Forseta hefur borist beiðni um afturköllun fyrirspurnar. Björn Leví Gunnarsson kallar aftur fyrirspurn til félags- og jafnréttismálaráðherra á þskj. 387, mál 285, um ráðherrabíla og bílstjóra.
Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 724, um starfsmenn Stjórnarráðsins, frá Þorgerði K. Gunnarsdóttur. Borist hefur bréf frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 741, um umferðarlagabrot erlendra ferðamanna, frá Birgi Þórarinssyni. Loks hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 744, um rannsóknir og öryggisráðstafanir vegna jarðvegslosunar í Bolaöldu, frá Ólafi Ísleifssyni.
Virðulegi forseti. Undanfarna daga hefur trúnaður verið til umræðu hér í þinginu. Trúnaður þingmanna, milli þingmanna. Trúnaður í störfum okkar. Það er mikilvægt að í starfi þingmannsins sé trúnaður haldinn og þær reglur sem gilda, hvernig farið er með tölvupósta og annað slíkt á milli okkar hér í þingsal, milli okkar í þingnefndum. Það er alvarlegt mál að ég sendi tölvupóst sem var eftir örfáar klukkustundir kominn í fjölmiðil sem ég hef ekki miklar mætur á. Það sýnir að einhver af þeim sem fengu þennan tölvupóst hefur lekið honum í viðkomandi fjölmiðil. Það er með ólíkindum að við skulum ekki geta treyst því að skilaboð okkar á milli fari eingöngu í þann farveg sem þau eiga að fara. Ég hef áður orðið var við að upplýsingar úr þinginu fari í þennan fjölmiðil. Við munum eftir leka í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hér fyrir nokkrum misserum. Ég held að virðing þingsins verði að aukast. Við verðum að taka okkur tak að þessu leyti til að geta sýnt hvert öðru það traust sem okkur ber í störfum okkar. Við höfum mismunandi skoðanir á hlutunum en við verðum að geta treyst því að það sem við segjum og það sem við sendum hér á milli okkar rati ekki beint í fjölmiðlana. Það eru engin vinnubrögð.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða um tvö af hugðarefnum mínum, bólusetningar og skimanir, hvort tveggja mikilvægar forvarnir sem hafa aðeins látið undan í samfélagi okkar eins og þingmenn þekkja vafalaust af umræðu undanfarinna daga. Fólk velur í meira mæli en áður að sækjast ekki eftir bólusetningum fyrir börn sín og trassar í meira mæli að mæta í þær skimanir sem gætu aðstoðað við að finna læknanlega sjúkdóma, til að mynda ýmis krabbamein. Það er afar mikilvægt fyrir lýðheilsuna að fólk sinni þessum atriðum. Við erum með tiltölulega góða stöðu í heilbrigðismálum sem ekki er tilkomin fyrir tilviljun heldur m.a. af þeirri staðreynd að Íslendingar hafa í gegnum tíðina látið sig þessa þætti varða. Þetta er gríðarlega mikilvægt í lýðheilsulegu tilliti og ég tala ekki um með tilliti til þess hvernig þjóðinni farnast heilsufarslega. Það eru töluvert margir lykilsjúkdómar sem nánast er hægt að útiloka með bólusetningum og það eru margir erfiðir sjúkdómar sem hægt er að koma í veg fyrir að stórum hluta með því að stunda skimanir við krabbameinum. Þetta skiptir miklu máli. Ég mun á næstu dögum og vikum ræða það við hæstv. heilbrigðisráðherra og bera það upp í velferðarnefnd hvort ekki sé ástæða til að ráðuneytið og nefndin taki upp þessa þætti og skoði þessi mál til að tryggja að þjóðin haldi áfram þeirri stöðu [[Forseti hringir.]]að vera ein af heilbrigðustu þjóðum í heimi.
Herra forseti. Ég ræddi hér síðast úr þessum stól um heilsueflingu aldraðra, 65 ára og eldri. Ég ætla að ræða núna um heilsueflingu annarra miklu eldri aðila, sem eru jöklar Íslands. Þeir þekja, eins og þið vitið, 10–11% af landinu og það hefur svo komið í ljós að frá 1995 að telja, með sífellt bættum mælingum, hefur afkoma eða heilsa þessara jökla í stórum dráttum verið neikvæð alls staðar. Eitt ár sker sig aðeins úr, það er 2015, en að öðru leyti er þetta allt niður á við og rýrnunin á þessum tíma er 250 rúmkílómetrar, þ.e. 250 milljarðar rúmmetra af ís sem hafa horfið. Það er rúmlega einn Hofsjökull, bara svo þið gerið ykkur grein fyrir því. Nú er þetta aðalvatnsforðabúr okkar þegar kemur að virkjunum og fleira. Forvarnir eða lækning er aðeins ein, þ.e. annars vegar að minnka losun kolefnisgasa eins og allir vita, og svo hitt að binda meira kolefni. Það sama gildir í raun og veru um annað vandamál sem blasir sífellt betur við, eða eigum við að segja verr, hvernig sem á það er litið, sem er súrnun hafsins. Þar gildir það sama. Það er engin önnur lækning en sú sem ég nefndi, annars vegar að minnka losun og hins vegar að binda kolefni. Ég ræði þetta hér vegna þess að við erum stórir leikendur í því sérkennilega tafli sem veröldin er komin í, bæði hér heima og á alþjóðavettvangi. Ég skora á okkur, eins og ég hef gert áður úr þessum ræðustól, að taka á þessu með þverpólitískum hætti.
Virðulegur forseti. Mig langar að ræða aðeins um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks í ljósi þess að við höfum fullgilt þann mikilvæga samning og enn liggur fyrir þinginu að taka fyrri umr. um þingsályktunartillögu sem ég hef áður flutt um heildarendurskoðun lögræðislaga. Við höfum fullgilt þennan samning en lögræðislög okkar eins og þau standa í dag uppfylla ekki þær kröfur sem samningurinn setur okkur um að virða sjálfstæði og sjálfsákvörðunarrétt fólks með fötlun. Í því samhengi er ágætt að fara yfir hvar hallar á fólk sem er með einhvers konar geðsjúkdóm eða geðfötlun og hvers konar ólög við erum í raun og veru enn þá með í okkar annars almennt lýðræðissinnaða landi gagnvart þessum þjóðfélagshópi. Lögræðislögin tryggja ekki málsmeðferðarréttindi þeirra sem geta orðið fyrir því að vera sviptir sjálfræði eða vistaðir á stofnun eins og stundum er talað um. Málsmeðferðarreglurnar þar eru óskýrar. Þær eru lélegar og mismuna fólki á grundvelli fötlunar. Dæmi um þetta er að hægt er að svipta fólk frelsi sínu fyrir það eitt að þjást af alvarlegum geðsjúkdómi, líkur séu á að svo sé eða ástandi viðkomandi megi jafna við að vera með alvarlegan geðsjúkdóm. Ef við tökum bara þetta dæmi er það skýr lagaleg mismunun gagnvart fólki með geðsjúkdóma. Það er mjög skýrt í öllum álitum sem hafa komið frá nefnd um réttindi fatlaðs fólks og það er líka mjög skýrt í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks að við skulum afnema alla mismunun í lögum gagnvart fólki með fötlun. Ég vil ítreka mikilvægi þess að við tökum höndum saman og breytum þessum lögum hið fyrsta. Ég vek athygli þingmanna á þingsályktunartillögunni sem liggur fyrir og óska eftir því við hæstv. forseta að hann flýti meðferð þess máls. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég hygg að ég og virðulegur forseti eigum það sameiginlegt að hafa gjarnan verið í kröfugöngum á 1. maí, virðulegur forseti kannski oftar en ég. Þar sem ég gekk eina slíka og stóð útifund núna 1. maí sl. og yljaði mér við kröfur verkalýðshreyfingarinnar varð mér hugsað til þess hvað það er sem verkalýðshreyfingin er að biðja stjórnvöld og okkur hér inni um að gera. Verkalýðshreyfingin hefur kallað eftir félagsmálapakka, að í tengslum við kjarasamninga komi ýmsar félagslegar umbætur. Það er gott að hafa það í huga og ber að fagna því að ríkisstjórnin hefur nú þegar sýnt það í verki að hún hefur stigið skref í þeim efnum. Í febrúar gaf ríkisstjórnin út yfirlýsingu í tengslum við þá ákvörðun um framhald, hvort framlengja ætti kjarasamninga eða ekki, sem var algerlega óháð þeirri ákvörðun, þar sem sýnt var í verki að fullur einhugur er um að vinna slíkan félagsmálapakka. Þau gleðilegu tíðindi urðu þennan 1. maí að hluti þeirra umbóta tók gildi akkúrat þann dag. Þá hækkuðu grunnbætur atvinnuleysistrygginga úr rúmum 227.000 kr. í 270.000 kr., sem er 90% af dagvinnutryggingu. Það eru fleiri áfangar fram undan í þessu: 1. júlí mun hámarksfjárhæð mánaðarlegra greiðslna úr Ábyrgðasjóði launa hækka og svo þurfum við að eiga áfram samtal og viðræður við verkalýðshreyfinguna um næstu skref í tengslum við kjarasamninga og vinna það mál saman. En úrbótunum 1. maí ber að fagna.
Herra forseti. Í gær fór fram ráðstefna um tækifæri ferðaþjónustunnar í stafrænum heimi. Þar voru flutt fjölmörg áhugaverð erindi. Mig langar að byrja á að nýta tækifærið og hrósa Íslenska ferðaklasanum og Ferðamálastofu fyrir að vera dugleg að senda fundi sína út á netinu þannig að allir hafi tækifæri til að hlýða á fundinn þrátt fyrir að hafa ekki haft tækifæri til að vera á staðnum. Þetta mættu fleiri gjarnan taka sér til fyrirmyndar. Meðal fyrirlesara var Doug Lansky, ráðgjafi í ferðamálum. Kom hann inn á fjölmarga þætti sem gætu gagnast bæði stjórnvöldum og íslenskri ferðaþjónustu. Hann kom m.a. inn á vandamálin sem fylgja of miklum fjölda ferðamanna, eða kannski frekar ferðamennsku sem væri í ójafnvægi, eins og hann talaði um, þar sem augljóst væri að hægt væri að dreifa ferðamönnum betur um landið. Lykilatriði væri þó að hafa annan góðan flugvöll, til að mynda á Norðausturlandi, sem opnaði möguleikana á að taka á móti ferðamönnum sem dvelja myndu í fjóra til fimm daga á svæðinu, auðvitað mjög ánægðir með ferðina, og færu svo heim í gegnum sama flugvöll. Annar flugvöllur væri þarna lykilatriði því að á meðan allir færu í gegnum sama flugvöllinn færu líka allir á þessa hefðbundnu staði í gegnum suðvesturhornið. Eins og bent hefur verið á liggja tækifæri í að opna fleiri gáttir inn í landið. Að því þurfum við að róa öllum árum. Herra forseti. Í dag fer fram vorráðstefna Markaðsstofu Norðurlands og Flugklasans Air 66N, undir yfirskriftinni Flogið í rétta átt. Þar verður m.a. farið yfir reynsluna af því að taka á móti ferðamönnum síðasta vetur í samstarfi við ferðaskrifstofuna Super Break og sömuleiðis mikilvægi innanlandsflugsins. Reynslan frá síðasta vetri sýnir svo ekki verður um villst að þetta er sannarlega mögulegt og að raunverulegur áhugi er á að heimsækja Norður- og Austurland án viðkomu á suðvesturhorninu. Það eru þó fjölmargir praktískir hlutir sem leysa þarf, til að mynda að bæta aðflugsbúnað, bæta aðgengi að Keflavíkurflugvelli, stækka flughlað og flugstöð á Akureyri og jafna eldsneytiskostnað á milli flugvalla. Allt eru það verkefni sem er í höndum Alþingis að leysa.
Virðulegi forseti. Í textanum góða segir: Gleymdu ekki þínum minnsta bróður. Í fyrradag heimsótti ég einstaklinga sem búa niðri í Laugardal í hjólhýsum, tjöldum og húsbílum. Nú á að hækka við þau kostnað fyrir að fá að vera þarna úr rétt um 40.000 kr., sem það voru í fyrrahaust; hækkuðu í maí upp í rúmar 80.000 kr. og nú á það að fara í 104.000 kr. vegna þess að það eru svo margir ferðamenn á leiðinni til landsins. Þeir þurfa að fá svæðið í Laugardal fyrir sig í sína skammtímaviðveru meðan þeir einstaklingar sem þarna búa tóku mér fagnandi með hlýju. Ég fékk vöfflur og pönnukökur og rjóma, nefnið það bara. En þetta er eina öryggið sem þau hafa, virðulegi forseti. Það á að láta þau fara burt núna. Þau eru fyrir. Samt sem áður segir í 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrárinnar að öllum sem þess þurfa skuli með lögum tryggður réttur til aðstoðar vegna sjúkleika, örorku, elli, atvinnuleysis, örbirgðar og hvers kyns annarra slíkra þátta. Við erum ekki að gera þetta. Við erum endalaust, við, löggjafinn sjálfur, að brjóta stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Við brjótum leynt og ljóst á þegnunum og lítilsvirðum þá og lokum augunum fyrir því hvað það eru margir sem eiga um sárt að binda. Ég segi: Opnum augun og hættum að gleyma okkar minnsta bróður og okkar minnstu systur. Tökum utan um fólkið okkar og hjálpum því. Það er þess vegna sem við erum hér.
Hæstv. forseti. Forystumenn ríkisstjórnarinnar undrast orð forkólfa verkalýðshreyfingarinnar frá 1. maí. Forsætisráðherra og fjármálaráðherra hafa sagt það opinberlega að þau undrist þessi orð. En af hverju skyldu þessi orð hafa fallið? Getur verið að stíf fundarhöld sem forsætisráðherra hefur sagst hafa átt með verkalýðshreyfingunni hafi litlu skilað? Getur verið að samherjaspjallið sem forsætisráðherra segist eiga við verkalýðsforystuna sé að þeirra mati lítið annað en svokallað spjall? Ég velti því fyrir mér. Getur verið að áheyrnin sem forystumenn verkalýðsforystunnar voru að óska eftir hafi verið eitthvað annað en bara spjall? Nýlega kom fram fjármálaáætlun af hálfu þessarar ríkisstjórnar sem olli vonbrigðum, ekki bara okkur í þessum sal heldur líka verkalýðshreyfingunni. Getur verið að skortur á stefnu sé ástæða þess að forystumenn verkalýðshreyfingarinnar hafi haft uppi býsna sterk orð á 1. maí? Getur verið að fjármálaáætlunin hafi valdið þeim slíkum vonbrigðum? Getur verið að skortur á vilja til að taka á verðtryggingu, svo að dæmi sé tekið, hafi valdið þeim vonbrigðum? Getur verið að algjör skortur og í raun stefnuleysi í húsnæðismálum hafi valdið þeim vonbrigðum? Getur verið að viljaleysi til að bæta kjör hinna lægst launuðu hafi verið ástæðan fyrir því að menn tóku sterkt til orða? Getur verið að vonbrigðin með stefnuna í heild sé ástæða þess að menn tóku svona til orða? Og getur verið að sú andúð sem ljósmæður finna augljóslega frá heilbrigðisráðherra hafi verið ástæða þess að menn tóku svo til orða? Ríkisstjórnin hefur ekki staðið sig gagnvart þeim loforðum sem hún hafði uppi við myndun ríkisstjórnarinnar um að bæta kjör og bæta hag almennings. Engan veginn. Herra forseti. Ég held að það sé kominn tími til að kampavínsstjórnin leggi frá sér glösin, opni dyrnar á kastalanum og gluggana og hlusti á fólkið.
Virðulegi forseti. Ég hef nokkrum sinnum áður fjallað um það sem er skammstafað GDPR eða General Data Protection Regulation og ég ætla að kalla almennu gagnaverndarreglugerðina. Hún kemur frá Evrópusambandinu og fer vitaskuld inn í EES og er eitt mesta ef ekki alstærsta framfarastökk í persónuverndarmálum síðan internetið kom til, fullyrði ég. Ég hef haft áhyggjur af að þetta mál kæmi seint inn í þingið og að við myndum vinna það illa. Ég hef áður talað um að það sé mikilvægt fyrir hagsmunaaðila, sem eru allir í samfélaginu, að geta brugðist við og séð útfærsluatriði Íslendinga fyrir til að aðlagast almennilega. Nú eru tveir þingfundir, þ.e. þessi og tveir í viðbót, þar til við förum í svokallað frí, sem sum okkar kalla reyndar vinnufrið frá Alþingi, þar til sveitarstjórnarkosningar eiga sér stað 26. maí. Eftir það eru fjórir þingfundir fram að 1. júní. Það liggur þannig fyrir að ef þetta mál kemur ekki inn í dag og verður samþykkt á næstu tveimur þingfundum í næstu viku missum við af þessu marki sem er 25. maí nk. Ég hef sagt áður að ég óttaðist að við myndum gera þetta hroðvirknislega, illa. Nú óttast ég bara að við gerum þetta ekki í tæka tíð. Mér sýnist það vera orðin staðan. Svo heyri ég út undan mér að tafir í EES geri að verkum að hugsanlega höfum við frest fram til 1. júní. Gott og vel. Þá höfum við fjóra þingfundi eftir sveitarstjórnarkosningar til að koma þessu máli í gegn; máli sem er rúmlega 50 ákvæði og varðar ein mikilvægustu mannréttindi sem við erum með í þessu landi. Ef þetta er ekki klúður, [[Forseti hringir.]]miðað við það hve oft og lengi varað hefur verið við þessu, veit ég ekki hvað klúður er. Þetta frumvarp verður að koma inn. Við þurfum að fara að sýna þessum málaflokki tilhlýðilega virðingu.
Herra forseti. Frumvarpi um upplýsingaskyldu ráðherra var dreift hér í gær. Efni frumvarpsins er um ábyrgð ráðherra gagnvart Alþingi ef hann greinir rangt frá, gefur þingmönnum og þinginu villandi upplýsingar, eða leynir upplýsingum sem mikilvægar eru fyrir meðferð mála á Alþingi. Sambærilegt frumvarp hefur verið lagt fram undanfarin 25 ár af og til hér á Alþingi en aldrei gengið í gegn. Að gefnu tilefni er málið nú lagt fram að nýju sem liður í því að styrkja þingræðið og eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. Það er grundvallarforsenda lýðræðis að þjóðkjörnir fulltrúar hafi réttar upplýsingar til að byggja ákvarðanatöku sína á. Rangar upplýsingar geta hæglega leitt til þess að þingið komist að niðurstöðu sem hefur slæmar afleiðingar og skortur á upplýsingagjöf getur augljóslega leitt til trúnaðarbrests milli þings og ráðherra. Ein af ábendingum rannsóknarnefndar Alþingis var að Alþingi hefði ekki náð að rækja eftirlitshlutverk sitt með handhöfum framkvæmdarvaldsins með öflugum hætti fyrir bankahrun. Undir það tók þingmannanefnd sem fjallaði um skýrsluna. Lögð var áhersla á að auka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu og m.a. lagt til að breytingar yrðu gerðar á lögum um ráðherraábyrgð. Með frumvarpinu sem dreift var í gær, um upplýsingaskyldu ráðherra, er lagt til að ábyrgð ráðherra geti skapast annars vegar ef hann veitir Alþingi rangar og villandi upplýsingar og hins vegar ef hann leynir upplýsingum sem hafa verulega þýðingu fyrir meðferð máls á Alþingi. Grundvallarforsenda upplýstrar umræðu er réttar og greinargóðar upplýsingar. Til að undirstrika mikilvægi upplýsingaskyldu ráðherra til Alþingis er með frumvarpinu lagt til að brot gegn henni varði viðurlögum samkvæmt almennum skilyrðum laga um ráðherraábyrgð. Ég vil fyrir hönd flutningsmanna, [[Forseti hringir.]]sem eru þingmenn allra stjórnarandstöðuflokkanna, hvetja forseta til að setja málið sem allra fyrst á dagskrá.
Herra forseti. Það er ljóst af ræðum forsvarsmanna verkalýðshreyfingarinnar þann 1. maí sl. að fram undan er erfiður vetur í kjaraviðræðum. Það er áhyggjuefni út af fyrir sig miðað við þann góða árangur sem hefur náðst í kaupmáttaraukningu á undanförnum árum að hér stefni í mikinn ófrið á vinnumarkaði í vetur og jafnvel harðar verkfallsdeilur og ber vitni um að ríkisstjórninni hefur ekki tekist að skapa traust á milli aðila vinnumarkaðarins þrátt fyrir stíf fundarhöld með þeim. Henni hefur ekki tekist að fullvissa aðila vinnumarkaðarins, sér í lagi forystumenn verkalýðshreyfingarinnar, um að í stefnu hennar sé að finna raunverulegar lausnir til að bæta kjör almennings hér á landi. Það gefur augaleið að í stefnu ríkisstjórnarinnar eru engin markmið um það hvernig við getum lækkað vaxtakostnað í landinu. Það er hvorki metnaður né ásetningur ríkisstjórnarinnar að takast á við það mikilvæga verkefni þrátt fyrir að við séum með eitt hæsta vaxtastig á vestrænu bóli. Ekki eru heldur nein raunhæf markmið um það hvernig okkur tekst að lækka matvælaverð hér. Þetta tvennt er u.þ.b. helmingurinn af útgjaldakörfu heimilanna. Þetta er það sem skiptir heimilin mestu máli til að tryggja þeim sem bestan kaupmátt. Ég er hugsi yfir þeim yfirlýsingum forystumanna verkalýðshreyfingarinnar sem snúa að pólitískum álitaefnum. Ég trúi því ekki að það eigi að fara að beita verkfallsdeilum í vetur til að knýja fram pólitísk forgangsmál verkalýðshreyfingarinnar því að vinnudeilur eiga að snúast um deilur um kaup og kjör, ekki pólitíska forgangsröðun. Það er hlutverk þingsins og það er raunar mjög mikilvægt að hafa það í huga og má alveg spyrja sig hvaða pólitíska umboð verkalýðshreyfingin sem kjörin er af 10–15% félagsmanna sinna hafi til þess að setja þinginu stólinn fyrir dyrnar um forgangsröðun í velferðarmálum, [[Forseti hringir.]]menntamálum og húsnæðismálum þótt vissulega séu sjónarmið þeirra í þessum efnum öllum gríðarlega mikilvæg.
Virðulegi forseti. Starf þingmannsins getur birst í ýmsu. Um daginn, 1. maí, átti ég þess kost að taka þátt í gjörningi sem ungir jafnaðarmenn stóðu fyrir í Austurstræti þar sem flutt var tíu tíma ræða Jóhönnu Sigurðardóttur sem haldin var hér í þessum ræðustól fyrir 20 árum. Tíu tíma ræða. Hefur maður þó heyrt meira málþóf hér á tveimur mínútum í þessum ræðustól en maður heyrði þar á tíu tímum. Það var napurt þarna í Austurstræti og bólaði ekkert á maísólinni enn. Rétt eins og ég ímynda mér að kalt og einmanalegt hafi stundum verið fyrir Jóhönnu Sigurðardóttur að standa í sinni baráttu. En hér stóð hún fyrir 20 árum og talaði í tíu tíma um húsnæðismál og reyndi að leiða þingheimi fyrir sjónir nauðsyn þess að í boði væru félagsleg úrræði á þessum markaði. Hún talaði fyrir daufum eyrum. Félagshyggjuöflin voru þá í minni hluta hér eins og löngum þó að meiri hluti landsmanna aðhyllist raunar slík sjónarmið. Henni tókst ekki að bjarga félagslega húsnæðiskerfinu. Afleiðingarnar blasa við okkur. Fjársterkir aðilar keyptu upp húsnæði í stórum stíl eftir hrun og þeim er fullkomlega í sjálfsvald sett hvernig þeir haga leigunni, eins og dæmin sanna. Þetta er enn eitt dæmið um einkavæðingu velferðarinnar. Þak yfir höfuðið er ekki talið til sjálfsagðra mannréttinda hér á landi eins og almennt í siðmenntuðum löndum heldur er litið á leigjendur sem veiðistofn þar sem gilda ólympískar veiðar. Virðulegi forseti. Ef á Jóhönnu Sigurðardóttur hefði verið hlustað á sínum tíma væru nú 12.000 fleiri íbúðir á félagslega markaðnum en raunin er. Virðulegi forseti. Það skiptir máli hver stjórnar.
Herra forseti. Ýmsum virðist hafa þótt stuðandi ummæli forystumanna verkalýðshreyfingarinnar 1. maí, en kannski öllu meira stuðandi eru launahækkanir forstjóra ýmissa ríkisfyrirtækja sem áður voru undir kjararáði en eru núna undir stjórn fyrirtækjanna. Þá er ég að tala m.a. um Isavia, Ríkisútvarpið, Landsvirkjun og Landsnet. Fyrrverandi fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, gaf á sínum tíma út tilmæli til þessara stjórna um að fara ekki í launaskrið fyrir þessa forstjóra þegar hækkun kæmi frá kjararáði. Nú stöndum við hér örfáum mánuðum eftir stóra launahækkun forstjóra Hörpu t.d. upp á 20% þar sem tekin hefur verið ákvörðun um að lækka laun lægst launaða starfsfólksins sem þar vinnur, við væntanlega alveg ótrúlega jákvæðar undirtektir eða hitt þó heldur. Það þykir mér ekki vera sérstaklega gott veganesti út í kjaraviðræðurnar. Maður veltir því fyrir sér hvað hafi breyst. Forstjóri Isavia talaði um að þessar launakröfur væru sérstakt áhyggjuefni rétt eftir að hann hækkaði sjálfur um 400.000 kr. á mánuði. Í mínum huga eru tvær hugsanlegar skýringar. Annaðhvort tóku allar þessar stjórnir upp á sitt eindæmi sjálfstæðar ákvarðanir á svipuðum tíma um að hunsa tilmæli fyrrverandi fjármálaráðherra, sem þeim er vitanlega heimilt að gera þar sem þær eru sjálfstæðar stjórnir, eða að núverandi fjármálaráðherra, hæstv. Bjarni Benediktsson, hefur dregið þessi tilmæli til baka og ákveðið að launaskrið forstjóra ríkisfyrirtækja séu bara hið besta mál. Ég veit ekki hvort er. Ég hef í rauninni engar forsendur til þess að spá fyrir um það. En ég velti fyrir mér hver hafi hag af því að skapa þetta vandamál hér og nú vegna þess [[Forseti hringir.]]að ég trúi því að það sé ekki launalágur almenningur á Íslandi.
Herra forseti. Á fyrstu þremur mánuðum ársins komu rúmlega 480.000 ferðamenn til landsins. Það eru fleiri ferðamenn en komu allt árið 2010. Ég hef oft rætt um flugið og fjölda flugvéla og hvað er að gerast. Síðastliðinn þriðjudag birtist í Morgunblaðinu forsíðufrétt um að íslensku flugfélögin, Wow Air og Icelandair, áætla að stækka flota sína gríðarlega mikið á næstu misserum þannig að innan fárra ára verði 130–148 flugvélar á íslensku flugrekstrarleyfi. Þetta eru ótrúlegar tölur. Þetta er risaverkefni, hvernig menn ætla að takast á við umhverfisleg, samfélagsleg og efnahagsleg áhrif af slíku flugi og hvernig ferðaþjónustan ætlar að tækla þetta og við í sameiningu hér í landinu. Ég tel að hér sé um að ræða eitt stærsta verkefni sem hefur komið í hendur Íslendinga að takast á við á undanförnum árum og áratugum. Ef þessar spár rætast og það sem því fylgir erum við að tala um gríðarleg áhrif á íslenskt samfélag að öllu leyti, og við skulum ekki gleyma samfélagslegu áhrifunum í því samhengi. Við höfum kannski meira horft á umhverfislegu áhrifin. Síðan höfum við verið að horfa á efnahagslegu áhrifin að undanförnu í gegnum ríkisfjármálaáætlun og fjárlög og slíka þætti. En samfélagslegu áhrifin eru gríðarleg. Ég vil hvetja þingheim til að veita þessum málum athygli. Það þarf raunverulega að koma stefnumarkandi áætlun af stað sem þarf að vera með allt öðrum hætti en við höfum séð áður í landinu til að takast á við þann vöxt sem er fram undan. Það er mikilvægt að við sýnum frumkvæði í þessu stóra og mikla máli, en ekki þetta gamla góða, sem hefur alltaf verið á Íslandi, að vera alltaf að bregðast við hlutum eftir á. Þannig hefur íslenskt efnahagslíf verið og atvinnumarkaður og annað í gegnum árin. Nú þurfum við að sýna frumkvæði og takast á við málið.
Hæstv. forseti. Ég ætla að ræða hér um ríkisfjármálin og gildi og hlutverk fjármálaráðs og álitsgerðir þess. Ef við ræðum gildi ríkisfjármála í samhengi efnahagsmála felur áætlunin í sér útfærslu fjármálastefnu og byggir þannig á henni og sem slík rammar hún inn tekjur og útgjöld fjárlaga og er til grundvallar fjárhagsáætlunum sveitarfélaga. Á þetta samhengi stefnumörkunar ríkisfjármála hefur í raun ekki reynt þar sem við höfum ekki enn komist í að loka þessari hringrás. Það skiptir máli að því leyti að umgjörðinni, þessari hringrás sem sköpuð er með lögum um opinber fjármál, er ætlað að skapa aga. Ekki bara í fjármálum hins opinbera heldur í allri stjórn efnahagsmála eins og kveðið er á um í lögum um opinber fjármál. Nú hefur fjármálaráð gefið út sína álitsgerð á fyrirliggjandi ríkisfjármálaáætlun fyrir 2019–2023 og hefur þegar farið yfir álitið á opnum fundi með fjárlaganefnd. Þá hefur ráðið skilað áliti í hvort sinn á tilsvarandi stefnu. Ég vil segja hér að umbúnaður þessi sem ákveðinn var á sínum tíma í lögum um opinber fjármál hefur að marki sannað gildi sitt með lögbundnu hlutverki fjármálaráðs og aðkomu þess að stefnu og áætlunum stjórnvalda í ríkisfjármálum. Ábendingar sem koma fram í álitum ráðsins eru ekki einungis gagnlegar fyrir þing og þingnefndir heldur einnig fjölmiðla, stofnanir og aðra þá sem koma að efnahagsmálum og umfjöllun um þau. Mér finnst umræðan, frá því sem áður var til samanburðar, hverfast hraðar og fyrr um aðalatriði og þetta hefur að því leyti lyft henni faglega og styður við markmið um að skapa festu í ríkisfjármálum og hagstjórn.
Virðulegur forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að fallast á að taka þátt í þeirri umræðu sem sækir á okkur þessa dagana. Kjaradeila ljósmæðra er enn í óleystum hnút. Íslenskar ljósmæður eru ekki fjölmenn stétt. Það eru 280 félagar í Ljósmæðrafélagi Íslands. Nýliðun er hæg, að jafnaði ljúka tíu hjúkrunarfræðingar framhaldsmenntun árlega og hljóta réttindi til starfa sem ljósmæður og hafa þá lokið sex ára háskólamenntun. Hvergi á Norðurlöndum hafa ljósmæður lengra nám að baki og jafn víðtæka þekkingu í heilbrigðisfræðum. Aðeins fjórar af þessum tíu ljósmæðrum sem ljúka námi hafa að jafnaði skilað sér til starfa á Landspítala sem hlýtur að vera sérstakt áhyggjuefni. Nokkrar velja sér starfsvettvang á öðrum stöðum í heilbrigðiskerfinu, svo sem á heilbrigðisstofnunum á landsbyggðinni og í heilsugæslunni, og það er jákvætt og nauðsynlegt. Félagar í Ljósmæðrafélagi Íslands eldast. Meira en helmingur hópsins er yfir fimmtugu. Í slítandi vaktavinnu tekur starfið toll, það staðfesta fjölmargar uppsagnir undanfarinna vikna sem ekki munu ganga til baka. Þess utan sýnir reynslan að allt að 20% starfsmanna skila sér ekki aftur til starfa á vinnustað eftir óróleika sem þennan. Ljósmæður sem standa þrískiptar vaktir í fullu starfi mega að auki una því að á þeim eru brotin mikilvæg ákvæði um hvíldartíma. Lög eru brotin á þeim. Ljósmæðrum er sennilega flest betur gefið og kærara en að standa í kjaradeilum þótt raunin sé sú að liðin eru aðeins þrjú ár frá því að þær fóru í tíu vikna verkfall sem enn situr í þeim og hefur áhrif inn í núverandi deilur. Þær unnu vinnuna sína samkvæmt skyldu í því verkfalli en var neitað um laun. Þær fara ekki í verkfall í þetta sinn, heldur boða uppsagnir. Þær gera sér ljóst að verkfall er bitlaust verkfæri í þeirra höndum þar sem þeim er gert að tryggja neyðarmönnun. Að þeirra sögn er mönnun oftar en ekki þannig vegna manneklu að um raunverulega neyðarmönnun er að ræða frá einum degi til annars. Virðulegur forseti. Sumarið er komið og í hönd fer einhver annasamasti tími ársins í fæðingum. Gera má ráð fyrir að rúmlega 2.000 börn fæðist á landinu í sumar. Við fengum fyrir skemmstu aðeins örlítinn smjörþef af því ástandi sem skapast getur þegar heimaþjónustan hjá ljósmæðrum féll niður í nokkra daga. Um síðir náðust fyrir beinan atbeina hæstv. ráðherra samningar um þessa mikilvægu þjónustu sem unnin er í verktöku. Fróðlegt væri að heyra álit ráðherra á þeim samningi sem náðist, hvort með honum standi ljósmæður jafnfætis öðrum þeim heilbrigðisstéttum þar sem Sjúkratryggingar hafa gert viðlíka verktakasamninga. Ljósmæður vita ekki sitt rjúkandi ráð, þessi gamalgróna stétt sem lifað hefur með þjóðinni í gegnum súrt og sætt, á hverju sem hefur gengið. Alltaf kom ljósmóðirin, hvort sem búið var í bæ, við afskekktan fjörð eða inn til dala, þessi hreinasta kvennastétt í samfélaginu. Þar er enginn karl. Er skýringuna kannski að finna í þeirri staðreynd? Upplifum við það enn, hæstv. ráðherra og kynsystir ljósmæðra, að við fáum það enn staðfest að sú mismunun sem við horfum upp á sé vegna kerfislægs kynjamisréttis? Það er raunalegt að upplifa þetta hróplega óréttlæti þegar horft er til samanburðarhópa úr háskólasamfélaginu. Myndi það kannski liðka fyrir lausn að þær skiptu um nafn og nefndu sig fæðingartæknifræðinga eða fæðingarfræðinga? Í ljósi aðstæðna leyfi ég mér að spyrja hæstv. ráðherra hvernig samningamál standi í raun, hvaða skilaboð og umboð samninganefnd ríkisins hafi til þess að binda endi á þessa deilu og hvort ráðherra telji ekki deiluna svo alvarlega að ástæða sé til að stíga inn og hlutast til um lausn og það fyrr en seinna. Telur hæstv. ráðherra virkilega ekki svigrúm til að lyfta kjörum þessarar sérstöku og mikilvægu kvennastéttar í heilbrigðisþjónustu og leiðrétta til samræmis við aðrar háskólamenntaðar stéttir með viðlíka nám að baki? Virðulegur forseti. Íslendingar völdu fyrir nokkrum árum fegursta orð íslenskrar tungu. Það var orðið ljósmóðir. Það segir mikið um þann hug sem landsmenn bera í þessu sambandi. Þau voru líka fögur, fyrirheitin sem ríkisstjórnin gaf í stjórnarsáttmála sínum um að stíga markviss skref til að eyða kynbundnum launamun, að draga muninn betur fram í dagsljósið. Hvað þarf að líða langt fram á sólbjartan daginn? Krossmessa á vori er í dag, [[Forseti hringir.]]til upplýsingar. Var þetta bara fagurgali? Virðulegur forseti. Það var ekki mikil fegurð fólgin í bréfinu sem ljósmæður fengu í gær. Nú skora ég á hæstv. ráðherra að leggjast á árarnar og bregðast ekki ljósmæðrum. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að vekja hér máls á kjörum ljósmæðra. Eins og fram kom hjá málshefjanda telja ljósmæður að misrétti ríki varðandi launasetningu og hafa tugir ljósmæðra sagt upp störfum á Landspítala meðan á kjaraviðræðum hefur staðið. Ljósmæður telja að menntun þeirra sé ekki metin til launa og óska nú eftir samræmingu við aðrar háskólastéttir sem hafa jafn langt nám að baki. Málshefjandi óskar einnig eftir því að fjallað verði sérstaklega um flótta ljósmæðra úr starfi í þessari sérstöku umræðu hér. Ég vil byrja á að taka fram að ég styð ljósmæður í baráttu sinni. Ljósmæður eru mikilvæg stétt sem hefur bætt við sig sérmenntun og reynslu sem þjóðfélagið þarf sannarlega á að halda. Það er ótækt að svo langan tíma hafi tekið að semja við ljósmæður sem raun ber vitni og áhyggjuefni að ljósmæður á Landspítala segi upp störfum. Hv. málshefjandi spurði sérstaklega um nokkra þætti sem tengjast kjörum ljósmæðra. Í fyrsta lagi var spurt hver raunveruleg staða samningaviðræðna væri. Því er til að svara að ég hef ekki beina aðkomu að þessum viðræðum þar sem þær heyra undir fjármála- og efnahagsráðuneytið en hef þó beitt kröftum mínum til að lausn náist í málinu. Á föstudaginn var beitti ég mér til að samningar mættu nást við sjálfstætt starfandi ljósmæður í heimaþjónustu. Það tókst, en þeir samningar heyra undir valdsvið heilbrigðisráðuneytisins. Ég mun áfram beita mér eins og ég get, ég mun beita mér í gegnum Landspítala – háskólasjúkrahús, í gegnum fjármálaráðherra og forsætisráðherra og líka með samtölum við ljósmæður. Við héldum öll að lausn væri í sjónmáli þegar nýjar kröfur komu á borðið á þarsíðasta samningafundi. Næsti fundur verður haldinn á mánudaginn kemur, 7. maí, og þar vona ég sannarlega að samningar náist. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi hvaða skilaboð og umboð samninganefnd ríkisins hafi til að ná niðurstöðu í deilunni og hvort ráðherra telji deiluna ekki svo alvarlega á þessu stigi að ástæða sé til að stíga inn, eins og hann orðar það. Því er til að svara að samkvæmt mínum upplýsingum er sú nálgun að stíga inn í kjaradeiluna ekki á dagskrá, þ.e. samninganefnd ríkisins hefur fullt umboð til að semja innan marka þeirrar launastefnu sem fyrir liggur. Hins vegar er það afstaða mín að þegar hnúturinn er orðinn svo harður sem raun ber vitni þurfi að hugsa út fyrir boxið. Hv. þingmaður spyr í þriðja lagi hvaða svigrúm ég telji til að lyfta kjörum þessarar sérstöku og mikilvægu kvennastéttar í heilbrigðisþjónustu. Því er til að svara að fyrir helgi náðust samningar, eins og hér hefur áður verið vikið að, við sjálfstætt starfandi ljósmæður sem sinna heimaþjónustu við nýbakaðar mæður. Viðurkennt var þá af minni hálfu að leggja þyrfti meira fé inn í samninginn. Sú aukna fjármögnun varð til þess að samningar náðust milli ljósmæðra og Sjúkratrygginga Íslands. Samningsaðilar urðu einnig ásáttir um ákveðnar breytingar til að styrkja umgjörð þjónustunnar án þess að umfang hennar skertist. Það er því svo sannarlega mín skoðun að svigrúm sé til að lyfta kjörum ljósmæðra, líkt og hv. þingmaður spyr að. Ljóst er að við glímum við mikinn mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu. Það á ekki aðeins við um stétt ljósmæðra. Þann vanda er áskorun að leysa. Þegar kemur að kjörum heilbrigðisstarfsfólks eru það ekki aðeins kjarasamningar sem skipta máli heldur einnig vinnuaðstæður, álag, möguleikar á framgangi í starfi o.s.frv. Hvað þann þátt varðar hef ég möguleika til að beita mér í gegnum Landspítalann og aðrar heilbrigðisstofnanir. Það hef ég gert og mun gera áfram, bæði til að lyfta kjörum ljósmæðra en einnig annarra kvennastétta í heilbrigðisþjónustu. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem nú er til meðferðar hjá Alþingi er einnig lögð áhersla á mönnun heilbrigðisstétta almennt. Þar kemur m.a. fram að lögð er áhersla á að fjölga menntuðu heilbrigðisstarfsfólki sem býr við gott starfsumhverfi og starfskjör, markvissa þverfaglega teymisvinnu, tækifæri til starfsþróunar og þátttöku í þekkingarþróun og vísindastarfi. Þessi atriði eru öll til þess fallin að koma í veg fyrir flótta heilbrigðisstarfsfólks úr starfi. Ég er fullviss um að þau skref í átt að lausn á mönnunarvanda í heilbrigðiskerfinu séu rétt. Hvað kvennastéttir í heilbrigðisþjónustu varðar sérstaklega er ég algerlega sammála málshefjanda. Það er brýnt að bæta kjör kvennastétta og það er mér mikið gleðiefni ef smátt og smátt er hér að myndast þverpólitísk sátt um það. Ábyrgð stjórnvalda í þessum efnum er mikil en fleira þarf að sjálfsögðu að koma til. Verkalýðshreyfingin þarf að leggjast á árar með okkur sem og atvinnulífið og skapa þarf sátt um leiðréttingu á kjörum stórra kvennastétta sem halda uppi íslensku samfélagi. Atgervisflótti hefur verið viðvarandi vandamál í fjölmennum starfsstéttum í heilbrigðiskerfinu, t.d. og sérstaklega hjá hjúkrunarfræðingum. Það er mikið áhyggjuefni að slíkur flótti sé einna helst vandamál þegar um er að ræða stórar kvennastéttir. Það er ljóst að við þurfum að bæta kjör og aðbúnað þessara stétta svo starfsumhverfið sé eftirsóknarvert. Að mínu mati þarf pólitískan vilja til að stíga skref í átt að raunverulegum kjarabótum fyrir þær kvennastéttir sem hér um ræðir. Málshefjandi þarf ekki að velkjast í vafa um að sá pólitíski vilji er til staðar hjá mér. Við þurfum líka að líta til þess að fólk, ekki síst ungt fólk, er í auknum mæli afhuga því mikla vinnuálagi sem einkennt hefur íslenskan vinnumarkað og vill forgangsraða í þágu fjölskyldu sinnar og frítíma, sem er gott. Tæknibreytingar samtímans ættu einnig að vera til þess að draga úr vinnuálagi frekar en hitt. Stjórnvöld verða að vera vakandi fyrir þessum breytingum og styðja við stjórnendur til að opna á ný tækifæri og breytta starfshætti. Ef við gerum það ekki missum við dýrmætt heilbrigðisstarfsfólk til annarra starfa. Að lokum vil ég segja að það er von mín að kjaradeila ljósmæðra leysist fljótt og vel. Það er ekki bara mikilvægt fyrir öryggi fæðingarþjónustu í landinu, það er einnig mikilvægt að stjórnvöld sendi þau skilaboð að störf stórra og mikilvægra kvennastétta eins og ljósmæðra séu metin að verðleikum. Þessar stéttir [[Forseti hringir.]]eru burðarstoð í íslensku samfélagi og eiga að vera viðurkenndar sem slíkar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa góðu umræðu og sömuleiðis hæstv. ráðherra. Við sem hér erum höfum flest lýst yfir stuðningi við kjarabaráttu ljósmæðra með einum eða öðrum hætti. Við gerum okkur flest grein fyrir því að staðan er grafalvarleg. Oft höfum við heyrt að ekki sé hægt ganga að kröfum ákveðinna stétta og sundum er sagt að þær séu of fjölmennar. Það á ekki við hér. Kröfurnar sem settar eru fram eru ekkert gríðarlega háar. Liggur þá vandinn í því að um kvennastétt er að ræða? Ljósmæður hafa brugðið á það ráð að vinna ekki yfirvinnu. Næsti fundur í kjaradeilunni er ekki fyrr en eftir fjóra daga og talað er um að hættuástand geti skapast. Sex ára nám á háskólastigi á að tryggja viðunandi, verðuga framfærslu. Ljósmóðurstarfið er mikilvægt og hefur áhrif á fjölda fólks. Oft er talað um áhrifastöður í samfélaginu. Oft er talað um áhrifastöður þeirra manna, þeirra karla, sem fara með fjármuni. Ljósmóðurstarfið er líka áhrifastaða. Það hefur áhrif. Það að vera ljósmóðir hefur mjög mikil áhrif.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa þörfu umræðu. Kjarabarátta sem dregst á langinn og fer í svona hnút, eins og þessi deila virðist að vissu leyti vera í, er alltaf bagaleg; rýrir traust á milli aðila og leiðir fátt gott af sér. Ég tel því að það sé mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að horfa út fyrir boxið og reyna að finna viðunandi lausn sem fyrst. Ljósmæður eru ein af þeim vaktastéttum sem vinna alltaf af hugsjóninni, eru alltaf til staðar og mæta þegar á þarf að halda. Við þekkjum það hjá vaktastéttum eins og lögreglu-, slökkviliðs- og sjúkraflutningamönnum og fleiri góðum stéttum, sem búa líka við aukið álag. Nú eykst álagið mikið hjá ljósmæðrum, fæðingarstöðum hefur fækkað, bráðakomum á Landspítalann hefur fjölgað um 65% frá 2016, háþrýstingur er að aukast og margt annað slíkt, þannig að við því þarf að bregðast og virða það við ljósmæður. Einnig er mikilvægt að koma inn á stöðuna varðandi menntun ljósmæðra, til að hvetja fleiri til að mennta sig til þessa mikilvæga starfs. Þá þarf að athuga af hverju þær vinna 80% vaktavinnu launalaust, við að sérhæfa sig, sem hjúkrunarfræðingar í náminu til þess að verða ljósmæður. Ég vil líka koma inn á það hér í lokin að það er mjög mikilvægt, til þess að bæta kjör ljósmæðra og leyfa þeim að þróa starfsvettvang sinn og þá þjónustu sem þær veita sem best, að þær hafi valfrelsi í rekstrarformi við að veita þjónustu; ég nefni heimafæðingaljósmæður, ljósmæður á einkareknum heilsugæslum, heimaþjónustu ljósmæðra o.fl. Ég held að ljósmæður séu best til þess fallnar að þróa þessa þjónustu á sem bestan hátt og þannig að kjör þeirra batni sem mest.
Forseti. Í skýrslu félags- og jafnréttismálaráðherra um stöðu kvenna á vinnumarkaði sem lögð var fyrir Alþingi á 145. löggjafarþingi er að finna áhugaverða samantekt sem tekur á þeim áhrifaþáttum sem liggja að baki launamun kynjanna. Þar er talað um kynbundið náms- og starfsval, að konur séu líklegri til að vinna hlutastörf, þær taka lengra fæðingarorlof, hverfa frekar af vinnumarkaði til að sinna ólaunuðum umönnunarstörfum, skyldur heima fyrir geta dregið úr getu til að sinna launaðri vinnu. Þessum þáttum er svo lýst sem ósýnilegum hindrunum sem hefta konur í að taka að sér meiri ábyrgð og völd. Meiri ábyrgð og völd eiga svo væntanlega að leiða til hærri launa. Á þá lausnin á launamun kynjanna að felast í því að beina konum í átt að annars konar námi eða minni tíma með börnunum sínum og meira tíma á vinnumarkaði í störfum sem hafa meiri völd? Hægt væri að færa rök fyrir því að störfin sem margar konur laðast að, störf tengd heilbrigði, velferð og menntun, séu einmitt mikilvægustu störfin í samfélaginu. Ef þessi störf væru metin að verðleikum og mikilvægi myndu kannski fleiri karlar laðast að þeim. Hvað er dýrmætara en líf? Hvar er að finna meiri ábyrgð en að hlúa að konum sem eru að fæða nýtt líf í heiminn og taka svo á móti þessum verðmætum og vernda, ala upp og mennta? Þarna er svo sannarlega um mikið ábyrgðarhlutverk að ræða. Þurfa konur að verða forstjórar fyrirtækja til að fá almennileg laun? Eins og það sé eitthvað merkilegra en að vera ljósmóðir? Hvað segir það okkur um samfélagið sem við höfum skapað? Ljósmæður eru algjörlega ómissandi í samfélaginu og við eigum að greiða þeim laun í samræmi við það. Forseti. Að lokum legg ég til að við tökum upp nýja hugsun og lögum vinnumarkaðinn að þörfum fólks en ekki fólk að þörfum vinnumarkaðarins.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni, fyrir þessa umræðu um kjör ljósmæðra og hæstv. ráðherra heilbrigðismála, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir að mæta hér til andsvara og umræðu um þetta mál. Ég skal alveg viðurkenna, mitt í jafn harðri deilu og hefur teiknast upp á milli samningsaðila, að mér finnst erfitt í miðjum klíðum og kjaraviðræðum að ræða málið hér. Það breytir hins vegar ekki því eins og hefur komið fram í þessari umræðu að það er vilji allra að úr leysist farsællega. Mikilvægi starfa ljósmæðra er óumdeilt sem og hversu mikilvægt það er að um semjist. Ég vil svo segja að ég hef fullt umburðarlyndi fyrir því sjónarmiði að stétt ljósmæðra njóti jafnræðis og sanngirni í samræmi við námslengd og laun á við aðrar stéttir. Ég tek undir með orðum hæstv. ráðherra, það er brýnt að lyfta kjörum ljósmæðra sem og annarra kvennastétta. Sá pólitíski vilji er til staðar, trúi ég, hjá öllum á vettvangi og sem taka þátt í þessari umræðu. Sú staða sem uppi er í samningum við ljósmæður dregur ekkert úr þeirri staðreynd að hæstv. ríkisstjórn vill vinna áfram að því að draga úr og eyða kynbundnum launamun. Hæstv. ríkisstjórn hefur sannarlega sett heilbrigðiskerfið í öndvegi. Hvort tveggja var kirfilega sett fram í stjórnarsáttmála. Sá forgangur var þegar staðfestur í fjárlögum 2018 og með auknum útgjöldum til heilbrigðismála í þeirri fimm ára ríkisfjármálaáætlun sem nú er til umfjöllunar í þinginu. Ég treysti samningsaðilum til að meta stöðuna vel sem uppi er og ná samningum í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að koma með þessa sérstöku umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir að vera hér með okkur í dag og svara. Ég ætla að nálgast umræðuna pínulítið öðruvísi. Ég ætla að nálgast hana á mannlegu nótunum sem lýtur að því hvar við værum stödd án ljósmæðra. Hvað ætli séu margir á Íslandi sem fengið hafa hendur móður sinnar utan um sig áður en hendur ljósmóðurinnar tóku á móti? Bara um leið og við komum í heiminn eru það þessar hendur, hendur ljósmæðranna, sem taka okkur í fangið. Ég sem móðir er ekki vön að tala um mig persónulega. Ég á fjögur börn. Það tekur mislangan tíma fyrir okkur að koma börnunum okkar í heiminn og taka við gimsteinunum okkar, en það breytir ekki þeirri staðreynd að allan þann tíma meðan við erum að fæða börnin okkar er við hliðina á okkur ljósmóðir sem styður okkur, sem talar fallega til okkar, sem hvetur okkur til dáða og segir okkur alltaf: Þetta er alveg að verða búið. Mikið ofsalega ertu dugleg. Af hverju erum við svona neikvæð í garð ljósmæðra hvað það varðar að styðja við þær og veita þeim þær kjarabætur sem þær eiga rétt á? Mikið afskaplega voru kaldar kveðjurnar sem hæstv. fjármálaráðherra sendi þeim í gær þar sem hann sagði að þær ættu að gjöra svo vel að vinna sína yfirvinnu vegna þess að annað væri lögbrot. Ég segi: Semjum við ljósmæður og sýnum þeim virðingu með því að virða verkin þeirra, því að án þeirra værum við í vondum málum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að beina kastljósinu að kjarabaráttu ljósmæðra og ekki síst kjörum. Ég vil samt færa umræðuna aðeins víðar og ræða um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Kjarabarátta ljósmæðra, sú sem þær standa í núna, er nefnilega dapurleg birtingarmynd þeirrar stefnu sem hér hefur verið rekin um árabil, að menntun og störf kvenna skuli vega minna en menntun og störf karla. Ljósmæður eiga það sameiginlegt með mörgum öðrum kvennastéttum að störfin eru fyrst og fremst hjá ríki og sveitarfélögum. Það er því á ábyrgð hins opinbera að tryggja að launakjörin séu í samræmi við það sem gengur og gerist á vinnumarkaði hjá öðrum sambærilegum stéttum. Það kemur engum á óvart að ein af ástæðunum fyrir því að stjórnvöld hafa lengi dregið fæturna í því að lagfæra launakjör þessara stétta er að þetta eru stórir hópar og það mun kosta. Það mun hafa kostnað í för með sér að leiðrétta kjörin. En hvað mun það kosta samfélagið að takast ekki á við þetta núna heldur bíða lengur? Hvað mun það kosta að halda áfram á sömu óheillabraut með tilheyrandi brotthvarfi menntaðs fólks úr heilbrigðis- og menntakerfinu? Hæstv. ráðherra talaði um að hún hefði áhuga á að setja kjör kvennastétta í forgrunn. Það er gott. Það er nefnilega ekkert náttúrulögmál að kvennastéttir hafi lakari kjör. Þar af leiðandi eru góðu fréttirnar þær að við getum breytt þessu. En við breytum þessu ekki með því að setja tilneydd plástra á sárin þegar tilteknum kvennastéttum eða hópum kvenna er að blæða út. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka undir þingsályktun um þjóðarsátt um bætt kjör kvennastétta. Til að laga þessi kjör og hætta að setja plástra á einstaka sár þurfum við aðgerðir og pólitískan vilja. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hefur ríkisstjórn Vinstri grænna þann vilja?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir þessa mikilvægu umræðu. En hvað finnst þingheimi? Hvað finnst hæstv. heilbrigðisráðherra um eftirfarandi staðreyndir: Árið 2015, eftir strangar samningaviðræður, neyddust ljósmæður til að fara í verkfall til að ná fram launaleiðréttingu þess efnis að laun þeirra væru í samræmi við menntun. Vegna þess hversu nauðsynlegt starf ljósmæðra er var þeim af öryggisástæðum gert að starfa í verkfallinu. Þær ljósmæður sem neyddar voru til að starfa í miðju verkfalli fengu þó engar þakkir fyrir, nei, heldur neitaði vinnuveitandinn, íslenska ríkið, að greiða þeim laun í verkfallinu. Ljósmæður börðust, þær urðu að sinna sínum störfum, en ríkið neitaði að borga þeim fyrir. Þær þurftu á endanum að leita réttar síns fyrir dómi, sem vel á minnst dæmdi ljósmæðrum í hag, ríkið skyldi greiða þeim fyrir unna vinnu. En málinu lauk þó ekki þar. Nei, íslensk stjórnvöld áfrýjuðu dómnum svo enn í dag, þremur árum seinna, er ekki enn búið að borga þeim. Íslensk stjórnvöld tóku ákvörðun þarna um að greiða þeim ekki laun. Verkfallinu lauk með lagasetningu. Verkfallsrétturinn var þar með tekinn af þessum hópi og gerðardómur felldur. Í dag hafa samningar verið lausir í um sjö mánuði. Ljósmæður hafa sagt upp. Þær hafa sagt að þær vilji í lengstu lög forðast verkfall. Á þriðja tug hafa sagt upp störfum en þá jafnvel er þeim sagt að þær geti ekkert verið öruggar um að geta lokið sínum störfum þegar uppsagnarfresti lýkur. Því þær eru nefnilega svo nauðsynlegur þáttur í heilbrigðiskerfinu okkar. Enn og aftur fá svo ljósmæður kaldar kveðjur frá stjórnvöldum með vísan í þennan neyðarrétt, vísan í lög um opinbera starfsmenn, þegar þeim er einnig bannað að neita yfirvinnu. Þær geta ekki farið í verkfall, [[Forseti hringir.]]fá ekki greitt fyrir að starfa í verkfalli, þær geta ekki sagt upp störfum sínum, þær mega ekki neita yfirvinnu. Herra forseti. Hvað finnst þingheimi um þessa framkomu? Hvað finnst hæstv. heilbrigðisráðherra um þessa framkomu?
Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu um þá ótrúlegu stöðu sem ljósmæður eru í. Maður skilur ekki hvernig stendur á því að jafn mikilvæg stétt sem nýtur jafn mikils velvilja í samfélaginu og ljósmæður, þurfi að standa í jafn harðri kjarabaráttu mánuðum saman. Íslendingar náðu því núna á fyrsta ársfjórðungi þessa árs að skríða yfir 350 þús. íbúa. Hvert eitt og einasta okkar á sögu af jákvæðum samskiptum við ljósmóður, af því hvernig ljósmóðir hefur hjálpað okkur, hefur bjargað lífi okkar eða hvað þá annað. Allt þetta fólk vill að ljósmæður fái leiðréttingu kjara sinna. Það er augljóst af allri umræðu hér í salnum og í samfélaginu. Ég held að ótti þeirra sem halda um tékkhefti ríkisins við það að önnur stéttarfélög fari að hlaupa á eftir og það verði eitthvað höfrungahlaup og launaskrið sé ástæðulaus. Við höfum öll skilning á leiðréttingunni sem er nauðsynleg, miklu frekar en launaskriði forstjóra ríkisstofnana eða annarra sem fá hærri laun. Eins vel og við skiljum nauðsyn leiðréttingarinnar þá held ég að við skiljum ekki að leiðrétting sé vikum saman föst í einhverri stjórnsýslulegri flækju og að ráðherrann sem ber ábyrgð á öryggi heilbrigðiskerfisins og hefur lýst fullum vilja til þess að bæta kjör ljósmæðra hafi ekki beina aðkomu að samningaviðræðum við þær, heldur sé það annar ráðherra sem hafi einhvern veginn allt aðra sýn á þessi máli. Því miður erum við ekki hér að ræða við hæstv. fjármálaráðherra sem [[Forseti hringir.]]stýrir samninganefnd ríkisins, það er kerfi sem við gætum þurft að breyta. En ég vona að hann sé að hlusta. Ég vona að samninganefndin [[Forseti hringir.]]sé að hlusta því að skilaboðin eru skýr: Semjið.
Herra forseti. Fyrir rúmum tveimur árum fóru ljósmæður í verkfall, eins og komið hefur fram hér, vegna lélegra kjara. Sett voru lög á verkfallið og endaði það í gerðardómi. Sögunni lauk ekki þar því það sorglega er að ljósmæður hafa ekki enn þann dag í dag fengið greidd laun frá ríkinu fyrir unna vinnu í umræddu verkfalli. Það er með ólíkindum, myndum við sætta okkur við það? Upphæðin getur verið allt að nokkur hundruð þúsund krónur á ljósmóður. Ljósmæður fóru með málið fyrir héraðsdóm og unnu það en ríkið ákvað að áfrýja þeirri niðurstöðu og þar við situr. Það er því ekki að undra að stéttin sé örg og farið sé að reyna á þolmörk ljósmæðra. Á Landspítala er ástandið orðið eldfimt, bæði hvað varðar öryggi sjúklinga og langlundargeð ljósmæðra. Stór hluti þeirra hefur sagt upp störfum og mun það skilja eftir sig stórt skarð í þeirra röðum. Ljósmæður landsins eru tæplega 280 en meira en helmingur þeirra er kominn yfir fimmtugt og því ljóst að nýliðunar er þörf. Það er ekki fýsilegur kostur fyrir hjúkrunarfræðinga að hefja nám í greininni því að þær lækka margar hverjar í launum að námi loknu. Hvar eru hin fögru fyrirheit ríkisstjórnarinnar um jafnlaunastefnu? Innan BHM eru ljósmæður rúmlega 30 þús. kr. undir meðaltalsgrunnlaunum en með lengsta nám til starfsréttinda. Það félag sem stendur þeim næst í þeim efnum er félag dýralækna, það munar heilum 70 þús. kr. á grunnlaunum þessara stétta og hallar þar á ljósmæður. Herra forseti. Ég legg til að ríkisstjórnin sjái sóma sinn í því að slíðra sverðin, felli niður mál ríkisins á hendur ljósmæðrum og greiði þeim laun fyrir unna vinnu í verkfallinu 2015. Síðast en ekki síst, ganga að samningaborðinu, leiðrétta kjör ljósmæðra og sýna í verki þá virðingu sem þeim ber, þessari elstu kvennastétt landsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að vekja athygli á þessu máli og þá kannski fyrst og fremst að gefa okkur tækifæri til að ræða þá mikilvægu stétt sem ljósmæður eru. Ég hygg að kjaradeilur verði seint leystar hér í þingsal en í ljósi þess að hæstv. ráðherra talaði einmitt um að við þyrftum að hugsa út fyrir boxið þá held ég að það sé ekki síst tækifærið okkar hér. Þá langar mig að velta fyrir mér ábyrgðarsviði ljósmæðra sem er mikið. Hvernig stendur á því að þegar ljósmóðir sem hefur tvær háskólagráður, sex ára háskólanám á bakinu, kannski áratugastarfsreynslu, og er að sinna ófrískri konu sem hún vill sjúkraskrifa, þá þarf þessi ágæta ljósmóðir að fara með vottorðið yfir í næsta herbergi og talar við unglækni til að láta hann skrifa upp á vottorðið? Þurfi að skrifa lyfseðil fyrir minni háttar lyfjum gerir hún það sama. Hverju sætir þetta? Er þetta kannski dæmi um eitthvað þar sem við ættum að hugsa út fyrir boxið? Ljósmæður eiga að sjálfsögðu að hafa laun í samræmi við menntun sína og ábyrgðarsvið. Er þetta kannski eitt af því sem við ættum að horfa á? Eða að tryggja valfrelsið. Nú erum við nýbúin að fara yfir heimaþjónustuna sem er gríðarlega mikilvægur þáttur í þjónustu ljósmæðra og þjónustu við ófrískar konur og fæðandi konur. Þar eru svo mikil tækifæri á því að auka nýsköpun, þar er hægt að nota tæknina. Ég hef sjálf reynslu af reynslu ljósmæðra vegna þess að ég á móður sem er ljósmóðir og það að geta haft samband við einhvern í gegnum síma eða samskiptamiðla er bæði hagkvæm og góð lausn. Ég held að við ættum að hugsa á þessum nótum. Ég held að það séu töluvert mikil tækifæri til að hugsa út fyrir boxið ef við látum þessa frjóu og kláru heilbrigðisstétt móta þjónustuna með okkur. Að sjálfsögðu á hún að fá greidd laun í samræmi við það. [[Forseti hringir.]] Hv. þingmaður, málshefjandi, spurði hér áðan: Erum við enn að horfa upp á kerfislæga mismunun þegar kemur að launasetningu milli kynjanna? Ég held því miður að svarið við þeirri spurningu sé já, þrátt fyrir að við, virðulegur forseti, séum búin að gera allt [[Forseti hringir.]]sem í okkar valdi stendur, að við teljum, hér í þessum sal. Þá velti ég fyrir mér hvort vera kunni að … [[Forseti hringir.]]kjarasamningar ýti undir þessa kerfislegu mismunun. Hversu margir lögfræðingar, verkfræðingar [[Forseti hringir.]]eða karlmannsstéttir fá raunverulega greitt eftir kjarasamningum? [[Forseti hringir.]]Afsakið, herra forseti.
Forseti hefur ekkert á móti því að menn hugsi út fyrir boxið en svolítið á móti því að menn tali út fyrir ræðutímann.
Herra forseti. Fyrir mánuði voru 20% ljósmæðra á Landspítalanum búnar að segja störfum sínum lausum. Þetta eru 30 ljósmæður af þeim 150 sem þar starfa. Við í þingflokki Pírata hittum Ljósmæðrafélag Íslands um daginn og fórum yfir stöðu mála. Meðal annars kom þar fram að langhæst hlutfall ljósmæðra er eldri konur - þetta er alveg klárlega kvennastétt - og við erum að missa þessar reynslumiklu konur út úr stéttinni, einmitt þær sem hafa tekið þær nýju og lóðsað í gegnum starfið. Þetta er staðan. Þarf að koma á óvart að ljósmæður eru að segja upp? Spyrjið ykkur sjálf. Þær eru í háskólanámi í fjögur ár, bæta svo við sig námi og lækka í launum. Árið 2015 fóru þær í verkfall til að hækka við sig launin eins og þær eiga rétt á. Hvað gerir þá ríkisstjórnin? Hún setur lögbann á verkfallið þeirra þrátt fyrir að landlæknir hafi sagt að það væri ekki langtímalausn. Ég ætla að lesa úr bréfi landlæknis á eftir. Hvað gerist svo? Þær fá ekki greidd laun fyrir vinnu í verkfallinu og þurfa að fara í mál til að fá þau greidd. Þá er því áfrýjað til Hæstaréttar. Hvers konar skammarleg hegðun er þetta gagnvart ljósmæðrum? Hverjir eru ábyrgir? Hérna eru tveir hv. þingmenn sem hafa rætt það í dag, þeir sem skrifuðu undir nefndarálit um að það ætti að samþykkja þetta lögbann, hv. þingmenn Vilhjálmur Árnason og Willum Þór Þórsson, nefndarálit um að það ætti að samþykkja að setja lög á verkfall ljósmæðra þegar landlæknir sagði að það skilaði ekki neinu. Landlæknir sagði m.a., með leyfi forseta: „… aðgerðir sem binda endi á verkfall án þess að samningar náist leysa ekki vanda heilbrigðiskerfisins þegar til lengri tíma er litið. Ef til þess kæmi þurfa stjórnvöld að gefa afdráttarlausa yfirlýsingu um að samningaviðræðum verði haldið áfram í þeim tilgangi að skapa [[Forseti hringir.]]viðvarandi vinnufrið innan heilbrigðiskerfisins.“ Það hefur ekki verið gert. [[Forseti hringir.]]Þetta er öllum ljóst. Landlæknir varaði við þessu. Við börðumst fyrir þessu og nefndum þetta ítrekað á sínum tíma. Þeir sem eru núna í forsvari þessarar ríkisstjórnar, forsætisráðherra, fjármálaráðherra [[Forseti hringir.]]og heilbrigðisráðherra, bera ábyrgð á þessari stöðu og þurfa að leysa þetta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Guðjóni Brjánssyni, frumkvæðið að þessari umræðu og ráðherra fyrir sitt innlegg. Kjarasamningur við ljósmæður rann út í febrúar og hafa þær verið án samnings síðan. Ljósmæður hafa ekki verið hávær stétt þegar kemur að kjörum þeirra og nú er svo komið að þær stíga fram til að árétta þann mismun sem er á þeim og sambærilegum stéttum innan heilbrigðiskerfisins. Ég vil ekki trúa að það sé vegna þess að þetta sé hrein kvennastétt - eða þarf ég þess? Á næstu tveimur árum renna fjölmargir kjarasamningar út. Fram á árið 2019 eru þeir hátt á annað hundrað. Það kallar á að við vöndum okkur í upphafi þeirrar vinnu sem fram undan er í samningaviðræðunum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun beita sér fyrir samstilltu átaki með aðilum vinnumarkaðarins til að tryggja að kjarasamningar skili launafólki og samfélaginu raunverulegum ávinningi. Sátt á vinnumarkaði er nauðsynleg forsenda þess að stuðla að stöðugu verðlagi og jafnvægi og skapa þannig efnahagsleg skilyrði til lægra vaxtastigs og bættra lífskjara.“ Virðulegi forseti. Það skiptir því miklu máli hvaða lendingu við náum í samningaviðræðum við ljósmæður og markmiðið er að allir gangi sáttir frá borði. Þessar samningaviðræður geta slegið tóninn fyrir komandi kjarasamningaviðræður. Ljósmæður eru gríðarlega mikilvæg stétt innan heilbrigðisgeirans. Má nærri segja að hún leggi grunn að heilbrigði hverrar manneskju sem er að feta sig út í lífið. Við getum ekki horft á eftir menntuðum og reyndum ljósmæðrum í önnur og betur launuð störf; störf sem jafnvel krefjast bara fimmtungs menntunar ljósmæðra en eru samt miklu betur borguð. Því skiptir máli að ganga með virðingu að samningaborði ljósmæðra og leysa þann hnút sem fyrst sem málið virðist vera komið í.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að hefja þessa umræðu og ráðherra fyrir að vera hér til svara. Það er svolítið skrýtið með ljósmæður að þær mega ekki fara í verkfall og þeim er bannað að neita yfirvinnu; miðað við vinnumarkað og annað er þetta auðvitað ekkert annað en ofbeldi. Það er annað sem er undarlegt í þessu máli, þ.e. að ljósmæður eru að mennta sig en fá það ekki greitt. Ef við setjum laun þeirra í samhengi við það sem við fáum hér í laun sem þingmenn og hvað við erum að gera: Við erum að rembast við að fæða lög, góð lög og ólög, en þær eru að taka á móti lífi. Þær sjá til þess að ungbarnadauði á Íslandi er með því minnsta á byggðu bóli. Hvert er þakklætið? Þeim er þakkað fyrir að sérmennta sig með því að þær fá ekki laun við hæfi. Það er annað sem við gleymum oft en það er að mjög stutt er síðan við vorum hreinlega í torfkofunum. Það er ekki langt síðan móðir mín bjó á nyrsta byggða bóli hér á landi, á Ströndum, þar sem var mikill ungbarnadauði vegna þess að ekki var hægt að ná til lækna eða ljósmæðra og fólk varð bara að bjarga sér. Nú erum við með ljósmæður og við eigum að sýna þeim þá virðingu að þær fái laun í samræmi við menntun sína. Eins og ég segi: Ef það er hægt að borga okkur góð laun þá hljótum við að geta borgað ljósmæðrum góð laun.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir að brydda upp á þessu mikilvæga máli hérna. Vandinn sem við erum að glíma við þegar kemur að kjörum ljósmæðra, en ekki bara ljósmæðra heldur kvennastétta almennt hérna í landinu, er algjört stefnuleysi í launastefnu fyrir þessa hópa. Ríkisstjórnin eða hið opinbera hefur enga stefnu þegar kemur að launakjörum þessara mikilvægu hópa og það lýsir sér einfaldlega í því að hvort sem við horfum til ljósmæðra, hjúkrunarfræðinga, sjúkraliða, kennara, hvort sem horft er til leikskólakennara eða grunnskólakennara, eru launakjörin slík að u.þ.b. helmingur þeirra sem menntað hafa sig til þessara starfa starfar við annað. Samt er skortur á starfsfólki í öllum þessum greinum. Þetta endurspeglar algjört stefnuleysi hins opinbera í kjörum þessara hópa. Þess vegna er ánægjulegt að heyra hæstv. heilbrigðisráðherra taka undir og styðja við þjóðarátak um bætt kjör kvennastétta. Það er algjört lykilatriði í þessu máli. Þessi mál verða nefnilega ekki leyst í einstökum kjaradeilum og þessir hópar munu heldur aldrei sætta sig við að fá sambærilegar launahækkanir og verið er að keyra yfir vinnumarkaðinn almennt, einfaldlega af því þeir hafa setið eftir. Við sjáum það mjög skýrt í samanburði okkar á alþjóðavísu að það eru bara tvö ríki innan Evrópusambandsins og EES-svæðisins sem borga minna fyrir menntun en Ísland og það er að mínu viti fyrst og fremst út af því hversu illa við borgum vel menntuðum kvennastéttum. Það er staðreynd máls. Við leysum það ekki öðruvísi en að taka heildstætt á þessum vanda. Þess vegna hvet ég ríkisstjórnina til að taka undir með okkur og keyra í gegn þingsályktunartillögu um bætt kjör kvennastétta. Það er leiðin til þess að taka á þessum vanda, þar með talið þeim vanda sem verið er að glíma núna við í kjaradeilu ljósmæðra en líka fjölmargra annarra fjölmennra kvennastétta á vinnumarkaði.
Virðulegur forseti. Ég vil leyfa mér að þakka hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna í þessari góðu umræðu og ekki síður ágætum hv. þingmönnum fyrir þeirra innlegg. Sérstaklega vil ég taka undir þau viðhorf sem komu fram hjá ljósmóðurdótturinni, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, um aukin og fleiri verkefni og ábyrgð til handa ljósmæðrum, að hugsa út fyrir boxið sem sagt. Við skulum átta okkur á því að þarna eru ekki að koma inn á vinnumarkað einstaklingar sem eru að koma úr háskóla með gráðuna eina á bakinu. Þarna er yfirleitt um að ræða þrautreynt heilbrigðisstarfsfólk, hjúkrunarfræðinga sem eru búnar að vinna í allmörg ár sem bæta við sig háskólamenntun á sviði ljósmóðurfræða. Virðulegur forseti. Ljósmæður upplifa skilningsleysi og tómlæti og kuldalegt viðmót. Dæmið um bréfið sem þær fengu í gær, á baráttudegi vinnandi fólks, ber vott um það. Það liggur fyrir að fjöldi ljósmæðra hættir að óbreyttu á Landspítala 1. júlí. Ljósmæðranemar segjast ekki ráða sig að óbreyttu að Landspítalanum í sumar. Þetta er auðvitað áhyggjuefni. Ég spyr ráðherra í lokin hvort hann telji ekki möguleika á því, þrátt fyrir svona óheppilega stéttarfélagsaðild, að ná sátt um að aðlaga og leiðrétta kjör þessarar hreinu kvennastéttar, hreinustu kvennastéttar á Íslandi, þannig að sómi sé að og ekki fari allt á annan endann í kjarasamningsumhverfinu. Ég beini því til ráðherra vinsamlegast að nota dagana fram undan vel og leiða samninga í höfn þannig að við getum fagnað á laugardaginn kemur á alþjóðlegum degi ljósmæðra.
Virðulegi forseti. Ég vil enn og aftur þakka hv. þingmanni fyrir að hafa frumkvæði að þessari umræðu og ekki síst fyrir hvatningu hans í lokaorðum. Við deilum því öll hér, hv. þingmenn sem hafa tekið þátt í þessari umræðu, að við höfum skilning á mikilvægi þess starfs sem er hér til umfjöllunar. Ég vil samt líka taka undir þau orð sem komu fram hjá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni undir lok umræðunnar, að við þurfum að gæta að því að það að leysa þessa deilu leysir ekki hið stóra og aðkallandi verkefni sem er kynskiptur vinnumarkaður og kynbundinn launamunur. Við þurfum að ná og vinna áfram á grundvelli sameiginlegs skilnings um það að við þurfum að setja kvennastéttir í forgang. Það er viðfangsefni sem við verðum að axla, en við verðum líka að átta okkur á því að deilan sem núna stendur yfir varðandi kjör ljósmæðra þolir ekki þá bið heldur þarf að leysa í sjálfu sér. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir nefndi þætti sem lúta að breytingu á lyfjalögum. Ég er sammála því. Þegar við tölum um að hugsa út fyrir boxið þurfum við að hugsa um bæði stórt og smátt, við þurfum að hugsa um það með hvaða hætti við getum í verki, í löggjöfinni og í framkvæmdinni sýnt að við treystum og virðum þessa mikilvægu stétt. Að lokum vil ég segja að það er gríðarlega mikilvægt að ná niðurstöðu fljótt í þessu tiltekna máli. Staðan er nú þegar alvarleg á Landspítalanum og verður alvarlegri með hverjum deginum sem líður. Staðan er þannig. Við getum náð niðurstöðu í þessari stöðu og við eigum að gera það. Ég mun leggja mitt af mörkum til að svo megi verða. Það væri mér auðvitað sérstakt gleðiefni ef það gæti orðið á laugardaginn kemur, [[Forseti hringir.]]á alþjóðlegum degi ljósmæðra.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um upptöku samræmdrar vísitölu neysluverðs. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Karen Á. Vignisdóttur frá Seðlabanka Íslands og Heiðrúnu Eriku Guðmundsdóttur frá Hagstofu Íslands. Auk þess bárust nefndinni umsagnir um málið frá Alþýðusambandi Íslands, Hagsmunasamtökum heimilanna, Hagstofu Íslands og Seðlabanka Íslands. Tillagan er endurflutt, hún kom einnig til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd á 146. löggjafarþingi og bárust þá umsagnir frá sömu aðilum. Tillagan kveður á um að skipaður verði starfshópur sem kanni kosti þess og galla að miða útreikninga verðbólgu og verðtryggingar við samræmda vísitölu neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs. Við greiningarvinnuna skuli horft til þess hvernig verðbólga sé mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti. Í umsögnum sem nefndinni hafa borist, sem og í umræðum um málið á fundum nefndarinnar, hefur komið fram að tilgangi þingsályktunartillögunnar væri betur náð þannig að starfshópnum yrði ekki eingöngu falið að meta kosti og galla þess að miða verðtryggingu við samræmda vísitölu neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs, enda væri húsnæði neysluflokkur í báðum vísitölunum og stefnt að frekari innleiðingu þess í forsendur samræmdrar vísitölu neysluverðs. Þess í stað væri réttara að hópnum yrði falið að meta kosti og galla þess að tekin yrði upp vísitala neysluverðs án húsnæðisliðar eða að lántökum yrði gert kleift að velja á milli mismunandi gerða vísitalna. Leggur meiri hlutinn því til breytingar á tillögugrein og fyrirsögn tillögunnar í þessa veru og vísar, auk framangreindra umsagna og umræðna á fundum, til stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar þar sem fram kemur að ríkisstjórnin muni á kjörtímabilinu hefja skoðun á því hvernig fjarlægja megi fasteignaverð úr mælingu neysluvísitölunnar. Meiri hlutinn telur ekki rétt að setja starfshópnum skorður varðandi þær vísitölutegundir sem hann tekur til skoðunar á grundvelli tillögunnar þótt gera megi ráð fyrir að helst komi til álita þeir þrír kostir sem nefndir hafa verið að framan, vísitala neysluverðs, samræmd vísitala neysluverðs og vísitala neysluverðs án húsnæðisliðar. Auk þessara leiða hefur nefndinni verið bent á, með umsögn um annað þingmál sem hún hefur til umfjöllunar, þ.e. 246. mál, að vert væri að skoða þá leið að sú vísitala sem verðtryggð húsnæðislán miða við tæki eingöngu mið af húsnæðislið vísitölu neysluverðs. Auk þess að meta kosti og galla breytts fyrirkomulags við útreikning verðtryggingar fjárskuldbindinga felur tillögugreinin starfshópnum að meta sérstaklega áhrif breytinganna á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti. Meiri hlutinn leggur til að þessi upptalning haldi sér en að við bætist að hópurinn meti áhrif sem tillögur verkefnisstjórnar um endurmat peningastefnu kunna að hafa á vísitölur, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans. Að framangreindu virtu leggur meiri hlutinn til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með eftirfarandi breytingu: 1. Tillögugreinin orðist svo: Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sérfræðinga sem meti kosti og galla þess að miða verðtryggingu fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar eða að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu slíkrar skuldbindingar. Við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti, sem og áhrif sem tillögur verkefnisstjórnar um endurmat peningastefnu kunna að hafa á vísitölur, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans. Ráðherra flytji Alþingi skýrslu með helstu niðurstöðum fyrir árslok 2018. 2. Fyrirsögn tillögunnar verði: Tillaga til þingsályktunar um mat á forsendum við útreikning verðtryggingar. Helgi Hrafn Gunnarsson skrifar undir álit þetta með fyrirvara sem hann hyggst gera grein fyrir í ræðu. Ólafur Ísleifsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Undir álitið skrifa: Óli Björn Kárason formaður, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson, með fyrirvara, Hildur Sverrisdóttir og Ólafur Þór Gunnarsson og Oddný G. Harðardóttir. Ólafur Ísleifsson áheyrnarfulltrúi í nefndinni er samþykkur álitinu.
Hæstv. forseti. Hér liggur fyrir í síðari umr. nefndarálit meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar með breytingartillögu um þá tillögu til þingsályktunar sem fyrir lá um upptöku samræmdrar vísitölu neysluverðs. Ég ætla að rifja hér ögn upp helstu atriði málsins frá fyrri umr. þess og fyrirætlan flutningsmanna málsins. Mun ég fara yfir þær breytingar sem lagðar eru til á málinu í ljósi umsagna um málið og umfjöllun. Ég vil segja þegar í upphafi ræðu að ég tel þær breytingar sem hér eru lagðar til vera til mikilla bóta fyrir málið. Umfjöllun hv. efnahags- og viðskiptanefndar hefur leitt málið í skynsamlegri farveg að mínu mati, svo það komi nú alveg skýrt fram. Upphafleg fyrirsögn málsins bendir til að það hafi fyrst og fremst snúist um að taka upp sem grundvöll útreikninga verðtryggingar verðtryggðra lána svokallaða samræmda vísitölu neysluverðs í stað neysluverðsvísitölu eins og nú er gert. Voru þar lögð til grundvallar samræmisrök þannig að hér væri miðað við þá vísitölu sem sambærileg er við þá vísitölu sem miðað er við annars staðar í Evrópu sem og að til staðar væri eðlilegri nálgun húsnæðiskostnaðar, þ.e. í útreikningi þeirrar vísitölu. Upphaflega þingsályktunartillagan var orðuð svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp óháðra sérfræðinga sem greini kosti og galla þess að gera breytingar á útreikningi verðbólgu og verðtryggingar þannig að framvegis verði notuð samræmd vísitala neysluverðs í stað vísitölu neysluverðs.“ Það var upphaflega fyrirætlunin. Að við greiningarvinnuna yrði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga væri mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti. Ætlunin var að skipta út vísitölu neysluverðs og taka upp samræmda vísitölu og meta kosti og galla þess áður en það yrði klárað. Tillaga til þingsályktunar um upptöku samræmdrar vísitölu, eins og við höfum hér til umfjöllunar og hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur fjallað um, hefur nú verið færð til mun betra horfs að mínu viti, bæði er varðar tillögugrein og fyrirsögn, sem leiðir af breytingum á tillögugreininni. Rökin fyrir því í upphaflegu tillögunni voru að gera hér breytingu á og miða útreikninga verðtryggðra lánasamninga og samkvæmt lögum þar um, lögum um vexti og verðtryggingu og lögum um verðtryggingu. Til að setja þessa hluti í samhengi ætla ég að líta til þeirrar umsagnar sem Alþýðusamband Íslands sendi við málið. Þar segir, með leyfi forseta: „Verðlagsþróun undanfarinna ára hefur leitt af sér aukna umræðu um mælingu verðbólgunnar. Líkt og á árunum 2003–2007 hefur verðbólga frá árinu 2014 verið drifin áfram af þróun á húsnæðismarkaði en sú þróun hefur töluverð áhrif á þróun verðtryggðra lána, og þá sérstaklega 40 ára jafngreiðslulána. Hækkun húsnæðisverðs kemur fram í verðbólgu í gegnum mat Hagstofunnar á reiknaðri húsaleigu sem mælir kostnað við eigið húsnæði en þann lið undanskilur samræmda vísitalan. Líkt og bent er á í umsögn Hagstofunnar er þó stefnt að upptöku húsnæðisliðar í samræmdu vísitölunni, þannig að munur á henni og vísitölu neysluverðs verður hverfandi.“ Þetta mál var til sérstakrar umfjöllunar á 42. þingi ASÍ þar sem þingið ályktaði að vísitala neysluverðs til verðtryggingar samkvæmt lögum um vexti og verðtryggingu yrði hér eftir reiknuð án húsnæðisliðar. Þannig ítrekar ASÍ að eðlilegt sé að lántaki hafi val um þá vísitölu sem liggi til grundvallar verðtryggingu lánasamninga og bendir á að þær breytingar sem fyrirætlaðar eru og koma fram í umsögn Hagstofunnar gefi tilefni til að gera þær breytingar á málinu sem við horfum á hér, en styðja málið og segja jafnframt að því fylgi kostir en einnig gallar. Alþýðusambandið tekur þannig undir að skoða þurfi nákvæmlega kosti og galla þess að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggðum skuldbindingum, hvort sem það er vísitala neysluverðs, samræmd neysluvísitala eða vísitala neysluverðs án húsnæðis. ASÍ styður þann hluta tillögunnar, eins og fram kemur hér, að meta þurfi þessa kosti og galla frekar, en jafnframt að einskorða sig ekki við samræmdu neysluvísitöluna þar sem vísað er í umsögn Hagstofunnar. Vík ég nú að umsögn Hagstofunnar þar sem segir að stefnt sé að upptöku húsnæðisliðar í samræmdu vísitölunni og fellir þar með samræmisrökin. Húsnæðisliðurinn verður tekinn upp í þá vísitölu sem Hagstofan er skuldbundin til að reikna fyrir Ísland á grundvelli EES-samningsins og fylgir við það þeim lögum og reglum sem um vísitöluna gilda og tilskilda Evrópureglugerð. En í umsögn Hagstofunnar kemur einnig fram, með leyfi forseta: „Hagstofa Íslands gerir ekki athugasemd við að starfshópur verði skipaður um málefni verðtryggingar, sem fari yfir kosti og galla ólíkra mælikvarða sem nota mætti til verðtryggingar, eða að slíkur hópur leggi til nýjan grundvöll verðtryggingar frá því sem nú gildir. Hagstofa Íslands er tilbúin að upplýsa slíkan starfshóp um samsetningu vísitalna sem til umfjöllunar myndu koma, séu þær vísitölur á forræði Hagstofu Íslands.“ Að þessu leyti styður Hagstofan þessa faglegu skoðun. Seðlabanki Íslands bendir jafnframt á að samræmda vísitalan hafi verið reiknuð frá 1995 samkvæmt staðlaðri aðferð fyrir öll lönd Evrópska efnahagssvæðisins. Seðlabankinn segir jafnframt, með leyfi forseta: „Hið formlega verðbólgumarkmið Seðlabanka íslands er skilgreint út frá vísitölu neysluverðs, þótt peningastefnunefnd bankans horfi auðvitað einnig til ýmissa annarra mælikvarða á verðbólgu við mótun peningastefnunnar, þar á meðal hinnar samræmdu vísitölu neysluverðs.“ Ég tel mikilvægt að þetta komi fram þar sem lagt er til að tillagan fái faglegt mat áður en farið er af stað í breytingar á vísitölu, eða hvort heldur sem er að sett verði fram að neytandinn hafi þetta val. Því að þetta hefur auðvitað áhrif á marga þætti sem snúa að peningamálum og peningastefnu, vaxtaákvörðun peningastefnunefndar og svo framvegis. Því er mikilvægt að farið sé yfir þetta eins og hér er boðað með þessari tillögu. Seðlabankinn bendir jafnframt á að í vísitölu neysluverðs sé innbyggð sveiflujöfnun sem ekki er til staðar í samræmdu vísitölunni, og bendir á rammagrein II í Peningamálum frá 2016 þar sem breyting á viðmiðum lánasamninga gæti leitt til meiri sveiflna í afborgunum verðtryggðra lána. Vil ég segja til staðfestingar á því að það er mikilvægt að við skoðum alla anga þessa máls gagnvart peningamálum og peningastefnu. Það rennir jafnframt stoðum undir þær breytingar sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd leggur hér til. Ég ætla að lokum, til staðfestingar á þeim jákvæðu breytingum sem málið hefur fengið, að vitna til umsagnar Hagsmunasamtaka heimilanna sem eru hlynnt því að sú tillaga sem hér um ræðir verði samþykkt. Svo vitnað sé orðrétt í umsögn þeirra, með leyfi forseta: „Að þessu sögðu eru Hagsmunasamtök heimilanna hlynnt því að sú tillaga sem hér um ræðir verði samþykkt og fjármála- og efnahagsráðherra falið að láta greina kosti og galla þess að fella húsnæðislið brott úr vísitölu neysluverðs til verðtryggingar eða taka upp samræmda vísitölu neysluverðs í hennar stað. Slík greining gæti svo nýst sem grundvöllur áframhaldandi umræðu um málefnið og leiðarvísir í nauðsynlegum aðgerðum til að útrýma verðtryggingu neytendalána.“ Þar kemur sjónarmið þessara ágætu samtaka, Hagsmunasamtaka heimilanna, glöggt fram og komið hefur fram í umsögnum þeirra í gegnum hin síðari misseri að verðtrygging ætti ekki að vera á lánasamningum heldur einvörðungu vextir, enda er verðtrygging ekkert annað en vextir. Hagsmunasamtökin hafa fært rök fyrir því. En það er auðvitað bara angi af þessu máli. Allt að einu, það sem kemur skýrt fram í öllum umsögnum er skýr stuðningur við tillöguna um að vega og meta kosti og galla þess að skipta hér um vísitölu eða gefa val um vísitölu, gefa neytendum val, og lögð áhersla á að binda sig ekki við eina vísitölu eins og upphaflega var lagt af stað með, þ.e. samræmda vísitölu neysluverðs. Til þess að leysa þá klemmu sem birtist í þessum umsögnum hefur meiri hlutu hv. efnahags- og viðskiptanefndar lagt til breytingar sem grípa meginefni þeirra umsagna sem ég fór hér yfir. Ég met það svo að það sé til verulegra bóta, og ég styð þær breytingar sem koma fram á málinu og hv. þingmaður og framsögumaður málsins Ólafur Þór Gunnarsson fór rækilega yfir í framsögu sinni. Það gildir bæði um fyrirsögn tillögunnar og þá tillögugrein sem hér er lögð til. Fyrirsögnin orðast þá svo, og ég styð, samkvæmt nefndarálitinu: Tillaga til þingsályktunar um mat á forsendum við útreikning verðtryggingar. Og er þá meira í samræmi við tillögugreinina sjálfa sem á að orðast svo, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sérfræðinga sem meta kosti og galla þess að miða verðtryggingu fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar eða að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu slíkrar skuldbindingar.“ Það er auðvitað kjarni máls og ég tel að það grípi mjög vel þær skoðanir sem fram koma í umsögnum hagaðila og umfjöllun nefndarinnar. Tilgangurinn sést mjög vel með orðalagi tillögugreinarinnar svo breyttri. Það er jafnframt viðbót við þetta faglega mat, sem hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson fór reyndar ágætlega yfir, til viðbótar við að meta áhrif á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti, að hópurinn meti jafnframt áhrif sem tillögur verkefnastjórnar um endurmat peningastefnu kunna að hafa á vísitölu, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans. Það er afar mikilvægt og málinu til mikilla bóta. Ég met það jafnframt svo að þetta sé enn frekar í samræmi við stjórnmál hæstv. ríkisstjórnar og fram kemur í greinargerð með þingsályktunartillögunni sjálfri, með leyfi forseta: „Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir á blaðsíðu 10: „Fasteignaverð er liður í neysluvísitölu hér á landi og mikil hækkun þess á undanförnum árum hefur af þeim sökum leitt til þess að höfuðstóll verðtryggðra lána hefur hækkað meira en ella. Ríkisstjórnin mun hefja skoðun á því hvernig megi fjarlægja fasteignaverð úr mælingu neysluvísitölunnar.““ Ég vil segja að lokum að sú tillaga sem hér er lögð fram er því í fullu samræmi við þann vilja ríkisstjórnarinnar og fer vel á því að þingið samþykki þessa tillögu og staðfesti vilja sinn þar um og þrýsti á að slík vinna og mat eins og tillagan hljóðar svo breytt boðar. Ég vil að lokum þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd mjög vandaða vinnu og þær breytingar sem gerðar eru á málinu. Mér finnst þær vera til verulegra bóta og umfjöllunin er vönduð á allan hátt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka sérstaklega fram að hér tala ég ekki endilega fyrir alla Pírata. Ég gæti reyndar sagt að það sé algerlega á hreinu að ég tala ekki fyrir alla Pírata í þessu máli. Það eru skiptar skoðanir um verðtryggingu meðal Pírata bæði sem flokks og þingflokks. Mér finnst rétt að hafa það á hreinu fyrir fram. Verðtryggingin er undirstaða þessa máls og grunnforsenda þess að það er lagt hér fram. Ég er á nefndaráliti nefndarinnar sem meðlimur í hv. efnahags- og viðskiptanefnd, eins og fram hefur komið, en með fyrirvara sem mig langaði til að gera grein fyrir í pontu. Fyrst langar mig að nefna fyrir fólk sem hefur áhuga á að taka þátt í starfi Pírata þar sem mál eins og þessi eru rædd, að hjá Pírötum er skugganefnd efnahags og viðskipta sem ég hóa saman í sjálfur enn sem komið er. Þar eigum við spjall um efnahagsmál og allar skoðanir eru velkomnar. Við leggjum sérstaka áherslu á að fólk eigi að geta spjallað um hugðarefni sín án þess að hafa sérstaka sérþekkingu á efninu. Það er liður í starfi okkar til að reyna að tengja þingflokkinn við grasrótarstarfið. Fólk getur sent mér skilaboð ef það hefur áhuga á að mæta á slíkan fund til að ræða verðtryggingu eða hvað annað sem varðar efnahags- og viðskiptamál. Um tillöguna. Eins og fram hefur komið eftir meðferð nefndarinnar á málinu fjallar hún um að hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skipi starfshóp sérfræðinga sem meti kosti og galla þess að miða verðtryggingu við hitt og þetta. Það er jákvætt. Eins og fram hefur komið styð ég þá tillögu og mun vitaskuld greiða henni atkvæði í samræmi við það. Mér finnst hins vegar nauðsynlegt að fjalla aðeins um verðtryggingu sem fyrirbæri og þau álitaefni sem þessari tillögu er ætlað að taka á. Fyrst vil ég segja um verðtrygginguna að það eru kerfisleg rök fyrir því að afnema, eða eins og ég segi; banna verðtryggingu. Mætti þá nefna t.d. ágæt greinaskrif Ólafs Margeirssonar. Þar er margt sem ég er ekki sammála. Ég er ekki alveg sannfærður um allan þann málflutning. Ég tel t.d. ekki að bann á verðtryggingu muni lækka vexti. Ég trúi því bara ekki. Ég hef heyrt kenninguna, en mér finnst hún ekki sannfærandi. Það er ekki flóknara en það. Hins vegar hef ég líka heyrt kenningu og fengið útskýringu á því að verðtryggingin leiði af sér aukna verðbólgu með því að búa til það sem við köllum „feedback loop“, ég kann ekki að segja það á íslensku. Virðulegur forseti hjálpar mér kannski við það.
Endurgjöf.
Endurgjöf. Já. Sem sagt endurgjöf af peningum aftur inn í hagkerfið þannig að fjármagn í umferð sem veldur verðbólgu eykst. Ég er opinn fyrir kenningunni. Ég er ekki endanlega sannfærður um að hún sé rétt. Hins vegar er oft talað um verðtrygginguna sem réttlætismál. Það eru margir vinklar á því. Þá skiptir máli hvaða tímapunkt við erum að tala um. Það var vissulega óréttlátt að mínu mati á sínum tíma að neytandinn hafði ekkert val um hvort lánið væri verðtryggt eða ekki. Mér fannst það óréttlátt þá og finnst það óréttlátt í dag. Hins vegar er það þannig í dag að neytandinn ræður því alfarið sjálfur hvort hann tekur verðtryggt lán eða ekki. Mér finnst litið svolítið fram hjá því atriði eins og mörgum öðrum, alla vega nokkrum í þessari umræðu, því að fólki þykir rétt að vera reitt í þessari umræðu, eðlilega, vegna þess hvernig nýleg fjármálasaga íslensk er. En það breytir því ekki að fólk hefur þetta val. Það getur valið að taka óverðtryggt lán. Ég er með þannig lán sjálfur. Auðvitað felast í því hærri vextir. Ég segi auðvitað vegna þess að það er enginn annar möguleiki. Það er ekkert hægt að hafa það öðruvísi. Auðvitað eru hærri vextir á óverðtryggðum lánum. Það á að segja sig sjálft. Með fyrirvara um tilgátur eins og þær sem komið hafa frá Ólafi Margeirssyni. Hins vegar er það þannig í dag að neytandinn getur valið um að taka hálfa áhættuna af verðbólgu. Margir mæla með því. Það er ekkert endilega vitlaus hugmynd. En það er eitthvað sem neytandinn þarf að átta sig á hvað þýðir. Ég er enn sem komið er á móti því að banna verðtryggingu vegna þess að ég tel að það myndi einfaldlega útiloka fólk með lægri tekjur frá því að geta tekið lán yfir höfuð. Ég held að vextirnir myndu ekki lækka, vissulega ekki upp að slíku marki að þeir færu niður í að vera þannig að fólk á lægri tekjum réði við þá. Því var nú hreytt framan í mig og fleiri á Facebook um daginn að fólk þessarar skoðunar væri einhvern veginn varðhundar fjárvaldsins og á móti verkalýðnum. Það er akkúrat öfugt. Það eru einungis hagsmunir lágtekjufólks sem fá mig á þá skoðun. Ef ég hefði ekki áhyggjur af hagsmunum lágtekjufólks væri mér alveg sama þótt verðtrygging væri bönnuð. Ástæðan fyrir því að ég vil ekki banna hana er að ég tel það andstætt hagsmunum lágtekjufólks. Það er eina ástæðan. Annars mætti þetta allt vera óverðtryggt mín vegna. Ég hef efni á því vegna þess að ég er á góðum launum og kem úr bransa, forritunargeiranum, þar sem ég get almennt gengið að góðum launum vísum ef ég kýs. Eina ástæðan fyrir því að ég yrði á lágum launum sem forritari er ef ég kysi mér starf sem væri þess eðlis að það væru lægri laun í þeim geira. Ég gæti gert það en það væri þá líka meðvitað val. Ég er í forréttindastöðu þegar kemur að þessu og get tekið óverðtryggð lán á fáránlega háum vöxtum en það eru bara ekkert allir í þeirri stöðu. Langt í frá reyndar. Að því sögðu - og nú ítreka ég að ég er ekki að tala fyrir alla Pírata, þetta er mín eigin skoðun eins og fram hefur komið - eru hérna nokkrar vísitölur sem verið er að tala um. Tillagan felur í sér að í stað þess að afnema vísitölu yrði frekar miðað við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar, nánar tiltekið tekin upp svokölluð samræmd vísitala neysluverðs. Hún hefur verið án húsnæðisliðar, alla vega að einhverju leyti. En eins og kemur fram í umsögnum um málið mun það breytast og er væntanlega að breytast núna. Það kom fram í umsögnum um málið þegar það var síðast lagt fram og kom aftur fram núna. Það þýðir að jafnvel ef við tækjum upp samræmda vísitölu neysluverðs, eins og upprunalega tillagan gekk út á, myndi húsnæðisliðurinn samt sem áður fara inn í þá vísitölu. Ástæðan fyrir því að hann er ekki inni í samræmdri vísitölu er að gögnin sem þarf frá húsnæðismarkaði, sér í lagi frá Suður-Evrópu ef ég skil rétt, voru ekki til staðar. Þar af leiðandi gátu þau ekki verið neinn almennilegur mælikvarði þar inni. Eftir því sem það breytist og húsnæðisliðurinn er betur þekktur í Evrópu nálgumst við það að samræmd vísitala neysluverðs muni innihalda þann lið. Þá er orðið tilgangslaust að nota samræmda vísitölu neysluverðs ef markmiðið er að fjarlægja húsnæðisliðinn. Svo aftur á móti getur vel verið að það sé góð hugmynd að nota samræmda vísitölu neysluverðs frekar en vísitölu neysluverðs. Það getur vel verið. Af einhverju öðrum ástæðum samt. Það er rétt að minnast á það sem fram kom við meðferð nefndarinnar og kemur fram í innsendum gögnum, að þegar við veltum fyrir okkur hvaða vísitala muni henta neytendum best skiptir máli hvaða tíma við erum að tala um. Akkúrat í dag, ef bara er litið á tímabilið í dag, myndi það henta hagsmunum lántakenda að nota vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar. En það er staðan í dag. Þannig var staðan fyrir hrunið. En hún var ekki þannig rétt eftir hrun heldur þvert á móti. Það er verðmætamat sem við þurfum að gera upp við okkur og þurfum að velta fyrir okkur, nákvæmlega hvaða aðstæðum erum við að reyna að forða fólki frá með því að haga löggjöfinni þannig að vísitalan sem notuð er henti neytendum best. Það er ekkert einfalt svar við því. Núna hentar það þeim betur að vera án húsnæðisliðar, núna þegar við erum á toppi hagsveiflunnar. Fyrir hrun í fjármálafylliríinu sem þá var í gangi, hentaði það neytendum, en rétt eftir hrun hefði það verið slæmt fyrir þá. Húsnæðisliðurinn hefur dempandi áhrif á verðbólguna í hruni eins og seinast. Ef við hefðum verið að nota samræmda vísitölu neysluverðs, segjum frá árinu 2001 eða eitthvað slíkt, hefði það verið til hagsbóta fyrir neytendur fram að hruni, það hefði verið verra fyrir neytendur í einhvern tíma. Og svo núna væri það aftur betra fyrir neytendur þegar við erum komin á topp hagsveiflunnar. Ef markmiðið er að verja þá tekjulægstu, er þetta á skjön við það markmið. En þar með er ekki öll sagan sögð. Því að eins og þessi ágæta breytingartillaga frá nefndinni kemur inn á snýst þetta um að skoða alla þessa kosti og sér í lagi að veita brautargengi þeirri hugmynd sem mér finnst áhugaverð, sem er að veita neytandanum val. Val um hvernig neytandinn vill haga verðtryggingunni, ef hann kýs að nota hana. Aftur: Það geta allir tekið óverðtryggð lán í dag. Það kostar bara hærri vexti, eðlilega, auðvitað. En að geta valið úr nokkrum vísitölum - mér finnst það ekkert endilega vitlaus hugmynd. Það gæti eiginlega verið mjög góð hugmynd. Kannski er það misjafnt eftir einstaklingum hvað hentar þeim. Ég veit fyrir víst að það er tilfellið þegar kemur að verðtryggingu, eða hvort fólk vill taka jafngreiðslulán eða lán með afborgunum eða annað. Þá er líka þess virði að minnast á eina hugmynd sem er rétt komið inn á í nefndarálitinu. Það er sú hugmynd sem kom frá Má Wolfgang Mixa, við annað þingmál að vísu, um að binda vísitölu við húsnæðisverð. Að verðtryggð húsnæðislán, eða vísitala þeirra, yrði bundin við húsnæðisverð, húsnæðisvísitölu. Sem virkar í fljótu bragði miklu skynsamlegra á mig. Ef hrun yrði myndu lánin væntanlega þróast á sama hátt og eignir fólks, myndi ég halda í fljótu bragði. En við mjög stutta umræðu nefndarinnar um þann kost komu fram vangaveltur um ókosti sem ég verð að segja að ég skildi ekki alveg til hlítar, en ég er feginn því að það sé þarna með. Það er alla vega ekki undanskilið. Ég vona að þá komi fram einhverja vangaveltur um þann kost því að hann gæti hentað sumum. Ekki öllum en sumum. Ef fólk fær val um þessar vísitölur held ég að það sé í eðli sínu gott. Það er samt ákveðinn galli við það sem mig langar til að vekja athygli á. Það er að aukið val, sér í lagi í þessu, er ekki endilega gott fyrir neytendavernd. Nú skil ég eftir spurninguna um hversu mikla neytendavernd við eigum að hafa. Alþingi veit ekkert endilega best hvað fólk vill, óháð því hvað því er fyrir bestu. En mér finnst alveg ljóst að fyrir hrun var fullt af fólki sem ekki skildi lánin sín. Mér finnst liggja ljóst fyrir í þeirri umræðu sem snýst um verðtryggð lán þar sem lánin voru reiknuð út og sýnd viðskiptavinum, verðtryggð lán, án þess að taka verðbólguþáttinn inn í - að því er virðist, samkvæmt umræðunni sem ég heyri, taldi fólk þá að lánin myndu þróast án tillits til verðbólgu, sem er auðvitað grundvallarmisskilningur á eðli verðtryggðra lána. Það segi ég ekki til að kenna neytendum um heldur til að benda á að ef ekki er skýr og sterk upplýsingagjöf til staðar gerir fólk mistök án þess að þau séu endilega því sjálfu að kenna. Maður fæðist nú ekki með þessa þekkingu, svo mikið er víst. Ég man ekki til þess að hafa lært þetta í skóla. Það er reyndar ýmislegt sem ég man ekki til þess að ég hafi lært í skóla. En síðan þá hafa fallið dómar um þetta tiltekna atriði og var það dæmt ólöglegt, réttilega, að veita fólki þessi lán án þess að verðbólgan væri reiknuð með. Það er náttúrlega fráleit forsenda ef maður er að taka verðtryggt lán. Fáránlegt fyrir bankann. Fáránlegt að mínu mati og sem betur fer EES-samningsins, að neytandinn geti ekki treyst bankanum til að sýna að verðbólga er vissulega með í spilinu ef lánið er verðtryggt. Það er ákveðin lágmarkskrafa, myndi maður halda. Eftir stendur að þetta hefur vafist fyrir fólki og fleira í lánamálum vefst fyrir því. Fólk er bara að reyna að kaupa íbúð þegar það tekur þessi lán. Það er ekkert endilega að fara að henda sér út í einhverja fjármálaspeki og gera greinarmun á jöfnum afborgunum og jafngreiðslulánum og verðtryggingu og hálfri verðtryggingu og öllu þessu. Eftir stendur að fólk lítur á eftirfarandi: Hvað get ég borgað og hvað þarf ég að borga? Og slær til. Eðlilega. Fólk ætlar ekki að vera neinir sérfræðingar í fjármálum til þess að kaupa sér íbúð. Þótt það sé auðvitað æskilegra er það varla grunnkrafa. Það eru áhyggjurnar sem ég hef, ef um stóraukið val af vísitölu er að ræða, að auðveldara sé að blekkja neytendur að þessu leyti. En eins og ég sagði styð ég hugmyndina. Hugmyndin finnst mér í eðli sínu góð. Það er bara neytendaverndarvinkill þarna sem við þurfum að hafa í huga þegar fram líða stundir. Fyrirvarinn sem ég vildi tilgreina sérstaklega samkvæmt nefndarálitinu er sá að þrátt fyrir það sem ég hef talað um áður tel ég sjálfur ekki neina sérstaka þörf á því að koma verðtryggingu fyrir kattarnef. Ég sé ekki sérstaka þörf á því. Það er ekkert endilega lánaform sem hentar mörgum, eða flestum. Það fer eftir aðstæðum hvers og eins. Ég sé það ekki sem sjálfstætt markmið, með fyrirvara um að hugsanlega sé verðtrygging á einhvern hátt kerfislega slæm fyrir hagkerfið. Þar er ég bara með eyrun opin og til í að heyra rök fyrir því, en er enn sem komið er er ég ósannfærður. Miklu mikilvægara finnst mér að á meðan við erum með íslenska krónu, sem mér sýnist að verði í einhvern tíma í viðbót, verði hér gengisóstöðugleiki. Ef við ætlum að hafa frjálst flæði fjármagns verður það þannig. Ekkert kannski, hugsanlega eða líklega, það verður þannig. Við getum alveg gefið okkur það. Þá þurfa íslenskir neytendur, lána sem annarra hluta, að alast upp í umhverfi sem býr til einhvers konar almenna skynsemi gagnvart fjármálum sem er sérfræðiþekking í heilbrigðari hagkerfum. Eða alla vega dýpri en almenn þekking á fjármálum. Á íslensku er það stundum kallað fjármálalæsi. Ég er í stuttu máli að segja að við verðum að efla fjármálalæsi verulega. Það þarf að vera hluti af einhvers konar menningarlegu viðhorfi okkar til peninga og fjármála. Þetta er ekkert einfalt, ekkert auðvelt. Það er fullt af alls konar leiðindapólitískum spurningum inni í þessu líka. Og reyndar líka skemmtilegum pólitískum spurningum. En ég sé ekki fram á að við getum haft heilbrigt hagkerfi á Íslandi meðfram íslenskri krónu og frjálsu flæði fjármagns án þess því að það verður óstöðugleiki í þessu. Meðan það verður óstöðugleiki þarna fullyrði ég að við verðum með verðtryggingu af einhverju tagi. Ef við verðum ekki með verðtryggingu þá verðum við ekki með langtímafjárfestingar, eins og húsnæðislánin. Það er enginn ókeypis matur í þessu. Það er engin leið til að gefa fólki peninga. Það fylgir því alltaf einhver kostnaður að vera með verðbólgusækinn gjaldmiðil eins og við erum með. Verðtryggingin er birtingarmynd þess vanda. Ég er ekkert sérstaklega hlynntur verðtryggingu, hún er ill nauðsyn í mínum huga. Hún flækir hlutina. Meðal ástæðna þess að ég vildi ekki taka verðtryggt lán sjálfur á sínum tíma var að ég vildi geta reiknað lánin mín. Það er ákveðinn ókostur við verðtryggð lán. Það er erfiðara, reyndar ómögulegt, að reikna þau fram í tímann því að maður veit ekki verðbólguna fyrir fram. Ég kaus að borga hærri vexti, m.a. þess vegna, en líka vegna þess að ég hafði efni á því og eignamyndunin er hærri, eins og fólk veit vonandi. Að öllu þessu sögðu segi ég að mér finnst samt mikilvægt, þrátt fyrir þær skoðanir sem ég hef sjálfur, að upplýsingar um þetta liggi fyrir. Að greiningarnar séu sem flestar og að skoðað sé hvað sé best, hvaða vísitala gæti hentað, hverjum hún gæti hentað, upp að hvaða marki sé best að hafa val, hvernig við eigum að haga neytendavernd þar á móti. Þetta er allt saman mikilvæg umræða og leiðir öll sömul beinustu leið yfir í íslensku krónuna, eins og ég fór yfir áðan. En ég held bara ekki að þetta umræðuefni fari neitt frá okkur í bráð. Við getum ekki einfaldlega sagt að verðtryggingin sé í lagi og allt í góðu. Það er ekki þannig. Hún er vandamál. Verðtryggingin er vissulega það sem við köllum í mínum bransa skítamix. Ég kann bara ekki kurteislegra orð yfir það, virðulegi forseti. En eins og ég segi styð ég málið. Og á örfáu síðustu sekúndunum langar mig að nefna að mér finnst við á Alþingi þurfa að skilja hlutverk okkar vel. Það er göfugt í eðli sínu að vilja búa þannig um hnútana að fólk njóti betri kjara. Það er göfugt markmið og ég tek ofan fyrir því. En við getum samt ekki leyft okkur að falla í þá gryfju að ætla okkur að taka ákvarðanir um hvaða lánsform sé best fyrir alla. Vegna þess að það er einfaldlega misjafnt eftir aðstæðum fólks. Ég lít svo á að hlutverk okkar hér sé að veita val, veita frelsi, veita upplýsingar, tryggja að neytandinn sé upplýstur, geti tekið upplýsta ákvörðun, og að aðstæður lánamarkaðarins séu þannig að fólk geti keypt sér íbúð ef það svo kýs. En umfram það [[Forseti hringir.]]lít ég ekki á það sem hlutverk mitt að segja fólki hvort það eigi að taka verðtryggð eða óverðtryggð lán. Fólk á að hafa val.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir ræðu hans um málið sem við erum með til umfjöllunar, nefndarálit með breytingartillögu um tillögu til þingsályktunar um upptöku samræmdrar vísitölu, þ.e. breytingartillögur frá hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Hv. þingmaður er í nefndinni og gerði hér mjög vel grein fyrir fyrirvara sínum við málið sem hann styður annars. Sá fyrirvari snýr að verðtryggingu. Ég ætla að spyrja hv. þingmann varðandi það að banna verðtryggingu, koma henni fyrir kattarnef. Verið hafa ólík sjónarmið í gegnum tíðina um þessa blessuðu verðtryggingu, það fyrirkomulag sem við höfum á því að reikna vexti á húsnæðislán meðal annars. Ég er sammála hv. þingmanni um að það er engin ástæða til að banna verðtryggingu eða að banna alfarið verðtryggða fjármálagerninga. Það verður hins vegar að gæta að, sem hv. þingmaður m.a. kom inn á í ræðu sinni, væginu á milli viðsemjenda, þ.e. þekkingunni, sem er öll á hendi þess sem veitir lánið, sem er síðan svo misjöfn hjá þeim sem tekur lánið. Það er ákveðin neytendavernd að kalla vextina sínu rétta nafni, að tala ekki um verðtryggingu og binda það við einhverjar almennar og breytilegar verðlagshækkanir, heldur að tala bara um vexti. Þar með breytum við fyrirkomulaginu. Ég vil biðja hv. þingmann um að bregðast við þessu sjónarmiði.
Virðulegi forseti. Ég held nefnilega að þarna komi hv. þingmaður að kjarna málsins. Verðtrygging er bara form af vöxtum, eins og hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni áðan. Hún er einfaldlega sú tegund vaxta sem tekur mið af ákveðinni vísitölu. Það er alger misskilningur ef fólk heldur að húsnæðislán hafi einungis gengið af göflunum út af verðtryggingunni í fjármálahruni Íslands. Það gerist í hrunum almennt. Því að ef mjög alvarlegt verðbólguskot verður í hagkerfinu hækka vextirnir einfaldlega upp úr öllu valdi. Þá værum við hér að reyna að afnema vexti eða lækka þá í staðinn fyrir að draga úr vægi verðtryggingar. Eins og ég segi er þetta bara birtingarmynd undirliggjandi vanda. Hvort það er verðtrygging eða breytilegir vextir, því ræður bankinn, það munar ekki miklu. Bankarnir hefðu bara hækkað vextina upp úr öllu valdi ef þeir hefðu ekki haft verðtryggð lán í hruninu. Vextir hefðu bara farið upp úr öllu valdi. Ef sett hefði verið þak á það? Kannski hefði verið hægt að réttlæta það á þeim tíma út frá einhverjum almannahagsmunum, hugsanlega. Þá er það líka svolítið eins og að ætla að lögbinda verð á hlutum. Það veldur bara vöruskorti. Með öðrum orðum lánaþurrð. Aftur: Það er enginn ókeypis matur hérna. Það er ekki hægt að laga undirliggjandi vandann með því að ráðast á birtingarmyndina. Verðtryggingin er bara ein birtingarmynd. Fólk getur alveg valið um hvort það borgar himinháa vexti, að öllu heldur enn þá hærri vexti, eða verðtryggingu. Það getur meira að segja valið um að hafa fasta vexti, reyndar lengst í fimm ár mér að vitandi hér á Íslandi vegna þess að bankinn er ekki reiðubúinn til að skuldbinda sig lengur en það. Fólk getur líka haft breytilega vexti og þá aðeins lægri. Það er hægt að stilla þetta hvernig sem maður vill. En undirliggjandi vandinn er áhættan sem felst í því að gera langtímaskuldbindingar í íslenskri krónu. Sú áhætta skilar sér í hærri kostnaði á einhvern hátt. Ef neytandinn hefur val er það jákvætt að mínu mati, en á sama tíma mun aukið val spyrja enn frekar spurningarinnar um neytendavernd. Þess vegna vildi ég halda því til haga. Við þurfum líka að pæla í þeim þætti. [[Forseti hringir.]]Sér í lagi með hliðsjón af reynslunni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður nefnir undirliggjandi vanda. Við getum auðvitað velt því fyrir okkur út frá því verðstöðugleikatímabili sem verið hefur undanfarið. Við heyrum minna talað um afnám verðtryggingar þegar verðlag er stöðugt. En það mun örugglega aukast ef hlutir ókyrrast á því sviði. Hv. þingmaður kom inn á í ræðu sinni helstu kenningar sem verið hafa uppi og rök fyrir því að verðtrygging á húsnæðislánum sé ósanngjörn og geti verið uppspretta óstöðugleika. Hún geti jafnvel leitt til hærra vaxtastigs. Þær kenningar þekkjum við. Jafnframt hefur verið bent á að verðtrygging dragi úr áhrifamætti hagstjórnartækja. Það hefur Seðlabankinn sjálfur viðurkennt. Þess vegna velti ég fyrir mér á sama tíma og ég er sammála hv. þingmanni um að öll inngrip eru slæm - nýjasta dæmið er um húsnæðismarkaðinn þar sem er hreinlega skortur - ef ríkið gripi inn í markaðinn núna væntanlega með einhverju hámarksverði myndu einhverjir sem eiga húsnæði fara í önnur viðskipti með það en að leigja út. Þá myndu einhverjir lenda á götunni sem við ætluðum upphaflega að hjálpa. Ég er sammála hv. þingmanni, það sama myndi gerast með vextina. Mér fannst hv. þingmaður gefa til kynna að lánveitendur myndu ekki treysta sér til þess að ákvarða vexti á lánum í tilboði til lántaka langt fram í tímann öðruvísi en að bjóða upp á verðtryggða samninga. Er það réttur skilningur?
Virðulegi forseti. Ég lít nú bara á markaðinn og sé engan bjóða fasta vexti til lengri tíma en fimm ára, hvort sem það er verðtryggt eða óverðtryggt. Það er bara staðan sem ég sé. Ég get ekkert spáð fyrir um hvort einhvers staðar sé til fjárfestir sem treystir sér til að setja óverðtryggða vexti til 40 ára. En ég hygg þó að sá fjárfestir myndi hafa þá æðiháa vegna óvissuþáttarins inn í framtíðina. Kannski er einhver til í það. En ég sé þá ekki á markaðnum í dag. Ég get ekki svarað því betur en svo, því miður. Að verðtrygging geti dregið úr mætti Seðlabankans til hagstjórnar eru kerfisleg rök sem ég er opinn fyrir og finnst alveg þess virði að tala um. Það er líka annað sem verðtryggingin gerir, sem er slæmt, hún gerir íslenskt hagkerfi skrýtið. Þegar hagkerfi eru skrýtin miðað við regluverk og viðskiptahætti annars staðar býr það til ósamræmi. Á þann hátt erum við svolítið ósamhæfð við aðra markaði. Sumir vilja meina að það sé ástæða þess að erlendir bankar hafi engan áhuga á að koma hingað, þeir skilji ekki hagkerfið okkar. Eðlilega ekki, vegna þess að það er svo skrýtið. Mér finnast það alveg ágæt rök. En þetta eru allt kerfisleg rök, ekki rök út frá neytandanum í sjálfu sér. Út frá neytandanum snýst þetta um tvennt í mínum huga, val og neytendavernd. Ekki verðtryggð lán eða óverðtryggð heldur val og neytendavernd. Hvort tveggja vil ég hafa sem mest af. Hv. þingmaður nefndi að við heyrum minna um afnám verðtryggingar í stöðugu verðlagi. Það er akkúrat það sem ég var að reyna að koma að áðan. Þá förum við gjarnan að pæla í einhverjum aðferðum sem myndu henta neytendum núna. Akkúrat núna. En gleymum þá að pæla í hvernig það hefði hentað neytendum rétt eftir hrun og erum kannski til í aðferðir núna sem hefðu hentað mjög illa akkúrat þegar illa stóð á. Það er ein hættan við að stjórnmálamenn séu að reyna að finna einhverjar patent lausnir á undirliggjandi vandamálum með því að ráðast á einkennið. Eins og ég segi styð ég tillöguna eins og hún liggur fyrir eftir meðferð nefndarinnar vegna þess að ég tel öll ný gögn og jafnvel betri yfirferð á gögnum sem þegar eru til og alla umræðu um þetta vera í eðli sínu af hinu góða og nauðsynlega vegna þess að við erum með mjög skrýtið hagkerfi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir um margt athyglisverða ræðu, það sem ég heyrði af henni. Það var reyndar eitt sem ég hefði viljað fá skýringu á hjá hv. þingmanni. Hann virðist vera einn af þeim mönnum sem hlaupa í þá ódýru lausn að halda því fram að íslenska krónan sé undirrót alls óstöðugleika á Íslandi. Það hafa mætir hagfræðingar borið til baka og hrakið, eins og t.d. dr. Ólafur Margeirsson, sem sett hefur fram mjög gagnmerkar upplýsingar um þetta mál ásamt fleirum. Af því að hv. þingmaður talaði um að ekki væri hægt að gera langtímaskuldbindingar í íslenskri krónu þá dettur mér í hug að spyrja: Hvaða gjaldmiðil sér hv. þingmaður fyrir sér að gæti hentað hér? Hugsanlega norska krónu, sem hefur lækkað um 25% á fjórum árum, eða sænska krónu sem hefur lækkað um u.þ.b. 20% á sama tíma, hugsanlega evru, sem er núna eins og korktappi og fer upp og niður? Það er nefnilega mikill misskilningur hjá hv. þingmanni að halda að íslenska krónan sé eitthvað rosalega útsett fyrir óstöðugleika þó að sagan segi okkur það. Ég held frekar að við séum að tala um að íslensk hagstjórn sé óstöðug. Þessi tillaga og breytingin við hana er kannski vitnisburður um það þegar menn gefast upp fyrir einhverju ákveðnu vandamáli og reyna þá að setja smáplástur á stærra sár. Auðvitað er það ekki það sem við erum að leita eftir, við erum að leita eftir lausn. Mig langaði helst að heyra frá hv. þingmanni: Hvaða gjaldmiðil sér hann henta okkur hér annan en íslenska krónu?
Virðulegi forseti. Ég hef lesið eitthvað af kenningum Ólafs Margeirssonar og fengið þær útskýrðar. Ég er alveg opinn fyrir sumum þeirra. Hvað það varðar að það hafi verið einhvers konar mýta að íslenskan krónan sé óstöðug þá er ég ósammála því. Ólafur Margeirsson er þeirrar skoðunar og hv. þingmaður að íslenska krónan sé í eðli sínu ekki óstöðug, þ.e. ef við erum með frjálst flæði fjármagns. Ég er bara ósammála. Ég tel vera fullkomna vissu fyrir því að ef við erum með sjálfstæða peningastefnu og frjálst flæði fjármagns þá verður krónan óstöðug. Eina leiðin til að komast hjá því er með fjármagnshöftum eða einhverju slíku. Við gætum gert það. Við gætum haft íslenska krónu í varanlegum höftum. Þannig getum við öðlast stöðugleika með íslenskri krónu. Þá er það fórnarkostnaðurinn. Það virðist ekki vera vilji til þess, hvorki hjá þessum yfirvöldum né heldur tíðkast það almennt að hafa höft sem varanlega lausn, þau eiga að vera tímabundin lausn við einhverjum svakalegum aðstæðum. En það myndi virka, vissulega. Hvað gjaldmiðil þá? Þá er komið aðeins lengra inn í umræðuna. Það er satt best að segja frekar langt síðan ég skoðaði þau mál af mikilli alvöru, hvaða gjaldmiðil við ættum þá að taka upp. En út frá pólitíska landslaginu, með öllum þeim fyrirvörum sem fylgja inngöngu í Evrópusambandið er evran sá kostur sem oftast er nefndur, og sennilega bestur. En umræðu minni við aðra um t.d. kanadískan dollar er ekki lokið. Sumir hafa kallað það galna hugmynd. Kannski er hún það, ég er ekki viss. Ég er líka að segja að verðtryggingin er komin til að vera svo lengi sem við ætlum að vera með íslenska krónu og frjálst flæði fjármagns.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar. Hann svaraði fullt af spurningum sem ég spurði ekki, sem var í sjálfu sér ánægjulegt. Ég sagði ekki að íslenska krónan væri ekki óstöðug. Ég sagði að það væri ekki óstöðugleika hennar að kenna hvernig ástandið væri, heldur óstöðugri hagstjórn, sem er allt annað. Mér þykir reyndar athyglisvert að hv. þingmaður skuli vera ákveðinn í því að við getum kastað krónunni fyrir róða án þess að hafa gert okkur nokkurn veginn grein fyrir hvað það er sem við myndum taka upp í staðinn. Mér finnst það athyglisvert. Fram hefur komið að upptaka evru er háð því að við göngum í Evrópusambandið sem ekki er þjóðarvilji fyrir, alla vega ekki eins og nú háttar, og ekkert víst að það muni breytast. Þess vegna hlýt ég að ítreka þá spurningu: Ef það er svona erfitt að gera framtíðarskuldbindingar í íslenskri krónu, hvað eigum við þá að gera? Eigum við að leyfa fólki að taka erlend lán? Er það eitt sem við ættum að gera? Hv. þingmaður sagði: Verðtryggingin fer aldrei. Það þótti mér svolítið svartsýnt af því að hægt er að taka hana af með einfaldri lagasetningu. Verðtrygging er notuð, síðast þegar ég vissi, í þremur löndum í heiminum, eitt þeirra er í Suður-Ameríku, mjög hrjáð land, annað er þróunarland í Asíu, og þriðja landið er einhvers staðar þar sem geisar stríð. Ekkert af þessu á við hér. Þess vegna spyr ég: Til hvers þurfum við verðtryggingu?
Virðulegi forseti. Við þurfum möguleika neytandans á verðtryggingu til þess að tekjulágir einstaklingar geti fundið lánveitanda sem er reiðubúinn til þess að lána þeim til 40 ára. Það er ástæðan. [[Gripið fram í: Lægri vextir?]]Viðkomandi getur … [[Lægri vextir?]]Með lægri vöxtum? Ef hægt er að hafa þá lægri þá eru það lægri vextir, en eins og ég sagði áðan trúi ég ekki þeirri tilgátu að afnám verðtryggingar lækki vexti. Kannski er hún sönn, kannski hef ég rangt fyrir mér. Ég hef bara ekki heyrt sannfærandi rök fyrir því hingað til. Ég biðst afsökunar ef ég misskildi hv. þingmann varðandi krónuna. Ég átta mig satt best að segja ekki á því hvað hv. þingmaður á við þegar hann talar um að eitthvað sé krónunni að kenna, þau orð þýða í mínum huga það sama og að segja að krónan sé óstöðug. Ég hugsa þetta kannski ekki á sama hátt og hv. þingmaður, það má vera. En óháð spurningunni um hverju þetta sé að kenna þá tel ég ekki mögulegt að hafa hér stöðuga krónu meðfram frjálsu flæði fjármagns og sjálfstæðri peningastefnu. Ég vil líka benda á að í ræðu minni var ég ekki að segja að við ættum að losa okkur við krónuna, ég var bara að segja að á meðan við værum með hana og frjálst flæði fjármagns yrði þetta vandamál sem verðtryggingin væri eina langtímalausnin við fyrir neytendur - ekki fyrir bankakerfið, heldur fyrir neytendur, til þess að hafa efni á láninu í svo óstöðugu, áhættusömu umhverfi. Ég er ekki að leggja til að við köstum krónunni fyrir róða. Ég er bara að útskýra afstöðu mína til verðtryggingar og þessa máls í kjölfarið út frá þeirri forsendu að við verðum áfram með íslensku krónuna, út frá þeirri forsendu að við höfum frjálst flæði fjármagns. Eitthvað af þessu þarf að víkja. Ætli það endi þá ekki með því að það verði frjálst flæði fjármagns. Það getur verið. Ég vona að þetta svari spurningum hv. þingmanns. Það var alla vega ætlun mín að svara þeim. Ég skildi þær kannski ekki nógu vel, það getur verið. Þá biðst ég bara forláts og hlakka til næsta samtals um sama efni.
Forseti gat þess við upphaf þingfundar í morgun að hann ráðgerði atkvæðagreiðslur nú eftir hádegishlé. Af þeim verður hins vegar ekki að sinni en forseti mun skoða þegar líður á daginn hvort ástæða sé til þess að láta boða atkvæðagreiðslur. Það verður þá verður gert með SMS-sendingu með a.m.k. 30 mínútna fyrirvara.
Herra forseti. Íslensk stjórnvöld undirrituðu tollasamning við Evrópusambandið, ESB, um landbúnaðarafurðir haustið 2015. Samningurinn tók gildi 1. maí sl. Nú þegar samningurinn hefur tekið gildi er nauðsynlegt að ræða það í sérstakri umræðu hvaða áhrif hann mun hafa á íslenska búvöruframleiðslu. Hversu vel var staðið að samningsgerðinni og hvaða áhrif það hefur á samninginn að Bretland, okkar stærsta og besta markaðssvæði, mun hverfa úr samningnum á næsta ári, við útgöngu Breta úr ESB? Herra forseti. Ég mun á eftir tiltaka nokkur atriði sem ég tel að sýni glögglega að ekki var nægilega vel staðið að samningsgerðinni fyrir Íslands hönd og hversu óhagstæður samningurinn er Íslandi. Í fyrsta lagi endurspeglar samningurinn ekki stærðarmun markaðanna. Markaðssvæði ESB telur um 500 milljónir manna en Ísland um 350 þúsund manns. Öll almenn sanngirnissjónarmið mæla með því í samningum sem þessum að tekið sé tillit til stærðarmunar markaða. Það var t.d. gert í samningum Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um landbúnaðarvörur frá 1995. Það er grundvallaratriði í samningsgerð að báðir aðilar megi vel við una. Því er ekki fyrir að fara í þessum samningi. Tökum innflutning á ostum sem dæmi. ESB fær að flytja til Íslands 230 tonn af sérostum. Og hvað er sérostamarkaðurinn á Íslandi stór? Jú, hann er 240 tonn. Þessi 240 tonn eru framleidd í Búðardal og þar starfa 25 manns. Ég spyr: Er pláss fyrir 230 tonn aukalega frá ESB inn á okkar litla markað? Svarið er nei, að sjálfsögðu ekki. Og hvað fáum við Íslendingar í staðinn? Við fáum ekkert. Við fáum ekkert að flytja af sérostum til ESB, ekki neitt. Ostainnflutningur ESB til Íslands í þessum samningi nemur 12–15% af markaðnum á Íslandi og er þá átt við almenna osta og sérosta. Útflutningur okkar til ESB er brotabrot af markaðnum í ESB. Það sjá það allir að þarna er hróplegt ójafnvægi. Við það bætist svo enn meira ójafnvægi sem er að tollfrjálsar innflutningsheimildir til Íslands á sérostum taka gildi í einum áfanga en trappast ekki inn á fjórum árum, eins og útflutningsheimildir Íslands til ESB. Undir þetta skrifaði samninganefnd Íslands. Þetta kallar hæstv. landbúnaðarráðherra tækifæri fyrir íslenskan landbúnað. Þetta kalla ég að semja af sér. Í öðru lagi vil ég nefna sérstaklega að engin úttekt fór fram á áhrifum samningsins á innlenda búvöruframleiðslu. Það er mikill annmarki á þessum samningi. Í alþjóðlegri samningatækni er það grundvallarregla að hafa víðtækt og gott samráð við hagsmunaaðila. ESB hafði til að mynda reglulegt samráð við sína hagsmunaaðila í þessari samningsgerð, fyrir því hef ég öruggar heimildir. Íslenska samninganefndin vissi ekki hvaða áhrif samningurinn myndi hafa á íslenska búvöruframleiðslu þegar hún skrifaði undir, auk þess sem samráð við hagsmunasamtök bænda á Íslandi í samningsgerðinni var lítið sem ekkert. Það er verulega ámælisvert. Í þriðja lagi hefur sú breyting átt sér stað eftir samningurinn var undirritaður að okkar stærsta og besta markaðssvæði, Bretland, er að ganga úr ESB og þar með tollasamningnum. Bretlandsmarkaður er annar stærsti markaður ESB með 66 milljónir íbúa. Fullkominn óvissa er um hvaða áhrif það mun hafa fyrir okkur. Það má t.d. nefna að skyrkvótinn okkar, sem er ágætur eða rúmlega 3.600 tonn, var hugsaður á Bretlandsmarkað. Við vitum ekkert hvað verður um hann. Samhliða því hefur sterlingspundið fallið um 30–35% frá því að samningurinn var gerður. Þessir þættir hafa afgerandi áhrif á útflutningsforsendur Íslands á skyri til Bretlands og má segja afdráttarlaust að um forsendubrest sé að ræða. Herra forseti. Tollasamningurinn við ESB setur innlenda búvöruframleiðslu í mjög erfiða stöðu. Ekki var gripið til mótvægisaðgerða vegna samningsins af hálfu stjórnvalda þrátt fyrir að starfshópur á vegum landbúnaðarráðherra hafi mælt svo fyrir um. Bændur eru mjög óánægðir með samninginn og hafa miklar áhyggjur af honum enda hefur hann áhrif á íslenskan landbúnað, áhrif sem skipta milljörðum. Í ljósi ofangreinds vil ég spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra: Hefur hann ekki áhyggjur af áhrifum samningsins á íslenska búvöruframleiðslu eins og forysta bænda? Hvers vegna hefur ekki verið gripið til mótvægisaðgerða? Hvaða rök mæla gegn því að óskað verði eftir því að samningurinn verði tekinn upp af nýju vegna breyttra forsendna? Og að lokum, er eðlilegt að gera samning sem þennan þar sem það hallar svo augljóslega á annan samningsaðilann, íslenskan landbúnað?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. málshefjanda frumkvæðið að þeirri umræðu sem hér á sér stað. Við höfum skipst aðeins á skoðunum um þetta mál í óundirbúnum fyrirspurnum sem gefa ekki tækifæri til mjög djúprar umræðu. Það er því ánægjuefni að við séum þó komin á þann stað að við séum að ræða þetta sérstaklega þótt ég sé ekki aðili að þeirri samningsgerð sem hv. þingmaður harmar svo mjög að skuli liggja fyrir. Þetta er eins og kom fram í máli hans samningur sem unnið var að alllengi. Samningsgerðin hófst, m.a. af hálfu íslenskra stjórnvalda, árið 2012, ekki að frumkvæði stjórnvalda heldur að frumkvæði sláturleyfishafa og samtaka afurðastöðva í mjólkuriðnaði um aukinn markaðsaðgang til Evrópu. Stjórnvöld lögðu upp í þá vegferð með samfélaginu og endar hún á þann veg að 17. september árið 2015 er þessi samningur gerður. Að sjálfsögðu voru skoðanir skiptar eins og eðlilegt er þegar tekist er á um stór hagsmunamál. Það tók tíma að koma þessum samningi til enda, þrjú til fjögur ár. Af því að hér var spurt hvort möguleiki sé á því að segja honum upp þá er það örugglega, vegna breyttra forsendna eins og ég skildi hv. þingmann. Hann er þá að vísa til þess að Bretland er í útgönguviðræðum við Evrópusambandið. Ég held að ég geti fullyrt að Bretar sjá ekki einu sinni fyrir endann á því samtali og þaðan af síður Evrópusambandið og hvað þá við Íslendingar sem sitjum ekki einu sinni á hliðarlínunni þar. Við fylgjumst með því sem þar er að gerast en ég held að það sé svolítið snemmt að spá fyrir um það hvernig við getum tekið upp slíka samninga við Breta. Hér er spurt hvort ég hafi ekki áhyggjur af áhrifum samningsins fyrir íslenskan landbúnað. Ég vil nefna það, og held að ágætt sé að hafa það á hreinu, að samkvæmt þessum samningi voru felldir niður tollar á rúmlega 340 tollskrárnúmerum, lækkaðir á 23. Af þessum 340 númerum báru þá þegar 244 númer engan toll. Þetta hafði því engin áhrif á þann stabba. Með samningnum skuldbatt Ísland sig hins vegar til að halda þessum 244 númerum áfram í núlltolli. Af hinum 100 númerunum sem eftir standa er um að ræða unnar landbúnaðarvörur svokallaðar og stærstu flokkarnir þar eru pítsur, pasta, súkkulaði, bökunarvörur, kökur, brauð, kex, súpur o.s.frv. Innihaldið að þessu leyti til virðist ekki hafa mjög mikil áhrif á okkur. En það sem er að gerast, og hefur gerst, er ört vaxandi innflutningur á kjöti. Við flytjum t.d. inn á árinu 2017 3.600–3.700 tonn af nauta-, svína- og alifuglakjöti þrátt fyrir að kvótinn sé ekki nema 778 tonn. Eftirspurninni innan lands er mætt með innflutningi á kjöti t.d. á fullum tollum. Það er umhugsunar virði, bæði fyrir okkur sem hér stöndum og ekki síður bændur. Ég veit til þess að bændur sjá í þessu tækifæri til að auka framleiðslu sína innan lands og hækka jafnvel verð ef því er að skipta. Þegar það er síðan fullyrt hér að ekki hafi verið gripið til mótvægisaðgerða af hálfu ríkisins, á grundvelli þeirra tillagna sem landbúnaðarráðherra bárust 2016, þá er það rangt. Það voru átta tillögur í þessum pakka. Tvær eru komnar til fullra framkvæmda. Verið er að vinna á fullu gasi í þremur þeirra og þá standa væntanlega þrjár út af. Það er sú staða sem uppi er varðandi þessar átta tillögur þegar fullyrt er að ekki hafi verið gripið til neinna mótvægisaðgerða. Þetta er staðan í þeim efnum. Ekki að fullu lokið, það skal alveg viðurkennt, og ég leyfi mér að fullyrða að þær munu ekki allar komast til framkvæmda. [[Forseti hringir.]]En ég mótmæli því þegar því er haldið fram að ekkert hafi verið unnið í þeim. Það er einfaldlega ekki rétt. [[Forseti hringir.]]Það er miður ef umræðan er tekin á slíkum forsendum.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, hv. þm. Birgi Þórarinssyni, fyrir að hefja þessa umræðu. Ég held að mér sé óhætt að fullyrða að öll viljum við sjá öflugan og traustan landbúnað á Íslandi. Við erum stolt af íslenskum landbúnaðarvörum og öll segjum við sögur af því hversu hreinn og grænn íslenskur landbúnaður er þegar við fáum tækifæri til þess. Það er því í mínum huga mjög mikilvægt að við styðjum vel við íslenskan landbúnað og uppbyggingu hans, en ég verð að viðurkenna að ég tel að beiting tolla sé alls ekki besta leiðin til þess. Herra forseti. Satt best að segja hef ég aldrei skilið almennilega að bændur séu ekki einmitt stærsti þrýstihópurinn í því að Ísland gangi í Evrópusambandið enda ófáir sem leggja jafn mikið í landbúnaðarmál og Evrópusambandið. Ég bjó til að mynda í Skotlandi um tíma og hitti þar m.a. bændur í Hálöndunum sem voru mjög ánægðir einmitt með þau tækifæri til nýsköpunar og bættrar nýtingar lands síns sem Evrópusambandið hafði fært þeim með beingreiðslum og grænum styrkjum. Það eru fáar atvinnugreinar jafn mikilvægar fyrir okkur Íslendinga og landbúnaður og þar eru mikil sóknarfæri. Mikilvægt er að styðja vel við landbúnað til að mynda með því að endurskoða búvörusamninga með það að markmiði að bæta kjör og aðstæður bænda, en sömuleiðis að tryggja neytendum sanngjarnt verð og gæði. Þannig þarf að draga úr samtengingu framleiðslu og stuðnings ríkisins og færa stærri hluta stuðningsins við landbúnað til sjálfbærrar nýtingar landsins. Samfylkingin leggur áherslu á að styrkjaumhverfi landbúnaðarins tryggi rekstraröryggi og afkomu bænda og að rekstrarumhverfi landbúnaðarins sé með þeim hætti að það styrki byggðir, auki frelsi bænda og leiði af sér hagkvæma og vistvæna gæðaframleiðslu. En það tryggjum við ekki með endalausum verndartollum, heldur einmitt með því að styðja bændur beint og við landbúnað.
Herra forseti. Það er ljóst að í þeim tollasamningi sem hér er til umræðu felast bæði tækifæri og áhætta. Tækifærin liggja í stórauknu aðgengi íslenskra afurða, skyrs, lambakjöts, tollfrjálst inn í Evrópusambandið. Er það sérstaklega mikilvægt í tilfelli skyrsins fyrir íslenska kúabændur en umframframleiðsla hefur verið flutt út í formi dufts þegar tollkvótar skyrs hafa klárast með tilheyrandi tekjutapi fyrir kúabændur. Í tilfelli lambakjötsins er það mikilvægt í ljósi alvarlegrar stöðu sauðfjárbænda sem rétt er að minna á hér. Ef sauðfjárræktin á ekki að minnka verulega að umfangi þarf að finna aukinn markað fyrir það kjöt. En það er líka áhætta fyrir svína- og alifuglaræktendur, fyrir kúabændur og óbeint fyrir sauðfjárbændur líka. Það er rétt að minna á að kúabændur eru í hálfgerðri spennitreyju í núverandi kerfi. Verðlagsnefnd ákveður verð á stærstu tekju- og gjaldaliðum. Stundum líða mörg ár á milli ákvarðana en síðast var heildsöluverði á mjólk breytt 1. janúar 2017. Stórir vöruflokkar eru seldir undir hráefniskostnaði og því verður afurðafélag bænda að selja aðrar vörutegundir, þar á meðal sérosta, á hærra verði til að dekka þann kostnað. Þetta kerfi á sér djúpar rætur í kjarabaráttu bænda fyrr á árum. Ég ætla að beina spurningum til ráðherra. Sér ráðherra fyrir sér að það geti verið hluti af því að takast á við áskoranir sem felast í tollasamningnum að breyta fyrirkomulagi verðlagsnefndar, líkt og kveðið er á um í búvörusamningum frá 2016? Hver er hin pólitíska sýn ráðherra á það hvernig skuli breyta? Einnig: Hver er hin pólitíska sýn ráðherra á magntolla þeirra vörutegunda sem enn bera toll? Í 13. gr. samningsins um starfsskilyrði nautgriparæktar frá 2016 er talað um að landbúnaðarráðherra [[Forseti hringir.]]beiti sér fyrir því að magntollar á undanrennudufti og ostum verði uppfærðir til að endurspegla breytingar á verðlagi [[Forseti hringir.]]síðan þeir voru settir á.
Herra forseti. Þetta er nú ekki ný umræða. Byrjum á neytendum. Fyrir þremur árum gaf Viðskiptaráð Íslands út bækling sem heitir Hverjar eru okkar ær og kýr? Þar segir, með leyfi forseta: „Sé litið til allra heimila myndi afnám tolla skila neytendum um 10 milljarða kr. á ári í formi lægra vöruverðs.“ Og: „Afnám tolla á allar landbúnaðarvörur myndi spara fjölskyldu um 80 þús. kr. í matarútgjöld á ári.“ Þetta skiptir máli. Þetta eru neytendurnir. Þegar kemur að búvöruframleiðendum skulum við horfa til þess hverjar meginástæður eru fyrir álagningu tolla á innflutt matvæli. Tekin var saman greinargerð af stjórnvöldum, undir stjórn Geirs H. Haardes, þetta er eins og ég segi ekki ný umræða. Þar kemur fram, við skulum byrja á atriði númer fjögur, tekjuöflun ríkissjóðs. Það er afgreitt á þann hátt að þetta væru einar 150 milljónir, sem þá voru inni, en áætlað var að í formi meiri umsvifa kæmu 900 milljónir til baka. Ríkissjóður myndi græða á þessu. Þriðja atriðið, neyslustýring, þ.e. að tollum yrði beitt til að draga úr eftirspurn á vörum sem taldar væru óhollar eða óæskilegar; það eru alls konar sykurskattar og aðrar leiðir sem hægt er að fara í því efni. Númer eitt: Vernd fyrir innlenda búvöruframleiðslu. Ó, já það eru hagsmunir sem þarf að horfa til; að verja innlenda búvöruframleiðslu á alls konar forsendum. Alls konar gildi liggja þar að baki og það er málefnalegt að horfa til þess. Sér í lagi fyrst slík vernd hefur verið til staðar, að hún sé þá ekki felld úr gildi nema á málefnalegum forsendum og með þannig mótvægisaðgerðum að það komi ekki harkalega niður á búvöruframleiðendum. Þá er spurning: Hvað er hægt að gera? Fyrst tollar eru svona óskilvirk leið, þeir kosta neytendur svo miklu meira en ígildi verndarinnar fyrir búvöruframleiðendur, er hægt að ná þessum peningum inn með öðrum hætti; fella niður tollana, ná þessum tekjum inn, [[Forseti hringir.]]skila þeim til búvöruframleiðenda í formi styrkja en afgangurinn myndi skila sér í lægra matvöruverði og ríkissjóður myndi græða pening. Neytendur græða, [[Forseti hringir.]]búvöruframleiðendur græða, stjórnvöld og ríkissjóður græða. Við græðum öll á að fara þá leiðina. Nema hvað tollverndin [[Forseti hringir.]]er svolítið vernd til lengri tíma. Við skulum skoða það í næstu ræðu minni.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við áskoranir sem fylgja tollasamningi ESB og Íslands um landbúnaðarvörur. Samningurinn er staðreynd og er hluti af því viðskiptaumhverfi sem við höfum skapað okkur. Honum fylgja áskoranir og honum fylgja líka tækifæri fyrir bændur ef rétt er unnið úr aðstæðum. Það er mikilvægt að stjórnvöld og löggjafinn búi íslenskum landbúnaði þannig starfsumhverfi að þessi tækifæri nýtist. Meðal þess sem þarf að fara í strax er að ljúka vinnu við þær átta aðgerðir sem skilgreindar hafa verið sem mótvægisaðgerðir vegna tollasamninga. Þær aðgerðir voru skilgreindar af breiðum starfshópi á vegum sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra á árinu 2016. Eins og hæstv. ráðherra gerði grein fyrir áðan þá eru tvær af tillögunum komnar til framkvæmda, þrjár eru í vinnslu og um þrjár hefur ekki enn verið tekin ákvörðun. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til þess að hraða vinnunni við þessar aðgerðir því að enn er tími til stefnu, samningarnir koma ekki að fullu til framkvæmda fyrr en árið 2021. Ein af aðgerðunum sem er í vinnslu lýtur að gæðakröfum til innfluttra vara. Vil ég brýna hæstv. ráðherra til að fara hratt og vel í gegnum þá vinnu. Það hlýtur að vera lágmarkskrafa íslenskra neytenda að sú matvara sem seld er hér á landi sé framleidd undir sömu kröfum og gerðar eru til matvælaframleiðslu hér. Þetta eru kröfur um aðbúnað búfjár, um heilbrigði búfjár, um sjálfbærni við framleiðslu og kolefnisfótspor [[Forseti hringir.]]við framleiðslu og á leið til neytenda. Annað væri mikill tvískinnungur.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka málshefjanda, hv. þm. Birgi Þórarinssyni, fyrir að vekja máls á þessu hagsmunamáli bænda og sannarlega okkar allra. Þessi tollasamningur ESB og Íslands tók gildi 1. maí sl. Hann getur sett landbúnaðinn í mjög erfiða stöðu. Það er ljótt að heyra ef ekkert samráð hefur verið haft við hagsmunaaðila, eins og hv. málshefjandi kom hér inn á. Ég vil líka minna á ályktun búnaðarþings frá því í mars. Hún var sú að búnaðarþing krefst þess að ríkisstjórn Íslands og Alþingi taki afstöðu með innlendri matvælaframleiðslu með því að styrkja tollvernd íslensks landbúnaðar. Krafan er sú að þessum samningi verði sagt upp af hálfu Íslands. Svo mörg voru nú þau orð. Íslenskur landbúnaðarveruleiki. Heilbrigði íslenskrar landbúnaðarframleiðslu er mjög mikil. Lyfjanotkun í íslenskum landbúnaði er mjög lítil ef miðað er við notkun sýklalyfja í Evrópu. Sem dæmi má nefna þá hefur komið í ljós að meira en helmingur vörunnar er sýktur af salmonellu og kampýlóbakter í ferskum kjúklingi í kjötborðum í Evrópu. Íslenski kúa- og sauðfjárstofninn er að mestu laus við þá dýrasjúkdóma sem Evrópulöndin eru að kljást við og eru þar landlægir. Þetta eru verðmæti sem ekki má fórna. Í staðinn er lausnin sú að flytja hingað inn miklu meira magn af landbúnaðarafurðum sem fjöldaframleiddar eru fyrir risamarkaði Evrópu með sýklalyfjaaðstoð. Á tímum þegar við tölum mikið um að minnka mengun í öllum kimum samfélagsins á að flytja vörurnar hingað alla leið með tilheyrandi mengun og rústa innlendri framleiðslu í leiðinni og taka áhættu og bera hingað sjúkdóma sem við höfum blessunarlega verið laus við hingað til.
Herra forseti. Afstaða Íslands almennt til samvinnu og samstarfs við önnur ríki mun ráða núna meiru um þjóðarhag en nokkru sinni fyrr í sögunni að mínu mati. Það gildir einu hvert litið er í samfélaginu, hvort viðfangsefnið lýtur að vörnum landsins, umhverfismálum, menningu eða efnahagsmálum og viðskiptum og neytendavernd. Sérhvert skref í alþjóðasamvinnu sem við höfum tekið, hvort sem það var við NATO, EFTA eða EES, og ýmsir fríverslunar- og tollasamningar sem við höfum gert, hefur bætt efnahag landsins og eflt um leið velferð fólksins alls í landinu. Í samfélagi þjóðanna erum við Íslendingar nefnilega ekki eyland. Við erum hluti af heild. Og við erum ekki bara í þessu, að vera hluti af heildinni, til að hafa af evrópskum nágrönnum okkar ýmislegt gagn heldur líka til að leggja okkar af mörkum. Við sem trúum því að þátttaka í alþjóðasamvinnu skili samfélaginu meiru en einangrunarhyggja, við sem trúum á að frjáls og opinn markaður sé meira til heilla fyrir fólk, fyrir fjölskyldur og neytendur, en hindranir og alls kyns tálmanir, sjáum tækifæri í alþjóðasamningum eins og þeim sem við ræðum hér, tollasamningum þar sem er verið að lækka tolla á ýmsum nauðsynjavörum til íslenskra heimila. Það þarf einhver að segja mér það tvisvar ef ríkisstjórn undir forystu Framsóknarflokksins þá, í samvinnu við Sjálfstæðisflokkinn, hafi ekki á sínum tíma viðhaft samvinnu og samtöl við helstu hagsmunasamtök. Ég geng út frá því að það hafi verið gert, enda eðlilegt að samráð hafi verið haft bæði við bændur sem og neytendur. Við skulum vera minnug þess að einn stærsti útgjaldaliður íslenskra heimila á eftir vaxtakostnaði, og auðvitað er það herkostnaðurinn við íslensku krónuna, er matarkarfan. Matarkarfan á Íslandi er tugum prósentum dýrari en annars staðar í Evrópu. Að lækka matvælakostnað heimila er því ein mesta kjarabótin fyrir fjölskyldurnar, eitthvað sem við öll eigum að hafa í huga núna, ekki síst þegar kjaraviðræður eru yfirvofandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Birgi Þórarinssyni, fyrir að hefja umræðu um þetta þarfa mál og hæstv. ráðherra fyrir að vera við umræðuna. Ég vil byrja á að nefna að forysta bænda hefur sagt að þessi tollasamningur sá fáheyrður, óbilgjarn og ósanngjarn. Horfum t.d. á Bretlandsmarkað sem er okkar besti og auðveldasti markaður, fraktin ódýrari og markaðssvæðið það næststærsta innan ESB. Besti parturinn í þessum samningi, skyrkvótinn, var einmitt hugsaður á þennan markað. Um þetta ríkir nú fullkomin óvissa vegna úrsagnar Bretlands úr ESB. Ef ekki er rétt að taka upp þennan samning við svo verulega breyttar forsendur veit ég ekki hvenær það er rétt. Það þarf ekki einhverja sérfræðinga í samningum til að sjá það, allir hljóta að sjá það. Það er himinn og haf á milli þeirra áhrifa sem þessi samningur hefur á íslenskan landbúnað eða landbúnað í ESB. Hæstv. forseti. Í fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er beinlínis gert ráð fyrir því að bændur fái lakari kjör ár frá ári. Bændastéttin er eina stéttin sem sætir því í þessari áætlun á meðan kaupmáttur eykst alls staðar annars staðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. málshefjanda þessa umræðu. Ég vil beina þeim orðum til hv. þm. Birgir Þórarinssonar að hann hefði kannski frekar átt að fara fram á að fram færi opinber rannsókn á því hverjir gerðu þann tollasamning sem hann tekur hér til umtals og hvernig unnið var úr honum hér í þinginu. Ég vil bara benda á að þegar Alþingi afgreiddi búvörusamninga haustið 2016 var bændum ljóst og öllum þingheimi að það hékk algjörlega saman, þ.e. úrvinnsla búvörusamninga sem þá höfðu verið gerðir til 10 ára, og voru afgreiddir í þinginu, og sá tollasamningur sem hér er til umræðu. Það var brugðist við með mótvægisaðgerðum. Þar var verið að bregðast við þeim stóru breytingum sem sannarlega verða 1. maí. Þetta eru einhverjar mestu breytingar í starfsskilyrðum íslensks landbúnaðar sem orðið hafa á seinni árum. Þá skiptir máli hvernig við höldum áfram að vinna úr því, hvernig við ætlum áfram að mæta þessum stóru breytingum. Efnislega ætla ég ekki að dæma þennan tollasamning og hvernig hann er uppbyggður að þessu sinni, heldur einungis að horfa til þess hvernig við getum síðan áfram unnið með það að standa vörð um íslensku framleiðsluna, að hún standist þessa samkeppni sem kemur. Framkvæmd tollasamningsins og breyting hans fellur til á tíma sem er óskaplega erfitt að takast á við. En ég horfi til þess að við þær stóru breytingar sem nú eru að verða verði afurðastöðvar bænda líka að bregðast við með þeim hætti. Sú grundvallarbreyting er að verða á íslenskum markaði með íslenska búvöru, með þessum stóru innflutningsheimildum hingað, sem hv. málshefjandi sannarlega rakti hér og ég tek undir, að sameining afurðastöðva verður að eiga sér stað. Ég get vel séð fyrir mér, vegna þeirrar eðlisbreytingar sem orðið hefur hér á markaði, að sláturhúsamarkaðurinn eða kjötvinnslugeirinn geti þurft að sameinast í eitt fyrirtæki. Ég sé engin efnisleg rök fyrir því lengur að halda því fram að tryggja þurfi samkeppni hér á innanlandsmarkaði þegar þessi stóra breyting [[Forseti hringir.]]hefur orðið, þegar við getum sagt að við horfum til þessa stóra markaðar í heild sinni.
Herra forseti. Tollar eru tímaskekkja. Tollar eru tímaskekkja. Tollar eru tímaskekkja. Ég get í rauninni ekki verið skýrari, herra forseti. Að því sögðu er ég hlynntur því að íslenskir bændur búi við stuðning frá hinu opinbera. Tollaleiðin er hins vegar ekki góð leið til þess. Það hefur verið margsannað og er eitt það fyrsta sem ég kenndi nemendum mínum í viðskiptafræði í háskólanum. Tollaleiðin er bæði vond fyrir bændur og neytendur. Hún hækkar verðið, dregur úr nýsköpun og reynir að bjaga markaðslögmálin, sem er afar erfitt að gera á neytendamarkaði. Stuðningsleiðir í landbúnaði, sem trufla bæði framleiðslu og eðlileg utanríkisviðskipti, eru margar dæmdar til að mistakast. Hin skynsamlega leið til stuðnings landbúnaði og dreifðari byggðum eru beingreiðslur og grænir styrkir. Núverandi landbúnaðarkerfi er eitt það dýrasta í heimi. Það er slæmt fyrir skattgreiðendur, en einnig er kerfið óhagkvæmt fyrir neytendur sem greiða hærra verð en ella og búa við minna úrval. Landbúnaðarkerfið er einnig slæmt fyrir bændur sem margir hverjir hafa það slæmt fjárhagslega. Kerfi sem þjónar engum eða fáum eru ekki góð kerfi. Því tel ég að við eigum að fara í róttæka endurskoðun á stuðningskerfum landbúnaðarins þannig að hagsmunir bæði bænda og neytenda verði í forgrunni. Við viljum öflugan landbúnað og örugg matvæli þannig að bændur geti lifað á mannsæmandi kjörum. Við viljum líka kerfi sem þjónar neytendum, en hagsmunir neytenda og bænda eru ekki andstæðir. Við getum gert betur fyrir báða þessa hópa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. málshefjanda, Birgi Þórarinssyni, þessa umræðu og fagna því að þetta sé rætt. Ég fagna því líka að hv. samþingsmaður hans og þingflokksformaður Miðflokksins, Gunnar Bragi Sveinsson, er hér í salnum. Það eru fáir hér inni sem bera meiri ábyrgð á einmitt umræddum samningi en hv. þingmaður þegar hann var hæstv. ráðherra svo ég vitni í hann sjálfan í frétt daginn sem samningurinn var gerður, með leyfi forseta: „Þetta er fagnaðarefni fyrir íslenska neytendur sem munu sjá þess stað í lækkuðu matvöruverði og útflytjendur sem munu vafalaust nýta sér þá möguleika sem í þessum samningum felast.“ Það var sagt um samningana þá. Virðulegur forseti. Sama hvað hverju og einu okkar hér kann að finnast lítur alþjóðasamfélagið á tolla sem nokkurs konar verðmæti. Okkur getur fundist eitthvað um það prívat og persónulega en þannig nálgast alþjóðasamfélagið það. Mér hefur alltaf runnið það pínulítið til rifja að þáverandi stjórnvöld nálguðust þessar viðræður ekki sem viðskiptasamninga um hagsmuni, í það minnsta allt of lítið. 350.000 manna ríki samdi við 350 milljóna manna bandalag og því miður var allt of lítið gert af því að nálgast þetta sem viðræður um hagsmuni. Ég treysti því að hæstv. utanríkisráðherra og hæstv. ríkisstjórn slái í klárinn þegar kemur að því sem lýtur að útflutningi íslenskra afurða sem er andlag þess sem flutt er hingað inn en mig langar að spyrja hæstv. ráðherra aðeins út í afstöðu hans til tillagna sem birtust í skýrslu starfshóps um tollasamninga frá 2016, sérstaklega þá um starfshóp sem greinir stöðu íslensks landbúnaðar gagnvart mögulegum breytingum í alþjóðlegu viðskiptaumhverfi. Hver er afstaða ráðherra til [[Forseti hringir.]]þess starfshóps? Er einhver vinna hafin við hann? Er hann kannski mögulega kominn af stað? Er ráðherra til í að upplýsa okkur um það?
Herra forseti. Svo ég haldi áfram með hugmyndina í fyrri ræðu minni þá erum við með þessa hagsmunaaðila, við erum með búvöruframleiðendur og svo er hagur raunverulegu búrvöruframleiðendanna, þ.e. einstaklinganna eða bændanna, ekkert sérstaklega góður. Við vitum það nú öll sömul, það er frekar milliliðir sem hagnast kannski mest og eru kannski mest í því að verja þetta kerfi nákvæmlega eins og það er. Stefna Pírata í þeim málum er sú að greiðslan á að ganga beint til bænda, ekki að fara upp í einhvers konar vernd fyrir milliaðila í þessu öllu saman, samkeppnisvernd o.s.frv., greiðslan eigi að ganga beint til bænda. Tollvernd eða ígildi tollverndar, sem hækkar verð fyrir neytendur og skilar sér bara að hluta til búvöruframleiðenda, er ekki rétta leiðin til þess. Ef það væri hægt að taka ígildi þessarar verndar sem er lægra en það sem tollarnir gefa og ná þeim peningum inn annars staðar, taka tollana burtu en ná þessum peningum inn, og styðja við landbúnaðinn fyrir sömu upphæð, þá væri fjárhagsleg staða búvöruframleiðslu á sama stað, en neytendur myndu fá það sem umfram er í formi lægra matvælaverðs. Tollarnir ganga náttúrlega í ríkissjóð. Það hefur komið fram eins og ég nefndi í skýrslu formanns matvælaverðsnefndar sem gerði þetta í tíð Geirs H. Haardes - eins og ég sagði áðan er þetta ekki nýtt mál - að þær tekjur, það sem nemur tollunum, myndu skila sér til baka. Það verða aukin umsvif þegar tollarnir eru fjarlægðir, það verða meiri viðskipti og það skilar meiru í ríkissjóð en tollarnir gera. Þannig að allir græða á þessu fyrir utan það sem ég nefndi um tollvernd. Þótt ígildi hennar sé lægra í peningum talið er hún öruggari til lengri tíma, öruggari en ef upphæðin fengist í formi beinna styrkja sem ætti síðan að fjarlægja. Ég myndi segja að það væri það eina sem [[Forseti hringir.]]myndi tapast í þessu öllu saman, eitthvert aðeins meira öryggi, en samt sem áður er það öryggi innan mjög þröngs kerfis sem skapar alls konar [[Forseti hringir.]]annars konar neikvæða hvata fyrir framleiðsluna í landinu.
Virðulegi forseti. Með tollasamningnum sem gerður var við ESB, um viðskipti með landbúnaðarvörur, var markmiðið að koma á gagnkvæmum tollaívilnunum og um leið að auka útflutningstækifæri fyrir íslenska framleiðendur. Í samningnum segir að felast eigi í honum tækifæri fyrir íslenska bændur þar sem íslenskir markaðir séu takmarkaðir. Til þess að því markmiði verði náð þarf ríkið að fylgja því eftir, ekkert má gefa eftir svo að íslenskur landbúnaður búi ávallt við sanngjörn starfsskilyrði. Hér hefur verið til umræðu sú ákvörðun sem tekin var um að hraða innleiðingu á auknum kvóta vegna innflutnings á ostum þannig að hún komi öll til framkvæmda á þessu ári; að innflutningur á ostum fari úr því að vera 20 tonn í 230 tonn strax. Bent hefur verið á að gerð hafi verið mistök í innleiðingu á því ákvæði svo að það hafi ekki verið virkjað. Virðulegi forseti. Þegar þetta var samþykkt var því sérstaklega beint til ráðherra af atvinnuveganefnd að aðgangsheimildum á innri markað Evrópusambandsins fyrir íslenskar mjólkurafurðir yrði einnig hraðað eins og hægt væri, enda byggist þessi samningur á gagnkvæmum aðgangsheimildum. Það hefur ekki gengið eftir. Með því að hraða innleiðingu á auknum kvóta á ostum erum við að styrkja einstefnuloka á þessum málum án þess að huga að útflutningsvörum á íslenskum mjólkurvörum samhliða. Það er algjört lágmark að sú vinna verði hafin áður en hraða eigi innflutningi á ostum, því að nú er þegar búið að opna á að það verði uppfyllt á allra næstu árum. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talar um frjálsan og opinn markað sem sé okkur öllum til heilla, hvort sem við erum neytendur eða framleiðendur. Ef öllum markmiðum samningsins er náð þá getum við tekið undir það. Hv. þingmaður var ráðherra landbúnaðarmála og átti því að koma því í vinnslu að koma [[Forseti hringir.]]á aðgangsheimildum fyrir íslenskar mjólkurvörur á Evrópumarkaði. [[Forseti hringir.]]Hvað er að frétta af því?
Virðulegi forseti. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði í sinni ræðu sem svo að í samfélagi þjóðanna værum við ekki eyland. Ég tek undir orð hv. þingmanns að miklu leyti en vil þó minna hana á að við erum eyland. Við búum hér á eyju úti í Atlantshafi. Það að hingað verði fluttar inn hráar kjötvörur í stórum stíl stefnir heilbrigði íslensku búfjárstofnanna í hættu, en þeir hafa sökum einangrunar landsins, sem er eyland, blessunarlega verið lausir við flesta þá sjúkdóma sem bændur í Evrópu eru í eilífu stríði við með miklu magni af sýklalyfjum. Ég vil ekki klára þessa ræðu mína án þess að nefna sérstakt áhugamál mitt sem er almannavarnir. Hvernig koma þær þessu við? Þá er ég að tala um matvælaöryggi, hversu mikilvægt það er fyrir þjóð sem býr úti í miðju Atlantshafi að hafa öfluga matvælaframleiðslu sem hefur burði til að brauðfæða þjóðina. Það er hreinræktað almannavarnamálefni að við höfum getu til að sjá um okkur sjálf hvað matvælaframleiðslu varðar að mestu leyti ef vá stefnir að. Ég vil líka minna á að hér á Íslandi eru framleiðsluskilyrði allt önnur en í Evrópu og enginn samanburður auðveldur varðandi stærð framleiðslunnar og kostnað við öll aðföng, eins og ég benti á í fyrri ræðum minni, við að flytja þetta um langa leið hingað upp á skerið. Bændasamtökin hafa ályktað að tollasamningi okkar við ESB frá 2015 sem tók gildi 1. maí sl. verði sagt upp.
Herra forseti. Ég vil vara við þeim hræðsluáróðri sem af og til heyrist hér í þingsal þegar við tölum um landbúnaðarmál. Íslenskur landbúnaður þarf ekki á hræðsluáróðri að halda. Við erum með frábæra vöru sem stenst einmitt samkeppni, hvaðan sem hún kemur. Ég vil vara við því en ég vil líka benda á það ótrúlega tækifæri sem felst í þessum tollasamningi fyrir íslenskar landbúnaðarvörur. Það voru gerð mistök varðandi innflutning á sérostum, sem tengist parmesan og fleiri sérsvæðum innan Evrópusambandsins. Við erum með íslenska lambakjötið og við erum ekki enn á þessum tíma búin að vinna að því að afla okkur landfræðilegrar merkingar innan Evrópusambandsins. Í þessu felast gríðarleg tækifæri fyrir íslenskt lambakjöt sem við vitum öll hér í salnum að er eitt það besta í heimi, þar eru sóknarfæri. Það eru gríðarleg sóknarfæri fyrir mjólkurvörur, fyrir kindakjöt, fyrir svínakjöt, fyrir alifugla, fyrir ost, smjör og pylsur. Það eru ýmis tækifæri sem við eigum að nýta okkur og vera frekar kokhraust. Við eigum að sækja fram fyrir íslenskan landbúnað en vera ekki alltaf að koma upp múrum til þess að verjast. Það er að mínu mati ekki rétt. Við eigum halda áfram að styrkja íslenskan landbúnað. Við erum að gera það með búvörusamningum með hátt í 16 milljörðum á ári, óbeinum styrkjum til viðbótar, þannig að við erum með um tæpa 30 milljarða í styrk til landbúnaðar á ári. Og við viljum styrkja íslenskan landbúnað en það verður að vera á forsendum frjáls markaðar og samkeppnisreglna. Ég segi þetta hiklaust af því við erum með góða reynslu og góð fordæmi, m.a. innan landbúnaðar. Þegar við lækkuðum tolla á grænmeti, hvað gerðu íslenskir grænmetisbændur? Þeir sóttu fram. Þeir voru með 80% markaðarins. En við aukinn innflutning, hvað gerðist? Þeir náðu aukinni hlutdeild á íslenskum markaði og fóru upp í 90%. Þetta er dæmi um það að íslenskir bændur, og við Íslendingar, geta svarað samkeppni, með öflugri þjónustu, enn betri vöru, nýbreytni og nýsköpun innan síns geira. Það eru ótal tækifæri [[Forseti hringir.]]fram undan fyrir íslenskan landbúnað og við eigum frekar að fagna svona framsýnum breytingum sem, merkilegt nokk, ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks [[Forseti hringir.]]stóð fyrir á sínum tíma. Við eigum bara að styðja það að þær breytingar komist í gegn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. landbúnaðarráðherra fyrir umræðuna og þeim þingmönnum sem hér tóku þátt. Hæstv. landbúnaðarráðherra ræddi um frumkvæði að þessum samningum. Það er rétt að menn sóttu um aðgang á sínum tíma fyrir skyr og lambakjöt, þannig er þessi samningur tilkominn. En það hefur líka margt breyst á þeim tíma og það réttlætir heldur ekki að samningurinn er einfaldlega lélegur. Hæstv. ráðherra ræddi um mótvægisaðgerðir. Það er gott að heyra að hann er að vinna að þeim. En það hefði líka verið fróðlegt ef hann hefði bara sagt okkur hverjar þær eru og hvort þær muni bera einhvern árangur. Síðan var einnig rætt um hver hafi gert samninginn á sínum tíma. Það skiptir ekki höfuðmáli. Samningurinn var undirritaður af Sigurði Inga Jóhannssyni, þáverandi landbúnaðarráðherra, en verulega margt hefur breyst í þessu efni síðan 2015 frá því að samningurinn var gerður, það skiptir höfuðmáli í þessari umræðu. Hæstv. landbúnaðarráðherra hefur sagt að samningurinn sé til hagsbóta fyrir neytendur. Það sagði einnig fyrrverandi landbúnaðarráðherra, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir. Gott og vel og göfugt markmið. En er það svo að ein stétt, í þessi tilfelli bændur, eigi að rýra kjör sín svo aðrir geti haft það betra? Bændur eru ekki hálaunastétt sem getur tekið á sig launaskerðingu sem nemur á annan milljarð. Miðflokkurinn vill hag neytenda sem bestan. Miðflokkurinn styður samkeppni í landbúnaði og það gera bændur einnig. En samkeppnin verður að vera á jafnræðisgrundvelli. Það er þessi samningur ekki. Samningurinn tekur ekki tillit til samkeppnisfærni íslensks landbúnaðar í Evrópusambandinu. Samningurinn færir íslenskum bændum ekki sömu réttindi í ESB og bændur í ESB fá hér á landi. Miðflokkurinn vill að bændur hafi það gott eins og aðrir. Í ljósi þess sem hér hefur verið nefnt er nauðsynlegt að þessum samningi verði sagt upp af Íslands hálfu og samið verði upp á nýtt. Bændasamtökin [[Forseti hringir.]]hafa ályktað á þann veg. Í þessu máli sem svo mörgum öðrum verðum við að sýna staðfestu í samningsgerð, hæstv. landbúnaðarráðherra, með hagsmuni heildarinnar að leiðarljósi, [[Forseti hringir.]]bænda og neytenda.
Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis þá umræðu sem hér hefur átt sér stað. Menn hafa komið allvíða við í sínum ræðum, svo að það sé sagt. Það er rétt hjá hv. málshefjanda að margt hefur breyst frá því að samningurinn var undirritaður. Það er hárrétt. Það hafa meðal annars orðið skipti í pólitíkinni og menn líta veröldina kannski öðrum augum en þeir gerðu hér fyrr á tíð. Ég vil svara í örstuttu máli þeim spurningum sem til mín hefur verið beint. Varðandi það sem Kolbeinn Óttarsson Proppé spurði um: Já, ég tel vel koma til greina að skipa þennan starfshóp, tvímælalaust. Varðandi fyrirspurn Lilju Rafneyjar um verðlagsnefnd: Ég tel fulla ástæðu til að fara vel í gegnum þetta verðlagningarkerfi. Það er alveg augljóst að reynslan af því sl. tvö ár er alls ekki nægilega góð og er ómögulegt að setja hluta heillar atvinnugreinar í þá klemmu sem hún hefur lent í út frá einhverjum pólitískum sviptivindum sem þarna komu upp. Mönnum hefur orðið tíðrætt um að það séu breyttar forsendur út af Brexit. Þangað inn á hafi skyrkvótanum verið ætlað að fara. Dettur mönnum í hug að menn hætti að éta skyr þó að Bretar gangi úr Evrópusambandinu? Það er einfaldlega verkefnið að semja þá við Breta um áframhaldandi aðgengi að þessari gæðavöru. Ég hef fulla trú á því að bændur hér á Íslandi séu að vinna mjög góða vinnu, í garðyrkjunni, mjólkinni, hrossum, kjúklingum, svínum. Erfiðleikarnir eru í sauðfénu en í flestum öðrum greinum er unnin frábær vinna og besta leiðin til að styrkja þetta enn frekar er að efla og ýta undir stuðning og styrk neytenda í samstarfi við bændur. Það eru full færi til þess. Ég hef fulla ástæðu til að ætla að í tengslum við endurskoðun, sem stendur yfir á búvörusamningunum, muni menn ná mjög miklum og góðum áföngum og styrkja það umhverfi sem íslenskum landbúnaði er ætlað að starfa í á komandi árum. Ég hef fulla trú á því og vænti þess að tillögur [[Forseti hringir.]]þar að lútandi muni líta dagsins ljós út úr því nefndarstarfi öðrum hvorum megin við næstu áramót.
Hæstv. forseti. Við tökum nú til við síðari umr. um þessa þingsályktunartillögu sem var lögð fram eftir áramót af nokkrum Framsóknarþingmönnum og er lægsti mögulegi þröskuldur í því að reyna að gera eitthvað fyrir þau heimili í landinu sem eru með verðtryggð lán. Þegar tillagan kom fram á sínum tíma var hún afskaplega loðin og metnaðarlítil og eftir breytingar er búið að ganga þannig frá að tillagan er teflonhúðuð, hún gerir nákvæmlega ekki neitt. Mér finnst eiginlega best af öllu að nú er búið að breyta nafninu á henni, það er búið að breiða yfir nafn og númer og setja á hana nýtt nafn. Nú heitir hún tillaga til þingsályktunar um mat á forsendum við útreikning verðtryggingar. Þessi tillaga er þannig orðuð að við hefðum alveg eins getað skorað á ríkisstjórnina að ganga í kringum sundlaug og pæla í því hvort hún ætlaði að drepa tánni í til að kanna hitann í henni, svo loðin er hún. Við fyrri umr. hafði ég á orði eina setningu úr greinargerðinni sem fylgir og hún hljóðar svona, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin mun hefja skoðun á því hvernig megi fjarlægja fasteignaverð úr mælingu neysluvísitölunnar.“ Á þessum tíma benti ég á að lausnin væri til. Hún er í framlögðu frumvarpi Miðflokksins sem kom fram á svipuðum tíma og þessi tillaga og gerir þessa tillögu óþarfa. Það er hins vegar ríkjandi eitthvert metnaðarleysi í hv. efnahags- og viðskiptanefnd sem verður til þess að menn taka þessa loðmullu hér og afgreiða hana, en frumvarp Miðflokksins situr enn í þeirri ágætu hv. nefnd. Ég vil nota tækifærið og skora á nefndina og formann hennar, sem er reyndar ekki í salnum núna, að gyrða sig í brók og afgreiða til 2. umr. frumvarpið sem lagt var fram þannig að við getum tekið það til meðferðar. Einn af hv. flutningsmönnum sagði í andsvari rétt áðan, hv. þm. Willum Þór Þórsson, að nú væri minni umræða um verðtryggingu af því að verðbólgan væri lág. Við hv. þingmaður erum greinilega ekki að tala við sama fólkið því að fólkið sem við mig talar segir: Þessi grunnur eins og hann er núna kostar heimilin stórfé. Það að hafa þetta í óbreyttu formi eins og nú er eða hafa tekið út húsnæðisliðinn munaði heimilin í landinu ekki nema 50 milljörðum kr. frá mars 2017 til mars 2018. Það eru svona 500.000 kr. á hvert heimili í landinu ef við gerum ráð fyrir því að 100.000 heimili séu með verðtryggð lán. Það er líka mjög forvitnilegt sem er líkt með þessari síðari umr. og fyrri umr. að hér er enginn þingmaður Samfylkingarinnar. Þeir tóku heldur ekki þátt í fyrri umr. Ég man eftir einum þingmanni VG sem kom upp í andsvör, nei, ekki rétt, það var Sjálfstæðisþingmaður, VG-liðar sátu hjá og ræddu ekki þetta mál. Af því verður maður að álykta að fulltrúar þessara tveggja flokka hafi ekki áhuga á að afnema hér verðtryggingu eða gera nokkrar einustu breytingar á verðtryggingu í landinu, heimilunum í landinu til heilla. Það er út af fyrir sig athyglisverð yfirlýsing og henni ber að fagna. Það er hins vegar eitt sem ég er búinn að vera að velta fyrir mér mjög mikið núna vegna þess að það vill þannig til að ekki alls fyrir löngu, fyrir þrem þingum síðan eða eitthvað slíkt, man ég ekki betur en að við höfum sett reglur um að einstaklingar mættu ekki taka lán í mynt sem þeir hefðu ekki tekjur í. Það er út af fyrir sig mjög skynsamlegt en á sama tíma höfum við haft það þannig í mörg ár, og erum að festa í sessi með þessari tillögu hér, að einstaklingar taki lán í sterkustu mynt í heimi sem er verðtryggð íslensk króna. Ég veit ekki um nokkurn mann, a.m.k. ekki hér inni, sem er með tekjur í verðtryggðri íslenskri krónu. Ég efast um að nokkur einasti maður á Íslandi sé með tekjur í þeirri mynt þannig að ég get ekki vel skilið að menn skuli koma með tillögu sem hvetur til lögbrota fram í tímann. En auðvitað verða menn að fara einhverja þá leið sem þeir ráða við og verða náttúrlega að halda í þessa stóla fyrir aftan mig. Auðvitað vinna menn ýmis skítverk út af því. Þessi tillaga mun ekki breyta nokkrum sköpuðum hlut fyrir heimilin í landinu. Í nefndarálitinu segir, með leyfi hæstv. forseta: „Við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti, sem og áhrif sem tillögur verkefnisstjórnar um endurmat peningastefnu kunna að hafa á vísitölur, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans.“ Fyrri partinn er hægt að gera á hálftíma, að veiða saman vísitölur um alla Evrópu. Þær eru til uppi í Hagstofu á excel-skjali og það þarf bara að ýta á prenta og þá fáum við þær upplýsingar. Það tekur hálftíma. Hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör í landinu? Eigum við ekki bara að reyna að ímynda okkur, herra forseti, hvaða áhrif það hefði á einn launamann sem er með verðtryggt lán að þurfa að borga 500.000 kr. lægri upphæð á ári hverju en fyrr, mann sem er kannski með 400.000 kr. á mánuði brúttó? Eru þetta ekki bara töluverð áhrif? Ég held það. Það sem ég skil ekki er að menn skuli stíga þetta ótrúlega stutta skref núna í staðinn fyrir að afgreiða mál út úr nefnd sem leysir þetta að miklu leyti. Mjög margt hefur komið fram í þessari stuttu umræðu um málið. Menn hafa talað um að krónan sé til óþurftar sem er reyndar í andstöðu við skoðanir virtra hagfræðinga. Enginn eða fáir minntust í umræðunni áðan á vaxtastigið í landinu. Mönnum verður tíðrætt um að íslenska krónan sveiflist og víst gerir hún það. Ég veit ekki hvaða skoðun Norðmenn hafa á þessu. Þeirra gjaldmiðill hefur rýrnað um 20% á nokkrum árum, ef ég man rétt, sænska krónan eitthvað svipað. Þeir eru samt enn þá með 2% vexti og undir því á húsnæðislánum. Þar er engin verðtrygging. Illu heilli fletti ég því ekki upp í tölvunni áðan en ég man eftir þremur löndum sem ég get ekki nefnt núna, eitt er þróunarríki einhvers staðar við botn Miðjarðarhafs, annað í Suður-Ameríku og þriðja er ríki sem stendur í styrjöld. Þau verðtryggja sín lán - og svo Ísland. Við erum í frábærum félagsskap þarna. Við höfum ekki metnað til að brjótast út úr þessu kerfi og höfum ekki kjark til þess. Það er alveg rosalega aumt. Við vitum núna að þeir sem hafa ferskustu hugsunina í verkalýðshreyfingunni setja á oddinn akkúrat þetta mál sem við erum núna að tala um þar sem engin lausn er í því máli sem við erum að fjalla um. Menn hafa lagt áherslu á að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitöluútreikningi á lánum. Miðflokkurinn er búinn að svara þessu með því að leggja fram frumvarpið. Fulltrúar Flokks fólksins tóku undir það í umræðunni um daginn, enginn annar hafði kjark. Enginn annar hafði áhuga. VG hafði ekki áhuga. Samfylkingin hafði ekki áhuga. Þetta eru eins og ég segi nýtilegar upplýsingar en ekki uppörvandi fyrir heimilin í landinu. Nú kemur þetta mál til síðari umr. og búið að gera það enn loðnara en fyrr, búið að gera það enn ómarkvissara og ónauðsynlegra. Auðvitað stöndum við ekki í vegi fyrir því að tillagan verði afgreidd frá hinu háa Alþingi en, herra forseti, án þess að gera lítið úr hundahaldi í þéttbýli held ég að breyting á hundahaldi í þéttbýli hefði svipuð áhrif og þessi tillaga. Ég get ekki séð að hún marki dýpri spor, því miður. Við erum að horfa á afurð þriggja stjórnmálaflokka sem koma sér saman um stysta mögulega skref sem hægt er að stíga. Okkur var sagt að hér þyrfti ríkisstjórn með breiða skírskotun. Það er engin skírskotun í þessu, hvorki breið né hinsegin, ekki nokkur. Þetta er bara ávísun á óbreytt ástand, eina nefndina í viðbót, sem á að hugsa um það hvort ríkisstjórninni sé óhætt að labba í kringum sundlaug og drepa tánni í til að kanna hitastigið. Það er það sem þessi tillaga felur í sér. Hún felur enga lausn í sér. Hvað á þetta svo að hafa í för með sér? Jú, að ráðherra flytji skýrslu á Alþingi fyrir árslok 2018 um helstu niðurstöður þessa starfshóps sem hefur enga getu. Þá munum við væntanlega taka hér aftur umræðu um ekki neitt í tvo, þrjá tíma. Þá verða menn búnir að eyða einum níu mánuðum í að veiða saman staðreyndir og upplýsingar sem allir vita hverjar eru. Allir vita að verðtrygging neytendalána hefur vond áhrif á heimilin í landinu og afkomu þeirra. Það verður staðfest. Af því að það verður talað við varðhundana líka munu koma varnaðarorð frá lífeyrissjóðunum og Seðlabankanum sem vill hafa bæði belti og axlabönd og tvö sett af hvoru. Menn munu reyna að þvo hendur sínar sem ákafast, allir sem eiga að hafa og geta haft áhrif á þetta mál. Ég sé alveg fyrir mér, herra forseti, að skýrsla ráðherra í haust verður lýsing á handþvotti. Við getum lesið um handþvott í Biblíunni þar sem menn þvoðu hendur sínar líka af ógæfu. Nú verður það upp á teningnum í haust. Það er svakalega illt, svo ég sé kurteis, að þessi breiðuskírskotunarríkisstjórn skuli ekki geta komið fram með merkilega skref í þessu máli en þetta sem hér er. Það er alveg rosalega aumt. Og það eru alveg rosalega slæm skilaboð t.d. inn í komandi kjarasamninga. Ég get ekki séð og get ekki ímyndað mér að þeir sem munu ráða ferðinni í næstu kjarasamningum, þ.e. af hálfu launþega, muni taka svona loðmullu sem svar. Þeir munu ekki sætta sig við það. Í staðinn fyrir að taka djarft skref, alvöruskref, í þessu máli eins og Miðflokkurinn hefur boðið upp á, er boðið upp á þetta. Eins og ég segi uppskera menn sem mæta að borðinu með lítinn metnað og fá mál í samræmi við það. Í staðinn fyrir 30 silfurpeninga fá menn þrjá ráðherrastóla, það er gjaldið. Í sjálfu sér er þetta mál sauðmeinlaust. Það er alveg út af fyrir sig að meinalausu að einhverjir sérfræðingar skuli fá það verkefni að sitja í níu mánuði og veiða saman staðreyndir sem eru til og allir vita um og verður svo pakkað inn í karamellubréf og ráðherra flytur skýrslu um niðurstöður nefndarinnar sem skipta ekki máli og verða ekki að neinu. Í sjálfu sér mætti raula lagstúf eftir John Lennon við þessa umræðu, lag sem heitir „Nowhere Man“ en það er ekki gott að þýða það yfir á ástkæra ylhýra á stundinni. Hann lýsir ágætlega í kvæðinu mönnum sem hafa ekki skoðun og leggja skoðanaleysi sitt til lestrar fyrir enga, það les það enginn og öllum er sama um þessa tillögu. Það verður öllum sama um hana vegna þess að í henni er ekki neitt nema ein nefnd í viðbót. Herra forseti. Loðmullulegt var þetta fyrir og loðmullulegra er þetta orðið. Ég treysti því að skýrsla ráðherra verði enn loðmullulegri en þetta er. Þá getum við glaðst yfir því að stefna þessarar ríkisstjórnar með þessari breiðu skírskotun í málefnum heimilanna er engin, hún er ekki til. Þetta ætla menn að leggja hérna fyrir. Þetta er dapurlegt. Eins og ég segi breytir samþykkt eða synjun þessarar tillögu engu. Hún getur varla gert skaða því að það er svo sem ágætt að eiga á einum stað þessar upplýsingar sem allir vita hverjar eru. Það getur verið gagnlegt út af fyrir sig en gagnið fyrir almenning í landinu og heimilin er minna en ekki neitt. Áhugaleysi VG og Samfylkingarinnar á þessu máli er líka í sjálfu sér athyglisvert. Það eru ágætisupplýsingar fyrir landslýð þannig að hún er ekki alveg til einskis fram komin þessi tillaga. Djúp spor mun hún þó ekki marka og gerir ekki.
Virðulegi forseti. Ég fagna tækifærinu til að fá að ræða þessi mál áfram við hv. þingmann. Ég hlýddi á þorra ræðunnar, ég kom reyndar aðeins of seint inn í þingsal til að heyra hana alla, því miður. Hv. þingmaður nefndi 50 milljarða sem heimilin hefðu orðið af ef maður ber saman húsnæðislán verðtryggð út frá vísitölu neysluverðs annars vegar og vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar hins vegar. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji þó ekki mikilvægt að gera slíka útreikninga með hliðsjón af tímabilinu í fyrsta lagi og í öðru lagi að við tökum með inn í myndina hvaða tímabil í hagsveiflu hagkerfisins við miðum við. Ég spyr vegna þess að þótt það sé 50 milljarða kr. munur samkvæmt þingmanninum akkúrat núna var það ekki þannig eftir hrun. Ég gerði í snatri útreikninga út frá tölum Hagstofunnar sem ég kann illa við að bera ábyrgð á þar sem ég gerði þá í nokkrum flýti en ég reyndi að vanda mig. Ég fæ ekki betur séð en að í fyrsta lagi sé vísitala án húsnæðisliðar hærri en vísitalan, þ.e. hún hækkaði meira 2008–2011. Samkvæmt mínum bráðabirgðaútreikningum er hið sama að segja um tímabilið 2008–2015. Það rímar við línurit sem kemur fram í umsögn um ágætt mál hv. þingmanns um svipað efni. Þar kemur fram í línuriti 2, sem er mjög nýlegt, að það hefði verið lántakendum í hag að reikna þetta með vísitölu án húsnæðisliðar. Hins vegar sýnist mér á þessu línuriti að það hefði verið þeim í óhag frá hruni og fram til ársins 2017. Spurning mín er þessi: Skiptir ekki máli hvaða tímabil við tökum þegar við miðum út frá þessum vísitölum og metum hvað hentar lántakendum og borgurum? Skiptir staða okkar í hagkerfinu á hverjum tíma ekki máli þar?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þetta frábæra andsvar. Það er rétt að það skiptir máli á hvaða tímabil menn horfa. Þegar þingmenn Miðflokksins unnu það frumvarp sem kom fram eftir áramótin horfðum við á tímabilið frá 1989 til dagsins í dag. Í sjálfu sér var fylgni með báðum vísitölunum u.þ.b. til ársins 2004. Þá byrjaði þetta að gliðna og hefur gliðnað síðan með miklum ósköpum allt fram á daginn í dag. Þeir 50 milljarðar sem ég minntist á í ræðu minni áðan eru einvörðungu yfir 12 mánaða tímabil. Ég féll ekki í þá freistni að taka t.d. síðustu 60 mánuði þar sem talan er gígantísk, miklu stærri og meira afgerandi en það tímabil sem ég tók. Tímabilið sem við horfðum á var, eins og ég segi, 1989–2018. Málið sem Miðflokkurinn hefur lagt fram er að okkar dómi fyrsti þáttur í því að afleggja verðtryggingu, þ.e. að bjóða fólki upp á alvörulánakjör á Íslandi. Við erum ekki búin að tala mikið um vextina sem slíka í þessari umræðu en það er hreint með ólíkindum að við skulum bjóða fólki upp á þá þegar fólk getur í öllum nágrannalöndum tekið húsnæðislán til lengri tíma með 1,7–2,5% vöxtum, án verðtryggingar nota bene. Hagstæðustu vextir í dag eru, ef ég man rétt eða síðast þegar ég gáði, hjá lífeyrissjóðunum eitthvað um 3% plús verðtrygging sem er núna, við þær bestu aðstæður sem við erum að tala um, búin að vera undir verðbólgumarkmiðum Seðlabankans í 48 mánuði eða svo. Þetta er líka lykillinn að málinu.
Virðulegi forseti. Ég skal reyna að koma því að í dag að reikna líka út frá árinu 1989. Ég efast ekki neitt um það sem hv. þingmaður segir mér, ég hugsa að það sé bara dagsatt, hef ekki reynslu af öðru hingað til. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann út í það sem hann nefndi varðandi launavísitöluna. Hann spurði: Hver er á verðtryggðum launum? Aftur miða ég við hrunið og tölur mínar ná einungis aftur til 2008. Kannski er hv. þingmaður með aðrar tölur í því efni en ég fæ ekki betur séð út frá mínum flýtireikningum en að launavísitalan hafi hækkað um 92% 2008–2018, á meðan vísitala hækkaði um 58,3% og vísitala án húsnæðisliðar hækkaði um 53,1%. Það er umtalsvert meiri hækkun á launum í landinu en á neysluverði því að kaupmátturinn hefur aukist. Af einhverjum ástæðum eru stjórnvöld alltaf að gorta sig af þessu en auðvitað er þetta samspil margvísandi þátta. [[Forseti hringir.]] Þá langar mig að spyrja, bara þannig að hv. þingmaður fái tækifæri til að svara því: Telur hann að heimilin í landinu væru betur sett ef verðtrygging væri eftir launavísitölu en ekki neysluverðsvísitölu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur. Þarna kaus hann hins vegar að gera það sem hann varaði við í fyrra andsvari, að taka afmarkað tímaskeið. Ef launavísitalan hefði verið tekin yfir lengra tímabil, eins og í hans tilfelli núna, hefði hann eflaust fengið aðra niðurstöðu. Ég tel ekki út af fyrir sig að launavísitalan sé skárri vísitala til að leiðrétta laun eða lán eftir eða verðtryggja lán vegna þess einfaldlega að ég tel að Íslendingar eigi að stíga inn í nútímann og haga sér með svipuðum hætti og nágrannalöndin. Við eigum að reyna að búa þannig um hnútana að við getum átt von á því að þær þúsundir manna sem búa í nágrannaríkjunum geti hugsað sér að flytja hingað heim, geti hugsað sér að koma heim og geti þá staðið í því að kaupa íbúð. Við eigum líka að reyna að koma í veg fyrir að þeir sem þó eru hér enn flýi héðan út af þessu.
Herra forseti. Það var eitt orð í máli hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar sem leiddi til þess að ég er hingað kominn. Það var orðið „spor“. Ég kem að því. Ég hafði tækifæri til þess að fylgjast með þessu máli og taka þátt í afgreiðslu þess á vettvangi hv. efnahags- og viðskiptanefndar. Ég get fullvissað hv. þingmann að þetta mál er algjörlega sauðmeinlaust og að því leytinu til í anda þess ágæta flokks, sem ég ber mikla virðingu fyrir, sem ber þetta mál fram. Ég tel það sé vel við hæfi að segja að það sé sauðmeinlaust. Hér á ekki að gera neitt annað en að skipa starfshóp. Hver getur lagst gegn því? Ekki gerði ég það á vettvangi hv. nefndar. Ég er meðmæltur því að skipaður sé starfshópur og málið skoðað, það er ekkert að því. En það er orðið skref sem ég hjó eftir. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson virðist meta það svo að í þessu máli virðist felast eitthvert skref. Hann notaði orðið skref, hann notaði orðið þröskuld, þetta væri það minnsta. Þetta nær því ekki einu sinni. Þetta er nákvæmlega enginn áfangi í átt að því markmiði sem ég veit að við hv. þingmaður erum sammála um, þ.e. að losa okkur við þessa verðtryggingaróværu, og þótt fyrir hefði verið. Ég vildi bara nota tækifærið og nefna það atriði. Ég mun að sjálfsögðu fjalla mun ítarlegar um málið í heild sinni í ræðu minni á eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Það kann að hafa verið óverðskulduð kurteisi af minni hálfu að kalla þetta skref. En ég kannast hins vegar ekki við það að hafa gert það með áberandi hætti. Eins og hv. þingmaður heyrði eflaust talaði ég um að menn hefðu átt að taka hér alvöruskref í þessa átt, en kannski hefur þetta bara verið kurteisi sem datt óvart upp úr mér. Ég er ekki vanur því svo sem. Ég tek alveg heils hugar undir með hv. þingmanni að málið er alveg sauðmeinlaust, það drepur engan. Metnaðurinn í því er, eins og ég lýsti hér áðan, enginn. Það er náttúrlega ástæða fyrir því sem ég rakti hér áðan að þeir sem koma með ekkert að borðinu og engar kröfur, fá náttúrlega engu kröfum framgengt, nema um þessa þrjá stóla. En eins og ég segi, málið út af fyrir sig drepur svo sem engan þannig að það er svo sem alveg skaðlaust og ágætt að eiga á einum stað, eins og í einu hefti, þær upplýsingar sem allir vita að eru til og hverjar eru. Og það er líka ágætt ef einhverjir hafa vinnu við það í níu mánuði að veiða það saman þannig að ráðherra geti flutt okkur einhverja sykursæta skýrslu sem skiptir heldur ekki máli.
Herra forseti. Það einkennir svolítið þær fáu stundir sem gefast í þingsal til þess að ræða þetta málefni, eins og hv. þingmaður vakti máls á í ræðu sinni, að hér er mjög áberandi fjarvera þingmanna nokkurra ágætra stjórnmálaflokka. Að undanskildum virðulegum forseta er enginn þingmaður Samfylkingarinnar hér, ekki einn. Það eru þó kannski fleiri en voru síðast, en verkin sýna merkin í þessu efni, áhuginn á málefninu er ekki mikill. En um leið verð ég að segja, virðulegi forseti, að það sýnir að sínu leyti áhugaleysi og skeytingarleysi um hag [[Forseti hringir.]]þeirra sem þurfa að búa við þetta fyrirkomulag.
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður segir, auðvitað ættum við hér að taka stóra umræðu um verðtryggingu, um áhrif hennar og hversu illa hún leikur heimili og fyrirtæki í landinu. Ég gleðst yfir viðveru þessara tveggja þingmanna Vinstri grænna sem hér eru inni en taka ekki þátt í umræðunni. Á sama hátt gleðst ég yfir því að fulltrúi Samfylkingarinnar, sem nú er náttúrlega vant við látinn við önnur störf, sé hér með okkur. En ég tek undir með hv. þingmanni að fjarvera þessara flokka frá umræðunni er hins vegar mjög athyglisverð. Maður hlýtur að auglýsa eftir stefnu þessara flokka um verðtryggingu á neytendalánum. Hafa þeir kannski enga skoðun á því máli? Hafa þeir kannski enga skoðun á því hvernig þetta kerfi leikur heimilin í landinu? Það væri hins vegar efni í góða umræðu og þarfa.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni ræðuna. Ég get alla vega sagt að mín tilfinning undir þessari ræðu var sú að hv. þingmaður væri ekki alveg alls kostar sáttur í eigin skinni eða hjarta og ég var hugsi vegna þess að ég veit hug hans til þessara mála, vísitalna og verðtryggingar. Eins og hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu var þetta mál fyrst flutt hér á Alþingi 2016 og þá var hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson einn af flutningsmönnum ásamt hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur, Ásmundi Einari Daðasyni og Silju Dögg Gunnarsdóttur. Svo heyri ég yfirlýsingar hér í ræðu hv. þingmanns að metnaðurinn sé enginn, þetta sé metnaðarlaust mál o.s.frv. Ég átta mig ekki alveg á þessum málflutningi þar sem hv. þingmaður var einn af þeim sem töluðu harðast allt kjörtímabilið 2013–2016 um þessi mál og var hvatamaður og mjög umhugað um að fara í það sem kallað er að afnema verðtryggingu. Ég spyr hv. þingmann: Hvað hefur breyst í afstöðu hv. þingmanns til þessa máls? Hér ætlum við að fara í faglega vinnu við að meta kosti og galla þess að breyta vísitölugrundvelli mögulega í lánskjarasamningum í samræmi við þau lög sem um það fjalla, sem ég tel [[Forseti hringir.]]afar mikilvægt. Hvað hefur breyst í afstöðu hv. þingmanns gagnvart þessu máli?
Hæstv. forseti. Mér er ljúft að svara þessu andsvari sem ég þakka kærlega fyrir. Afstaða mín hefur ekki breyst eitt hætishót. Hér á einum tíma vorum við hv. þingmaður samherjar í stuðningsliði ríkisstjórnar sem hafði í málefnasamningi sínum ákveðið atriði um að vísitölubinding lána skyldi afnumin. Þegar kom fram á árið 2016 sáu menn hins vegar að dansfélaganum þá, sem er dansfélaginn nú, yrði ekki haggað frekar og þetta var lagt fram. Þær breytingar urðu að nú er sá sem hér stendur ekki undir þeim fjalaketti lengur sem aftur á móti hv. þingmaður er, þannig að hann getur leyft sér það að fylgja óskoraðri skoðun sinni fram án fyrirvara, án þess að taka tillit til þeirra sem tróðu honum um tær árið 2013–2016. Hafandi haft þá reynslu frá árunum 2013–2016 þá hefði ég haldið að minn forni flokkur hefði komið fram með ákveðnari kröfur í þessum efnum, en nei, menn guggnuðu á því vegna þess að þá langaði meira í stóla heldur en árangur í þessu máli. Ég ætla ekkert að fást um það. Það er bara ákvörðun hvers og eins. En mín skoðun á þessu er nákvæmlega sú sama og hún hefur verið. Ég vil fara í þetta mál og vil fara í það núna, þess vegna lagði Miðflokkurinn fram frumvarpið sem ég minntist á sem ég vona innilega að hv. [[Forseti hringir.]]efnahags- og viðskiptanefnd afgreiði til 2. umr. Þá skulum við tala saman.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég skil vel að hv. þingmaður reyni að skauta fram hjá því að svara þessu eðlilega með því að tala um afnám verðtryggingar. Þetta mál fjallar ekkert um það. Ég skil ekki svar hv. þingmanns þegar kemur að þessu vegna þess að hv. þingmaður er að leggja fram annað mál sem snýr að vísitölugrundvelli. Um það er málið sem við ræðum hér. Afnám verðtryggingar er önnur og stærri umræða. En hv. þingmaður kýs að svara því. Hv. þingmaður var flutningsmaður á málinu þegar það var lagt fram fyrst algjörlega óbreytt. Nú tek ég það fram að breytingar sem hv. efnahags- og viðskiptanefnd hefur gert á málinu í umfjöllun og hefur afgreitt út í fullu samræmi við allar umsagnir frá Hagsmunasamtökum heimilanna, frá Seðlabanka, frá Hagstofu, eru til bóta fyrir þetta mál, mikilla bóta. Ef við höldum okkur við þetta mál þá vil ég fá svar frá hv. þingmanni: Hvað hefur breyst í afstöðu hans til þessa máls?
Hæstv. forseti. Eins og ég sagði áðan þá mun ég ekkert leggjast gegn þess máli því það drepur engan, það meiðir engan. En mér þykir það metnaðarlaust. Kannski er munurinn sá að metnaður minn hefur aukist meira en hv. þingmanns á þeim tíma sem liðinn er frá því að málið var lagt fram síðast. Það kann að vera. Það kann líka að vera að óþreyja mín hafi vaxið meira en hv. þingmanns á þessum tíma. Það kann að vera að mér hafi ofboðið enn meira en fyrr sú meðferð sem íslensk heimili fá með því kerfi sem nú er hér. Þess vegna gremst mér þetta, ég fer ekkert leynt með það eins og hér hefur komið fram, mér þykir þetta sorglega stutt skref í því máli að reyna að ná fram einhverju réttlæti fyrir heimilin í landinu. Sú afstaða mín hefur kannski breyst, hv. þingmaður. Jú, mér er meira niðri fyrir, metnaður minn er meiri, óþreyja mín er meiri. Ég ætla ekkert að fara að metast við hv. þingmann um það hvernig hans metnaður hefur vaxið [[Forseti hringir.]]á þessum árum. Ég þakka honum fyrir þessi andsvör og orðaskiptin [[Forseti hringir.]]í dag, en ég efast ekki um það að á einhverjum tímapunkti [[Forseti hringir.]]munum við leggja fram [[Forseti hringir.]]og fara í mál sem við getum sameinast um sem verður til [[Forseti hringir.]]bóta fyrir heimilin í landinu.
Virðulegi forseti. Ég kem hér sem einn af flutningsmönnum tillögu til þingsályktunar um upptöku samræmdrar vísitölu neysluverðs, fyrst og fremst til að þakka hv. efnahags- og viðskiptanefnd fyrir vandaða vinnu í málinu og til að koma þeirri skoðun á framfæri að ég fagna nefndarálitinu og breytingartillögunni sem því fylgir. Ég tel að breytingin sem felst í tillögu nefndarinnar nái mun betur fram markmiði tillögunnar um að endurskoða það mælitæki sem við Íslendingar notum til að meta og mæla verðbólgu. Valið á því tæki sem við notum hefur afgerandi áhrif á heildargreiðslur heimilanna af verðtryggðum húsnæðislánum, eins og rakið er ítarlega í greinargerð með tillögunni. Það sem er fyrst og fremst til bóta í tillögunni eins og hún liggur fyrir nú er að endurskoðunin er ekki bundin við vísitölu neysluverðs heldur er lagt til að fleiri vísitölutegundir verði skoðaðar og helst komi til álita að skoða vísitölu neysluverðs, samræmda vísitölu neysluverðs og vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar. Svo eru fleiri verkefni sem eru undir, þ.e. að við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti og áhrif sem tillögur verkefnisstjórnar um endurmat peningastefnu kunna að hafa á vísitölur, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans. Ég vil að lokum ítreka að ég fagna nefndarálitinu og breytingartillögunum.
Herra forseti. Við ræðum tillögu sem efni sínu samkvæmt felur í sér að fjármála- og efnahagsráðherra verði falið að skipa starfshóp, skipuðum sérfræðingum, til að meta kosti og galla þess að miða verðtryggingu fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar eða að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu slíkrar skuldbindingar. Það er auðvitað ekkert að því og sjálfsagt mál að þessir hlutir séu kannaðir og skilað skýrslu og ekkert nema gott um það að segja. Eins og ég gat um í andsvari þá hafði ég tækifæri til að taka þátt í meðferð málsins á vettvangi hv. efnahags- og viðskiptanefndar og er að sjálfsögðu meðmæltur því að þessi tillaga verði samþykkt. Það er ekki þar fyrir að menn verða auðvitað að átta sig á því að hér er annað og stærra mál undir eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson gat reyndar um rétt áðan. Það er spurningin um framhaldslíf verðtryggingarinnar á íslenskum fjármálamarkaði. Mér þykir ekki gott að aðskilja þetta með öllu þannig að ég ætla að leyfa mér að fjalla eilítið um það efni og minna á það að enda þótt þessi tillaga sé borin fram af góðum huga sem ég dreg ekki í efa, þá lýtur hún ekki að neinu leyti að ákvörðunum um framtíðarskipan okkar fjármálakerfis. Ég vil leggja á það þunga áherslu, herra forseti, að við megum ekki festast í viðjum vanahugsunar en það er eins og það beri eilítið á því í máli sumra þegar um þetta mál er fjallað. Það er eins og menn geti ekki séð fyrir sér veröldina öðruvísi en að hér sé helst allt verðtryggt sem iðar og lífsanda dregur. Ég vil leyfa mér, herra forseti, að hvetja hv. þingheim til þess að hugleiða þótt ekki væri nema í örstutta stund hvernig á því stendur að til að mynda í okkar heimshluta, að ekki sé talað bara um í okkar nágrannalöndum, ef við tökum bara Norðurlöndin sem við eigum mikil samskipti við, hefur engin önnur þjóð tekið upp þann hátt sem gætir hér í svo miklum mæli sem raun ber vitni að venjulegt fólk, heimili, fjölskyldur gangast undir þá kvöð sem verðtrygging á íbúðalánum felur í sér. Þetta fyrirkomulag þekkist ekki í okkar heimshluta. Menn mættu hugleiða það þótt ekki væri nema í örstutta stund hvernig á því stendur. Er það þannig að íslenskt efnahagslíf sé einhvern veginn algerlega á skjön við allt sem menn þekkja í okkar heimshluta þegar kemur að efnahagsmálum og fjármálum? Er það ekki svo, herra forseti, að það gætir flóðs og fjöru í efnahagsmálum annarra landa? Hafa ekki Norðmenn til að mynda þurft að glíma við afleiðingar af stórfelldu verðfalli á olíuvörum svo mikilvæg sem olíuframleiðsla er fyrir þá? Hafa ekki Norðmenn þurft að glíma við stórfellt fall á gengi sinnar norsku krónu af þessum ástæðum? Dugir það, herra forseti, í þessu máli að bera það alltaf fyrir sig að hér séu einhver sérstök efnahagslögmál og sérstakar aðstæður sem gera það að verkum að við þurfum að búa við alveg sérstakt kerfi sem er óþekkt í okkar heimshluta? Ég hef þennan fyrirvara, í okkar heimshluta, vegna þess að Seðlabankinn, í einhverri skýrslu þegar hann var eina ferðina enn að gerast málsvari og verjandi þessa kerfis, þóttist hafa fundið eitthvert dæmi um það að þetta tíðkaðist í Úrúgvæ og einhverjum löndum í þeim heimshluta. Ég geri ráð fyrir því að það sé fyrir hendi alveg yfirburða sérfræðiþekking í Seðlabankanum á innsta kjarnanum í efnahagsmálum í þessum löndum. Þetta leyfir Seðlabankinn sér að gera í þessari þjónustu sinni, leyfi ég mér að segja, við fjármálaöflin. Hafandi sagt það er auðvitað rétt að minna á það að fjármálastofnanir almennt, ef við nefnum t.d. bankana sérstaklega, hafa af því mikla hagsmuni að viðhalda þessari verðtryggingu enda streymir til þeirra fé og eignir í krafti hennar. Annars vegar vegna þess að þeir eiga mun meira af verðtryggðum eignum en þeir skulda í verðtryggðum skuldbindingum þannig að hver einasta hækkun á vísitölu færir þeim aukið fé, og síðan er það hitt að þeir hafa af þessu þá hagsmuni sem í þessu felst að þeir vilja ekki með nokkru móti sleppa þessu fyrirkomulagi. Þá vantar ekki upp á það að Seðlabankinn liðsinni þeim í því efni, jafnvel þótt hann þurfi að seilast svo langt, herra forseti, að bera fyrir sig Úrúgvæ í þessu sambandi. Það eykur nú ekki virðingu á þeirri ágætu stofnun. Þá vil ég leyfa mér aðeins að nefna það, af því að ég var að tala um vanahugsun, að hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson sem jafnan lætur nú til sín taka í umræðum um þessi mál; það er eins og vanahugsunin hafi náð svolítið föstum tökum á hv. þingmanni. Ég verð að leyfa mér að segja það en það er áreitnislaust og ekki ætlað til að móðga einn eða neinn. Það er ekki nóg fyrir hv. þingmann að bera það fyrir sig að hugtök hafi enga merkingu eins og þegar hann segir að verðtrygging sé eitt form af vöxtum ef ég tók rétt eftir. Það getur ekki skilað okkur neitt í umræðu um stórfellt hagsmunamál íslenskrar þjóðar að rugla saman hugtökum og láta eins og það skipti ekki máli að fara rétt og nákvæmlega með hugtök og greina þau. Herra forseti. Skavankarnir á verðtryggingunni eru fleiri en svo að hægt sé að telja þá alla í stuttri ræðu. Það er hins vegar svo þegar þessi mál ber á góma, eins og ég gat hérna um í andsvari áðan, að þá er eins og það fækki mjög skyndilega í þingsal. Heilu flokkarnir láta ekki sjá sig en ég fagna því að hér er þó einn fulltrúi Sjálfstæðisflokksins og meira að segja Vinstri grænir eiga hérna fulltrúa, það gerist nú ekki alltaf þegar þessi mál eru á dagskrá. Samfylkingin er náttúrlega fjarstödd enda telur hún að það verði að ganga í Evrópusambandið og taka upp evru áður en menn geta látið sig dreyma um að losna við verðtrygginguna. Hv. þm. fulltrúi Viðreisnar sem hér er í salnum getur leiðrétt mig ef stefna Viðreisnar er einhver önnur en nokkurn veginn sú sem ég var að lýsa hér varðandi Samfylkinguna. Það er annað sem einkennir umræðu um þessi mál. Það er alveg sama hversu oft er farið yfir þá alvarlegu ágalla sem eru á þessu kerfi og snúa að venjulegu fólki, lífshagsmunum venjulegs fólks, heimilanna í landinu, hagsmunum atvinnufyrirtækja landsmanna og þá er ég að tala um hin litlu og meðalstóru fyrirtæki, þessum ágöllum lýst og þeir greindir er alltaf svarað með sama hættinum. Það er alltaf svarað, herra forseti, með þögninni einni saman. Nema þegar menn láta henda sig einhvern bjánaskap eins og þann að þykjast geta bent á Úrúgvæ til þess að réttlæta þetta verðtryggingarskrímsli sem beitt er hérna miskunnarlaust gagnvart heimilum og atvinnufyrirtækjum landsmanna. Hvar mundi það þykja boðlegt að í lánasamningi skuli öll áhætta vegna verðbreytinga á lánstímanum felld á annan aðila samningssambandsins, að sjálfsögðu þann sem veikari er, og þar sem sterki aðilinn í sambandinu, fjármálastofnunin, er algjörlega varinn fyrir þessari áhættu? Á sama tíma liggur málið þannig að lántaki sem gengst undir verðtryggða skuldbindingu á þess engan kost að verjast þessari áhættu. Þessi áhætta sækir að honum vegna verðhækkana, sækir að honum úr öllum áttum. Það er alveg sama hvort verðhækkanir eru af innlendum toga eða erlendum, vegna hagstjórnarmistaka eða náttúruhamfara eða bara sviptinga í náttúrunni, svo sem vegna uppskerubrests eða hvað má heita hvað, þá skal lántakinn bera á þessu fulla ábyrgð. Og hvernig birtist ábyrgðin sem hann leggur að veði? Jú, í heimilinu, fasteigninni sem hann er að kaupa með þessu verðtryggða láni og svo hans persónulega aflahæfi eftir því sem að fasteignin hrekkur ekki til, ef þannig stendur á að markaðsverð eignarinnar hrekkur ekki fyrir andvirði lánsins eftir að það hefur hugsanlega farið upp í rjáfur eins og við kynntumst í hruninu. Áfram má telja, herra forseti. Það er ekki hægt að hækka álögur eða gera breytingar, hækka í þessu tilfelli óbeina skatta jafnvel í góðum tilgangi, öðruvísi en að lántakendur eigi að bera það sérstaklega í lánasamningi gagnvart þriðja aðila. Menn eru látnir borga skattinn og svo eiga þeir að borga einhverjum lánveitanda aukalegar greiðslur og hærri höfuðstól. Þegar ríkisstjórnin sem nú situr er með einhverja stefnu í loftslagsmálum og hækkar kolefnisgjald, við það að hún hækkar kolefnisgjald um 2,50 kr. eða hvað það nú er, alla vega um 50% frá því sem áður var, þá stofnast nýjar kröfur á heimilin upp á 500 millj. kr. Af því að ríkisstjórnin er með stefnu í loftslagsmálum á grundvelli samnings sem hún gerði úti í París á alþjóðlegum vettvangi, þá stofnast 500 millj. kr. krafa á heimilin. Hvað hafa fjármálastofnanir unnið til þess að eignast allt í einu himnasendingu, kröfu upp á 500 millj. kr. á heimilin? Hvað hafa heimilin til saka unnið að það skuli stofnast á þau krafa af hálfu fjármálastofnana upp á 500 millj. kr., þar sem allt afl réttarkerfisins er að baki þessari kröfu? Borðalagðir sýslumenn og lögregluþjónar ef því er að skipta. Varnarleysið er algjört. Þess vegna segi ég að það áhugaleysi sem birtist af hálfu sumra flokka og þetta metnaðarleysi sem birtist hér af hálfu hæstv. ríkisstjórnar sýnir algjört skeytingarleysi gagnvart hag þessa fólks. Og hvaða hagur er það? Það eru heimilin og vinnustaðirnir þeirra sem eru undir. Herra forseti. Vextirnir á verðtryggðum skuldbindingum eru ákveðnir. Það er engin markaðsmyndun að baki þessum vöxtum. Það er engin tenging við umheiminn. Það er engin samanburður við umheiminn. Það er hægt að bera óverðtryggða vexti sem svo eru kallaðir saman við það sem gerist og gengur í öðrum löndum en þessir verðtryggðu vextir eru alveg sérstakt fyrirbæri sem hefur ekki fengið neina athygli. Þetta er bara ákveðið. Lántakandinn er búinn að taka að sér með verðtryggingunni að verja lánveitandann, fjármálastofnunina fyrir öllum verðhækkunum, hverju nafni sem þær nefnast, sem er svo sterk skuldbinding og svo víðtæk að stappar nærri að aðili sem gengst undir slíka skuldbindingu sé sviptur fjárforræði á samningstímanum. Þetta þekkja menn úr hruninu. Við höfum talið ástæðu til þess, til að verja hagsmuni fólks, að meina því að taka lán í annarri mynt en fólk hefur sínar tekjur í og hér hefur allur þorri manna tekjur í íslenskum krónum. Þess vegna er venjulegu fólki ekki heimilað að taka lán í erlendri mynt. Hvað á verðtryggða krónan sameiginlegt með krónunni annað en nafnið? Bara ekki nokkurn skapaðan hlut. Þetta er allt annað fyrirbæri. Þessir tveir hlutir, herra forseti, eru eðlisóskyldir og það er ekki með nokkru móti hægt að halda því fram að það sé forsvaranlegt, þegar menn á annað borð hafa þá stefnu að meina fólki að taka lán í þeirri mynt sem það hefur ekki tekjur í, til þess að verja hag þess og hagsmuni, að undanskilja verðtryggðu krónuna þegar þetta er uppi. Herra forseti. Verðtryggði lánamarkaðurinn hér er sá víðfeðmasti sem um getur í landinu. Samt er það svo að af hálfu opinberra aðila hafa engar reikniformúlur verið gefnar út um það hvernig beri að reikna verðtryggð lán. Það hafa engar reikniformúlur verið gefnar út og það er staðfest í nýlegu svari fjármála- og efnahagsráðherra í fyrirspurn um þetta atriði sem ég lagði fram. Fjármálaráðuneytinu er ekki kunnugt um að það hafi verið gefnar út neinar reikniformúlur. Á hinn bóginn þegar maður spyr um eftirlit með þessum hluta fjármálamarkaðarins þá kemur fram í sama svari að það sýnist vera, það er að vísu mín útlegging, ekki þeirra orð, að eftirlitið með þessum hluta fjármálamarkaðarins sé í skötulíki. Að fengnu því svari er algjörlega óhjákvæmilegt að fylgja þeirri spurningu eftir með mjög ítarlegri fyrirspurn um það hvernig Fjármálaeftirlitið stendur að sínum eftirlitsstörfum á þessu sviði. Hér hefur verið talað um hvítbók og hún var hér til umræðu. Hún hlýtur að geyma markvert framlag um það hvernig Íslendingar koma sér út úr þessu fyrirkomulagi og bara hætta þessu og taka upp eins og gerist og gengur með öðrum þjóðum sambærilega skipun í sínum fjármálum og varðandi fjármögnun heimila. Við mættum sem helst, leyfi ég mér að segja, líta bara til norrænna fyrirmynda í þessu efni. Sjáum t.d. dönsku fyrirtækin sem sérhæfa sig í íbúðafjármögnun. Menn þurfa ekki annað að fletta upp í Jyllandsposten eða Børsen til að sjá það að okkar skandinavísku bræður og frændur eins og í Danmörku [[Forseti hringir.]]eru að borga innan við 3% vexti á sínum húsnæðislánum.
Virðulegi forseti. Mig langar bara að byrja á því að leiðrétta eitt sem hv. þingmaður sagði, að ég hefði sagt að hugtök skiptu ekki máli. Það er rangt. Hugtök skipta máli. Merkimiðar hugtaka skipta ekki endilega miklu máli. Það skiptir ekki endilega máli hvort fyrirbæri sé kallað rautt eða annað grænt, svo lengi sem við erum sammála um við hvað við eigum við með hvoru um sig. Við þurfum til dæmis ekki að skynja rauðan lit á sama hátt til þess að kalla hann sama nafni. Það skiptir ekki máli hvort hann heitir rauður eða grænn svo lengi sem við erum að tala um sama hlutinn. Hv. þingmaður sagði þetta vegna þess að ég sagði vissulega áðan að verðtrygging væri í reynd bara form af vaxtafyrirkomulagi. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé ósammála þeirri skýringu sem ég gaf á því. Sú skýring sem ég gaf, og var að reyna að vera nákvæmur, þvert á það sem mér skildist á hv. þingmanni, er að ef ekki væri fyrir verðtryggingu myndu vextir bara hækka meira þegar kæmi verðbólguskot. Það er það sem hefur gjarnan gerst í öðrum efnahagsáföllum annarra þjóða þegar kemur verðbólguskot, vextir lána hækka gríðarlega mikið, þ.e. þar sem vextir eru breytilegir. Hér á Íslandi er hægt að segja að vextir séu almennt breytilegir. Lengstu föstu vextir sem ég veit um í húsnæðislánum á Íslandi eru fimm ár. Sem mér skilst að teljist breytilegt alls staðar annars staðar. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Ég nenni eiginlega ekki að karpa um hver sagði hvað, þetta er allt tekið upp og skrifað niður. Það dugar mér svo sem. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að án verðtryggingar við verðbólguskot myndu bankar ekki einfaldlega hækka vexti sem næmi verðbólgunni ofan á þá vaxtahækkun sem þeim annars sýndist.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni fyrir andsvarið. Það er algerlega fjarri mér að leggja hv. þingmanni orð í munn enda gerði ég það ekki. Ég sagði ekki að hann hefði sagt að hugtök skiptu ekki máli. Ég sagði það ekki en hafði eftir honum það sem ég punktaði eftir honum og hann endurtók hér í ræðustól. Það er ánægjulegt og gott að við séum sammála um hver sagði hvað. En hann spyr - og þá erum við komin að þýðingarmiklu efnislegu atriði, takk fyrir þá spurningu, hv. þingmaður - hvort bankarnir myndu ekki hækka vexti án verðtryggingar. Myndu þeir ekki neyta þess ráðs? Hv. þingmaður hefur kannski tekið eftir því að samkeppni á milli fjármálastofnana hér er ekki ýkja beysin. Það er kannski sjálfstætt verkefni sem þarf að huga að, að efla þá samkeppni. Þannig stendur á að þegar aðilar - það skiptir ekki máli hvaða markaður það er, við erum að tala um fjármálamarkaðinn núna - hafa aðstöðu til þess að starfa hér við fákeppnisaðstæður er þeim það í lófa lagið; á grundvelli gagnkvæms skilnings, þarf ekki einu sinni samtöl eða skilaboð til vegna þess að skilningur er á milli aðila. Og þetta hefur sést, menn sjá það og ekki er annað að sjá, leyfi ég mér að segja, en að bankarnir hafi með skipulegum hætti verðlagt sín óverðtryggðu lán með því móti að fæla fólk frá þeim og beina þeim að verðtryggingunni sem er sjálfstæð hagnaðaruppspretta fyrir þessar fjármálastofnanir eins og ég rakti ítarlega í ræðu minni. Það er nauðsynlegt að efla samkeppni á markaði hér.
Virðulegi forseti. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni um að það væri gott ef hér væri virk samkeppni, almenn samkeppni, í bankageiranum. Það er nú varla með svona fáa banka að það takist og á það við um ýmsan iðnað á Íslandi, því miður, vegna smæðar hagkerfisins eins og við þekkjum. Ég ætla ekkert að karpa meira um hver sagði hvað eins og ég sagði. Það er vissulega sjálfstætt verkefni að efla samkeppni. En gerist það þá ekki í stórum hagkerfum þar sem er virk samkeppni að þegar þar verður verðbólguskot hækka bankar einfaldlega vextina til að vega upp á móti því? Ég myndi halda að það gerðist nákvæmlega það sama. Ég veit fyrir víst að það gerist nákvæmlega það sama. Það er þannig sem bankar vinna. Þeir eru þarna til að græða peninga. Fólk getur alveg hneykslast á því en það er samt þannig. Hvað varðar það hvort bankarnir fæli fólk inn á verðtryggingu: Ég veit það ekki. Ég reyni að vega og meta kostina sem við mér blasa hvert sinn og mér finnst það ekkert alltaf mjög einfalt. En ég þarf alltaf að taka marga þætti inn í mengið, eins og t.d. hversu hratt ég vil eignast það sem ég er að fá lánað fyrir. Sem dæmi. Og þar er fleira inni, líka jafngreiðslulán og breytilegir vextir og alls konar. En það bara breytir engu. Auðvitað hækka bankarnir vextina ef það kemur verðbólguskot. Telur hv. þingmaður það vera þannig að ef hér hefði orðið hrun 2008 án verðtryggingar, að bankarnir hefðu bara látið sig hafa það? Já, já, best að tapa bara fullt af peningum, skiptir engu máli. Ég held ekki. Ég held að bankar séu í því að græða peninga. Þess vegna held ég að þeir hækki vextina. Eins langt og þeir komast upp með án þess að fæla fólk af markaðnum í heild sinni. Hvort sem það er verðtryggt eða óverðtryggt, bankanum er alveg sama svo lengi sem hann getur rukkað inn fyrir áhættunni sem hann er að taka, eða væri annars að taka. Ég endurtek spurninguna: Telur hv. þingmaður ekki [[Forseti hringir.]]að það myndi gerast í almennilegu stóru hagkerfi þar sem er virk samkeppni á bankamarkaði?
Herra forseti. Þetta mál er miklu stærra og alvarlegra en svo að það sé í raun verjandi og eyðandi á það orðum að menn séu að reyna að sannfæra hver annan um að atvinnufyrirtæki starfi að því markmiði að hagnast.
Einmitt.
Það bara liggur alveg fyrir og er morgunljóst. Enginn ágreiningur um það. En við þurfum, hv. þingmaður og aðrir, að nálgast þetta viðfangsefni af metnaði. Hluti af þeim metnaði á að vera fólginn í því að reisa girðingar við því að fyrirtæki sem starfa hér í fákeppni geti að geðþótta komið fram gagnvart viðskiptamönnum sínum. Það er sjálfstætt málefni sem ég vona að við hv. þingmaður og aðrir fáum tækifæri til að ræða síðar, hverjar þessar girðingar ættu að vera. Ég leyfi mér að segja, herra forseti: Er það sjálfgefið að fjármálastofnanir hafi til þess ótakmarkaða heimild hvaða vexti þær kjósa að setja ofan á verðtryggð lán í ljósi þess að engin fullnægjandi samkeppni er á slíkum markaði og engar erlendar viðmiðanir við að styðjast? Er þá bara sjálfgefið að það sé eftirlátið þessum fjármálastofnunum að ákveða það að geðþótta? Er það sjálfgefið að það sé ákveðið að það sé falið fjármálastofnunum að geðþótta að endurskoða vexti þegar slíkt er uppi án þess að þeim séu settar rammar skorður um hvert megi vera lögmætt tilefni fyrir slíka vaxtaákvörðun? Er það bara þannig að ef þessi banki, [[Forseti hringir.]]sem náttúrlega er öðrum þræði fjárfestingarbanki, er búinn að tapa á einhverri vitleysu geti hann bara velt því yfir á sína viðskiptamenn, heimilin, fyrirtækin og þess vegna ríkið eins og hv. þingmaður bendir á? Hér er stórt og mikið viðfangsefni.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni prýðisræðu. Við erum að ræða um vísitölur, eins og breytingartillaga hv. efnahags- og viðskiptanefndar hljóðar upp á, að meta forsendur við útreikning verðtryggingar, þ.e. þennan vísitölugrundvöll sem ég tel að sé málinu mjög til bóta. Ég fagna því og er ánægður með að hv. þingmaður er samþykkur þessu áliti eins og kemur fram og hv. þingmaður gerði vel grein fyrir í ræðu sinni. Uppistaðan í ræðu hv. þingmanns var baráttan um verðtrygginguna sem slíka og sem grundvöll lánasamninga, sérstaklega til húsnæðiskaupalána heimilanna. Hv. þingmaður fór ágætlega yfir þann skaðvald sem verðtryggingin er í þessu tilliti. Ég ætla að spyrja hv. þingmann út í þær - ég ætla ekki að segja klisjur, en þær kenningar sem uppi eru um þennan skaðvald, að verðbólgan valdi óstöðugleika og verðhækkunum í sjálfri sér. Við getum ímyndað okkur að kostnaðurinn fari út í samfélagið, að heimili og fyrirtæki þurfi að taka hann á sig og velta honum út í verðlagið. Þetta er eitt sem við erum að berjast við. Svo bara eltir þetta skottið á sjálfu sér í þessu tilliti. Önnur er að verðtryggingin valdi hærra vaxtastigi. Svo þessi þriðja, sem Seðlabankinn hefur reyndar tekið undir, þ.e. að þetta taki bitið úr hagstjórnartækinu, vaxtastýringartækinu. Ef hv. þingmaður myndi fara yfir þessa þrjá þætti. Takk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég vil þá svara síðustu fyrirspurninni. Því hefur verið haldið mjög eindregið fram af hálfu Seðlabankans, og ég hef engan mann heyrt andmæla því, að verðtryggingin hafi afar truflandi áhrif fyrir framkvæmd peningastefnunnar eins og hún er rekin af hálfu bankans, á grundvelli samkomulags Seðlabankans og ríkisstjórnarinnar á hverjum tíma. Þannig að ég tel þetta ágreiningslaust. Reyndar er það þannig að þau þrjú atriði sem hv. þingmaður spyr mig um, ekkert af þeim atriðum kom fyrir í ræðu minni. En hvort verðtryggingin valdi óstöðugleika í sjálfu sér vil ég leyfa mér að nefna að þegar Seðlabankinn kom á fund efnahags- og viðskiptanefndar, frekar en fjárlaganefndar, leyfði ég mér nú að spyrja Seðlabankann út í þetta atriði. Því fyrir þessa eða í krafti þessarar sjálfvirku vítisvélar sem verðtrygging felur í sér, hækkar alla höfuðstóla og þar með auðvitað efnahagsreikning bankanna, hver væru líkleg peningaleg áhrif af þessum þætti? Ég vil leyfa mér að segja að þessi fundur er nú til á vef Alþingis. Þar kemur glögglega fram að Seðlabankinn vék sér að minnsta kosti undan því á þeim fundi að svara þessu atriði. En þetta er auðvitað alveg sjálfstætt athugunarefni og að mínum dómi hreint ekki fjarri lagi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svörin. Það er rétt, hv. þm. Ólafur Ísleifsson fór ekki beinlínis yfir það út frá þessum spurningum, en margt í ræðu hans lýsti - við höfum aldrei náð til lands í pólitíkinni, í pólitískri umræðu, eða að stíga skrefið til fulls - ágætlega þessum orsakavaldi, verðtryggingunni. Þegar verð hækkar, t.d. af okkar völdum með löggjöf, hefur það áhrif á lánin o.s.frv. Í hinni pólitísku umræðu, eins og gjarnan gerist, höfum við reynt að einangra þetta í einfaldar setningar til skilnings. Aðgerðin að afnema verðtryggingu, eins og við höfum viljað tala um, jafnvel að ganga svo langt að banna hana, er einföld. Þetta er mögulega ein setning í lögum um vexti og verðtryggingu. En mig langar að spyrja tengt því máli sem ég tel hafa batnað mjög í meðferð hv. efnahags- og viðskiptanefndar og gerði grein fyrir hér í ræðu: Ef niðurstaðan af faglegu mati hópsins, eins og kemur fram í tillögugrein svo breyttri, verður til þess að neytandinn hafi val, og við erum alltaf að reyna að hugsa um neytendavernd í þessu tilliti, um það hvaða vísitölu hann tekur - hann hefur jafnframt val um verðtryggt eða óverðtryggt - erum við þá ekki farin að stíga ansi ákveðin skref í átt að því að neytandinn geti, alla vega eins og þetta hefur verið orðað, dregið sjálfur úr áhrifum verðtryggingar á hagkerfið eins og við vorum að fara yfir hér og hv. þingmaður lýsti svo vel í sinni ræðu?
Herra forseti. Það má til sanns vegar færa að við hv. þingmaður höfum nálgast málið í ræðum okkar með örlítið mismunandi áherslum. Hann hefur nálgast málið frá sjónarhóli hagstjórnarinnar í víðu og breiðu samhengi. Kemur ekki á óvart þegar hv. formaður fjárlaganefndar á í hlut. En ég einbeitti mér í minni ræðu öllu frekar að áhrifum þessa fyrirkomulags á heimili og atvinnufyrirtæki landsmanna. Hv. þingmaður nefnir tvö atriði sem mér finnst ástæða til að staldra við, annars vegar ræðir hann um pólitíska umræðu í þessu sambandi. Það fer nú ekki mikið fyrir henni hér á þessum vettvangi, því miður, verð ég að leyfa mér að segja. Það er þess vegna þeim mun mikilsverðara þegar tækifæri gefast og þessi þingsályktunartillaga hv. þingmanns og flokksfélaga hans er þess vegna góðra gjalda verð; hún stuðlar að og skapar færi á umræðu um málið, líka á breiðari grundvelli eins og við höfum séð hér í dag. Það er annað orð sem hv. þingmaður nefndi, val. Er ekki spurningin bara um val? Ja, ég vék að því í ræðu minni að neytendur eiga nú þegar að verulegu leyti val. Þeir geta valið á milli verðtryggðra lána og óverðtryggðra. En þá, eins og ég rakti hér í einu af fyrri andsvörum mínum, eru samkeppnisaðstæður á markaði með þeim hætti að ekki er annað að sjá en að bankarnir hafi tekið sig saman um að reka neytendur í náðarfaðm verðtryggingarinnar með þeim hætti að verðleggja óverðtryggðu lánin þannig að fólk sjái þann kost skástan að taka frekar verðtryggt lán en óverðtryggt.
Herra forseti. Nú háttar svo til að ég á sæti í efnahags- og viðskiptanefnd, er reyndar ekki á nefndaráliti um þetta ágæta mál en finnst engu að síður ágætt að sú athugun sem þar er lögð til fari fram. Ég held að það sé mikilvægt að bera saman alla þessa kosti varðandi mögulega verðtryggingu, hvort það sé betra að notast við núverandi fyrirkomulag eða samræmda vísitölu neysluverðs eða vísitölu án húsnæðisliðar. Ég held hins vegar að þegar öllu er á botninn hvolft skipti þetta allt afskaplega litlu máli. Ég sakna þess í umræðunni um verðtryggingu og vaxtakostnað, sem er kannski það sem skiptir helstu máli, hár vaxtakostnaður á Íslandi, að menn tali um rót vandans og um einhverjar raunverulegar lausnir á honum. Ef íslenskt meðalheimili myndi greiða sambærilegan matvæla- og vaxtakostnað og nágrannar okkar á hinum Norðurlöndunum samsvaraði það aukningu ráðstöfunarfjár á mánuði upp á 150.000 kr. Ég held að flest heimili muni um þá upphæð. Samt eru hér flokkar sem tala alltaf um að það sé verið að gæta sérstaklega hagsmuna neytenda þegar talað er um afnám verðtryggingar en neita að horfast í augu við það að verðtryggingin er einfaldlega ein birtingarmynd kostnaðar við sjálfstæða peningastefnu. Íslensk heimili eru engir vitleysingar og þegar þau bera saman t.d. valkosti okkar í lánum á fasteignamarkaði geta þau skoðað svart og hvítt í reiknivélum bankanna hvað þau borga fyrir óverðtryggð lán, sem þeim standa til boða, og hvað fyrir verðtryggð lán. Þegar upp er staðið borgum við einfaldlega mun meira fyrir verðtryggða lánið en mánaðarleg greiðslubyrði okkar er lægri. Staðreyndin er sú að verðtryggingin er afleiðing af háu vaxtastigi sem hefur fylgt sjálfstæðri peningastefnu um áratugaskeið, einfaldlega af því að heimilin ráða ekki við óverðtryggðan kostnað lánanna. Það er bara hin napra staðreynd og því verður ekki breytt með því að breyta útreikningi verðtryggingarinnar. Það er ekki verið að ráðast að rót vandans með því. Því verður ekki breytt nema með því að taka upp einhverja alþjóðlega mynt sem heldur verðgildi sínu og er hægt að reka hér við lægra vaxtastig að jafnaði en okkur hefur tekist. Þegar við horfum á þessa stöðu alveg ískalt getum við sagt að við höfum á undanförnum 100 árum prófað allar mögulegar leiðir til sjálfstæðrar peningastjórnar með íslenska krónu og þær hafa allar mistekist - undantekningarlaust. Sú sem við keyrum eftir núna er að keyra okkur í alveg sama ójafnvægið. Þó að við lifum við góðæri akkúrat núna sjáum við alveg sömu blikurnar á lofti og munum vafalítið þurfa að súpa seyðið af því þegar fram í sækir. Það er alveg sama ofrisið á krónunni, það er alveg sama hættan á falli hennar með tilheyrandi verðbólguskoti til að rýra kjör heimilanna. Það er raunar alveg með ólíkindum að horfa á flokka sem tala um að berjast fyrir hagsmunum neytenda þverskallast algjörlega í þessu máli og neita að horfast í augu við að við keyrum á gjaldþrotapeningastefnu, höfum gert það um langt árabil, áratugaskeið. Það er áhugavert í sama samhengi að horfa til þess að sömu flokkar andmæltu hér fyrr í dag þeim tollalækkunum sem tóku gildi um síðustu mánaðamót til hagsbóta fyrir neytendur, til að lækka matvælaverð í landinu. Þar finna menn allt því til foráttu að stíga þessi mikilvægu skref. Við verðum að horfast í augu við það aftur að ein helsta ástæðan fyrir háu matvælaverði hér er einmitt hátt verðlag á landbúnaðarafurðunum okkar sem lítil samkeppni ríkir um. Staðreyndin er sú að við höfum um áratugaskeið reynt að fá erlenda banka inn í fjármálakerfið okkar til að auka samkeppni á fjármálamarkaði. Það hefur ekki tekist, einfaldlega af því að erlendir bankar telja myntsvæðið okkar of lítið til að starfa á því, of áhættusamt, ekki í raun og veru áhættunnar virði að eiga við svo lítið, sjálfstætt myntsvæði. Horfum á muninn milli hinna Norðurlandanna og okkar, sjáum viðbrögð Norðurlandanna við sinni eigin fjármálakrísu fyrir röskum aldarfjórðungi. Það varð til samnorrænn bankamarkaður, samkeppni jókst á norræna bankamarkaðnum og vaxtastig þessara landa lækkaði sem afrakstur og lærdómur af þeirri fjármálakrísu. Hér hefur okkar fjármálamarkaður einangrast enn frekar sem afleiðing af okkar fjármálakrísu. Sú litla samkeppni sem þó hafði náðst, sá aðgangur að ódýrara fjármagni sem þó hafði verið hér í aðdraganda þessarar fjármálakrísu - það má svo sem ekki gleyma því að ýmislegt var auðvitað lærdómsríkt varðandi það að taka lán í annarri mynt en t.d. tekjur einstaklinga eru í, en við sjáum að við erum með enn minni samkeppni á markaðnum og enn hærra vaxtastig. Þessu verður ekki breytt með einhverjum bellibrögðum um að við ætlum að afnema verðtryggingu. Óverðtryggðu kjörin er einfaldlega miklu hærri. Heimilin ráða ekki við þau. Þótt við breytum útreikningi á vísitölunni held ég að það muni líka harla litlu breyta því að þegar upp er staðið er það eitthvert undirliggjandi nafnvaxtastig sem ræður. Við gætum helmingað mælinguna á verðbólgunni og ég held að vextirnir myndu standa óbreyttir á eftir í samanburði við óverðtryggð vaxtakjör. Staðreyndin er sú að sjálfstæð mynt kostar. Hún hefur kostað okkur alveg gríðarlega mikið á undanförnum árum og áratugum. Við höfum séð hvernig krónan hefur magnað upp hagsveifluna. Við búum ekki við viðvarandi hærra hagvaxtarstig eins og við teljum okkur oft trú um samanborið við nágrannalönd okkar, við búum bara við miklu sveiflukenndara hagvaxtarstig en nágrannalönd okkar. Á endanum lendum við á voðalega svipuðum stað en með miklu meira ójafnvægi, miklu meiri búsifjum fyrir heimili og fyrirtæki, miklu meiri kostnað og miklu hærra vaxtastig. Því má heldur ekki gleyma að í þessu umhverfi eru tvær þjóðir. Önnur er sú sem hefur aðgang að erlendu fjármagni á öðrum kjörum og hefur erlendar tekjur til að standa skil á slíkum lánum. Við sjáum að það eru ráðandi aðilar í fjárfestingum í hagkerfinu í dag. Svo er hin þjóðin, m.a. litlu og meðalstóru fyrirtækin okkar og heimilin sem ekki hafa slíkan aðgang, þurfa að standa straum af innlendum háum vaxtakostnaði og eiga engan annan kost. Þetta eykur einfaldlega á misskiptingu og dregur úr tækifærum þessara hópa sem eru eins og litlu sprotafyrirtækin sem hafa ekki aðgang að hagkvæmu erlendu lánsfé. Mér þótti áhugavert að heyra hv. þm. Ólaf Ísleifsson tala um að hagkerfið okkar væri byggt á sömu hagrænu lögmálunum og hagkerfi nágrannalanda okkar. Það er alveg rétt. Hér gilda ekki öðruvísi reglur eða duga okkur í okkar hagstjórn en við neitum alltaf að horfast í augu við það. Það er ekkert annað ríki af okkar smæð sem hefur reynt að keyra sjálfstæða peningastefnu með þeim hætti sem við höfum gert. Öll önnur ríki af sambærilegri stærð hafa bundið trúss sitt við aðra alþjóðlega mynt, það er staðreynd máls, af því að þau hafa áttað sig á því að það er allt of kostnaðarsamt að keyra sjálfstæða peningastefnu. Það ætti að vera lærdómur okkar af öllum þessum sveiflum, gengisfalli á átta til tíu ára fresti og öllum þeim óstöðugleika sem því fylgir, öllum þeim búsifjum sem því fylgja fyrir bæði heimili og atvinnulíf, að þetta er fullreynt. Við erum búin að reyna þetta alveg nógu lengi. Við getum vafalítið fundið eitthvert nýtt afbrigði af sjálfstæðri peningastefnu, hún mun samt vafalítið enda með sama hætti og allar hinar fyrri tilraunir hafa gert. Við búum við varanlega hærra verðbólgustig á Íslandi en tíðkast í nágrannalöndum okkar út af þessum óstöðugleika myntarinnar og út af því hvað það hefur mikil áhrif inn í hagkerfið hjá okkur, út af því hve mikið vægi utanríkisviðskipta okkar er. Það er orðið tímabært að við hættum þessum blekkingaleik í umræðu um breyttar reikniforsendur verðtryggingar eða afnám verðtryggingar. Við erum að glíma við viðvarandi hátt vaxtastig íslensku krónunnar. Það er vandinn og á honum er aldrei tekið. Stjórnmálamenn neita að horfast í augu við hann, þetta er ekki í fyrsta skipti sem þetta mál eða sambærilegt er rætt á þinginu. Það er stöðugt verið að blekkja almenning með því að segja: Jú, við getum víst lagað þetta. Við getum víst náð utan um þetta. Við getum víst náð vaxtastiginu hérna niður, við ætlum bara að prófa einhverja nýja aðferð. Við ætlum að banna verðtrygginguna, við ætlum að reikna hana öðruvísi, við ætlum að búa til nýja peningastefnu. Þetta hefur alltaf skilað sömu niðurstöðunni, sömu háu vaxtakjörunum, sama vaxtamuninum við nágrannalönd okkar. Við vindum ekki ofan af þessari vitleysu nema með því að taka upp alþjóðlega gjaldgengan gjaldmiðil. Það er einfaldlega veruleiki máls. Við þurfum að fara að horfast í augu við það í heildarhagsmunamati okkar hvað myntin okkar kostar. Hvað kostar þetta samkeppnisleysi sem er á fjármálamarkaðnum, t.d. takmarkað innflæði erlends fjármagns af því að nú þurfum við að beita innflæðishöftum? Vafalítið þurfum við að taka upp útflæðishöft að nýju þegar pendúllinn sveiflast í hina áttina. Þetta er veruleiki máls. Þetta er kostnaðurinn við krónuna. Við getum talað um hvað við gætum gert fyrir vaxtakostnaðinn, 80.000 kr. á mánuði fyrir meðalheimili sem er vaxtamunurinn við Norðurlöndin, eða við gætum talað um hagkerfið í heild þar sem hefur verið talað um stærðargráðuna 200 milljarða á ári sem þessi vaxtamunur hefur kostað okkur. Ég held að við værum öllu betur statt þjóðfélag ef við værum án þessa kostnaðar.
Herra forseti. Það ber að þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu. Hann er búinn að taka af öll tvímæli um það að hann er ófáanlegur með öllu til þess svo mikið sem leiða hugann að því hvernig þetta land gæti litið út ef ekki væri hér sú skipan mála með verðtryggingu sem við þekkjum. Herra forseti. Nauðhyggja af því tagi sem hér er lýst, metnaðarleysi af því tagi sem birtist í ræðu hv. þingmanns, hugmyndafátæktin - allt til þess að tala fyrir því að við tökum upp evruna sem er umræðuvert út af fyrir sig. En hv. þingmaður hlýtur að gera sér fulla grein fyrir því að það er ekki innan seilingar og gæti í fyrsta lagi komið til álita einhvern tímann í framtíðinni, af þeirri ástæðu að mál hafa skipast þannig á vettvangi Evrópusambandsins að þetta kæmi ekki til greina. En að hv. þingmaður, sem er auðvitað vel kunnugur efnahags- og fjármálalífi landsmanna, skuli ekki geta fjallað um þetta með öðru en stóryrðum; saka menn um það að bera á borð einhver bellibrögð, svo að ég vitni orðrétt í hv. þingmann. Það er algerlega, leyfi ég mér að segja, undir virðingu þingmannsins að tala með þessum hætti. En hann er búinn að taka af öll tvímæli um það að Viðreisn skipar sér í flokk þeirra sem eru svörnustu andstæðingar þess að verðtryggingarokinu verði létt af þjóðinni.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hafi ég verið stóryrtur á það sama við um þingmanninn í andsvarinu, en ég kann bara vel að meta það. Ég er einfaldlega orðinn þreyttur á þessari umræðu. Ég er búinn að fylgjast með henni æðilengi, allan minn starfsferil, og hef ekki séð að hún leiði okkur til neins. Við erum í stöðugum hringrökum í þessu máli. Ég er ekki aðdáandi verðtryggingar. Ég er svarinn andstæðingur hennar. Ég tel bara einu leiðina til þess að losna við hana að taka upp alþjóðlega gjaldgenga mynt. Ég segi enn og aftur: Verðtryggingin er hækja okkar til þess að ráða við kostnaðinn af myntinni af því að heimilin, fyrirtækin, ráða ekki við hið óverðtryggða vaxtastig. Þau taka í raun og veru vextina að láni. Við vitum það og þekkjum mætavel að það væri miklu skynsamlegra, meira að segja við núverandi vaxtastig, sem er hátt, að taka óverðtryggt húsnæðislán, þar sem heildargreiðslubyrði okkar verður einfaldlega umtalsvert lægri þegar upp er staðið. En mánaðarleg greiðslubyrði framan af mun hærri. Það er það sem heimilin hafa í raun og veru valið, því miður kannski, að leita í skjól verðtryggingarinnar til þess að ráða þá frekar við kaupin á húsnæðinu, ráða við hina mánaðarlegu greiðslubyrði. Það er staðreynd máls. Ég myndi svo gjarnan vilja vera laus við verðtryggingu með íslenskri krónu, en hún hefur einfaldlega á endanum ekki verið neitt annað en hækjan okkar til þess að þola vaxtakostnaðinn af þeirri sömu íslensku krónu, þola óstöðugleikann. Þegar gengisföllin ganga yfir okkur, þekkjum við alveg afleiðingarnar. Vaxtastigið er rifið upp úr öllu valdi til þess að reyna að ná stöðugleika á gjaldmiðlinum. Þá er eiginlega valkostur lántakandans: Vil ég deyja hægt eða hratt? Af því að það er engin leið að ráða við það vaxtastig sem slíku fylgir. Það er ágætt að minna á að stýrivextir fóru hér í 18% í síðasta gengisfalli. Það réði ekkert heimili við óverðtryggt húsnæðislán í því vaxtastigi.
Herra forseti. Hv. þingmaður kýs að ítreka hér og draga enn betur fram þá nauðhyggju sem einkennir allan hans málflutning. Ég verð að leyfa mér að segja að það hljómar ekki sérstaklega trúverðugt í máli hv. þingmanns þegar hann lýsir sjálfum sér, ef ég tók rétt eftir, sem svörnum andstæðingi verðtryggingar um leið og hann heldur henni fram af slíku kappi að jafnvel Samfylkingin má vara sig í þeirri samkeppni. Herra forseti. Auðvitað gerir hv. þingmaður sér grein fyrir því að hér er alvarlegur skortur á samkeppni og það litar alla starfsemi og það litar allar þessar vaxtaákvarðanir og allan þennan vaxtakostnað. Hv. þingmaður leyfir sér það, [[Forseti hringir.]]hafandi mikla þekkingu á þessum þáttum, að líta algjörlega fram hjá þeim og minnist ekki á þá í málflutningi sínum og tekur ekki einu sinni til greina þær ábendingar sem fram hafa komið um þetta efni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðara andsvarið. Það er bara rétt og ég ítreka það að ég er ekki par hrifinn af verðtryggingu, hef aldrei verið. En ég horfi einfaldlega til raunhæfra leiða til þess að losna við hana. Það er ekki nauðhyggja. Sumir myndu kalla það skynsamlega rökhyggju. Ég hef einfaldlega horft stöðugt á rök með eða á móti þessum málum og er löngu orðinn sannfærður um að það er fullreynt með sjálfstæða peningastefnu. Okkur hefur ekki tekist allar götur frá fullveldi að ráða við gjaldmiðilinn í þeirri smæð og þeim óstöðugleika sem honum hefur fylgt. Við höfum prófað ýmis ráð til þess. Að ég hlusti ekki á rök, ég hafna því alfarið. Ég hef kynnt mér þau vandlega. Ég veit að það er ýmislegt sem mætti gera til að reyna að lagfæra núverandi ástand eitthvað, en það er eins og að ávísa magnyl við krabbameini.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni kærlega fyrir þessa ræðu. Þetta var evruræðan svokölluð, hún hefur verið flutt hér allmörgum sinnum. Með þægilegri æfingu geri ég ráð fyrir að í fyllingu tímans muni ég læra hana utan að og vonast til þess. En ástæða þess að ég fer hér upp er sú að hagfræðingar eru ekki á eitt sáttir um hvort skipta þurfi um gjaldmiðil til þess að ná fram almennilegu vaxtastigi. Mig langar að vitna í einn ágætan doktor í hagfræði, Ólaf Margeirsson, með leyfi hæstv. forseta. Hann segir: „Ekki þarf að taka upp annan gjaldmiðil á Íslandi sé vilji til þess að lækka vaxtastig hér einfaldlega vegna þess að grunnvaxtastigið er ákvarðað af Seðlabanka Íslands.“ Hann tekur dæmi af því hvernig stýrivextir í Svíþjóð hafa lækkað yfir tíma, úr því að vera mjög háir niður í það að vera mínus 0,5%. Þessi ágæti hagfræðingur heldur því fram, og reyndar fleiri með honum, að okkur sé ekkert að vanbúnaði að lækka hér vexti þrátt fyrir krónu með því að koma á alvöruhagstjórn. Þess vegna langar mig að heyra um þetta. Ég veit að það er keppikefli hv. þingmanns að koma okkur inn í Evrópusambandið þannig að við verðum einn lítill hreppur þar. En mig langar samt til þess að biðja hann að svara mér um það hvort hann telji að þessir hagfræðingar, sem ég vitna til, séu á villigötum með það að hægt sé að ná árangri í að lækka vexti með íslenskri krónu.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég þekki ágætlega til skrifa umrædds hagfræðings og margt mjög áhugavert sem hann setur fram. Það er alveg rétt að Svíar hafa keyrt sitt vaxtastig niður að vaxtastigi Evrópska seðlabankans og með nánast formlegum hætti, getum við sagt, afsalað sér sjálfstæðri peningastefnu, einfaldlega sagt: Við verðum að fylgja vaxtastigi Evrópska seðlabankans til þess að annars vegar verja samkeppnishæfni okkar og til þess að sporna við of miklu fjármagnsflæði fram eða til baka. Í hagkerfi sem er svo miklu stærra en okkar, eins og Svíþjóð er, virðist þetta virka alveg ágætlega. En ég horfi líka á móti til þeirrar staðreyndar að þegar við horfum til hagkerfa af okkar smæð þá virðist stefna af þessu tagi ekki ganga upp. Ég ítreka af öllum þeim fjölda ríkja sem er með færri en 2 milljónir íbúa, ég hygg að þau séu um 80 eða svo, erum við það eina sem er með sjálfstæða mynt og sjálfstæða peningastefnu. Ég held einfaldlega að þegar við sjáum hvað gengissveiflurnar hjá okkur hafa miklu meiri áhrif á verðlag, vegna þess hve hátt hlutfall af nauðþurftum okkar við flytjum inn, þá þolum við einfaldlega minni gengissveiflur en mörg nágrannaríki okkar gera. Sænska krónan hefur vissulega alveg sveiflast í þessari stefnu. Hún sveiflast reyndar mun minna en sú íslenska, en ég held að það sé nær borin von, og hefur ítrekað verið reynt, að ná vaxtastigi eitthvað niður, en það virðist þurfa hinn viðvarandi 3% raunvaxtamun plús/mínus til þess að viðhalda þó sæmilegum stöðugleika í gengi krónunnar. Ég held að það gæti reynst okkur mjög erfitt að gera þetta.
Hæstv. forseti. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður sagði að við værum svo háðir innflutningi á nauðþurftum. En ég heyrði hann í ræðu fyrr í dag, held ég, þar sem hann hvatti mjög til þess að við færum að flytja inn meira af nauðþurftum, ergo landbúnaðarafurðir, sem við framleiðum reyndar hér í landinu með ágætum árangri. En þær eru dýrar hérna, m.a. vegna þess að vaxtastig er hátt og erfiður aðgangur að lánsfé. En það eru nú aðrir hér nálægt okkur sem halda úti sjálfstæðri peningastefnu og gengur takk bærilega; Norðmenn að vísu undir ágjöf núna. Þeir flytja náttúrlega út gríðarlega mikið af framleiðslu sinni, olía og fiskur í miklu meira mæli en við erum að flytja út. Þannig að þetta virðist nú lukkast bærilega. Ég ítreka: Er það ekki bara viðhorfsbreyting sem þarf hérna? Er það ekki viðhorfsbreyting úti í Seðlabanka, viðhorfsbreyting í bankakerfinu sem er ofvaxið? Er það ekki þar sem við þurfum að taka til en ekki að láta almenning sífellt blæða fyrir það hversu illa þessu er stjórnað?
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að reyna að fara út í einhverja lærða umræðu við þingmanninn, hvers vegna matvælaverð eða verð á landbúnaðarvörum er hér svo hátt sem raun ber vitni. Það er það óneitanlega, það sjáum við af öllum samanburði. Það kann eitthvað að hafa að gera með smæð okkar sem þjóðar. Það kann eitthvað að hafa með okkar norðlægu legu að gera, að hér snjói í maí til dæmis. Þetta er kannski ekkert sérstaklega búsældarlegt ríki fyrir blómlegan landbúnað. En það er alveg rétt sem vísað er til með frændur okkar Norðmenn og aftur Svía en enn og aftur verður að hafa í huga að Noregur er um það bil 15 sinnum stærri en við að íbúafjölda, ætli í Svíþjóð sé ekki þrítugfaldur íbúafjöldi Íslands eða þar um bil. Þetta eru allt önnur og miklu stærri hagkerfi en okkar. Það færi kannski ágætlega á því að horfa til frænda okkar í Færeyjum sem hafa stuðst við dönsku krónuna alla tíð, sem vel á minnst [[Forseti hringir.]]er fest við gengi evrunnar. Það hefur gengið ágætlega hjá Færeyingum með það fyrirkomulag; til dæmis mun lægra vaxtastig á húsnæðislánum, engin verðtrygging.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þessa prýðisræðu. Hann kemur sér beint að hlutunum. Við ræðum hér þingsályktunartillögu, svo að því sé til haga haldið, sem snýr að því að meta forsendur við útreikninga verðtryggingar, þ.e. þessa reikniformúlu, grundvöllinn að baki þeirri verðtryggingu sem ákveðin er í lánasamningum. Hv. þingmaður vék sér beint að því sem hann kallar rót vandans, sem er að það kostar vissulega að reka hér sjálfstæða mynt og sjálfstæða peningastefnu. Um það er ekki deilt. En ef við bara gefum okkur - af því að það virðist nú vera þannig að þetta er jafn erfið umræða og verðtryggingin sjálf, en hv. þingmaður metur það sem svo að kostnaður sé við að halda úti sjálfstæðri mynt - í þessu ýtrasta dæmi að við séum tilbúin að leggja í þann kostnað fyrir einhvern ávinning; hærra atvinnustig, aðlögunarhæfni hagkerfisins, gefum okkur það. Við verðum þá að vera stöðugt að meta bestu mögulegu lausnir með þau tæki sem við höfum í tengslum við sjálfstæða peningastefnu og útfærslu hennar. Spurningin er, miðað við þær aðstæður sem við höfum valið, hvort við verðum ekki að meta þetta eins og við erum að gera hér í einhverju skrefi; markmiðið að neytandinn eigi val um þetta.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er alveg rétt, sem hv. þingmaður segir, að það er sjálfsagt mál að gefa neytendum val. Mér finnst það einmitt skynsamleg nálgun að segja að það geti jafnvel verið misjafnar forsendur til verðtryggingar; með svipuðum hætti og við getum í dag valið milli óverðtryggðs eða verðtryggðs láns getum við valið á milli þess á hvaða grundvelli það lán sé verðtryggt. Það er í raun ekkert sem bannar slíkt fyrirkomulag. Ég held að það sé bara ágætt að fara í gegnum þá æfingu að meta kosti og galla hverrar aðferðar fyrir sig. Við vitum að vísitala með húsnæði hækkar að jafnaði meira en vísitala án húsnæðis yfir lengri tímabil, en einmitt þegar kreppir að hefur vísitala með húsnæði tilhneigingu til að hækka minna en vísitala án þess. En að meðaltali yfir mjög löng tímabil er það alveg klárt að vísitala án húsnæðis hækkar heldur minna. Ég hef hins vegar ágæta sannfæringu fyrir því að það muni þá endurspeglast í vaxtakjörum viðkomandi lána, að heldur hærri vextir verði á þeim lánum sem bera vísitölu sem að jafnaði skilar minni hækkun. Á endanum liggi þarna til grundvallar eitthvert nafnvaxtastig sem menn miði vaxtakjör sín út frá. Ég held hins vegar, út frá því sem hv. þingmaður hóf mál sitt á, að það væri mjög gagnlegt fyrir okkur að meta þetta. Við tölum alltaf um að það sé kostnaður við sjálfstæða peningastefnu sem við séum tilbúin til þess að taka á okkur. Við höfum aldrei reynt að takast á við að verðmeta ávinninginn, hverju það skilar okkur raunverulega. Ég held að það skili okkur ekki þeim ávinningi sem margir vilja meina. Ég held þvert á móti að það skili okkur fyrst og fremst meiri sveiflum og hærra vaxtastigi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Eins og mig grunaði erum við, þó að við séum ekki alveg sammála með myntina sem slíka, í grunninn sammála um það mál sem við ræðum hér og verðtrygginguna. Ég vil hins vegar taka undir með hv. þingmanni varðandi myntina að út kom prýðisskýrsla 2012 frá Seðlabanka Íslands um þá möguleika sem við höfum í þessari stöðu. Ég held að við verðum bara, eins og með ríkisfjármálin, peningamálin, vinnumarkaðinn, í þessu heildarsamhengi og hagstjórn, stöðugt að vera að ræða þá möguleika og þær lausnir sem við erum með og það fyrirkomulag sem við höfum á hlutunum. Það á jafnframt við um myntina. Við eigum að sjá hverjir kostirnir eru og hver ávinningurinn. Ég get tekið undir með hv. þingmanni um það.
Forseti. Það er nú kannski einmitt rót málsins þegar upp er staðið. Þegar við horfum til skýrslu Seðlabankans þá var niðurstaðan alveg skýr þar, Seðlabankinn taldi evruna vænlegasta kostinn; taldi síðan upp nokkra aðra kosti sem mætti skoða, en kannski næstan þar á eftir einhvers konar útgáfu af sjálfstæðri peningastefnu, en þó væri evran sennilega best. Það var reyndar athyglisvert hve lítið þingið gerði með þá skýrslu á sínum tíma. Hún var afskaplega lítið rædd. Seðlabankinn var í raun að varpa boltanum yfir til stjórnmálanna sem einfaldlega gripu hann ekki, tóku ekki við honum og málið koðnaði bara niður. Nú eigum við von á annarri skýrslu, eða vinnu sem sett var af stað í tíð síðustu ríkisstjórnar, um möguleika hvað varðar endurskoðun peningastefnunnar. Þar var reyndar undanskilinn kosturinn með evruna, enda kannski skýr niðurstaða í skýrslu Seðlabankans hvað hann varðaði. En það verður mjög áhugavert að taka umræðuna um kosti og galla þeirra lausna sem þar verður vonandi að finna.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu. Mér finnst þetta ákaflega áhugavert málefni og sérstaklega þegar við pólitískir andstæðingar svokallaðir fáum að rökræða aðeins um það. Ég ætla svo sem ekki að endurtaka það sem ég sagði í minni fyrri ræðu en í umræðunum hefur komið ýmislegt fram sem mig langar til að koma inn á. Það er eitt sem ég tek eftir við þessa umræðu. Mér finnst áberandi hvernig skoðanir eru stundum gerðar að spurningum um innræti og persónueinkenni annarra. Þá er talað um hluti eins og kjark, nauðhyggju eins og annar hv. þingmaður nefndi áðan, hugmyndaskort og svo fara hv. þingmenn í keppni í umhyggju fyrir neytendum og líta á þetta sem mikið baráttumál, eins og hér takist á hagsmunir. Fyrir mér er þetta ekki svo einfalt. Fyrir mér snýst þetta um upplýstar og réttar ákvarðanir út frá gefnum forsendum. Ég nálgast það ávallt út frá almannahag og sér í lagi þeim tekjulægstu. Ef mér væri sama um þann hóp, þá væri ég allt annarrar skoðunar en ég er. Mér finnst alltaf þægilegast sjálfum að nálgast þetta málefni og önnur tengd á grundvelli staðreynda og að við séum reiðubúin til þess að endurskoða málið með hliðsjón af staðreyndum og sér í lagi að við áttum okkur á því um hvaða staðreyndir við erum sammála, sem er fáránlegt orð í því sambandi, sumar staðreyndir eru þess eðlis að það er ekki hægt að vera ósammála um þær. Efnahagsmál eru nefnilega í eðli sínu ekkert einföld. Það er ekkert augljóst hvaða hæstv. doktor í hagfræði hefur rétt fyrir sér og við eigum ekki að láta eins og þetta sé augljóst. Það er það ekki. Það er ekki augljóst hvort við eigum að taka mið af árinu 1989 þegar við berum saman vísitölur neysluverðs með og án húsnæðisliðar eða árið 2008. Mér finnst skynsamlegra í samanburði að nota alla vega árin eftir aldamót og hrunsárin vegna þess að þau eru nýliðin í mínu minni og væntanlega þjóðarinnar vegna hrunsins og góðærisins svokallaða þar áður, þ.e. lánafyllirísins. Það er ekkert endilega rétt forsenda. Það er forsenda sem gengur út frá ákveðnum hópi í ákveðnum aðstæðum og því að við viljum hafa reglurnar þannig að hann þjóni ákveðnum hópi á ákveðinn hátt, nefnilega þeim sem áttu um hvað sárast að binda í hruninu og rétt á eftir. Þannig lít ég á það. Það er af þeirri ástæðu sem mér líst t.d. í fljótu bragði ekki á það að hafa ekki húsnæðisliðinn með í vísitölunni vegna þess að ég fæ ekki betur séð, samkvæmt þeim tölulegu gögnum sem mér skilst að séu staðreyndir, en að í þeim kringumstæðum hefði það verið verra fyrir verst setta hópinn á þeim tíma þegar hann þurfti akkúrat ekki á meiri ógöngum að halda. Núna erum við á toppi hagsveiflunnar og þess vegna finnst mér alla vega alls ekki að við eigum að setja reglurnar út frá því hvað henti fólki núna ef viðmiðið er hvað hentaði fólki við miklu verri aðstæður. Þetta er gildisspurning. Hún er algjörlega heiðarleg, hún er algjörlega ærleg. Það er ekkert í henni sem felur í sér nauðhyggju eða kjarkleysi eða neitt slíkt. Ég nefni þetta vegna þess að stundum fæ ég hroll þegar ég hlusta á stjórnmálamenn tala um kjark. Mér finnst það oft ekki það sem við þurfum á að halda heldur miklu frekar að við höfum sameiginlegan skilning á því hverjar staðreyndirnar eru, hvert samspil þeirra er og út frá hvaða forsendum við reynum að leysa hvert mál. Ég nefni þetta sérstaklega vegna þess að hérna höfum við auðvitað óhjákvæmilega farið út í umræðuna um íslensku krónuna blessuðu, sem heitir á svona hagfræðimáli, ef ég skil rétt, sjálfstæð peningastefna, þ.e. að við séum með okkar eigin mynt og ráðum vaxtastiginu, höfum Seðlabanka sem ræður vaxtastigi í sambandi við hana. Hér hafa menn farið fram og til baka og karpað svolítið um það hvort eitthvað sé íslensku krónunni að kenna eða ekki. Mér finnst það ekki vera atriðið. Atriðið er hvernig þetta virkar, hvernig við viljum að þetta virki, fyrir hvern og hverjar eru staðreyndirnar og auðvitað síðast en ekki síst, hvaða kenningar eru réttar um samspil þessara staðreynda og þeirra markmiða sem við erum að reyna að ná. Ég er búinn að dunda mér hérna í þingsal við að reikna úr tölum frá Hagstofunni og mig langar að nefna eitt sérstakt atriði sem ég veit að fer eflaust svolítið í taugarnar á fólki en það verður bara að hafa það vegna þess að við getum ekki leyft einhverjum pirringi að þvælast fyrir staðreyndum þegar við erum að tala um svona mál. Það eru hlutir sem eru oft sagðir í umræðunni sem eru einfaldlega ekki réttir eins og það að lánin hækki og hækki og launin ekki. Það er bara rangt. Ég er ekkert að verja hæstv. fjármálaráðherra, ég er ekkert að þakka honum fyrir það. Ég er bara að benda á að samkvæmt tölunum sem við höfum þá er það rangt. Launin hafa hækkað mun meira. Ef það er einhver ágreiningur um það þá þætti mér gaman að fólk kæmi fram með staðreyndir, einhverjar tölur. Ég skal nefna dæmi. Áðan vorum við hv. þingmaður að tala um hvaða tímabil við ættum að miða við og ég tók 2008 af ástæðum sem ég nefndi fyrr í þessari ræðu, mér finnst hrunið vera ákveðin skil í hagsögu Íslands, mér finnst það rökrétt. Kannski er það rangt hjá mér, en ég nefndi það alla vega. Hv. þingmaður nefndi að það er líka hægt að reikna þetta aftur til ársins 1989 og eins og ég þekki af þeim hv. þingmanni þá er það alveg rétt hjá honum. Staðreyndirnar hans voru alveg réttar eftir því sem ég fæ best séð og við getum alveg rætt þetta á þeim forsendum. Þurfum ekkert að tala um kjark, kjarkur kemur þessu ekki við. Hvað varðar hugmyndaauðgina eða meintan skort þar á, þá er enginn skortur á hugmyndum hérna heldur, fólk er bara ósammála um þær og það má. Það er bara hollt, það væri skrýtið ef svo væri ekki. Það er þess vegna sem mér finnst gaman að þessari umræðu. Ég ætla að nefna tvennt að lokum vegna þess að ég átti hér samtal við aðra hv. þingmenn um ýmislegt, eins og krónuna og fleira. Annars vegar varðandi verðtrygginguna, þá lít ég á það sem kerfislega spurningu. Hvað varðar neytandann, þá eru bara tvær spurningar: Hvaða val hefur neytandinn og hvaða neytendavernd hefur neytandinn? Ég vil að hann hafi sem mest af hvoru tveggja. Samspilið þarna á milli er ekkert endilega einfalt, þetta eru ekki endilega samrýmanleg markmið, það er hægt að auka valið á kostnað neytendaverndar og öfugt. Reyndar ef ég leyfi mér að umorða það sem ég hef heyrt í þessari umræðu, ekki endilega hér í dag, þá er markmiðið nákvæmlega það að takmarka valið til þess að auka neytendavernd. Það er svo sem ekkert verri forsenda. Fólk getur verið þeirrar skoðunar, það er ærleg afstaða líka, ég hef hana bara ekki sjálfur. Það sem mig langar fyrst og fremst til þess að hamra á er að ég hef gefið mér að við ætlum að hafa tvö einkenni íslensks hagkerfis. Ég hef gefið mér það til þess að reyna að komast hjá umræðunni um hvort við eigum að fara í ESB eða taka upp aðra mynt eða eitthvað svoleiðis. Þessar tvær forsendur eru: Að við ætlum að hafa sjálfstæða peningastefnu, með öðrum orðum íslenska krónu, ég hef gefið mér það. Í öðru lagi: Að við ætlum að hafa frjálst flæði fjármagns, þ.e. að vera án fjármagnshafta. Þetta virðist vera stefnan sem Ísland ætlar að hafa eftir öllum merkjum að dæma. Ef ég tala við einhverja sérfræðinga þá segja þeir allir að það sé óeðlilegt ástand að hafa ófrjálst flæði fjármagns, að hafa höft, þau eigi ekki að viðgangast að jafnaði, þau séu neyðarúrræði fyrir neyðartíma. Þetta telst almenn skynsemi í þessum geira eins og ég skil hann og þess vegna gef ég mér þessa hluti. Ekki endilega vegna þess að ég vilji hafa þá þannig. Og ef við gefum okkur þessa tvo hluti þá verður krónan óstöðug. Hún bara verður það. Þá er ég ekki að segja að við þurfum að henda henni burt, ég er bara að segja að þá þurfum við að gera ráð fyrir því. Kannski getum við sleppt því að hafa frjálst flæði fjármagns, getum haft höft, varanleg höft. Sjáum til hvað EES segir um það en allt í lagi, það er einn möguleiki. Þá erum við með sjálfstæða peningastefnu og kannski myndu þá verkfæri Seðlabankans bíta almennilega og krónan yrði þokkalega stöðug. Það getur verið. Ég held t.d. að vaxtatæki Seðlabankans gangi alveg ágætlega þegar það eru höft, þau fari hins vegar að grafa undan okkur þegar höftin eru farin. Hinn möguleikinn er að hafa ekki sjálfstæða peningastefnu. Það er einn möguleiki. Ef við ætlum að hafa þetta tvennt, sjálfstæða peningastefnu og frjálst flæði fjármagns, þá verður hér óstöðugleiki með tilheyrandi rugli sem því fylgir. Það er ekki vegna þess að ég vilji að það sé þannig, það er ekki vegna þess að ég vilji að íslenska krónan sé óstöðug, það er ekki vegna þess að ég vilji fara í ESB. Mér finnst það bara skipta máli þegar við erum að reyna að takast á við þessi einkenni að við áttum okkur á forsendunum á bak við þau. Mér fannst áhugaverð umræðan um vexti, því miður kemst ég ekki lengra að þessu sinni en í það minnsta vil ég þakka öllum sem taka þátt í þessari umræðu vegna þess að mér finnst hún áhugaverð. [[Forseti hringir.]]Ég held að hún haldi áfram, ég vona að hún haldi áfram vegna þess að það er gott ef Íslendingar eru almennt [[Forseti hringir.]]inni í þessum málum, sama hvernig fer.
Herra forseti. Áður en ég byrja að ræða þetta efnislega langar mig að leggja fram ákveðnar forsendur sem við ættum að miða við þegar við eigum í umræðu af þessu tagi, um eðli hagkerfis okkar og hvert eigi að fara í framtíðinni. Í fyrsta lagi myndi ég segja að ef Ísland er að gera eitthvað ólíkt öllum öðrum löndum heims þarf mikinn rökstuðning fyrir því að breyta því ekki. Ef Ísland er að gera eitthvað eins og öll önnur lönd heims þarf mjög sterkan rökstuðning fyrir því að breyta því. Ég er ekki að segja með þessu að við megum ekki vera öðruvísi eða að aðstæður geti ekki verið ólíkar. Þær eru það stundum og þá tökum við því. Ég er að segja að við verðum að hafa gríðarlega sterkan rökstuðning í öllum þeim tilfellum. Við verðum að átta okkur á í þessu samhengi að við erum á milli Katar og Írlands í vergri landsframleiðslu á mann. Við erum á milli Nepals og Papúa Nýju-Gíneu í vergri landsframleiðslu yfir höfuð. Við erum ekki ótrúlega ólík öllum öðrum hagkerfum heims og við erum alls ekki ólík evrópskum hagkerfum nema hvað varðar smæð okkar annars vegar og það að við erum með sjálfstæðan gjaldmiðil hins vegar. Það er mjög margt líkt með okkar hagkerfi og evrópskum hagkerfum. Við eigum að vinna svolítið út frá því. Þetta er ástæðan fyrir því að ég vil meina að það sé algerlega fráleitt að nota ekki nákvæmlega sömu mæliaðferð fyrir verðbólgu og allir aðrir. Það er algerlega fráleitt. Ekki bara vegna þess að það gefur til kynna að allir aðrir séu að gera eitthvað rangt eða við séum að gera eitthvað rangt, líklega þó það síðara, heldur gerir þetta líka að verkum að við höfum enga leið til að bera okkur saman við alla hina. Það ætti í rauninni að vera nóg. Það ætti ekki að þurfa neina frekari umræðu. Það er fáránlegt að gera hluti á annan hátt en allir aðrir þegar við erum að tala um svona einfalda mælikvarða. Því ættum við að sjálfsögðu að taka upp samræmda mæliaðferð. Nú vill svo til að við erum með svolítið fáránlegt kerfi hér á Íslandi. Það kom ágætlega fram í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar áðan að það eru ekki allir algerlega sammála innan þingflokks Pírata um nákvæmlega hvert eðli fáránleikans er.
Heyr, heyr.
Sú afstaða sem ég hef er þess eðlis að hún sameinar í raun afstöðuna sem hefur komið fram hjá hv. þm. Ólafi Ísleifssyni og afstöðuna sem hefur komið fram hjá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni. Einhverjum kann að þykja þetta furðulegt, en skoðum þetta. Jafnvel þótt við horfum fram hjá áhrifum verðtryggingar á almenning, á hinn almenna mann sem er með verðtryggt lán - og ég er ekki að segja að við eigum að horfa fram hjá þeim, en skoðum þetta - þá er það samt tilfellið að verðtrygging veldur því að verðbólga eykur peningamagn í umferð. Það er ákveðinn hluti af lánum verðtryggður, það kemur smá verðbólga, það þýðir að höfuðstóll lánsins eykst, nema hvað þetta er ekki bara eitt lán heldur tugir þúsunda lána og hvert þeirra eykur þar með heildarpeningamagnið í umferð lítillega. Afleiðingin er sú að það bætast við peningar á efnahagsreikning bankanna. Þetta skekkir bæði stöðu bankanna gagnvart öllum öðrum en ekki síður allra annarra gagnvart bönkunum. Þetta ýtir beinlínis undir meiri verðbólgu. Eina ástæðan fyrir því að við erum ekki með bullandi háa verðbólgu er að það er eitthvað í þessu kerfi öllu á Íslandi sem virkar sem niðurfall fyrir alla þessa verðbólgu. Hvort það er framleiðnin eða eitthvað annað, ég veit það hreinlega ekki, ég hef ekki séð almennilega greiningu á því. En ef verðtryggingin yrði afnumin myndi það verða til þess að áhættunni af verðbólguáhrifunum yrði dreift milli bankanna og lántakenda. Það myndi auk þess gera að verkum að lánsfjárkostnaðurinn myndi birtast samstundis í formi greiðsluflæðis hjá lántakendum í stað þess að vera að hluta til settur yfir á höfuðstól lánsins. Þetta myndi auka gagnsæi fyrir lántakandann og auka vitund hans um það hversu mikið kostar að taka lánið. Þetta myndi líklega leiða af sér lægra vaxtastig. Það eru einhver áhöld um það. En ég trúi því engu að síður að vaxtastigið myndi normalíserast vegna þess að það væru meiri líkur á því að samkeppni yrði á eðlilegum forsendum. Fyrir utan að erlendir bankar væru líklegri til að koma inn og bjóða samkeppnishæfa vexti. Þetta myndi minnka þörf á innflæðishöftum. Þarna ætla ég að taka undir það sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson kom inn á rétt áðan. Það er til nokkuð í hagfræðinni sem heitir þrílemma. Þrílemman segir ótrúlega skýrt að það er hægt að hafa frjálst flæði fjármagns, sjálfstæða peningastefnu eða stöðugt gengi. Það er hægt að hafa eitthvað tvennt af þessu. Það er ekki hægt að hafa allt þetta þrennt. Það er ekki hægt að hafa alla þessa þrjá eiginleika samtímis. Það er bara ekki hægt. En íslenska hagkerfið hefur alltaf verið rekið á þeim forsendum að það sé hægt að viðhalda þessu þrennu með stórkostlega vondum afleiðingum fyrir alla þegar það bregst. Hvað þurfum við í hagkerfinu á Íslandi? Jú, ég vil meina að við þurfum stöðugleikann sem felst í stöðugu gengi. Það er vegna þess að hagkerfi okkar er frekar lítið í alþjóðlegu samhengi. Viðskipti heimilanna þegar þau kaupa vörur erlendis frá og fyrirtækjanna sem reyna að selja vörur út úr landi til að fá gjaldeyristekjur eru háð því að það sé einhver fyrirsjáanleiki og stöðugleiki. Það er alveg fráleitt að vera alltaf að stefna fyrirtækjum landsins á móti einstaklingunum í landinu og heimilunum í þeim tilgangi að lifa í einhverri sátt með þetta óstöðuga fyrirkomulag. Við þurfum því stöðugleikann í genginu. Hitt atriðið sem við þurfum að hafa er frjálst flæði fjármagns. Öðruvísi getum við ekki stundað viðskipti við útlönd. Ísland framleiðir t.d. um 6 milljónir fiskmáltíða á dag. Þetta er áhugaverð tölfræði. Miðað er við ákveðna skammtastærð. En við getum augljóslega ekki borðað 6 milljón fiskmáltíðir á dag þannig að við þurfum að flytja þær út. Frjálst flæði fjármagns er grundvallaratriðið til þess að hægt sé að gera það, þó svo að auðvitað sé hægt að bulla sig fram hjá fjármagnshöftum eins og við höfum gert nýlega við ótrúlega takmarkaða gleði af hálfu Eftirlitsstofnunar EFTA. Það sem við þurfum ekki er sjálfstæð peningastefna. Vissulega er ágætt að hafa möguleika á ákveðnu sjálfstæði í peningastefnunni og það er enginn að leggja til að við hættum að vera með sjálfstæða peningastefnu að öllu leyti. En ég legg til að við hættum því að flestu leyti. Það er vegna þess, eins og hefur komið fram, að krónan er ótrúlega lítill gjaldmiðill. Krónan passar bara ekki inn í hóp gjaldmiðla þeirra ríkja sem við berum okkur almennt saman við. Til þess að finna jafn lítinn gjaldmiðil og krónuna þarf maður að horfa ofan í LETS-kerfið og skoða varagjaldmiðillinn í Sviss eða jafnvel Brixton-pundið. Að vísu held ég að íslenska krónan sé töluvert stærri en Brixton-pundið en engu að síður eru þetta ekki alvörugjaldmiðlar sem ríki eru á bak við. Við þurfum að nálgast þessa hluti af meiri skynsemi. Það er ótrúlegt hvað það eru margir hlutir í stjórnun Íslands sem ganga út á að fara alveg stórkostlega heimskulegar leiðir við að gera hlutina á allt annan hátt en öll önnur lönd, bara til þess að vera öðruvísi og klappa okkur á bakið fyrir að vera sérstök og öðruvísi. Yfirleitt þegar maður fer að plokka í röksemdarfærslurnar er þessi frábreytileiki frá öðrum löndum í grunninn til þess gerður að búa til aðstæður þar sem sérstöku valdaójafnvægi er viðhaldið í þágu ákveðins hóps fólks og gegn hagsmunum allra annarra Íslendinga en þeirra sem tilheyra þessum hópi. Þetta hljómar kannski eins og samsæriskenning og ég meina þetta ekki þannig en staðreyndin er sú að allar þessar ákvarðanir voru teknar af ágætlega greindu fólki sem vissi alveg hvað það var að gera. Það er einhver sem græðir á þessu. Við vitum það. Í tilfelli verðtryggingarinnar er augljóst að bankarnir græða töluvert á kostnað almennings. Það er bara skýrt. Í tilfelli krónunnar er það misjafnt hver græðir eftir því hversu óstöðug hún er hverju sinni, en ég get sagt ykkur það að það er aldrei almenningur sem fær stærsta vinninginn upp úr þessu. Jú, stundum fer gengið nægilega mikið upp til þess að flugið til útlanda verður aðeins ódýrara en meira er það í raun ekki. Allt annað brýst út í verðlagi innan lands og veldur okkur óþægindum. Þetta vil ég meina að sé samsuðan. Við þurfum að fara að mæla hluti á nákvæmlega sama hátt og löndin í kringum okkur til þess að við séum sambærileg við þau og til þess að við séum ekki að gera heimskulega hluti. Það þarf að afnema verðtryggingu af lánum til einstaklinga vegna þess að hún eykur peningamagn í umferð á þann hátt sem eykur verðbólgu, keyrir hana upp, og hefur eingöngu jákvæð áhrif á efnahagsreikninga bankanna. Við þurfum síðan að endurskoða peningastefnu okkar, ekki bara með því að tjóðra niður krónuna eins og margoft hefur verið reynt heldur með því að koma upp skynsamlegra framtíðarfyrirkomulagi sem hentar nútímalegu samfélagi eins og okkar sem er einmitt að reyna að taka þátt í alþjóðlegum hagkerfum og þarf að gera það og reiðir sig alfarið á það. Þetta er alla vega veikburða tilraun mín til að samþætta hugmyndir hv. þm. Þorsteins Víglundssonar og Ólafs Ísleifssonar. Ég held að í grundvallaratriðum hafi það tekist.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir hans viðleitni til að stunda hér greiningar á ræðum og þar á meðal minni. Ég geri ráð fyrir að það þurfi að kafa ansi djúpt til að samþætta málflutning minn annars vegar og hv. þm. Þorsteins Víglundssonar hins vegar en ég hlakka ákaflega til þess að lesa ræðu þingmannsins þegar hún liggur fyrir í þeim búningi. Ég efa ekki að hún verður enn betri í lestri en hún var þegar maður hafði tækifæri til að hlýða á hana hér rétt áðan. Ég vil nota þetta tækifæri: Ágætir þingmenn úr Píratasöfnuðinum [[Hlátur í þingsal.]]hafa vísað hér til þekktrar hagfræðikenningar sem ég hafði tækifæri til að fjalla um í afmælisriti ekki alls fyrir löngu er ég fjallaði um krónuna og fullveldið. Af því að ég heyri að hv. þingmenn eru að leita að íslensku orði yfir þessa kenningu þá vil ég bara í allri auðmýkt leyfa mér að segja frá því að ég kallaði þetta fyrirbæri „þríþraut“ í umræddri grein. Hv. þingmenn Framsóknarflokksins hafa beitt sér fyrir þingsályktunartillögu um að settur verði á laggirnar starfshópur um að skoða mismunandi útfærslur á verðtryggingunni. Það er ekkert að því að gera það eins og ég hef áður sagt. En ég ítreka að við getum ekki fest hér í því fari að fjalla um fínni blæbrigði í framkvæmd verðtryggingarinnar þegar viðfangsefnið er að koma því fyrirbæri fyrir kattarnef, leyfi ég mér að segja, því að þetta á ekkert erindi. Þetta var sett upp út úr algerri neyð 1979, það eru að verða 40 ár síðan og í allt öðru þjóðfélagi; við allt aðra skipan efnahagsmála, við allt annað fjármálakerfi, allt öðruvísi. Allt hefur breyst og við sitjum hér föst. Það hefur vaxið upp ný kynslóð í landinu sem þekkir ekkert annað en þetta og heldur að þetta sé bara eins og Esjan, sé bara gefin stærð. Það er ekki svo, herra forseti. Það finnst glögglega að það er á brattann að sækja hér á hinu háa Alþingi í þessu máli. Hér eru tveir flokkar sem hljóta að falla undir þá skilgreiningu að teljast algerlega forhertir í málinu. Annar þeirra er fjarverandi eins og jafnan þegar þessi mál eru á dagskrá. [[Hlátur í þingsal.]]Hinn hefur lýst með mjög eindregnum hætti sinni afstöðu og þá er ég að tala um Viðreisn að sjálfsögðu. Hv. þingmenn Framsóknarflokksins, sem eru hér að hreyfa þessu máli, hvernig eigi að reikna út vísitöluna, gera það að gefnu tilefni, það verður að segjast eins og er. Hvert er tilefnið? Tilefnið er það að hér hafa sprottið upp alveg sérstök vandamál í húsnæðismálum landsmanna, alveg sérstök vandamál. Sum af þessum vandamálum eru manngerð vandamál sem eiga rót að rekja til pólitískrar stefnu sem er fylgt í stærsta sveitarfélagi landsins. Það hefur leitt af sér alveg fádæma hækkun á húsnæðis- og leiguverði þar með og það skilar sér inn í þessa vísitölu og hækkar hana jafnvel þótt almennt verðlag á vöru og þjónustu hafi farið hjaðnandi í landinu. Greiðendur af verðtryggðum lánum hafa þurft að taka á sig, herra forseti, tugi milljarða af þessum sökum - tugi milljarða á tugi milljarða ofan. Þessar fjárhæðir, þessar auknu byrðar sem lagðar hafa verið á heimili og atvinnufyrirtæki landsmanna - við skulum bara tala um heimilin; þetta jafngildir því að þau eigi að standa undir verðmæti þorskafla á Íslandsmiðum. Nýjar kröfur sem með þessum hætti hafa stofnast á heimilin; sinnuleysið, skeytingarleysið af hálfu þessara flokka sem sinna þessu ekki neitt er algjört og forkastanlegt, leyfi ég mér að segja. Háttvirtir Framsóknarmenn eru hér í ríkisstjórn með tveimur flokkum sem hafa alltaf uppi hið fornkveðna þegar þessi mál koma á dagskrá, segja alltaf: Við stefnum að því að draga úr vægi verðtryggingar. Þetta er dulmál, herra forseti, og merkir á íslensku: Við viljum verðtrygginguna áfram og munum ekki hræra legg eða lið til að koma henni burt. Metnaðarleysið hjá ríkisstjórninni birtist í því að í stefnuyfirlýsingu sinni, standandi frammi fyrir þeirri staðreynd, herra forseti, að húsnæðisliðurinn hefur lagt þessar byrðar á heimili landsmanna, segir hún eitthvað á þessa leið: Að hún muni á kjörtímabilinu, það eru víst fjögur ár, það gæti orðið haustið 2021 þess vegna, hefja skoðun á því - hefja skoðun - hvernig megi fjarlægja fasteignaverð úr mælingum neysluvísitölunnar. Hefja skoðun, herra forseti. Þetta er metnaður ríkisstjórnarinnar. Þetta er ríkisstjórn sem hv. Framsóknarflokkur á aðild að, sem hefur margoft gefið það til kynna að hann vilji vel í málinu. Ég dreg ekki í efa einlægni og heiðarleika þeirra í því en hann er í ríkisstjórn með verðtryggingarflokkum. Eins gott að allir gangi að því opnum augum. Það er hins vegar ástæða til að nefna að eftir mjög miklar hækkanir á húsnæðisverði samhliða lækkun á almennu verðlagi veit auðvitað enginn hver verður framvindan í því. Þess vegna er út af fyrir sig ekkert athugavert við að sest sé yfir það og málið tekið út og þess vegna er ég meðmæltur þessari þingsályktunartillögu. Það er ekkert lánaform, leyfi ég mér að segja, útbreiddara á íslenskum, fjármálamarkaði, a.m.k. eins og það snýr að heimilunum, en verðtryggingin. Samt er eftirlit með þessum þætti ekki beysið. Ég ætla að leyfa mér að nota þann tíma sem eftir er til þess að vekja athygli á fyrirspurn sem ég hef lagt fram til fjármála- og efnahagsráðherra um eftirlit Fjármálaeftirlitsins með verðtryggðum lánum til að gefa ráðherranum og Fjármálaeftirlitinu kost á því að gera grein fyrir því, þingi og þjóð, með hvaða hætti eftirliti með þessum lánaflokki er háttað. Til að mynda: Hversu oft hefur Fjármálaeftirlitið óskað eftir upplýsingum frá eftirlitsskyldum aðilum um útreikninga vaxta og verðtryggingar lánsfjár og gert sérstakar athuganir, þar á meðal vettvangsathuganir, ef tilefni þykir til? Hversu oft hefur Fjármálaeftirlitið talið sig þurfa að sinna leiðbeiningarskyldu og fylgja eftir ábendingum sem stofnuninni berast og varða verðtryggingu lánsfjár? Hversu oft hefur Fjármálaeftirlitið fylgt því eftir að brugðist sé með viðeigandi hætti við dómum sem lúta að ágreiningi um vexti og verðtryggingu þar sem eftirlitsskyldir aðilar eiga í hlut? Um hvaða dóma ræðir og hvernig gerir Fjármálaeftirlitið opinberlega grein fyrir mati sínu á áhrifum og fordæmisgildi umræddra dóma? Þá er sömuleiðis ástæða til að spyrja: Hvert geta einstaklingar beint kvörtunum sem ekki telja rétt staðið að útreikningi á vöxtum og verðtryggingu? Geta þeir beint kvörtunum þar að lútandi til Fjármálaeftirlitsins og fengið leyst úr þeim með formlegri málsmeðferð? Eða telur ráðherra fullnægjandi úrræði vera fyrir hendi fyrir einstaklinga og lögaðila til að leita slíkrar úrlausnar? Herra forseti. Það er allt á sömu bókina lært í þessu efni. Það er lagt á þjóðina að hér eigi [[Forseti hringir.]]allt að vera verðtryggt sem iðar og lífsanda dregur, en ekki eru til neinar opinberar formúlur fyrir því hvernig eigi að reikna þetta út og eftirlitið er ekki upp á marga fiska.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti allrar allsherjar- og menntamálanefndar um tillögu til þingsályktunar um endurskoðun XXV. kafla almennra hegningarlaga sem snýr að ærumeiðingum og brotum gegn friðhelgi einkalífsins. Þessi tillaga snýst um að tekið sé til endurskoðunar hvort ákvæði sem snerta ærumeiðingar eigi yfir höfuð heima í hegningarlögum, hvort ekki fari betur á því að færa þau í almennan skaðabótarétt, og er öðru fremur tillaga sem snýst um að styrkja tjáningarfrelsið hér á landi þar sem sá harði lagarammi sem nú er fyrir hendi hefur allt of oft verið notaður til að halda aftur af tjáningu í fjölmiðlum. Með tillögunni er lagt til að dómsmálaráðherra verði falið að láta fara fram endurskoðun á þessum kafla hegningarlaga í því skyni m.a. að meiðyrðalöggjöf uppfylli skilyrði 10. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eins og því ákvæði hefur verið beitt í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu og að ráðherra leggi fram frumvarp til laga um breytingu á þeim kafla á næsta löggjafarþingi. Dómar Mannréttindadómstólsins gegn íslenska ríkinu eru orðnir vandræðalega margir og mál er að linni þannig að almennt var nokkuð vel tekið í þá hugmynd að slík endurskoðun færi fram. Umsagnaraðilar og gestir nefndarinnar voru þeirrar skoðunar að þetta væri nauðsynleg og tímabær endurskoðun og hið sama átti við innan nefndarinnar. Af því að tíminn líður stundum og hlutir gerast óháð því sem á sér stað innan veggja þingsins hittist svo skemmtilega á að eftir að mælt hafði verið fyrir þessari tillögu skipaði forsætisráðherra nefnd um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Þar með sá allsherjar- og menntamálanefnd sér leik á borði að nýta þá vinnu þar sem verkefni nefndarinnar skarast að nokkru leyti við það sem þessi tillaga gengur út á. Nefndin hefur m.a. það verkefni að fara yfir fyrirliggjandi lagafrumvörp sem þekkjast í daglegu tali sem IMMI-frumvörpin sem eiga rætur að rekja til Birgittu Jónsdóttur og Pírata innan veggja þingsins. Nefndin á að hafa nokkuð frjálsar hendur, en það sem allsherjar- og menntamálanefnd leggur til er að sú tillaga til þingsályktunar sem hér liggur fyrir verði fóður í þá vinnu nefndarinnar, verði í raun viðbót við hlutverk nefndarinnar. Við leggjum því til að þingsályktunartillögunni verði vísað til ríkisstjórnarinnar og henni falið að tryggja að endurskoðun XXV. kafla hegningarlaganna verði verkefni þeirrar nefndar sem skipuð hefur verið um umbætur á löggjöf á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsisins. Af því að tíminn er ekki bara þeim eiginleika gæddur að líða heldur líka þeim eiginleika að koma oft á sama stað niður hittist svo vel á að formaður nefndar forsætisráðherra, Eiríkur Jónsson, prófessor í lögum, átti fyrir 12 árum stutta viðdvöl á þingi sem varaþingmaður og lagði þá fram, á 133. löggjafarþingi, tillögu til þingsályktunar um afnám refsiákvæða vegna ærumeiðinga sem efnislega er samhljóða þeirri tillögu sem við erum hér að leggja til að afhenda hinum sama Eiríki Jónssyni til góðfúslegrar afgreiðslu í störfum sínum fyrir hönd forsætisráðherra. Ég vænti þess að með þessari afgreiðslu þingsins verði málinu ekki bara komið í góðar hendur, heldur þær réttu, komið aftur til upprunans. Ég bíð þess spenntur að sjá hvað kemur út úr störfum nefndar forsætisráðherra á haustdögum þegar stefnt er að því að nefndin skili tillögum sínum í frumvarpsformi. Undir álit allsherjar- og menntamálanefndar ritar öll nefndin, auk þess sem hér stendur eru það Páll Magnússon, Jón Steindór Valdimarsson, Birgir Ármannsson, Guðmundur Andri Thorsson, Steinunn Þóra Árnadóttir, Willum Þór Þórsson og Þórhildur Sunna Ævarsdóttir. Anna Kolbrún Árnadóttir sem var fjarverandi við afgreiðslu málsins skrifar undir álitið samkvæmt heimild starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Nefndin leggur sem sagt til að tillögunni verði vísað til ríkisstjórnar að lokinni umræðunni.
Herra forseti. Við ræðum tillögu um að vísa þessari annars ágætu þingsályktunartillögu til ríkisstjórnarinnar. Hún snýr að því að endurskoða þann kafla almennra hegningarlaga er snýr að meiðyrðamálum, sem er þarft og gott verk. Mér finnst hins vegar ótrúlega furðulegt að það sé ekki löngu búið að græja þetta. Í fyrsta lagi er Ísland í hópi með löndum eins og Aserbaídsjan sem hafa enn þá fangelsisrefsingu við tjáningu og það er eitthvað sem ætti að vekja okkur öll til umhugsunar. Í dag er alþjóðlegur dagur fjölmiðlafrelsis og í dag er líka lögð sérstök áhersla á það í því samhengi að skapa fjölmiðlum vinveittara lagaumhverfi en víða finnst. Á Íslandi er ekki hægt að segja að lagaumhverfið sé fjölmiðlum vinveitt, síður en svo. Meiðyrðalöggjöf er ítrekað beitt til þess að draga fé frá einstökum fjölmiðlum sem fara með óþægilega fjölmiðlaumfjöllun, með algjörlega tilhæfulausum meiðyrðakærum sem vitað er að munu að öllum líkindum ekki vinnast vegna tjáningarfrelsisins og vegna fjölmiðlafrelsisins, sem dómstólar landsins virðast vera orðnir aðeins betri í að vernda en þeir voru. Ástæðan er náttúrlega þessi fjöldi dóma sem Mannréttindadómstóllinn hefur gefið út á hendur Íslandi fyrir brot á tjáningarfrelsinu, við stóðum ekki einu sinni nógu vel vörð um tjáningarfrelsið, ekki einu sinni í dómskerfinu. Í dag eru líka 199 dagar frá því að lögbann var sett á umfjöllun Stundarinnar, tólf dögum fyrir kosningar, um fjármálagjörninga þáverandi forsætisráðherra í aðdraganda bankahrunsins 2008, þegar hann sat sem þingmaður, núverandi hæstv. fjármálaráðherra. Í dómi héraðsdóms í því máli kemur fram að það alvarlegasta við einmitt það mál, eða það er alla vega þannig sem ég les í þetta, er að sjálfsögðu að lögbannið var þess eðlis að það hefði getað verið inngrip í frjálsar og lýðræðislegar kosningar með því að halda upplýsingum frá kjósendum svona stuttu fyrir kosningar, upplýsingum sem vissulega áttu erindi við almenning. Mér er spurn, sérstaklega á þessum alþjóðlega degi fjölmiðlafrelsis, hvers vegna það er ekki meira uppnám yfir þessu ástandi. Þegar ég lýsi þessu ástandi fyrir kollegum mínum á Evrópuráðsþinginu þá verða þeir frekar hissa og hvá svolítið og segja: Þetta er svolítið eins og í Rússlandi eða Tyrklandi, að það sé hægt að loka bara á frjálsa fjölmiðlun, á óþægilegan fréttaflutning. Það veldur vissulega áhyggjum hversu auðvelt er að draga úr frelsi fjölmiðla til þess að flytja fréttir á Íslandi með meiðyrðamálum sem og með lögbanni. Almennt lagaumhverfi ræktar ekki fjölmiðlana okkar, styrkir þá ekki og styður ekki þeirra starf. Ég hef áður farið í þessum ræðustól yfir ýmsa hluti sem ég tel hafa umtalsverðan kælingarmátt á frjálsa umræðu á Íslandi og frjálsa fjölmiðlun og ætla ekki að fara yfir það í löngu máli hér og nú, en hins vegar langar mig að vekja athygli á sérstaklega tveimur frumvörpum sem við Píratar höfum lagt fram sem hafa ekki fengið að komast til 1. umr. enn þá. Annað þeirra er mál sem fjallar um rökstuðning við málskostnaðarákvarðanir. Þegar málskostnaður er felldur niður í meiðyrðalöggjöf viljum við að það þurfi sérstaklega að rökstyðja þá ákvörðun. Það er talsvert algengara að málskostnaður sé felldur niður í meiðyrðamálum en í öðrum málum. Það þýðir að fjölmiðill kann að sitja uppi með mjög háan málskostnað án þess að hafa brotið lög. Þessi venja að fella niður málskostnað getur stuðlað að því að fjársterkir aðilar eigi einmitt auðvelt með að skapa fjölmiðlum mikinn kostnað vegna ítrekaðra málshöfðana og þannig haft mikil kælingaráhrif á tjáningarfrelsið. Með þessu frumvarpi okkar er það gert að skyldu dómstóla að rökstyðja sérstaklega þegar málskostnaður er felldur niður. Þannig getum við átt upplýsta umræðu um þær venjur sem hafa myndast í málaflokknum og hvort tilefni sé til að breyta viðteknum venjum þegar að þessu kemur. Þetta er mikilvægt frumvarp vegna þess að það styrkir réttarstöðu fjölmiðla gagnvart tilhæfulausum meiðyrðamálum og mér finnst afskaplega mikilvægt að við styrkjum þá í þeirri stöðu. Annað frumvarp sem við höfum lagt fram fjallar um málskot í meiðyrðamálum. Því er ætlað að jafna hlut málsaðila í meiðyrðamálum því að í frumvarpinu er lagt til að ávallt verði heimilt að áfrýja máli til æðra dómstóls í ærumeiðingarmálum. Til þess að áfrýja megi dómum þarf að ná ákveðinni áfrýjunarfjárhæð ellegar sækja um áfrýjunarleyfi, en þar sem áfrýjunarfjárhæð miðast við dómkröfur í sýknudómi en við dæmdar bætur í sakfellingarmáli er miklu algengara að áfrýjunarfjárhæð sé náð í sýknumálum. Í dag ríkir þannig talsvert ójafnvægi á milli málsaðila varðandi aðgengi að dómstólum þar sem auðveldara er að áfrýja sýknudómum heldur en sakfellingardómum. Með frumvarpinu er lagt til að það ójafnvægi verði rétt af og vernd tjáningarfrelsis í ærumeiðingarmálum aukin með því að heimila alltaf áfrýjun í þessum málum. Þetta frumvarp snýr líka einfaldlega að því að styrkja réttarríkið á Íslandi þannig að það sé jafnræði á milli málsaðila í dómsmálum sem þessum. Það er auðvelt að koma fram með meiðyrðamál og krefjast milljón króna í skaðabætur, tapa því máli og áfrýja því svo. Það er erfiðara fyrir hinn málsaðilann að áfrýja. Tapi fjölmiðillinn t.d. málinu og vilji áfrýja til Hæstaréttar, eða Landsréttar núna, eru bæturnar kannski bara 250 þús. kr. og ná því ekki áfrýjunarfjárhæðinni. Þá þarf að sækja um leyfi og þetta setur fólk í ójafna stöðu þegar kemur að því að geta leitað til æðra dómstigs og við viljum jafna þá stöðu. Hvað varðar þessa nýju nefnd þá vil ég taka fram að ég fagna því að hún hefur tekið til starfa og hún ætli að skila tillögum um betrumbætur á löggjöf okkar sem varðar tjáningarfrelsi því að af mjög mörgu er að taka. Mér finnst hins vegar fáránlegt hvað það hefur tekið langan tíma að koma löggjöf okkar í þannig stand að hún standist alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum verið aðilar að í áratugi. Við ættum að vita betur en að vera með jafn heftandi löggjöf og við höfum í raun og veru haft hingað til gagnvart tjáningarfrelsinu. Þess má geta einmitt að þingsályktunartillaga um að Ísland verði leiðandi í vernd tjáningarfrelsisins var samþykkt á þingi árið 2010, það eru komin átta ár síðan. Það eru komin nokkur ár síðan frumvörp til þess að laga þessa stöðu voru tilbúin í ráðuneytunum. Þau hafa bara beðið þar í einhverri skúffu án þess að eitthvað sé gert í málinu. Það er náttúrlega mjög miður að við séum ekki komin lengra en þetta. Mér finnst kannski einna sorglegast að á alþjóðlegum degi fjölmiðlafrelsis sé enn þá í gildi lögbann á fjölmiðil vegna umfjöllunar sem á erindi við almenning og það séu ekki allir bara brjálaðir yfir því. Ég er brjáluð yfir því og ég er ekki viss um að fólk átti sig á því hvað það er hættulegt lýðræðinu að við berjumst ekki á móti svona stöðu. Ef við leyfum þessu að viðgangast á hendur einum fjölmiðli þá styttist óðum í að hægt sé að stöðva alla umfjöllun sem ekki þykir þægileg fyrir valdhafa og þá styttist í endalok lýðræðis okkar. Það vil ég ekki sjá.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágætisræðu. Það er þrennt sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í. Hv. þingmaður segir í ræðustól að ítrekað hafi verið beitt þeirri aðferð að draga fé af fjölmiðlum eða fjölmiðlamönnum með tilhæfulausum kærum, ef ég skil þingmanninn rétt. Ég held að sé mjög mikilvægt að þingmaðurinn fylgi því aðeins eftir og segi okkur hvað hún á við, vegna þess að það er vitanlega býsna bratt að segja að einstaklingar úti í bæ stundi það að vera með tilhæfulausar kærur með það eitt að markmiði að hafa fé af fólki eða fjölmiðlum. Það eru býsna stór orð. Ég er ekki endilega sammála þingmanni, ég tek það algjörlega skýrt fram. En það er hins vegar mjög mikilvægt að ef svo er, ef þingmaðurinn getur bent á dæmi að það sé þá gert hér. Mér finnst ómögulegt að láta það liggja í loftinu að fólk stundi þetta bara almennt. Ég er sammála hv. þingmanni um lögbannið á Stundina. Það er mjög sérstakt að það hafi verið veitt og skuli enn vera í gangi. Mig langar líka að spyrja þingmanninn hvort hún hafi engar áhyggjur af því að þetta mál, verði því vísað til ríkisstjórnar og þeirrar nefndar sem hér um ræðir, gufi upp. Eins og fram kemur í nefndarálitinu hefur nefndin ekki neitt erindisbréf, ekki er skýrt í erindisbréfinu hvort þetta mál falli undir hlutverk þessarar nefndar. Hefur þingmaðurinn eða nefndin fengið vissu fyrir því að málið verði tekið upp af nefndinni? Mér finnst mjög mikilvægt að það liggi fyrir, að vissa sé fyrir því að nefndin taki það upp, að það deyi ekki bara vegna þess að umboð nefndarinnar er óljóst.
Virðulegi forseti. Við höfum fengið staðfestingu á því að þetta mál verður tekið upp hjá nefndinni. Það er gott til þess að vita. En það fellur almennt innan þess málefnasviðs sem nefndinni var falið að sinna, sem var að endurskoða þann ramma sem gildir um tjáningarfrelsið á Íslandi og að bæta vernd okkar gagnvart tjáningarfrelsinu. Ég vil ekki á þessari stundu rjúka af stað og nefna einstök dæmi um hvað við er átt, en sú framkoma veldur mér töluverðum áhyggjum að farið sé af stað með meiðyrðakröfu á hendur fjölmiðils sem fellur augljóslega innan ramma 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, og að halda því til streitu upp á æðsta dómstig málum sem falla augljóslega innan 6. gr., og gera það í krafti þess að menn eiga talsverða fjármuni, og gera það jafnvel endurtekið. Það er nokkuð sem ástæða er til að hafa áhyggjur af í íslensku samfélagi. Það er kannski ágætt að fara nánar út í það við 1. umr. um frumvarp okkar, sérstaklega þetta með að fella niður málskostnað, vegna þess að í þeirri greinargerð förum við rækilega í gegnum hvers vegna við pössum upp á að alltaf verði rökstuðningur fyrir því hvers vegna fjölmiðlar eru látnir bera málskostnað af því að hafa verið sýknaðir í meiðyrðamálum. Þar held ég að umræðan ætti að liggja alveg sérstaklega. Ég kem kannski á síðustu spurningu þingmannsins í næsta andsvari.
Virðulegur forseti. Seinni spurningin sneri að nefndinni sem hv. þingmaður svaraði í rauninni í byrjun andsvarsins. Nefndin og hv. þingmaður fengu sem sagt staðfestingu fyrir því að þessi nefnd þarna sem er með óskilgreint erindisbréf myndi taka þetta mál fyrir. Gott, því er svarað. Þingmaðurinn ítrekar þá skoðun sína að verið sé að, kannski ekki stunda það, en þess séu dæmi að menn haldi kærum til streitu í krafti peninga o.s.frv. Það eru að mínu viti býsna miklar ásakanir ef um ásökun er að ræða, en ég fagna því hins vegar ef þingmaðurinn og hugsanlega fleiri skýra það þegar mál þeirra verður tekið til umfjöllunar. Ég stelst aðeins inn í það mál með því að spyrja hvort það þingmál taki á áhyggjum hv. þingmanns. Nú verð ég að viðurkenna að ég man ekki alveg hvernig það leit út vegna þess að ég lít svo á að enginn maður, alveg sama hvað hann gerir, geti verið undanþeginn því að bera einhverja ábyrgð á því sem hann segir, skrifar eða gerir. Við þurfum hins vegar að fara mjög varlega og við verðum að passa að ekki sé verið að þagga niður í fjölmiðlum og fjölmiðlamönnum. Algjörlega. Við erum sammála um það. Slíkt má ekki gerast. En við megum samt að mínu viti ekki heldur taka þann rétt af hverjum og einum að sækja rétt sinn telji hann á sér brotið, telji hann farið inn á sitt einkalíf eða að einhver hafi vegið þannig að æru hans að hann telji sig hafa hlotið nokkurn skaða af. Við megum ekki koma í veg fyrir að slíkt geti átt sér stað og að menn geti sótt rétt sinn, alveg sama gegn hverjum það er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Vert er að taka fram að margir fjölmiðlar eru með sérkostnaðarlið í rekstrarreikningum sínum fyrir tilhæfulausar málsóknir á hendur þeim. Það sem er hættulegt við það er að fjölmiðlar fari að ritskoða sig. Þeir vilja ekki fjalla um ákveðna fjársterka aðila þótt þeir hafi leyfi til að gera það, af ótta við málshöfðanir. Frumvarp okkar miðar að því að tryggja að þegar sýknað er beri sá sem leggur fram meiðyrðamálskæru sem ekki er innstæða fyrir, sjálfur kostnaðinn af þeirri ákæru en ekki fjölmiðillinn sem sýknaður er af ákærunni. Það er gríðarlega mikilvægt. Fyrir utan tímaskekkjuna sem falin er í því að hér sé virkilega enn í gildi fangelsisrefsing við tjáningu. Það er mjög alvarlegt mál. Þótt henni sé almennt ekki beitt rekur mig samt minni til þess að aðstoðarmaður ráðherra fór fram á að fangelsisrefsingu yrði beitt í ákveðnu máli sem henni líkaði ekki sérstaklega vel. Og bara það getur haft kælandi áhrif á frjálsa fjölmiðlum. Það eina sem við förum fram á með frumvarpi okkar er að hlutur fjölmiðla í þessum málum verði réttur vegna þess að þeir verða fyrir málssóknum sem ekki er innstæða fyrir. Og svo eru þeir látnir bera kostnaðinn af því. Það er algerlega óásættanlegt miðað við hvað við gerum lítið fyrir fjármálaumhverfi fjölmiðla og fjárhagslega afkomu þeirra. Því viljum við breyta.
Hæstv. forseti. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og átti þátt í því nefndaráliti og þeim tillöguflutningi sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson gerði grein fyrir hér áðan. Við umfjöllun í nefndinni komu fram sjónarmið flestra gesta og raunar nefndarmanna einnig um að tilefni væri til að fara í endurskoðun á þeim kafla hegningarlaganna sem fjallar um ærumeiðingar og vernd friðhelgi einkalífsins. Það kom fram að dómaframkvæmd hér á landi hafi á köflum verið umdeild og í sumum tilvikum stangast á við niðurstöður mannréttindasáttmála Evrópu. Það kom reyndar líka fram að vísbendingar væru um að dómaframkvæmd væri að breytast hér á landi. Þess má reyndar líka geta að í ummælum gesta sem til þekkja komu fram sjónarmið um að ástæða væri til að átta sig á að dómaframkvæmd hjá Mannréttindadómstólnum hefði einnig að einhverju leyti breyst í þessum efnum. Allt er þetta efni sem þarf að taka til skoðunar áður en farið er í lagabreytingar hér á landi á þessu sviði. Það var þannig samstaða um að ástæða væri til þeirrar skoðunar sem er meginefni þessarar tillögu og eftir atvikum þeirra lagabreytinga sem af slíkri skoðun leiddu. Þegar farið var að fjalla um þetta á vettvangi nefndarinnar kom fram, eins og kemur fram í nefndarálitinu, að þetta verkefni hefur snertifleti við vinnu sem áður hefur verið unnin - þá reyndar undir forystu menntamálaráðuneytis á grundvelli þingsályktunartillögu um að Ísland verði í fremstu röð á sviði tjáningar-, fjölmiðla- og upplýsingafrelsis. Rétt er, sem fram hefur komið í umræðu, að niðurstöður þeirrar nefndar eða verkefnisstjórnar sem vann það verk hafa ekki komið í frumvarpsformi hér inn í þingið en eru til sem gögn sem hægt er að líta til við vinnu að þessu leyti. En jafnframt, eins og hv. framsögumaður nefndarálitsins, Andrés Ingi Jónsson, gat um hér áðan, var á vettvangi ríkisstjórnarinnar ákveðið fyrr á þessu ári að setja af stað sérstaka vinnu til að fara yfir lagasviðið heildstætt að þessu leyti, sem varðar tjáningarfrelsi, upplýsingafrelsi og fjölmiðlafrelsi. Að sjálfsögðu fellur endurskoðun á meiðyrðakafla hegningarlaganna vel að því verki og hefði í raun verið einkennilegt ef gert hefði verið ráð fyrir að sérstök vinna færi í gang um þetta óháð þeirri vinnu sem þegar er komin af stað. Það, eins og framsögumaður nefndarálitsins lýsti, leiddi til þess að nefndin komst að þeirri sameiginlegu niðurstöðu að eðlilegt væri að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar með það að markmiði að tillagan eins og hún er sett fram verði meðal þeirra útgangspunkta sem verkefnisstjórn eða nefnd forsætisráðuneytisins, undir formennsku Eiríks Jónssonar, hafi til hliðsjónar við sína vinnu. Ég held að það hafi í sjálfu sér verið farsæl lausn. Það er ekki, held ég, mikill ágreiningur um að ástæða sé til endurskoðunar á ákvæðunum sem hér um ræðir. Hins vegar erum við kannski ekki endilega komin á þann stað að geta sagt til um hvernig útfærslan verður nákvæmlega. Menn hafa velt fyrir sér sjónarmiðum um hvort kafli af þessu tagi eigi heima í hegningarlögunum eða hvort vísa eigi þessu alfarið á vettvang einkamálaréttarins. Í dag eru þetta að forminu til svokölluð einkarefsimál. Það getur skipt máli hvernig ákvæðum af þessu tagi er skipað í lagasafnið, bæði varðandi túlkun, sönnun og aðra slíka þætti. Það er mikilvægt að þetta sé skoðað, ekki eingöngu út frá meginefninu heldur líka slíkum lagatæknilegum sjónarmiðum þannig að ákvæði af þessu tagi nái tilgangi sínum, þ.e. að áfram verði fyrir hendi í íslenskri löggjöf ákvæði sem gera að verkum að telji menn á sér brotið, vegna ærumeiðinga eða vegna brots sem varðar friðhelgi einkalífsins, geti menn leitað réttar síns með einum eða öðrum hætti. Það er mikilvægt. En um leið að gætt sé þess meðalhófs, bæði við útfærslu lagaákvæða og síðan í framkvæmd, hvað slík ákvæði varðar, að ekki sé gengið gegn grundvallarreglum um tjáningar- og málfrelsi í landinu. Ég held að dómaframkvæmd liðinna ára gefi okkur auðvitað tilefni til slíkrar endurskoðunar. Það er líka ástæða til að skoða ákvæði af þessu tagi í ljósi breyttra tjáningarforma og tjáningarmiðla sem auðvitað er sá veruleiki sem við okkur blasir í dag, töluvert ólíkur þeim veruleika sem var fyrir hendi bara fyrir 10–20 árum, svo að ekki sé talað um lengri tíma. Það er auðvitað mikilvægt að löggjöfin endurspegli þennan veruleika þannig að þess sé gætt að þegar raunverulega er brotið á fólki með ærumeiðingum eða farið gegn friðhelgi einkalífs þess séu fyrir hendi réttarfarsleg úrræði fyrir fólk að leita réttar síns. En að sama skapi, eins og ég tók fram hér áðan, að slík löggjöf, slík ákvæði og framkvæmd þeirra, gangi ekki lengra en nauðsynlegt er svo að tjáningarfrelsið sem meginregla haldi sínu gildi.
Virðulegi forseti. Ég ætla ekki að hafa mörg orð um þetta mál en tek undir það sem hér hefur komið fram. Ég á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd og hef tekið þátt í því starfi sem þar hefur farið fram um þetta mál og er með á því. Þetta er mikilsvert framfaramál og ég treysti því að sú nefnd sem tekur til starfa undir forsæti Eiríks Jónssonar muni skila okkur áleiðis í átt að því að hér verði viðunandi lagaumhverfi um ærumeiðingar og meiðyrði. Svo hefur ekki verið hér á landi um langan aldur. Ég held að mikilvægt sé að muna að það er brýnt fyrir fólk að geta gætt réttar síns um eigin æru. Sérhver manneskja á sína mannhelgi og sæmd og á að geta varið mannhelgi sína og sæmd með einhverju móti. Við sjáum í elstu heimildum Íslandssögunnar alveg frá þjóðveldisöld hversu mikilvægt mönnum er orðspor sitt og hversu þungbært það er talið að verða fyrir níði. Níð var dauðasök, eins og við vitum, og þannig var það fram eftir öldum. Það er mikilvægt að halda því til haga að sæmdin er hverjum manni mjög dýrmæt. Þetta eru viss réttindi, mannhelgi. Hins vegar eru önnur réttindi sem þarna rekast á, þau réttindi að fá að segja hug sinn, fá að segja sína skoðun jafnvel þó að hún kunni að koma illa við orðspor annarrar manneskju. Það eru líka þau réttindi að fá að segja fréttir af því sem kann að koma einhverjum illa. Það eru réttindi að fá að reka fjölmiðla þannig að rekstrarumhverfi þeirra sé skaplegt. Það er mjög mikilvægt að tjáningarfrelsið í landinu sé varið. Það hefur verið misbrestur á því í gegnum tíðina, eins og við þekkjum, og hafa fallið um það dómar. Hér hefur verið leitað til Mannréttindadómstólsins og Íslendingar hafa hvað eftir annað fengið á sig dóma frá Evrópu þar sem Hæstiréttur Íslands hefur fengið hálfgerðar snuprur fyrir dóma sína þar sem hugmyndin um æru, sæmd, er fortakslaust tekin fram yfir réttinn til tjáningar og þau mannréttindi að fá að segja hug sinn. Þetta hefur bitnað á fjölmiðlum og rekstrarumhverfi þeirra en það sem meira er og jafnvel enn verra er að þetta hefur líka bitnað á einstökum blaðamönnum. Þeir hafa mátt þola þungar fjársektir og mikinn kostnað fyrir utan þau óþægindi sem hverri manneskju hlýtur að vera í því að þurfa að verja sig fyrir dómstólum fyrir það eitt að skrifa niður frásögn af starfsemi sem viðkomandi blaðamaður veit ekki betur en að sé sönn og rétt. Það er mikilvægt að fá umbætur á þessari löggjöf. Eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi í ræðu sinni er skemmtilegt að Eiríkur Jónsson skuli verða til þess að stýra því starfi vegna þess að þegar hann kom inn á þing sem varaþingmaður Samfylkingarinnar á sínum tíma lagði hann einmitt fram frumvarp um þetta efni. Æran er hverjum manni mikilvæg og kannski er fátt mikilvægara. Ég held samt að maður sæki ekki æru sína til dómstóla, maður fær hana í lífinu með verkum sínum og framgöngu.
Herra forseti. Ég kynni nefndarálit atvinnuveganefndar um frumvarp til laga um breytingu á ábúðarlögum (úttekt og yfirmat). Það hljóðar svo: Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Elísabetu Önnu Jónsdóttur frá atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytinu. Nefndinni barst umsögn um málið frá Bændasamtökum Íslands. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á V. kafla ábúðarlaga sem fjallar um ábúðarlok. Lagt er til annars vegar að mælt verði fyrir um að úttektarmenn birti málsaðilum niðurstöðu úttektar eins fljótt og unnt er og hins vegar að frestur til að krefjast yfirmats vegna úttektar byrji ekki að líða fyrr en málsaðilum hefur verið birt niðurstaða úttektarinnar. Frumvarpið er lagt fram í tilefni af ábendingum umboðsmanns Alþingis sem benti ráðuneytinu á að kærufrestur laganna væri skammur og að hann byrjaði jafnan að líða áður en aðili hefur fengið tilkynningu um ákvörðun. Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt óbreytt. Hv. þingmenn Ásmundur Friðriksson og Halla Signý Kristjánsdóttur voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en undir nefndarálitið rita sú sem hér stendur, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Inga Sæland, Guðjón S. Brjánsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Njáll Trausti Friðbertsson, Sigurður Páll Jónsson og Smári McCarthy.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá umhverfis- og samgöngunefnd um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjarskipti, nr. 81/2003, með síðari breytingum. Þetta snýst um innleiðingu á EES-reglum, nethlutleysi og CE-merkingar á fjarskiptabúnaði. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund gesti frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneyti, frá Samtökum atvinnulífsins, frá Samtökum iðnaðarins og frá Póst- og fjarskiptastofnun. Nefndinni bárust umsagnir frá þessum aðilum og einnig Persónuvernd. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um fjarskipti og lögum um Póst- og fjarskiptastofnun vegna innleiðingar á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins að því er varðar nethlutleysi, svokallaða TSM-reglugerð, og tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins 2014/53/ESB um þráðlausan fjarskiptabúnað, svokallaða RED-tilskipun. Í frumvarpinu er m.a. að finna reglur um nethlutleysi sem er nýmæli í íslenskum rétti. Fyrst og fremst snýst frumvarpið um aukna neytendavernd. Fram kom í samtali við gesti að með 2. gr. frumvarpsins væri gengið lengra en nauðsyn bæri til samkvæmt TSM-reglugerðinni um nethlutleysi. Samkvæmt greininni skal í samtengisamningi og samningi um aðgang að netum geta um þá stýringu fjarskiptaumferðar sem aðilar áskilja sér rétt til að viðhafa í almennum fjarskiptanetum og skal stýringin uppfylla skilyrði um nauðsyn og meðalhóf. Þetta snýst sem sagt um þegar einn aðili sem býður upp á netþjónustu er síðan að kaupa þjónustu af öðrum aðila og þeir gera samninga sín á milli sem þurfa þá að vera neytendum ljósir og hvað í þeim felst. Þá skal senda slíka samninga um samtengingu og aðgang til Póst- og fjarskiptastofnunar eigi síðar en viku eftir undirritun þeirra. Nefndin áréttar að með frumvarpinu er stuðlað að aukinni neytendavernd en hún felst m.a. í því að gerðar eru meiri kröfur til fjarskiptafyrirtækja um að upplýsa viðskiptavini sína um þær ráðstafanir sem gerðar eru varðandi flæði fjarskiptaumferðar og hvernig þær ráðstafanir geta takmarkað gagnaflutningshraða. Ákvæði 2. gr. er ætlað að tryggja að þjónustuveitandi, fjarskiptafyrirtækið, geti veitt fullnægjandi upplýsingar til neytenda um umferðarstýringar á netinu, hvort sem er á neti fyrirtækisins sem veitir þjónustuna beint eða hjá fyrirtæki sem fjarskiptafyrirtækið kaupir þjónustu af. Þeir þjónustuveitendur sem kaupa aðgang að netum annarra fjarskiptafyrirtækja verða að fá upplýsingar frá þeim fyrirtækjum til að geta miðlað þeim áfram til neytenda. Nefndin áréttar að þessi útfærsla er nauðsynleg til að tryggja réttindi neytenda og ná þeim markmiðum sem stefnt er að, samanber 4. gr. TSM-reglugerðarinnar. Nefndin bendir á að það er ekki nýmæli að senda skuli samtengisamninga til Póst- og fjarskiptastofnunar. Slíkt ákvæði hefur verið lengi í lögum um fjarskipti. Eina breytingin með þessu ákvæði er að geta skal um umferðarstýringar í samningum. Nokkrir umsagnaraðilar gagnrýndu að með b-lið 3. gr. frumvarpsins væru einungis meginreglur 3. gr. TSM-reglugerðarinnar innleiddar en ekki tekinn upp allur texti ákvæðisins. Sama gagnrýni var viðhöfð um 7. gr. frumvarpsins um markaðseftirlit með þráðlausum búnaði en þar var bent á að ákvæði RED-tilskipunarinnar sem 7. gr. byggist á væru mun ítarlegri. Nefndin áréttar að hér er um eina tegund innleiðingaraðferðar að ræða. Reglugerðina ber að innleiða að fullu samkvæmt þeim skuldbindingum sem íslenska ríkið hefur undirgengist með EES-samningnum og verða ítarlegri ákvæði TSM-reglugerðarinnar innleidd með reglugerð ráðherra. Meginreglurnar eru sem sagt í frumvarpinu en gert er ráð fyrir reglugerðarheimild til að innleiða ítarlegri ákvæði. Með sama hætti verða nánari ákvæði um markaðseftirlit skilgreind í reglugerð. Nefndin áréttar að brýnt er að sú reglugerð verði sett sem allra fyrst. Fram kom að með 6. gr. frumvarpsins, þar sem m.a. er gerð krafa um að framleiðandi þráðlauss fjarskiptabúnaðar sem settur er á markað hér á landi tryggi að honum fylgi upplýsingar fyrir notendur á íslensku, væri gengið lengra en þörf væri á samkvæmt 10. gr. RED-tilskipunarinnar sem ákvæðinu væri ætlað að innleiða. Í tilskipuninni er gerð krafa um að búnaðinum fylgi leiðbeiningar og upplýsingar um öryggismál á tungumáli sem er auðskiljanlegt fyrir neytendur og aðra endanlega notendur. Nefndin áréttar að íslenska er þjóðtunga Íslendinga og opinbert mál hér á landi auk þess sem stjórnvöldum ber skylda til þess að varðveita hana og sjá til þess að hún sé notuð, samanber lög nr. 61/2011, um stöðu íslenskrar tungu og íslensks táknmáls. Með frumvarpinu er stuðlað að aukinni neytendavernd. Svo að hún nái markmiði sínu verða neytendur að skilja þær upplýsingar sem þeim eru veittar en ljóst er að hluti neytenda hefur þörf fyrir íslenskar leiðbeiningar. Nefndin telur þó eðlilegt að heimilt verði að veita undanþágur frá kröfunni um íslenskar leiðbeiningar gagnvart fagmönnum, þ.e. notendum sem ætlast má til að skilji hið erlenda mál vegna menntunar, starfa sinna eða annarrar sérhæfingar. Nefndin leggur því til að við 6. gr. bætist ákvæði um að ráðherra sé heimilt með reglugerð að veita undanþágu að því er varðar fagmenn frá meginreglu laganna um íslenskar leiðbeiningar. Nefndinni var bent á að nauðsynlegt væri að veita fjarskiptafyrirtækjum svigrúm til að bregðast við breyttu lagaumhverfi, verði frumvarpið að lögum, og gera viðeigandi breytingar á skilmálum sínum. Nefndin fellst á það og leggur til að lögin öðlist gildi 1. júlí 2018. Að auki leggur nefndin til tvenns konar breytingar í því augnamiði að tryggja skýrleika laganna. Skilgreiningu á netaðgangsþjónustu verði bætt við lögin og jafnframt verði tilgreint í lögunum að réttur notenda samkvæmt 1. málsgrein b-liðar 3. gr. frumvarpsins gildi ekki um notkun eða aðgang að efni eða þjónustu sem brýtur gegn öðrum lögum eða dómsúrskurði. Breytingartillagan varðandi skilgreiningu á netaðgangsþjónustu hljómar þannig: „Netaðgangsþjónusta: Rafræn fjarskiptaþjónusta sem er aðgengileg öllum og veitir aðgang að internetinu og þar með tengingu við því sem næst alla endapunkta internetsins, án tillits til þeirrar nettækni og endabúnaðar sem notaður er.“ Að lokum leggur nefndin til breytingu á 2. málsgrein 9. gr. frumvarpsins sem er tæknilegs eðlis og þarfnast ekki skýringar. Að framansögðu virtu leggur nefndin til að frumvarpið verði samþykkt með framangreindum breytingum sem gerð er tillaga um í sérstöku þingskjali. Ég hef rakið þær breytingar og ætla ekki að lesa þær sérstaklega upp hér. Undir nefndarálitið rita Jón Gunnarsson, 1. varaformaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Ari Trausti Guðmundsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helga Vala Helgadóttir, Karl Gauti Hjaltason, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Vilhjálmur Árnason.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um frumvarp til laga um endurnot opinberra upplýsinga. Þetta er mál sem er ótrúlega skemmtilegt þótt kannski átti sig ekki allir á því við að heyra nafnið. Það snýst um að hægt sé að endurnota fyrirliggjandi upplýsingar sem eru í vörslu stjórnvalda og almenningur á rétt til aðgangs að til nýsköpunar af ýmsu tagi. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund fulltrúa frá forsætisráðuneytinu, Hagstofu Íslands, Einkaleyfastofu, Þjóðskrá Íslands, Seðlabanka Íslands, Gangverði ehf., Reykjavíkurakademíunni, Héraðsskjalasafni Kópavogs, Héraðsskjalasafni Árnesinga og svo frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Umsagnir bárust frá Einkaleyfastofunni, Gangverði ehf., Hagstofu Íslands, Hauki Arnþórssyni, Héraðsskjalasafni Austfirðinga, Héraðsskjalasafni Kópavogs, Héraðsskjalasafni Árnesinga, Persónuvernd, Reykjavíkurakademíunni, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Seðlabanka Íslands og Þjóðskrá Íslands. Með frumvarpinu er innleidd tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 26. júní 2013 um breytingu á tilskipun um endurnotkun upplýsinga frá hinu opinbera. Tilskipunin mælir fyrir um samræmdar lágmarksreglur sem gilda þegar einkaaðilar endurnota upplýsingar frá opinberum aðilum og frumvarpinu er ætlað að tryggja að á Íslandi gildi sömu lágmarksreglur um endurnot og í bandalagsrétti. Markmið tilskipananna er jafnframt að auka möguleika til endurnota opinberra upplýsinga til hagsbóta fyrir samfélagið í heild. Áður var fjallað um þessi endurnot í einum kafla upplýsingalaganna. Sá kafli verður felldur út verði þetta frumvarp að lögum. Með frumvarpinu er lagt til að ákvæði um endurnot opinberra upplýsinga verði færð úr upplýsingalögum í sérlög með þeim röksemdum að lögin hafi ekki sama gildissvið. Þannig ná upplýsingalögin til stjórnvalda en reglur um endurnot opinberra upplýsinga hafa víðtækara gildissvið sem nær til opinberra aðila nema þeirra sem eru sérstaklega undanskildir. Hugtakið opinberir aðilar er afmarkað með sama hætti og í lögum um opinber innkaup en þó er tekið fram að Alþingi, dómstólar og tilteknar stofnanir falli utan gildissviðs laganna. Þær efnisbreytingar sem lagðar eru til með frumvarpinu eru að undir gildissviðið bætist söfn, skjalasöfn og bókasöfn, þar með talin háskólabókasöfn. Þá er lagt til að kveðið verði á um að afgreiða verði beiðnir um heimild til endurnota á opinberum upplýsingum innan ákveðins lögbundins frests, þ.e. 20 daga, auk þess sem lögð er til kæruleið verði beiðni um endurnot synjað eða hún hefur ekki verið afgreidd innan 40 daga. Á fundum nefndarinnar var nokkuð rætt um markmið með endurnotum opinberra upplýsinga. Í greinargerð sem fylgir frumvarpinu kemur fram að það hafi verið að auka möguleika fyrirtækja og einkaaðila á að endurnota upplýsingar frá hinu opinbera og gera þeim kleift að hagnýta möguleika sína til að stuðla að hagvexti og atvinnusköpun. Þannig geti miklir möguleikar verið fólgnir í að skapa ný verðmæti úr upplýsingum sem eru í vörslu stjórnvalda, t.d. með því að tengja þær við aðrar upplýsingar og búa þannig til nýjar afurðir. Nefndin sem samdi drög að frumvarpinu sem varð að gildandi lögum lagði áherslu á að opinberar upplýsingar yrðu skilgreindar sem eign almennings og að ekki yrði tekið sérstakt gjald á grundvelli laga um höfundarétt af upplýsingum sem háðar eru höfundarétti ríkis og sveitarfélaga. Fyrir nefndinni komu fram þau sjónarmið að ákvæði frumvarpsins væru ekki nægilega í anda þess að opinberar upplýsingar sem eru aðgengilegar á opinberum vefjum megi endurnota, m.a. vegna þess beiðnakerfis sem lagt er til að kveðið verði á um sem og vegna gjaldtökuákvæða frumvarpsins. Nefndin telur eðlilegt að leggja áherslu á meginregluna um endurnot og leggur því til að skilgreining endurnota verði færð úr gildissviðsgrein frumvarpsins í markmiðsgrein þess með smávægilegum breytingum á orðalagi. Á fundum nefndarinnar var fjallað nokkuð um gildissvið frumvarpsins og hvort það væri nægilega skýrt hvaða upplýsingar féllu undir reglur um endurnot opinberra upplýsinga. Fyrir liggur að með frumvarpinu er ekki verið að leggja skyldur á opinbera aðila til að búa til upplýsingar í þessu skyni, heldur er einungis um að ræða upplýsingar sem þegar eru til hjá opinberum aðilum. Nefndin telur þó að til þess að auka skýrleika frumvarpsins sé rétt að leggja til að við gildissviðsgreinina bætist ný málsgrein, sem verði 1. mgr. þeirrar greinar, þess efnis að tiltekið verði að lögin gildi um endurnot á fyrirliggjandi upplýsingum sem eru í vörslu stjórnvalda og almenningur á rétt til aðgangs að. Í rauninni voru allir umsagnaraðilar tiltölulega ánægðir með að það væri verið að búa sérstaklega um þessi afnot í sérlögum en af umsögnunum mátti ráða að gildissviðið væri ekki skilgreint þannig að allir skildu það með sama hætti. Því leggur nefndin til þessa breytingu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að ekki væri nægilega skýrt kveðið á um takmörkun á gildissviðinu vegna ákvæða sérlaga. Á það benti Einkaleyfastofa sem fer með hugverkaréttindi á sviði iðnaðar samkvæmt sérlögum, lögum um einkaleyfi, um vörumerki og um hönnun. Opið er fyrir aðgang almennings að tilteknum gögnum varðandi vörumerki en í samræmi við ákvæði stjórnsýslu- og upplýsingalaga um aðgang að gögnum skal leynd hvíla yfir gögnum einkaleyfis- og hönnunarumsókna í tiltekinn tíma, þ.e. allt frá sex mánuðum upp í 18 mánuði. Nefndin leggur til að kveðið verði skýrt á um að gildissvið almennra laga um aðgengi eða endurnot geti ekki gengið lengra en ákvæði sérlaga sem kveða á um gagnaleynd. Nefndin leggur því til að við lokamálsgrein 2. gr. bætist nýr málsliður þess efnis sem hljómar þannig: „Lögin tryggja hins vegar ekki rétt til endurnota eða aðgangs að gögnum eða upplýsingum sem eru háð þagnarskyldu samkvæmt öðrum lögum.“ Á fundum nefndarinnar var fjallað um gildissvið frumvarpsins varðandi gögn sem háð eru þagnarskyldu. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að gögn sem ætluð eru til hagskýrslugerðar séu trúnaðargögn samkvæmt lögum um Hagstofu Íslands og opinbera hagskýrslugerð. Í tilskipuninni er sérstakt undanþáguákvæði um tölfræðileg gögn sem um gildir trúnaður. Með því er átt við að ekki megi vera beinn eða óbeinn rekjanleiki í gögnum sem gerir þau rekjanleg til einstaklings eða fyrirtækis. Með beinum auðkennum er t.d. átt við kennitölu, nafn eða mynd en með óbeinum auðkennum er átt við gögn sem geta kallað á meiri greiningu þegar horfa þarf til samspils upplýsinga sem saman geta myndað rekjanleika, t.d. búseta, starf og tekjur. Nefndin telur nauðsynlegt að leggja til að slíkt undanþáguákvæði bætist við 3. gr. og leggur því til að réttur til endurnota upplýsinga nái ekki til tölfræðilegra upplýsinga sem um gildir trúnaður. Fyrir nefndinni komu einnig fram ábendingar frá Einkaleyfastofu um ákvæði frumvarpsins þar sem tilgreindar eru undantekningar á rétti almennings til endurnota opinberra upplýsinga. Í ákvæðinu er lagt til að rétturinn taki ekki til gagna, skráa og upplýsinga úr gagnagrunnum sem þriðji maður á lögvarin réttindi yfir samkvæmt höfundalögum. Kom fram að í endurnotatilskipuninni sé vísað til alþjóðlegra samninga á sviði hugverkaréttinda, einkum Bernarsáttmálans sem taki til höfundaréttar og TRIPS-samningsins sem hafi víðara gildissvið. Þannig nái tilskipunin yfir hugverkaréttindin í heild sinni, höfundarétt sem einkaleyfi, vörumerki, hönnun, félagamerki, afurðaheiti, viðskiptaleyndarmál o.fl. Sömu sjónarmið eigi við um upptalningu varðandi almenn skilyrði fyrir endurnotum opinberra upplýsinga í 1. tölulið 4. gr. frumvarpsins. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur til að í stað þess að tilgreina höfundalög í 3. og 4. gr. frumvarpsins verði tilgreint að takmörkunin á rétti til endurnota nái ekki til laga um vernd hugverkaréttinda. Sú afmörkun er víkkuð út. Í 3. gr. frumvarpsins er lagt til að kveðið verði á um að opinberir aðilar skuli birta lista yfir þau gögn sem hafa að geyma upplýsingar í þeirra vörslu sem heimilt er að endurnota, svo og þau skilyrði sem endurnot eru bundin. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að slík viðbótarskráning umfram skráningu sem leiði af framkvæmd upplýsingalaga og lögum um opinber skjalasöfn verði tæplega framkvæmanleg og hefði í för með sér mikinn kostnað fyrir opinbera aðila. Nefndin tekur í því sambandi fram að með skyldu til birtingar lista yfir gögn sem heimilt er að endurnota er ekki verið að leggja viðbótarskyldur á aðila nema að því leyti að bæta við lista upptalningu á gögnum eftir því sem veittur er aðgangur að gögnum sem hefur ekki verið veittur áður. Því er ekki um að ræða nýjar skyldur, heldur einungis skyldur til að uppfæra fyrirliggjandi lista eftir því sem ákvarðanir eru teknar um aðgengi, hvort sem beiðni hefur borist eða ekki. Nefndin telur þó nauðsynlegt vegna skýrleika að leggja til lagfæringu á ákvæðinu þannig að orðalagið beri það með sér að átt sé við gögn sem sérstök ákvörðun hefur verið tekin um að endurnota megi og leggur því til breytingartillögu þess efnis. Til að útskýra þetta aðeins betur er þarna sérstaklega átt við gagnapakka sem eru sérútbúnir til endurnota og birtir á opingogn.is. Í frumvarpinu er í 7. gr. lagt til að sá sem vill nýta rétt sinn til að endurnota opinberar upplýsingar skuli beina beiðni þess efnis til þess opinbera aðila sem hefur þær í vörslum sínum eða ber lögum samkvæmt ábyrgð á færslu og vinnslu þeirra í skrá. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með slíkri skyldu sé í reynd verið að takmarka rétt til endurnota. Nefndin tekur undir þau sjónarmið og telur eðlilegra að líta þannig á að heimilt sé að endurnota þær upplýsingar sem birtar eru á vef stjórnvalda nema annað sé sérstaklega tekið fram. Nefndin leggur því til breytingu á orðalaginu þannig að ljóst sé að ekki þurfi að leggja fram beiðni til endurnota opinberra upplýsinga sem þegar eru aðgengilegar til endurnota. Á fundum nefndarinnar var fjallað sérstaklega um gjaldtökuheimildir frumvarpsins sem kveðið er á um í 10. gr., þ.e. almenna heimild í 1. mgr. og sérstaka heimild í 2. mgr. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að með gjaldtöku væri verið að takmarka möguleika einstaklinga og frumkvöðla til að endurnýta opinberar upplýsingar í þágu nýsköpunar. Var bent á að óhófleg skattheimta á nýjar atvinnugreinar geti verið miklu dýrari fyrir almenning en það sem fengist með stuðningi við þær. Fyrir nefndinni komu einnig fram sjónarmið um að stjórnsýslan væri í reynd veikburða, að umfangsmiklar upplýsingabeiðnir til stjórnsýslunnar gætu dregið úr skilvirkni hennar og verið of íþyngjandi og því þurfi að heimila hóflega gjaldtöku. Nefndin tekur undir sjónarmið um að líta eigi á opinberar upplýsingar sem eign almennings þar sem þær hafi verið unnar á kostnað almennings með beinum sköttum og þjónustugjöldum. Nefndin telur því ekki rétt að heimila gjaldtöku sem felur í sér sanngjarnan hagnaðarhluta eins og lagt er til að kveðið verði á um í 2. mgr., heldur einungis gjald sem nemur beinum kostnaði sem hlýst af fjölföldun, afhendingu og dreifingu upplýsinganna, þ.e. jaðarkostnaði. Nefndin leggur því til að 2. mgr. 10. gr. falli brott. Jafnframt leggur nefndin til að við 1. mgr. 10. gr. bætist nýr svohljóðandi málsliður: „Söfnum, skjalasöfnum og bókasöfnum er þó jafnframt heimilt að taka gjald sem nemur beinum kostnaði fyrir varðveislu upplýsinganna og gerð réttindaleyfis.“ Nefndin leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til í þskj. 903 og hef ég gert grein fyrir þeim breytingum samhliða yfirferð nefndarálitsins. Undir nefndarálitið rita Helga Vala Helgadóttir formaður, Líneik Anna Sævarsdóttir framsögumaður, Jón Þór Ólafsson, Brynjar Níelsson, Jón Steindór Valdimarsson, Kolbeinn Óttarsson Proppé, Óli Björn Kárason, Þorsteinn Sæmundsson og Þórunn Egilsdóttir.
Virðulegi forseti. Hér er mælt fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um landhelgi, aðlægt belti, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979, grunnlínupunktar, frá utanríkismálanefnd. 1. gr. hljóðar svo: „Eftirfarandi breytingar verða á 1. mgr. 1. gr. laganna, sbr. 1. gr. laga nr. 58/2017:“ Í a-lið er sagt að 21. töluliður orðist svo. Síðan er hér upptalning á gráðum, 64°14' o.s.frv. Ég ætla að leyfa mér, herra forseti, að vísa í þingskjalið varðandi allan þennan lestur á þessum tölum. 2. gr. segir: Lög þessi öðlast þegar gildi. Greinargerðin er nú ekki mjög löng. Ég ætla að renna í gegnum hana. Með lögum nr. 58/2017, um breytingu á lögum um landhelgi, efnahagslögsögu og landgrunn, nr. 41/1979 (grunnlínupunktar og aðlægt belti), voru gerðar nokkrar breytingar á nefndum lögum. Helstu breytingar fólust í því að stofnað var til svokallaðs aðlægs beltis á 12 sjómílna breiðu belti í hafinu utan landhelgi Íslands, sem veitir Íslandi sem strandríki auknar valdheimildir á því svæði. Einnig voru tekin upp ákvæði um heimildir til verndar munum sem eru fornleifafræðilegs og sögulegs eðlis og eru á hafsbotni á aðlæga beltinu. Þessu til viðbótar voru grunnlínupunktarnir sem íslenska landhelgin, aðlæga beltið, efnahagslögsagan og landgrunnið mælast frá uppfærðir, að ábendingu Landhelgisgæslu Íslands, til samræmis við nýrri og nákvæmari mælingar. 2. liður í greinargerð fjallar um tilefni og nauðsyn lagasetningar. Eftir að lög nr. 58/2017 tóku gildi kom í ljós að hnit fjögurra grunnlínupunkta höfðu víxlast í gagnagrunni Landhelgisgæslunnar og voru því ranglega tilgreind í lögunum. Þannig höfðu raunverulegu hnitin á grunnlínupunkti 21, sem ber heitið Stokksnes I, verið ranglega skráð í gagnagrunninn sem hnit grunnlínupunkts 22, sem heitir Stokksnes II, og öfugt. Sama á við um hnit grunnlínupunkts 27, Meðallandssands I, sem höfðu verið skráð sem hnit grunnlínupunkts 28, sem er Meðallandssandur II, og öfugt. Þar sem grunnlínan er dregin milli grunnlínupunktanna eftir tilgreindri röð þeirra gerir þessi víxlun á hnitunum á þessum fjórum punktum það að verkum að lega grunnlínunnar bjagast á tveim stöðum við sunnan- og suðvestanvert landið. Á þeim stöðum er grunnlínan ekki í beinu línulegu framhaldi milli grunnlínupunktanna frá vestri til austurs, til samræmis við náttúrulegar aðstæður á því svæði, heldur liggur fram hjá einum punkti í þarnæsta punkt til austurs, gengur síðan til baka til vesturs í punktinn sem hún lá fram hjá og síðan í þar næsta punkt til austurs. Þótt bjögunin á grunnlínunni vegna þessara fjögurra punkta sé ekki stórvægileg hefur hún áhrif á afmörkun landhelginnar, aðlæga beltisins, landgrunnsins og efnahagslögsögunnar. Óhjákvæmilegt er því að leiðrétta tilgreiningu punktanna og er það gert með frumvarpi þessu. 3. liður fjallar um meginefni frumvarpsins. Frumvarp þetta felur í sér þær efnislegu breytingar að tilgreining hnita á fjórum grunnlínupunktum er leiðrétt innbyrðis. Þótt hnitin á öllum punktunum í þessu frumvarpi séu þegar til staðar í lögunum eru þau tilgreind þar undir röngu punktaheiti en verða nú færð undir rétt nafn í hnitaskránni í lögunum. Leiðrétting tilgreiningarinnar byggist á gögnum frá Landhelgisgæslu Íslands og er gerð að ósk og í fullu samráði við hana. 4. liður í greinargerð fjallar um samræmi við stjórnarskrá og alþjóðlegar skuldbindingar. Rétt tilgreining grunnlínupunkta er eðlileg og sjálfsögð krafa og í fullu samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar Íslands á hafréttarsviði. Efni frumvarpsins er í samræmi við stjórnarskrá. 5. liður fjallar um samráð. Öll punktahnitin sem tilgreind eru í frumvarpinu eru þegar í lögum nr. 41/1979, sbr. lög nr. 58/2017, en undir röngu heiti. Í frumvarpinu felast því ekki nein ný efnisleg atriði og af því leiðir að frumvarpið hefur engin áhrif umfram það sem lögum nr. 58/2017 var ætlað að hafa. Ekki er því þörf á viðbótarsamráði umfram það víðtæka samráð sem var haft nýlega í tengslum við setningu laga nr. 58/2017. 6. liður fjallar um mat á áhrifum. Enginn kostnaður fylgir samþykkt frumvarpsins. Engin neikvæð áhrif fylgja samþykkt þess heldur er það þvert á móti mikilvægt og jákvætt að grunnlínupunktar strandríkja séu tilgreindir eins skýrt, rétt og skilmerkilega og kostur er hverju sinni. Þess má vænta að rétt tilgreining grunnlínupunkta landsins komi öllum hlutaðeigandi til góða, bæði borgurum og opinberum aðilum, hérlendis sem erlendis. Um einstakar greinar frumvarpsins segir í greinargerð: Í greininni eru tilgreind rétt hnit fjögurra grunnlínupunkta sem höfðu víxlast í gagnagrunni Landhelgisgæslu Íslands og því verið ranglega tilgreind í 1. gr. laga nr. 41/1979, sbr. lög nr. 58/2017. Hnitin voru efnislega rétt en voru skráð undir röngu heiti. Hér er því ekki um efnislega breytingu að ræða, hvorki er bætt við nýjum punktum né hnitum punkta breytt, heldur eru hnit punkta sem þegar voru til staðar í lögunum einungis tilgreind undir réttum punktaheitum og í línulega réttri röð í hnitaskránni. Um 2. gr. segir: Greinin þarfnast ekki skýringa. Það stendur ekki hér, virðulegi forseti, hvert vísa skuli frumvarpinu, en ég geri ráð fyrir að það fari aftur til utanríkismálanefndar.
Virðulegur forseti. Þá tökum við aftur til þar sem frá var horfið í umræðu um mál sem snýr að því að lækka kosningaaldur til sveitarstjórnarkosninga úr 18 árum í 16. Málið var allmikið rætt fyrir nokkrum vikum en ekki varð niðurstaða þá og mér sýnist í fljótu bragði hvað rök málsins varðar að fátt hafi breyst. Það sem ég hef gert í millitíðinni, að skoðuðu því sem þá kom fram og með frekari gagnaöflun í tengslum við þau atriði sem málið snýr að, er að ég hef lagt fram frávísunartillögu eins og það er skilgreint, þ.e. tillögu um að málinu í heild verði vísað til ríkisstjórnarinnar. Þetta er mál þeirrar gerðar að umfang þess er verulegt. Það eru allmörg dæmi þess að menn hafi farið í þessa vegferð annars staðar og með vægast sagt misjöfnum árangri m.a. hvað kosningaþátttöku ungs fólks varðar. Ég held að þetta mál sé þeirrar gerðar að það sé ábyrgðarhluti að ætla í rauninni að klára það eins og það er lagt fram. Nú liggur fyrir að þetta er ekki fær leið og verður ekki viðmiðið í þeim sveitarstjórnarkosningum sem nú eru fram undan, en það eru rétt rúm fjögur ár þar til næstu sveitarstjórnarkosningar ganga í garð og ég held að það að vísa málinu til ríkisstjórnar til dýpri umræðu sé málinu og efnisatriðum þess hollt. Nú liggur fyrir breytingartillaga frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé um að gildistöku verði frestað til 1. júní. Er það ekki rétt munað hjá mér? Þingmaðurinn kinkar kolli. Verði niðurstaðan sú þá hefur það engin áhrif á fyrstu kosningar sem þessi regla verður í gildi ef af verður, hvort heldur sem breytingartillaga hv. þingmanns Kolbeins Óttarssonar Proppé verður samþykkt eða tillaga mín um að vísa málinu til ríkisstjórnar. Það eina sem gerist er að með því að vísa málinu til ríkisstjórnar gefst miklu meira svigrúm til að vinna málið betur og taka upplýstari ákvörðun um hvort það sé yfir höfuð rétt að breyta þessu og hvort við eigum ekki, ef við tökum þessa ákvörðun, að taka fleiri þætti undir í þessari nálgun. Það sem ég á við er að skoða sjálfræðisaldurinn, fjárræðið og fleiri þætti sem eru aldursbundnir, í staðinn fyrir að vera að taka út eitt atriði sem er mjög sérvalið. Umræðan í fyrri hluta 3. umr. benti til þess að hjá sumum væru uppi önnur sjónarmið en bara þau heiðarlegu sjónarmið sem ég gef mér að hv. flutningsmaður málsins, hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, hafi haft í huga. Það komu ýmis önnur sjónarmið í gegn sem bentu til þess að það væri lykilatriði að ná þessu í gegn fyrir þær kosningar sem nú fara í hönd. Þá hafa menn væntanlega verið að telja í sundur atkvæði. Það kann ekki góðri lukku að stýra með mikilvæga lagasetningu eins og þessa sem hér er fjallað um. Aftur vil ég segja: Frávísunartillagan liggur hér fyrir, tillaga um að vísa málinu til ríkisstjórnar. Hún mun koma til afgreiðslu þegar málið kemur til atkvæðagreiðslu í heild sinni. Að öðru leyti vil ég ítreka það sem ég sagði í fyrri hluta umræðunnar í síðustu ræðu minni að það verður enginn asi, ekkert [[Forseti hringir.]]tímahrak og málið mun fá miklu betri og dýpri [[Forseti hringir.]]umræðu og meðferð ef því verður vísað til ríkisstjórnar heldur en ef samþykkt verður breytingartillaga hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér áfram þá hugmynd og tillögu um að færa niður kosningaaldurinn þó að það muni vissulega ekki hafa áhrif á þær kosningar sem nú eru. Á sínum tíma lagði ég fram breytingartillögu sem einhvers konar málamiðlun í þessu máli öllu saman, en nú lít ég svo á að henni hafi verið hafnað með tillögu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés og dreg því tillögu mína til baka. Ég held hins vegar að málið sé allt á sama stað og ég skildi við það í ræðu minni fyrir nokkrum vikum, þ.e. að gefa þurfi því meiri tíma, að það þurfi að kortleggja betur hvernig við ætlum að innleiða þessa breytingu því að þetta er vitanlega töluverð breyting. Ég hygg að við þekkjum öll og eigum jafnvel börn sem vilja fara að kjósa; við viljum gjarna að þau fái þennan rétt, en ég held að það sé mikilvægt að eyða tíma í að fræða, kenna og upplýsa hvað í þessu felst. Það kom hér fram að skólakerfið taldi sig tilbúið til að takast á við það. Ég leyfi mér að efast um það. Ég leyfi mér að halda að það þurfi meiri tíma en kom hér fram í umræðum um málið á fyrri stigum. En það er bara mín skoðun. Það getur vel verið að ég hafi rangt fyrir mér í því. Ég held að það fari vel á því að ríkisstjórnin fái málið í fangið til umfjöllunar því að þetta er vitanlega gríðarstórt mál. Inn í þetta blandast svo vitanlega hlutir sem hafa komið fram hér í umræðu um málið, t.d. með mismunandi skilaboð sem við erum að senda unga fólkinu varðandi kosningaaldurinn, varðandi aldur til að kaupa áfengi, taka bílpróf, fara í ríkið og allt þetta. Það er alveg þess virði að eyða smátíma í að velta því fyrir sér hvort samræma eigi þetta allt saman, eða hvort við eigum að koma með fleiri hugmyndir inn í þetta allt saman, eins og ég held að sé raunin með þessari tillögu um 16 ára kosningaaldur. Ég styð eindregið þá tillögu að vísa þessu til ríkisstjórnarinnar. Það er líka annað sem er mikilvægt að svara. Það getur vel verið að menn komi hingað og segi að það sé alveg nægur tími til þess, eftir að búið verður að samþykkja málið. Það getur vel verið. En ef menn komast að þeirri niðurstöðu að það sé ekki sniðugt að ganga þessa vegferð út af reynslu annarra o.s.frv. þarf að koma með mál hér inn og draga málið til baka sem ég held að sé ekki sniðugt. Ég vil frekar að menn gefi sér góðan tíma til þess að þróa málið og þroska, vinna í því. Ég get alveg séð fyrir mér að ríkisstjórn sem hefur talað mjög hátt um að styrkja Alþingi, talað um lýðræði og þessi fínu orð öll sömul, muni leggja býsna mikinn metnað í að vinna þetta mál betur og láta það þroskast vel. Ég get alveg séð fyrir mér að forsætisráðherra myndi taka þetta mál sérstaklega í fangið og bera það áfram á þeim forsendum sem ég nefndi hér. Það voru skiptar skoðanir um þetta, ekki bara í þingsal heldur líka úti í samfélaginu. Það er eðlilegt að horfa til þess og hlusta á það. Unga fólkið sumt hvert eðlilega bíður eftir þessu. Aðrir hafa minni áhuga á því að fá þennan rétt. Þess vegna segi ég eins og ég sagði áður, og segi enn og aftur, að það þarf að kynna fyrir fólki í hverju þetta felst. Ég fékk síðast í morgun, held ég hafi verið, skilaboð frá syni mínum sem spurði kátur: Fæ ég þá að kjósa? Ég þurfti náttúrlega að segja: Nei, því miður vinur, þú færð ekki að kjósa núna. En auðvitað fær hann þá að kjósa næst, hann verður orðinn 18 ára þá. En sá ágæti drengur hefur haft gríðarlega mikinn áhuga á þessu og telur sig reiðubúinn til að mynda sér skoðun og kjósa. Ég er ekkert að draga það í efa. En ég er ekki endilega viss um að allir hafi sýnt þessum vettvangi jafn mikinn áhuga og fylgst jafn mikið með. Mér finnst það eiginlega skylda að við reynum að fá börnin okkar til þess að átta sig á því um hvað stjórnmál snúast, hvað við erum að gera með því að mæta á kjörstað og kjósa. Með þessu er ég ekki að tala niður eða gera lítið úr unga fólkinu, alls ekki. Ég vil bara að það sé tilbúið og það viti hvað bíður þess, hvað ákvörðunin þýðir þegar þau stíga inn í kjörklefann. Svo er náttúrlega í sjálfu sér hálfgalið að við séum á víð og dreif á einhverju aldursbili með réttindi fólks, hvað það megi gera og hvað ekki. Það er að mínu viti alveg snargalið.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér áfram um að færa kosningaaldur úr 18 árum niður í 16 ár, að 16 börn fái kosningarrétt í sveitarstjórnarkosningum. Það mál var til umræðu hér fyrir páska. Ég tók þátt í umræðunni þegar málið var lagt fram. Þegar Andrés Ingi Jónsson, hv. 9. þm. Reykjavík norður, mælti fyrir frumvarpinu varð mér að orði að ég væri frekar „impóneraður“ yfir því - ekki gott orð yfir það - í þeim skilningi að þar væri verið að reyna að auka áhuga og þátttöku unglinga í pólitík. Við sem eldri erum og sem tekið höfum þátt í pólitík höfum haft áhyggjur af hvað ungt fólk hefur lítinn áhuga á þessum málum. Í umræðunum fyrir páska greip ég boltann á lofti og kom upp í andsvar og sýndi málinu mikinn áhuga og sagðist ætla að fylgjast vel með málinu þegar umræðu yrði áfram haldið. Upp hafa komið mörg álit í málinu síðan sem fjallað var um í nefndinni. Það sem stoppaði málið fyrir páska var að meginhluta til að stutt væri til kosninga og að vinna yrði málið betur. En ég hef nú skoðað það fram og til baka og leitað upplýsinga, m.a. annars staðar á Norðurlöndum þar sem gerðar hafa verið tilraunir. Í Noregi drógu þeir lækkun kosningaaldurs til baka á sínum tíma. Í Danmörku færðu þeir aldurinn ekki niður heldur fóru meira í það að fræða unglinga um pólitík og stjórnmál yfirleitt. Það hefur aukið áhuga unglinga þar í landi mikið með þeirri aðferð, meira með hálfgerðum áróðri og upplýsingum pólitík. Hér var umræða um aldurinn 16 ára, 17 ára, 18 ára, 19 ára og tvítugt, að börn yrðu fullorðin í þrepum, eins og fram kom hjá hv. síðasta ræðumanni: 17 ára fáum við bílpróf, 18 ára megum fara inn á vínveitingastaði en ekki drekka áfengi og þar fram eftir götunum. Væri þá ekki sniðugt að skoða það að samræma þetta allt á sama aldur? Það er margt þess háttar sem orðið hefur til þess að ég er ekki endilega þeirrar skoðunar að börn eigi að kjósa yngri en 18 ára nema að vel athuguðu máli og eins að samræma það á sama aldur. Ég er sammála því að málið verði dregið til baka og fari til ríkisstjórnarinnar. Þar verði það tekið upp og það unnið eins lengi og þarf og vandað til verksins þannig að hægt sé að koma með vandaða vinnu og taka ákvörðun út frá því. Ég hef hitt margt ungt fólk eftir að þetta mál kom upp og spurt unglinga - það er unglingar í kringum mig, ég á börn og hitti margt ungt fólk. Það er hverfandi áhugi á því að kjósa hjá börnum sem eru yngri en 18 ára og jafnvel þeim sem orðin eru 18 ára. En svo hafa komið ályktanir og ummæli frá aðilum sem segja bara: Látið unga fólkið í friði, leyfið því að vera börn. Ég myndi segja að að svo komnu máli ættum við að taka upp meiri fræðslu og vekja umræðu hjá ungu fólki og við ungt fólk og vekja þannig áhuga þess á pólitík og stjórnmálum, að það finni að það skiptir máli, en ekki bara láta það kjósa til að láta það kjósa án þess það hafi myndað sér skoðanir á því. Að því sögðu ætla ég ekki að hafa fleiri orð í bili um þetta mál.
Virðulegi forseti. Við höfum fjallað nokkuð um þetta mál bæði í nefnd og hér í þingsal svo ég hef í sjálfu sér ekki miklu við það að bæta. En eins og hv. þm. Bergþór Ólason kom inn á í sinni ræðu áðan lagði ég fram breytingartillögu við þetta mál. Hún gengur út á að gildistöku verði frestað þannig að lögin öðlist gildi 1. júní nk. Í þeim löngu og góðu umræðum sem við höfum átt um þessi mál, þar sem við höfum farið yfir mjög mörg sjónarmið og skoðað margt, voru ansi margir hv. þingmenn sem höfðu af því áhyggjur að tíminn fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar væri knappur en lýstu sig engu að síður jákvæða í garð breytinganna efnislega. Með því að samþykkja þessa breytingartillögu gefst þar til bærum yfirvöldum tími til að klára undirbúning og hafa fjögur ár til að undirbúa næstu kosningar og taka á öllum þeim málum sem kunna að koma upp.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Nú er alveg augljóst að skoðanir eru skiptar um málið, bæði hér í þingsal og eins utan þinghússins. Það hefur komið ágætlega fram í mjög málefnalegum ræðum í þessu máli fram að þessu. Ég er að velta því fyrir mér hvort hv. þingmaður geti fallist á þá skoðun mína að betra sé að málið fari til ríkisstjórnar til frekari vinnslu, þ.e. að ríkisstjórnin taki málið upp á sína arma, setji það í viðunandi ferli, eigi samráð, útbúi námsgögn þess vegna og slíkt; útvegi fjármagn í málið og komi síðan með það fullbúið og tilbúið væntanlega hér inn á þing vel fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar, á þessu kjörtímabili meina ég. Ástæða þess að ég segi þetta er að ég held að það sé í raun betra, úr því að skoðanir eru svona skiptar um málið, að gera það með þessum hætti. Ef við förum þá leið að samþykkja málið núna og svo líða fjögur ár þar til á að kjósa, þar til á að móta málið, gæti eitthvað komið upp á á þeirri vegferð. Menn gætu orðið sammála um að það sé bara alls ekki rétt að gera þetta, það hafi verið mistök, þingið hefði átt að hugsa málið örlítið betur. Þá er verra að koma með frumvarp og draga málið til baka eða breyta því. Inn í þessa vinnu myndi ég persónulega telja að ríkisstjórnin ætti að taka allan pakkann, með samræmingu á þessum heimildum, þessum aldri, sem er á víð og dreif.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hann er sjálfur hér með breytingartillögu, ég veit ekki til þess að hún hafi verið dregin til baka - hún hefur verið dregin til baka, takk fyrir þær upplýsingar, hv. þingmaður. Hún hljóðaði upp á að gildistakan yrði 31. desember 2019. Í sjálfu sér sé ég ekki muninn á því. Hv. þingmaður spurði hvort ég teldi að vísa ætti frumvarpinu til ríkisstjórnarinnar. Nei. Mér finnst að hv. Alþingi sé til þess bært að takast á við ágreiningsmál. Þetta hefur verið rætt hér nokkuð vel, vinna í nefnd, sem um þetta fjallaði, hefur verið fagleg og góð. Mér finnst mjög eðlilegt að það verði einfaldlega gengið til atkvæða um þetta mál og þeim stofnunum sem að þessu þurfa að vinna verði gefin fjögur ár til að vinna að þessu. Ég sé enga meinbugi á því, þvert á móti held ég að nægur tími sé til að takast á við allt sem mögulega gæti komið upp.
Virðulegi forseti. Mér þykir miður að hv. þingmaður skuli ekki vera sammála því að það sé betri leið að fela ríkisstjórninni að taka málið í fangið. Ég velti fyrir mér hvort hann treysti því þá ekki að ríkisstjórnin klári málið og leggi það tímanlega fyrir þingið og fullbúið. Mér finnst svolítið sérstakt að bera ekki meira traust til ríkisstjórnarinnar varðandi þetta mál. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að það er ekkert að því að Alþingi takist á um mál. Við eigum að sjálfsögðu að vera hér og takast á um stefnur, um skoðanir okkar eða hvernig við leysum málið. Hér er að mínu viti um að ræða svolítið sérstakt mál, stórmál, prinsippmál, er varðar kosningaaldur og kosningar til sveitarstjórna. Mér finnst meiri bragur á ef þetta gæti orðið eitt af þeim fjölmörgu málum sem við yrðum sammála um. Og yfirleitt er það svo að við erum sammála í þingsal þegar við afgreiðum mál, oftar en ekki. Þetta er hátíðlegt mál, við skulum orða það þannig, og betri bragur á því að ná utan um það með þessum hætti. Ég velti fyrir mér hvers vegna hv. þingmaður geti ekki fallist á að ríkisstjórnin geti undirbúið málið betur og komið með það vel unnið og náð um það sátt áður en það yrði endanlega afgreitt frá Alþingi. Ég vil gjarnan spyrja þingmanninn hvort hann sjái ekki einhver gæði eða kosti í því að nota ferðina, ef það má orða það þannig, og taka umræðu um sjálfræðisaldurinn, bílprófið, áfengiskaupin og allt þetta þannig að þetta liggi allt á svipuðu eða sama róli. Ég tel að ríkisstjórnin væri best til þess fallin að taka þennan heildarpakka í fangið og þar á meðal þetta mál og þroska þannig að þegar komið verður að næstu sveitarstjórnarkosningum verði Alþingi búið að samþykkja samhljóða, vonandi, að þetta mál verði að lögum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður er hér í einhverjum pólitískum skylmingum að ýja að því að ég beri ekki traust til ríkisstjórnar. Ég nenni ekki að taka þátt í slíkum leik og spyr á móti hvort hv. þingmaður beri ekki traust til Alþingis. Ég tel að ríkisstjórnin hafi nóg að gera. Þetta er ekki í fyrsta skipti í sögunni sem gerðar eru breytingar á lögum um kosningaaldur. Hingað til hefur Alþingi bara tekist að gera það sjálft. Það þurfi ekki að leita til mömmu og pabba í ríkisstjórninni til að laga málin, Alþingi gat sjálft tekist á við það. Ríkisstjórnin sinnir sínu, við erum löggjafinn. Ég treysti Alþingi fullkomlega til að leiða fram vilja sinn í þessu máli.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir ágæta ræðu. Nokkur atriði komu upp í hugann þegar á hana var hlustað. Mig langar að beina nokkrum spurningum til hans. Í fyrsta lagi: Nú liggur fyrir að ákvörðun hefur verið tekin um að vísa svokölluðu umskurðarfrumvarpi til ríkisstjórnar.
Nei.
Nú? [[Gripið fram í: Ekki …]]Þá eru fréttir á villigötum hvað það varðar. Áhugavert að það komi fram hér í sal með leiðréttingu hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar. Ég sá viðtal áðan við hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé í Stundinni þar sem hann sagðist standa á gati varðandi það að við þingmenn Miðflokksins værum ósammála um málið vegna tillögu hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar, sem nú hefur verið tilkynnt að hafi verið dregin til baka, og síðan frávísunartillögu sem ég nefndi í ræðu minni áðan. Þetta er auðvitað sáraeinfalt. Það var lögð fram tillaga sem var má segja sáttatillaga á sama tíma sem er slegið á með breytingartillögu hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés núna. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann um er: Hvaða meinbugi sér hann fyrst og fremst á því að ríkisstjórnin taki þetta til dýpri skoðunar með það fyrir augum að skoða fleiri aldurstengd atriði? Þykir hv. þingmanni það vera ótæk nálgun á málið í heild að víkka það út með þeim hætti sem mjög margir þingmenn hafa talað fyrir hér í pontu?
Virðulegur forseti. Í samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins er kveðið á um að barn eigi að öðlast réttindi í þrepum. Þetta hefur allt komið fram í umræðu í þessum þingsal. Ég og hv. þingmaður erum einfaldlega ósammála um þetta, heyrist mér. Það er allt í lagi að vera ósammála og komast svo bara að því hvor skoðunin nýtur meirihlutafylgis og hvor minnihlutafylgis. Hvað varðar hvaða meinbugi ég sjái á því að vísa þessu til ríkisstjórnar vísa ég í svör mín við andsvörum hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, þó að hann sé styttri í spuna en oft er, hann er með glaðlyndustu ræðumönnum hér í þingsal. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé sagði í viðtali sem ég held að hafi verið á Sprengisandi, en það gæti hafa verið í Víglínunni, einum af þessum spjallþáttum, strax eftir að málið var rætt hér síðast að hann teldi málið í sjálfu sér vera fallið. Ég held að það hafi verið orðalagið, hann leiðréttir mig þá. En alla vega á þeim nótum að hann reiknaði ekki með að það yrði tekið upp aftur. Hver er nauðsyn þess að klára það núna að áliti hv. þingmanns, samanborið við að vísa því annaðhvort til ríkisstjórnar til frekari vinnslu eða taka það upp með tilliti til frekari skoðunar á aldurstengdum réttindum? Er einhver önnur leið fær í huga þingmannsins en sú sem hann leggur til, að fresta einvörðungu gildistökunni til júní á þessu ári? Það má öllum vera ljóst að það eru miklar efasemdir hjá mörgum hér í salnum um að það sé skynsamlegt. Telur þingmaðurinn ekki að það væri ástæða til að gefa málinu tíma til að þroskast aðeins? Auðvitað þroskaðist það dálítið í umræðunni sem hér fór fram, fyrri hluta 3. umr. En það má heldur ekki gleyma því að fyrri umræða á þingi styrktist allverulega þegar menn áttuðu sig á að það voru bara stuðningsmenn málsins á mælendaskrá og þeir tóku sig allir af mælendaskrá til að klára þá umræðu. Það hefur nú einhverjum trikkum verið beitt, líka á fyrri stigum, við að koma málinu áfram án þess að þau væru sérstaklega málefnaleg.
Virðulegur forseti. Ég held að við hv. þingmaður séum að minnsta kosti ekki sammála ef hv. þingmaður er að kvarta yfir því að málið hafi ekki fengið nægan tíma til umræðu í þingsal. Það eru býsna margar stundirnar sem hafa farið í það, sem er vel því að þetta er mikilvægt mál. Ég verð að játa, virðulegur forseti, að ég einfaldlega man ekki eftir umræddu viðtali. [[Kliður í þingsal.]]Kannski er hv. þm. Ólafur Ísleifsson að spila það núna. Kannski ég þagni og heyri hvað er á ferð. En ekki man ég nákvæmlega hvaða orð ég lét falla í umræddu viðtali. Mörg voru viðtölin um þessi mál því að þetta er mál sem margir hafa skoðun á. Án þess að ég ætli að geta eitthvað sérstaklega í eyðurnar var ég á þessum tíma að ræða það að sennilegast væri málið þannig vaxið að það næðist ekki að gera breytingar á því fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar, sem er augljóst að ég er enn sama sinnis, samanber breytingartillögu mína núna. Hvað varðar að vísa málinu aftur til ríkisstjórnarinnar eða hvort mín leið sé sú eina rétta: Nei, það eru nokkur ár síðan ég lét af þeirri trú minni að ég hefði alltaf rétt fyrir mér, virðulegur forseti, að mín leið væri alltaf sú eina rétta. Ég hef verið tilbúinn að hlusta á hvað aðrir hafa fram að færa. Það hef ég gert með opnum huga í þessari umræðu, í nefndinni hvar gestir hafa komið. Við brugðumst við áliti margra gesta í nefndaráliti í hv. stjórnskipunar og eftirlitsnefnd. Þegar hefur verið brugðist við þannig að ekki er lengur hugsunin að það taki gildi fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar. Ef það er krafa okkar hv. þingmanna, ef um mál er ágreiningur í þingsal, [[Forseti hringir.]]að því verði vísað til ríkisstjórnar til að vinna að því að allir þingmenn séu sáttir við það [[Forseti hringir.]]og farið í gegnum þingmálin með einum rómi, ja, þá munum við ekki afgreiða nein mál úr þessum þingsal.
Frú forseti. Í því máli sem við ræðum hér kynnti ég mér rök með og á móti því að færa kosningaaldur til sveitarstjórna niður í 16 ár. Ég ætla að byrja á því að fjalla aðeins um rökin á móti. Færa má rök fyrir því að í þjóðfélaginu ríki æskudýrkun. Þetta birtist einkum og sér í lagi þegar fólk sækir um atvinnu. Þannig er það algengt að ef velja á milli tveggja hæfra umsækjenda um starf þar sem annar umsækjandinn er fimmtugur en hinn þrítugur eru 99% líkur á því að sá þrítugi verði fyrir valinu. Ekki er horft til reynslu þess sem er 20 árum eldri. Það er óumdeilt að sá sem er fimmtugur hefur meiri reynslu á hinum ýmsu sviðum lífsins en sá sem er þrítugur. Í þessari umræðu eru það rök á móti að sá sem er yngri en 18 ára hafi ekki djúpa lífsreynslu eða dómgreind. Almennt held ég að óhætt sé að segja að 16 ára ungmenni hafi lítinn áhuga á stjórnmálum eða sveitarstjórnarmálum. Það á þó ekki við um alla. Þetta kom meðal annars fram í viðræðum mínum við nokkur ungmenni á þessum aldri. Margir eru á þeirri skoðun að áhugasvið þessa aldurshóps snúist fyrst og fremst um eigin persónulegu hagi, að vera vinsæll og viðurkenndur meðal sinna félaga, ná árangri og vera jafnvel miðpunkturinn í félagslífinu. Mikill meiri hluti þessa aldurshóps býr í foreldrahúsum, er í námi og á framfæri foreldra sinna þótt einhverjir vinni fyrir sér. Sú hætta er fyrir hendi að þau verði auðveldlega fyrir áhrifum af foreldrum sínum um hvaða flokk beri að kjósa. Kosningarrétturinn er lýðræðisleg ábyrgð, hann er ekki gluggaskraut og ekki leikfang. Það má ekki gleyma því að kosningarrétturinn er einnig forréttindi vegna þess að það hefur kostað blóð, svita og tár hjá mörgum hópum að fá kosningarrétt. Maður þarf að vinna fyrir honum og bera virðingu fyrir honum. Við getum ekki tekið honum sem sjálfsögðum hlut og það má ekki misnota hann. Margir óábyrgir einstaklingar hafa misnotað þennan mikilvæga rétt. Það þarf fræðslu um það í hverju það felst að fá að kjósa eins og t.d. í sveitarstjórnarkosningum, fræðslu um sveitarstjórnarstigið, verkefni sveitarfélaganna og ábyrgð. Þegar sótt er um ríkisborgararétt þarf viðkomandi að hafa búið hér á landi í a.m.k. sjö ár. Við gerum einnig þá kröfu að viðkomandi standist íslenskupróf og hafi einhverja þekkingu á sögu lands og þjóðar. Verðum við ekki að gera sömu kröfur þegar kemur að því að fá mikilvæg réttindi eins og kosningarrétt? Er hugsanlegt að lækkun kosningaaldurs gagnist sumum stjórnmálaflokkum betur en öðrum og að það geti haft áhrif á afstöðu einstakra flokka eða þingmanna í þessari umræðu, að ekki sé verið að hugsa um ungmennin heldur búi einhver ótti hér að baki? Það eru að sjálfsögðu rök í málinu að sá sem er ekki lögráða og hefur ekki kjörgengi eigi ekki að hafa rétt til að kjósa. Verður Alþingi þá ekki að breyta lögræðisaldrinum til samræmis ef lækka á kosningaaldur? Eða á Alþingi yfir höfuð að ákveða þetta mál? Er þetta kannski eitthvað sem á heima í þjóðaratkvæðagreiðslu? 16 og 17 ára ungmenni eru ungmenni. Það styttist hins vegar hratt í að þau þurfi að axla ábyrgð sem góðir og gegnir þjóðfélagsþegnar. Eigum við ekki bara að leyfa þeim að njóta þess að vera ungmenni þar til 18 ára aldri er náð? Skoðum þá næst rökin með því að færa kosningaaldurinn niður í 16 ár. Ungmenni sem eru 16 eða 17 ára hafa nægan þroska til að kjósa til sveitarstjórna. Sýnt hefur verið fram á þetta með rannsóknum, m.a. sem gerðar hafa verið við háskólann í Minnesota í Bandaríkjunum. Þessi aldurshópur er fullfær um að taka upplýstar ákvarðanir, það kemur fram í þessari rannsókn sem er athyglisverð. Einnig hefur verið sýnt fram á að þekking þessa sama aldurshóps á þjóðfélagsmálum sé ekki lakari en t.d. þeirra sem eru 18 ára. Það sjónarmið hefur komið fram, m.a. í Bandaríkjunum, að það auki mikilvægan áhuga á lýðræði almennt að færa kosningaaldurinn niður í 16 ár. Það eru einnig haldbær rök að segja að kosningarréttur 16 ára sé um það að þeir skipti máli, ekki hversu áhugasamur viðkomandi er um að kjósa. 16 og 17 ára taka oft þátt í stjórnmálum, hjálpa til við að dreifa kosningabæklingum o.s.frv. 17 ára einstaklingur getur t.d. ekið öðrum einstaklingi sem er 18 ára á kjörstað í kosningunum 26. maí nk. Hinn 18 ára farþegi má kjósa en bílstjórinn sem er 17 ára má það ekki. Stundum horfum við á okkur sjálf sem aðskilin frá heimi ungmenna og að það sé svo svakalega langt síðan við vorum 16 ára. Við séum miklu þroskaðri en 16 og 17 ára ungmenni. Sá sem er 16 ára og ákveður að fara út á vinnumarkaðinn greiðir skatta og útsvar. Eru það ekki rök í umræðunni að sá hinn sami eigi að fá að hafa eitthvað um það að segja hvernig útsvari hans er varið, hafa eitthvað um það að segja hverjir eru valdir til að stjórna í sveitarfélaginu þar sem hann býr? Sveitarfélagið hefur heimild til að halda í launaseðilinn hjá viðkomandi en sá hinn sami fær ekki að halda á kjörseðli sveitarfélagsins. Þegar Víetnam-stríðið stóð sem hæst voru uppi háværar kröfur um það í Bandaríkjunum að ef hægt væri að senda 18 ára ungmenni í stríð, jafnvel gegn þeirra vilja, ættu þau að fá eitthvað um það að segja hverjir stjórnuðu landinu og tækju ákvarðanir um að senda þetta sama unga fólk í stríð. Á þessa kröfu var á endanum hlustað. Bandaríkjamenn breyttu stjórnarskrá sinni og færðu kosningaaldurinn niður í 18 ár. Sömu sjónarmið lágu að baki kröfu blökkumanna í Bandaríkjunum um kosningarrétt. Í Suður-Dakota í Bandaríkjunum getur 14 ára og þriggja mánaða ungmenni ekið bifreið. Þau mega aka á kjörstað en þau mega ekki kjósa. Eru 16 og 17 ára ungmenni eitthvað verri kjósendur en þeir sem eldri eru? Ég spyr. Við urðum vitni að nafnlausum svívirðingum á netinu í garð sumra stjórnmálamanna fyrir síðustu alþingiskosningar. Bak við þann ósóma voru einstaklingar með kosningarrétt. Þeir þykja væntanlega nægilega þroskaðir til að kjósa þó svo að hátterni þeirra hafi borið skýrt vitni um annað. Oft er rætt um þroska í þessari umræðu, að ungmenni 16 og 17 ára séu ekki nægilega þroskuð. Þegar ég var 16 ára byrjaði ég í menntaskóla og fannst mér ég vera fullþroskaður. Auðvitað var ég það ekki en ég vissi þó ýmislegt um stjórnmál. Ég var til dæmis með mynd af Lenín í herberginu mínu. Það var að vísu eftir á að hyggja ekki þroskamerki enda maðurinn valdagráðugur einræðisherra og fjöldamorðingi. Ég get fullvissað ykkur um að það eru margir með kosningarrétt í dag sem hafa ekki sýnt að þeir hafi þroska til að vera með hann, eins og ég hef áður nefnt. Víkjum þá aðeins að þeim rökum aftur að það sé ótækt að ungmenni fái að kjósa vegna þess að þau kjósi bara það sama og foreldrarnir. Tökum dæmi: Segjum að einstaklingur sem er til dæmis rétt undir aldrinum 60 ára hafi kosið eins og foreldrar hans þegar hann var ungur og kýs enn þá samkvæmt því og sama flokkinn. Ég held að það sé ekki hægt að banna honum að kjósa á þeim forsendum. Það væri náttúrlega óskandi að hann kysi nú rétt, svona einu sinni, en það er önnur saga. Að öllu gamni slepptu held ég að þessi rök um áhrif foreldra haldi ekki. Er það ekki einmitt þannig að ungmenni keppast við að vera svolítið á öndverðum meiði við foreldra sína? Kosturinn við það að þessi hópur, 16 og 17 ára, fái að kjósa er sá að þá fara stjórnmálaflokkar og þeir sem bjóða fram til sveitarstjórna kannski að hugsa meira um málefni sem varða þennan aldurshóp. Aldur og lífsreynsla gerir okkur öll þroskaðri. Við verðum til dæmis betri foreldrar með aldrinum og betri starfsmenn. En ég held að við verðum ekkert betri kjósendur með aldrinum. Það er ekkert nýtt að rökin gegn því að fá að kjósa séu að viðkomandi hafi ekki þroska til þess. Var það ekki þannig hér á landi að konur þurftu að berjast fyrir kosningarrétti sínum, var ekki sagt að þær hefðu ekki þroska til þess? Þurftu þær ekki fyrst að vera 40 ára að aldri til að fá að kjósa? Sagði ekki fyrsta þingkonan okkar, Ingibjörg H. Bjarnason, að karlarnir hefðu ekki hlustað á hana til að byrja með? Sjálfsagt vegna þess að hún var ekki nógu þroskuð - fertug konan. Forræðishyggjan í þessu máli er gamaldags hugsunarháttur að mínu áliti. Ég er hlynntur því að kosningaaldur verði lækkaður. Ég styð hins vegar breytingartillögu okkar Miðflokksmanna um að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar og fái vandaða og góða umfjöllun sem ég tel rétt undir þessum kringumstæðum. Ég fagna þessari umræðu og þeim athyglisverðu sjónarmiðum sem hér hafa komið fram.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp til laga um breytingu á lögum um kosningar til sveitarstjórna. Ég kem hér til þess að lýsa yfir stuðningi við breytingartillögu frá Kolbeini Óttarssyni Proppé sem hljóðar þannig: „Lög þessi öðlast gildi 1. júní 2018.“ Er það í raun í góðu samræmi við þá breytingartillögu sem ég hafði lagt fram fyrr ásamt nefndaráliti. Mig langar að koma inn á það að í mínum huga snýst þetta mál fyrst og fremst um kosningarrétt en ekki önnur réttindi. Eins og fram hefur komið ítrekað í umræðunni er það í góðu samræmi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og málflutning ýmissa þeirra gesta sem komu fyrir nefndina að eðlilegt sé að ungmenni öðlist réttindi stig af stigi, fái tækifæri til að axla ábyrgð jafnt og þétt eftir því sem þau þroskast. Á það var jafnframt bent af umsagnaraðilum og gestum fyrir nefndinni að það að öðlast kosningarrétt felur í sér tækifæri og réttindi til þess að nýta kosningarrétt en ekki á sama hátt skyldu til þess að mæta á kjörstað, enda er það í samræmi við það að ungmenni hafa mismunandi áhugasvið og þroskast mishratt. Sum hafa miklar pólitískar skoðanir, á meðan önnur hafa minni áhuga á stjórnmálum á þessum aldri, hvort sem við hugsum um aldurinn 16–18 ára eða 16–30 ára. Ég vil líka leggja áherslu á það að við í þessum ræðustóli tölum um tækifæri og í rauninni það traust sem við getum sýnt ungmennum á mismunandi aldri af því að ég þekki það, það er hægt að treysta ungmennum, eftir því sem þroska þeirra vindur fram. Ég legg áherslu á að við nálgumst þetta mál frá því sjónarmiði.
Virðulegi forseti. Ég kem hér upp fyrst og fremst til þess að lýsa stuðningi við þá breytingartillögu sem hér er og fagna því að við séum komin langt með að klára þetta mál. Ég vil einnig hrósa hv. þingmanni fyrir að koma inn í málið á endasprettinum með þessum hætti en hef ekki margt annað um þetta mál að segja efnislega. Ég tel mikilvægt, líkt og hv. þm. Birgir Þórarinsson kom inn á áðan, að við treystum ungu fólki og við eigum að feta þessa vegferð. Ég er hins vegar ekki sammála hv. þingmanni um að við eigum að senda málið aftur til framkvæmdarvaldsins, heldur eigum við að halda því þar sem það er núna. Þess vegna vil ég fyrst og síðast hvetja til þess að við hv. þingmenn reynum að klára málið og koma því til atkvæða þingsins.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og tel það einmitt mikilvægt að Alþingi komist að niðurstöðu í þessu máli. Ég tel mikilvægt að okkur takist að leiða mál eins og þetta til lykta í þingsal.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Það eru nokkur atriði sem mig langar til þess að fá að koma inn á úr ræðu hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur. Fjölmörg atriði komu fram í umsögnum og fyrir nefnd og í umræðum á fyrri stigum sem eru í þá veru að lýst er miklum efasemdum um það frumvarp sem nú er til umræðu. Mér leikur hugur á að vita hvaða efasemdaradda hv. þingmanni hefur þótt mest ástæða til að taka tillit til. Og þá kannski í leiðinni hver þau meginatriði eru hvað efasemdirnar varðar, þóttu halda best og hvers vegna hún telur að ekki sé ástæða til þess að skoða þau með dýpri og yfirgripsmeiri hætti. Hún kom inn á að hún vildi bara horfa þröngt á málið, bara þessi inntökuréttindi en ekki önnur. En vissulega hefur komið fram mikill fjöldi athugasemda þar sem miklum efasemdum er lýst. Hverjar þeirra efasemda þóttu henni vera veigamestar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þær efasemdaraddir sem mér finnst hafa skipt mestu máli og í rauninni allan tímann í umfjöllun við málið er sá skammi tími, ef þetta hefði orðið að lögum fyrir sveitarstjórnarkosningarnar sem fram undan eru, vegna þess að það er miklu fleira sem þarf að þroskast í umræðunni í samfélaginu áður en það kemur að fyrstu kosningunum, fleira en það sem opinberar stofnanir þurfa að sinna. Sá ungmennahópur sem mun fá kosningarréttinn yngri í fyrsta sinn þarf ákveðinn tíma til þess að samsama sig þeim réttindum og taka ákvörðun um hvort þetta er eitthvað fyrir hvern og einn, hvort hver og einn einstaklingur vill setja sig inn í málin og nýta kosningarréttinn. Það er nokkurra mánaða eða nokkurra ára umhugsun. Það eru þær efasemdir sem mér fundust veigamestar í þessu máli. Ég tel að tíminn sem gefst fram að næstu sveitarstjórnarkosningum sé nægjanlegur, bæði fyrir þessa umræðu og eins fyrir það sem opinberir aðilar þurfa að vinna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Komið hafa fram atriði sem snúa að því að fyrr í umræðunni var til að mynda fjallað um nafnlausan áróður og þar fram eftir götunum. Eitt af þeim atriðum sem sérstaklega var rætt um á fyrri stigum umræðunnar var hvernig samskiptum frambjóðenda og ólögráða barna yrði háttað í kosningabaráttu. Ég verð að viðurkenna að ég er nú svo einfaldur að ég sé ekki alveg að komin sé nein lausn á því. Þarf foreldri að vera með þegar rætt er um kosningar við barnið? Ýmsar umsagnir horfðu í þá átt. Það undirstrikar hversu kauðslegt er að slíta þessi réttindi í sundur, að frambjóðendur megi herja á börn sem eru ólögráða og ófjárráða. Hefur hv. þingmaður ekki áhyggjur af því atriði?
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum seinna andsvar. Þessi sjónarmið komu í sjálfu sér lítið til umfjöllunar í umsögnum eða fyrir nefndinni. Þau hafa hins vegar komið töluvert oft fram í þingsal. Einhverjir af gestunum sem mættu brugðust við þessu og gerðu lítið úr því að t.d. foreldrar hefðu áhrif á endanlegar ákvarðanir barna. Þetta er hluti af því sem gefst tækifæri til þess að þroska í umræðunni á næstu árum, þ.e. með hvaða hætti stjórnmálaflokkar geta beint upplýsingagjöf sinni til þessa hóps.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir fína ræðu og skýringar á afstöðu þingmannsins. Nú er komin fram breytingartillaga um að vísa málinu til ríkisstjórnar. Hún er m.a. rökstudd með því að málið sé stórt að umfangi, sem það vissulega er, og þarfnist þar af leiðandi betra utanumhalds. Með því að vísa málinu til ríkisstjórnar til frekari vinnslu gæfist líka færi á því að skoða samhliða önnur tengd málefni tengd aldri, svo sem bílprófið, áfengiskaupaaldurinn, sjálfræðið og allt þetta sem við þekkjum. Mig langar að spyrja þingmanninn út í það hvort það geti ekki verið skynsamlegt að nota tækifærið og vísa málinu til ríkisstjórnarinnar ásamt þeim orðum að það eigi að skoða þetta allt í samhengi til þess að menn séu búnir að mynda sér einhverja heildarskoðun á því hvar þessi aldursmörk öll eigi að liggja þegar kemur að sveitarstjórnarkosningum eftir fjögur ár. Það er óneitanlega ósamræmi í því að það megi kjósa 16 ára, keyra bíl 17 ára, kaupa áfengi 20 ára, vera inni á áfengisveitingastað 18 ára, verða forseti 35 ára, en það kemur þessu kannski ekki við. Það er einhvern veginn ekki eðlileg samfella í þessu finnst manni, mér í það minnsta. Mig langaði að spyrja þingmanninn hvort það geti ekki verið betri leið að fela ríkisstjórninni að vinna málið með þessum hætti. Annað er að ef við samþykkjum málið og lögin taka gildi, það fer í gang einhverra ára vinna, svo er niðurstaðan kannski sú að það hafi ekki verið rétt að fara þessa leið, að það hafi verið rangt af þinginu að samþykkja að leiða þetta í lög. Þá þurfum við að taka lögin úr gildi með nýjum lögum. Er það ekki verri kosturinn ef sú staða kæmi upp?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er vissulega næstbesti kosturinn sem liggur fyrir, sú tillaga sem þingmaðurinn ræddi hér um. Ég hef ekki neinar áhyggjur af því sem hefur verið rætt hér sem ósamræmi í réttindum. Mér finnst einmitt mjög góð rök fyrir að réttindin byggist upp smátt og smátt. Fyrir sumu eru líffræðileg rök eins og varðandi aldursmörkin við neyslu áfengis, önnur rök varðandi líkamlegan og andlegan þroska eins og þarf að fara saman við akstur ökutækja eins og bíla. Það eru félagsfræðileg rök. Mér finnst ágætt samræmi í þessu og einmitt í góðu samræmi við barnasáttmálann um að ungmenni öðlist réttindi smátt og smátt og þar með ábyrgð. Annað sem þingmaðurinn spurði um, var hvað? Ég man ekki hvað það var, það kemur þá í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Það sem ég var líka að spyrja um var ef svo óheppilega vildi til að niðurstaðan yrði sú að það hefði verið rangt að setja þessi lög þá þyrftum við að afnema þau. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það geti verið skynsamlegt að fólk öðlist réttindi í ákveðnum skrefum. Þá velti ég fyrir mér því að að taka þátt í kosningum, að velja sér fólk í fulltrúalýðræðiskerfinu okkar til þess að gæta hagsmuna sinna, setja sig inn í stefnumálin, setja traust sitt á frambjóðanda, setja sig inn í það sem þarf að gera til þess að geta valið, til að geta sagt: Ég kýs þennan mann, þessa stefnu, þennan flokk. Ég velti fyrir mér með tilliti til þroska og alls sem hv. þingmaður nefndi, hvort þetta sá þá lægsti „levelinn“ í rauninni. Eigum við að horfa á þetta þannig? Væri ekki nær að flytja mörkin ofar og segja: Þetta er það stór ákvörðun, svo mikilvægt mál, [[Forseti hringir.]]að fólk þarf að vera búið að lifa aðeins lífinu lengur til þess að geta tekið slíka ákvörðun? Ég horfi [[Forseti hringir.]]t.d. á bílpróf eða brennivín og allt þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er nú sá vafi sem við stöndum alltaf frammi fyrir þegar við setjum lög hér, að við kynnum að vera að gera mistök. En þeir sem eru sannfærðir um að þetta sé rétta leiðin, eru þeir sem eru tilbúnir að styðja þetta frumvarp. Ungmenni öðlast kosningarrétt til Alþingis við 18 ára aldur. Miðað við það finnst mér ekkert því til fyrirstöðu að 16 ára geti kosið til sveitarstjórna og í rauninni kannski eðlilegt að fá tækifæri til þess að hafa áhrif á sitt nærumhverfi fyrr heldur en að taka þátt í kosningum á landsvísu.
Frú forseti. Ég er einn af þeim sem hafa haft miklar efasemdir um ágæti þess að fara fram með þeim hætti sem gert er og lagt er til í þessu frumvarpi. Röksemdirnar eru margar, en sú breytingartillaga sem hefur verið lögð fram, um að fresta gildistöku til 1. júní nk., gefur mér einmitt tilefni til þess að draga þá ályktun að við ættum nú kannski aðeins að hægja á okkur, ættum nú kannski aðeins að nota tímann næstu tvö til þrjú árin til að marka stefnu þegar kemur að kosningum, kosningarrétti og kosningaaldri almennt. Það hefur verið þannig hér í gegnum tíðina að Alþingi hefur borið gæfu til þess að ná sæmilegri sátt, víðtækri sátt, um breytingar á kosningalögum. Af hverju er það? Það er vegna þess að þetta er ein af grunnreglum lýðræðisins. Þess vegna höfum við gegnum söguna talið mikilvægt að þróa og þroska og breyta lögum og reglum um kosningar, en við gerum það með þeim hætti að við séum sem flest sæmilega sátt, ef ekki öll. Þegar þetta frumvarp var á dagskrá og við hófum 3. umr. fyrir nokkrum vikum rifjaði ég einmitt upp ræðu sem Benedikt Gröndal, einn af leiðtogunum og einn af merkustu stjórnmálamönnum okkar á síðari áratugum, hélt hér í þessum sal þar sem hann lagði einmitt áherslu á hversu mikilvægt það væri að menn væru samstiga í þeim breytingum sem gerðar yrðu á leikreglum þegar verið væri að tala um að velja kjörna fulltrúa, hvort heldur er til Alþingis, til sveitarstjórna eða forseta Íslands. Við höfum á undanförnum áratugum verið að færa kosningaaldurinn niður. Ég er einn af þeim sem taka undir að við höfum kannski farið okkur aðeins of hægt. Það kann að vera. En ég held hins vegar að það sé betra að fara hægar en hraðar eða of hratt. En við höfum hins vegar verið að veita stöðugt fleirum þau réttindi að velja kjörna fulltrúa í sveitarstjórnir, til Alþingis. En þessum réttindum, þessum sjálfsögðu réttindum, verða að fylgja önnur réttindi. Ég sé ekki hvernig við getum slitið í sundur kosningarrétt annars vegar og hins vegar sjálfræði og kosningarrétt og kjörgengi. Það er gert í því frumvarpi sem við fjöllum um hér. Það er kannski veigamesta gagnrýni mín á þetta frumvarp, ekki endilega að við séum að lækka kosningaaldurinn vegna þess að ég er í hjarta mínu sammála því að við eigum að stefna að því að færa kosningaaldurinn niður, hvort 16 ára er akkúrat rétti aldurinn, við getum líka rætt það. En samhliða verðum við að reyna að átta okkur á því hvaða áhrif það hefur og hvort það sé ekki rétt hjá mér og mörgum fleirum að nauðsynlegt sé að stíga skrefið og færa sjálfræðisaldurinn niður um leið - bara til þess að menn hafi þá raunverulegt sjálfræði til að nýta sér kosningarréttinn sem er verið að veita þeim. Við erum ekki að tryggja það með þessu frumvarpi. Við erum heldur ekki að tryggja það að við stígum það skref að sá einstaklingur sem hefur rétt til að kjósa sér [[Forseti hringir.]]fulltrúa hafi um leið óskoraðan rétt til þess að bjóða sig fram í það embætti sem hann er að kjósa um.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ágæta ræðu, sem var að sjálfsögðu alveg í samræmi við þann málflutning sem hann hefur haldið fram í þessu máli hingað til. Ég fór að velta því fyrir mér undir ræðu þingmannsins hvers vegna í ósköpunum við værum að afgreiða þetta mál núna. Það þjónar í sjálfu sér engum tilgangi. Það eru ekki kosningar fyrr en eftir fjögur ár. Það er ekki eins og þetta gagnist núna. En í stað þess að reyna að ná sátt um málið, koma á friði um málið, ætla flutningsmenn þess að keyra það í gegn í eins miklu ósætti og mögulegt er. Það finnst mér alveg stórmerkilegt. Ég er farinn að halda að þetta snúist í rauninni bara um það eitt að geta sýnt að ákveðinn hópur geti náð málinu fram í þinginu. Ég held þetta snúist ekki lengur um málið sjálft. Ég held að þetta snúist bara um einhver kaup hér á bak við tjöldin sem geri það að verkum að málið eigi að klárast. Mér finnst það ekki gott. Það er engin ástæða til að klára málið núna. Það er búið að breyta málinu þannig að það gagnast engum, ekki fyrr en eftir fjögur ár. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í það hvort ekki væri meiri séns á að ná breiðfylkingu að baki þessu máli, þ.e. að lækka kosningaaldurinn, með því að vísa því til ríkisstjórnarinnar til umfjöllunar, til meðferðar, til þess að koma með tillögur, til þess að mennta fólkið, til þess að ná utan um það í heild og hugsanlega samræma það sem hv. þingmaður nefndi í ræðu sinni, sem er geysilega mikilvægt. Það er svolítið sérstakt að kosningarréttur og kjörgengi fari ekki saman. Það er vitanlega enn þá skrýtnara að sjálfræðisaldurinn og kosningarrétturinn fari ekki saman. Það er mjög undarlegt ef við förum að hugsa um það. Það varð til þess að ég fór að velta því fyrir mér hvers vegna í ósköpunum verið væri að keyra þetta mál hér í gegn. Til hvers? Halda þeir sem vilja klára það að þeir græði mikið á því í næstu sveitarstjórnarkosningum? Ég efast um það. Ég veit ekki betur en að kannanir sýni að það sé Sjálfstæðisflokkurinn sem græði kannski mest á að fá unga fólkið til að kjósa.
Frú forseti. Hvers vegna ættum við að vera að afgreiða þetta frumvarp núna? Ég kann ekki svarið við þeirri spurningu, en ég held að það sé óskynsamlegt, eins og ég sagði í ræðu minni. Ég held að það sé skynsamlegt, ég held að það sé eftirsóknarvert og það ætti að vera eftirsóknarvert fyrir hvern einasta þingmann hér inni að við reyndum að ná almennri samstöðu um þær breytingar sem við erum að gera á kosningalögum. Það er auðvitað fordæmisgefandi ef við ætlum að afgreiða breytingar á kosningalögum í miklum ágreiningi. Það yrði fordæmisgefandi fyrir framtíðina. Við erum þá að gefa ákveðið fordæmi fyrir því að það sé hægt og það sé skynsamlegt og rétt að breyta einhverjum leikreglum þegar kemur að því hvernig við stöndum að vali á kjörnum fulltrúum. Ég vara við því. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort rétta leiðin sé að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar. Ég hef ákveðnar efasemdir um það. Ég hygg að það sé vel hægt að taka þá ákvörðun hér og sameinast um að við höldum áfram að vinna málið í þinginu, höfum forræði á því. En það er annað sem veldur mér hugarangri og er ástæðan fyrir gagnrýni minni. Ég sé ekki að rétt sé að veita fólki annars vegar 16 ára atkvæðisrétt í sveitarstjórnarkosningum en meina því að hafa atkvæðisrétt þegar kemur að alþingiskosningum. Ég vil nefnilega ganga lengra en flutningsmenn þessa frumvarps. En við þurfum líka að ræða í fullkominni hreinskilni hvaða áhrif lækkun kosningaaldurs [[Forseti hringir.]]hefur á barnaverndarmál almennt og hvernig við stöndum að því að verja réttindi [[Forseti hringir.]]barna á Íslandi.
Hæstv. forseti. Þetta er eitt af því sem þarf svo sannarlega að skoða sem hv. þingmaður nefndi hér. Hvernig ætlum við að halda utan um börnin? Hvernig ætlum við að halda utan um þá sem fá þennan rétt þannig að hægt sé að segja með vissu þegar að því kemur að þessir einstaklingar hafi þroska og tækifæri til þess að kynnast því hvað það er að hafa þennan rétt. Ég get tekið undir það. Mig langar í seinna andsvari að velta einu upp við hv. þingmann, sem hefur efasemdir um að rétt sé að vísa þessu máli til ríkisstjórnarinnar, allt í lagi með það, ég virði það algjörlega. Það gefur okkur hins vegar færi á að taka á þeim mismun sem er í kerfinu hjá okkur þegar kemur að því að verða sjálfráða, kaupa áfengi, keyra bíl o.s.frv. Það gefur okkur færi á að fara í heildarendurskoðun á öllu systeminu. Með því að vísa til ríkisstjórnarinnar þá gæti hún, því að það eru væntanlega einhverjir hérna inni sem styðja hana, tekið málið í fangið og sinnt því af alúð og komið fram með þingmál fyrir næstu sveitarstjórnarkosningar [[Forseti hringir.]]sem væri þannig að menn gætu sameinast um það.
Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni, auðvitað gæti það verið skynsamlegt að ríkisstjórnin færi að vinna að samræmingu þeirra mála. Hvenær eigum við t.d. að lækka sjálfræðisaldurinn? Hvað þýðir það? Hvaða öðrum lögum þurfum við að breyta? Ég hygg að við þurfum t.d. að athuga hvort það samrýmist barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, svo dæmi sé nefnt. Ég ætla bara að vekja athygli þingmannsins á einu. Verði þetta frumvarp samþykkt tökum við ákvörðun um að börn sem eru 12 ára í dag verði komin með kosningarrétt við sveitarstjórnarkosningar eftir fjögur ár. Eitt af grunnatriðunum þegar kemur að kosningum er aðgengi frambjóðanda að kjósendum. [[Forseti hringir.]]Hvað ætla menn að gera? Eru menn að taka hér ákvörðun um að tryggja aðgengi væntanlegra frambjóðenda í sveitarstjórnarkosningum eftir fjögur ár [[Forseti hringir.]]að börnum sem ekki eru einu sinni fermd, hvað þá heldur meira?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni Óla Birni Kárasyni fyrir góða ræðu. Það eru atriði sem mig langar til að koma inn á sem snúa að því sem hann ræddi um, að halda málinu á forræði þingsins til frekari skoðunar á næstu árum. Mér leikur hugur á að vita hvernig hann sér fyrir sér að það myndi gerast ef slík leið er fær. Ég held að það sé mikið til þess vinnandi að finna leið til þess að hægt sé að vinna málið áfram, skoða þetta heildstætt. Eins og hv. þingmaður hefur komið inn á í ræðu sinni fyrr í dag og sömuleiðis fyrir nokkrum vikum þegar við hófum 3. umr., er sú stórundarlega staða að verið sé að slíta í sundur kosningaaldur og sjálfræðisaldur, kjörgengi og kosningarrétt. Því miður fæ ég það ekki til að ganga upp með neinum vitrænum hætti, þegar síðan ofan á bætast áhyggjur af því hvernig samskiptum frambjóðenda og þessara yngstu kjósenda skuli vera háttað ef þessi breyting er samþykkt án þess að aðrar reglur séu aðlagaðar. Ég hef ekki orðið var við það hjá þeim sem tala fyrir þessu máli í þingsal að þeir tali gegnumgangandi fyrir því að aðlaga sjálfræðisaldurinn til lækkunar svo dæmi sé tekið, nema þá helst hv. þm. Óli Björn Kárason, sem hefur talað skýrt í þeim efnum og fært fram ágætisrök fyrir því. Mér leikur hugur á að vita hvernig hv. þingmaður sér fyrir sér að þessari áframhaldandi vinnu innan þingsins [[Forseti hringir.]]gæti verið háttað.
Frú forseti. Það eru auðvitað nokkrar leiðir til í því. Það gæti t.d. verið góður bragur að því að allir þingflokkar sameinuðust um að taka ákvörðun um að vinna að málinu, að við gætum sameinast um það markmið að endurskoða kosningalögin og hugsanlega líka gera breytingar á stjórnarskránni vegna þess að við lækkum ekki kosningaaldur til Alþingis nema með breytingum á stjórnarskrá. Ég tel að formenn allra þeirra þingflokka sem hér eru geti vel komið sér saman um að skipa til verka fulltrúa allra þingflokka sem hafi það að markmiði að endurskoða kosningalögin, m.a. aldurinn, og hvort og með hvaða hætti við ætlum að lækka sjálfræðisaldurinn, vegna þess að ég skil ekki frekar en hv. þm. Bergþór Ólason hvernig það gengur upp að veita mönnum kosningarrétt en gefa þeim ekki sjálfræði til að beita þeim kosningarrétti eins og viðkomandi kjósandi telur rétt að gera, eða tryggja að hann fari með þann kosningarrétt sem frjáls einstaklingur. Það er auðvitað eitt af því sem truflar mig mjög þegar kemur að þessu frumvarpi. Það sem truflar mig líka er þegar í ljós kemur að menn ætla að keyra mál af þessu tagi í gegn í ágreiningi og það er ekki lítill ágreiningur. Það er bara ágreiningur og það eru álitamál sem við eigum eftir að ræða, komast að niðurstöðu um. Ef menn ætla að gera það í ágreiningi í þessum efnum þá eru þeir að setja ný viðmið um það hvernig Alþingi Íslendinga ætlar í framtíðinni að standa að því að breyta lögum um kosningar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þetta var einmitt það sem mig langaði að koma inn á í seinna andsvari mínu, sá bragur sem er á þessu, að ætla að afgreiða breytingu á lögum eins og lögum um kosningar, í svona miklu ósætti. Ég held að það hljóti að vera fordæmalaust. Auðvitað eru lög um sveitarstjórnarkosningar þeirrar gerðar að það þarf ekki að breyta stjórnarskrá eins og þyrfti t.d. vegna aldursviðmiða til alþingiskosninga, en þetta eru engu að síður lög um sveitarstjórnarkosningar og það að þeim sé breytt í ágreiningi - nú verða menn að leiðrétta mig ef ég fer rangt með - hlýtur að vera fordæmalaust og því miður bara alveg galið eins og það horfir við mér að ætla að breyta einmitt lögum eins og þessum í ósætti. [[Forseti hringir.]]Það eru ótal margir lagabálkar sem má breyta í ágreiningi. Ég hef oft talað fyrir því að menn eigi að takast á og klára mál og [[Forseti hringir.]]menn eigi að slást í pólitík, en um breytingar á kosningalögum þykir mér [[Forseti hringir.]]það ekki eiga við.
Frú forseti. Ég hygg að við hv. þm. Bergþór Ólason séum nú ágætlega samstiga í flestu, þótt ég vilji ganga aðeins lengra en hann þegar kemur að því að veita fleirum kosningarréttinn með því að lækka kosningaaldurinn og þar með sjálfræðisaldur. Ég segi: Það er ekki tilviljun að þegar Benedikt Gröndal leggur fram frumvarp árið 1965 um að kosningaaldur verði lækkaður í 18 ár, þá er í ræðu hans, ekki einu sinni, ekki tvisvar heldur þrisvar, rauði þráðurinn að menn gefi sér góðan tíma til þess að ræða tillögu hans. Það liggi ekkert á og það sé svo mikilvægt [[Forseti hringir.]]að menn afgreiði málið í sátt, [[Forseti hringir.]]hafi nægan tíma til að mynda sér skoðun og ná [[Forseti hringir.]]sátt um málið. Ég skil ekki, þegar það liggur fyrir [[Forseti hringir.]]að það eru fjögur ár þangað til lækkunin gengur raunverulega [[Forseti hringir.]]í gildi, að menn séu ekki tilbúnir að skoða málið í sátt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir prýðisgóða ræðu. Ég hjó eftir því að þingmaðurinn talaði um að við yrðum að breyta svona lögum í breiðri sátt. Ég tek algjörlega undir það. Hann vitnar í Benedikt Gröndal sem flutti frumvarp um svipað mál 1965. Það varð að lögum nokkrum árum seinna. En í því ljósi langar mig að spyrja þingmanninn hvort við ættum ekki, af því ég er sammála honum um að við eigum að vanda okkur, að ganga enn lengra í því og tala líka um bílprófsaldur og sjálfræðisaldur. Ég var eitthvað að gúgla hér áðan og langar til, með leyfi forseta, að vísa í spurningu sem 14 ára gömul stúlka sendi umboðsmanni barna fyrir tveimur eða þremur árum. Hún spyr: Verður maður ekki fjárráða 16 ára og sjálfráða 18 ára? Þá svarar umboðsmaður: Nei, einu sinni urðu börn sjálfráða 16 ára en fjárráða 18 ára. 1997 var þessu breytt þannig að sjálfræðisaldurinn var hækkaður í 18 ár. Fólk verður því bæði sjálfráða og fjárráða 18 ára. 18 ára aldurinn er líka kallaður lögræðisaldur. Mig langar að spyrja þingmanninn: Ættum við ekki að vanda okkur enn meira og ræða jafnvel í sömu andrá um bílprófsaldurinn? Hæsta slysatíðni í umferðinni er hjá ungu fólki, drengjum og stúlkum sem eru 17 til 18 ára.
Frú forseti. Bílprófsaldur í Bandaríkjunum er 16 ár, hann er 17 ár hér. Slysatíðni í Bandaríkjunum, hjá fólki 16 ára á fyrsta ári bílprófs, er sú sama og 17 ára á fyrsta ári bílprófsins, ég held að kannanir sýni það. Ef við myndum lækka bílprófsaldurinn hér niður í 16 ár er ekki líklegt að það muni leiða af sér fjölgun bílslysa. Það er nefnilega æfingin sem skapar meistarann, í þessum efnum sem öðrum. Það eru nokkur ár síðan menn tóku þá skynsamlegu ákvörðun, held ég, að hægt er að fá leyfi til æfingaaksturs 16 ára. Það hefur gefist vel. Það hefur örugglega leitt til þess að alvarlegum slysum hefur fækkað. Þegar við ræðum um að lækka sjálfræðisaldurinn - ég kemst ekki fram hjá því að það verði að vera samhengi á milli kosningaaldurs og sjálfræðis - verða menn líka að velta fyrir sér hvaða áhrif það hefur á önnur atriði sem okkur þykir vænt um. Það voru nefnilega ákveðin rök fyrir því að menn tóku hér ákvörðun um að hækka sjálfræðisaldurinn upp í 18 ár. Rökin voru fyrst og fremst þau [[Forseti hringir.]]að við vildum halda lengur verndarhendi yfir börnunum okkar.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta svar. Þá er það reynslan frá Bandaríkjunum, að ekki sé meiri slysatíðni þó að bílprófsaldurinn sé 16 ár, það sé æfingin sem skapi meistarann. En mér datt þetta bara í hug þegar við erum að tala um að samræma aldur til hinna ýmsu þátta. Við getum verið sammála um að svona stórar breytingar eins og breytingar á kosningaaldri þurfum við að taka í breiðri sátt. Það værum við ekki að gera ef þessi breyting yrði samþykkt nú í vor með breytingartillögu frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé. Þess vegna er ég sammála [[Forseti hringir.]]þeirri breytingartillögu sem hv. þm. Bergþór Ólason lagði fram um að vísa málinu til ríkisstjórnarinnar.
Frú forseti. Ég held ég þurfi ekki að svara hv. þingmanni öðru en þessu: Ég hef verið fylgjandi því að lækka hér kosningaaldur. Ég greiddi því atkvæði á landsfundi Sjálfstæðisflokksins að lækka skyldi almennan kosningaaldur, þ.e. líka til Alþingis. Ég varð þar undir, var þar í minni hluta. Það munaði ekki miklu. Það eru skiptar skoðanir í Sjálfstæðisflokknum eins og ég hygg að sé í velflestum flokkum. En mér finnst erfitt að sætta mig við að vera stillt upp við vegg, eins og mér sýnist að verið sé að reyna að gera með framlagningu þessa frumvarps, að neyða mig til þess að leggjast gegn máli sem ég er að mörgu leyti sammála. Ég tel að það séu svo miklir fingurbrjótar og brotalamir í frumvarpinu [[Forseti hringir.]]að það gangi hreinlega ekki upp. Ég get tekið undir með flutningsmönnum [[Forseti hringir.]]frumvarpsins þegar kemur að lækkun kosningaaldurs. En það verður þá að vera samkvæmni í hlutunum.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp um að lækka kosningaaldur barna niður í 16 ár, höfum rætt það fram og til baka. Síðan er komin breytingartillaga og líka frávísunartillaga frá hv. þm. Bergþóri Ólasyni. Í frávísunartillögunni segir: „Í ljósi umfangs málsins og þeirra sjónarmiða sem komið hafa fram við umræðuna er rétt að leggja til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar svo að tími gefist til að undirbúa málið nægilega vel.“ Ég tek heils hugar undir þessa greinargerð í frávísunartillögunni í ljósi þess sem maður hefur heyrt frá vísum mönnum, m.a. var vitnað hér í ræður og frumvörp síðan 1965, þar sem Benedikt Gröndal talaði um að við yrðum að vanda okkur við ákvarðanatöku í svona stórum málum. Ég spurði síðasta ræðumann hvort við ættum þá ekki að ganga enn lengra og breyta bílprófsaldri. Hann var ekki alveg sammála því. En ég hef lesið það í fréttum að margt ungt fólk lendir í slysum einmitt á fyrsta til öðru árinu sem það hefur bílpróf. Það hefur reyndar dregið úr því eftir að æfingaaksturinn kom til hjá 16 ára ungmennum. Við þurfum að vanda okkur í sambandi við kosningarnar og breyta lögum, ef af verður, í góðri sátt. Fólk sem er 18 ára má fara inn á vínveitingastaði en það verður að horfa á hina neyta áfengis, það má ekki neyta áfengis fyrr en tvítugt. Þegar ég var ungur og fékk kosningarrétt varð maður að vera orðinn tvítugur. Ég held að ég geti fullyrt að á þeim tíma, þegar ég var tvítugur, var ég ekki mikið að velta þessu fyrir mér. Ég heyri á unglingum í dag, þeim sem ég tala við, að þeir hafa ekki mikinn áhuga á þessu svona heilt yfir. Það er eitt og eitt ungmenni sem treystir sér til að kjósa en það hafa líka komið, eins og ég sagði í ræðu fyrr í dag, mjög harðorðar ályktanir um að við eigum að láta ungt fólk í friði og leyfa því að taka út sinn þroska áður en að það fær kosningarrétt. Þau eru gild þessi rök með sjálfræðisaldurinn og lögræðisaldurinn og svo kosningaaldur, að þetta sé samræmanlegt, að ekki þurfi að leita samþykkis foreldris fyrir því að barnið megi kjósa. Mér finnst þetta mál ekki fullrætt og mér finnst að taka þurfi þetta fyrir í breiðri sátt á Alþingi. Við eigum að geta verið stolt af því, þegar og ef sú ákvörðun verður tekin, að það hafi verið gert þvert á flokka á hinu háa Alþingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu. Hv. þingmaður sagði að hann styddi frávísunartillögu hv. þm. Bergþórs Ólasonar. Mig langar aðeins að fá skýringar hjá hv. þingmanni af því að ég fæ ekki alveg orð framsögumanns frávísunartillögunnar til að koma heim og saman við sjálfa tillöguna. Þar er kveðið á um að í ljósi umfangs málsins og sjónarmiða sem komið hafa fram sé rétt að leggja til að frumvarpinu verði vísað til ríkisstjórnar og, með leyfi forseta, „svo tími gefist til að undirbúa málið nægilega vel“. Þar er hvergi talað um þá miklu sátt sem hv. þingmaður kom sjálfur inn á í ræðu sinni. Þar er ekki talað um það sem margir hv. þingmenn hafi komið inn á, og ég held að ég fari ekki rangt með að hv. þm. Sigurður Páll Jónsson sé einn þeirra, að einnig þurfi að skoða samræmingu á réttindum hvað varðar aldur. Mig langar aðeins að spyrja hv. þingmann: Hvers vegna er ekki kveðið á um það í frávísunartillögunni? Við lestur frávísunartillögunnar er ekki að sjá að málið eigi neitt að breytast, það eigi bara að undirbúa það betur en gert hefur verið, efnislega. Í ljósi þess að hv. þingmaður talar um þá nauðsyn að koma á breiðri sátt og að málið fari aftur til ríkisstjórnarinnar og komi hingað inn aftur og verði afgreitt í sátt, spyr ég hvort það eigi við um öll mál að mati hv. þingmanns. Á það t.d. við um öll mál frá flokki hv. þingmanns, Miðflokknum? Munu þingmenn Miðflokksins leggja til að þeirra málum verði vísað til ríkisstjórnarinnar ef ekki verður sátt um þau hér svo hún geti unnið að breiðri sátt um þau?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir þetta andsvar. Ég get sagt það af fullri hreinskilni að verði málið samþykkt, eins og hv. þingmaður leggur til með breytingartillögu sinni, þá verður það ekki gert í breiðri sátt, svo það sé nú bara sagt. Það er mín skoðun. Varðandi það hvort vísa ætti máli til ríkisstjórnar sem þingmenn Miðflokksins legðu fram og þeir vildu ná í gegn, ef það myndi ekki vera gert í breiðri sátt, þá verð ég nú að segja að þetta mál er nú stærra en svo að það sama geti átt við um öll önnur mál. Þetta er stórt mál, þetta er grundvallarmál, eins og ég vitnaði til í ræðunni áðan og fleiri þingmenn þar á undan. Margir eru sammála um, og flestir, held ég, að það mál þurfi að taka í breiðri sátt. Mér finnst það ekki alveg koma þessu máli við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Komið var inn þá umræðu - ég nefndi hana í fyrra andsvari mínu en heyrði ekki að hv. þingmaður kæmi sjálfur inn á hana í svari sínu - um það sem hér hefur komið fram í dag og reyndar á fyrri stigum umræðunnar, þ.e. að samræma bæri þann aldur sem ungmenni öðluðust réttindi á. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji nauðsyn á því. Og ef svo er langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sé þá ósammála samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, en í 5. gr. er kveðið á um að börn njóti sívaxandi réttinda miðað við aldur og þroska. Er hv. þingmaður ósammála barnasáttmála Sameinuðu þjóðunum um það? Ég heyrði hv. þingmann segja að þau sjónarmið hefðu heyrst að láta ætti unga fólkið í friði. Þess vegna langar mig líka að spyrja hv. þingmann um þá stöðu sem uppi er í dag, nefnilega þá að börn og ungmenni öðlast ýmis réttindi áður en þau fá kosningarréttinn, fyrir 18 árin. Til dæmis ráða þau öllu sjálfsaflafé og gjafafé, foreldrar þeirra geta ekki sagt þeim hvað á að gera við þá peninga og við 16 ára aldur öðlast börn réttindi til að skrá sig í trúfélög, þau geta tekið ákvörðun um að fara í fóstureyðingu og þau geta tekið ákvörðun um heilbrigðisþjónustu. Þau geta með öðrum orðum hafnað heilbrigðisþjónustu ef þau vilja. Og hv. þingmaður talaði um að þetta væri mjög stórt mál. Að taka ákvörðun um að hafna heilbrigðisþjónustu getur verið gríðarlega stórt mál, það getur einfaldlega verið spurning um líf og dauða hjá viðkomandi einstaklingi. Og þann rétt veitum við 16 ára börnum. Er hv. þingmaður á móti því og vill hækka hann þann aldur þegar ungmenni öðlast þessi réttindi, til samræmis við 18 ára kosningaaldur?
Hæstv. forseti. Svo ég komi nú inn á það sem þingmaðurinn nefndi síðast verð ég að viðurkenna að ég vissi ekki að þetta væri í lögum. En ef þetta er svo … [[Þetta er í nefndarálitinu.]]Jæja, ég veit eiginlega ekki hvernig ég á að svara því. Mér finnst þetta ekki sambærilegt, ég verð nú að segja alveg eins og er. Í sambandi við barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna er vissulega tekið fram þar að þau eigi að njóta sannmælis, en það er svolítið vont að tengja það við það mál sem við erum að tala um hér. En að samræma aldur hvað varðar lögræði, fjárræði og kosningaaldur, ég er á því að það beri að samræma það bara í ljósi þess sem ég sagði áðan og fleiri þingmenn hafa sagt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu sem hann hélt hér áðan. Það var eiginlega eitt sem stakk mig meira en annað í því sem hann sagði, þegar hann ræddi, hvað á ég að segja, þá staðreynd eða þá beiðni eða þann vilja að ungt fólk væri látið í friði gagnvart áróðri og kynningu o.s.frv. Þetta rifjaði upp fyrir mér að í meðferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þessu máli fengum við á okkar fund gesti sem ræddu einmitt í þessa veruna. Fulltrúar ungs fólks sem komu á vettvang höfðu áhuga á því að fá kynningu en vildu samt ekki, eins og þau sögðu sjálf, að pólitíkusar væru að þvælast í skólanum hjá þeim. Það er eitt sem ég hafði þá áhyggjur af og hef enn og það er fyrirkomulag slíkrar kynningar. Verði þetta frumvarp að lögum erum við að tala um að það þurfi með einhverjum hætti að nálgast grunnskólabörn. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi skoðun á því hvernig hægt væri að koma slíkum kynningum fyrir. Það hefur svo sem ekki alveg með þennan kosningaaldur að gera. Þegar börnin mín voru sex ára, í „den tid“, fengu þau inn um lúguna kynningarbækling frá umferðarskólanum Ungir vegfarendur. Ég hef ekki orðið var við að einhver slík kynning hafi verið í undirbúningi fyrir unglinga sem eru að verða 18 ára, og yrðu þá 16 ára verði frumvarpið að lögum. Mig langar að heyra álit hv. þingmanns á því, hvernig hann telur að best væri að nálgast ungt fólk til þess að kynna fyrir því þessi réttindi og þær skyldur sem kosningarrétturinn felur í sér.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir þetta andsvar. Ég sé það þannig fyrir mér með þá fræðslu að hún yrði að vera fyrir hendi. Það hefur ekkert verið rætt um það, akkúrat þann vinkil, í þessari umræðu um þetta frumvarp. Það verður að segjast eins og er að það má helst ekkert ræða þessi mál í skólum í dag nema að vissu leyti út frá vissum aðilum. Partur af því að vanda sig í þessu máli yrði sá að fræðsla til barna og unglinga yrði enn meiri í skólum. Ég nefndi einmitt í ræðu sem ég flutti hér áðan reynslu á öðrum Norðurlöndum. Í Danmörku var horfið frá því að lækka kosningaaldur í 16 ár en gefið var í í fræðslu um pólitík, um stjórnmál, til þessa aldurshóps. Í könnunum mældist að áhuginn jókst við það. Danir lækkuðu ekki kosningaaldurinn í 16 ár heldur juku fræðslu, áróður getum við sagt, og þá jókst áhugi unglinga á stjórnmálum þó að þau hefðu ekki kosningarrétt. Það var mín hugsun, fyrst þegar þetta mál kom fram í haust, að auka áhuga ungs fólks á pólitík. Að betur athuguðu máli er kosningaaldursmálið stærra en svo að hægt sé að afgreiða það að svo komnu máli.
Hæstv. forseti. Já, ég skil áhyggjur hv. þingmanns. Það kom líka í ljós í meðferð þessarar ágætu hv. nefndar, í máli fulltrúa menntamálaráðuneytisins, að þar á bæ er í sjálfu sér ekki til neitt miðlægt efni sem hægt er að senda út í grunn- og framhaldsskóla. Það virðist vera í valdi hvers og eins kennara hvernig hann eða hún kynnir stjórnmálastarf. Einhvern veginn sló það mig þannig að í sjálfu sér væri miklu æskilegra og eðlilegra að skólayfirvöld, og þá er ég að tala um menntamálaráðuneytið, tækju höndum saman við stjórnmálaflokkana og fengju fulltrúa þeirra til að kynna stjórnmál fyrir börnum og unglingum í skólum. Þá er ég ekki að tala um flokkastjórnmál, ég er að tala um stjórnmál á breiðum grunni. Eins og ég segi: Þetta var ekki fyrir hendi þegar kosningaaldurinn var lækkaður niður í 18 ár þannig að þetta er í sjálfu sér ekkert nýtt. Áður en við stígum jafn stórt skref og örlagaríkt og við ræðum hér finnst mér það raunverulega ósanngjarnt að við ætlum unglingum að taka þátt í stjórnmálastarfi og kjósa ef við erum ekki búin að veita þeim einhverjar upplýsingar, ég ætla ekki að segja leiðsögn, um pólitískt ástand yfir höfuð. Og þá segi ég aftur: Ekki í pólitískum áróðri, ekki með flokkspólitískri innrætingu heldur almennum upplýsingum um [[Forseti hringir.]]gildi kosningarréttarins. Mér þætti gott að fá álit hv. þingmanns á þessu.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir þetta andsvar. Mér þykir svolítið skrýtið að heyra þá frétt, fyrir mér a.m.k., að fulltrúar menntamálaráðuneytisins hafi sagt á fundi nefndarinnar að ekki væri um sérstaka fræðslu að ræða. Auðvitað ætti það að vera. Ég er alveg sammála þingmanninum í því. Það ætti að vera grundvallaratriði að ungt fólk gæti gengið upplýst inn í kjörklefana ef það á að fá kosningarrétt 16 ára. Það eru miklu færri en fleiri sem hafa sýnt þessu áhuga eins og fram hefur komið hvað eftir annað. Sú fræðsla ætti að vera um stjórnmál en ekki flokkspólitísk fræðsla, sem gengur ekki. Ég sagði einmitt frá því í ræðu um þetta sama mál í haust að þegar ég var unglingur var einn kennari sem vogaði sér að ræða þessi mál, alveg ópólitískt. En hann lét okkur æfa okkur í að standa upp og tala. Þetta hreyfði við taugum í mínu brjósti en því var ekki fylgt eftir fyrr en 40 árum síðar þegar ég bauð mig fram til Alþingis. Það er full ástæða til að fræða ungmenni um stjórnmál. Þau mynda sér síðan skoðanir í framhaldi af því þannig að þau viti [[Forseti hringir.]]um hvað málið snýst en fari ekki bara inn í klefa og kjósi eitthvað sem mamma og pabbi eða einhverjir segja þeim að kjósa.