rétt komum við þingmenn mjög lítið að þessu. Þetta er fyrst og fremst ráðuneytið sjálft en við höfum einmitt verið að tala um að ekki sé alltaf mjög mikið gagnsæi í ráðuneytunum og á það skortir. Ég veit að það verður ekki bæði sleppt og haldið. Við höldum áfram að berjast fyrir okkar málum hvort sem það er í kjördæmunum eða málaflokkunum. En sú hugsun situr eftir að kannski sé það ekki góður agi að geta ekki hrært í þessu eða geta ekki komið fram með tillögur um tilteknar stofnanir. Mér finnst það þó ekki að því gefnu að við höldum okkur innan málaflokkanna. Fjármálaráðherra á að upplýsa fjárlaganefnd um stöðu og framvindu fjármálaáætlunar og aðrir ráðherrar sem ég tel að sé gott. En hvaða ráð hefur fjármálaráðherra ef hann stendur frammi fyrir því að lögð er inn áætlun af hálfu annars ráðherra sem hann telur ekki sannfærandi? Verður hann að henda því öllu til baka aftur í viðkomandi fagráðherra? Kannski eru þetta efasemdir sem eiga alltaf við en þetta er eitt af því sem mér hefur ekki fundist neitt sérstaklega skýrt heldur. Virðulegi forseti. Ég hef reifað aðeins þá hluti sem ég hef efasemdir um. Ég ætla ekki að draga úr því að það er mjög margt gott í frumvarpinu. Ekkert var rætt um alla þessa staðla hér og eitthvað sem er flókið í framsetningu en það breytir því ekki að það er mjög margt ánægjulegt og gott í frumvarpinu. Þegar upp verður staðið, ef við gefum okkur tíma, held ég að þetta sé til bóta hvað varðar almenna stjórn ríkisfjármála. En til að ég hefði getað staðið að þessu í nefndinni hefðu þau ákvæði sem ég fór yfir þurft að vera afdráttarlausari, ákvæði um sjálfbæra þróun og önnur atriði sem ég hef hér gert grein fyrir. Ég legg til að úr þessu verði bætt, samanber þessar breytingartillögur, þannig að við getum stutt frumvarpið af heilum hug.
Herra forseti. Ég fagna því mjög að við séum að ræða í 2. umr. frumvarp til laga um opinber fjármál. Mér finnst þetta vera hið besta mál. Það hefur verið góð vinna og samvinna í fjárlaganefnd um þetta mál, þvert á flokka. Frumvarpið á sér auðvitað sögu sem nær nokkuð aftur í tímann, það var byrjað að vinna í því fljótlega eftir hrunið og það hefur verið á forræði nokkurra fjármálaráðherra. Ég held að þetta verði framfaraskref, muni auka aga og festu í ríkisfjármálunum, bæta áætlanagerð og langtímahugsun sem er gríðarlega mikilvæg, og auka kröfur um stefnumótun af hálfu ráðherra. Maður spyr sig stundum hvort það þurfi yfir höfuð ný lög því að við erum svo sem með lög um fjárreiður ríkisins sem eru alveg ágæt, en við fylgjum þeim ekki. Og ættu vinnubrögð sem byggja á langtímahugsun og öðru slíku ekki bara að vera eðlileg vinnubrögð í dag? Við í minni hlutanum höfum til dæmis gagnrýnt það að okkur finnst ekki farið eftir lögum um fjárreiður ríkisins í fjáraukalögum því þar eru ekki alltaf ófyrirséðir liðir. En það er verið að gera það miklar breytingar að mjög nauðsynlegt er, að ég held, að koma núna með ný heildarlög sem ná yfir marga eða flesta þætti og sérstaklega er ánægjulegt að það sé gert í sátt, nokkurn veginn. Þetta er eitthvað sem allir eru sammála um. Ef við förum ekki öll saman í það verkefni að auka aga og festu og gera hlutina betur þá skiptir ekki öllu máli hvernig lögin eru. Mér hefur fundist undirbúningur af hálfu fjármála- og efnahagsráðuneytisins mjög góður, mikil þekking á þessu frumvarpi, mikil vinna í gangi í embættismannakerfinu og stjórnsýslunni sem skiptir gríðarlega miklu máli því að þetta snýr ekki síst að stjórnsýslunni, fjársýslunni líka, en ekki bara að Alþingi og kannski fjárlaganefnd. Það má kannski hafa áhyggjur af því að samkvæmt þessu frumvarpi á að gera fjármálastefnu til fimm ára og svo fjármálaáætlanir á hverju vori til þriggja ára. Við erum núna að fást við fjárlagafrumvarp fyrir árið 2016. Það er eiginlega varla búið að leggja það fram þegar farið er að vinna í breytingartillögum sem eru eiginlega alltaf allnokkrar fyrir 2. umr. Ef við getum ekki einu sinni planað nokkra mánuði fram í tímann spyr maður sig hvort við getum planað þrjú ár fram í tímann eins og við þurfum í raun að gera. Það kallar á allt aðra hugsun, önnur vinnubrögð, og það er það sem mér finnst mest ástæða til að óttast að muni ekki ganga. Þess vegna er svo mikilvægt að við tölum fyrir þessu, gerum okkur grein fyrir að það verða ýmsir vankantar sem við þurfum að sníða af, þetta mun örugglega ekki ganga snurðulaust fyrir sig, en við gefumst ekkert upp heldur höldum áfram. Þetta er ekki þannig að um leið og þetta frumvarp verður að lögum séum við komin í fremstu röð og getum farið að líkja okkur við Svía eins og við viljum gjarnan gera þegar kemur að fjárlagagerð og opinberum fjármálum. Þetta tekur tíma og við þurfum að hafa þolinmæði í það og ekki gefast upp. Það er það sem ég vildi sagt hafa. Það eru einstaka greinar sem við áttum meira við en aðrar. Það var kannski helst 7. gr. um fjármálareglurnar sem ekki var sátt um. Ég er mjög hlynnt fjármálareglunum. Það var rætt um útgjaldareglu og hv. formaður fjárlaganefndar ræddi í sinni ræðu að hún hefði viljað sjá útgjaldareglu. Ég hef skilning á því sjónarmiði og mig minnir að það hafi verið í umsögn Samtaka atvinnulífsins þar sem færð voru ágætisrök fyrir því að mikilvægt væri að hafa slíka reglu. En með því að stjórnvöldum hverju sinni sé gert skylt að setja útgjaldareglu inn í sína áætlun ætti það að duga. Mér finnst reglan um skuldahlutfall mikilvægari. Ég er almennt hlynnt þessum reglum. Sveitarfélögin hafa líka sett sér reglur og þær hafa reynst vel. Við ræddum líka um 13. gr., um fjármálaráð, og eyddum talsverðum tíma í það. Það finnst mér vera mjög mikilvæg grein og mikilvægt að vel takist til. Það er auðvitað þannig að ef þessi lög eru brotin er enginn sem fer í fangelsi, þetta eru í rauninni að einhverju leyti bara verklagsreglur sem þingið og stjórnvöld setja sjálfum sér. Fjármálaráðið á að vera óháð ráð sem í sitja þrír aðilar með þekkingu á opinberum fjármálum sem eiga að leggja mat á fjármálastefnu og fjármálaáætlun og ráðið á að birta athugasemdir sínar opinberlega. Mjög misjafnt er eftir löndum hvernig fjármálaráð eru uppbyggð. Við höfum skoðað það og mér fannst við í nefndinni bæta þessa grein nokkuð. Við lögðum til dæmis til að formaður væri skipaður til fimm ára en hinir til þriggja þannig að allir hættu ekki á sama tíma og eins að þeir sem sætu í fjármálaráðinu sætu þar ekki oftar en tvisvar í röð. Ég hefði jafnvel viljað styrkja þessa grein enn frekar, það á enn eftir að koma í ljós hvernig fjármálaráðið mun vinna. Verða allir í fjármálaráði í hlutastarfi? Verður formaðurinn fastráðinn? Hversu víðtækt er hlutverk ráðsins? Miðað við þau fjármálaráð sem við höfum skoðað er heldur lítið í raun sem ætlast er til af því. Við skoðuðum sænska fjármálaráðið. Það þykir lítið á alþjóðlegan mælikvarða en það gefur álit sitt á ríkisfjármálareglunum, fjármálastöðugleika, vinnumarkaðsaðgerðum, skattbreytingum, fjárfestingarstefnu hins opinbera, skuldastýringu og sjálfbærni opinberra fjármála. Ég vonast til þess að eftir því sem fram vindur munum við styrkja fjármálaráðið og sjá að mikilvægt sé að það geti starfað eðlilega og jafnvel útvíkkað verkefnin sem það hefur. Hér segir í punktum, af því að fjárlaganefndin fór til Svíþjóðar og kynnti sér málin þar sem mér fannst afar gott, að því sé haldið fram að ekki sé áþreifanlegur árangur af því að hafa ráðið en skýrslur þess nýtist mikið í almennri umræðu og á þinginu um efnahags- og ríkisfjármálin. Ég treysti því að fjármálaráð verði sterkara eftir því sem fram líða stundir. Það er ekki tekið fram hvar það verði vistað. Mér þykir mikilvægt að það sé ekki vistað í fjármálaráðuneytinu. Það þarf að tryggja því algert sjálfstæði. Kannski væri sniðugt að hafa það í húsnæði Ríkisendurskoðunar eða einhverjum af stofnunum Alþingis. Þetta er að minnsta kosti góð byrjun mundi ég segja og ég er ánægð með að við náðum að bæta greinina aðeins. Það sem við fórum ekki ítarlega í og þarfnast í raun umræðu eða jafnvel verkáætlunar er hvernig við förum með þessi mál, fjárlagafrumvarp og annað, í þinglegri meðferð. Mér finnst það ekki alveg vera á hreinu. Við höfum tímann fyrir okkur í því og eflaust þarf að breyta lögum um þingsköp. Ég hef ekki enn áttað mig á því hvernig þingmenn gera breytingartillögur. Í Svíþjóð er það þannig að minni hlutinn eða stjórnarandstaðan leggur fram sitt eigið fjárlagafrumvarp, hver flokkur getur lagt fram sitt eigið fjárlagafrumvarp sem fer í atkvæðagreiðslu. Við höfum að sjálfsögðu ekki aðstöðu til þess. Ég sé ekki að í nánustu framtíð muni þingið verða eflt svo mikið að flokkar hafi aðstöðu til að semja eigin frumvörp. Það er spurning með hvaða hætti farið er með breytingartillögur. Einnig finnst mér mjög mikilvægt að fagnefndir eða nefndir þingsins, ekki bara fjárlaganefnd, komi að fjárlagafrumvarpinu. Við getum hugsað það sem svo að allsherjar- og menntamálanefnd taki svolítið utan um þá málaflokka sem falla undir hana eins og framhaldsskólana og háskólastigið og annað. Það er mín reynsla í fjárlaganefndinni að við séum einhvern veginn með yfirborðið og mér finnst oft vanta að fagnefndirnar kafi dýpra í málin. Þannig er það gert í Svíþjóð og mér finnst það til eftirbreytni. Ég vona að það verði raunin. Við erum með ítarlegt nefndarálit sem mér finnst segja það sem segja þarf. Ég vil enn og aftur þakka fyrir samvinnuna. Það kom örlítið babb í bátinn þegar málið var tekið út í sumar. Það var ekki gert í sátt við okkur í minni hlutanum. Við tókum málið aftur upp í haust og höfum unnið í því síðan. Ég verð að segja að þetta hefur verið afar góð og ánægjuleg samvinna. Svona finnst mér að við eigum að vinna mál hér í þinginu. Í rauninni hefur farið svo mikil vinna fram í nefndinni að umræðan á þinginu þarf ekki að verða yfirþyrmandi mikil þar sem hver endurtekur það sem allir hinir eru búnir að segja eins og mér finnst stundum vera tilfellið hérna. Þannig að mér finnst þetta vera vinnubrögð til fyrirmyndar. Áður en ég lýk máli mínu vil ég benda á að eitt af því sem við þurfum að gera er að vera fyrr á ferðinni með ýmislegt. Við berum okkur saman við Svíþjóð og ég held að það sé gott að horfa þangað og leita eftir ráðum og skoða hvernig hlutirnir eru gerðir þar og læra af því, en þar liggur til dæmis skýrsla ríkisendurskoðunar fyrir samhliða ríkisreikningi. Ársreikningar stofnana og ársskýrslur ráðherra liggja fyrir tveimur til þremur mánuðum fyrr en hérlendis. Svíar eru í raun fyrr í ferlinu. Við þurfum að vera það líka ef vel á að vera.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir og fagna því að við séum komin á þann stað að ræða þetta frumvarp í 2. umr. Ég held að frumvarpið, verði það samþykkt, muni gerbreyta vinnu við fjárlagagerðina og skila okkur hagnaði til framtíðar litið, jafnvel þótt nauðsynlegt sé að leggja í kostnað við innleiðingu þess. Það þarf að leggja í kostnað við innleiðingu í ráðuneytunum en síðan frá og með árinu 2017 þarf einnig að gera ráð fyrir einhverjum kostnaði vegna þingsins þar sem skyldur þingmanna verða meiri. Frumvarpið, eins og hv. framsögumaður, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, fór yfir, hefur verið unnið á löngum tíma. Það hefur verið í undirbúningi alveg síðan árið 2011 og unnið af tveimur ríkisstjórnum sem ætti að vera góður grunnur að sátt í málinu. Vissulega eru nýmæli komin inn á seinni stigum vinnunnar við frumvarpið og ég mun fara betur yfir þau á eftir. Lykillinn að því að frumvarpið og markmið þess nái fram að ganga er að samstaða ríki um það meðal hv. þingmanna. Það er algert lykilatriði að hv. þingmenn séu tilbúnir til að taka þátt í þessum breytingum. Það mun þýða að við þurfum að leggja niður venjur sem ríkt hafa til margra ára. Við þurfum að beita okkur aga til að komast á betri stað í fjárlagagerðinni. Mér finnst í fyrsta lagi skipta máli að við erum að færa fram á vorið umræður um bæði fjármálastefnuna og fjármálaáætlanir. Nýrri ríkisstjórn er ætlað að leggja fram fjármálastefnu um helstu stærðir og hún á að gilda til fimm ára. Þar á að vera langtímaáætlun. Við höfum gert svona áætlanir til þriggja ára, en það hefur ekki verið neitt mál að breyta þeim frá ári til árs. En nú er verið að tala um að ný ríkisstjórn leggi fram stefnu til fimm ára og fjármálaáætlanir fyrir hvert ár og fjárlög fyrir hvert ár séu nánari útfærsla á þeirri stefnu og stefnunni verði ekki breytt nema eitthvað komi upp sem sé algerlega óviðráðanlegt. Það hefur lengi verið gagnrýnt að stefna í fjármálum hins opinbera sé ákvörðuð án nægilegs tillits til efnahagsaðstæðna, eins og stendur í texta með frumvarpinu. Við höfum ekki tekið nægilegt tillit til efnahagsaðstæðna eða hagstjórnarmarkmiða. Það verklag sem boðað er í frumvarpinu felst meðal annars í því að markmið fjármálastefnu skuli ná yfir tiltekið tímabil og ávallt fylgja skilgreindum grunngildum, sem eru tilgreind í 6. gr. og ég kem nánar að á eftir, auk þess sem markmið fjármálastefnu eru bundin skilyrðum sem fram koma í frumvarpinu um skuldastöðu og afkomu hins opinbera, samanber 7. gr. frumvarpsins. Í nefndarálitinu er fjallað um 6. gr. og gildin og skilningur meiri hlutans áréttaður á því hvað gildin þýða. Ég vil vitna í nefndarálitið, herra forseti, varðandi þetta. Þar stendur: „Í 6. gr. frumvarpsins er fjallað um grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi. Í því samhengi vekur meiri hlutinn athygli á því að með sjálfbærri þróun er leitast við að ná jafnvægi milli efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta. Það kallar á samþættingu þessara þriggja þátta við ákvarðanatöku um leið og vísað er til þess að hver kynslóð lifi ekki á kostnað annarra kynslóða.“ Grunngildin sem eru undir bæði í fjármálastefnunni og fjármálaáætluninni eru þau sem ég taldi upp og eru talin upp í 6. gr. og skerpt á skilningi fyrsta og fremsta markmiðsins í nefndaráliti meiri hlutans. Þessa fjármálastefnu sem ný ríkisstjórn leggur fram þarf að samþykkja á Alþingi. Með þinglegri meðferð fjármálastefnunnar er stuðlað að auknu gagnsæi enda leiða umræður og fyrirspurnir um forsendur fjármálastefnu í ljós samhengi markmiða fjármálastefnu og hvernig gert er ráð fyrir að þeim verði náð. Fjármálaáætlun skal síðan byggjast á samþykktri fjármálastefnu og fjármálaáætlun er ætlað að greina frá þeim aðgerðum og leiðum sem þarf að fara svo að markmiðum fjármálastefnu sé náð. Í textanum með frumvarpinu er einnig fjallað um að fjármálaráð gefi álit á fjármálastefnunni og gefi það út og þar með sé lagður grunnur að almennri umræðu um stefnu stjórnvalda í fjármálum hins opinbera. Þetta á að gera stuttu eftir að ný ríkisstjórn tekur við. Það er samþykkt og rætt bæði á Alþingi og úti í samfélaginu hvaða gildi verða undir, hver stefnan er tekin í stóru línunum til fimm ára. Síðan kemur fjármálaáætlun á hverju ári þar sem þetta er brotið meira niður og sýnt fram á hvað á að gera hvert ár fyrir sig til að uppfylla stefnuna. Það er útfærsla á markmiðum fjármálastefnunnar og forsendur stefnumörkunar um tekjur, gjöld og efnahag opinberra aðila. Það gildir alveg það sama hér, fjármálaáætlunin er tekin til umræðu á Alþingi og ég er sannfærð um að með þessu verklagi er aukið vald komið til þingsins. Við ræðum á vorin ekki bara hvernig eigi að verja tekjum á næsta ári heldur einnig stefnu hvers ráðuneytis fyrir sig til lengri tíma. Ég held til dæmis að ef þetta frumvarp hefði þegar verið orðið að lögum hefði ekki verið hægt að leggja Iðnskólann í Hafnarfirði niður án umræðu á Alþingi vegna þess að þá hefði menntastefnan til lengri tíma verið kynnt og samþykkt á Alþingi. Við þingmenn fáum aukið vald til að hafa áhrif og taka umræðuna áður en meiri hlutinn er búinn að samþykkja hvernig hlutirnir eigi að leggjast fyrir sitt leyti. Ég tel að 28. gr., 29. gr. og 30. gr. tryggi að þær breytingar sem þingmenn samþykkja að verði gerðar á fylgiskjölum fjármálaáætlunar gangi alla leið, enda ef gerðar verða breytingar á þeim þarf það að vera kynnt fjárlaganefnd og það gert áður en endanleg ákvörðun er tekin. Ég held að hér sé verið að færa, sem betur fer, annars væri ég ekki svona glöð með þetta frumvarp, aukin völd inn í þingsalinn þar sem þau eiga að vera. Gagnrýnt hefur verið að þetta sé embættismannafrumvarp og ráðherrafrumvarp, verið að færa ráðherrunum aukin völd. En þegar menn rýna greinarnar er algerlega ljóst að það er akkúrat öfugt, það er verið að færa umræðu um stefnumörkun og ákvörðun frekar til þingsins. Þess vegna þurfum við að styrkja þingið og það mun kosta okkur eitthvað á næstu árum á meðan við erum að finna leiðir til þess. Ég vil taka undir orð hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar þegar hann sagði: Já, kostnaður mun fylgja innleiðingu þessa frumvarps en það er sjálfsagt að líta á það sem fjárfestingu til lengri tíma því að bætt vinnubrögð munu skila okkur því að við förum betur með fjármuni. Það verður meiri stefnufesta í okkar ákvörðunum. Nú hef ég talað um hversu ánægð ég er með þetta frumvarp. En því miður get ég ekki samþykkt það allt saman og er með fyrirvara við 7. gr. Sú grein fjallar um fjármálareglurnar. Þar er í 2. lið tiltekið að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu. Þetta þýðir það miðað við núverandi landsframleiðslu að halli má ekki vera meiri en 50 milljarðar eða svo. Við þurfum að ná jákvæðu meðaltali á fimm árum. Við gætum þurft að brúa meira en 100 milljarða bil eftir því hvernig við tökum á málum á fimm árum. Allt í lagi. En þegar menn lesa þessa grein spyrja menn: Hvaða vandamál á að leysa með þessari reglu? Í grunninn takast á tvö sjónarmið. Annars vegar að það getur verið mjög gagnlegt að nota hallarekstur til að milda efnahagsskelli sem óumflýjanlega eiga sér stað með nokkuð reglulegu millibili hér á landi. Þetta sýndi sig vitaskuld mjög skýrt eftir hrun en það sama á við um smærri áföll. Hitt sjónarmiðið er að pólitískur þrýstingur í þá veru að ríkið eyði um efni fram að staðaldri geti leitt til þess að skuldir ríkisins séu of háar að staðaldri og svigrúm til að takast á við raunverulega skelli þegar þeir eiga sér stað minna en ákjósanlegt væri. Bæði sjónarmiðin má rökstyðja með einhverjum hætti. En hér á landi er nokkuð góð samstaða um að ná niður skuldum ríkisins og almennt ekki mikill þrýstingur í þá veru að eyða um efni fram. Þetta hefur verið svona alveg síðan um 1990. Íslenska ríkið hefur síðan þá verið rekið með það að markmiði að skuldir séu að jafnaði lágar. Það sýndi sig að ríkissjóður var nánast skuldlaus þegar hrunið reið yfir. En eftir hrun virðist einnig hafa verið almenn samstaða allra flokka um mikilvægi þess að koma böndum á hallarekstur ríkisins og komast á braut þar sem skuldir ríkisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu færu minnkandi. Það hefur verið bent á að reglur eins og þær sem eru settar í 7. gr. geti mögulega skaðað almannahag vegna þess að þær veiti ríkissjóði ekki nægilegt svigrúm til að takast á við sveiflur með tímabundnum hallarekstri. Og vandamál, viljaleysi til að vinna á hallalausum ríkissjóði, sé ekki til staðar sem kallar á svona reglur. Raunar gæti setning reglna af þessu tagi skaðað þann góða kúltúr sem ríkir hér á landi hvað þetta varðar og þessar reglur gætu leitt til þess að menn teldu það allt í lagi að skuldir ríkisins væru 30% í góðu ári eins og 2. og 3. liður fjalla um í stað þess að miða við að lækka þær niður í núll. Við yfirferð frumvarpsins í hv. fjárlaganefnd var ekki léð máls á því af hálfu meiri hluta nefndarinnar að fella 7. gr. burt. Því lagði minni hlutinn á það áherslu að rýmka ákvæði hvað varðar hallarekstur til skemmri tíma, leyfa meiri hallarekstur að lágmarki í slæmu ári og gefa lengri tíma til að ná jafnvægi. Það náðist samstaða um þetta í nefndinni og gerðar eru breytingartillögur við 10. gr. sem miða að því að þegar eitthvað kemur upp sem ekki er hægt að ráða við - það gæti verið þjóðarvá eða eitthvað annað, aflabrestur eða því um líkt sem tekið er fram í skýringum með 10. gr. - þá má taka fjármálareglurnar úr sambandi. Þá verður ríkisstjórn að búa til nýja stefnu, koma með hana inn í þingið og rökstyðja af hverju þurfi að gera þær ráðstafanir sem þar eru kynntar. Sú stefna verður að vera að minnsta kosti til fimm ára, en það er hægt að taka reglurnar úr sambandi í allt að átta ár. Það verður ekki gert bara sisvona heldur verður fjármálaráðið að segja til um að þetta sé ekki bara einhver veikleiki í meðferð fjármunanna heldur sé raunverulega komin upp sú staða að ekki sé hægt að fylgja stefnunni sem ríkisstjórnin ætlaði að fylgja. Við sögðum sem svo: Ef þessi 7. gr. á að vera þarna verðum við að rýmka 10. gr. og gefa meira svigrúm til að taka á vandanum. Best hefði þó verið, í stað þess að lögfesta fjármálareglur eins og lagt er til, að fara þá leið eins og svo mörg lönd fara, að hver ríkisstjórn setji sér töluleg markmið um afkomu og skuldastöðu. Þau tölulegu markmið væru rædd með stefnunni og samþykkt af Alþingi. Þá yrðu fjármálareglur samþykktar á fimm ára fresti af Alþingi. Varðandi skuldirnar þá get ég fellt mig við þau markmið sem þar eru sett vegna þess að það skiptir mjög miklu máli að þjóð sem er svo skuldsett eins og við erum nái niður skuldunum á nafnvirði. Núna skuldum við það mikið að við megum ekki við miklu. Það þarf ekki endilega að vera að við gerum einhver axarsköft hérna heima fyrir heldur gætu orðið einhver áföll í útlöndum sem við bærum kostnað af. Þá erum við það skuldsett að við verðum að skera niður í velferðarkerfinu á móti, í stað þess að eiga tækifæri á að auka hallann sem við getum ekki því að við skuldum svo mikið. Það var einmitt það sem gerðist við hrunið. Þá vorum við svo skuldsett að við gátum ekki beitt ríkissjóði til að reyna að minnka skaðann af hruninu eins og við hefðum þurft að geta gert. Sem betur fer höfðum við greitt niður skuldir og vorum þannig ágætlega stödd. Herra forseti. Tíminn líður hratt. Þetta er viðamikið og stórt frumvarp. Auðvitað eru ræðumenn á undan mér búnir að fara nánar yfir aðra kafla. Þau tvö atriði sem ég hef verið að ræða hér eru mjög mikilvæg, fjármálastefnan og fjármálaáætlunin, og síðan gildin sem eiga að vera undir hvoru tveggja og svo fjármálareglurnar og hvaða gallar eru á því að lögfesta fjármálareglur eins og lagt er til að gert sé með frumvarpinu. Enn og aftur: Við í fjárlaganefnd lögðum okkur öll fram við að ná sátt um frumvarpið. Það tókst bærilega. Þó að ég sé með fyrirvara við 7. gr. náðist breyting á 10. gr. sem grípur mestu sveiflurnar. Ég er sannfærð um að ef við þingmenn náum að læsa örmum saman um að gera þessa grundvallarbreytingu á umgjörð opinberra fjármála sé það gæfuspor. Við munum fá ríkuleg laun inn í framtíðina. Ekki á næsta ári því að það verður kostnaður við að innleiða þetta allt saman en það mun borga sig til lengri tíma litið. Auðvitað er það þannig að þó að ég sé ánægð með frumvarpið og markmið þess og gildin sem undir þeim standa þá er frumvarpið mannanna verk og örugglega koma upp alls konar gallar á því á leiðinni sem við berum þá vonandi gæfu til að laga en höfum úthald til að fylgja breytingunum eftir sem munu vissulega taka nokkur ár. Með þeim orðum lýk ég máli mínu.
Virðulegi forseti. Þetta er allt hið áhugaverðasta mál og mjög til bóta að mínu mati. Ég ætla ekki að halda langa ræðu hérna, ég ætla aðeins að fara yfir eitt atriði sem oft hefur verið talað um í þessum þingsal og það er framsetning fjárlaga. Oft hefur verið kvartað undan því að framsetningin sé ekki nógu góð, ekki nógu skiljanleg eða eitthvað í þeim dúr. Það er vitaskuld alveg rétt. Eitt sem við í Pírötum höfum lagt hvað mesta áherslu á, og ég þakka hv. fjárlaganefnd kærlega fyrir að hafa orðið við og sett inn í breytingartillögur meiri hlutans, er að talnagrunnur fjárlaga og frumvarps til þeirra skuli vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og þau gögn skuli vera aðgengileg öllum til eftirvinnslu á tölvutækan máta. Mig langar að lesa aðeins úr nefndaráliti meiri hlutans um þetta, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur til að bætt verði málsgrein við 16. gr., um framsetningu frumvarps til fjárlaga, þar sem fram komi að talnagrunnur frumvarpsins skuli vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og skuli þau gögn vera aðgengileg öllum almenningi til eftirvinnslu á tölvutækan máta. Með þessari viðbót er ætlunin að tölugrunnur fjárlaga hvers árs verði til dæmis auðveldlega samanburðarhæfur við fjárlög fyrri ára og ríkisreikning, en einnig að gögn fjárlaga nýtist betur til eftirvinnslu en áður, svo sem til skilvirkari greiningar og framsetningar.“ Það eru dæmi um þetta nú þegar sums staðar í stjórnsýslunni, þar á meðal hjá Fjársýslu ríkisins sem gefur út ríkisreikning á sniði sem hægt er að nýta með tölvutækum hætti. Ég fagna því mjög vegna þess að þótt þingmenn sjálfir og einstaklingar úti í samfélaginu geti ekki endilega nýtt sér tölvutæk gögn, vegna þess að þau eru jú hugsuð fyrir tölvur en ekki fyrir fólk til þess að lesa, kemur það samt sem áður almenningi öllum og þingmönnum mjög að gagni ef þetta er gefið út í tölvutæku formi sem allir geta notað. Þá þarf ekki nema einn og einn úti í samfélagi með einhverja tölvuþekkingu, vonandi ekki einu sinni mikla tölvuþekkingu, til þess að setja gögnin fram á nýjan máta, varpa ljósi á eitthvað sem annars er ekki auðvelt að koma auga á og það gagnast auðvitað almenningi öllum og það gagnast auðvitað þingmönnum líka. Eitt skemmtilegasta dæmið sem ég veit um þetta er vefsetrið hvertferskatturinn.is en gögnin þar eru sett fram úr ríkisreikningi á máta sem hinn almenni borgari á mun auðveldara með að skilja og átta sig á og finnst einfaldlega miklu skemmtilegri. Ég bind miklar vonir við það og fullyrði reyndar að þetta ákvæði muni gera mönnum slíkt kleift og það er mjög til bóta að mínu mati. Það er oft kvartað undan því að framsetning frumvarpsins sé þannig að jafnvel þingmenn eigi erfitt með að átta sig á því. Það er vitaskuld satt líka en ég legg áherslu á það að hér er átt við hrá gögn, tölugögnin sjálf, sem eru hugsuð til þess að nýta tölvutæknina til þess að greina og framsetja gögnin á einhvern góðan hátt. Orðalagið felur í sér að átt er við opin gögn, opin snið sem allir geta notað, CSV, XML eða hvaðeina. Það skiptir svo sem ekki öllu máli nákvæmlega hvernig það er sett fram svo lengi sem sniðið er aðgengilegt öllum og allir geta nýtt sér þau gögn með sem bestum hætti.
Herra forseti. Ég er að sjálfsögðu ánægður með að málið er komið á þennan stað með sínum langa aðdraganda. Við ræðum við 2. umr. þetta frumvarp til laga um opinber fjármál, heildarlöggjöf um fjárreiður ríkisins og ramma utan um opinber fjármál í heild, ríkis og sveitarfélaga, sem unnið hefur verið að síðustu fjögur til fimm ár má segja með nokkuð hörðum höndum að geti orðið að veruleika. Reyndar má segja að þetta eigi sér enn lengri aðdraganda því að sjálfsagt voru komnar upp hugmyndir um að endurskoða fjárreiðulögin svokölluðu jafnvel fyrir hrun en strax upp úr hruni fóru menn að huga að þeim málum og meðal annars spratt það upp úr samstarfi við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn að farið var að líta til þess hvaða ráðstafanir þyrfti að gera til að styrkja umbúnað þessara mála hjá okkur. Niðurstaðan varð svo sú að bera fyrst niður í fjármálum sveitarfélaganna enda var ríkið kannski í þeim aðstæðum fyrst eftir hrunið að annað og meira þurfti til en einhverja framtíðarlöggjöf um fjármál hins opinbera. Það þurfti gríðarlega umfangsmiklar aðgerðir til að forða íslenska ríkinu frá gjaldþroti hvað og tókst og með þeim ágæta árangri að jöfnuður náðist í ríkisfjármálum á árinu 2013 og síðan hefur verið nokkur afgangur, að vísu of lítill af fjárlögum síðan og það sem er kannski meira áhyggjuefni er að sá afgangur hefur fyrst og fremst myndast vegna tímabundinna, óreglulegra tekna sem ríkinu hafa fallið til en ekki endilega með því að grunnrekstur ríkisins hafi haldið áfram að batna frá og með árinu 2013, því miður. Fjármálareglur sveitarfélaganna voru á grundvelli tillagna frá samráðshópi ríkis og sveitarfélaga fullmótaðar og þeim hrint í framkvæmd á árinu 2011. Þær tóku gildi 1. janúar 2012 og hafa án minnsta vafa haft góð áhrif. Þær hafa þýtt að nánast öll sveitarfélög sem voru í tæpri stöðu með sín fjármál hafa verið upptekin af því að reyna að lagfæra hjá sér helstu kennitölur og mörg sveitarfélög að ná nokkrum árangri í því, þó að því miður hafi þyngt fyrir fæti þar aftur og flest stærri sveitarfélögin séu að horfast í augu við jafnvel versnandi afkomu. Ef horft er til dæmis til A-hluta stóru sveitarfélaganna hefur heldur þyngt fyrir fæti hjá þeim og mörg af stóru sveitarfélögunum bjargað sér með því að millifæra tekjur frá B-hluta stofnunum yfir í almennan rekstur sveitarfélagsins. Ég sakna þess og nefndi það í andsvari við hv. þm. Vigdísi Hauksdóttur, formann fjárlaganefndar, að í raun og veru hefur síðan ekki orðið sú jákvæða framvinda áfram í samskiptum ríkis og sveitarfélaga sem vonir voru bundnar við, að menn gengju frá formlegum hagstjórnarsamningi í kjölfarið. Ég hef ástæðu til að ætla líka að andrúmsloftið í samskiptunum og fundirnir í Jónsmessunefnd valdi því að ekki sé alveg jafn létt yfir mönnum og gjarnan mætti vera. Til marks um það er ákall sveitarfélaganna og landshlutasamtaka sveitarfélaga víða að undanfarna mánuði og missiri um að ríkið horfi til stöðu sveitarfélaganna og styrki afkomu þeirra sem ekki bólar enn á hjá núverandi ríkisstjórn. Frumvarpið er að sjálfsögðu sett upp eins og vera ber, að það nái að verða þessi heildarrammi utan um málin, og er að mörgu leyti vel unnið og ekki er ástæða til að gagnrýna að mínu mati uppsetningu þess. Verið er að leitast við að ná utan um þetta í heild sinni, en það eru auðvitað einstök innihaldsatriði sem upp að vissu marki er eðlilegt að geti verið skiptar skoðanir um, og það er það í okkar tilviki. Ég vísa til nefndarálits minni hluta efnahags- og fjárlaganefndar og framsöguræðu fulltrúa okkar í fjárlaganefnd í þeim efnum. Það sem vakti strax athygli mína þegar ég las frumvarpið og greinargerðina var að ekki er hægt að horfa fram hjá því að ákveðið ósamræmi er milli vissra innihaldsatriða í frumvarpstextanum sjálfum og rökstuðnings og ágætrar reifunar í greinargerð frumvarpsins. Það er ekki hægt að komast að annarri niðurstöðu en þeirri að eftir að búið var að leggja grunninn að málinu og semja röksemdafærsluna hafi einhverjir komist í það að færa til hluti í frumvarpinu vegna þess að þar eru skrúfurnar hertar fastar en ætla mætti þegar maður les greinargerðina. Greinargerðin er áhugaverð lesning og ég hvet þingmenn sem ekki hafa gert það þá þegar að renna yfir hana á nokkrum stöðum. Til dæmis í kaflanum um þátt opinberra fjármála í efnahagsumhverfinu er vakin athygli á þeirri staðreynd að til samans ráðstöfum við nálægt 40% af landsframleiðslu í gegnum starfsemi hins opinbera, þ.e. ríkis og sveitarfélaga. Þetta er stærð sem er þjóðhagslega svo risavaxin að meðferð þeirra fjármuna hefur gríðarleg áhrif, ekki bara á daglegt líf og hagi landsmanna heldur líka í hagstjórnarlegu tilliti. Þetta er ágætlega reifað og til dæmis á bls. 24 segir, með leyfi forseta: „Yfirleitt er litið svo á að sökum stærðar sinnar og mikilvægis beri ríkisvaldinu að hafa í huga efnahagsleg áhrif umsvifa sinna þegar teknar eru ákvarðanir í ríkisfjármálum. Það felur í sér að ríkið rifi seglin þegar þensla er í hagkerfinu en þenji seglin þegar ládeyða er í efnahagslífinu. Á þann hátt virkar sú starfsemi sem hið opinbera hefur með höndum til mótvægis við hagsveifluna að öðru leyti.“ Keynes gamli hefði verið fullsæmdur af þessum texta. Þetta er ekkert annað en keynesismi eins og hann bara færastur verður. Áfram er sagt: „Peningamálastefna hefur áhrif á eftirspurn um lánakerfið og ef miðlunarferli hennar virkar vel má aðlaga hagkerfið með hagstjórnaraðgerðum sem framkvæmdar eru á vettvangi Seðlabanka. Mikilvægt er að fjármálastefna hins opinbera og peningamálastefna stuðli saman að því (e. policy-mix) markmiði að halda verðlagi stöðugu. Þannig er komið í veg fyrir skaðlegt ósamræmi við hagstjórn, en það hefur oft viljað brenna við með tilheyrandi verðbólgu og óstöðugleika gengis.“ Eitthvað er satt og rétt í þessu. Hagstjórnin á Íslandi í hnotskurn undanfarin ár. Reyndar er enn lengra gengið í texta frumvarpsins á bls. 25. Um miðja síðuna segir, með leyfi forseta: „Í versta falli getur taktlaus ríkisfjármálastefna komið í veg fyrir að Seðlabankinn nái verðbólgumarkmiði sínu með þeim afleiðingum að háir vextir og mikil verðbólga fari saman líkt og raunin hefur verið hérlendis. Ljóst er að ríkisfjármálastefna hér á landi hefur um langt árabil verið úr takti bæði við gang hagsveiflunnar og aðgerðir Seðlabankans.“ Þetta er alveg rosalegur áfellisdómur yfir hagstjórninni litið lengra til baka en því miður alveg hárréttur, herra forseti, og ég held að núverandi ríkisstjórn þurfi að lesa þennan texta. Hvað er Seðlabankinn farinn að segja í dag? Hann er farinn að reisa nákvæmlega sömu áhyggjur og stundum áður, að nú sé hann skilinn aleinn eftir með það verkefni að reyna að tryggja stöðugleika og koma í veg fyrir jafnvægisleysi í hagkerfinu. Hann er skammaður blóðugum skömmum af ýmsum fyrir að hækka vexti, en enginn vill líta í eigin barm og allra síst ríkisstjórnin eins og hún beri enga ábyrgð á því að vinna með Seðlabankanum að skynsamlegri hagstjórn og viðhalda stöðugleika. Ég verð að segja alveg eins og er að ef umræðan lendir aftur inn á þetta plan eins og hún var oft á árunum upp úr 2000, þá höfum við ekkert lært. Þá hafa menn ekki lesið eða alla vega ekki tekið mark á skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, sem er náttúrlega líka rosalegur áfellisdómur yfir því hvernig þeir hlutir gengu fyrir sig þegar ríkið reri í vestur og Seðlabankinn í austur og allt fór í kaldakol eins og kunnugt er. Getur frumvarpið, ef vel tekst til, orðið að liði í þessum efnum? Já. Það er að sjálfsögðu ljóst að því er ætlað það hlutverk að búa til traustari ramma, samræma þetta yfir hin opinberu fjármál í heild sinni og reyna að tryggja ábyrgð og festu í þessum efnum og stöðugleika. En það þarf að reyna að vinna að því verkefni þannig að menn glati ekki fyrir borð þeim ágætu sjónarmiðum og gildum sem reifuð eru í greinargerð frumvarpsins og ég var að gera grein fyrir, þ.e. að hægt sé að beita ríkisfjármálunum og fjármálum hins opinbera með skynsamlegum hætti til að vinna á móti óæskilegri hagsveiflu og hjálpa til í staðinn fyrir að vinna á móti hagstjórnar- og peningamálaaðgerðum Seðlabankans. Þá kemur að því hversu stífur ramminn má vera til að það sé hægt. Ég geri alvarlegustu athugasemdirnar við innihald 7. gr. frumvarpsins, gerði það strax í 1. umr. um málið og hlýt að endurtaka þær, ég tek þess vegna þar með sérstaklega undir og vek athygli á breytingartillögu minni hlutans um að nálgast málin öðruvísi í þeirri grein. Ég tel að þessi rammi í 7. gr. um að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu geti reynst allt of stífur. Ég tala ekki um ef menn eiga að miða við aðeins 30% skuldahlutfall af vergri landsframleiðslu, sem er auðvitað mjög lágt. Jú, auðvitað viljum við öll að skuldirnar séu sem minnstar og helst engar. En þannig er veruleikinn ekki í dag og fæstum ríkjum hefur tekist að reka sig svona til langframa án þess að á köflum myndist einhverjar skuldir og það er eðlilegt ef hinum opinberu fjármálum er beitt með þeim hætti sem greinargerð frumvarpsins gerir ráð fyrir. Það getur verið ávísun á að það sé ekki bara réttlætanlegt eða óumflýjanlegt, það sé beinlínis réttlætanlegt að ríkið og hið opinbera fleyti samfélaginu og hagkerfinu í gegnum erfiðleikatímabil með því að safna einhverjum skuldum, borga þær svo hratt niður þegar hagkerfið hefur tekið við sér og er í góðu ástandi. Ég held að sá rammi geti reynst of stífur og menn gætu þurft oftar út úr honum en menn kannski gera ráð fyrir og þá kemur að 10. gr. um endurskoðun fjármálastefnu. Þar eru sömuleiðis sett upp mjög þröng skilyrði fyrir því að hægt sé að komast út úr ramma 7. gr. Þar þarf nánast náttúruhamfarir af gríðarlegri stærð, það þarf þjóðarvá, einhver meiri háttar efnahagsáföll í staðinn fyrir að tala þar um, eins og við viljum gera, að þetta sé mögulegt vegna krefjandi aðstæðna af félagslegum, efnahagslegum, hagstjórnarlegum, umhverfislegum toga í þágu samfélagsins. Ég staldra verulega við þetta vegna þess að ég sé ekki að meiri hlutinn glími til dæmis á nokkurn trúverðugan hátt við þetta tvíeðli hlutanna sem þarna má segja að sé á ferð eða mótsagnirnar í þessu, að annars vegar hafa ábyrgan og traustan ramma sem þýðir að verulegur agi sé á mönnum þegar þeir leggja plön í þessum efnum, en hins vegar að ónýta ekki tækið til að beita því í þágu farsællar samfélagsþróunar því að það hlýtur að vera það sem þetta snýst um, herra forseti, að þegar upp er staðið og í lok dags þá virki þetta allt saman til að gera mannlífið farsælt og gott. Þess vegna held ég að það sé mun gæfulegri nálgun að hafa annaðhvort meiri sveigjanleika í þessum römmum - í einu einasta tilviki sýnist mér meiri hlutinn fallast á það með því að lengja aðeins tímabilin sem geti verið undir, t.d. ef vikið er frá skilmálum 7. gr. - eða einfaldlega gera eins og lagt er til í breytingartillögu við 7. gr. af minni hlutanum, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, að þessi markmið skulu sett fram opinberlega og með bindandi hætti af ríkisstjórn í upphafi hvers kjörtímabils eða í upphafi starfstíma ríkisstjórnar ef stjórnarskipti verða á öðrum tíma. Og þá skulu menn sýna á spilin, hvaða markmið þeir setja sér um jákvæðan heildarjöfnuð yfir tiltekin tímabil, meðallangt tímabil, hvaða þak menn vilja setja á hallarekstur einstakra ára eða eitthvað og hvaða skuldahlutföll hins opinbera eru viðmiðin. Ég hef engin rök séð og það held ég að hafi komið fram og verið viðurkennt að hagfræðileg eða söguleg rök fylgi ekki fyrir til dæmis 2,5% hallaviðmiðinu á einu ári eða 30% skuldahlutfallinu sem er mun lægra en almennt er miðað við annars staðar. Ég get fallist á að skynsamlegt sé að hafa tiltölulega mjög lágt skuldahlutfallsviðmið fyrir Ísland, þótt ekki væri nema af einni ástæðu, að hér er fjármagnskostnaður almennt hár, vaxtakostnaður verður væntanlega meiri en í öðrum löndum. Við erum ekki í stöðu til að geyma 250% ríkisskuldir af vergri landsframleiðslu eins og Japan hefur gert árum saman án þess að fara á hausinn. Af hverju getur Japan það? Af því að vextir eru sáralágir. Japan getur fjármagnað sig á ótrúlega lágum kjörum þrátt fyrir miklar skuldir vegna þess að Japan er stútfullt af peningum og menn sætta sig þar af leiðandi við mjög lága ávöxtun á það fé því að það er ekki auðvelt að koma því í vinnu öðruvísi, en það á ekki við um Ísland. Hin ástæðan fyrir því að Ísland verður að byggja á lágum skuldahlutföllum er auðvitað sú að við erum lítið hagkerfi. Við verðum að vera með öfluga sveiflujöfnunarsjóði til að koma okkur í gegnum slíka tíma. Ef við eigum að reyna að vera opið lítið hagkerfi með sjálfstæðan gjaldmiðil, þá er augljóst mál að það felur í sér kröfu um mjög traust ríkisfjármál, nokkuð öflugan gjaldeyrisvaraforða og aðra slíka hluti, sem vissulega kosta. Sem vissulega þýðir það að menn verða að færa þær fórnir sem því eru samfara á altari þess að ráða við aðstæður. Ég held sem sagt að aðalveikleikinn í 7. gr. sé sá að ramminn sé of stífur. Það sem menn horfa fram hjá, að mínu mati, í of miklum mæli er sú staðreynd að þegar hagsveiflan kemur, þegar niðursveifla kemur í hagkerfinu, þá étur hagsveiflan sjálf nánast strax upp svigrúmið. Það gerist einfaldlega vegna þess að útgjöldin vaxa gjarnan og tekjurnar minnka. Eða hvað gerðist árið 2009? Útgjöldin jukust stórkostlega og tekjurnar hrundu og það er það sem gerist í stórum hagsveiflum. Útgjöldin vaxa vegna aukins atvinnuleysis, vegna meiri skulda sem þarf að fóðra en tekjurnar bresta vegna þess að samdráttur verður í hagkerfinu. Þá er allt svigrúm horfið þar með strax og eftir er ekki neitt til að beita ríkisfjármálunum á móti hagsveiflunni. Ef menn líta svo á að þessi rammi sé bara óumbreytanlegur og náttúrulögmál, þá mun hagsveiflan ein, ef hún verður stór, þurrka svigrúmið út og þá er ekkert eftir til að beita ríkisfjármálunum gegn hagsveiflunni. Ef skuldamarkmiðinu væri náð og opinberar skuldir í heild, samtals ríkis og sveitarfélaga eins og hér er reiknað, komnar niður fyrir 30% af vergri landsframleiðslu, væri þá einhver hætta fólgin í því að beita opinberu fjármálunum til að örva hagkerfið og verja samfélagið fyrir niðursveiflum? Nei, auðvitað ekki. Vegna þess að menn eru komnir langt frá öllu hættusvæði með aðeins 30% skuldir, eða mundum við ekki á flestum tímum Íslandssögunnar glöð hafa skipt ef við hefðum átt kost á því? Jú, ég er hræddur um það. Ég held því að þetta sé ekki nógu vel hugsað og það kemur mér sérstaklega á óvart að menn skuli ekki gera neinar tilraunir til þess að hafa þá þau viðmið hagsveifluleiðrétt þannig að hagsveiflan sé sett til hliðar og horft á undirliggjandi grunnrekstur. Ef árin fyrir niðursveiflu eru þensluár og ef óábyrg hægri stjórn er við völd, sem notar tækifærið og lækkar hina stabílu tekjustofna ríkisins við þær aðstæður, svo kemur niðursveiflan, þá hverfa froðutekjur þenslunnar og eftir stendur grunnurinn miklu veikari en áður, og þá verður enn síður en ella svigrúm til beitingar ríkisfjármálanna á móti hagsveiflunni. Ef menn hafa ekki gert þetta, rekið ríkið með myndarlegum afgangi og ekki veikt tekjugrunninn, þá verður hann þó að minnsta kosti til staðar til að taka við áföllunum þegar niðursveiflan kemur og staðan er skárri. Það er ótal margt fleira, herra forseti, sem ég hefði viljað ræða, ég þarf sennilega að fara í aðra ræðu sé ég, ég er sennilega um það bil hálfnaður með það sem ég hefði viljað tala um. Ég ætla í lokin að segja að það eru okkur líka mikil vonbrigði sem erum sammála minni hlutanum, að ekki skyldi nást samkomulag í hv. fjárlaganefnd um að taka inn viðurkennd viðmið sjálfbærrar þróunar úr því að verið er að vísa til sjálfbærni á annað borð. Það er svolítið kaldhæðnislegt að við skulum vera hér í lok nóvember, rétt áður en loftslagsráðstefnan stóra byrjar í París, og ástandið sé þannig á Íslandi að ekki er hægt að taka inn í frumvarpstexta um opinber fjármál viðurkennd viðmið um sjálfbærni. Hvað hefðum við viljað sjá? Hvað felur það í sér? Það felur það í sér að sjálfbærnihugtakið er ekki skilgreint þröngt sem bara eitthvað efnahagslegt, í skilningnum að efnahagslega lifi menn ekki á kostnað komandi kynslóða, heldur felur það í sér að líka skuli taka tillit til félagslegra og umhverfislegra aðstæðna. Þetta undrar mig mjög og ég hef ekki heyrt nein rök fyrir þessu, mér er að vísu sagt að meiri hlutinn fjalli eitthvað um þetta í nefndaráliti sínu. Það kann að vera betra en ekki neitt en það jafngildir ekki lagatexta, herra forseti.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um opinber fjármál og nefndarálit meiri hluta sem hv. þm. Vigdís Hauksdóttir fór yfir og álit minni hluta fjárlaganefndar sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór yfir. Málið hefur verið nokkurn tíma í meðförum þingsins og verið á borði tveggja ríkisstjórna sem er vel. Þetta er stórt, viðamikið mál og fjölmargir aðilar, fulltrúar stofnana og ráðuneyta hafa komið að málinu í allri vinnslu þess og það ætti að vera til þess fallið að um það megi ná samstöðu, bæði í nefndinni og meðal allra aðila sem koma að málinu, ekki síst meðal hv. þingmanna. Það eru margar jákvæðar hliðar á þessu máli. Eins og gjarnan er í umræðu um opinber fjármál er kallað eftir auknum aga og kjörnir fulltrúar, hv. þingmenn, kalla gjarnan eftir því. Það er auðvitað hlutverk hv. þingmanna í fjárlaganefnd að leggja sig í líma við að ná fram aga og fara fram af nákvæmni í áætlanagerð og að stofnanir fylgi áætlunum og haldi sig við þau útgjöld sem lagt er upp með og þann ramma í fjárlögum sem mótar þau. Agi, gagnsæi, aðhald, langtímahugsun og forgangsröðun í ríkisrekstri á þannig alltaf við og við köllum gjarnan eftir enda er það hlutverk okkar. Við eigum hins vegar ekki einvörðungu að treysta á það að einstaklingarnir sem skipa þingsætin hverju sinni vinni að því heldur þarf ramminn, verkferlið, að styðja við slík vinnubrögð. Þess vegna tel ég að frumvarpið, verði það að lögum, sé til bóta að þessu leytinu, það gefi þann ramma og stuðning við alla vinnu við fjárlagagerð og auki aga og festu sem við köllum svo oft eftir. Í þessu samhengi ætla ég að ræða frumvarpið og ekki síður mikilvægi þess varðandi hagstjórn á Íslandi og viðleitni til bættrar hagstjórnar. Helstu efnahagsmarkmið ríkisstjórnar hverju sinni, ekki bara hérlendis heldur á það við um hagstjórn allra ríkja, eru að stefnt er að þremur markmiðum. Þau eru full atvinna, sjálfbær og stöðugur framleiðsluvöxtur sem við tölum um sem hagvöxt og svo stöðugt verðlag. Það er þessi stöðugleiki sem er svo eftirsóknarverður. Þessi markmið eru auðvitað samofin en markmið um fulla atvinnu merkir að allir hafi tök á að draga björg í bú og koma þaki yfir höfuðið og skapa fjölskyldu sinni öryggi. Vinna er því grundvallaratriði. Hverju hagkerfi er nauðsynlegt að fullnýta framleiðsluþættina með sjálfbærum hætti og þar er vinnuaflið afar mikilvægur þáttur. Í annan stað er það jafn hagvöxtur sem myndaður er af hagkvæmri nýtingu mannauðs, sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda og skilvirkri nýtingu fjármagnsins sem við bindum í þeim framleiðslutækjum sem eru nauðsynleg allri framleiðslu og nýtast best með viðeigandi tækni og skipulagi þannig að sem mest framleiðni náist og þau skilyrði skapist að æskileg sjálfbærni sé til staðar. Ef við berum gæfu til að fullnýta vinnuaflið og nýta náttúruauðlindirnar með sjálfbærum hætti þannig að jafn hagvöxtur viðhaldi stöðugum og bættum lífskjörum er ekki bara nauðsynlegt heldur og auknar líkur á því að þriðja æskilega markmiðið náist sem er stöðugt verðlag og að hagvöxturinn byggist á raunaukningu í framleiðslu, oft nefnt magnaukning, en ekki verðdrifnum vexti. Það er þessi blessaða verðbólga sem við erum svo gjarnan að berjast við í íslenskri hagstjórn og sveiflurnar í okkar hagkerfi. Þannig höfum við á stundum sætt okkur við veikara gengi, að einhverju marki í skiptum fyrir markmið um fulla atvinnu. Hagstjórnarmarkmiðin sem ég nefni hér til áréttingar eru því full atvinna, hagvöxtur og stöðugleiki. Þær miklu sveiflur sem við höfum gjarnan búið við koma hugsanlega til af því að við erum háð utanríkisviðskiptum. Bæði er að við reiðum okkur á útflutning og verðmæti sköpuð til útflutnings en jafnframt erum við mjög háð innflutningi. Það er því í senn mikilvægt fyrir okkur að fá sem hæst verð fyrir útflutningsafurðir okkar. Veik króna eða fallandi gengi, handstýrðar gengisfellingar eins og gjarnan var gripið til áður fyrr, hefur því komið sér vel í gegnum tíðina. En á móti kemur, þegar halda á uppi fullri atvinnu, að verðlag hækkar á innlendri framleiðslu og innfluttum aðföngum þannig að innflutt neysluvara hækkar í verði. Slíkar efnahagssveiflur hafa áhrif á okkur öll og almenningur tekur þannig reglulega á sig skellinn og ráðstöfunartekjur minnka sem við reynum svo að kalla til baka í gegnum kjarasamninga með leiðréttingum og þá umfram þann framleiðnivöxt sem raunverulega getur staðið undir þeim hækkunum sem kjarasamningar fela í sér. Því er sjaldnast nema um skammtímakrónuhækkanir að ræða en ekki raunverulegar kjarabætur þegar allt kemur til alls. Atvinnulífið líður fyrir slíkar sveiflur þar sem erfitt er að gera áætlanir. Launagjöld verða fyrirtækjum og stofnunum þungur baggi sem ómögulegt er að ráða við nema að velta þeim út í verðlagið. Það kemur svo niður á því að jöfn og viðeigandi fjárfesting haldist til að viðhalda raunvexti til framtíðar og framleiðslu og kemur óhjákvæmilega alltaf niður á lífskjörum og lífskjarabata komandi kynslóða og eðlilegri uppbyggingu fyrir afkomendur. Mögulega er þetta skýringin á því að ungir Íslendingar í auknum mæli, og nú er ég að tala um stöðuna eins og hún er uppi í dag, freista gæfunnar erlendis. Ég tek það reyndar fram að ég er með getgátur út frá þessari stöðu, ég hef ekki lagst í nákvæmar rannsóknir í því efni. Ég velti því bara upp þar sem slíkar tölur um brottflutta Íslendinga liggja fyrir og fjölmiðlar og fleiri hafa rætt um. Sveiflur sem þessar og óstöðugleiki hamla fyrirtækjum að búa til sérhæfð og verðmæt störf. Það getur mögulega útskýrt þennan brottflutning að einhverju marki þannig að við erum að tapa þekkingu. Það er jafnframt erfitt fyrir atvinnulífið við þessar aðstæður að ná fram aukinni hagkvæmni og nýtingu mannauðs og framleiðslutækja sem er auðvitað alltaf eftirsóknarvert hagstjórnarmarkmið. Út úr þessum vítahring höfum við aldrei almennilega komist og svo rammt kveður að þessu að fjármálakerfið treystir sér ekki út úr verðtryggðu lánakerfi heldur treystir á það og er með meira en helming eigna sinna í verðtryggðum útlánum til heimila. Það setur óbærilegar kvaðir á almenning sem situr uppi með reikninginn út ævina, seinkar sparnaði og eiginfjársöfnun til efri ára. Það birtist hugsanlega nú í því að æ fleiri eldri borgarar eru enn með skuldir þegar þeir fara á rýrar eftirlaunatekjur sem rétt duga fyrir grunnframfærslu og standa alls ekki undir því að greiða af lánum. Ég ætla að taka það fram að ég hef ekki heldur í samhengi þessara hluta lagst í mjög nákvæmar rannsóknir á þessu sviði. Hins vegar eru til tölur um að ákveðinn hluti eldri borgara sé að kljást við þessa stöðu. Og það er staðreynd, hvort sem ég er að tala um brottflutta, eignalitla unga Íslendinga eða eldri borgara sem eru enn að kljást við skuldir þegar þeir fara á eftirlaun, að þær tölur liggja fyrir á Hagstofunni sem gefa til kynna að þannig sé staðan. Þá er komið að enn einni hlið þessara mála sem er peningastefnan. Það hefur komið skýrt fram í umræðunni, m.a. hjá hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni sem hélt hér síðustu ræðu, að það hefur verið kallað eftir samspili peningamálastefnu og fjármálastefnu og er komið inn á það í greinargerð með frumvarpinu. En hið verðtryggða fjármálakerfi dregur bitið úr vaxtatæki peningastefnunnar. Aðspurður sagði aðalhagfræðingur Seðlabankans á fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar og útskýrði það og staðfesti að með vaxtahækkunum væri markvisst verið að draga úr ráðstöfunartekjum heimilanna til þess að slá á eftirspurn og halda niðri verðbólgu, það væri meginmarkmið þeirra. Það er í sjálfu sér ekkert athugavert við það að segja það hreint út eins og það er en því miður er það svo að tækið bítur ekki sem skyldi vegna þess að aukningunni er velt inn í framtíðina og greiðslubyrðin þyngist ekki til muna til að bregðast við aðstæðunum sem eru uppi. Nú eru bankar farnir að setja þak á óverðtryggð lán. Af hverju er það? Það er til þess að þau fari að hegða sér eins og verðtryggð lán. Það er ekki til að skerpa á biti peningastefnunnar. Nei. Hér er því miður enn ein birtingarmynd þessa vítahrings sem við verðum að komast út úr og sem birtist líka í því að Seðlabankinn sér sig knúinn til þess og kallar eftir því beinlínis og margoft að fjármálastefnan þurfi að vinna með peningastefnunni og öfugt. Í þessu ljósi hagstjórnarmarkmiða er svo mikilvægt að skoða það frumvarp sem við ræðum hér, að við séum að taka skref í þá átt að peningastefnan geti tekið mið af ríkisfjármálastefnunni og róið í sömu átt og hún, að peningastefnunefnd sé ekki á bremsunni á sama tíma og stigið er á bensínið í ríkisfjármálastefnunni. Það eru ekki bara fulltrúar Seðlabankans sem hafa kallað eftir þessu og talað í þessa veru sem styður þá umgjörð sem frumvarpið felur í sér. Það hefur atvinnulífið jafnframt gert og fleiri stofnanir, til að mynda Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem var til aðstoðar og ráðgjafar í undirbúningsvinnu þessa máls. Flestir kalla því eftir þessu samspili tveggja póla í íslenskri hagstjórn. Í ágætisgrein sem birt er á vef Viðskiptaráðs og ber yfirskriftina Ferð án fyrirheits kemur meðal annars fram að íslenskt efnahagslíf einkennist af miklum óstöðugleika. Þar er sýnt fram á sterka fylgni einkaneyslu og gengis krónunnar. Í samanburði 15 þróaðra iðnríkja eru bæði verðlags- og hagvaxtarsveiflur mestar hér. Hver er rót vandans? Rót vandans er ekki gengi krónunnar heldur hagstjórnin. Þar er jafnframt komið inn á mikilvægt mál tengt hagstjórn sem er framleiðni. Líkur eru leiddar að því að óstöðugleikinn, hinar ýktu sveiflur, standi aukinni framleiðni fyrir þrifum. En framleiðni er auðvitað algjört kjörhugtak þegar kemur að því að bæta lífskjör og nýta með sjálfbærum hætti ekki bara mannauðinn heldur einnig náttúruauðlindir okkar. Í þessari athyglisverðu grein kemur fram enn ein vísbendingin um þær sveiflur sem við erum að kljást við og skilning á þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í þeirri viðleitni að bæta hagstjórn. Ef ég dreg efni greinarinnar saman þá kemur þar fram að verðlags- og hagvaxtarsveiflur hérlendis eru þær mestu í þróuðum iðnríkjum. Starfsfólki í innlendum greinum fjölgaði í aðdraganda fjármálakreppunnar á meðan útflutningsgreinar sátu eftir. Eftir veikingu krónunnar sem þá varð varð þróunin öfug sem bendir til þess að rót vandans liggi í hagstjórninni. Fjárfesting sveiflast samhliða breytingum á styrk krónunnar og nýtist verr eftir því sem sveiflurnar eru tíðari og meiri og gengisbreytingar krónunnar eru birtingarmynd óstöðugleikans frekar en orsök. Ef draga á úr efnahagslegum óstöðugleika þarf að ráðast að þessari grunnrót vandans sem er hagstjórnin. Ég lít á frumvarpið sem við ræðum hér sem skref eða spor í þá átt. Í því felst að ráðist verður í aðgerðir á öllum þremur sviðum, í fjármálum hins opinbera eins og frumvarpið er viðleitni til, í peningastefnu og á vinnumarkaði. Formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, fór vel yfir einstaka liði frumvarpsins og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir fór jafnframt vel yfir þær greinar sem minni hlutinn gerir athugasemdir við. - Ég sé að tíminn er fljótur að fara þegar við ræðum hagstjórn. Það má nefna fyrst og fremst það svigrúm sem við lítum til að ríkisstjórn hafi hverju sinni til að bregðast við þeirri stöðu sem er uppi í efnahagslífinu. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon kom inn á að í þessu samhengi væri mikilvægt að samræmi væri á milli greinargerðar og þeirra skilyrða sem fram koma í 7. gr. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um það. Ég leyfi mér hins vegar að setja spurningarmerki við hvort ramminn sé of stífur eins og hv. þingmaður telur. Það má vel vera að skilyrðin eins og þau eru sett fram séu fullstíf. En þó getur ríkisstjórnin við vissar aðstæður tekið þau úr sambandi og komið inn með nýjar tillögur og leitað samþykkis þings fyrir breyttri áætlun og stefnu ef þær aðstæður bjóða upp á slíkt. Svo er það hitt að keynesískar aðgerðir eiga það gjarnan til, þegar kemur að pólitík, að virka bara í aðra áttina, þ.e. að þegar dregur úr umsvifum eða upp kemur kreppa þá erum við tilbúin til að skuldsetja okkur og auka umsvifin í efnahagslífinu til að halda uppi fullri atvinnu og nýta þær auðlindir sem við höfum til að skapa og framleiða og viðhalda lífskjörum en í uppsveiflu og góðæri eigum við hins vegar mjög erfitt með að stíga á bremsuna. Núverandi ríkisstjórn verður að njóta sannmælis í því og við verðum alltaf að skoða þær aðstæður sem við komum frá. Þetta er því mjög viðkvæmt jafnvægi og þröngt einstigi sem við erum að reyna að feta þessi árin. En alla jafna eigum við mjög erfitt með það á hinum pólitíska vettvangi að beita keynesískum aðferðum í góðæri og uppsveiflu. Þá kemur að því að tekjurnar í formi skatta og útgjöld stofnana og í tryggingakerfinu, samtryggingarkerfinu sem er okkur svo nauðsynlegt og okkar grunnstoð í að byggja upp réttlátt samfélag þar sem ríkir jöfnuður, virka sem sjálfvirk sveiflujöfnun á hagkerfið og vill það oft sem betur fer, leyfi ég mér að segja, virðulegi forseti, hjálpa okkur. Þess vegna leyfi ég mér að segja að ég er ekki alveg tilbúinn til að taka undir það að settur sé of stífur rammi í frumvarpinu. Ég held að það sé til bóta að við förum inn í agað og reglusett umhverfi eins og lagt er upp með í frumvarpinu. Mér finnst mjög mikilvægt eins og komið hefur fram í ræðum hv. þingmanna að samstaða sé um þetta mál og ég heyri ekki annað af umræðunum en að um það sé samstaða og ég vonast til þess að við berum gæfu til að stíga þetta skref.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og ætla svo sem ekki að gera ágreining við hann á þessu stigi um einstök efnisatriði málsins en spyrja hann kannski fyrst og fremst tveggja spurninga. Í fyrsta lagi er varðar kostnaðarmat frumvarpsins. Fram kemur að gert sé ráð fyrir töluverðum kostnaði og þá fyrst og fremst í Stjórnarráðinu vegna innleiðingar málsins. Raunar kemur fram núna í breytingartillögum við fjárlagafrumvarpið að gert er ráð fyrir hvorki meira né minna en 144 millj. kr. inn á næsta ár út af innleiðingu málsins til einstakra ráðuneyta, þar sem ráðuneytin fá sitt á hvað 12 og 24 milljónir í sinn rekstur. Þar er vísað beinlínis í framkvæmd þessa tiltekna frumvarps. Vegna þess að fram kemur - óskaplegur hávaði er hér í hliðarsal - í nefndaráliti meiri hlutans að mikilvægt sé að Alþingi taki starfshætti sína til endurskoðunar, og töluvert mæðir á Alþingi við innleiðingu málsins, og í samtals 19 greinum í frumvarpinu er beinlínis gert ráð fyrir aðkomu Alþingis, þá spyr ég hv. þingmann, af því að hann og meiri hlutinn gera ekki ágreining við fjármálaráðuneytið um kostnaðarmat frumvarpsins, hvernig hann telji að Alþingi geti komið til móts við þátt sinn í breyttri framkvæmd við meðferð og úrvinnslu fjárlaga og ekki síður breytingartillagna og aðkomu minni hlutans í þeim efnum. Telur hann að aðkoma Alþingis sé tryggð nægilega með þeim hætti sem kemur hér fram og í þeim gloppum bæði í kostnaðarmatinu og ekki síður í þeim breytingartillögum sem komið hafa frá ríkisstjórninni við 2. umr. fjárlaga?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur fyrir spurningar hennar sem við eigum að fara yfir og spyrja okkur, vegna þess að það fylgir því aukinn kostnaður að taka þetta skref og ráðast í þær aðgerðir. Það þýðir auknar kröfur, faglegar kröfur, og augljóst að hér er verið að styrkja fagþáttinn í ráðuneytunum og stofnunum sem þurfa að kljást við breytta alþjóðlega reikningsskilastaðla og taka tillit til þeirrar faglegu umgjarðar sem lagt er upp með. Ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem meta þetta sem fjárfestingu. Ég lít svo á að við séum að taka það jákvætt skref í að bæta og styrkja hagstjórn okkar að um hreinlega fjárfestingu sé að ræða. Þá nefnir hv. þingmaður aðkomu Alþingis og vinnslu Alþingis. Ég ætla að leyfa mér að taka undir með hv. þingmanni að skoða þarf betur að styrkja og bæta faglega þáttinn. Nú veit ég að við erum með mjög hæfa, vel menntaða og faglega nefndarritara sem vinna mjög vel með nefndinni á öllum sviðum á nefndasviði, en við eigum að skoða og gaumgæfa hvort hér þurfi að bregðast við og styrkja faglega þáttinn á Alþingi sömuleiðis. Það hljóta að eiga alveg sömu rök við.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég velti fyrir mér hvort við getum þá sammælst um að lögð verði fram undir einhverju flaggi breytingartillaga við 2. umr. fjárlaga, eða 3. ef ekki vill betur, sem tryggir að Alþingi sé einnig styrkt en ekki bara framkvæmdarvaldið hvað þetta varðar, því að það er sannarlega um að ræða mjög viðkvæmt jafnvægi milli framkvæmdarvaldsins og síðan fjárveitingavaldsins við alla fjárlagagerðina og síðan úrvinnslu og afgreiðslu fjárlaga frá Alþingi. Fólgin er í því ákveðin hætta ef verulegt ójafnvægi verður hér á að því er varðar aðgang að sérfræðiþekkingu og þeim björgum sem nauðsynlegar eru til þess að allir aðilar geti unnið vinnu sína svo fullnægjandi sé. Ég held að það geti verið áhyggjuefni ef Alþingi er ekki fyllilega nestað inn í þær miklu breytingar ef af samþykkt frumvarpsins verður. Ég vil biðja hv. þingmann að bregðast við þeim vangaveltum, hverjar hætturnar eru sem fólgnar eru í því, af því að ég er sammála honum um að fjárlaganefnd er vel mönnuð að því er varðar nefndarritara og það er ekkert athugavert við það. En það þarf töluvert meiri styrkingu við þessa innleiðingu. Síðan langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji eitthvert sérstakt áhyggjuefni fólgið í því að samþykkja breytingartillögu minni hluta fjárlaganefndar sem er sú hin fyrsta sem snýst um að taka tillit til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta, þ.e. að láta í lagatextanum sjálfum fylgja hefðbundna skilgreiningu Sameinuðu þjóðanna á sjálfbærni. Telur hann einhverjar sérstakar pólitískar hættur í því fólgnar að láta skilgreininguna fylgja í lögunum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir góðar spurningar og vangaveltur sem er nauðsynlegt að fara í gegnum. Varðandi fyrri spurninguna og áréttingu á því að styrkja fagþátt Alþingis gagnvart úrvinnslu og þeim lagaramma sem við erum að leggja hér til til að styrkja þetta ferli, sem eru fjárlög og úrvinnslan á Alþingi, þá tel ég rétt og sagði það í fyrra andsvari að sömu rök ættu við, að nauðsynlegt er að styrkja fagþáttinn og ég treysti á fulltrúa okkar í fjárlaganefnd, sem hafa lagt upp með að ná samstöðu um málið, að fara vel yfir það. Varðandi seinni spurninguna sem mig langar að koma inn á og mér finnst jafnframt mjög verðug, þá er sjálfbærni mjög mikilvæg og þessi félagslega hlið, þ.e. jöfnuður, sem er mjög til umræðu og er einmitt tengt hagstjórn í dag, bæði hjá OECD og fleiri stofnunum sem hafa verið að gefa út skýrslur og tjá sig um það mál. Þó að við tökum þetta skref núna og tökum ekki inn mælikvarða þá þurfum við samt að átta okkur á því hvaða mælikvarða við getum notað á til dæmis félagslega þáttinn og jöfnuðinn. Það er mælikvarði núna sem er svona félagsleg jöfnunarvísitala og heitir, með leyfi forseta, „social progress index“ sem Harvard-háskóli vinnur með, sem gæti verið tæki sem við getum litið til og tekið [[Forseti hringir.]]þá inn í lög, þetta frumvarp verður vonandi að lögum, í framhaldinu.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um opinber fjármál. Þeir sem flutt hafa ræður sínar á undan mér hafa farið vel og ítarlega yfir frumvarpið sem er að langmestu leyti unnið í mikilli sátt. Ég mun koma inn á fáein atriði. Frumvarp til laga um opinber fjármál hefur verið nokkuð lengi í smíðum, en það var fyrst lagt fram á 143. þingi. Það er á engan hátt neikvætt og hefur leitt til vandaðri vinnubragða. Fjárlaganefndir tveggja þinga hafa sótt Svía heim til að kynna sér umgjörð ríkisfjármála þar. Seinni heimsóknin var farin í tíð núverandi fjárlaganefndar og það var mjög fróðlegt að kynnast vinnulagi Svíanna. Nýttist sú heimsókn ákaflega vel inn í vinnu okkar við frumvarpið. Gagna og umsagna hefur verið leitað víða, m.a. hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum, OECD, fjármálaráði Bretlands, Hagstofu Íslands, Ríkisendurskoðun, Seðlabanka Íslands, fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Fjársýslu ríkisins og ótal fleiri aðilum. Eldri lög um fjárreiður ríkisins eru orðin um 20 ára gömul en þóttu mikið framfaraspor á þeim tíma sem þau voru sett og skipuðu Íslandi framarlega meðal aðildarríkja OECD hvað varðaði reikningshald og samanburð fjárlaga og ríkisreiknings. Á síðustu árum hafa æ fleiri ríki sett sér ný lög um ríkisfjármál og fjárlagagerð, mörg hver í kjölfar bankakreppunnar. Aftur að frumvarpinu. Því er ætlað að skapa ramma fyrir skilvirka beitingu fjármálastefnu og samhæfa hana við peningamálastefnu Seðlabanka Íslands. Í 6. gr. frumvarpsins segir um grunngildin, með leyfi forseta: „Stefnumörkunin skal byggð á eftirtöldum grunngildum: 1. Sjálfbærni sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. 2. Varfærni sem miðar að hæfilegu jafnvægi á milli tekna og gjalda, og að ekki séu teknar ákvarðanir eða aðstæður skapaðar sem geta haft ófyrirséðar og neikvæðar afleiðingar. 3. Stöðugleika sem felst í að stefna í opinberum fjármálum stuðli að jafnvægi í efnahagsmálum. 4. Festu sem felst í því að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar frá gildandi stefnu og áætlunum um þróun opinberra fjármála. 5. Gagnsæi sem felst í því að sett séu auðsæ og mælanleg markmið til meðallangs tíma um þróun opinberra fjármála í samræmi við grunngildi samkvæmt 1.–4. tölulið. Birta skal reglulega samanburð á markmiðum og árangri með skýrum mælikvörðum.“ Stefnumörkun í opinberum fjármálum skal sem sagt gerð til lengri tíma og ákvarðanir í peningamálum skulu teknar út frá þeim forsendum sem koma fram í langtímaáætlun um ríkisfjármál. Samhæfing markmiða fjármálastefnu og peningamálastefnu skiptir miklu fyrir farsæla hagstjórn og stöðugleika í efnahagsmálum. Í opinberum fjármálum eru markmið sett fram í fjármálastefnu til lengri tíma sem stuðla skal að sjálfbærni opinberra fjárlaga og stöðugleika í efnahagslífinu. Frumvarpið er umfangsmesta frumvarp sem vísað hefur verið til fjárlaganefndar um árabil. Ákvæðum þess er ætlað að ná til fjármála hins opinbera í heild, þ.e. bæði ríkis og sveitarfélaga. Þar eru ákvæði um margvíslega áætlanagerð og skýrslugjöf sem ætlað er að efla langtímahugsun og ábyrgð í fjármálum, auk þess að bæta árlega fjárlagagerð. Ákvæðunum er einnig ætlað að styrkja framkvæmd fjárlaga, en í samanburði við önnur ríki OECD hefur framkvæmdin verið með lakasta móti hérlendis. Það birtist meðal annars í því að allt of algengt er að fjárlög séu ekki haldin og framúrkeyrsla viðvarandi. Þá er að finna ákvæði í frumvarpinu um innleiðingu alþjóðlegra reikningsskilastaðla. Í ákvæðum frumvarps til laga um opinber fjármál felst grundvallarbreyting á framsetningu fjárlagafrumvarps. Byggt er á því að Alþingi veiti fjárheimildir til málefnasviða og málaflokka auk framlags í almennan varasjóð. Ekki er gert ráð fyrir því að fjárveitingar til einstakra ríkisstofnana birtist í frumvarpi til fjárlaga heldur einungis í fylgiriti. Fjárheimildir verða sundurliðaðar eftir málefnasviðum og málaflokkum. Viðfangsefni á gjaldahlið fjárlaga verður að finna í sundurliðun 2 í fjárlagafrumvarpi og verða þau um 900 talsins. Með þeirri breytingu er miðað við að gjaldaliðir fjárlaga skiptist í 34 málefnasvið sem aftur skiptist í um 105 málaflokka. Ávinningur af þessari breytingu felst í því að Alþingi fjallar þá um stærri málefni og skiptingu útgjalda í stórum dráttum og stefnumótun til lengri tíma í stað þess að fjalla um fjárveitingar til einstakra viðfangsefna sem oft vega mjög lítið í heildarútgjöldum ríkisins. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur fram nokkrar breytingartillögur við frumvarpið. Meiri hlutinn telur að meginmarkmið um fækkun fjárlagaliða, aukna ábyrgð ráðherra og fjárveitingu í varasjóð til að takmarka fjáraukalög sem mest séu öll til bóta. Ég vil koma inn á tvær af breytingartillögum meiri hlutans. Hin fyrri lýtur að því að Byggðastofnun skuli koma að umsögn um frumvarp til fjárlaga og fjalla um hvernig stefna hvers ráðherra samkvæmt 20. gr. frumvarpsins fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á samræmist byggðaáætlun og sóknaráætlunum landshluta sem fram koma í þingsályktunartillögu um stefnumótandi byggðaáætlun. Þá leggur meiri hlutinn til að bætt verði málsgrein við 16. gr. um framsetningu frumvarps til fjárlaga þar sem fram komi að talnagrunnur frumvarpsins skuli vera aðgengilegur á tölvutæku sniði og á opnum miðli og skulu þau gögn öll vera aðgengileg öllum almenningi til eftirvinnslu á tölvutækan máta. Með þessari viðbót er ætlunin að tölugrunnur fjárlaga hvers árs verði t.d. auðveldlega samanburðarhæfur við fjárlög fyrri ára og ríkisreikning, en einnig að gögn fjárlaga nýtist betur til eftirvinnslu en áður, svo sem til skilvirkari greiningar og framsetningar. Innleiðing frumvarpsins hefur auðvitað kostnaðarauka í för með sér, sem rakinn er í nefndaráliti, en til lengri tíma litið er því ætlað að spara fjármuni ríkisins. Frumvarpið var unnið að langmestu leyti í sátt í fjárlaganefnd og ég vil þakka félögum mínum kærlega fyrir ágæta samvinnu sem hefur verið fróðleg og skemmtileg og til hagsbóta fyrir alla.
Herra forseti. Mig langar aðeins að blanda mér í þessa umræðu um opinber fjármál. Líkt og fram hefur komið í þessari umræðu held ég að hér sé ýmislegt lagt til sem sé bara mjög gott sem varðar það hvernig ramminn í kringum opinber fjármál er eða hvernig við viljum breyta honum og hafa hann. Ég tek þó undir þau varúðarsjónarmið sem hafa komið fram í ágætum ræðum hér í dag, þar á meðal hjá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur og hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni, sem reyndar fór mun betur og af meiri þekkingu í gegnum þessi mál en ég gæti nokkurn tímann gert. Mig langar að taka undir það sem fram kom í ræðum þeirra, kannski sérstaklega það sem varðar 7. gr. frumvarpsins, um að þar sé ekki ætlað nægilega mikið svigrúm við beitingu ríkisfjármálanna þegar kemur að hagstjórn, þá sérstaklega því sem lýtur að sveiflujöfnun, að þar séum við að sníða okkur of þröngan stakk. Ég tek undir að þessi skilyrði séu ekki nógu góð og get því ekki tekið undir 7. gr. Ástæðan fyrir því að ég kveð mér hljóðs er það sem fram hefur komið í ræðum hjá mörgum hv. þingmönnum þar sem þeir tala um nauðsyn þess að fara inn í agaðra reglusett umhverfi. Svo langt sem það nær er ég alveg sammála því. Ég er sammála því að við þurfum meiri aga í ríkisfjármálunum. Það sem mér finnst hins vegar vanta upp á er stærsta áskorun samtímans sem er hér sleppt, þ.e. að við ætlum að standa undir skuldbindingum hvað varðar sjálfbæra þróun á öllum sviðum. Mér finnst þetta stór galli á mikilvægu máli því að þetta er hið stóra mál samtímans, þ.e. hvernig við ætlum að sníða fjármál okkar og hagkerfi, hvernig við ætlum að reka samfélag okkar í þeim veruleika sem blasir við okkur á 21. öldinni, heim þar sem við verðum ef við ætlum að lifa af til framtíðar að draga úr losun á mengandi efnum. Við verðum að hugsa hvernig við ætlum að byggja atvinnustarfsemi okkar upp. Við Íslendingar sem og allar aðrar þjóðir erum að fara að senda fulltrúa til Parísar núna eftir nokkra daga þar sem ræða á loftslagsmálin og það hvernig þjóðir heimsins ætla að leggjast á eitt til að draga úr losun til þess að hiti á jörðinni hækki ekki og allt fari ekki bara í kaldakol eins og stefnir í nema við breytum því hreinlega hvernig við lifum. Þetta snýst um það. Í mínum huga snýst þetta jafnframt um það að við getum ekki haldið áfram á þeirri vegferð sem var alla 19. og 20. öldina, þ.e. að bæta lífskjör fólks með því að auka alltaf við framleiðsluna. Við aukum bara hagvöxtinn og þar með munu allir á endanum græða. Þetta getum við ekki lengur. Þetta er ekki leiðin sem við getum farið á 21. öldinni. Því miður virðist mér sem fólk sé aðeins í orði búið að læra þetta, þ.e. möntruna um að við þurfum að draga úr mengun og stuðla að sjálfbærni. Þetta er alls staðar sagt en þegar kemur að hinum raunverulegu aðgerðum sér þeirra ekki stað. Þær eru ekki skrifaðar inn í stefnumótunina og ekki inn í pólitíkina. Ég sakna þess að þær séu ekki skrifaðar betur inn í þetta frumvarp. Ég held að þetta sé okkur alveg lífsnauðsynlegt inn í framtíðina. Mig langar því að taka undir það sem fram kemur í nefndaráliti frá minni hluta fjárlaganefndar þar sem segir, með leyfi forseta: „Sjálfbærni opinberra fjármála er eitt helsta markmið fjármálastefnu og fjármálaáætlunar skv. 4. og 5. gr. frumvarpsins. Í því á m.a. að felast að tryggt sé að hið opinbera geti ávallt staðið undir skuldbindingum sínum að uppfylltum öllum skilyrðum sjálfbærrar þróunar. Í skilgreiningu frumvarpsins á sjálfbærni er hins vegar einungis horft til efnahagslegra þátta en í alþjóðlegum skilgreiningum er einnig horft til félagslegra og umhverfislegra þátta og telur minni hlutinn að laga þurfi frumvarpið að þeirri alþjóðlega viðurkenndu skilgreiningu.“ Þetta er ástæðan fyrir því að ég kvaddi mér hér hljóðs, mig langar að taka undir þetta vegna þess að mér finnst þetta bara vera sú pólitík sem við verðum að tileinka okkur, líkt og ég sagði. Hér hefði verið svo kjörið lag að ná inn þessari heildarhugsun, ekki alltaf að hugsa um sjálfbærni, umhverfislega þætti eða félagslega þætti í einhverjum afmörkuðum kössum, heldur einmitt að ná því inn í stóru heildarhugsunina, þá sem birtist í frumvarpi til laga um opinber fjármál eða fjárlagafrumvarpi. Mér finnst þess vegna mjög miður að ekki hafi náðst samkomulag um að taka þetta inn í lögin. Mig langar hins vegar að beina því til hv. þingmanna að þeir skoði hug sinn og velti því svolítið fyrir sér hvort þeir séu mér ekki sammála í því að þetta sé það sem við þurfum að gera. Þetta er það sem pólitíkin á 21. öld þarf að tileinka sér í hugsun ef okkur er einhver alvara með því að við ætlum að ná einhverjum breytingum, ef við ætlum að ná einhverjum árangri þegar kemur að loftslagsbreytingum eða hvort við ætlum bara að bruna áfram fram af bjargbrúninni eins og mér sýnist því miður við ætla að gera þó að við segjum kannski eitthvað annað á tyllidögum.
Hæstv. forseti. Ég hef fylgst vel með þessum umræðum í dag og hlustað á fjárveitingavaldið tala. Stundum hefur mér þótt talað af allt að því hroka um hvernig beri að útrýma lausatökum á fjármálum stofnana, hvernig við förum að því að innleiða aga o.s.frv. Mér verður hugsað til þess til hverra verið er að tala, þá væntanlega þeirra stofnana sem hafa iðulega farið fram úr fjárlögum, úr því sem skammtað hefur verið. Hvaða stofnanir eru það? Það er Landspítalinn til dæmis og sjúkrastofnanir í landinu, það er löggæslan, það er menntakerfið. Við vorum um daginn í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fjalla um málefni Landbúnaðarháskólans á Hvanneyri og þar fögnuðu menn því að Landbúnaðarháskólinn á Hvanneyri væri að komast inn undir skammtaðar fjárheimildir, en það fylgdi sögunni að hann væri að fjarlægjast þau markmið sem hann ætti að stefna að í rekstri og forsvarsmenn skólans sögðu að hann væri að fjarlægjast landbúnaðinn að vissu leyti því að hann gæti ekki risið undir þeim væntingum sem landbúnaðurinn gerði til hans. Það kom líka margt annað á daginn, hvernig hlaðið hafði verið skyldum á þá stofnun, en inn fyrir fjárlagaheimildir varð hún að komast. Það leiðir allt saman hugann að því að það eru til fleiri lög en fjárlög. Það eru til dæmis til lög um réttindi sjúklinga. Það eru til lög um jafnræði með þegnum landsins hvað varðar þjónustu, velferðarþjónustu margvíslega. Það hefur ekkert verið minnst á þetta í dag. Ég hef ekki heyrt eitt aukatekið orð um það heldur þeim mun meira talað um hvernig eigi að aga ríkisstofnanir og hvernig þetta frumvarp sem er fyrir þinginu sé sérlega vel til þess fallið. Þetta frumvarp fjallar þó fyrst og fremst um eitt, það áhugamál Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að setja í lög, þeim tókst að gera þetta í gegnum íhaldsmenn í Svíþjóð, enda hafa verið farnar hópferðir þangað með íslenska þingmenn til að láta þá sitja þar námskeið [[Gripið fram í.]]um öguð vinnubrögð, að bannað verði að taka skuldir umfram tiltekið hlutfall af landsframleiðslu. Við vorum minnt á það í dag að Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefði hafist handa í ráðgjöf sinni hér gagnvart sveitarfélögunum og hann vildi ganga mjög langt í þeim efnum. Hann vildi horfa til 100% þaks, þau mættu ekki taka skuldir umfram það. Það vill svo til að þá var innanríkisráðherra sem fór með þann málaflokk sem sagði að það væri allt of strangt og var farið var með þetta þak upp í 150%. Það var varað við því í þessum þingsal, bæði við prinsippinu og líka upphæðinni. Meðal annars minnist ég þess að hv. fyrrverandi þm. Lilja Mósesdóttir gerði það og við settum niður nefnd til að fara yfir málið. Fljótlega eftir að þessi lög voru sett þá kemur á daginn að tiltekin sveitarfélög sem vilja ráðast í að byggja félagslegar leiguíbúðir ráku sig upp undir þetta þak. Og hver er þá lausnin? Hvað er þá til bragðs að taka? Það sem er þá til bragðs að taka er að snúa sér til markaðarins, að láta verktakana um hituna og ríkið komi síðan að. Þetta er meginhugsunin hjá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og þeim sem eru svipað þenkjandi, þ.e. að setja ríki og sveitarfélögum skorður af þessu tagi til að auka umsvif og möguleika markaðarins til að komast þar inn á svið sem hið opinbera hefur sinnt áður. Það er síðan ákveðið að setja niður sérstakan eftirlitsaðila, utanaðkomandi eftirlitsaðila til að hafa umsjón með því að þetta sé gert samkvæmt bókstafnum og það er kveðið á um sérstakt fjármálaráð í 13. gr. þessa frumvarps. Þar segir, með leyfi forseta: „Fjármálaráð er sjálfstætt í störfum sínum og setur sér starfsreglur. Þeir sem skipaðir eru í fjármálaráð skulu vera óvilhallir og hafa þekkingu á opinberum fjármálum. Formaður fjármálaráðs skal hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi á fræðasviði sem lýtur að hlutverki ráðsins.“ Ég auglýsti eftir því við 1. umr. hvort við gætum fengið hugmynd um hvaða einstaklingur gæti verið á ferðinni hér. Hver er það sem á að hafa þetta eftirlitshlutverk með okkur, með fjárveitingavaldinu? Það er búið að bæta því núna inn í textann samkvæmt tillögu meiri hlutans að hann eigi að hafa háskólapróf. Í hverju? Dönsku? Guðfræði? Í hverju á hann að hafa háskólapróf? Óvilhallur og hafa þekkingu á opinberum fjármálum. Þessi aðili á að hafa eftirlit að sönnu með því að hér sé eitthvað sem kallað er sjálfbær, gagnsæ fjárlög. Hvað eru sjálfbær fjárlög? Hvað er það? [[Gripið fram í.]]Það var talað um það, ég er að tala fyrir mig hérna og ég er vinstri grænn. Ég er þingmaður Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs og ég er að lýsa sjónarmiðum sem eru rík innan þess flokks. Sjálfbær fjárlög. Það var talað um það hér í dag að ein kynslóð mætti ekki lifa á kostnað annarra. Hvað gerðum við? Hvað gerði mín kynslóð? Hvað gerði sú kynslóð sem á undan fór og tók iðulega mikil lán til að búa mér og minni kynslóð samfélag sem veitti góða menntun, góða velferðarþjónustu, góða heilbrigðisþjónustu og margvísleg önnur tækifæri? Það kostaði peninga og það kostaði lántökur. Ég talaði um það og nefndi sem dæmi úr reynsluheimi mínum þegar ég gerðist formaður BSRB haustið 1988 og kom þar að mörg hundruð milljón króna skuldsetningu vegna uppbyggingar orlofsbyggða bandalagsins. Við gátum ekki á næstum árum gert annað en að halda við og greiða niður vextina. Sjálfbært, nei. Að sjálfsögðu var það ekki sjálfbært, ekki fyrir þá kynslóð, en þetta var mjög skynsamlegt og við nutum góðs af því. Það var skynsamlegt af forverum mínum á þeim vettvangi að ráðast í mikla og myndarlega uppbyggingu sem við nutum síðan öll góðs af. Við urðum svo að halda í við okkur næstu árin og kannski næsta áratug eða svo eða á annan áratug, en það var allt í góðu lagi. Þetta var skynsamlegt. Það á ekki að setja félagslegum aðilum og ekki heldur ríki og sveitarfélögum skorður af þessu tagi, það á ekki að gera það. Það þýðir ekki að ég vilji ekki leitast við að hafa hallalaus fjárlög. Það er allt annar handleggur. Ég tók þátt í því á síðasta kjörtímabili að stefna að því marki og við náðum því. Það var ásetningur okkar og við höfum alla tíð, Vinstri hreyfingin – grænt framboð, sýnt mikla ábyrgð þegar kemur að fjármálum ríkisins og það á líka við um sveitarfélögin, mikla ábyrgð og miklu meiri ábyrgð en aðstandendur þessa frumvarps og þar vísa ég bæði í Framsóknarflokkinn og Sjálfstæðisflokkinn og ég ætla að leyfa mér að vísa líka í Samfylkinguna. Við höfum alla tíð sýnt ábyrgð og þótt ég tali með varnaðarorðum gagnvart lögbindingu lána af þessu tagi og skuldbindinga og skuldsetningar þá er ég alls ekki að tala fyrir óábyrgri fjármálastefnu, því fer fjarri, því fer mjög fjarri. Síðan er það hitt sem er svona meginhugsun þarna á ferðinni sem hljómar óskaplega vel, ég veit það. Setjum okkur fyrst stefnu, síðan áætlun um hvernig eigi að hrinda þeirri stefnu í framkvæmd, fimm ár, þrjú ár eða hvernig það nú er. Og við eigum fyrst og fremst að fjalla um stefnumótun hér og við eigum að hafa yfirumsjón með áætlanagerð líka, sem sagt langtímamarkmiðum. Ákvarðanatakan er síðan í ríkum mæli, og mun ríkari mæli en nú er, færð inn í ráðuneytin. Þetta fengum við að heyra líka í framsögu hv. formanns fjárlaganefndar, að ákvarðanatakan um einstaka liði verði færð inn í ráðuneytin og þar eigi að samræma mikið og þar verði mikið sparað, sem veitir nú ekki af vegna þess að þetta mun kosta sitt. Það var vísað til þess hvernig ætti að bera sig að. Ég man ekki hvort það er í 28., 29. og 30. gr., eitthvað þar um bil, sem fjallað er um það hvaða skuldbindingar fylgi því að gera breytingar á þessum áætlunum og því sem áður var tekið til og það er gríðarlegt áætlana- og pappírsfargan sem fylgir slíku, sem kostar síðan sitt. Við fáum það í umsögn fjárlagaskrifstofu fjármálaráðuneytisins hvað barnið kostar. Árlegur kostnaður er tæpur hálfur milljarður, sem þetta kemur til með að kosta. Það er stefnumörkun, áætlanagerð, stjórnun og eftirlit. Þar er fjórðungur úr milljarði. Það er reikningshald og margvísleg skýrslugerð, 96–120 milljónir. Svo er það hagstjórn og eftirlit, 36–48 milljónir, upplýsingakerfi á ársgrundvelli, 36–48 milljónir, áætlanakerfi, 12–48 milljónir. Síðan er það tímabundinn kostnaður, til eða frá hálfur milljarður. Það er náttúrlega tímabundið og fjárfesting til eins tíma en hyggilegra að horfa á hinar tölurnar. Væri nú ekki gott að fá eitthvað af þessum fjármunum í rekstur Landspítalans eða til að draga úr kostnaði sjúklinga við að leita sér heilbrigðisþjónustu? Ég hefði haldið það. Það er gott að gera góðar áætlanir. Það er gott að setja sér markmið en ég er með miklar efasemdir um það sem hér er á ferðinni. Það er verið að reisa mikla píramída úr pappír og það eru þeir sem koma til með að kosta mikla peninga, enda er það alveg augljóst eins og fram kemur í þessu frumvarpi. Ef við látum hugann reika til baka yfir fjárlagaumræðuna hér í þingi, hefur hún verið svo afleit? Hún hefur oft verið erfið og hún hefur oft verið tilfinningaþrungin og yfir hverju hefur hún verið tilfinningaþrungin? Hún hefur yfirleitt ekki verið mjög tilfinningaþrungin þegar við erum að tala um hinar stóru tölur, hversu marga milljarða við eigum að láta renna til heilbrigðisþjónustunnar eða menntakerfisins og þá skólastiganna. Það er ekki svo. Það er þegar veruleikinn birtist okkur í hinu smáa, í því sem á að taka héðan út úr umræðunni, sem umræðan fær tilfinningalegt innihald. Þegar við förum að ræða það til dæmis hvort eigi að úthýsa ungu fólki sem er komið yfir tiltekinn aldur, 26 ára, út úr framhaldsskólunum, þegar við rekum augun í það í fjárlagafrumvarpi að það stendur til að gera það þá æsist leikurinn. Og við þekkjum það á síðasta kjörtímabili þegar við vorum að skera niður, sem var nauðsynlegt að gera, þegar starfsfólkið á tilteknum heilbrigðisstofnunum, einkum úti á landi, ég minnist þess í Reykjanesbæ, ég minnist þess á Sauðárkróki, á Húsavík, myndaði keðju hönd í hönd um sjúkrahúsið sitt. Það var vegna umræðu hér um veruleikann í lífi þess fólks. Það er þessi vinna öll sem nú er verið að færa inn í ráðuneytin. Ég skil vel að það séu fleiri en fulltrúar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem kætast yfir hinum góða nemanda sínum. Það eru ráðuneytin að sjálfsögðu líka mörg. Þau fá þarna aukin verkefni og aukið vald inn til sín á kostnað þingsins og þingið er svo smátt í sér að í stað þess að reyna að hafa eftirlitsvaldið og umræðuna hjá sér þá er skipuð sérstök nefnd sem á að rækja þetta. Ég heyrði það líka við umræðuna hér í dag að menn sáu jafnvel fyrir sér að þetta fjármálaráð yrði víkkað út.
Nei.
Ekki af hálfu formanns fjárlaganefndar, það er rétt, ekki af hálfu hennar. En ég heyrði í umræðunni í dag að það var svo mikil hrifning af þessu ráði sem átti að taka völdin af þinginu og fylgjast með því að það væri alveg öruggt að við brytum ekki 7. gr. frumvarpsins um skuldsetningu ríkisins, því að það er náttúrlega meginmálið. Ég gleymdi að botna það áðan þegar ég fór að vísa í sjálfbærnina og agann sem þetta fjárlagaráð á að hafa eftirlit með að það er náttúrlega fyrst og fremst 7. gr. sem fjallar um heimilaðar lántökur ríkisins, að þær skuli ekki fara að jafnaði yfir 30% af vergri landsframleiðslu. Þetta er helmingi lægra hlutfall en gerist hjá Evrópusambandinu með sín Maastricht-skilyrði. Maastricht-skilyrðin snúa að verðbólgu, vöxtum, skuldsetningu og einhverjum þætti enn, en þar er skuldsetningin mun hærri en þetta. Ekki svo að skilja, og ég ítreka það eina ferðina enn, að ég sé að mæla með mikilli skuldsetningu ríkisins, ég er ekki að gera það. Ég er einfaldlega að segja að þeir tímar geta komið - og ekki aðeins að það steðji einhver sérstök vá að samfélaginu en þeir tímar geta komið að við teljum hyggilegt að ráðast í mikla skuldsetningu, t.d. vegna nýs sjúkrahúss. Þá verður alltaf freistingin hin að fara með þetta út á einkamarkað þar sem skuldirnar eru faldar og það er sá ljóti leikur sem hefur verið leikinn víða og er leikinn í Bretlandi. Verstir voru kratarnir undir stjórn Tonys Blairs, þeir voru sennilega verstir, meira að segja íhaldið var farið að hafa áhyggjur af því hve langt þau gengu en hún er nú að færast aftur í gamla gírinn, sú stjórn sem situr nú í Bretlandi. En við erum sem sagt að fara út í þá vegferð. Ég verð að segja það til allra þeirra sem styðja þetta frumvarp og telja það afar gott og hefja mál sitt á því að mæra frumvarpið, hvað það sé ágætt, að þótt ekki væri út af neinu öðru en 7. gr. þá er ástæða til að berjast gegn þessu frumvarpi af lífi og sál. Ég mun greiða atkvæði gegn frumvarpinu, hverju einasta ákvæði þess, og þegar það kemur til endanlegrar atkvæðagreiðslu mun ég að sjálfsögðu segja nei.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir skörulega ræðu en ég er með nokkrar spurningar til hans. Í fyrsta lagi: Hvað er eðlilegra en að ríkið setji lög til að fara eftir, sambærileg lög og það setti um sveitarfélögin, sem sveitarfélögin hafa svo verið að vinna eftir? Eftir því sem ég veit best hefur það bara gengið vel. Sveitarfélögin hafa með miklum viðsnúningi verið að fara inn á þá braut að vera innan þessara marka og mér finnst alveg ótrúlegt ef menn geta verið svo blindir að setja lög á aðra sem þeir geta ekki sætt sig við sjálfir að vinna eftir. Í þessum lögum er fimm ára svigrúm til að bregðast við og ég spyr: Er það ásættanlegt að misvitrir stjórnmálamenn, þá kannski í bæjarstjórnum, eins og reynslan hefur sýnt, geti skuldsett sveitarfélagið sitt nánast í drep þannig að ekkert annað en gjaldþrot blasi við? Er það ásættanlegt að það séu svo næstu kynslóðir og næstu bæjarstjórnir sem lenda í því að leysa úr þeim vanda? Ég ætla ekki að fara að deila við hv. þingmann um þessi mörk, hvort þau séu há eða lág, en getum við ekki verið sammála um að ef við ætlum að láta þessi lög og reglur ganga yfir sveitarstjórnir þá eigum við að vinna eftir þeim sjálfir?
Hæstv. forseti. Ég gerði hér áðan grein fyrir þeim efasemdum sem ég hefði um sveitarstjórnarlögin þrátt fyrir ábyrgð mína og aðkomu að þeim málum. Ég skýrði það með hvaða hætti ég hefði um þetta efasemdir. Ég vakti jafnframt athygli á því að til væru margs konar lög í landinu, það væru ekki aðeins fjárlögin sem lytu að fjárreiðum ríkis og sveitarfélaga heldur væru margvísleg önnur lög sem Alþingi þarf að horfa til. Þá er ég að horfa á lög um réttindi sjúklinga, um jafnræði, um byggðarlög o.s.frv., sem við þurfum að horfa til. Þá er spurningin: Hvernig ramma myndum við okkur til umræðu um það? Ég var að leiða að því rök að þessi rammi væri ekki góður og réttur. Ættum við að horfa upp á það að misvitrir stjórnmálamenn skuldsetji sín sveitarfélög eða ríkið án þess að við reynum að reisa rönd við? Ég held að ástæðan fyrir því að sveitarfélögin og ríkið er varfærnara en það var áður sé ekki þessi lög. Það endurspeglar breytt viðhorf í samfélaginu, meiri varfærni þegar kemur að skuldsetningu en áður var. Við höfum horft upp á hvernig fór hjá fyrirtækjum, bönkum og öðrum stofnunum sem skuldsettu sig upp í rjáfur og almennt er meiri varkárni ríkjandi í þjóðfélaginu, og ég hef talað fyrir henni og ég er fylgjandi henni.
Virðulegi forseti. Varfærni í skuldsetningu rétt sem snöggvast, ég get alveg tekið undir það. Það er svo stutt síðan hrunið varð þannig að það er skiljanlegt að við séum ekki alveg búnir að gleyma því. En reynslan hefur sýnt okkur að við þurfum ekkert mörg góðæri til að gleyma þessu hruni, ég tala nú ekki um næstu kynslóð. Í góðærinu gleyma menn sér og gleyma hruninu þannig að ég mundi ekki treysta því að allir verði jafn varfærnir og þeir sem eru í þessum bransa núna. Varðandi lögbundnar skyldur sveitarfélaga til að þjóna fólki, sjúkum og öldruðum og öllum, þá er það bara hinn eilífi slagur um tekjuskiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Það er auðvitað að mörgu að hyggja í því. Hv. þingmaður minntist á að sveitarfélög gætu ekki byggt félagslegar íbúðir af því að þá rækist það í skuldaþakið. Hver er reynslan hjá þeim sveitarfélögum sem byggðu félagslegar íbúðir án þess að hafa rekstrargrundvöll fyrir því? Ég veit ekki annað en að reynslan af því sé sú að það er búið að sliga þau, sá vandi hefur hvílt á þeim sveitarfélögum í mörg ár ef ekki tugi ára og þau eiga enn í basli með það. Má ég þá spyrja hv. þingmann hvort hann vilji afnema þessi lög um sveitarfélögin þannig að stjórnmálamenn geti bara skuldsett sveitarfélög eins og þeir vilja, eins og þeir kæra sig um, eins og enginn sé morgundagurinn, eins og þeir ætli ekki að sitja í þessum stólum áfram? Með því að hafa mörkin svolítið rúm, kannski rýmri en þau eru hér, fimm ára svigrúm til að bregðast við einhverju, gætum við verið sammála um að hafa einhver mörk bæði á sveitarstjórnarmönnum og hjá ríkinu?
Hæstv. forseti. Aðeins gagnvart sveitarstjórnarlögunum, þá var það svo, eftir gagnrýni sem meðal annars kom fram í þessum sal, að ég skipaði nefnd sem setti niður reglur um túlkun þessara laga og um sveigjanleika í túlkun þessara laga til að draga úr þessu höggi. Já, ég hefði viljað hafa lög sem væru ekki með þessum þökum. En þau eru þarna og það var reynt að gera það besta úr því. Það voru nokkur sveitarfélög sem skuldsettu sig mjög mikið fyrir hrun. Við höfum heyrt í fréttum hvernig Reykjanesbæ reiddi af og fleiri sveitarfélögum. Ástæðan fyrir því að sveitarfélögin sýna varkárni núna er sú að þau eru brennd af því sem áður var og það á við um hina misvitru stjórnmálamenn, sem eru hluti af lýðræðinu; við eigum að treysta þeim og þurfum ekki að fá sérfræðinga til að lemja okkur svipugöng til að sýna skynsemi. Varðandi leiguíbúðir sveitarfélaga þá er það margflókin umræða. Þau sveitarfélög sem hafa staðið sig vel í þeim efnum, og þar nefni ég Reykjavíkurborg, mættu standa sig miklu betur. Reykjavíkurborg rekur Félagsíbúðir sem er mjög gott fyrirtæki, mjög góð stofnun, og þarf að efla miklu meira. Það þarf að láta miklu meiri fjármuni ganga inn í félagslega íbúðakerfið í Reykjavík en ég nefni það engu að síður sem góða starfsemi. Það er líka nokkuð sem er góð fjárfesting til langs tíma að sveitarfélögin setji fjármuni í félagslegt íbúðarhúsnæði.
Virðulegi forseti. Þessi umræða hefur verið ágæt og ég er ánægður með það að menn segi sína skoðun og hv. þm. Ögmundur Jónasson var ekkert að liggja á skoðun sinni hvað þetta varðar, sem endurspeglar kannski sjónarmið einhverra einstaklinga þó að sem betur fer sé sú umræða ekki hávær af þeirri einföldu ástæðu að það er bara einn galli við skuldir. Þær væru fínar ef væri ekki fyrir þennan eina galla og hann er sá að það þarf að borga þær. Við ættum að vera búin að læra það. Hér var Reykjavíkurborg nefnd og ég hvet hv. þingmenn til að kynna sér fjármál Reykjavíkurborgar. [[Gripið fram í: Og sveitarfélaga annars staðar.]]Ég held að það sé skýrasta dæmið um það að þrátt fyrir að allir möguleikar séu fyrir hendi til að vera með blómlegan fjárhag sem er grunnur að góðri þjónustu, þá er hægt að klúðra öllu. Ég ætla ekki að fara nákvæmlega í þá umræðu hér en ég held því miður að við þurfum að fara að ræða fjármál Reykjavíkurborgar á þessum vettvangi vegna þeirrar alvarlegu stöðu sem þar er komin upp. Hún er til komin meðal annars vegna þess að menn hafa getað hreyft á milli. Ég tók þá umræðu þegar ég var í borgarstjórn á sínum tíma og við töpuðum þeirri umræðu. Þá benti maður á að verið væri að færa skuldir frá borgarsjóði yfir í Orkuveituna. Þær voru síðan færðar til baka yfir í borgarsjóð að einhverju leyti og nú eru mjög veikar áætlanir uppi vegna þess að aðalsjóðurinn er rekinn með bullandi tapi, slíku tapi að maður bara trúir því ekki þegar maður les það, og verið að færa skuldirnar enn og aftur yfir til Orkuveitunnar. Í millitíðinni safnast upp óheyrilegir vextir sem borgarbúar þurfa að greiða. Ég ætla ekki að fara tæknilega í þetta mál. Ég fagna frumvarpinu mjög og tek undir með hv. þingmönnum úr fjárlaganefnd sem hafa talað hér og þakka fyrir gott samstarf þar. Málið hefur verið óhemju lengi í meðförum þingsins. Tvisvar hefur nefndin farið til Svíþjóðar og þangað var farið vegna þess að þar hefur verið þverpólitísk samstaða um vinnubrögð í opinberum fjármálum. Það skiptir engu máli í hvaða flokki viðkomandi stjórnmálamaður er, það er þverpólitísk samstaða um ábyrgð í opinberum fjármálum. Og þegar ég las það fyrst, ég las það í minnispunktum frá fyrrverandi hv. fjárlaganefnd sem fór til Svíþjóðar, þá verð ég að viðurkenna að ég trúði þessu varla. Við fórum þangað í fyrravetur og heimsóttum allar þær stofnanir sem um þessi mál véla, hvort það var sænska ríkisendurskoðunin, fjárlaganefndin, fjármálaráðuneytið eða þeir aðilar sem voru í samskiptum við fjölmiðla o.s.frv., og við hittum líka starfsmenn í íslenska sendiráðinu. Ég spurði alla þessa aðila hvort þetta væri svona, hvort það gæti verið rétt að það væri fullkomin samstaða um að þau stjórnmálaöfl eða stjórnmálamenn sem sýndu ekki ábyrgð í ríkisfjármálum væru bara blásnir út af eins og það er stundum orðað og það var staðfest að svo væri. Það dugar ekki til að samþykkja þetta frumvarp. Ef um það er samstaða þá þýðir það að við öll hér inni erum sammála um ákveðin grundvallarprinsipp og ekki bara hér heldur líka í samfélaginu. Það þýðir að næst þegar stjórnmálamaður veður fram og lofar öllu fögru í fjármálum, hvort sem það er í sveitarstjórn eða í ríkinu, þá fær hann gagnrýnar spurningar, ekki bara frá okkur á þingi heldur líka frá fjölmiðlum. Sú staða hefur ekki verið uppi hér fram að þessu. Ástæðan fyrir því að Svíar fóru í þessa vinnu og breyttu um verklag - Svíþjóð er ekki eina ríkið, það eru nokkur ríki sem eru til fyrirmyndar hvað þetta varðar - er að þeir lentu í bankahruni ekkert ósvipuðu og okkar. Við hefðum að vísu getað lært betur af þeirri reynslu en ég ætla ekki að fara í það hér en hingað kom sósíaldemókrati, Göran Persson, sem fór nákvæmlega yfir reynslu Svía af bankahruninu og hvernig þeir tókust á við það og ráðlagði okkur, en því miður gerðum við margt af því sem hann sagði að við ættum alls ekki að gera. Það kostaði okkur mikla fjármuni en verður ekki rakið hér. Þessi hugsun gengur út á það að við hugsum til lengri tíma, þetta er langtímahugsun. Það þýðir að þegar við ræðum um opinber fjármál, t.d. á vorin þegar við ræðum fjármálaáætlunina, þá ræðum við þau í stærra samhengi og til nokkurra ára. Þá ræðum við til dæmis hvað breytt aldurssamsetning þjóðarinnar þýðir. Við ræðum það aldrei hér en á Íslandi mun þeim sem eru 67 ára og eldri fjölga um 50% á næstu tíu árum, sem er ánægjulegt, og 60 ára og eldri verður innan fárra ára orðinn stærsti einstaki aldurshópurinn. Það hefur í för með sér miklar breytingar í samfélagsgerð okkar. Það þýðir að eftirspurnin eftir þjónustu á heilbrigðissviðinu mun aukast gríðarlega. Þetta er stórmál og það er aldrei rætt. Hér er búið að vera gegndarlaust málþóf út af einhverjum litlum lögum sem á að setja um Þróunarsamvinnustofnun. Ég held að búið sé að tala í því máli í meira en 40 tíma en hér erum við sárafá að ræða þetta mál sem er margfalt stærra, merkilegra og mikilvægara fyrir íslenska þjóð heldur en það að skella einni lítilli stofnun inn í ráðuneyti sem er afskaplega skynsamlegt að gera. Við erum hér með tæki til að venja okkur við og ýta undir það að við horfum til lengri tíma í ríkisfjármálum af því að ríkisfjármál koma okkur öllum við. Of mikil skuldsetning er stórhættuleg. Menn gleyma því til dæmis og sjaldan er rætt um það að ástæðan fyrir því að við gátum unnið okkur úr þeirri stöðu þegar bankahrunið varð var sú að við vorum búin að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Ekki skuldir sveitarfélaga, en það var búið að greiða niður skuldir ríkissjóðs. Ég hefði ekki boðið í það ef við hefðum verið á svipuðum stað og þau ríki sem menn tala oft um eins og eitthvert himnaríki, þá er ég að tala um ríki í Vestur-Evrópu sem eru skuldsett kringum 100% af vergri landsframleiðslu, jafnvel yfir það. Ég hefði ekki boðið í það ef við hefðum verið í þeirri stöðu. Ég veit ekki hvernig við hefðum átt að vinna okkur út úr því. Reyndar veit ég ekki hvernig mörg þessi kjarnaríki ESB ætla að vinna sig út úr þeirri stöðu sem þau eru í núna. En þetta er stóra málið, langtímahugsunin. Númer tvö er að hér verði agi í opinberum fjármálum, það er grunnurinn í þessu, það fer að vísu alveg eftir því hvernig við framkvæmum það. Hvað þýðir agi í opinberum fjármálum? Það þýðir einfaldlega að stofnanir og ráðuneyti geta ekki farið fram úr fjárlögum og þá skiptir engu máli hvað stofnunin heitir. Það skiptir engu máli hvort það er heilbrigðisstofnun, löggæsla, eftirlitsstofnun eða hvaðeina. Ég vil trúa því að flestar opinberar stofnanir okkar séu mjög þarfar, sumar eru að vísu fullkomlega óþarfar en ég ætla ekki að ræða það hér. Þau lönd sem við viljum í orði kveðnu bera okkur saman við eiga við sama vanda að glíma. Nú er ég bara að tala um Norðurlöndin og margir félagar mínir á þingi, hv. þingmenn, tala um Norðurlöndin eins og himnaríki en ég hef komið til Norðurlandanna og ég get fullyrt að það er ekki rétt. Þau eiga við sama vanda að glíma og afgangurinn af mannkyninu og það mun ekki breytast. En flest þeirra, ef ekki öll, flest þau stærri í það minnsta, hafa það fram yfir okkur að ekki er liðið að forstöðumenn stofnana fari fram úr fjárlögum. Það þýðir ekki að þau glími ekki við sömu verkefni og öll ríki heims. Þannig mun það alltaf verða, við erum alltaf í þeirri stöðu að það eru aldrei nægjanlegir fjármunir til heilbrigðismála, aldrei. Og í sjálfu sér ekki til félagsmála, menntamála eða löggæslumála. Það mun enginn ráðherra í þeim málaflokkum neins staðar og á neinum tímapunkti segja: Ég hef svo mikla fjármuni að ég get bara ekki nýtt þá, ég get ekki gert meira. Það mun aldrei gerast, það er bara eðli málaflokkanna. Það skiptir máli að við forgangsröðum í þágu grunnþjónustunnar, það er mín skoðun, ekki allra en það er mín skoðun, en það breytir því ekki að ef við ætlum að ná stöðugleika sem er forsenda fyrir bættum lífskjörum þá verðum við að hafa aga í opinberum fjármálum. Það er bara svo einfalt. Og til að ná aga í opinberum fjármálum þá verða allir að vera með í þeirri vegferð. Þýðir það að við séum hætt að deila? Þýðir það að hv. þingmenn Vinstri grænna vilji allt í einu ekki hærri skatta og við sjálfstæðismenn viljum ekki lægri skatta? Nei, það þýðir það ekki. Þýðir það að við hættum að deila um það hvert fjármunirnir eigi að fara? Nei, það þýðir það ekki. Við munum áfram takast á um hluti pólitískt en ef við ætlum að ná aga, sem er forsenda stöðugleika, sem er forsenda bættra lífskjara, þá verður að vera agi í opinberum fjármálum. Við verðum öll að vera samtaka um það, ekki bara við stjórnmálamennirnir heldur líka fjölmiðlar og auðvitað almenningur. En dagskrárvaldið er hjá fjölmiðlunum og ég tek eftir því að enginn fjölmiðill fylgist með þessum umræðum, alla vega ekki hér á svæðinu. Þeir fylgjast oft með málum hér, en eiginlega í öllum tilfellum smærri málum, nær alltaf smærri málum en þessum og flytja af þeim miklar fréttir en þeir gera það ekki í þessu risamáli og ég hef ekki orðið var við að þeir hafi mikinn áhuga á þessu. Ef fjölmiðlar kveikja ekki á mikilvægi þessa máls þá þurfum við að leggja mjög hart að okkur til að koma þeim upplýsingum áleiðis vegna þess að þeir hafa dagskrárvaldið þegar kemur að umræðu um þessi mál. Nú ætla ég hins vegar að hrósa hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir eitt og það gerist ekki á hverjum degi. Hv. þingmaður hitti naglann á höfuðið þegar hann gagnrýndi ákveðinn þátt í þessu máli og það er kostnaðarmatið. Það er hárrétt hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Það er ekki nægjanlega vel unnið. Það dugar ekki fyrir ráðuneytin að segja bara: Það er augljóst, sem það er, að breyta þarf vinnubrögðunum, við þurfum að fá öðruvísi fólk inn í ráðuneytin, en ætla ekkert að spara á móti. Það er algerlega augljóst. Sum ráðuneyti á Íslandi eru augljóslega mjög veik. Maður hefur svo sem alltaf orðið áþreifanlega var við það en sérstaklega þegar maður vinnur í hv. fjárlaganefnd, að það er gríðarlegur veikleiki, einkum í útgjaldaráðuneytunum, þegar kemur að fjármálum, áætlunum, eftirfylgni og eftirliti. Það þýðir að þau þurfa að breyta vinnulagi sínu í grundvallaratriðum ef við ætlum að ná markmiðum þessa frumvarps. Þetta snýst ekki um það að við setjum bara hærri framlög til viðkomandi ráðuneytis, það þýðir það ekki. Það er mikill veikleiki í annars þessu góða máli sem unnið er mjög vel af því ráðuneyti sem fer með málið, að mestu leyti er það unnið mjög vel, en það er mikill veikleiki að ekki sé meira unnið í áætlun um það hvernig sparnaður eigi að koma fram í ráðuneytunum og einnig í stofnunum. Að öllu óbreyttu, miðað við þetta kostnaðarmat, er engin trygging fyrir því að við náum þeim árangri sem lagt er upp með en ef við förum nákvæmlega eftir því þá leggjum við fram gríðarlega mikið af auknu skattfé í tengslum við þetta frumvarp en sjáum ekki ábatann af því. Það má ekki verða, það má alls ekki verða. Ég ætla ekki að fara í efnisatriði frumvarpsins. Það er verið að takast á um atriði sem ég vil ekki gera lítið úr en það er hins vegar augljóst að málið hefur þroskast ágætlega á þeim tíma sem vinnsla þess hefur tekið og það rætt, sem er gott, og þess vegna erum við að takast á um tiltölulega litla hluti þegar kemur að því. Það er auðvitað ekki rétt að viðtryggingaráðið, sem heitir svo í mörgum löndum, sé að taka eftirlitshlutverkið frá okkur. Eftirlitshlutverkið verður enn þá brýnna bæði í hv. fjárlaganefnd og svo sem í öllum hv. nefndum þingsins. Við ættum hins vegar að fara þá leið núna að tala um stærri mál, tala um málin til framtíðar í stað þess að ræða mál sem eru svo sannarlega mikilvæg en eru smærri. Við getum kallað það smærri mál ef við tölum um umfangið í krónum og aurum, við hættum ekki að ræða þau, en það sem felst í þessu er að þetta er tæki sem gerir að verkum að við neyðumst til að gera það sem við ættum að gera miklu meira af, það er að tala um málin í stóra samhenginu. Það er alveg rétt sem hér kom fram í andsvari hjá hv. þm. Páli Jóhanni Pálssyni að við erum með dæmi um mikla skuldsetningu sveitarfélaga - hér var Reykjavík nefnd sérstaklega og má líka nefna Hafnarfjörð á undanförnum árum - og menn hafa skuldsett viðkomandi sveitarfélög upp í rjáfur án þess að mikil umræða hafi verið um það á hinum pólitíska vettvangi. En það er augljóst og allir vita það sem vilja að skuldsetning í dag þýðir það eru börnin okkar og jafnvel barnabörn okkar sem munu finna fyrir því. Þegar við skuldsetjum okkur þá erum við með skipulegum hætti að skerða lífskjör barna okkar og barnabarna. Það er fullkomlega óásættanlegt og það eru mörg lönd sem eru víti til varnaðar. Og ekki bara lönd, það má benda á stórborgir vestan hafs t.d. sem eru einfaldlega gjaldþrota og svo sannarlega erum við með þjóðfélög í Evrópu sem benda má á, jafnvel Þýskaland sem er núna að fara í gríðarlega breytingu á aldurssamsetningu. Þjóðverjar munu fara úr því að vera 80 milljónir í 60 milljónir á tiltölulega fáum árum og þeir eiga 5,6% af vergri landsframleiðslu í lífeyrissjóðum. Svo eiga Miðjarðarhafslöndin auðvitað ekki nokkurn skapaðan hlut að öllu jöfnu og Frakkland enn þá minna. Sama hvernig menn ætla að vinna úr þeirri stöðu, það verður alltaf gríðarlega erfitt. Síðan eru jafnvel sterku ríkin mjög skuldsett. Það er ánægjulegt að það lítur út fyrir að við getum tekið skuldir okkar niður tiltölulega hratt, en við erum þó á þessu ári að greiða meira í vaxtagjöld en nemur öllum framlögum til Landspítalans og sjúkratrygginga samanlagt. Virðulegi forseti. Ég er ánægður með þessa umræðu, ég er ánægður með þessa vinnu, ég er ánægður með þetta frumvarp en það er til lítils ef þetta tæki verður ekki notað til að breyta vinnubrögðum okkar og umræðu um opinber fjármál. Ef það gerist ekki, þá er til lítils unnið. Ef það þýðir hins vegar að við munum sjá breytingu á pólitískri umræðu á Íslandi um opinber fjármál, breytingu á vinnubrögðum þar sem er hugsað fram í tímann og langtímahugsun og agi er reglan en ekki undantekningin, þá er þetta mál ekki aðeins til góðs heldur bylting og gríðarlega ánægjuleg tíðindi fyrir íslenska þjóð.
Herra forseti. Ég held að enginn deili um það að við viljum öguð fjármál opinberra aðila, hvort sem er ríkis eða sveitarfélaga, en það er alltaf spurning hvernig við mótum þann ramma um opinber fjármál sem við viljum hafa til viðmiðunar um það hvernig við eyðum þeim tekjum sem við höfum til umráða hverju sinni. Það hefur margt umhugsunarvert og fróðlegt komið fram í þeirri umræðu sem hefur verið hér í dag. Ég er ekki í fjárlaganefnd og hef ekki verið í þeirri vinnu sem unnin hefur verið undanfarna mánuði og jafnvel ár við að undirbúa frumvarp til laga um opinber fjármál og því kem ég öðruvísi að málinu í umræðunni og tek stóru línurnar í því, það sem þarna er á ferðinni. Vissulega vakna hjá manni ýmsar spurningar, t.d. hvernig þessi agaði rammi til fimm ára hverju sinni kemur út fyrir ýmsa málaflokka sem ég vil meina að hafi vissulega verið sveltir allt of lengi og allt of lítið fjármagn verið sett í til langs tíma. Hvernig koma þeir út? Svo er það misskiptingin almennt sem er til staðar í þjóðfélaginu í dag og þau tæki og tækifæri sem við höfum sem stjórnvöld til þess að gera drastískar breytingar þar á, sem gætu þýtt að við þyrftum að skuldsetja okkur til einhvers tíma með það að markmiði að sú skuldsetning skili sér til komandi kynslóða og til fólksins í landinu, til innviðauppbyggingar í landinu, til þeirra málaflokka í landinu sem við höfum ekki lagt mest fjármagn í og erum aftarlega á merinni í. Þá vil ég nefna heilbrigðisþjónustuna, menntakerfið okkar og samgöngumál, þótt tína megi ótal margt annað til sem fellur undir velferðarkerfið okkar, kjör og aðbúnað elli- og örorkulífeyrisþega, þá miklu misskiptingu sem er í búsetuskilyrðum á milli landshluta, mismuninn á orkuverði meðal almennings í landinu, aðgengi að ýmissi þjónustu sem opinberir aðilar veita og er mjög misgóð eftir því hvar fólk býr á landinu og líka á milli þjóðfélagshópa. Nú er verið að tala um að við beitum mjög agaðri fjármálastjórn. En maður spyr sig þegar við drögum línu í sandinn akkúrat á þessum tímapunkti, þegar við erum aftarlega á merinni í svo mörgum málaflokkum sem ríkið á að bera ábyrgð á og leggja fjármuni til: Er gott að vera með þröngan ramma við þær aðstæður? Það er stór spurning í mínum huga í þessu máli öllu. Ég líkt og aðrir félagar mínir í Vinstri grænum er mjög sammála því að við þurfum að fara vel með fjármuni ríkisins og við eigum að nýta þá fjármuni sem við höfum til umráða á mjög markvissan hátt og leggja fram góðar áætlanir í þeim efnum hverju sinni, eins og við leggjum til í breytingartillögu okkar að ný ríkisstjórn geri fyrir kjörtímabil sitt. En ég hef miklar áhyggjur af því að við séum núna að setja okkur allt of þröngar skorður, vegna þess að það þarf virkilega að taka á því á mörgum sviðum í samfélaginu. Skuldir eru óskemmtilegar og einhvers staðar stóð: Greidd skuld er glatað fé. En skuldir eru misgóðar. Ef skuldsetning á einhverjum tímapunkti felur í sér að byggð er upp öflug heilbrigðisþjónusta, mikilvægar samgöngur og innviðir í landinu og jöfnuði komið á á milli landshluta varðandi ýmsa opinbera þjónustu og lífskjör, þá getur sú skuldsetning verið mjög góð fyrir komandi kynslóðir og þá kynslóð sem nýtur þess að þarna sé gefið í og ríkið skuldsetji sig tímabundið meira en það gerir alla jafna. Það er annað með skuldsetningu sem felur í sér að farið er illa og glæfralega með fjármuni ríkisins, eins og hefur því miður oftar en ekki verið raunin. Það er farið í ómarkvissar í aðgerðir eins og í byggðastefnu undanfarinna 20 ára þar sem fjármunum hefur verið slett út og suður þegar allt er komið í óefni. Þeir fjármunir hverfa eins og dögg fyrir sólu og nýtast í raun og veru ósköp lítið í þau verkefni sem þeir hefðu átt að nýtast í, af því að þeir koma seint og verkefnin eru illa hugsuð og litlar áætlanir gerðar um hvernig þau geti nýst íbúum sem best. Skuldsetning af því tagi er slæm. Þess vegna er ekki hægt að afgreiða skuldir sem eitthvað af hinu illa, skuldir geta verið af hinu góða þegar verkefnin eru mikilvæg og brýn og koma til með að nýtast komandi kynslóðum vel til framtíðar. Ég tel því að við þurfum að hafa meiri sveigjanleika í þeim ramma sem þarna er verið að leggja til að við verðum innan. Það er mjög mikilvægt. Það hefur verið komið inn á ýmsa hluti hérna eins og það að brýn þörf hafi verið á að setja fjármálareglu fyrir sveitarfélög. Ég er alveg sammála því en þetta er ekki allt svona einfalt. Það hafa líka verið nefndar félagslegar íbúðir og að þeim hafi fylgt vandi, að sveitarfélögin hafi skuldsett sig of mikið og farið út í byggingu félagslegra íbúða. En ég spyr á móti: Hvað olli því að sá vandi kom til? Ég tel að sá vandi hafi komið til vegna þess að það voru teknar ýmsar ákvarðanir af fyrri ríkisstjórnum sem urðu þess valdandi að það urðu miklir búferlaflutningar af landsbyggðinni. Þess vegna sátu sveitarfélög uppi með þetta húsnæði, illa nýtt, og lentu í vandræðum með það, misstu tekjur vegna brottflutnings og fyrirtæki lögðust af. Margt af þessu var vegna vondra ákvarðana fyrri ríkisstjórnar og ég nefni við þessa umræðu kvótakerfið með sínum ömurlegu afleiðingum á mörg byggðarlög. Þess vegna sátu byggðarlögin eftir í vanda, t.d. með húsnæði í félagslega kerfinu. En ef það húsnæði hefði ekki verið byggt á sínum tíma held ég að sveitarfélögin væru í dag í enn meiri vanda en þau eru með að útvega húsnæði fyrir það fólk sem vill koma til sveitarfélaganna núna og setjast þar að og annaðhvort skapa sér atvinnu eða ganga inn í þá atvinnu sem er í boði. Oftar en ekki er það þetta húsnæði sem bjargar því sem bjargað verður í þeim efnum, því að ekki er verið að reisa húsnæði á þessum stöðum í dag. Staðan er sú að ef menn byggja húsnæði á einhverjum af þeim svæðum sem falla ekki undir virk markaðssvæði þá fellur húsið í verði um leið og byggingu þess er lokið og menn eru farnir að greiða fasteignagjöld af því. Það fellur í verði um leið um 30 eða jafnvel 50%. Þetta er sú sorgarsaga sem menn standa frammi fyrir víða á landsbyggðinni. Sem landsbyggðarþingmaður hef ég áhyggjur af því að svona strangur rammi hafi áhrif á uppbyggingu ýmissa brýnna verkefna víða um land þar sem menn hafa dratthalast við það í gegnum árin að sinna lögbundnum skyldum á ýmsum sviðum í uppbyggingu innviða samfélaganna. Ég hef áhyggjur af því. Ef við værum öll stödd á sama reit og værum þar jöfn hefði ég ekki þær áhyggjur sem ég hef af því hvaða áhrif þetta gæti haft fyrir marga þá sem hafa dregist aftur úr og á þá misskiptingu sem er fyrir í landinu. Það hefur verið komið inn á ýmislegt eins og stýrivexti Seðlabankans og hvernig þeir spila saman við efnahag ríkisstjórnarinnar. Vissulega má segja að þetta hafi allt áhrif á hagsveiflur í landinu og það hvernig okkur tekst að stjórna efnahagsmálum. Ég hef komið fram með gagnrýni á ákvarðanir Seðlabankans um að halda uppi þessu vaxtastigi vegna þess að það á kannski við efnahagskerfið á höfuðborgarsvæðinu en það á ekki við svæði vítt og breitt um landið, sem eru í raun og veru gjörólík efnahagssvæði. Þau eru ekki á sama stað og þar er engin þensla eins og á höfuðborgarsvæðinu og þess vegna eiga ákvarðanir Seðlabankans ekki við þar. Það er engin hætta á því að þar sé nein þensla vegna þess að þessir háu vextir leggjast enn þyngra á fólk þar en annars staðar vegna þenslu í launagreiðslum samfara. Auðvitað er núverandi ríkisstjórn með allt niður um sig varðandi efnahagsstjórn á tímum þenslu á höfuðborgarsvæðinu. Hún lækkar skatta og tekur þetta allt niður þegar hún ætti við þessar aðstæður að hafa hátekjuskatt, auðlegðarskatt og ná sköttum af þeim sem eru í alvöru að ná inn einhverjum tekjum. En þess vegna geta svona aðgerðir hálfopinberra aðila spilað þannig saman að það heldur ákveðnum hópum í þjóðfélaginu, ákveðnum landshlutum í raun og veru, í sjálfheldu og í gíslingu. Menn geta ekki byggt sig upp vegna þess að það er svo dýrt og þeir eru í einhvers konar spennitreyju af því að stýrivaxtaákvarðanir Seðlabankans og peningastjórnin miðast við einsleitt umhverfi, við hagkerfið á höfuðborgarsvæðinu fyrst og fremst þar sem þensla ríkir. Allt leiðir þetta til þess sama, það dregur úr krafti og getu og það dregur úr burðum þessara veiku svæða til að spýta í lófana og byggja sig upp, vegna þess að það er svo dýrt. Ef þetta bætist við í ofanálag getur það orðið til þess að menn verði enn þá aftar á merinni með að fá fjármuni til þarfra verkefna úti á landi, vegna þess að það verður afgangsstærð og ekki má setja í brýn verkefni. Það hefur nýlega verið í umræðunni að klára að ljósleiðaravæða þau svæði á landinu sem hafa ekki enn verið ljósleiðaravædd og þessi ríkisstjórn hefur farið fram með gassagangi í þeim efnum og tilkynnt að þetta sé allt að bresta á og í fjárlögum þessa árs eru um 300 milljónir, minnir mig, ætlaðar til verkefnisins. En hvað kostar það verkefni ef menn mundu klára að leggja ljósleiðara til þessara nokkurra prósenta landsmanna, svo að þeir gætu búið við ljósleiðarakerfi? Það kostar 6 milljarða. Miðað við áframhaldandi mjatl í þennan málaflokk gæti það orðið að raunveruleika - ég er ekki með reiknivélina í hausnum í augnablikinu - kannski árið 2050 eða seinna. Mér finnst að við þessar aðstæður verðum við svolítið að hugsa hvar við erum stödd með marga málaflokka og hvar við viljum gera betur núna þegar hagur ríkisins vænkar. Þurfum við ekki að gefa í á einhverjum sviðum sem við getum orðið sammála um sem samfélag, hvort sem það heitir Landspítali, heilbrigðiskerfi, menntakerfi, samgöngur, innviðir eða kjör aldraðra og öryrkja sem eru alltaf til skammar? Getum við ekki jafnað kjörin áður en við setjum okkur of þröngan ramma í fjármálum ríkisins? Það hefur líka komið fram í þessari umræðu að verið sé að færa meira vald frá Alþingi, frá fjárveitingavaldinu inn í ráðuneytið. Ég tel að það sé hættulegt. Það er ekki nægjanlega gegnsætt og ekki nóg ábyrgð, finnst mér, því að embættismenn, eins góðir og þeir eru, standa ekki frammi fyrir því að vera kosnir inn á þing eða út af þingi eða inn í ráðuneyti eða út úr ráðuneyti eins og alþingismenn gera. Það er ekkert endilega alltaf þannig að þeirra gleraugu séu betri en gleraugu okkar alþingismanna eða að þar ríki skilningur og að þeirra sjónarmið nái út fyrir þann hring sem kannski afmarkast að mörgu leyti af höfuðborgarsvæðinu. Þetta eru vangaveltur mínar í þessu máli og ég mun halda áfram að liggja undir feldi í því efni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir ræðu sína. Mig langar að spyrja hana aðeins nánar út í þau atriði sem hún fjallaði um varðandi byggðamálin. Í 9. gr. frumvarpsins leggur meiri hlutinn til breytingu sem felur í sér að ráðherra skuli, þegar hann metur horfur til lengri tíma, einnig leggja mat á hvaða áhrif líklegt er að afkoma, fjárhagsstaða og skuldbindingar opinberra aðila hafa á þróun byggðar í landinu og einkanlega með tilliti til stöðu hinna dreifðari byggða. Í 14. gr. er bætt við málsgrein sem hljóðar svo: „Innan fjögurra vikna frá framlagningu frumvarps til fjárlaga skal Byggðastofnun gefa fjárlaganefnd Alþingis umsögn um áhrif frumvarpsins á byggðaþróun í landinu.“ Þarna finnst mér með tvennum hætti verið að reyna að tryggja að litið sé til byggðaþátta við framkvæmd opinberra fjármála, en auðvitað var þingmaðurinn líka að tala um þann stakk sem sveitarfélögunum er sniðinn. Það er mjög alvarlegt þegar sveitarfélög geta ekki farið í fjárfestingar og það á líka við um sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu sem geta ekki farið í innviðafjárfestingar, svo sem eins og í húsnæði, vegna skuldaþaksins. Við í Samfylkingunni höfum velt því fyrir okkur hvort fjárfesting í húsnæði ætti til dæmis að vera undanþegin því og þá að því gefnu að lögð hafi verið fram góð greining á nauðsyninni fyrir húsnæðið. Er hv. þingmaður sammála því að það kynni að vera skynsamlegt?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég mundi telja að það gæti alveg verið skynsamlegt. Staðan er sú að mörg sveitarfélög eru í miklum vanda. Þetta er að mörgu leyti orðið sjálfskaparvíti. Þau eru kannski ekki vel stödd fjárhagslega en vilja reyna að draga til sín fólk og það er kannski eitthvað í pípunum. Ég þekki til dæmis til á sunnanverðum Vestfjörðum þar sem laxeldi hefur verið að blómstra. Sveitarfélög leggja ekki í að fara út í fjárfestingar, vegna þess að það fari fram úr fjármálareglunni, en vita að einstaklingar koma ekki til með að gera það fyrr en meira öryggi er orðið í atvinnumálum á þessum svæðum. Þess vegna þurfa opinberir aðilar að koma til í þeim efnum og það er vitað að það muni skila sér. Þetta tel ég vera eitt af því sem eigi að flokkast undir góða skuldsetningu. Það getur verið slæmur hagvöxtur og góður hagvöxtur; hagvöxtur er ekki bara hagvöxtur, hann getur verið á jákvæðum nótum, vegna þess sem liggur að baki honum, eða komið til vegna allt of mikillar einkaneyslu. Ég tel því að það sé mjög skynsamlegt að horfa til þess að hægt sé að horfa fram hjá slíku. Ég kem kannski betur að því í seinna andsvari en varðandi þessar tvær greinar sem eiga að vera, finnst mér, bragarbót til að reyna að mæta landsbyggðarsjónarmiðum í þessum efnum - ég veit ekki hvort ég megi segja dúsa - þá gef ég orðið lítið fyrir allar þær skýrslur sem hafa komið út um vanda landsbyggðarinnar.
Hæstv. forseti. Ég skal ekki segja til um þessar tvær greinar. Ég skil alveg ótta hv. þingmanns en það er þó þannig að með því að fá slíka greiningu og draga slíkt fram þá skapast þrýstingur ef niðurstaðan er óhagstæð. En hvort það leiðir til breytinga vitum við ekki eins og dæmin sanna. En varðandi húsnæðismál í sveitarfélögum þá er ég algerlega sammála hv. þingmanni. Það verður sjálfskaparvíti ef ekki er hægt að auka við húsnæði á svæðinu, og þá fyrir hönd sveitarfélagsins, af því að ekki má auka skuldsetningu sveitarfélagsins frekar en það hamlar líka mikið vexti í sveitarfélaginu. Það var hluti af húsnæðistillögum ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur að komið yrði á sérstökum húsnæðisáætlunum þannig að sveitarfélögin legðu fram áætlanir um þörf fyrir uppbyggingu húsnæðis. Ég held að það sé brýnt að koma slíku á. Það hefði ekki síður þurft fyrir hrun þegar sveitarfélögin í kringum Reykjavík byggðu langt úr hófi fram án þess að nokkur eftirspurn væri eftir staðsetningunni eða þeirri tegund húsnæðis sem verið var að byggja. Þannig að þetta er á báða bóga, bæði til að tryggja að nægilegt húsnæði verði byggt og til að koma í veg fyrir offramleiðslu á húsnæði á röngum stöðum. En það þarf þá að vera þannig að ef sveitarfélögin fá heimild til að fara fram hjá skuldaþakinu þá sé það á góðum rökum reist og á góðri greiningu þannig að ekki sé verið að ógna fjárhag sveitarfélagsins til lengri tíma. En ég velti því líka fyrir mér og spyr hv. þingmann: Er ekki ástæða til að hefja enn eina tilraunina til að fækka sveitarfélögum og stækka þau?
Herra forseti. Þetta með húsnæðismálin er auðvitað mikill vandi. Það var mikill vandi sem fylgdi þessari ofþenslu hér á höfuðborgarsvæðinu sem aldrei náði út á land en landsmenn allir guldu fyrir. Það voru engin bönd sem náðu utan um það, það var bara byggt og byggt út í hið óendanlega þó að þörfin væri ekki fyrir hendi nema flestir landsmenn hefðu flust hingað á höfuðborgarsvæðið. Ég er fylgjandi því að við reynum í okkar efnahagsstjórn að greiða hratt niður vexti því að vextir kosta okkur sem samfélag mikið og við getum nýtt þá peninga miklu betur. Mér hefur oft orðið hugsað til þess sem var á árum áður. Fjármálarammar sem þessir - hvernig hefði ríkisvaldið sem hefur stjórnað undanfarin 20 ár, hvernig hefðu fjármál þeirrar ríkisstjórnar, hvernig þau höguðu sínum opinberu fjármálum, fallið inn í þessa ramma. Það væri alveg vert að skoða það og sýna okkur hvernig þetta módel hefði passað við ríkisstjórnir framsóknarmanna og sjálfstæðismanna, með aðkomu stöku krata inn á milli. Það væri mjög fróðlegt að sjá það. En ég er á því að það sé margt verra en það að skuldsetja sig fyrir góð verkefni. Þá hugsa ég líka um alla þá uppbyggingu sem fyrri kynslóðir komu á fót fyrir okkur sem búum í þessu landi í dag, það voru góðar skuldsetningar. Margt sem var gert á þeim tíma var gert þegar þurfti að gera það. Við ætluðum að rífa okkur upp í efnahagsmálum og það var gert. Okkar kynslóð nýtur margra þeirra verka sem fyrri kynslóðir unnu fyrir okkar hönd.
Frú forseti. Við í Samfylkingunni styðjum þetta frumvarp og fögnum því að það sé fram komið. Ég verð að segja að mér finnst vanta upp á að í nefndarálitum komi fram að þetta mál var eitt af forgangsmálum fyrri ríkisstjórnar, þó að fram komi á einum stað í frumvarpinu að vinna við það hafi hafist 2011. En málið var sett af stað af hv. þm. Steingrími J. Sigfússyni þegar hann var fjármálaráðherra til að reyna að koma í veg fyrir að íslenskur almenningur lenti aftur í sömu hremmingum og hrun fjármálakerfisins og hrun íslensku krónunnar leiddi yfir okkur vegna skuldsetningar ríkisstjórnar. Þegar Steingrímur J. Sigfússon hætti að vera fjármálaráðherra tók hv. þm. Oddný G. Harðardóttir við og síðan hv. þm. Katrín Júlíusdóttir, þær voru báðar fjármálaráðherra og fylgdu málinu eftir af mikilli festu. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson er því sá fjórði í röðinni sem vinnur að þessu frumvarpi og mér hefði þótt það eðlileg kurteisi að fara betur yfir sögu málsins í nefndaráliti. Þess má geta, þar sem það kemur ekki heldur fram þar, að þegar verið var að undirbúa þetta mál á síðasta kjörtímabili fór fjárlaganefnd sína fyrri ferð til Svíþjóðar til að kynna sér þar umgjörð ríkisfjármála. Heimsóttum við þar fjölmargar stofnanir og fengum betri skilning á því hvernig þetta kerfi virkar. Það frumvarp sem hér liggur fyrir er því sameiginlegt frumvarp alls þingsins og lýsir þeim vilja Alþingis að skýra markmið opinberra fjármála og treysta umgjörðina um þau. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir talaði um að gaman hefði verið að setja þessi viðmið á gjörðir fyrri ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Það hefði sannarlega ekki rúmast innan þessa frumvarps, sem verður vonandi að lögum. En ég vil leyfa mér að efast um að sú ríkisfjármálastefna sem rekin er í dag sé í samræmi við markmið þessa frumvarps enda hefur ríkisstjórn Sigmundar Davíðs tekið upp gamlan ósið hægri stjórna á Íslandi að þegar hér birtir til í efnahagslífinu er byrjað að lækka skatta og ýta undir alls kyns þenslumyndandi starfsemi í hagkerfinu sem síðan leiðir til ofhitnunar. Í kjölfarið lendum við auðvitað í kreppu. Kreppurnar eru misalvarlegar og sú alvarlegasta varð náttúrlega árið 2008. Samhliða skattalækkunum og eyðileggingum á hálendi Íslands sem urðu síðan að Kárahnjúkavirkjun var einnig búið að einkavæða bankana og afhenda þá vinum Framsóknar og Sjálfstæðisflokksins sem léku síðan lausum hala þangað til bankarnir hrundu eftir að hafa orðið tíu sinnum stærri en verg landsframleiðsla íslenska þjóðarbúsins. Nú erum við byrjuð aftur á skattalækkunum sem þýðir í eðlilegu árferði að þegar við förum úr uppsveiflu í niðursveiflu verður tekjugrunnur ríkisins ekki nægilega sterkur og öflugur til að afla nauðsynlegra tekna fyrir hina eðlilegu starfsemi ríkisins. Og þó að ég segi að við í Samfylkingunni séum sammála þessu frumvarpi erum við algerlega ósammála meiri hluta Alþingis þegar kemur að stefnu í ríkisfjármálum. Við viljum ekki minnka umfang ríkissjóðs því að of lítill ríkissjóður veldur því að samdráttur verður í opinberri þjónustu. Það grefur undan mennta- og heilbrigðiskerfinu til lengri tíma og vinnur gegn markmiðum um jöfnuð. Það er mikilvægt að reyna að ná tekjujöfnuði og draga úr ójöfnuði í ráðstöfunartekjum, en jöfnuður er ekki síður mældur í aðgengi okkar að ýmissi mikilvægri þjónustu eins og heilbrigðisþjónustu og menntun óháð efnahag þar sem við eigum að hafa það að markmiði að sú þjónusta kosti sem minnst og sé aðgengileg fyrir alla óháð efnahag því að það hefur sýnt sig að vera sú leið sem helst leiðir til heilbrigðis, sem skapar samfélög þar sem sátt ríkir og minna er um glæpi og fólki líður betur auk þess sem samfélög með góðri og öflugri velferðarþjónustu ýta undir vilja fólks til að vinna, það sýna erlendar rannsóknir, og eru líklegri til að skapa hagvöxt. Þeir sem í slíku samfélagi búa eru óhræddari við að taka áhættu með því að byggja upp fyrirtæki, stofna eigin fyrirtæki því að við vitum að ef illa fer þá er öryggisnet sem grípur okkur. Þess vegna viljum við jafnaðarmenn að ríkissjóður sé umfangsmeiri en hægri stjórnin stefnir að nú. Við erum jafnframt ósammála skattstefnunni, við teljum ekki bara að hún sé ósjálfbær eins og hún er rekin af hægri stjórn Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar, heldur viljum við halda í skattþrepin þrjú sem innleidd voru hér eftir hrun því að þá greiðir fólk hlutfallslega meira af sköttum eftir því sem það er með hærri tekjur og skattlagningin er réttlátari. Skattar hafa það auðvitað að meginmarkmiði að afla tekna fyrir ríkissjóð. En svo eru fleiri markmið sem við viljum leitast við að ná eins og þeim að auka tekjujöfnuð í landinu. Mér fannst nauðsynlegt að fara út í þetta hérna af því að það verður pínulítið eins og öfugmælavísa þegar Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn fara að tala um aga í ríkisfjármálum. Þeim er ekki mjög lagið að fara með hagstjórn þó að þeir hafi viljað láta líta út fyrir annað í sögunni, en við erum með dæmi sem sanna aldeilis annað. En þegar ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur tók hér við og allt var í kaldakoli var hér fjármálaráðherra hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem sýndi eindæma hugrekki og dugnað í stjórn ríkisfjármála. Hann þurfti að takast á við mjög erfiðan niðurskurð, en á sama tíma voru gerðar skattkerfisbreytingar til langs tíma sem höfðu til skamms tíma þau markmið að tryggja okkur fyrir því að þurfa ekki að skera enn meira niður og til lengri tíma að auka jöfnuð. Þessar aðgerðir skiluðu strax árangri og enn sem komið er mælist jöfnuður óvíða meiri en einmitt á Íslandi. Mig langaði að gera fjármálaráðið að umtalsefni. Ég er mjög ánægð með að hér eigi að innleiða fjármálaráð og ég vona að við berum gæfu til að skipa það óhlutdrægu fólki sem hefur djúpan skilning á opinberum fjármálum en gengur ekki erinda ákveðinna stjórnmálaflokka. Svo ég fari yfir hlutverk fjármálaráðsins er það að leggja mat á hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi grunngildum 6. gr. og skilyrðum 7. gr. Ráðið á að vera skipað þremur ráðsmönnum og formanni. Þau eiga öll að hafa háskólapróf og skila inn umsögn til Alþingis. Það er reyndar búið að stytta tímann niður í tvær vikur til að Alþingi fái umsögnina og geti haft hana með í umræðu um ríkisfjármálaáætlun. Ég geri þá ráð fyrir því að fjármálaráðið fái tækifæri til að kynna sér ríkisfjármálaáætlunina á vinnslustigi í ráðuneytinu því að tvær vikur eru náttúrlega tiltölulega skammur tími ef gera á einhverja alvöruúttekt. En ég vona sem sagt að við berum gæfu til að velja þetta ráð af kostgæfni og hafa það óhlutdrægt. Þegar fjármálaráðið var innleitt í Svíþjóð voru sósíaldemókratar þar mjög fullir efasemda og höfðu áhyggjur af því að þar yrði ekki gætt hlutleysis. Yfir fjármálaráðinu var skipaður hagfræðingur, Lars Calmfors, sem er mjög hægri sinnaður en þekktur hagfræðingur og virtur í Svíþjóð. Ég verð að segja að ég hafði mikinn áhuga á skrifum hans og þótt ég væri alls ekki alltaf sammála honum var hann vandaður fræðimaður. Hann var formaður þessa ráðs og tók strax fram að ekki væri verið að ívilna hægri stjórn. Þar var gagnrýnt það sem gagnrýna þurfti án þess að setja það í felubúning eða hlífa ríkisstjórninni, sem þá var hægri stjórn, við því að sæta gagnrýni fyrir það sem fjármálaráðið taldi óskynsamlegt í ríkisfjármálaáætlun. Síðan er það þannig með allar áætlanir og úttektir á áætlunum að þær eru mannanna verk og það eru alltaf persónurnar sem í hlut eiga sem hafa áhrif á hvernig unnið er. En við eigum í lengstu lög að gæta þess að öll sú vinna sé trúverðug og hafin yfir flokkspólitískan vafa. Ég fagna því þess vegna að við fáum slíkt fjármálaráð og ég held að það geti þroskað umræðuna um opinber fjármál á Íslandi og geti líka auðveldað fjölmiðlum að beita eftirlitshlutverki sínu sem fjórða valdið á okkur sem förum með fjárveitingavaldið. Ég var í andsvörum við hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um byggðamálin. Flokkur hennar hefur skilað nefndaráliti, séráliti minni hlutans í fjárlaganefnd. Þar gerði fulltrúi Vinstri grænna í fjárlaganefnd, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, athugasemdir við að í skilgreiningu um sjálfbærni opinberra fjármála sé aðallega litið til efnahagslegra þátta en hún vill að inn komi félagslegir og umhverfislegir þættir. Ég verð að játa að ég er nokkuð sammála hv. þingmanni varðandi það. Nú síðar í mánuðinum munu allar þjóðir heims mætast í París til að koma sér saman um leiðir til að forða okkur frá tortímingu mannkyns. Ég ætla kannski ekki að segja tortímingu mannkyns, en við erum að leiða miklar hremmingar yfir mannkynið, með ósjálfbærum hætti, alveg frá iðnbyltingu og þó sérstaklega á síðustu áratugum. Það kemur auðvitað misilla niður á ríkjum en það hefur skelfilegar afleiðingar. Markmiðið var að hlýnun jarðar yrði ekki meiri en tvær gráður, sem er samt svolítil áminning fyrir okkur því að tveggja gráðu hlýnun mun hafa mjög afgerandi áhrif á möguleika til byggðar á ákveðnum svæðum jarðarinnar, á veðurfar, hæð sjávarmáls og slíkt. En nú lítur út fyrir að við munum ekki einu sinni ná að halda okkur innan þessara tveggja gráða þó að í París eigi að freista þess að reyna að stöðva þessa óheillaþróun. Ég tel að það sé óeðlilegt að við setjum ekki þau markmið í ríkisfjármálastefnu okkar því að þetta er svo mikið hagsmunamál, ekki bara fyrir okkur heldur komandi kynslóðir, og þarf ekki að fara langt fram í tímann því að börn sumra okkar sem hér erum munu verða enn á lífi undir lok 21. aldarinnar og barnabörn okkar og annarra Íslendinga og annarra þjóða verða þá hér á jörðu og þurfa að takast á við þessar afleiðingar. Það væri óskandi að við hér á Alþingi gætum sýnt þá forsjálni að setja þetta strax inn í lagaumgjörðina og vinna í samræmi við það. Fjárlög ríkisins eru stefnumarkandi plagg og hafa mjög mikil áhrif á þróun samfélagsins og í slíku plaggi eigum við að vera með markmið um sjálfbæra þróun út frá öllum þremur hliðum, þeirri efnahagslegu, þeirri félagslegu og umhverfisþáttunum. Ég hefði viljað sjá slíka breytingu og skil satt best að segja ekki af hverju hún var ekki gerð. Þá mætti alveg skoða á milli umræðna hvort Alþingi ætli ekki að skipa sér framar í röð þegar kemur að baráttunni gegn loftslagsvánni. Ég fagna því að meiri hlutinn fjallar hér um að þessi breytta framsetning á fjárlögum kunni að leiða til þess að breyta þurfi lögum um þingsköp. Ég hef ekki sett mig almennilega inn í það en ég trúi því að það verði unnið vel og vandlega þannig að allt passi saman. En svo segir hérna, með leyfi forseta: „Þungi umræðna um ríkisfjármál færist því fram í tímann um nokkra mánuði.“ Það á við þegar ríkisfjármálaáætlunin er birt. Svo held ég áfram, með leyfi forseta: „Þar með skapast svigrúm til þess að auka hlutdeild annarra nefnda þingsins í umfjöllun um meginlínur einstakra málefnasviða í tengslum við ríkisfjármálaáætlunina.“ Ég tel það algerlega nauðsynlegt því að í dag er aðkoma fagnefnda að fjárlagafrumvarpinu sáralítil og það er auðvitað fjárlaganefnd sem ber ábyrgð á fjárlagafrumvarpinu og þeirri vinnu allri. Sem fyrrverandi formaður fjárlaganefndar virði ég algerlega þá verkaskiptingu enda er erfitt að of margir komi þar að. En Alþingi fer með fjárveitingavaldið og hvert og eitt okkar sem hér sitjum er þátttakandi í að fara með það vald. Við í velferðarnefnd, þar sem helmingur af fjárlögum íslenska ríkisins er undir, hvorki meira né minna, ef frá eru talin vaxtagjöldin, höfum sáralitla aðkomu að þessum málum og þá er ég ekki að tala um annað en bara það að fá almennilegar upplýsingar um fjárveitingar inn í málaflokkana. Ég tel því að efla eigi mjög upplýsingagjöf til Alþingis þannig að við getum líka skoðað þróunina í tímans rás því að það er mjög erfitt í dag. Ég vonast til þess að nýgerða fjárlagafrumvarpið og ríkisfjármálaáætlun verði til þess fallin að auka skilning alþingismanna á ríkisfjármálum og auðvelda okkur að skoða sögulega þróun útgjalda til ýmissa málaflokka. Svo vona ég líka að í því frumvarpi verði efnisyfirlit og atriðisorðaskrá sem við höfum nú kallað eftir í mörg ár, en stundum dettur manni helst í hug að fjárlagafrumvarpið eigi að vera þannig úr garði gert að það eigi sem fæstir að geta skilið nokkuð í því. Þannig á það auðvitað ekki að vera þegar við höfum gegnsæi að leiðarljósi. Ég fagna því mjög ef úrbætur verða gerðar á frumvarpinu til framtíðar en mótmæli harðlega [[Forseti hringir.]]ef það verður ekki almennilega úr garði gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem var ekkert voðalega mikið um efni málsins, en þó kannski aðeins í lokin. Hún var nokkuð undarleg, sérstaklega þegar hv. þingmaður fór yfir söguna um stjórn efnahagsmála. Hv. þingmaður veit eins og er að sem betur fer voru skuldir ríkisins greiddar niður fyrir bankahrunið. Og af því að hv. þingmaður vék að mínum flokki, þá man ég ekki eftir að hennar flokkur hafi nokkurn tíma stutt þá aðgerð að skuldir væru greiddar niður. Við hefðum ekki getað unnið okkur út úr þessu, eða í það minnsta ekki á þann hátt sem við gerðum, ef sú staða hefði verið uppi. Hv. þingmaður sagði að nú væri búið að taka upp þann leiða sið hægri stjórna að lækka skatta þegar betur áraði, og fór síðan yfir það hvað skattar voru hækkaðir mikið í tíð síðustu ríkisstjórnar. Ég vildi spyrja hv. þingmann: Hvenær er rétti tíminn til að lækka skatta? Miðað við það sem hv. þingmaður sagði eigum við að hækka skatta þegar hart er í ári en við eigum ekki að lækka þá þegar betur árar. Hver er tímapunkturinn til að lækka skatta? Það væri ágætt að fá það fram. Ég hef verið hér frá 2003 og hef fylgst mun lengur með stjórnmálum. Og af því að það er verið að gagnrýna Sjálfstæðisflokkinn - og að því er mér skildist Framsóknarflokkinn, ég tala nú ekki fyrir hann - fyrir að hafa lækkað skatta þá er hv. þingmaður í Samfylkingunni og ég man alveg eftir áherslumálum Samfylkingarinnar fyrir kosningarnar 2003 og 2007. Ég var í ríkisstjórn með Samfylkingunni, ég man ekki eftir einu einasta máli þar sem Samfylkingin var eitthvað á bremsunni varðandi útgjöld eða það sem hægt væri að segja að væri þensluhvetjandi. Getur hv. þingmaður nefnt einhver slík dæmi? Ef ég man rétt þá var Samfylkingin í keppni við Sjálfstæðisflokkinn, að eigin sögn, í loforðum um skattalækkanir.
Hæstv. forseti. Það er rétt hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að Samfylkingin hefur oft talað fyrir aukningu ríkisútgjalda enda trúum við því og vitum að stór og öflugur ríkissjóður er leiðin til að tryggja öfluga almannaþjónustu sem er aðgengileg öllum óháð efnahag. Varðandi hagstjórn Sjálfstæðisflokksins þá er það bara sögulega þannig að hér hefur verið rekin útþenslustefna á góðæristímum. Farið var í miklar framkvæmdir eins og Kárahnjúkavirkjun á sama tíma og verið var að einkavæða bankana sem leiddi til algerrar ofhitnunar í bankakerfinu. Á sama tíma var verið að lækka skatta með þeim hætti að þegar verr áraði hjá ríkissjóði þá var búið að eyðileggja tekjuöflunarmekanismann í ríkissjóði því að það var ekki til fyrir nauðsynlegum útgjöldum nema hér væri blússandi góðæri. Og varðandi það að fyrri ríkisstjórn hafi þurft að hækka skatta í illu árferði þá var það einmitt af þeim sökum. En það er auðvitað þannig að ef gera á skattkerfisbreytingar, þá á að laga þær að því að vinna gegn hagsveiflum. Þá getur verið, það er einmitt frekast þegar illa árar að ríkissjóður er í góðu ástandi, að tækifæri sé til að lækka skatta til að auka á hraðann í hagkerfinu. Og svo þegar vel árar þarf að halda í taumana til að ýta ekki enn frekar undir þensluna. En slíkur lúxus var ekki í boði fyrir síðustu ríkisstjórn því að staðan í ríkisfjármálunum var þannig að það þurfti að róa að því öllum árum að koma okkur frá gríðarlegri skuldasöfnun. Og það tókst.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður var ekki að gagnrýna Sjálfstæðisflokkinn, hann var að gagnrýna Samfylkinguna. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér umræðuna um Kárahnjúka eða kosningaplögg. Þáverandi formaður Samfylkingarinnar, sá ágæti einstaklingur sem ég ber virðingu fyrir, var ekki á þingi þegar tekin var ákvörðun um það en það fór ekkert á milli mála, þegar það var tekið í gegn, hvar hv. þingmaður stóð; tók að vísu þátt í því í borgarstjórn Reykjavíkur, við þurftum að koma að því verkefni í gegnum Landsvirkjun. Ef verið er að tala um Kárahnjúkavirkjun þá getur hv. þingmaður ekki verið að skammast í Sjálfstæðisflokknum. Eða einkavæðingu bankanna - þá hvet ég hv. þingmann til að kynna sér ummæli Samfylkingarinnar sem þá var í stjórnarandstöðu. Þegar kemur að skattalækkunum, þá stóð deilan ekki um það hvort lækka ætti skatta. Hún stóð um það hvernig það væri gert, ef ég man rétt. Samfylkingin taldi sig vera skattalækkunarflokk og mælti því bót. Ég held að hv. þingmaður, ef hann ætlar að vera trúverðugur í gagnrýni sinni, ætti að líta sér nær í staðinn fyrir að tala um Sjálfstæðisflokkinn og Framsóknarflokkinn. Sjálfstæðisflokkurinn er ekki fullkominn og við höfum gert mistök. Ætli helstu mistökin hafi ekki verið þau að við héldum ekki nógu mikið aftur af ríkisútgjöldum í góðærinu. En Samfylkingin var svo sannarlega ekki að stoppa okkur þar, eða á nokkrum einasta tímapunkti þegar kom að ríkisútgjöldum. En það er munur á hv. þingmanni og mér og það er eðlilegt því að við erum hvort í sínum flokki. Ég tel að fólk fari almennt betur með sína eigin peninga en stjórnmálamenn og tel þess vegna mikilvægt að fólk hafi meira á milli handanna og að við eigum að gæta hófs í skattheimtu. Þar skilur á milli. En hv. þingmaður, óafvitandi kannski, var ekki að gagnrýna Sjálfstæðisflokkinn, hv. þingmaður var að gagnrýna Samfylkinguna. Hv. þingmaður getur flett þessu öllu upp því að þetta er allt saman til.
Frú forseti. Ég var svo sannarlega að gagnrýna Sjálfstæðisflokkinn. Hv. þingmaður getur vitnað í orð eða atkvæðagreiðslur Samfylkingarinnar frá þessum tíma en það var ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, og síðar Halldórs Ásgrímssonar, sem bar ábyrgð á þessum aðgerðum og lagði upp í þær. Þannig er það. Það er gagnrýni sem á heima á réttum stað. Þegar Samfylkingin fór í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokki þá var hætt við lokahnykkinn í skattalækkunum að kröfu Samfylkingarinnar og farið út í að hækka barnabætur, vaxtabætur, húsaleigubætur og atvinnuleysistryggingar frekar en að lækka enn frekar skatta á hátekjufólk. [[Gripið fram í.]]Ég skil vel og það er eðlilegt að hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson hafi viljað koma hér upp í andsvar þegar ég gagnrýndi hagstjórn Sjálfstæðisflokksins, enda hefur Sjálfstæðisflokkurinn alltaf látið í það skína að það sé hann einn sem geti stjórnað landinu vegna ótrúlegrar snilldar í hagstjórn. Dæmin sanna annað. Sjálfstæðisflokkurinn, eftir 18 ára veru í ríkisstjórn, kafsigldi þannig íslenskri þjóðarskútu að meiri háttar átak þurfti til til að tryggja að landið yrði ekki gjaldþrota. Og hvað gerði Sjálfstæðisflokkurinn á meðan sú vinna stóð yfir, á meðan fólk barðist við að halda landinu á floti og tryggja jafnframt lágmarksvelferð fyrir fólk hér í landinu? Þá stóð hann á hliðarlínunni, gagnrýndi allt sem hægt var að gagnrýna, var til vandræða og vesens og sýndi engan vilja til að taka nokkra ábyrgð á þeim skaða sem hann olli íslensku samfélagi. Og nú er hann aftur kominn í þá stöðu að byrja næstu óvissuferð.
Frú forseti. Það væri gaman að blanda sér aðeins í orðaskiptin hér á undan milli hv. þingmanna Sigríðar Ingibjargar Ingadóttur og Guðlaugs Þórs Þórðarsonar, en hv. þingmaður gengur nú úr salnum og hefur augljóslega ekki áhuga á því að fylgjast meira með þessari umræðu, enda ætla ég að eyða tíma mínum aðallega í annað. En ég ætla að nefna tvö rit sem menn geta þá lesið sér til ef þeir vilja fara aðeins dýpra inn í þetta mál, afraksturinn af hagstjórn Sjálfstæðisflokksins og á löngum köflum í sögu þessa lýðveldis í samstarfi við Framsóknarflokkinn. Þetta eru þeir tveir flokkar sem ýmist saman eða stundum hvor í sínu lagi hafa farið með völdin í þessu landi að uppistöðu til frá stofnun lýðveldisins með allt of fáum hléum þar á milli. Þessar heimildir, þessi rit eru skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis og greinargerðin með frumvarpinu hér þar sem farið er mjög hörðum orðum um mistök ríkisfjármálastefnunnar á umliðnum árum og áratugum og í raun og veru tekur hana í nefið eins og ég hef þegar vitnað í. Og allir þekkja niðurstöður skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis sem felldi dauðadóm yfir hagstjórninni og rakti þau gríðarlegu hagstjórnarafglöp sem gerð voru á Íslandi frá því upp úr aldamótunum og fram að hruni þar sem nánast allt var gert vitlaust sem hægt var að gera vitlaust. Það er bara niðurstaðan af rækilegustu rannsókn og úttekt þeirra aðila sem ég held að við hljótum að geta treyst umfram flesta aðra sem voru valdir til þess verks að leiða rannsóknarnefnd Alþingis. Ég ætla í fyrsta lagi í seinni ræðu minni að líta aðeins inn í framtíðina. Ég átti satt að segja ekki von á því að komast svona fljótt að aftur því að ég átti von á miklum umræðum um þetta mál út þennan dag og jafnvel lengur og satt best að segja að minnsta kosti hálffullum þingsal þegar þetta stóra mál er hér á ferð, en ætla mætti annað en að það skipti einhverju verulegu máli. Hér hefur verið frekar dræm mæting í dag og umræðurnar ekkert óskaplega miklar það sem af er. Í 9. gr. frumvarpsins er frekar snubbótt grein um að ráðherra skuli eigi sjaldnar en á þriggja ára fresti leggja fyrir Alþingi skýrslu þar sem fram komi mat á líklegri þróun samfélags-, atvinnu- og umhverfisþátta og lýðfræðilegra breytna til næstu áratuga og áhrifa þeirra á afkomu, fjárhagsstöðu og skuldbindingar opinberra aðila. Þetta er til mikilla bóta svo langt sem það nær. Þarna örlar loksins fyrir þeirri hugsun að horfa inn í framtíðina og reyna að leggja einhverjar línur varðandi nauðsynlega þróun ríkisfjármála og opinberra fjármála í ljósi þess sem vænta má, t.d. í sambandi við lýðfræðilega þróun í landinu. Síðan er í 33. gr. fjallað um hið sama en þá er verið að víkja að skyldum hvers ráðuneytis um sig, að meta jafnframt langtímahorfur á viðkomandi málasviði. Þetta er þeim mun mikilvægara vegna þess að hér á að færa aðferðafræðina yfir í ramma og þeir rammar þurfa að byggja á framtíðarsýn um hlutfallslega skiptingu tekna hins opinbera til einstakra málefnasviða. Nærtækt er þar að taka málefni aldraðra eða heilbrigðismál og velferðarmál í ljósi væntanlegra lýðfræðilegra breytinga. Við þekkjum öll þá spá sem fyrir liggur um tvöföldun eldri borgara á næstu 15–25 árum og hvað það mun væntanlega þýða fyrir útgjöld á þessu sviði. Þessi vinna verður að vera mjög vönduð því að annars nást ekki markmiðin um sæmilegan frið um þá ramma sem hér eiga að skipta fjármunum. Það liggur í eðli þessarar aðferðafræði að heilbrigðismálin muni þurfa að auka sína hlutdeild í ríkisfjármálunum í takti við hinar lýðfræðilegu breytingar og rammar þess málaflokks verða þá að byggjast upp inn í framtíðina í takti við það. En ég held því miður að við séum alls ekki nógu vel undir þetta búin, ekki landið sem slíkt og hvað þá einstök ráðuneyti sem hafa takmarkaða burði til að vinna þetta, að minnsta kosti eins og staðan er í dag. Þau þyrftu að eflast verulega ef þau ættu að ráða við slíkt verkefni. Ég hef lagt fram þingmál um að setja í farveg undirbúning að því að gera þjóðhagsáætlanir til langs tíma og nokkrir hv. þingmenn flytja það ásamt mér. Á þskj. 114 er tillaga til þingsályktunar um undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma og að hvetja til þess að framkvæmdarvaldið, forsætisráðherra og fjármálaráðherra setji þennan þátt þessara mála í fastmótaðan búning og undirbúning vegna þess að þetta vantar sárlega. Ég held að það hafi ekki orðið nein sérstök framvinda í þessu frá því að ég var að glíma við þessi mál og fann tilfinnanlega fyrir því hversu illa við erum sett að þessu leyti, m.a. vegna þess að við höfum enga þjóðhagsstofnun, enga hagfræðisérstofnun sem getur unnið slíka vinnu. Það er ekki hlutverk Hagstofunnar sem slíkrar sem er tölfræðiskrifstofa. Ég tala nú ekki um ef á að fara yfir í þessa aðferðafræði, ramma, og ef það á að reyna að kíkja inn í framtíðina með reglubundnum hætti þá þarf að leggja grunninn að því að það sé gert á trúverðugan hátt og hann er ekki til staðar í dag. Þess vegna þarf að fara í vinnu af því tagi sem þingsályktunartillagan kveður á um. Í öðru lagi vil ég nefna samþættingu við málefni og fjármál sveitarfélaganna sem fjallað er um í frumvarpinu, ekki síst í 11. gr. um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga. Þetta tel ég vera ákaflega mikilvægt og er áframhaldandi þróun á því sem ráðist var í á síðasta kjörtímabili að stórefla og bæta samstarf ríkis og sveitarfélaga að þessu leyti og ná utan um hin opinberu fjármál í heild. Þarna á árlega að leita samkomulags við ríkið um sameiginleg markmið hins opinbera á sviði fjármála þar sem meðal annars á í viðræðum ríkis og sveitarfélaga að ræða fjármögnun opinberrar þjónustu og tekjur sveitarfélaga og verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga árlega í aðdraganda þess að ráðherra leggur fram sína fjármálastefnu og fjármálaáætlun 1. apríl ár hvert, ef ég man rétt. Ég hef lesið í þessa grein nánast það að við séum að færa okkur yfir í danskt fyrirkomulag um árlegar samningaviðræður ríkis og sveitarfélaga um þessa hluti. Ég fagna því vegna þess að ég held að við eigum að fara að líta í miklu ríkari mæli á fjármál hins opinbera sem eina heild. Það skiptir ekki máli gagnvart landsmönnum og þeim sem njóta þjónustunnar hvort hún er veitt af ríki eða sveitarfélagi í sjálfu sér. Afkoman þarf að vera sambærileg og þetta ætti líka að draga úr hættunni á því að misgengi verði í afkomu annars vegar ríkisins og hins vegar sveitarfélaganna eins og við erum því miður að horfa upp á um þessar mundir. Að öðru leyti er þetta mál fyrst og fremst vinnulag á næsta kjörtímabili og það verður í höndum þeirrar ríkisstjórnar sem fer með völdin á Íslandi á næsta kjörtímabili að vinna samkvæmt þessu í heild sinni ef ekki verða einhverjar breytingar á. Nú verður vonandi önnur ríkisstjórn þar við völd en sú sem hér er og vegna þess að þetta stendur svona af sér í tíma hefði verið mjög æskilegt að um málið væri alger samstaða. Það er talsverð samstaða um meginlínurnar í því og það er vel, enda er þannig til málsins stofnað og margir sem eiga aðild að því í gegnum tíðina. En ég verð að viðurkenna að það voru mér nokkur vonbrigði að meiri hluti fjárlaganefndar skyldi ekki vera tilbúinn til að koma t.d. til móts við sjónarmið okkar vinstri grænna um ekkert svo veigamikil en þó mjög táknræn atriði eins og þau að taka inn í regluverkið nákvæma og viðurkennda skilgreiningu á því hvað sé átt við með sjálfbærni opinberra fjármála, að þar sé átt við hina viðurkenndu skilgreiningu sjálfbærnihugtaksins og horft til allra þátta sjálfbærrar framvindu. Sama gæti ég sagt um 7. gr., hina undarlegu útvistunargrein þar sem í upphaflegu frumvarpi eða upphaflegum drögum á vinnu nefndarinnar var talað um 10% en allt í einu skutu 25% upp kollinum, að hægt væri án samþykkis fjármálaráðuneytisins að færa verkefni yfir í samninga við einkaaðila einfaldlega innan ráðuneytis. Nú er verið að bakka því niður í 15 með breytingartillögu en ég tel að þetta sé mjög undarlegt ákvæði ofan í þær heimildir sem eru til gerðar þjónustusamninga og annarra slíkra hluta í dag, með þeirri aðferðafræði að það er að sjálfsögðu samþykkt af þeim ráðherra sem fer með fjármálin. Það er rétt hjá hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni að þetta regluverk leysir ekki í burtu hinn pólitíska ágreining í efnahagsmálum eða ríkisfjármálum, alls ekki. Jafnvel þótt menn væru algerlega 100% sammála um þetta verða áfram væntanlega skiptar skoðanir og áherslumunur á því hvernig eigi t.d. að takast á við tilteknar efnahagsaðstæður. Ef erfiðleikar berja að garði á að takast á við þá með niðurskurði eða tekjuöflun eða blöndu? Hvert á að vera umfang samneyslunnar í hagkerfinu? [[Forseti hringir.]]Að sjálfsögðu leysir þetta ekki í burtu ágreining um hann. Einhverjir kunna að eiga það til á komandi árum að reyna að fara að skýla sinni pólitík á bak við það að hún hafi unnið sigur í þessu máli, því er ég ósammála. [[Forseti hringir.]]Þetta er hvorki til vinstri né hægri. Öguð og vönduð ríkisfjármál eru ekki pólitísk í eðli sínu. Við hljótum öll að vera sammála um þau.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað til að ljúka 2. umr. um þetta mikilvæga mál. Ég hef hlýtt á þingmenn sem hafa tekið til máls og vil segja að þessar umræður hafa verið mjög málefnalegar og gagnlegar og málinu til mikilla heilla. Hér hafa komið fram ábendingar frá nokkrum þingmönnum um að meðal annars þurfi að huga að því að styrkja þingið. Ég minntist á það í framsöguræðu minni að ef til vill þyrftum við að huga að því að breyta þingskapalögum vegna þessa. Verði þetta frumvarp að lögum verður fjárlagaumræðan tvisvar á ári, að vori og að hausti. Þegar lög eru sett verður að vera þannig umgjörð um lagasetninguna að hægt sé að halda lögin, ekki síst þegar þetta snýr að þinginu sjálfu eins og í þessu tilfelli. Það er verið að leggja þær ríku skyldur á Alþingi að geta sett það á dagskrá sína að ræða þessi mál tvisvar á ári. Ég talaði um það þegar ég tók til máls áður að þá verður þingið að vera tilbúið að taka við þessu. Þá er ég að tala um þingmenn. Það hefur oft birst þannig í þinginu, og er ég ekki að draga eitt kjörtímabil út frekar en annað, að hér hefur brostið á mikið málæði, málþóf, sem setur svona þjóðþrifamál í smáuppnám ef ekki er hægt að standast tímasetningarnar sem þessu máli eru ætlaðar. Þetta snýst um heildarramma ríkisins í fjármálum þannig að þetta er kannski veikleikinn sem ég sé á þessu máli sem snýr að okkur þingmönnum. Ég er tilbúin að skoða þetta og er eiginlega komin hingað upp til að óska eftir því að þetta mál gangi aftur til hv. fjárlaganefndar að umræðu lokinni þannig að við nefndarmenn getum haldið fund um þær ábendingar sem hafa komið fram í þessum umræðum. Til dæmis hefur verið komið til mín einni smávægilegri breytingu varðandi aðgang að upplýsingum sem við tökum örugglega tillit til en við ræðum það að sjálfsögðu í nefndinni. Varðandi hinn þáttinn, hvernig hægt er að koma aðstoð inn í fjárlaganefnd þegar að þessu kemur, er grundvallarkrafa allra þingmanna að stjórnarandstaða hvers tíma hafi tækifæri og möguleika á því að afla sér allra þeirra upplýsinga sem til þarf til að hægt sé að taka rökrænar og faglegar ályktanir. Þá sé ég alveg fyrir mér að samhliða því að þingsköp verði skoðuð varðandi þetta mál verði gerð alvara úr því að koma á stofn við þingið stabílli, faglegri lagastofnun sem hefði þá kannski líka það hlutverk að hýsa mjög færa hagfræðinga og endurskoðendur. Heill kafli í þessari löggjöf snýr að þeim þætti þannig að við verðum að skoða þetta allt mjög vel. Málið er býsna vel undirbúið að því leyti að það hefur verið rætt af hálfu tveggja stjórnarmeirihluta. Það fór af stað árið 2011 þannig að tveir ólíkir stjórnarmeirihlutar hafa komið að málinu. Eins og við vitum voru kosningar 2013 og nýir flokkar komu í stjórn. Hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson tók þetta mál, lagaði það til og flutti á haustþingi strax að afloknum kosningum og gerði það að sínu sem sýnir þá samheldni og eindrægni sem birtist í þinginu um að þetta mál fái brautargengi. Þess ber líka að geta að ráðuneytin, Ríkisendurskoðun og Fjársýsla ríkisins hafa hafið undirbúning að því að taka á móti þessari löggjöf. Sem betur fer er vinnan komin af stað fyrir þó nokkru og miklar væntingar eru bundnar við málið. Ég minni á að hér er verið að setja ný lög um opinber fjármál sem leysa af hólmi 20 ára gamla löggjöf á þessu sviði. Það má alveg segja til að slá á létta strengi að hér er verið að setja nokkurs konar stjórnarskrá fyrir kerfið og okkur þingmenn til að vinna að á sviði opinberra fjármála. Ég er stolt af því að hafa leitt þessa vinnu síðastliðin tvö og hálft ár og ég ítreka aftur að það er ánægjulegt hvað umræðan hér í dag var málefnaleg og samhljóma, má segja, þannig að ég er mjög vongóð um að þetta mál fái brautargengi með miklum meiri hluta atkvæða í þinginu. Ég bið jafnframt um að hæstv. forseti vísi málinu til fjárlaganefndar til frekari skoðunar áður en það kemur til 3. umr. og atkvæðagreiðslu og að þegar greidd verða atkvæði um það verði það að lögum.