Virðulegi forseti. Mig langar að gera húsnæðismálin að viðfangsefni mínu hér í dag í ljósi þess að átakshópur forsætisráðherra um aðgerðir á húsnæðismarkaði skilaði tillögum sínum í gær. Fjölmargir komu að þeim átakshópi og heildarniðurstaðan er 40 tillögur í sjö flokkum. Eins og við öll þekkjum hafa húsnæðismál verið í hnút undanfarin ár og óþarfi að fjölyrða hér um þær fjölmörgu fréttir af vandræðum okkar Íslendinga og þeirra sem hér búa í þeim málum og þá sérstaklega unga fólksins. Þrátt fyrir mikla uppbyggingu undanfarin misseri og mikla áherslu á nýtt húsnæði bendir enn ekkert til að það framboð sem nú er að myndast muni henta tekju- og eignalágum. En nú fer fólk vonandi að sjá til lands. Meðal tillagna þessa breiða átakshóps er stuðningur við óhagnaðardrifin húsnæðisfélög, öruggari leigumarkaður fyrir leigjendur og þá er einnig lögð rík áhersla á mikilvægi skilvirkra almenningssamgangna. Ljóst er að þær leiðir sem farnar hafa verið hingað til í uppbyggingu íbúðarhúsnæðis skila sér ekki til þessa hóps. Hann hefur orðið út undan á húsnæðismarkaði. Þá þurfum við að leita annarra leiða, t.d. með þessum sterku, óhagnaðardrifnu húsnæðisfélögum eins og lagt er til. Eins með því að bæta stöðu leigjenda, svo að þeir sem vilja frekar búa í leiguhúsnæði eigi þess kost og að það sé raunverulegt val. Þannig þarf að gæta að réttindum leigjenda og tillögur um leiguvernd ættu að vera vel til þess fallnar, en gæta þarf þó að því að breytingar á húsaleigulögum verði ekki til þess að hækka leiguverð eða draga úr framboði á leigumarkaði. Mikil áhersla er lögð á ábyrgð ríkis og sveitarfélaga til að bæta stöðuna á húsnæðismarkaði og ljóst er að þar er enn verk að vinna. Ég tel þó að þessar tillögur séu afar mikilvægt gagn í þeirri vinnu sem fram undan er til að tryggja fólki öruggt húsnæði, bæta leigumarkaðinn og auka framboð á hagkvæmu húsnæði. Það vekur jafnframt sérstaka athygli og ánægju hversu breið sátt virðist vera um niðurstöður hópsins. Sérstaka ánægju vakti að sjá að þeir aðilar sem nú sitja við samningaborðið í erfiðum kjaraviðræðum virðast [[Forseti hringir.]]vera ánægðir með þessar tillögur. En aðalmálið er að þær nái sem flestar fram að ganga og verði til þess að bæta hag lág- og millitekjufólks.
Virðulegi forseti. Í morgun hlustaði ég á Í bítið hjá þeim Heimi og Gulla eins og ég geri svo gjarnan þegar ég er að taka mig til á leið í vinnu. Gestur þeirra að þessu sinni var Helgi Gunnarsson, prófessor í félagsfræði og helsti sérfræðingur okkar í afbrotafræði. Hann hefur verið að vinna að skýrslu með norrænum kollegum sínum um fíkniefnasölu á netinu. Þeir hafa verið að safna saman gögnum frá því seint á árinu 2017 fram til ársins 2018. Tilgangurinn var í rauninni að reyna að komast að því hversu umfangsmikil slík sala er. Hvar fer salan fram? Þeir vita um neysluna, en markaðurinn hefur ekki verið þeim eins opinn. Við höfum oft talað um og vitum um þann mikla vanda sem steðjar að unga fólkinu okkar og öllum öðrum sem hafa ánetjast fíkniefnum. Ópíóíðafaraldurinn hefur valdið tugum ungmenna ótímabærum dauða og við förum ekki varhluta af neinu slíku. En ég verð að segja að það sem vakti mesta furðu mína er hversu ofboðslega umfangsmikil fíkniefnasala er á netinu. Þeir fundu 30 lokaða hópa og þegar þeir komust inn í þá voru þar tugir og upp í mörg þúsund einstaklingar á því sem hann sagði að væri eiginlega markaðstorg. Þarna gat að líta opinn markað af öllum þeim fíkniefnum sem nöfnum tjáir að nefna og við getum látið okkur detta í hug, eins og þessi ágæti maður nefndi. Nú er verið að uppfæra þetta, tækniþróunin er gríðarleg, þeir eru með öpp, þeir eru með hvaðeina til þess að reyna að ná í unga fólkið okkar. Þess vegna segi ég: Það er okkar að grípa tækifærið strax, reyna að vera með einhverjar forvarnir. Við vitum hvað er í gangi, við vitum hvar salan fer aðallega fram og við eigum að geta tekið betur á því að svona lagað gerist ekki, a.m.k. ekki í þeim hryllilega mæli sem raun ber vitni samkvæmt skýrslunni.
Herra forseti. Um nýliðin áramót færðust málefni hinsegin fólks frá velferðarráðuneytinu yfir til forsætisráðuneytis, líklega í tengslum við yfirlýsingar um aðgerðir í þágu hinsegin fólks sem er að finna í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna. Það vekur hins vegar athygli að þrátt fyrir þau fallegu orð eru Samtökin '78, einu hagsmunasamtök hinsegin fólks á Íslandi, verulega vanfjármögnuð og ef svo fer sem horfir stefnir í helmingsniðurskurð frá því sem samtökin fengu frá velferðarráðuneytinu í fyrra. Heilar 6 millj. kr. þykir forsætisráðuneytinu viðeigandi að Samtökin '78 fái fyrir ómetanlegt starf sitt á sviði fræðslu og ráðgjafar til barna, ungmenna, aðstandenda, heilbrigðisstarfsfólks og áfram mætti telja. Þess má geta að á síðasta ári hlutu samtökin sérstaka viðurkenningu Barnaheilla fyrir fræðslu, félagsstarf og ráðgjöf um hinsegin málefni en það ár var viðurkenning Barnaheilla tileinkuð sérstaklega rétti allra barna til lífs og þroska og til jafnræðis. Sem betur fer fyrir Samtökin '78 og fyrir fjölmarga skjólstæðinga samtakanna, fyrir heilbrigðisstarfsfólk og aðra þá sem málið snertir styður Reykjavíkurborg myndarlega við samtökin og heldur þannig lífi í þessari mikilvægu starfsemi, ef svo mætti segja. Stjórnvöld geta ekki endalaust talað á einn veg og forgangsraðað á annan. Þau geta ekki endalaust gert kröfu um og gengið út frá því að fólk beri ábyrgð, að einstaklingar beri ábyrgð á því að tryggja nauðsynleg og eðlileg mannréttindi í sjálfboðavinnu. Málaflokkur hinsegin fólks átti að sögn að fá aukið vægi með tilfærslunni yfir í hið nýja ráðuneyti jafnréttismála. Ég vona að ekki sé ástæða til að óttast frekar að starfsemi enn einna frjálsra félagasamtaka sé stefnt í hættu af núverandi ríkisstjórn.
Forseti. Nú er ár síðan ég tók fyrst sæti á Alþingi og hefur það verið áhugaverð reynsla að kynnast störfum þingsins. Þegar ég kom hér inn fyrir ári síðan var mikið rætt um að efla traust á þinginu og störfum þess. Ég fagnaði þeirri umræðu mjög enda höfum við lært af hinum ýmsu atburðum hér á Alþingi að það hefur reynst þingmönnum og ráðherrum erfitt að axla pólitíska ábyrgð. Ég neita því ekki að þingmenn upp til hópa eru opnir fyrir málefnalegum umræðum og reyna að skilja allar hliðar mála. Hins vegar er ekki hægt að neita því að það er ákveðinn skortur á fjölbreytileika hér innan dyra. Án þess að draga í efa heilindi þeirra sem ég hef setið með á nefndarfundum eða í þingsal verðum við öll sem eitt að átta okkur á forréttindum okkar. Ég talaði um það hér síðast þegar ég var í pontu að við þyrftum að geta sett okkur í spor unga fólksins til þess að geta byggt upp sjálfbært samfélag til framtíðar. Í dag kalla ég eftir því að við setjum okkur í spor fatlaðra, samkynhneigðra, fátækra, aldraðra og þeirra sem eru valdaminni. Vald er nefnilega vandmeðfarið og við sem valdhafar og þau okkar sem starfa fyrir fólkið í landinu berum mikla ábyrgð. Ábyrgðin felst í því að vera tilbúin að viðurkenna mistök. Það felur í sér að viðurkenna að við vitum ekki allt. Og fyrst og fremst felur það í sér skyldu til að hlusta og taka mark á þeim sem kjósa okkur til valda. Ef við gleymum okkur í forréttindunum okkar og valdi tel ég að við endum á því að taka ákvarðanir sem eru ekki samfélaginu í hag. Eitt skref í að efla þessa ábyrgð væri t.d. að opna nefndarfundi. Í nefndum Alþingis eru nefnilega málin rædd, en þar skortir gríðarlega á fjölbreytileika á fundum. Í gær sat ég t.d. fund þar sem voru fimm karlar og tvær konur. Heyrir þetta til undantekninga því að í öðrum nefndum situr kannski bara ein kona. Og það er bara ein breyta. Ég ætla ekki að alhæfa um kynhneigð, fjárhagsstöðu eða aldur þessa fólks. En eitt er víst að þarna liggur vald og það er, á meðan nefndarfundir eru lokaðir, ekki gagnsætt og erfitt að hemja það. Leynd skapar óvissu og óvissa skapar vantraust. Á meðan kerfið er sett upp á þennan hátt verðum við að verða öflugri í [[Forseti hringir.]]því að muna að valdi og forréttindum fylgir ábyrgð.
Virðulegi forseti. Mig langar að segja örlítið um jafnræði í samgönguáætlun. Nú borgum við öll í sameiginlega sjóði á jafnræðisgrundvelli, sérstaklega til samgönguáætlunar þar sem þeir sem nota borga, t.d. í gegnum bensíngjald. Fyrir þinginu liggur samgönguáætlun þar sem fjármunum er skipt á ákveðinn hátt á milli svæða. Það er að vissu leyti skiljanlegt að fé rati síður á höfuðborgarsvæðið en út á land þar sem vegir eru lengri og kostnaður við framkvæmdir vegna langra vega er mikill. Samt sem áður verður mest af bensíngjaldinu til á stórhöfuðborgarsvæðinu. Við skiljum einhvern mun þar á milli. Sú sviðsmynd sem blasir við okkur í tillögum meiri hlutans vegna veggjalda skekkir það jafnræði sem fram kemur í samgönguáætlun. Þar er hlutfall samgönguframkvæmda á stórhöfuðborgarsvæðinu minnkað ef horft er til þeirra fjármuna sem við greiðum í sameiginlega sjóði. Það fjármagn mun verða tekið af stórhöfuðborgarsvæðinu og fært annað. Í staðinn þurfa íbúar á stórhöfuðborgarsvæðinu, allt til Borgarness og Selfoss, og þeir sem nota það aðallega, að borga veggjöld aukalega. Þeir þurfa sem sagt að borga aukinn skatt vegna þessara lífsnauðsynlegu framkvæmda eins og hæstv. samgönguráðherra hefur orðað það. Ekki er nóg með að það jafnræði sem birtist í samgönguáætluninni sé eins skekkt og raun ber vitni, að vissu leyti skiljanlega, heldur minnkar jafnræðið. Höfuðborgarbúar fá hlutfallslega minna úr sameiginlegum sjóðum ef tillagan um veggjöld verður að veruleika og þurfa síðan að borga meira með veggjöldum. Það er skekkjan í því jafnræði sem ég var að tala um að veggjöldin færðu okkur. Ég hafna henni.
Herra forseti. Nýjustu mælingar sýna að hlutfall koltvísýrings í lofthjúpi jarðar er komið upp í 410 parta af milljón. Þetta er hlutfall sem hefur ekki sést í 800.000 ár í það minnsta samkvæmt ískjarnasýnum. Loftslagsvandinn fer vaxandi. Við vitum þetta. Við vitum líka u.þ.b. hvernig lausnin lítur út. Það sem við þurfum að gera er að draga verulega úr losun koltvísýrings. Losun jarðarbúa er um 21 milljarður tonna koltvísýringsígilda árlega. Þar af bera Íslendingar ábyrgð á um 4 milljónum tonna. Þetta ætlum við að minnka niður í sem nemur 3 milljónum tonna fyrir árið 2030. Ríkisstjórnin lofar árangri í loftslagsáætlun sinni. En frá því að sérstök umræða átti sér stað um loftslagsmálin sl. haust hefur u.þ.b. 1/20 af tímanum sem við höfum fram til ársins 2030 liðið. Það er auðvitað mikilvægt að allar aðgerðir komist á fulla ferð og að Alþingi sé jafnframt upplýst um framvinduna. En við þurfum meira en bara handaveifingar. Við þurfum einhvern mælanlegan árangur. Það hefur komið fram töluverð gagnrýni á árangurinn sem hefur sést til þessa, m.a. í formi könnunar á vegum Gallup þar sem 75% Íslendinga gefa viðleitni stjórnvalda og sveitarfélaga til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda meðaleinkunn eða lægri. Það hefur heldur ekki enn þá verið svarað fyrir gagnrýni sem kom fram í áðurnefndri sérstakri umræðu, sem lýtur að því að einstök markmið loftslagsáætlunar ríkisstjórnarinnar eru ekki tölusett upp á áætlaðan samdrátt á losun CO 2-ígilda. Það er nauðsynlegt að við hér á Alþingi tökum þennan málaflokk í algjöra gjörgæslu og tryggjum að við náum tilætluðum árangri vegna þess að við höfum ekki um margar aðrar plánetur að velja. Ef við klúðrum þessu núna er voðinn vís [[Forseti hringir.]]þannig að ég legg til að við stöndum okkur betur.
Herra forseti. Ég vil nota þetta tækifæri til að lýsa mikilli ánægju með það að Reykhólahreppur hefur tekið þá erfiðu ákvörðun að setja inn á aðalskipulag sitt veglínu, ÞH-leið, um Teigsskóg og að þá sé hægt að fara að byrja á að framkvæma á þessu svæði sem í raun og veru hefur verið haldið í gíslingu í hátt í 20 ár. Stjórnvöld og opinberir aðilar hafa ekki getað komist að niðurstöðu um hvar veglína á að liggja í gegn á þessu viðkvæma svæði sem er í raun og veru allt ein náttúruperla, eins og Vestfirðir eru auðvitað allir. Við erum samt komin lengra á öðrum svæðum á Vestfjörðum með að leggja varanlega vegi. En þarna eru vegir sem eru ekki boðlegir á 21. öldinni, hvorki fólki né þeim fyrirtækjum sem eru þar til staðar. Það má vissulega deila um hvaða vegstæði er best og að komið sé í veg fyrir að raska umhverfinu. Við getum haldið áfram að deila um það næstu 20 ár en það skilar ekki miklu fyrir þessa byggð og þetta snýst ekki bara um íbúa næsta nágrennis þessa svæðis heldur alla Vestfirði. Þetta verður þjóðbraut eftir að Dynjandisheiðin verður löguð og Dýrafjarðargöngin komin í gegn. Hefði ég ein mátt ráða hefði ég kannski valið einhverja aðra leið fyrir 15–20 árum en þetta hefur verið í höndum þeirra aðila sem ráða og fjalla um þetta. Við erum búin að fara hring eftir hring og höfum skoðað ótal valkosti, kostnaðarmetið og skilgreint fram og til baka og einhvern tímann verður að höggva á hnútinn. Ég er stolt af hreppsnefnd Reykhólahrepps að hafa haft kjark til þess. Nú göngum við bara saman og náum sátt um [[Forseti hringir.]]að leggja veg um þetta svæði sem löngu er kominn tími til. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Þann 15. október sl. átti ég orðastað við hæstv. landbúnaðarráðherra um innflutning á fersku kjöti í tilefni af nýjum dómi Hæstaréttar um að bann við innflutningi á fersku kjöti frá aðilum innan EES-svæðisins væri ólögmætt. Sá dómur kom nú reyndar engum á óvart, nema hugsanlega einum eða tveimur fyrrverandi landbúnaðarráðherrum. Hæstv. landbúnaðarráðherra sagði m.a., með leyfi forseta, þegar ég spurði um þessi atriði: „Þá er alveg rétt að þetta hefur legið fyrir í allnokkurn tíma, stefna ríkisstjórnar 2009–2013 og sömuleiðis frá 2013–2016 var sú að halda uppi vörnum í málinu og það var á þeim tíma ekkert gert til undirbúnings annarri niðurstöðu en þeirri að lögin héldu. Nú blasir niðurstaðan við og þetta er flókið úrlausnarefni. Það er það.“ Enn fremur sagði hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson, með leyfi forseta: „Í mínum huga snýst málið núna númer eitt, tvö og þrjú um það að fá viðbótartryggingar gagnvart salmonellusýkingum sem nágrannaríki okkar hafa fengið. Það mun taka einhvern tíma að ná því. Sömuleiðis að reisa varnir gagnvart kampýlóbaktersmiti. Bæði þessara mála eru í vinnslu.“ Í skriflegu svari við fyrirspurn minni til hæstv. ráðherra um kostnað vegna banns við innflutningi á fersku kjöti kom fram að beinn útlagður kostnaður vegna málaferla væri rúmar 47 millj. kr. Í svarinu kemur einnig fram að Eftirlitsstofnun EFTA hafi fyrr í þessum mánuði samþykkt umsókn íslenskra stjórnvalda um að þeim verði heimilt að setja sérstakar viðbótartryggingar vegna salmonellu í kjúklingakjöti, hænueggjum og kalkúnakjöti. Herra forseti. Allt þetta mál hefur verið með miklum eindæmum af hálfu íslenskra stjórnvalda, neytendum til tjóns [[Forseti hringir.]]og leitt til ónauðsynlegra útgjalda og fyrirhafnar af hálfu ríkisins. [[Forseti hringir.]]Nú er mál að linni og krefjast verður þess að hæstv. landbúnaðarráðherra [[Forseti hringir.]]leggi fram án tafar frumvarp til að kippa þessu ólögmæta ástand í rétt horf.
Virðulegur forseti. Á aðventunni á síðustu dögum þingsins fyrir jól brast hér á orðræða um samskipti okkar við umheiminn, afstöðu og viðmót gagnvart þeim sem eiga á brattann að sækja í veröldinni, eiga jafnvel hvergi vísan samastað, oft kallaðir flóttamenn. Tilefnið var fregnir af því að Ísland ætlaði að vera eitt þeirra landa sem gerðust aðilar að alþjóðasamþykkt um farendur sem undirrituð var í Marrakesh þann 11. desember. Þingmaður Miðflokksins lýsti því í ræðustól að samningur þessi væri varhugaverður og kynni að leiða til hins mesta ófögnuðar fyrir þjóðina. Yfir landið myndi flæða nánast óstjórnin öll af fólki af ýmsum kynþáttum með ófyrirséðum afleiðingum og jafnvel geta vegið að fullveldi Íslands. Sami tónn var sleginn hjá þessum flokki í atkvæðagreiðslu um veitingu ríkisborgararéttar á lokadegi þingsins. Að minnsta kosti hluti flokksins greiddi ekki atkvæði með frumvarpinu um 26 nýja ríkisborgara. Það er dapurlegt og umhugsunarefni að þau viðhorf sem endurspeglast í afstöðu þessa flokks er að finna hér og hvar í samfélaginu, þessi viðhorf sem fyrst og fremst eru sprottin af skilningsleysi, vanþekkingu og fordómum. Við teljum okkur vera upplýsta þjóð en á þessu sviði þurfum við að gera betur, að fræða og kynna almenningi samhengið, stóru myndina, orsakir og afleiðingar og hlutskipti fólks sem er að leita að tryggari framtíð fyrir sig og börn sín. Hér hafa stjórnvöld ríkum forystuskyldum að gegna. Nú eru tæplega 250 milljónir manna á faraldsfæti í heiminum utan síns heimalands og hafa aldrei verið fleiri. Hlutfall innflytjenda á Íslandi er ört að nálgast meðaltal nágrannalanda okkar í Evrópu. Við erum gestrisin en við stöndum okkur hins vegar alls ekki eins vel í því verkefni að laga innflytjendur að samfélagi okkar og okkur að þeim vissulega. Þess sjást merki í félagslegri þjónustu, í skólunum og á vinnumarkaði. Á dagskrá þingsins síðar í dag, virðulegur forseti, er tillaga Samfylkingarinnar um mótun löngu tímabærrar stefnu í málefnum innflytjenda sem vonandi fær málefnalega og yfirvegaða umfjöllun í þinginu.
Virðulegi forseti. Stefna Samfylkingarinnar er skýr um jöfn tækifæri allra. Samneysla að fyrirmynd jafnaðarmanna þar sem gæðunum er dreift þannig að öllum sé tryggt lífsviðurværi er leiðin. En angar frjálshyggjunnar hafa á undanförnum áratugum grafið undan þessari samneyslu. Samfélagið hefur í auknum mæli verið sniðið að þeim sem meira eiga. Vasar þeirra ríku dýpka og þeir sem ekki vita aura sinna tal koma auðnum fyrir í buxnavösum afskekktra eyríkja til þess eins að komast hjá sinni ábyrgð í samneyslunni. Samkvæmt nýrri skýrslu Oxfam eiga 26 ríkustu einstaklingar heims jafn mikinn auð og fátækari helmingur heimsbyggðarinnar. Til að koma í veg fyrir frekari misskiptingu auðs hér á landi þarf að breyta skattkerfinu og byggja það upp öllum til hagsældar. Árið 2016 runnu 60 milljarðar fjármagnstekna til 330 einstaklinga. Sá tekjuhæsti í hópnum þénaði 3 milljarða í fjármagnstekjur. Það tæki lágtekjumann mörg hundruð ár að vinna sér inn slíka upphæð. Stefna stjórnvalda á ekki að greiða leið þeirra ríku til að verða ríkari á kostnað þeirra fátæku. Háar tekjur á að skattleggja á réttlátan hátt. Fjalldalaregla Johns Rawls rammar þetta ágætlega inn. Þorsteinn Gylfason orðaði hana svona, með leyfi forseta: „Fjöll mega ekki vera hærri né tignari en þarf til þess að dalirnir séu sem blómlegastir og byggilegastir.“ Virðulegi forseti. Í nýrri skýrslu Oxfam segir að ríkasta fólkið í heiminum og fyrirtæki þess séu beinlínis undirskattlögð. Það á við á Íslandi. Hér er fjármagnstekjuskattur lægstur á Norðurlöndunum, aðeins 22%, miklu lægri en tekjuskattur einstaklinga. Bæði Oxfam og OECD tala fyrir hærri fjármagnstekjuskatti til að jafna samfélagið sem og eignarskatti, svipuðum auðlegðarskattinum sem skilaði þegar mest lét 10 milljörðum í ríkissjóð. Tækifæri til skattlagningar á þá sem mest eiga eru allt í kringum okkur. Við jafnaðarmenn lítum á skattkerfið sem tekjujöfnunarkerfi þar sem þeir greiða mest sem eiga mest. Við teljum að skref til vinstri sé [[Forseti hringir.]]rétta skrefið, skref í átt að félagshyggju.
Virðulegi forseti. Tillögur átakshóps ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum líta vel út. Við fögnum þeirri samstöðu sem virðist hafa náðst um aðgerðir. Þær fara í mörgu saman við aðgerðaáætlun Samfylkingarinnar í málaflokknum sem við lögðum fram í haust og hefur verið til meðferðar í hv. velferðarnefnd þingsins frá því í nóvember. Viðbrögð aðila vinnumarkaðarins hafa verið jákvæð og vonandi leiða tillögurnar til þess að bæta líf og lífskjör almennings. Það má sérstaklega fagna þeirri réttarbót sem til stendur að gera varðandi leigjendur. Mig langar þó að nefna nokkur umhugsunarverð atriði. Í tillögum átakshópsins er ekkert að finna um fyrstu kaup, en í tillögu okkar í Samfylkingunni er talað um startlán að norskri fyrirmynd með það að markmiði að auðvelda ungu fólki og barnafjölskyldum fyrstu kaup á húsnæði, fólki með lágar en öruggar tekjur sem fær ekki nægjanleg lán frá hefðbundnum bönkum. Slík lán hafa gefist vel í Noregi. Í þeim tillögum er heldur ekkert að finna um vaxtabætur eða leigubætur sem skipta gríðarlegu máli, sérstaklega fyrir lág- og meðaltekjuhópa. Það er ekkert að finna um fjármögnun, en margar tillögur snúa að sveitarfélögum og er ástæða til að spyrja hvort fjármagn fylgi skyldum. Borgarlína er áberandi í tillögunum enda eru stórbættar almenningssamgöngur risastórt kjaramál og líka umhverfismál, en samkvæmt samgönguáætlun ríkisstjórnarinnar á að leggja til brotabrot af því fjármagni sem þarf til uppbyggingar borgarlínu. Einhver kynni að segja að hinar ágætu tillögur átakshópsins séu eins konar ófjármagnaður óskalisti.
Virðulegur forseti. Í dag var 49 starfsmönnum sprota- og tæknifyrirtækisins Novomatic sagt upp störfum og jafnframt tilkynnt að fyrirtækið myndi loka starfsemi sinni hér á landi á þessu ári. Þetta er ein af mörgum fregnum sem við höfum fengið á undanförnum misserum um versnandi samkeppnisstöðu tækni- og sprotafyrirtækja og ekki síst ferðaþjónustufyrirtækja, ekki hvað síst vegna óstöðugleika íslensku krónunnar og þess óstöðuga og óásættanlega rekstrarumhverfis sem krónan skapar þessum fyrirtækjum. Við fengum líka fréttir um það frá kvikmyndagerðarmönnum að þetta umhverfi væri algjörlega óásættanlegt til einhverrar langtímastefnumótunar eða -áætlanagerðar og að erfitt væri að laða hingað til lands aðila sem tilbúnir væru að ráðast í verkefni vegna þess að engin leið væri að sjá fyrir það rekstrarumhverfi eða þann kostnað sem af verkefnunum myndi hljótast. Þessi ríkisstjórn segir hins vegar að íslenska krónan sé það besta sem sé í boði fyrir okkur. Ætla mætti að henni þyki þessi mynt sú besta í heimi og þetta snúist ekkert um skammstafanir, þetta snúist bara um stöðugleika. Þá sögu höfum við heyrt hér árum og raunar áratugum saman, en aldrei breytist neitt varðandi þennan margboðaða stöðugleika. Getur verið að ástæðan sé sú að íslenska krónan magnar upp hagsveiflurnar, eins og svo ótal dæmi eru um, en jafnar þær ekki út eins og stuðningsmenn hennar fara svo gjarnan yfir á tyllidögum? Ég held að það sé deginum ljósara þegar við horfum upp á að hér hefur lítill vöxtur orðið í tækni- og sprotageirum á undanförnum árum vegna þessa óstöðuga umhverfis, að við töpum hér verðmætum hálaunastörfum út úr hagkerfinu vegna þessa óstöðuga umhverfis, að kannski snúist vandinn á endanum einmitt um skammstafanir þær sem í boði eru á þeim gjaldmiðli sem við notum. Ég held að tími sé kominn til að breyta því.
Hæstv. forseti. Nú við upphaf vetrarþings tókum við dag til að fara yfir stöðuna í stjórnmálum. Þar kom svo sem ekki mikið á óvart. Hver lítur sínum augum á málin eins og gengur. Sjónarhornin eru misvíð og gleraugun misdökk. Einn telur ekki rétta tegund af fólki fara með völdin og annar fullyrðir jafnvel að erindi ríkisstjórnarinnar sé ekkert og hér ríki stöðnun og allt sé á heljarþröm. Sama hve mikið ég legg mig fram get ég ómögulega áttað mig á því hvernig þessir hv. þingmenn sjá veröldina. Auðvitað erum við ekki sammála um hver á að stjórna en aldrei hefur verið settur viðlíka kraftur í innviðauppbyggingu og nú. Ákallið fyrir kosningar var jú að farið yrði í innviðauppbyggingu og eflingu samfélagslegra verkefna. Hæstv. forseti. Aðgerðir til að bæta stöðu þeirra lægst launuðu eru komnar af stað og kynntar verða fleiri breytingartillögur á skattkerfinu til að koma til móts við þá sem hafa lægstu tekjur og lægri millitekjur. Samráð við hagsmunaaðila í kjaraviðræðum hefur aldrei verið meira og ánægjuleg eru viðbrögð við tillögum í húsnæðismálum sem kynntar voru í gær. Þær staðfesta yfirlýstan vilja ríkisstjórnarinnar til að finna lausnir á húsnæðisvanda þjóðarinnar og búa til raunhæfar lausnir. En eftir stendur, eins og reyndar einn þingmaður hafði á orði, að við viljum flestöll, ef ekki bara öll, vinna landi og þjóð gagn og gera vel. Pólitíkin er þó á sérstökum stað. Samfélagið breytist hratt og það er sem betur fer ekki bara svart og hvítt. Pólitíkin hlýtur að snúast um samtal og samvinnu. Það sýnir sig nú að sú leið kemur okkur áfram. Nú er gott að hafa sterkar rætur með sterkri félagshyggjutaug til að byggja á. Það er eftirspurn eftir skynsemi og raunsæjum lausnum sem milda allar öfgar. Áfram Ísland!
Herra forseti. Ég vil gera tvennt að umtalsefni í dag, annars vegar fagna þeim tillögum sem litu dagsins ljós frá átakshópi í húsnæðismálum sem hæstv. forsætisráðherra skipaði. Margt gott er þar að finna og horfir til betri vegar ef við náum að hrinda því í framkvæmd. Eitt af þeim atriðum er m.a. í samræmi við frumvarp sem ég og nokkrir hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins lögðum fram um miðjan nóvember, þ.e. að hækka endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnu við íbúðarhúsnæði úr 60% upp í 100%. Færð eru rök fyrir því að byggingarkostnaður muni lækka um 3% og að ríkissjóður muni í raun, þegar upp er staðið, ekki verða af neinum tekjum. Hugsanlega aukast tekjur ríkisins með þessu. Ég á von á því að þegar við fáum að mæla fyrir frumvarpinu muni það njóta mjög víðtæks stuðnings og menn muni leggja sig fram um það í þessum sal að greiða því framgang. Hitt atriðið er að ég er mjög hugsi yfir því hvað þingmenn eiga að gera þegar ríkisstofnanir fara ekki að lögum. Til hvaða úrræða getum við gripið þegar ríkisstofnun eins og Ríkisútvarpið hefur í 13 mánuði ekki farið að lögum sem um það gilda? Þegar ég hef vakið athygli á þessu hér í þessum sal eru ekki margir sem virðast hafa áhyggjur af því að ríkisstofnun sem við þurfum öll að greiða til fari ekki að lögum. Á sama tíma er síðan upplýst að Ríkisútvarpið nýtir sér úrræði, sem voru til þess ætluð að styðja íslenska kvikmyndagerðarmenn með endurgreiðslu á kostnaði við kvikmyndagerð, með því að fá endurgreiddan kostnað við Áramótaskaup eða aðra innlenda dagskrárgerð. [[Forseti hringir.]]Það er alveg furðulegt að Ríkisútvarpið skuli með þeim hætti misnota tilgang þeirra laga að styrkja innlenda dagskrá og kvikmyndagerð og fara auk þess ekki að lögum sem um stofnunina gilda.
Hæstv. forseti. Mig langar að gera að umtalsefni stöðu grunnþjónustu í heilsugæslu og sjúkraflutningum í dreifðum byggðum og tek sem dæmi Rangárþing og Vestur-Skaftafellssýslu. Ég býst við að þetta eigi við víðar. Þessi þjónusta hefur verið sett undir hatt Heilbrigðisstofnunar Suðurlands þar sem hún er sett á herðar yfirstjórnar sem skipuleggur hana ásamt því að reka sjúkrahús á Selfossi með fjölbreyttri starfsemi. Sífellt er verið að rýra aðgengi að þessari þjónustu í heimabyggð. Sem dæmi má nefna að aldraður maður sem verið hefur í sjúkrahúsmeðferð óskaði eftir því að komast að á heilsugæslunni á Hvolsvelli sl. mánudag og hann fær tíma 10 dögum síðar, í næstu viku. Þjónusta sjúkraflutninga fer einnig versnandi og nú síðast var tilkynnt um að aðeins verði bakvaktir í hlutastarfi á svæðinu. Treysta verður í æ auknum mæli á sjúkraflutninga frá Selfossi. Það er í hæsta máta ósanngjarnt að afrakstur heimamanna af auknum ferðamannastraumi á stórum ferðamannasvæðum skuli vera verri þjónusta á þessu sviði en var áður en ferðamannastraumurinn tók kipp. Á Kirkjubæjarklaustri eru starfandi einn hjúkrunarfræðingur og einn læknir. Fyrir skömmu varð hörmulegt slys við mjög erfiðar aðstæður. Það tók langan tíma fyrir viðbótarfagaðila að komast á vettvang. Ég verð að segja að ég tek ofan fyrir því fólki sem er nægilega hugrakkt til að vinna við þessar aðstæður. Þetta kerfi tel ég sýna að vilji löggjafans nær varla fram að ganga. Ég veit að vilji þingmanna stendur ekki til þess að þjónustan rýrni ár frá ári, en í raun fáum við því ekki ráðið. Ég velti því upp hvort eðlilegt sé að stór stofnun með marga ólíka rekstrarþætti sé látin vega og meta algjöra grunnþjónustu á fjarlægum stöðum á móti starfsemi sjúkrahúss, sem er reyndar staðsett á næstu hæðum fyrir neðan aðsetur stjórnendanna. Er það sanngjarnt og er það líklegt til að leiða til góðrar niðurstöðu? Spurningin er: Eru til skárri lausnir? Er hægt að vinna með sveitarfélögunum og slökkviliðum þeirra í sambandi við rekstur sjúkraflutninga? Og ein spurning sem þyrfti að ræða miklu betur: Er hægt að finna leiðir til að heimamenn á þeim svæðum sem afla mikilla tekna í þjóðarbúið, eins og stórum ferðamannasvæðum, njóti þeirra í einhverjum mæli?
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um mótun stefnu sem eflir fólk af erlendum uppruna til þátttöku í íslensku samfélagi. Flutningsmenn eru auk þess sem hér stendur þingmennirnir Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Ágúst Ólafur Ágústsson, Guðmundur Andri Thorsson, Helga Vala Helgadóttir, Logi Einarsson og Oddný G. Harðardóttir. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela félags- og jafnréttismálaráðherra í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðherra, heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra að móta stefnu fyrir einstaklinga og fjölskyldur af erlendum uppruna sem hafi það að markmiði að auka gagnkvæman skilning og þátttöku á öllum sviðum samfélagsins. Sérstök áhersla verði lögð á félagsleg réttindi, heilbrigðisþjónustu, menntun og atvinnuþátttöku þannig að á Íslandi verði fjölmenningarsamfélag þar sem grundvallarstefin eru jafnrétti, réttlæti og virðing fyrir lífi án mismununar. Ráðherra kynni stefnuna fyrir Alþingi í upphafi 150. löggjafarþings. Í greinargerð með tillögunni eru reifaðar helstu ástæður þess að stefnumótun í þessum málaflokki er lögð fram. Um nýliðin áramót voru tæplega 45.000 innflytjendur skráðir á Íslandi frá nær 170 löndum en voru fyrir ári um 36.000. Þeim hefur fjölgað frá árinu 2012 úr því að vera 8% mannfjöldans upp í 12,6%. Engin ástæða er til að ætla annað en að sama þróun haldi áfram, enda er því svo farið á heimsvísu. Annarri kynslóð innflytjenda fjölgaði einnig á milli ára og þeir eru nú tæplega 4.900. Samanlagt eru fyrsta og önnur kynslóð innflytjenda um 13,9% af mannfjöldanum á Íslandi og það hlutfall hefur aldrei verið hærra. En hver er innflytjandi? Innflytjandi er sá einstaklingum skilgreindur sem er fæddur erlendis og á foreldra sem einnig eru fæddir erlendis svo og báðir afar viðkomandi og ömmur. Önnur kynslóð innflytjenda eru svo einstaklingar sem fæddir eru á Íslandi og eiga foreldra sem báðir eru innflytjendur. Virðulegur forseti. Fólksflutningar á milli landa eru í senn eitt helsta tækifæri og ein veigamesta áskorun alþjóðasamfélagsins. Um 250 milljónir manna eru á faraldsfæti um heimsbyggðina utan síns heimalands, hafa aldrei verið fleiri og þeim mun samkvæmt spám heldur fjölga en hitt. Samkvæmt skilgreiningu Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna flytja langflestir innflytjenda, um 90%, búferlum að eigin ósk. Ástæðan er alla jafna fjárhagsleg, þ.e. að í heimalandinu er vinna við hæfi ekki í boði eða um almennan atvinnubrest er að ræða. Þau 10% sem eftir standa eru flóttamenn og hælisleitendur sem flýja til annars lands undan ofsóknum, hótunum og/eða átökum. Áætlað er að um helmingur innflytjenda á heimsvísu flytjist frá löndum sem teljast þróunarlönd og til landa sem skilgreind eru sem þróuð ríki eða iðnríki. Meiri hluti innflytjenda hefur lokið skólagöngu af einhverju tagi áður en sest er að á nýjum stað. Um 35% innflytjenda á heimsvísu hafa lokið háskólamenntun eða sérhæfðri fagmenntun. Það er hins vegar vel þekkt á heimsvísu að menntun fæst seint og illa viðurkennd og metin í móttökulandi og það á við um Ísland eins og önnur lönd. Virðulegur forseti. Afstaða Íslendinga til búferlaflutninga á milli landa ætti að vera jákvæð í ljósi eigin sögu og flutninga, bæði á fyrri tíð og á allra síðustu árum. Reynsla innflytjenda um allan heim er hins vegar sú að þeir mæta oftar en ekki fyrirstöðu í einhverri mynd í sínu nýja samfélagi. Þetta staðfestir m.a. skýrsla Fjölmenningarseturs og Mannréttindaskrifstofu Íslands frá árinu 2014. Mikið er rætt og ritað um þessar mundir um hlutskipti og aðlögun innflytjenda í heiminum. Rauði þráðurinn í umræðunni um aðlögun er ávallt sá sami og er einkum þríþættur, í fyrsta lagi að viðhorf heimamanna ráði úrslitum, í öðru lagi að mikilvægt sé að fram fari uppbyggileg samfélagsumræða sem leidd er af stjórnvöldum og í þriðja lagi að hnitmiðaðir og vel skilgreindir langtímaferlar séu virkir, þ.e. að til sé stefna og stefnumótun sé í gangi. Þessi atriði eru talin mikilvægur lykill að því að innflytjendur fái greiðan aðgang að öllum þáttum samfélagsins. Með vandaðri móttöku er stuðlað að jákvæðari afstöðu allra þeirra sem að málum koma, hvort sem í hlut á menntakerfið, vinnumarkaðurinn, húsnæðiskerfið, heilbrigðisþjónusta, íþrótta- og æskulýðsstarf eða aðrir mikilvægir samfélagspóstar. Virðulegur forseti. Ísland er nú statt í innflytjendamálum þar sem mörg nálæg lönd voru fyrir mörgum árum eða áratugum. Auðvelt ætti því að vera að draga lærdóm af reynslu og uppbyggilegri þróun á ýmsum sviðum þessa málaflokks hjá öðrum þjóðum sem hafa náð býsna góðum árangri. Á Norðurlöndum er að finna samkeppnishæfustu samfélög í heimi með jafnrétti, velferð og samfélagslega ábyrgð í fyrirrúmi. Ríki Norðurlanda hafa lengst af einnig verið í fararbroddi í þessum málum með greinargóða og vel skilgreinda stefnu í málefnum innflytjenda. Bætt staða innflytjenda á Íslandi og stefnumótun á þessu sviði er réttlætismál en líka mikilvægur þáttur í uppbyggingu fjölmenningarlegs samfélags sem eflir mannauð, eykur fjölbreytni og hagsæld. Jöfnuður, velferð og virk þátttaka allra eru aðalsmerki farsællar samfélagsgerðar og forsenda þess að samkeppnishæft og heilbrigt atvinnulíf þrífist til langframa. Ábendingar eru um að ójöfnuður á Íslandi sé staðreynd og hafi jafnvel verið að aukast og að nauðsynleg skref til mótvægis hafi ekki verið stigin. Stækkandi hópar fólks taka ekki nægilega virkan þátt í samfélaginu þótt möguleikarnir séu fyrir hendi og þjóðfélagið þurfi raunar á kröftum þeirra að halda. Í þessum hópi eiga innflytjendur sína fulltrúa. Í því sambandi má nefna niðurstöður úr rannsóknum MIRRU, Miðstöðvar innflytjendarannsókna, Reykjavíkurakademíunnar og fyrrgreindrar skýrslu Fjölmenningarseturs og Mannréttindaskrifstofu Íslands. Efla þarf skilning og umræðu um hvað felist í hugtakinu fjölmenningarlegt samfélag. Hinn viðtekni og almenni skilningur og það sem við höldum á lofti byggist á þeirri sýn að aðfluttir Íslendingar og afkomendur þeirra skuli eiga ríkan þátt í mótun réttláts samfélags. Virðulegur forseti. Raunveruleg viðurkenning á mikilvægi innflytjenda er meginstef í aðlögunaráætlun í málefnum innflytjenda. Alþingi samþykkti haustið 2016 þingsályktunartillögu um framkvæmdaáætlun í málefnum innflytjenda fyrir árin 2016–2019. Áætlunin byggir á fimm skilgreindum þáttum eða stoðum. Félagsmálaráðherra svaraði skriflegri fyrirspurn þess sem hér stendur fyrir nær 11 mánuðum og kvað tveimur þáttum áætlunarinnar lokið, þeim sem lúta að rannsókn á stöðu og líðan flóttafólks og öðrum sem snýr að bættu eftirliti með vinnustöðum. Óljóst er hins vegar með vinnu við þá þrjá mikilvægu þætti sem eftir standa, þ.e. samfélag, fjölskyldu og menntun. Í svari ráðherra um það hvernig eyrnamerkt fé til áætlunarinnar hefði nýst kom fram að samtals hefði á tímabilinu verið gert ráð fyrir 201 millj. kr. til verkefnisins. Af þeirri upphæð hefði 36,6 milljónum verið ráðstafað í þau verkefni sem ýmist væri lokið eða unnið að. Mest af fénu liggur því enn óhreyft í skúffu ráðherra ef marka má þetta svar. Það er knýjandi nauðsyn að verkefni samkvæmt framkvæmdaáætluninni verði að raunverulegum og varanlegum viðfangsefnum, hluti af langtímastefnu. Mikilvægt er að bæta stofnanaumgjörð innflytjendamála með endurskoðun hlutverks Útlendingastofnunar, styrkja Fjölmenningarsetur, þá stofnun sem á að vera stjórnvöldum til halds og trausts varðandi aðlögun innflytjenda að íslensku samfélagi, ásamt því að efla verulega Þróunarsjóð innflytjendamála svo að hlúa megi að verkefnum í málaflokknum. Verkefnin eru mörg og fljótt koma í hugann atriði eins og menntun, atvinnu-, félags- og velferðarmál. Virðulegur forseti. Menntun er trygging virkrar þátttöku innflytjenda í samfélaginu. Það gildir jafnt um fullorðna sem börn af erlendum uppruna. Virkt tvítyngi tryggir kunnáttu í íslensku og stuðningur við móðurmál barna er lykill að farsæld barna og ungmenna í skóla-, frístunda- og félagsstarfi, að skilja samfélagið og taka fullan þátt í því. Sömuleiðis þarf að sýna uppruna og reynsluheimi barna og ungmenna virðingu í verki. Börn fólks af erlendum uppruna sækja síður um nám í framhaldsskóla og af þeim fámenna hópi útskrifast enn lægra hlutfall en meðal ungmenna sem eiga íslensku að móðurmáli. Þetta er mikið áhyggjuefni og þarf að skoða með tilliti til þess hvernig grunnskóli og framhaldsskóli koma til móts við námslegar þarfir ungmenna. Aðgerðir til að efla menntun fólks af ólíkum uppruna eru lykillinn að farsælli samþættingu í samfélagi sem vill kenna sig við fjölmenningu þar sem viðurkennt er að íbúar hafi margvíslegan bakgrunn og að eitt og hið sama henti ekki öllum. Margir innflytjendur hafa menntun, reynslu og kunnáttu sem ekki er viðurkennd. Fara þarf í átaksverkefni til að finna leiðir til að meta menntun allra innflytjenda að verðleikum. Þetta má t.d. gera með útgáfu starfshæfnisvottorða til þeirra sem farið hafa í raunfærnimat. Forsendan er vitaskuld að raunfærnimat sé aðgengilegt fyrir innflytjendur og leggja þarf áherslu á að íslenskunám sé valkostur á vinnutíma. Virðulegur forseti. Atvinnustefna í landinu þarf að kveða á um að virkja skuli mannauð landsins og þar skiptir framlag innflytjenda miklu máli. Tryggja þarf að Ísland sé áhugaverður staður fyrir útlendinga til að koma og vinna í fjölbreytilegum starfsgreinum og þurfa allar aðgerðir í atvinnumálum að taka mið af því. Atvinnuleysi meðal innflytjenda er hærra en hjá öðrum hópum og ekki er sama fylgni milli menntunar og atvinnuleysis og hjá öðrum Íslendingum sem er mikið umhugsunarefni. Niðurstöður af þessu tagi endurspeglast m.a. í tölfræðiskýrslu Fjölmenningarseturs frá árinu 2016 þar sem atvinnuleysi meðal innflytjenda var skoðað í kjölfar hrunsins. Þetta er jafnframt staðfest í ársskýrslu Vinnumálastofnunar 2017 þar sem segir að miðað við upplýsingar um fjölda starfandi erlendra ríkisborgara með lögheimili á Íslandi megi áætla atvinnuleysi erlendra ríkisborgara um 3,9%. Það sé töluvert meira atvinnuleysi en meðaltalið fyrir landsmenn alla sem var 2,2% á þessum tíma. Hlutfall útlendinga á atvinnuleysisskrá fari líka hækkandi milli ára, útlendingar voru 26% atvinnulausra á árinu 2017, voru um 21% á árinu 2016 en færri árin þar á undan. Virkniaðgerðir síðustu missera hafa ekki nýst innflytjendum nægjanlega vel. Við því þurfa stjórnvöld að bregðast með sértækum og einstaklingsmiðuðum aðgerðum, t.d. ráðgjöf á tungumáli atvinnuleitenda og formlegri viðurkenningu á raunverulegri færni. Mikilvægt er að starfandi innflytjendur séu hluti af hinum formlega vinnumarkaði til að tryggja viðurkenningu á námi og reynslu þeirra, sem og réttindum, en á þessu eru nokkrar brotalamir. Efla þarf fræðslu bæði atvinnurekenda og innflytjenda. Styrkja þarf til muna innviði og skilgreint hlutverk eftirlitsstofnana. Innflytjendur eiga að ganga að því vísu að opinberir aðilar standi jafnan vörð um réttindi þeirra og um réttindi íslenskra starfsmanna. Virðulegur forseti. Velferðarmálin eru samofin fjölmörgum samfélagsþáttum. Eitt mikilvægasta og flóknasta verkefni samfélagsins er að vinna gegn fordómum með upplýstri umræðu. Þekking og skilningur er farsælasta leiðin til að uppræta fordóma og því er mikilvægt að sem flestir fái tækifæri til að kynnast innflytjendum af eigin raun. Slík viðkynning opnar samhliða dyrnar að íslensku samfélagi fyrir innflytjendur og börn þeirra. Skóla- og frístundastarf án aðgreiningar, vinnumarkaður sem einkennist af víðsýni og fordómaleysi og velferðarkerfi fyrir alla eru lykilatriði í þessu sambandi. Margir innflytjendur nýta ekki þjónustu sem þeim stendur til boða vegna skorts á upplýsingum á tungumáli viðkomandi eða vegna þess að þjónustan er eingöngu í boði á íslensku. Þetta staðfesta fréttir síðustu daga um að upplýsingar á opinberum heimasíðum og vefsvæðum stjórnsýslustofnana séu oftar en ekki bara á íslensku. Fólk sem veitir innflytjendum ráðgjöf segir að þetta geri útlendingum erfitt um vik að setjast að á Íslandi og aðlagast samfélaginu. Þetta er eitt dæmi um skeytingarleysi stjórnvalda gagnvart hagsmunum innflytjenda. Eitt af hlutverkum Fjölmenningarseturs er að koma slíkum upplýsingum á framfæri. Þar er þekking og reynsla fyrir hendi en stofnunin er hins vegar fjárhagslega vanbúin. Tryggja þarf jafnt aðgengi og upplýsingar um opinbera þjónustu á vegum ríkisins eins og heilbrigðis- og tryggingaþjónustu, og sveitarfélaga, eins og skóla- og frístundastarf. Túlkaþjónusta er þar mikilvægur þáttur. Virðulegur forseti. Niðurstöður kosninga í mörgum Evrópuríkjum síðustu misserin gefa til kynna að uppgangur og útbreiðsla öfgaafla sem ala á þjóðernishyggju og andúð á útlendingum og fjölmenningu sé staðreynd. Hér á landi hafa slík sjónarmið einnig fengið hljómgrunn og jafnvel mátt heyra daufan enduróm þess í þingsal. Í mörgum ríkjum hafa flokkar sem tala fyrir útlendingaandúð komist í áhrifamiklar stöður, á þing og í sveitarstjórnir, og í sumum ríkjum hafa fulltrúar þeirra jafnvel komist í forsetastól. Ísland á að vera í forystu þegar kemur að því að takast á við þessa þróun og byggja á sterkum grunngildum réttlætis. Virðulegur forseti. Ég hef farið nokkrum orðum um þingsályktunartillögu þessa um mótun stefnu sem eflir fólk af erlendum uppruna til þátttöku í íslensku samfélagi. Að gefa málefnum innflytjenda aukinn gaum, bæði tíma og fjármuni, er ekki valkostur heldur löngu tímabær nauðsyn. Það er fjárfesting í þeim sem erfa munu landið. [[Forseti hringir.]]Margir þeirra teljast til Íslendinga framtíðarinnar og leggja þegar mikilvægt lóð á vogarskálar, bæði í atvinnulífi og til þekkingargeirans. Eigum við ekki að fara að dæmi Kanadamanna og gera það að samfélagssáttmála að vera þjóðin sem veit og skilur hvað innflytjendur skipta miklu máli? Til þess að svo megi verða þurfum við að vakna af værum blundi.
Forseti. Hv. þingmaður ræddi hér mikilvægt mál og ég hygg að flestir geti verið sammála um flest af markmiðunum sem hann lýsti. En maður hlýtur að velta því fyrir sér hversu mikil alvara er á bak við framlagningu þessa máls og upplestur hv. þingmanns á ýmsum göfugum markmiðum og fallegum orðum. Ég velti þessu sérstaklega fyrir mér vegna þess að ég hlýddi á hv. þingmann hér í störfum þingsins hnýta í þingmenn Miðflokksins sérstaklega, og raunar kannski flokkinn í heild, fyrir það að hafa viljað fá umræðu um tiltekinn sáttmála sem Ísland ætti að gerast aðili að. Það er ákaflega sérkennilegt að á sama tíma og þingmaður kemur hér upp og fer fram á að mótuð verði stefna, þingmaður flokks sem kennir sig við samræðustjórnmál, vill fá umræðu, að hann skuli sjá ástæðu til þess að hnýta í einn tiltekinn þingmann fyrir að hafa ekki beðið um annað en umræðu um alþjóðlegan sáttmála sem Ísland ætti að vera þátttakandi í. Maður spyr sig því: Hvað er að marka orð hv. þingmanns? Við þekkjum það mörg sem annaðhvort störfum í stjórnmálum eða fylgjumst með þeim, að Samfylkingin hefur oft í gegnum tíðina reynst flokkur sýndarstjórnmála frekar en raunverulegra prinsippa. Það sem mér fannst standa upp úr sem meginatriði í boðskap hv. þingmanns var að gæta ætti að jafnrétti og lífi án mismununar. Og ég gæti ekki verið meira sammála um nokkurt markmið en að gæta að jafnrétti og lífi án mismununar. En á það að mati hv. þingmanns að ná til allra? Eða vill hv. þingmaður fordæma tiltekna hópa fyrir það eitt að vilja ræða málin? Vill hv. þingmaður stimpla pólitíska andstæðinga sína og þar með taka af þeim réttindi sem samkvæmt lýsingu hans sjálfs ættu að ná til allra?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvort á þessari þingsályktunartillögu sé mark takandi veltur á því hvernig umfjöllun hún fær. Vonandi verður hún samþykkt. Varðandi orð mín í störfum þingsins þá leyfði ég mér að hafa orð á því að það eru skoðanir í samfélaginu sem við teljum að séu þess eðlis að þær mótist af vanþekkingu, fordómum. Sú orðræða sem átti sér stað hér í desember varðandi Marrakesh-samninginn var greinilega ekki til að skiptast á skoðunum um málefni innflytjenda eða flóttamanna heldur til að afvegaleiða umræðuna. Þetta var mikill misskilningur, virtist vera. Tónninn í henni virtist vera nokkuð ljós eins og ég upplifði það. Ég vil leyfa mér að hafa það frelsi að gera athugasemdir við málflutninginn. En ég er ekki að fordæma með því.
Forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður hafi tekið það skýrt fram að hann væri ekki að fordæma það að menn vildu ræða alþjóðasamninga sem Ísland hyggst gerast aðili að eða hugðist gerast aðili að. En fyrir vikið er ákaflega sérkennilegt að hann skuli hafa stillt málinu upp með þeim hætti sem hann gerði, að ræða þetta í samhengi við einhverjar öfgahreyfingar í Evrópu, vegna þess eins að einn hv. þingmaður skyldi vekja athygli á því að engin umræða hefði farið hér fram um mikilvægan alþjóðasamning. Þá spyr maður sig hvort af tvennu eigi við: Skiptir þessi samningur engu máli? Hefur hann engin áhrif? Ætlar Ísland ekki að fylgja honum í framhaldinu? Eða var hv. þingmaður eingöngu að nota þetta sem tilefni til að setja pólitískan andstæðing sinn í ákveðinn hóp og fordæma hann? Er hv. þingmaður ekki uppvís að fordómum? Mín reynsla af stjórnmálaumræðu á Íslandi og reyndar miklu víðar er sú að það er iðulega það fólk sem státar sig helst af því að það sé fordómalaust sem hefur mesta fordóma í garð annarra og leitar að verstu syndum sem það getur fundið og reynir að heimfæra það upp á annað fólk og fordæma það með þeim hætti en upphefja sjálft sig um leið. Er ekki eðlilegt að þegar Ísland hyggst taka þátt í alþjóðasamstarfi þá ræði menn hvað það felur í sér? Eða hvað var það sem hv. þm. Jón Þór Þorvaldsson sagði, sem gaf til kynna að hann vildi eitthvað annað, hefði einhver annarleg markmið, vildi ekki bara fá umræðu um það hvort þessi samningur væri til þess fallinn að ná þeim markmiðum sem hv. þingmaður lýsti einmitt í ræðu sinni og við hljótum að vera sammála um að tryggja jafnrétti og líf án mismununar og lífsgæði fólks á Íslandi?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið öðru sinni. Ég gleðst yfir því að ég heyri ekki betur en að hann muni styðja þessa tillögu. Það er vel. Marrakesh-samkomulagið hefur raunar ekki, eins og hv. þingmaður benti á, fengið mikla umfjöllun í þinginu en sú umfjöllun sem það fékk og sú kynning sem hv. þingmaður kom með í störfum þingsins, minnir mig, í desember, var á misskilningi byggð. Hann lét að því liggja eða hans skilningur var sá að við misstum hugsanlega tökin á þeim sem kæmu inn í landið og hingað myndi flykkjast fólk af öllum toga og þetta myndi hugsanlega vega að fullveldi landsins, sem er misskilningur. Þessi samningur er ekki skuldbindandi, en það er til vegsauka fyrir Ísland að mínu áliti að við skulum vera aðili að samningnum, taka þátt í því alþjóðasamstarfi sem við er að glíma varðandi farendur um allan heim. Það er gríðarlegt viðfangsefni sem við eigum að taka þátt í með okkar framlagi, en það skuldbindur ekki þjóðina með einum eða neinum hætti. Það er rétt, eins og hv. þingmaður kom inn á, að umræðan hefur ekki verið mikil um þetta samkomulag, þessa samþykkt, í þinginu og það eru ekki endilega allar þjóðir í kringum okkur aðilar að þessum samningi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. flutningsmanni þessarar þingsályktunartillögu ágætisyfirferð yfir hana og þakka honum einnig fyrir þann blíða tón mannréttinda og mannúðar sem ég greini í hans máli, bæði þegar hann fór yfir þetta mál og einnig í öðrum ummælum hans hér. Mér finnst þetta hin ágætasta tillaga og vel þess virði að skoða að móta stefnu sem efli fólk af erlendum uppruna til þátttöku í íslensku samfélagi. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og það er ekki bundið við okkur hér. Það eru lönd alls staðar í heiminum að ræða sömu hluti, hvernig best verður að þessum málum staðið. Ég held að það sé alltaf gott að móta stefnu, setjast niður og fara yfir hvernig er best að gera hlutina og án þess að ég hafi farið í þaula yfir þetta mál þá er ég mjög jákvæður í garð þessarar hugmyndar. Ég kom hér upp ekki síst til að vekja athygli á tveimur nátengdum málum, öðru hér, en hinu á vettvangi Norðurlandaráðs. Hv. þm. Guðjón Brjánsson er í velferðarnefnd og þar er m.a. verið að fjalla um tillögu um stofnun ráðgjafarstofu innflytjenda. Ég vona að hún rúmist í þeirri hugmynd sem flutningsmenn þessa máls hafa um stefnu sem rétt er að móta um að efla fólk af erlendum uppruna til þátttöku í íslensku samfélagi þótt ekki sé minnst á hana hér, kannski eðlilega þar sem hún er ekki orðin að veruleika. Ég hef enda sagt að það skipti litlu máli hvað sú stofnun sem það hlutverk fær heiti, bara að hún hafi þetta samræmingarhlutverk og veiti upplýsingar um alla þá þjónustu sem fólk af erlendum uppruna þarf á að halda við komuna til landsins, hún sé sameinuð á einum stað. Ég vona að flutningsfólk þessarar tillögu líti þá tillögu mjög jákvæðum augum, því það er nákvæmlega sami andi sem býr þar að baki; að samræma og finna út hvernig gera eigi hlutina sem best með hagsmuni þeirra sem þurfa á að halda í huga. Hins vegar stóðst ég ekki mátið að koma hér upp af því að ég sat á fundi velferðarnefndar Norðurlandaráðs í gær og þessi tillaga kallast mjög vel á við þá vinnu sem unnið er að á vettvangi Norðurlandaráðs. Þar var kynnt vinna sem einmitt snýr að því sem þar er kallað aðlögun flóttafólks og innflytjenda og er býsna áhugaverð, bæði mikil rannsóknarvinna og einnig beinn stuðningur við ákveðin verkefni. Ég vildi eiginlega hvetja þá hv. þingnefnd sem fær málið til meðferðar, sem væntanlega er velferðarnefnd, til að kynna sér það sem þar er verið að gera. Eitt af því er að samræma hagtölur, eins gríðarlega óspennandi og það hljómar, á öllum Norðurlöndunum. Staðreyndin er sú að við skilgreinum á ólíkan máta hvað er flóttafólk og hvað eru innflytjendur. Þess vegna er samanburður á stefnum og hvað hefur best gefist oft erfiður, en þarna er stofnun sem hefur horft yfir þetta. Ég sé t.d. að hér er skilgreining í þessu máli á innflytjendum sem er ekki í öðrum málum þessu tengdu, þannig að það eru til margar skilgreiningar. Það er mjög gott að horfa til þess sem þarna er verið að vinna, því þar hefur líka verið farið yfir það sem er verið að gera í öðrum löndum. Löndin taka mismunandi á þessum málum með mismunandi áherslur. Sums staðar er mesta áherslan lögð á atvinnuþátttöku eins fljótt og mögulegt er. Annars staðar er mesta áherslan lögð á menntun og þegar ég segi að mesta áherslan sé lögð á eitthvað þá þýðir það ekki að ekki sé áhersla lögð á hitt, heldur snýst þetta um forgangsröðun. NordForsk, Norræna rannsóknarsetrið, hefur stutt þessar rannsóknir allar og heitir á engilsaxnesku, með leyfi forseta, „New Nordic Research Programme“. Þessi sérstaklega áhugaverða rannsókn heitir það kannski vegna þess að í henni taka þátt Noregur, Svíþjóð, Finnland og Bretland. Þarna held ég að sé mikill fróðleikur sem hægt væri að nýta við þá vinnu sem við munum sem samfélag held ég alltaf þurfa að fara í um mótun stefnu sem þessarar sem hér er lagt til að fari í gang. Aðaláhersla í þessari vinnu hefur verið á atvinnuþátttöku og jafnframt á börn, bæði fylgdarlaus börn og svo börn í fylgd með fjölskyldum. Stefnan er að fólk fái vinnu innan fjögurra vikna áður en það kemur til landsins. Þetta eru ýmis markmið sem ég held að við sem þingheimur og þingnefndin sem fær þetta mál til umfjöllunar getum kynnt okkur. Ég er boðinn og búinn þar sem ég sit í velferðarnefnd Norðurlandaráðs að vísa á, ef óskað er eftir því, þessa vinnu alla sem ég er að tala um. Annars vil ég bara ítreka, forseti, að mér finnst þetta jákvætt mál. Við hljótum öll að vilja að því fólki sem hingað leitar af einhverjum ástæðum líði sem best, svo einfalt er það nú, að það sé á sem bestan hátt hægt að styðja við það og taka eins vel á móti því og mögulegt er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir hans ágæta innlegg og hlýleg orð í garð þessarar tillögu. Allt sem bætir umgjörð þessa málaflokks og viðmót gagnvart innflytjendum er okkur auðvitað að skapi. Með tillögunni leggjum við hins vegar áherslu á nauðsyn þess að móta stefnu í málaflokknum í heild sinni. Við lítum kannski svo á að opnun innflytjendastofu, samkvæmt þingsályktunartillögu sem hv. þingmaður vísaði til, væri eins og eitt tannhjól í stóru gangverki sem við höfum ekki enn mótað eða búið til og sem að okkar áliti þyrfti að vera kannski forsendan. Allt bendir til þess að mikil þörf sé fyrir þjónustu af því tagi sem þingmaðurinn bendir á og ályktunin gengur út á. Við erum ekki algjörlega með autt blað því að við eigum Fjölmenningarsetur á Ísafirði sem hefur unnið gott starf en hefur unnið við mikil fjárhagsleg þrengsli og vildi vinna meira og betra starf og gæti gert það. Það breytir ekki því að á þessu svæði hér þar sem þó flestir innflytjendanna búa er mikil þörf fyrir innflytjendastofuna og þær tvær stofnanir sem geta verið ein. Þær eiga auðvitað að vinna náið saman.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni athugasemdirnar. Eins og ég kom að í ræðu minni er kannski eðlilegt að hér sé ekki talað um mögulega stofnun sem ekki er enn orðin til. En af því að við erum farin að ræða hana, þó að hún tilheyri strangt til tekið öðru þingmáli, er þetta allt undir sama hatti og við erum að hugsa öll á sömu nótum. Ég tek undir með hv. þingmanni um mikilvægi þess að skoða stofnanaumhverfið þar, eins og er reyndar sagt í þessu ágæta máli. Ég vona að hv. velferðarnefnd skoði með opnum huga hvernig því er best fyrir komið. Hv. þingmaður nefndi Fjölmenningarsetur og það mikilvæga starf sem þar er unnið. Það er alveg rétt, eins og komið er inn á í því máli sem við höfum mælt fyrir varðandi ráðgjafarstofu innflytjenda. Hvort það verði tvær stofnanir, eins og hv. þingmaður kom inn á, eða ein er aukaatriði, mikilvægasti hluturinn er að þetta nýtist þeim sem á þurfa að halda hvað best. Hlutverk Fjölmenningarseturs er að vera stjórnvöldum til ráðgjafar, ekki síst varðandi stefnumótun. Ákveðin rök hníga í þá átt að sú stofnun sem sér um þjónustuna eigi að vera meira aðskilin frá stjórnvöldum, eigi fyrst og fremst að huga að þeim sem sækja þjónustuna þangað en ekki vera með bein tengsl við stjórnvöld og stefnumótun. Það eru ýmsar leiðir til þess; tvær stofnanir, tvær deildir innan sömu stofnunar o.s.frv. Ástæðan fyrir því að ég minntist á það mál, virðulegur forseti, er að mér finnst það kallast svo á við þetta mál. Hér er beinlínis sagt að mikilvægt sé að bæta stofnanaumgjörð innflytjendamála og mér finnst hugmyndin og tillagan um ráðgjafarstofu innflytjenda smellpassa inn í það.
Virðulegur forseti. Þetta eru áhugaverðar hugleiðingar. Það er einmitt mikið verkefni óunnið í uppbyggingu innviðanna að þessu leyti í þessari þjónustu. Innflytjendur búa um allt Ísland þótt flestir séu suðvestan lands. En hvernig ætlum við t.d. að veita þjónustuna úti um landið? Og hver á að standa að baki stofnunar sem þessarar hér á þessu svæði og hvar á hún að vera? Á hún endilega að vera í Reykjavík? Við eigum mikilvægar og rótgrónar samfélagsstofnanir víða um land, líklega á sjö, átta stöðum, sem er Vinnumálastofnun, sem tengist málaflokknum dálítið sterklega. Hvernig getum við virkjað þær stofnanir? Það eru fleiri samstarfsaðilar, t.d. Rauði krossinn sem starfar um allt land, og þetta þurfum við einhvern veginn að fella í skorður. Það verður bara fróðlegt og uppbyggilegt að vinna að þessum málaflokki. Ég vona fyrir hönd okkar allra að okkur takist að skapa aukinn skilning, því að á Íslandi búa 45.000 innflytjendur og fjölskyldur þeirra. Það eru þúsundir ungra barna í skólum. Við höfum ekki náð að taka nægilega vel utan um þau verkefni, að koma þeim áfram. Í framhaldsskólunum útskrifast færri en æskilegt er. Auðvitað er brottfall íslenskra nemenda úr framhaldsskólum sjálfstætt áhyggjuefni, en þarna höfum við mikil færi til að sækja. En þetta er auðvitað ekki óumdeilt. En fyrst og fremst þetta: Upplýsing og fræðsla og herja á fordóma.
Forseti. Ég gæti ekki verið meira sammála hv. þingmanni, get tekið undir hvert einasta orð í máli hans. Mér sýnist að mér hafi tekist að lauma inn í umræðuna hugmynd um ráðgjafarstofu innflytjenda meðan það er enn í umfjöllun í nefnd. Það var ekki ætlun mín, en ég tek boði hv. þingmanns til að ræða þau mál fagnandi. Ég deili akkúrat þeirri sýn sem hv. þingmaður kom inn á, að mikilvægast er að efla vitund og þjónustu, á endanum snýst þetta um að fólki líði sem best. Hv. þingmaður nefndi marga áhugaverða þætti þegar kemur að þjónustu eins og liggur að baki hugmyndinni um ráðgjafarstofu innflytjenda, Vinnumálastofnun og Rauða krossinn. Verkalýðshreyfingin hefur verið með bæði menntun og svo stuðning þegar kemur að sjálfsögðum kjörum og öllu er tengist atvinnuþátttöku, rekur símenntun og fleira slíkt, þannig að af nógu er að taka til að hugsa um hvernig þessu er best fyrir komið. Þess vegna var hugsunin með ráðgjafarstofu innflytjenda sú að kannski væri þörf á einhverju nýju fyrirbæri sem væri yfir öllu þessu, skæri sig þvert í gegnum þetta allt, því að þetta lýtur að þjónustu ríkis, þjónustu sveitarfélaga, réttindum og skyldum á vinnumarkaði, réttindum hvað varðar menntun, stuðningi við atvinnuþátttöku og almennri þátttöku í samfélaginu o.s.frv. Hvað stofnunin heitir skiptir engu máli. Hvernig hún er skipulögð skiptir engu máli heldur ef hún virkar. Hvar hún er stödd, ég held að það endi þannig að það verði þjónustumiðstöðvar eða útibú, ég vona það, þar sem innflytjendur geti nálgast sem víðast í samfélaginu, hvað sem þau heita.
Frú forseti. Ég þakka flutningsmanni fyrir að hafa mælt fyrir þessari tillögu. Seinni hluti hennar hljóðar svo, með leyfi forseta: „Sérstök áhersla verði lögð á félagsleg réttindi, heilbrigðisþjónustu, menntun og atvinnuþátttöku þannig að á Íslandi verði fjölmenningarsamfélag þar sem grundvallarstefin eru jafnrétti, réttlæti og virðing fyrir lífi án mismununar.“ Þetta er eins og talað út úr mínu hjarta. Málið er hins vegar að okkur Íslendingum hefur farist nokkuð óhönduglega að taka á móti fólki af erlendum uppruna. Við höfum í sjálfu sér ekki lært í neinu af þeim mistökum sem þjóðirnar í kringum okkur hafa gert. Það ríður á miklu að við tökum okkur á í því efni. Fram kemur á bls. 3 í greinargerðinni, þar sem fjallað er um menntun: „Virkt tvítyngi tryggir kunnáttu í íslensku og stuðningur við móðurmál barna er lykill að farsæld barna og ungmenna í skóla-, frístunda- og félagsstarfi …“ Þetta er reyndar í öfugri röð vegna þess að það hefur verið vísindalega rannsakað að ef börn eiga að ná valdi á tungumáli númer tvö í því landi sem þau flytjast til þarf fyrst að kenna þeim á eigin móðurmáli. Annars er hættan sú að þau verði á hvorugu málinu almennilega mælandi eða skrifandi. Eins og kemur fram í hinni ágætu greinargerð, með leyfi forseta: „Börn fólks af erlendum uppruna sækja síður um nám í framhaldsskóla og af þeim fámenna hópi útskrifast enn lægra hlutfall …“ Þetta er m.a. vegna þess að við höfum ekki staðið okkur til þessa í því að kenna að börnunum fyrst og fremst á móðurmáli þeirra. Þetta einskorðast ekkert við Ísland. Ég veit t.d. um afa þriggja nýbúabarna í Danmörku og þau fá ekki kennslu á móðurmálinu, íslensku, af yfirvöldum og er þó Danmörk talin til fyrirmyndarlanda í móttöku á erlendum innflytjendum. En við reynum að bera okkur saman við hin ágætu Norðurlönd, sem eiga að vera okkur fyrirmynd. Forseti. Sumir virðast halda að um leið og búið er að afhenda innflytjendum blómvönd og konfektkassa í Leifsstöð sé hlutverkinu lokið, en þá byrjar það. Þá tekur við að við þurfum sem samfélag að taka utan um þá hópa og gera þeim kleift að blómstra í þjóðfélaginu. Það hefur sárlega vantað upp á, að mínu mati. Það er staðreynd að við erum ekki með grunnstoðir okkar uppbyggðar til þess að geta tekið sómasamlega á móti innflytjendum. Þess vegna þótti mér mjög miður að heyra hv. flutningsmann sneiða að þingmanni Miðflokksins sem vakti máls á því að hér hefði farið fram lítil umræða um Marrakesh–sáttmálann. Hann varaði jafnframt við því að að honum samþykktum myndi streyma hingað fjöldi innflytjenda, eðlilega, sem við værum ekki í stakk búin til að taka almennilega á móti, ekki af því að það væri einhver andúð á þeim heldur vegna þess að grunnstoðir okkar eru ekki reiðubúnar til að taka á móti mjög auknum fjölda innflytjenda. Síðan er það sjálfstætt mál að við höfum heldur ekki staðið okkur þegar um er að ræða fólk sem hefur stöðu hælisleitenda eða sem sækir hér um vernd. Mál þess taka allt of langan tíma áður en úrlausn fæst. Þetta hefur orðið til þess að héðan hefur fólki verið vísað frá sem er farið að festa rætur, börn komin í skóla o.s.frv. Að sjálfsögðu á það fólk rétt á því að við tökum mál þess fyrir á þann hátt að afgreiðsluhraði okkar, eða stofnana okkar, á málum þess sé með mannsæmandi hætti, til að koma í veg fyrir að upp komi mál eins og hafa því miður ítrekað komið upp. Þetta er kannski það sem vara þarf við. Um leið og við tökum til umfjöllunar tillögu eins og þessa þurfum við að gera okkur grein fyrir því hvað við þurfum sem þjóðfélag að gera til að geta uppfyllt þær væntingar sem við gefum í skyn með henni. Þess vegna þurfum við að taka umræðu um hvað við þurfum að gera og hvernig til að byggja upp nauðsynlegar grunnstoðir, hvað við þurfum að gera til að efla menntakerfi okkar til að vera í stakk búið til að gefa börnunum, ef ég get orðað það þannig, tækifæri sem þau hafa ekki haft. Við vitum að brottfall úr framhaldsskóla meðal barna af erlendum uppruna er allt of hátt og við þurfum að koma í veg fyrir að hér verði kynslóðir af fólki sem, eins og maður segir, fékk aldrei möguleika. Við eigum að reyna að koma í veg fyrir það með öllu móti að við séum að stuðla að því með því að standa okkur ekki að hér verði til heilar kynslóðir sem líti á sig sem nokkurs konar undirmálsfólk vegna þess að þær hafa ekki fengið tækifæri, vegna þess að við höfum ekki gefið þeim tækifæri. Það er þetta sem við þurfum að taka sérstaklega til þegar við ræðum tillögu eins og þessa. Við ættum hins vegar að forðast í umræðunni að gefa okkur það að andstæðingar okkar í pólitík séu með einhverjar annarlegar hvatir þegar kemur að málaflokknum, þótt þeir séu ekki á nákvæmlega sömu skoðun og við sjálf. Ef við dettum í þá gryfju höfum við dottið í gryfjuna sem sagt er frá í Lúkasarguðspjalli í sögunni af faríseanum og tollheimtumanninum. Þar gengu tveir menn saman inn í musteri. Annar hóf hendur sínar til himins og horfði til himins, barði sér á brjóst og sagði: Guð, þakka þér fyrir að ég er ekki eins og aðrir menn, ræningjar, ranglátir, hórkarlar eða þá eins og þessi tollheimtumaður. Tollheimtumenn höfðu á sér vafasaman stimpil í þá tíð þótt þeir séu virtir í þjóðfélaginu núna. Það er kannski eitt dæmi um það að þegar ein stétt fær möguleika til að sanna sig fær hún aukna virðingu í samfélaginu. En tollheimtumaðurinn stóð langt frá, hann fór ekki inn í musterið, huldi höfuð sitt og sagði: Guð, vertu mér syndugum líknsamur. Lærdómurinn sem draga má að þessu er að sá maður fór réttlátur heim til sín en hinn ekki því að hver sem upphefur sjálfan sig mun auðmýktur verða, en sá sem auðmýkir sjálfan sig mun upphafinn verða. Ég held að það ætti að vera okkur leiðarstef þegar við ræðum þau mál og önnur mál, án þess að hafa fyrir fram gefið óþol fyrir skoðunum annarra eða gera hvert öðru upp skoðanir sem við höfum sannarlega ekki. Ég ætla flutningsmanni ekki að hafa gert það heldur held ég að þetta hafi verið klaufaskapur af hans hálfu og treysti því. Ég vona að þetta mál fái greiða för og vandaða í gegnum Alþingi og að við tökum hreinskipta umræðu um það hvernig við sem þjóðfélag þurfum að bæta okkur og grunnstoðir okkar til að geta sinnt þeim hópi sem við viljum svo gjarnan taka á móti og veita tækifæri og betra tækifæri en fólkið hafði þar sem það býr eða er upprunnið. Til þess þurfum við að taka hreinskipta umræðu og forðast að hnýta hvert í annað og tala niður hvert til annars.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni fyrir hans ágætu ræðu. Ég þakka honum fyrir ágætishugleiðingu, kristilegar vangaveltur, sem koma sér vel í þessum sal. Ég vona að hann flytji þá hugleiðingu sem víðast og jafnvel inni í sínum eigin þingflokki. Ég geri einstaklingum eða þingmönnum ekki upp annarlegar hvatir og fordæmi ekki. Ég legg bara skilning í orð sem falla og gjörðir manna. Ég vona að við náum saman um að sneiða aukaatriði utan af tillögu okkar sem hugsanlega valda einhverjum misskilningi, en tillagan er sú að leggja til að við búum okkur til stefnu í þessum málaflokki. Hann er snúinn. Hann er erfiður. Hv. þingmaður nefnir fyrirkomulag í Danmörku og við höfum lengi horft til Norðurlanda sem fyrirmyndarþjóða. Danir eiga í miklum erfiðleikum varðandi þessa málaflokka og þeir ná ekki að rækja þessi mál eins og þeir sjálfir hefðu kosið. Þeir hafa þó sína stefnu sem þeir vinna að og reyna að gera það eftir föngum. Við þurfum að gera það sama. Hér eru tugir þúsunda af innflytjendum sem hafa í stórum dráttum plumað sig mjög vel. Þetta er liðsauki sem hefur verið kærkominn á Íslandi, enda höfum við búið við mjög hagstæðar aðstæður.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta andsvar. Mér fannst ekki vera bein spurning til mín í því, en ég get upplýst hv. þingmann um að á þingflokksfundum Miðflokksins er náttúrlega húslestur. Við förum yfir þau kristilegu gildi sem við störfum eftir og sum okkar hafa nú komið fram og sagt: Vertu mér ranglátum líknsamur. Þannig að það vantar eiginlega ekkert upp á það. Ég bið hv. þingmann um að sperra eyrun og taka vel eftir því. En það kann vel að vera að það sé rétt hjá hv. þingmanni að Danir hafi mjög góða stefnu í þessum málaflokki og ég efast ekkert um það. En það breytir því ekki að börn af íslenskum uppruna njóta ekki kennslu á móðurmáli sínu, alla vega ekki í hluta af Danmörku. Þá er ég að tala um borg á stærð í Reykjavík, ég veit ekki hvernig það er í Kaupmannahöfn, mig minnir að Íslendingafélagið sé þar sjálft með einhverja starfsemi. En það breytir því ekki að yfirvöld sinna ekki þessu máli. Það leiðir okkur að því að við þurfum að læra af þeim mistökum sem Norðurlandaþjóðirnar hafa vissulega gert í móttöku á fjölmörgum innflytjendum. Það hefur kristallast t.d. í norskri stjórnmálaumræðu síðan líklega 1980–1985, ef ég man rétt. Þar voru varnaðarorð höfð uppi m.a. af prófessorum í háskólum, sem voru umsvifalaust stimplaðir rasistar, alveg um leið, og gekk hneykslunaralda yfir Noreg út af skoðunum þeirra og varnaðarorðum á þeim tíma. En því miður rættust mjög mörg af þessum varnaðarorðum, því að ástandið varð miklu erfiðara en Norðmenn höfðu gert sér í hugarlund og jafnvel erfiðara en yfirvöld gátu tekið á.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður bendir á ýmis áhugaverð efni. Eins og ég hef nefnt er þessi málaflokkur mikilvægur í öllum okkar nánustu Evrópuríkjum og tekur mikið rými í umræðunni. Við höfum til þessa búið í nokkuð miklu skjóli. Við búum á eyju og getum takmarkað mjög flæði fólks til okkar og raunar frá. En Danir hafa ekki farið varhluta af því að þangað vill sækja og hefur sótt mjög mikið af innflytjendum. Hv. þingmaður talaði um að Danir hefðu gert mistök. Hver telur hann að stærstu mistök Dana í málefnum innflytjenda hafi verið? Hver telur hann að ættu að vera stærstu áhersluatriði okkar? Og þá kannski í framhaldinu, eftir að hafa lesið þessa þingsályktunartillögu telur hv. þingmaður að hann muni styðja málið þegar til umræðunnar og afgreiðslu málsins kemur?
Forseti. Hvað varðar mistök Dana væri kannski nærtækast að benda hv. þingmanni á að kanna stefnu systurflokks síns í Danmörku, hvernig hún hefur breyst í tímans rás, frá því að vera svona alltumvefjandi og vera núna frekar harðneskjuleg. Það er kannski vegna þess að Danir tóku á móti miklum fjölda innflytjenda sem þeir gátu svo ekki sinnt almennilega. Mistökin liggja kannski í því að í Danmörku hafa þessir hópar einangrast nokkuð. Orðið hafa til innflytjendahverfi sem eru ekki til þess fallin að bæta lífsgæði þeirra sem þar búa eða hvetja til þess að þeir aðlagist vel því þjóðfélagi sem þeir hafa flutt til. Það eru allt saman mistök sem við eigum að læra af vegna þess að við kærum okkur ekki um þetta. Við kærum okkur ekki um að innflytjendur verði hópur illa menntaðra einstaklinga sem býr einhvers staðar sér út af fyrir sig, aðlagast illa þjóðfélagi okkar og nær ekki sjálfur árangri. Við þurfum náttúrlega að tryggja að þeir sem hingað leita búi við betri kjör en þau sem þeir flúðu á sínum tíma. Þetta ætti að standa okkur nærri vegna þess að á árunum 1850 fram undir 1900 fóru 20–30% af þjóðinni héðan vestur um haf. Þar var vel tekið á móti þeim og þeir nutu ávaxta erfiðis síns. Það er akkúrat það sem við viljum að þeir sem hingað leita geri einnig, að þeir blómstri í nýju þjóðfélagi sem tekur vel á móti þeim. Það held ég að málið snúist um. Hvort ég styð málið kemur náttúrlega í ljós þegar það verður afgreitt.
Frú forseti. Við ræðum hér þingsályktunartillögu frá hv. þm. Guðjóni Brjánssyni og öðrum hv. þingmönnum Samfylkingarinnar um mótun stefnu sem efli fólk af erlendum uppruna til þátttöku í íslensku samfélagi. Ég held að hér sé á ferðinni afar mikilvægt mál, þó ekki væri nema fyrir þá ástæðu eina að ég held að öll umræða um mál innflytjenda og um það hvernig við sem samfélag aðlögum okkur að því að fólk víða að úr heiminum vilji setjast hér að og búa og hvernig við sem samfélag vinnum að því að taka vel á móti fólki, bjóða það velkomið, sé afar mikilvæg. Þannig finnst mér að umræðan eigi að snúa. Íslendingar eru kannski háðari því en mjög margar aðrar þjóðir að við þurfum í mjög ríkum mæli að sækja okkur þekkingu og nám og fleira erlendis og erum þess vegna mörg á þeim tíma aðkomufólk eða innflytjendur í einhverjum skilningi í öðrum löndum, mjög víða. Ég held að okkur flestum finnist að þar sem við séum alla vega Vestur-Evrópuríki sem í mörgu tilliti telur sig vera ákaflega þróað og allt það þá hljóti allir að taka voðalega vel á móti okkur. Samt er það þannig að við erum upp á náð annarra komin þegar við setjumst þar að. Þess vegna er það að mínu mati okkur enn þá mikilvægara, kannski myndi einhver segja sæmst, þegar aðrir eru í þeirri stöðu að koma hingað, hvort sem það er út úr neyð eða hreinlega af áhuga eða til að framfleyta sér eða sækja atvinnu, að taka vel á móti þeim. Það er eins og kom fram í umræðunni áðan það sem flest trúarbrögð myndu líta á sem mjög jákvæða nálgun á gesti og þá sem heimsækja okkur. Það þarf ekki að fara mörgum orðum um það hvað fólk sem flytur hingað til að starfa er mikilvægt íslensku samfélagi. Við vitum að til að mynda sjúkrahúsin og sennilega flestar heilbrigðisstofnanir myndu ekki fúnkera almennilega ef ekki væri framboð á erlendu vinnuafli, fólki sem vinnur þau störf, alla vega tímabundið, sem Íslendingar virðast ekki hafa nægilega mikinn áhuga á. Þar komum við að því hversu mikilvægt er að við tryggjum t.d. réttindi þeirra einstaklinga sem hingað koma til að starfa. Það er í aðra röndina það sem þessi tillaga fjallar um, að gera fólki sem við viljum taka á móti, sem við viljum hafa sem hluta af samfélaginu, kleift að skilja réttindi sín og njóta þeirra. Þess vegna er þetta mjög mikilvægt. Síðan er ekki hvað síst mikilvægt að ræða þessi mál í því sem ég vil kalla forvarnaskyni. Jákvæð umræða um þá sem hingað vilja flytja og þá sem vilja setjast hér að er sennilega einhver öflugasta forvörnin gegn alls kyns öfgaöflum, gegn alls kyns jaðarsjónarmiðum, sem hafa vaðið uppi víða í löndunum í kringum okkur og sum hver komin býsna nálægt því að setjast þar að stjórnvölnum og jafnvel komist alla leið hvað það varðar. Það er mjög mikilvægt fyrir okkur sem samfélag, ef við viljum áfram hafa opið samfélag, ef við viljum áfram hafa samfélag sem tekur vel á móti öllum, að það sé umræða um að það sé einmitt jákvætt að taka á móti fólki af erlendum uppruna, að það sé jákvætt að útskýra fyrir fólki að það eigi réttindi og það séu mannréttindi sem við sem samfélag ætlum ekki að ganga á svig við. Þá er vel af stað farið. Ég vona náttúrlega að þessi ágæta tillaga rati til hv. velferðarnefndar. En verði svo ekki þá hlakka ég til að sjá þá afurð sem kemur þá væntanlega frá allsherjar- og menntamálanefnd, ef svo yrði, við síðari umr. málsins.
Forseti. Ég flyt hér ásamt hv. þm. Jóni Gunnarssyni mál sem áður var lagt fram á 141. löggjafarþingi og þá af Ástu Ragnheiði Jóhannesdóttur, þáverandi forseta Alþingis. Það er rétt að geta þess að bæði ég og hv. þm. Jón Gunnarsson ákváðum nánast samtímis að tímabært og raunar nauðsynlegt væri að endurflytja þetta mál; við sammæltumst því um að flytja það saman. Það sem gerst hefur frá því að þetta mál var fyrst lagt fram er á mjög margan hátt til þess fallið að renna stoðum undir mikilvægi þess að Alþingi ráðist í þessa lagabreytingu sem fyrst. Markmið laganna, eða þessa frumvarps, er að tryggja ábyrgð Alþingis á gerð skipulagsáætlana og þátttöku í veitingu framkvæmda- og byggingarleyfa á Alþingissvæðinu. Með orðinu Alþingissvæðið er átt við nánasta umhverfi þinghússins hér í miðbæ Reykjavíkur. Á undanförnum árum hafa orðið gríðarlega miklar breytingar í miðbæ Reykjavíkur og því miður eru þær ekki allar til bóta og Reykjavíkurborg hefur á margan hátt gengið fram með hætti sem að mínu mati og margra annarra er mjög skaðlegur umhverfinu hér í miðborginni. Þetta hefur verið drifið áfram af sífellt aukinni hagnaðarvon vegna hækkandi fasteignaverðs og ásóknar í að nýta sem mest svæðið hér í miðborginni. Þá hefur verið gengið á sögulegt umhverfi, gengið á menningarverðmæti og þarf ekki að leita langt til að finna dæmi um slíkt. Það er nóg að líta hér yfir götuna þar sem menn hafa verið að moka burtu hugsanlega elsta kirkjugarði landsins, þar sem Reykvíkingar voru bornir til grafar í hátt í 1000 ár, fólkið sem byggði þessa borg og þróaði. En dæmin eru hins vegar miklu fleiri. Ég ætla ekki að rekja þau öll hér enda ekki tími til þess. En allt í kringum þinghúsið verða menn mjög áþreifanlega varir við þessa þróun, ekki bara þegar þeir fara fram hjá framkvæmdasvæðum og sjá þau, heldur upplifa þingmenn það nú nánast daglega að heyra mikil högg og þrumur og upplifa manngerða jarðskjálfta vegna þessara framkvæmda allra sem, eins og ég nefndi, eru drifnar áfram af sífellt aukinni hagnaðarvon sem gengur út á það að auka byggingarmagnið jafnt og þétt og ganga á þessa annars fíngerðu og lengst af hófstilltu byggð sem einkennir miðbæ Reykjavíkur. En hvað sem því öllu líður hljóta að gilda eða eiga að gilda sérstakar reglur um nánasta umhverfi Alþingis. Til að skýra það með dæmum getum við gert okkur í hugarlund hvort það yrði látið viðgangast í nokkru nágrannaríkja okkar að ráðist yrði í framkvæmdir á borð við það sem nú stendur yfir hér bara fáeinum metrum frá þinghúsinu, án þess að Alþingi, þingið sjálft, löggjafinn, hefði eitthvað um það að segja. Aðkoma þingsins að þessum málum hefur ekki verið önnur en sú að senda erindi til Reykjavíkurborgar rétt eins og hver annar umsagnaraðili og þau erindi hafa verið lítilsvirt, virt að vettugi ítrekað. Og til að bæta gráu ofan á svart og sýna vald sitt hefur meira að segja borgin í andstöðu við vilja þingsins hent grjóti hér ekki í þinghúsið en rétt að því sem mikið lýti er að. Auðvitað hafa menn ólíkar skoðanir á því á hvað fari vel í umhverfinu og hvað síður. En það hlýtur að vera eðlilegt að gera þá kröfu að Alþingi, löggjafinn sjálfur, hafi meira um það að segja hvernig nánasta umhverfi þinghússins þróast en raun hefur borið vitni. Enda er staða þingsins tryggð með mjög áþreifanlegum hætti í stjórnarskrá, m.a. varðandi ákvæði um friðhelgi þingsins og að ekki megi raska starfsfriði Alþingis. En aftur að samanburðinum við útlönd. Getur einhver ímyndað sér að nokkurn tímann hefði verið heimilað að grafa nánast upp að breska þinghúsinu til þess að koma þar fyrir hóteli þar sem menn mundu svo eiga von á stöðugum ferðum stórra bifreiða og auðvitað fólks án þess að breska þingið hefði haft eitthvað meira um það að segja en að geta sent inn erindi til skipulagsyfirvalda í London? Að sjálfsögðu hefði slíkt aldrei komið til greina. Ég hygg að ekkert löggjafarþing í Evrópu mundi láta bjóða sér það að borgaryfirvöld í höfuðstaðnum ákvæðu einfaldlega að þrengja að starfsemi þingsins og að því marki sem við sjáum hér bara fyrir utan gluggann, að nýframkvæmdirnar nái nánast upp að húsum þingsins. Ég held að það séu einhverjir fimm metrar eða svo sem vantar þar upp á. Þessi samanburður við önnur lönd gerir það að mínu mati að minnsta kosti augljóst hversu veik staða Alþingis er hvað varðar umhverfi þingsins. Ég skora á þann sem getur bent mér á eitthvað annað að sýna fram á að annað þjóðþing í nágrannalöndunum mundi una við slíkt. Það var mat þáverandi þingforseta, Ástu Ragnheiðar Jóhannesdóttur, að við þetta ástand yrði ekki unað og það fyrir allmörgum árum. Eins og ég nefndi í byrjun hefur það orðið æ ljósara hversu mikilvægt þetta framlag þáverandi þingforseta var og hversu mikil synd það er að frumvarpið skuli ekki nú þegar verið orðið að lögum, því það hefði getað gert þinginu kleift að standa vörð um nánasta umhverfi þingstarfanna. Mikið er rætt um það, þegar skipulagsmál ber á góma, að þau séu alfarið í höndum sveitarfélaga og það hefur verið nefnt í þessu samhengi líka, að Reykjavíkurborg fari með skipulagsvaldið sem sveitarfélag og á einhvern hátt væri verið að ganga á hlut, ekki bara Reykjavíkur heldur jafnvel sveitarfélaga almennt, með því að gera breytingar þar á þó að þessi reitur sé auðvitað afskaplega lítill miðað við stærð Reykjavíkur í heild. En þá er þess að geta að með þessu er alls ekki brotið blað. Ég nefndi hér dæmi frá útlöndum, en einnig má geta þess að skipulagsvald á Keflavíkurflugvelli og umhverfi hans er með sérstökum hætti og heyrir undir skipulagsnefnd Keflavíkurflugvallar. Það sama á við um Þingvelli, en þar hefur Þingvallanefnd sérstöku hlutverki að gegna varðandi skipulag í þjóðgarðinum. Í hvorugu tilvikinu getur sveitarfélagið eitt ráðið för. Ég geri ekki ráð fyrir að ég þurfi að rekja hér ítarlega ástæður þess. Að mínu mati liggja þær í augum uppi. En mér þykja ástæðurnar jafn augljósar í tilviki Alþingis, í tilviki löggjafans, sem gerir Reykjavíkurborg þann heiður að starfa hér og gera þar með Reykjavík að höfuðborg landsins. Það voru ekki allir sammála því á sínum tíma að sú ætti að verða raunin og töluvert var tekist á um það t.d. hvort Reykjavík eða Þingvellir ættu að vera höfuðstaðurinn en ákveðið af praktískum ástæðum að það skyldi vera Reykjavík. En því fylgja að sjálfsögðu skyldur á móti af hálfu borgarinnar, enda er Alþingi þing landsins alls, ekki bara þing Reykjavíkur og Reykvíkinga, og þar af leiðandi eðlilegt, sérstaklega í samanburði við þau fordæmi sem þegar eru til staðar, að þingið hafi eitthvað um það að segja hvernig nánasta umhverfi þess er skipulagt og eins og ég gat um áðan þörfin fyrir slíka aðkomu hefur á undanförnum árum orðið sífellt augljósari. En tillagan er sú að ráðherra fari með yfirstjórn skipulags- og mannvirkjamála á Alþingissvæðinu en skipi fimm menn í skipulags- og byggingarnefnd Alþingissvæðisins. Tveir skulu skipaðir samkvæmt tilnefningu Alþingis, tveir samkvæmt tilnefningu Reykjavíkurborgar og einn af ráðherra án tilnefningar. Og þarna kemur það skýrt fram að ætlunin er alls ekki að setja Reykjavíkurborg, sveitarfélagið, alveg til hliðar í þessum málum. Reykjavíkurborg mun áfram hafa virka aðkomu að skipulagi svæðisins hér í gegnum þessa nefnd og allt það ferli sem ætti sér stað í framhaldinu vegna ákvarðana nefndarinnar. Þar má til að mynda nefna að skipulagsfulltrúi Reykjavíkurborgar mun starfa með skipulags- og byggingarnefnd Alþingissvæðisins og sitja fundi hennar með málfrelsi og tillögurétt og byggingarfulltrúi Reykjavíkurborgar annast eftirlit með mannvirkjagerð á Alþingissvæðinu í samræmi við ákvæði laga. Ég gæti rakið fleira er varðar samskipti nefndarinnar við borgina, en allt ber það að sama brunni og er lýst í frumvarpinu og greinargerð með því og gengur út á að þetta sé samstarf þingsins og borgarinnar um skipulag þessa svæðis. Það eru því margar ástæður til að ætla að þessi breyting yrði til mikilla bóta, en fyrst og fremst er þetta að mínu mati til þess að undirstrika sérstöðu Alþingis, sérstöðu löggjafans, sem er ekki eins og hvert annað fyrirtæki, er ekki eins og hvert annað hótel, heldur er hluti af landinu öllu á vissan hátt. Þó að Reykjavík fái að njóta þess heiðurs að vera höfuðborg landsins þá þarf hún á móti að virða sérstöðu þingsins og veita því tækifæri til að hafa eitthvað um skipulag umhverfisins að segja. Ég gæti rakið fleiri dæmi um það hvað aflögu hefur farið á undanförnum árum. Ég ætla að láta hjá líða að gera það í þessari ræðu. Ég hef skrifað töluvert um það að undanförnu og mun gera áfram, en þróunin hefur borið það með sér að skortur sé á virðingu fyrir mikilvægum atriðum er varða umhverfi þingsins, hvort sem þau eru fagurfræðileg, praktísk, varða aðgengi, varða öryggi og þar fram eftir götunum. Ég á von á því að þetta mál fái sem greiðasta leið hér í gegnum þingið, að sjálfsögðu með eðlilegri málsmeðferð. Ég er ekki að ætlast til þess að þingsköp verði brotin til að klára þetta bara strax án umræðu, en það er knýjandi þörf fyrir að endurskoða með hvaða hætti skipulagi þessa svæðis skuli háttað og þarf ekki annað en að líta út um gluggann til þess að átta sig á því. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að þetta mál gangi til hv. umhverfis- og samgöngunefndar Alþingis.
Herra forseti. Ég vil hefja mál mitt á að þakka flutningsmönnum fyrir árvekni þeirra í þessu máli. Ég hef kynnt mér frumvarpið og vil lýsa því að ég tek undir það í megindráttum. Ég staldra við eitt atriði þó sem ég vildi gjarnan inna hv. þm. Sigmund Davíð Gunnlaugsson eftir, en það varðar stjórn skipulags- og mannvirkjamála á Alþingissvæðinu sem hv. þingmaður gerði að nokkru umtalsefni í framsöguræðu sinni. Það sem ég staldra við er að gert er ráð fyrir að í fimm manna skipulags- og byggingarnefnd Alþingissvæðisins verði tveir skipaðir samkvæmt tilnefningu Alþingis, sem hlýtur að teljast eðlilegt í það minnsta, en síðan er gert ráð fyrir tveimur samkvæmt tilnefningu Reykjavíkurborgar og einum án tilnefningar. Nú er það svo, eins og hv. flutningsmaður rakti, að á ýmsu hefur gengið í skipulagsmálum á vettvangi borgarinnar. Ef maður orðar það bara svona almennt er ekki að sjá að hægt sé að bera mjög mikið traust til borgaryfirvalda í öllu tilliti þegar kemur að skipulagsmálum og ekki síst hér í miðborginni. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hann telji nægilega tryggilegt að þessi nefnd sé þannig samansett að aðilar sem hafa reynst, getum við sagt, a.m.k. á köflum, eilítið mistækir í skipulagsefnum - [[Forseti hringir.]]ekki þarf annað en líta út um gluggann, eins og hv. þingmaður nefndi í flutningsræðu sinni, til að sjá það.
Forseti. Þetta er vissulega eðlileg og sanngjörn gagnrýni, held ég að mér sé óhætt að segja. En ég minni á að frumvarpið er flutt hér óbreytt frá framlagningu þess á 141. löggjafarþingi og tekur mið af því sem mætti kannski kalla meðalhóf og rúmlega það, eins og mál horfðu við á þeim tíma. Einnig tekur það mið af fordæmum annars staðar frá. En það er vissulega rétt sem hv. þingmaður segir að það sem hefur gerst í millitíðinni er kannski ekki til þess fallið að auka trú manns á að fulltrúar borgarinnar séu reiðubúnir - það fer að sjálfsögðu eftir því hvernig þeir veljast, en það er ekki alveg víst að ef þeir yrðu pólitískir væri það til þess fallið að greiða fyrir því að hlutirnir færðust til betri vegar. Ég ætla svo að gagnrýna sjálfan mig í leiðinni og frumvarpið út frá ábendingu hv. þingmanns með því að benda á að fulltrúar þingsins eru í raun í minni hluta í skipulagsnefnd Alþingis samkvæmt þessari tillögu, enda er oddamaðurinn, ef svo má segja, fimmti fulltrúinn, skipaður af ráðherra án tilnefningar. Það má alveg velta því fyrir sér hvort þróunin á undanförnum árum gefi okkur tilefni til að endurskoða þessi ákvæði. Ég er að minnsta kosti mjög opinn fyrir því í umræðu um þetta mál hér í þingsal og í vinnu í nefndinni í framhaldinu að menn meti hvort ástæða sé til að gera þetta með öðrum hætti. En svona var tillagan lögð fram á sínum tíma og hefði eflaust á þeim tíma þótt ganga nógu langt. En þróunin síðan er til þess fallin að vekja með manni ákveðinn ugg, vissulega.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og sömuleiðis fyrir að hafa opnað á það að hann gæti séð fyrir sér aðra skipan mála en þarna er gert. Áhættan er augljós, svo að ég leyfi mér að segja það, ef litið er á atburði liðinna vikna og mánaða, eins og þeir snúa til að mynda að Víkurkirkjugarði, helgireit Reykvíkinga, hvernig daufheyrst hefur verið við ábendingum sérfræðinga, áhugafólks o.s.frv., kirkjunnar manna og þau sjónarmið virt vettergis af hálfu borgaryfirvalda, þetta er náttúrlega mikið áhyggjuefni. Ég fagna því að frummælandi í þessu máli hafi með ræðu sinni hér og nú, í svari við spurningu minni, komið þeim skilaboðum vel og rækilega á framfæri, til að mynda við þingnefnd, að hann gæti séð fyrir sér aðra skipan mála varðandi umrædda yfirstjórn skipulags- og mannvirkjamála á Alþingissvæðinu.
Forseti. Ég ítreka það bara að skilningur hv. þingmanns er réttur og ég reyni að hafa það almennt að leiðarljósi að vera tilbúinn til að skoða gagnrýni og ný viðhorf er varða þingmál. Ekki lét ég mér detta í hug að ætla að keyra málið í gegn án umræðu og þvinga þingmenn til að greiða atkvæði með tilteknum hætti. Það er fjarri mér, forseti. Vonandi fær þetta mál sem besta umræðu og við fáum góða rökræðu um það og gerum eftir atvikum, ef á þarf að halda, á því þær breytingar sem eru til þess fallnar að gera löggjöfina sem best úr garði. Alþingi þarf á því að halda, og kannski núna meira en nokkru sinni, að sýna að það vandi til verka, virði lög, virði starfsreglur, virði aðferðir við setningu laga og sýni að það vinni hlutina vel út frá rökum, út frá staðreyndum; taki mið af rökum, eins og hv. þingmaður benti á hér, en sé ekki bara vettvangur til þess að afgreiða fyrir fram ákveðnar tillögur og þvinga alþingismenn til þess að greiða atkvæði með tilteknum hætti. Vonandi verður vinnan við þetta mál sem allra best og gerir að verkum að það verði sem best úr garði gert.
Herra forseti. Eins og fyrsti flutningsmaður rakti í framsögu sinni þá hefur verið hér atburðarás sem er að öllu leyti dæmalaus í næsta nágrenni þinghússins. Og umgengnin um Víkurkirkjugarð, sögulegar minjar, ævafornan grafreit og annað af því tagi er, leyfi ég mér að segja, náttúrlega með endemum. Sömuleiðis hefur verið daufheyrst við áskorunum, ítarlegum umræðum, greinaskrifum. Þar hafa komið fram fornleifafræðingar, arkitektar, heiðursborgarar Reykjavíkur, sagnfræðiprófessorar og margt fleira fólk sem hefur flutt mál sitt af þekkingu, yfirvegun og skynsemi, en ekkert virðist duga til. Manni verður kannski hugsað til hugtaksins verktakalýðræði þegar svona stendur á. Þess vegna er mikið fagnaðarefni að það skuli vera komið fram á Alþingi frumvarp til laga um skipulags- og mannvirkjamál á Alþingissvæðinu. Ég vil nota þetta tækifæri til að greina frá því að ég hef haft til undirbúnings tillögu til þingsályktunar sem er ætlað að sporna við þeirri óheillaþróun sem hv. flutningsmaður rakti svo vel í sinni framsöguræðu og mætti reyndar margt segja um. Þingsályktunartillagan er um að grípa til raunhæfra aðgerða, fela fjármála- og efnahagsráðherra að beita sér fyrir því að ríkið eignist Landssímahúsið við Austurvöll með því að leita samninga um kaup á húsinu, en að öðrum kosti að hefja undirbúning þess að ríkið taki þann hluta byggingarlóðar sem tilheyrir Víkurkirkjugarði eignarnámi. Tillagan er á lokastigi undirbúnings og ég er þakklátur hv. flutningsmanni þess frumvarps sem við erum að ræða hér nú fyrir stuðning hans við það mál. Samkvæmt 36. gr. stjórnarskrárinnar er Alþingi friðheilagt. Þar segir að enginn megi raska friði né frelsi Alþingis. Fyrirhugaðar framkvæmdir og starfsemi á Landssímareitnum við Austurvöll þar sem rísa eiga stórt og mikið hótel og veitingastaðir með tilheyrandi umferð ferðamanna og hópferðabifreiða, mega með réttu teljast fela í sér röskun á þingfriði í andstöðu við umrætt ákvæði. Þetta má ekki viðgangast og er nauðsynlegt að Alþingi sendi skýr skilaboð. Ég tel að það geri það með því frumvarpi sem hér liggur fyrir og með þeirri þingsályktunartillögu sem ég er að boða í þessari ræðu þannig að það séu alveg skýr skilaboð inn í íslenskt samfélag að á Alþingi sætta menn sig ekki við að gengið sé fram með þeim hætti sem raun ber vitni. Ég ætla að leyfa mér að nota þetta tækifæri og vitna í prófessor emeritus Helga Þorláksson í grein sem hann ritaði þar sem hann rekur að upphaf kirkjugarðs Víkurkirkju megi rekja hátt í 1000 ár aftur í tímann og þar hafi verið jarðað fólk á seinni hluta 19. aldar. Í greininni segir enn fremur, með leyfi forseta: „En legsteinar molna og minningar hverfa. Þegar svo stendur á er gamall og góður siður að sýna kirkjugörðum virðingu, setja upp minningarmark um hina framliðnu og leyfa lifendum að njóta þess friðar sem hinum framliðnu er veittur.“ Það er mikil saga af samskiptum ríkis og Alþingis og borgaryfirvalda. Allt verður þetta rakið í greinargerð með þessari þingsályktunartillögu. Eins og ég gat um í upphafi þá er undirbúningur hennar á lokastigi. Ég ætla að leyfa mér að lýsa þeirri von að hún komi fram alveg á næstunni og það gefist tækifæri til að mæla fyrir henni svo hún fái þinglega meðferð.
Forseti. Eins og hv. þingmaður gat um styð ég áformaða tillögu hans, tel hana mjög tímabæra og raunar brýna. Það var áhugavert að heyra þingmanninn rekja það hvernig menn sæju fyrir sér að eðlilegt væri að sýna kirkjugörðum virðingu og hversu hrópleg mótsögn birtist í þeim orðum sem hv. þingmaður fór með og svo því sem við horfum upp á hérna út um gluggann. Ekki alls fyrir löngu var ég staddur í Lundúnum og gekk þar fram á almenningsgarð, mjög fallegan og notalegan garð. Það sem mér þótti sérkennilegt við garðinn var að þar sneru mörg húsanna baki í garðinn. Það var eins og garðurinn hefði ekki verið skipulagður sem almenningsrými en hann naut sín mjög vel sem slíkur. Svo sá ég minnismerki sem sýndi að þetta var gamall kirkjugarður og þar var lögð áhersla að menn sýndu staðnum virðingu. Allir voru velkomnir í garðinn en það fór ekki fram hjá neinum sem sá þetta minnismerki að sýna ætti svæðinu virðingu. Forseti. Þetta var í miðborg London þar sem fasteignaverð er margfalt það sem það er í Reykjavík, og er það orðið hátt í miðborg Reykjavíkur nú þegar, en þar lætur enginn sér koma það til hugar að grafa burtu þennan gamla kirkjugarð, þó að legsteinarnir séu horfnir, til að byggja meira aftan við húsin. Sá garður var ekki nærri því jafn gamall og kirkjugarðurinn hér, Víkurgarður, og hafði ekki í námunda nærri eins mikið sögulegt mikilvægi fyrir bresku þjóðina eins og sá garður hefur fyrir okkur Íslendinga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið og vil taka undir með honum að það er auðvitað eins konar mælikvarði á siðferðisstig þjóðar hvernig hún umgengst reiti eins og við erum að fjalla um, ævaforna kirkjugarða. Ég bind miklar vonir við að málin tvö, þ.e. frumvarpið sem hann hefur mælt fyrir í dag og sú þingsályktunartillaga sem ég vonast eftir að mæla fyrir áður en langt um líður, fái gott brautargengi á Alþingi og víðtækan stuðning meðal þingmanna. Ég el þá von í brjósti að tillöguflutningurinn sendi skýr skilaboð inn í samfélagið til borgaryfirvalda, þar á meðal um það að á Alþingi uni menn ekki þeirri framvindu sem hefur orðið, og að hann megi verða fallinn til þess að veitt verði öflug viðspyrna og þeirri óheillaþróun sem hefur orðið í nánasta umhverfi Alþingishússins verði stöðvuð og henni snúið við. Ég vona að þessi reitur, Víkurkirkjugarður, fái þá friðun og njóti þeirrar friðhelgi sem honum ber.
Forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni og vona sannarlega að þessi verði raunin og fagna tillögu hans aftur. En fleira mun þurfa að koma til, því að það verður að segjast alveg eins og er að það er hálfvandræðalegt fyrir Alþingi að á sama tíma og gerðar eru athugasemdir við framkvæmdir í grennd og við erum að reyna að vinda ofan af þeim, áformar þingið sjálft að ráðast í byggingu gríðarstórs svarts eða grás kassa undir skrifstofur Alþingis á næsta horni. Því mun ég, og hef reyndar þegar gert, leggja til að þau áform verði endurskoðuð. Sú bygging er hönnuð af prýðisgóðum arkitektum, en hún á ekki heima á þessum stað. Mikilvægt er að þingið fari fram með góðu fordæmi hvað varðar þróun miðbæjarins, ég tala nú ekki um ef þingið fellst á það með mér og hv. þingmanni og fleirum, að það eigi að fá sérstakt vald yfir umhverfi sínu til þess þá væntanlega að gera það betra en það er og gæta að því að nánasta umhverfi þingsins sé til þess fallið að tryggja ekki bara öryggi og eðlilegar greiðar samgöngur, heldur líka það umhverfi og það andrúmsloft sem er Alþingi sæmandi. Hér er um að ræða nokkra hluti, en allt helst þetta í hendur. Sú tillaga sem ég hef mælt fyrir í dag, þ.e. þetta frumvarp, er til þess fallið að gera hitt sem þarf að ráðast í, það sem hv. þingmaður hefur nefnt, og það atriði sem ég nefndi í þessu andsvari, auðveldara.
Herra forseti. Það er sannarlega mikil og merk saga sem liggur hér að baki. Hér fyrr á tíð var árvekni og viðspyrna af hálfu stjórnvalda í þeim málum sem lúta að þeim reit sem hér um ræðir. Ég ætla að greina frá því hér að það verður rifjað upp í greinargerð með þeirri þingsályktunartillögu sem ég hef greint frá, að ríkisstjórnin á árunum 1965–1966 greip inn í rás atburða sem ógnaði kirkjugarðinum, Víkurgarði, og kom í veg fyrir að mikil bygging, nánast sams konar þeirri sem nú er áformað að þar rísi, hótel, risi sunnan við Landssímahúsið. Það verður sömuleiðis rifjað upp að skipulagsnefnd kirkjugarða undir forystu herra Sigurbjarnar Einarssonar biskups og Kristjáns Eldjárns þjóðminjavarðar hefði í mars 1965 vakið athygli borgarlögmanns á því að lög heimiluðu ekki að þarna yrði reist mannvirki nema samkvæmt sérstakri undanþágu ráðherra, að fengnu samþykki skipulagsnefndar kirkjugarða, sem var fyrirrennari núverandi kirkjugarðaráðs. Þessi saga er mikil og gefst mér ekki tími til að rekja hana nánar. En ég ítreka þakkir mínar til flutningsmanna þessa frumvarps og ítreka sömuleiðis von mína um að þessi málatilbúnaður og tillöguflutningur á Alþingi muni hafa þá verkan sem ég gat um áður í máli mínu, að veita öfluga viðspyrnu og koma við viðsnúningi í þessu máli.
Herra forseti. Á tíu ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar leggjum við Píratar fram nýju stjórnarskrána sem inniheldur alla þá vinnu sem unnin var af þjóð og þingi áður en hún var sett niður í skúffu 2013. Með frumvarpinu er þó strax hægt að halda áfram þar sem frá var horfið. Í búsáhaldabyltingunni fyrir nákvæmlega tíu árum kviknaði í hugum og hjörtum landsmanna von um að lýðræðið gæti virkað á ný. Mótmælendur kröfðust afsagnar ríkisstjórnarinnar, afsagnar seðlabankastjóra og afsagnar yfirstjórnar Fjármálaeftirlitsins - og nýrrar stjórnarskrár. Fyrstu þremur markmiðunum var náð. Það var skipt um fólk, en var það nóg? Eitt meginmarkmið búsáhaldabyltingarinnar er enn óklárað, umbætur með nýrri stjórnarskrá. Þjóðin hefur komið að gerð nýju stjórnarskrárinnar frá upphafi. Þjóðin mætti á þjóðfund 2010 og lagði til breytingar á stjórnarskránni. Þjóðin mætti sama ár á kjörstað og kaus sína fulltrúa á stjórnlagaþing. Þjóðin mætti svo í þjóðaratkvæðagreiðslu 2012 og kaus að grundvalla nýju stjórnarskrána á frumvarpi stjórnlagaráðs. Í lýðræðisríkjum er það þjóðin sem er stjórnarskrárgjafinn og íslenska þjóðin hefur sjálf ákveðið að gefa sjálfri sér nýja stjórnarskrá. Síðan þá hefur ríkisstjórnum Jóhönnu Sigurðardóttur, Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar og Bjarna Benediktssonar ekki tekist eða þær ekki viljað klára nýju stjórnarskrána og fara að vilja þjóðarinnar. Nú er boltinn hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur sem er að vinna þetta áfram. Framlag okkar Pírata er nýja stjórnarskráin í forgang. Við viljum þegar öllu er á botninn hvolft að vilji þjóðarinnar um nýja stjórnarskrá, eins og hann birtist 2012 í þjóðaratkvæðagreiðslunni, sé virtur. Við Píratar höfum ítrekað lagt það til á Alþingi og við höfum alltaf sett það sem fyrsta forgangsmál þegar við erum að semja við aðra flokka um stjórnarmyndun. Ástæðan er einföld, nýja stjórnarskráin stóreflir lýðræðið, rétt okkar allra til að taka meiri þátt, rétt þjóðarinnar til að taka þátt, réttinn til að hafa áhrif, réttinn til að draga stjórnmálamenn til ábyrgðar og hún stóreflir borgararéttindi okkar allra. Hún víkkar út borgararéttindi okkar allra. Þetta er grunnstefna Pírata, þetta er ástæðan fyrir því að við erum til. Þetta er ástæðan fyrir því að á þessu tíu ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar leggjum við fram þetta nýja frumvarp, nýju stjórnarskrána, sem, eins og ég segi, inniheldur alla vinnuna sem var unnin af þingi og þjóð áður en hún var sett niður í skúffu 2013. Nýja stjórnarskráin er tilbúin fyrir þing og ríkisstjórn, fyrir þing sem er tilbúið að taka hana úr skúffunni, klára hana hér á Alþingi og senda hana til ykkar, landsmanna. Í I. kafla frumvarps að nýrri stjórnarskrá, sem við ræðum hér, er fjallað um þær grundvallarreglur sem íslensk stjórnskipan byggist á. Þar er kveðið á um stjórnarform, að Ísland sé lýðveldi með þingræðisstjórn. Svo er fjallað um uppsprettu ríkisvaldsins og handhafa þess og þrískiptingu ríkisvaldsins og þá enn fremur fjallað um yfirráðasvæði Íslands og loks rétt til íslensks ríkisborgararéttar. Áherslan í mannréttindakaflanum í nýju stjórnarskránni sést m.a. á því að mannréttindakaflinn er færður úr VII. kafla í gildandi stjórnarskrá í II. kafla í frumvarpi stjórnlagaráðs. Mannréttindi okkar allra, réttindi okkar eru í forgrunni. Það er tilgangurinn með því að við setjum okkur stjórnarskrá og að við myndum saman samfélag. Hvernig við útfærum valddreifinguna kemur þar á eftir. Mannréttindin eru fyrst. Mannréttindavernd er eitt mikilvægasta hlutverk stjórnarskrár. Þess vegna ákvað stjórnlagaráð á einum af sínum fyrstu fundum að endurskoðun mannréttindakafla stjórnarskrárinnar væri eitt af meginverkefnum ráðsins. Þessi ákvörðun byggðist m.a. á sterkri undiröldu á þjóðfundunum, bæði 2009 og 2010, þegar þjóðin kom saman og ræddi grunngildi samfélagsins og tillögur að því hvernig stjórnarskránni skyldi breytt. Ýmis mannréttindamál voru fundargestum einmitt hugleikin. Fram kemur í frumvarpi stjórnlagaráðs að margar af þeim áherslum sem liggja til grundvallar endurskoðun mannréttindakaflans hafi komið beint frá þjóðfundinum. Þetta geta allir athugað sem vilja ef þeir gúgla þjóðfund 2010 um stjórnarskrána. Þar er veftré þar sem hægt er að fara ofan í allar tillögurnar sem fundargestir, tæplega 1.000 landsmenn af handahófi, komu sér saman um og settu fram. Mannréttindakaflinn í núgildandi stjórnarskrá var uppfærður 2009 á sama tíma og mannréttindasáttmáli Evrópu var lögfestur hér á landi, enda var nauðsynlegt að uppfæra íslensk mannréttindaákvæði samhliða lögfestingu sáttmálans. Þetta fól í sér mikla réttarbót hvað varðar vernd mannréttinda á Íslandi en mannréttindakafli stjórnarskrárinnar hefur staðið óhreyfður síðan þrátt fyrir mikla og öra þróun sem hefur orðið í samfélaginu. Internetið og samfélagsmiðlar hafa gjörbreytt samfélagsgerðinni, því hvernig við eigum samskipti og hvaða réttindi við viljum að stjórnvöld tryggi okkur. Hrunið breytti síðan ásýnd okkar á samfélagið og fór þjóðin þá svolítið að skoða betur hvaða gildi hún vildi hafa í forgangi eins og við sáum á þjóðfundunum 2009 og 2010 og svo í aðfaraorðum nýju stjórnarskrárinnar. Við sáum á þjóðfundunum að lýðræði, valddreifing, heiðarleiki, þau gildi, voru fólki ofarlega í huga. Byltingar á borð við #metoo hafa svo sýnt okkur nauðsyn þess að stíga fleiri skref í átt að jafnrétti og að allir skuli verndaðir fyrir hvers kyns ofbeldi. Allt þetta sýnir okkur skýra nauðsyn þess að uppfæra mannréttindakafla stjórnarskrárinnar. Mannréttindum er gjarnan skipt í tvær kynslóðir. Fyrsta, elsta og mikilvægasta kynslóð mannréttinda er borgararéttindin og stjórnmálaréttindin. Það eru réttindi á borð við tjáningarfrelsi, trúfrelsi, kosningarrétt, frelsi undan pyndingum, þau réttindi sem leggja grunninn að nútímasamfélagi. Í kjarnann eru borgararéttindi þau réttindi sem tryggja að menn hafi sitt sjálfræði, þeir sjálfir geti valið hvernig þeir vilja verja sínu lífi án afskipta, án kúgunar. Svo eru stjórnmálaréttindin sem eru réttindi manna til að hafa aðkomu að því þar sem sameiginlegar ákvarðanir þarf að taka, að þeir hafi rétt á að koma að þeim ákvörðunum, annaðhvort í gegnum fulltrúa eins og nýja stjórnarskráin talar um eða hafi beinni aðkomu í þjóðaratkvæðagreiðslum, í því að leggja jafnvel fram með stuðningi 10% þjóðarinnar frumvörp á Alþingi, meiri aðkomu að ákvarðanatökunni sem er náttúrlega nauðsynlegt ef maður ætlar að geta verndað þau borgararéttindi sem eru fest í lög og eru takmörkuð í lögum ef þau stangast á við önnur. Nýja stjórnarskráin felur í sér að öllum þeim réttindum sem er að finna í núgildandi stjórnarskrá er viðhaldið en þau eru uppfærð og efld og þeim er fjölgað þannig að við fáum víðtækari og sterkari borgararéttindi með nýju stjórnarskránni. Borgaraleg stjórnmálaréttindi eru tryggð í 5.–21. gr. frumvarpsins fyrir þá sem hafa áhuga á að skoða það sérstaklega. Stjórnmálaréttindin er svo að finna í köflunum um Alþingi og forseta Íslands og ríkisstjórnina og ég kem meira að þeim á eftir. Þetta var fyrsta kynslóðin. Önnur kynslóð borgararéttinda er gjarnan kölluð efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Eðli þessara réttinda er annað en borgaralegra og stjórnmálalegra réttinda þar sem þau kveða á um að tryggja skuli með lögum ákveðin réttindi til ákveðinna gæða. Með fyrstu kynslóðar réttindum er yfirleitt kveðið á um óskiptan rétt eða frelsi sem borgararnir hafa, rétt til að ákveða án þvingunar og afskipta hvernig þeir haga lífinu eins og ég nefndi og réttinn til að koma að sameiginlegum ákvörðunum sem hafa áhrif á líf þeirra, frelsi og réttindi. Með þessum annarrar kynslóðar réttindum leggjast því ákveðnar skyldur á ríkið að tryggja tiltekin grunnréttindi fyrir borgarana. Nýja stjórnarskráin felur í sér umtalsverðar umbætur á ákvæðum varðandi annarrar kynslóðar réttindi. Með henni er t.d. betur tryggður rétturinn til atvinnu og mannsæmandi vinnuskilyrða, til heilbrigðisþjónustu og menntunar. Það kemur kannski mörgum í opna skjöldu eða á óvart að þessi atriði eru ekki í dag tryggð fyllilega í stjórnarskrá. Þá er að finna ný ákvæði sem tryggja menningarlegt frelsi og akademískt frelsi, réttinn til heilsu og heilbrigðisþjónustu, réttindi barna, réttinn til lífsviðurværis, félagslegs öryggis og almannatrygginga. Þessi efnahagslegu, félagslegu og menningarlegu réttindi eru tryggð í 22.–28. gr. frumvarpsins fyrir þá sem vilja skoða það nánar. Ég fer aðeins yfir hvað er sagt í þeim greinum sem eru ekki í gildandi stjórnarskrá. Þegar kemur að borgararéttindum sjálfum er eitt lykilatriðið þar upplýsinga- og þátttökuréttur, þ.e. þriðju kynslóðar upplýsingaréttur, sem er réttur okkar borgaranna til að fá frá stjórnvöldum án undandráttar allar upplýsingar sem stjórnvöld annaðhvort sjálf búa til eða standa straum af kostnaðinum við, kosta, borga fyrir, án undandráttar þótt nefnd hafi verið einhver undantekningartilfelli til að tryggja friðhelgi einkalífs fólks, til að tryggja rannsóknarhagsmuni og alls konar svoleiðis atriði. En að öðru leyti höfum við rétt á að fá þetta allt saman. Í dag er það þannig að við þurfum alltaf að spyrja um þetta. Þriðju kynslóðar upplýsingarétturinn sem er tryggður í frumvarpi stjórnlagaráðs og því frumvarpi sem við leggjum hér fram grundvallast á því er að þetta liggur allt fyrir að frumkvæði ríkisins og á aðgengilegu formi þannig að við getum notað þessar upplýsingar til að upplýsa okkur um það hvernig valdhafar fara með það vald sem við felum þeim. Varðandi menningarlegu réttindin - þar er ákvæði sem er ekki í núgildandi stjórnarskrá, þ.e. 24. gr. um frelsi til menningar og mennta. 25. gr. er um félagsleg réttindi, þ.e. um að öllum skuli tryggður réttur til lífsviðurværis og félagslegs öryggis, eins og segir í frumvarpinu, réttur til almannatrygginga og félagslegrar aðstoðar, svo sem vegna atvinnuleysis, barneigna, elli, fátæktar o.s.frv. Heilsa, ómengað umhverfi og heilbrigðisþjónusta, menntun og svo réttur barna það sem er tekið úr barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem hefur þó verið lögfestur á Íslandi. En þarna er þetta sett í stjórnarskrá og fest sem grunnlög landsins. Svo er það IV. kafli frumvarpsins. Hann fjallar um Alþingi, verkefni og störf Alþingis og alþingismanna, kosningar til Alþingis og lýðræðislega þátttöku almennings. Þegar kemur að kosningunum er eitt mjög áhugavert. Þegar kjósandi gengur inn í kjörklefann í dag eru fyrir framan hann átta eða tíu konfektkassar og hann hefur réttinn á því að velja einn konfektkassa til að opna og borða molana í þeirri röð sem flokkurinn ákvað. Þarna eru kannski vondir molar eins og núggat og forræðishyggja eða eitthvað svona og kjósandinn vill ekkert borða þá mola en hann skal borða þá ef hann ákveður að velja þennan kassa. Í nýju stjórnarskránni gengur kjósandinn hins vegar inn í kjörklefa og þar blasa við átta eða tíu konfektkassar og hann má bara opna þá alla og svo má hann bara velja þá mola sem honum finnst bestir. Kannski er það piparmyntufyllt súkkulaði og meira frjálslyndi. Það er alla vega það sem ég myndi velja, en kjósendur geta valið úr öllum kössunum. Þeir mega áfram velja einn kassa og borða molana eins og flokksforystan ákvað að stilla þeim upp eða jafnvel flokkurinn allur en þeir mega líka opna alla kassana og velja þá mola sem þeir vilja. Í þessum kafla frumvarpsins felast viðamestu umbæturnar á gildandi stjórnarskrá. Núgildandi stjórnarskrá byggist að miklu leyti á stjórnarskrá Íslands eins og við fengum hana frá Danmörku á sínum tíma, 1874. Henni var lítillega breytt þegar við fengum sjálfræði okkar og talað um að við vildum bara breyta henni rétt strax, þetta væri bara til bráðabirgða, við værum að fara að breyta henni. Sú heildarendurskoðun fór ekki fram, hún var geymd en takið eftir því að heildarendurskoðunin byrjaði síðan aftur 2010 þegar landsmenn komu saman á þjóðfundi, tæplega 1.000 Íslendingar valdir af handahófi, og ákváðu: Þetta eru gildin og þetta eru ákvæðin sem við viljum fá í nýja stjórnarskrá. Þjóðin kaus síðan á stjórnlagaþing sem útfærði það eftir tillögum sinna fulltrúa og þeir lögðu fram frumvarp sem þjóðin mætti í þjóðaratkvæðagreiðslu og greiddi atkvæði um að grundvalla nýja stjórnarskrá á þeim tillögum. Þjóðin er löngu byrjuð að vinna að nýrri heildarendurskoðun á stjórnarskránni. Það er bara stjórnmálamönnunum sem hefur hingað til ekki tekist að hreyfa það áfram meira en það sem við sjáum í dag. Í IV. kafla um Alþingi er hlutverk og stjórnskipuleg staða Alþingis gagnvart öðrum örmum ríkisvaldsins í forgrunni. Í dag er þetta tiltölulega óljóst. Þarna er allt saman skýrt og miklu betra. Svo er náttúrlega staða forseta Íslands í gildandi stjórnarskrá mjög óljós og hún er skýrð mjög verulega. Við stöndum iðulega frammi fyrir því að við erum ekki viss alveg um stjórnskipulega stöðu forsetans sem er bagalegt, sér í lagi þegar forsetinn, eins og það er skrifað í stjórnarskránni, hefur alls konar vald. Við skulum ekki horfa fram hjá því að hingað til hefur forsetinn bara verið að beita neitunarvaldi sínu, annars vegar málskotsréttinum sem er klárlega skrifaður í 26. gr. stjórnarskrárinnar og verður áfram í þessu frumvarpi, að hann geti vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu ef þingið hefur samþykkt einhver lög. Þetta situr áfram. Þetta hefur hann. Fyrst neitaði Ólafur Ragnar Grímsson að skrifa undir. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þáverandi forsætisráðherra, á að hafa sagt við hann: Heyrðu, geturðu skrifað undir fyrir mig að ég megi rjúfa þing ef ég myndi leggja það fyrir þig? Ólafur Ragnar, segir sagan, á að hafi sagt: Nei, ég geri það ekki. Ertu búinn að tala við ríkisstjórnina? Þetta er alla vega sagan sem gengur þannig að Ólafur Ragnar virðist hafa gert þetta, að segja: Nei, ég ætla ekki að skrifa undir. Hann beitir neitunarvaldi sínu í krafti þess að það þarf undirskrift forsetans og enginn þvingar undirskrift forsetans á plagg. Það snýr enginn upp á höndina á honum. Nú hefur Guðni Th. Jóhannesson sagt varðandi uppreist æru: Ef fyrir mig verða lögð fleiri skjöl um uppreist æru mun ég ekki skrifa undir þau. Hann er líka búinn að segja að hann ætli ekki að skrifa undir. Hann ætlar að beita neitunarvaldi með því að beita ekki undirskrift sinni. Þetta er það sem er kallað neikvætt, þetta er ekkert frumkvæðisvald, þetta er neikvætt vald, þetta er neitunarvaldið. Aftur á móti sagði Ólafur Ragnar Grímsson sem forseti í kappræðum fyrir forsetakosningarnar 2012 að hann gæti lagt sjálfur fram frumvarp á Alþingi. Þetta er til á myndefni. Ef forseti myndi beita því ákvæði að leggja fram frumvarp, myndi beita frumkvæðisvaldi sínu, eru alls konar ákvæði sem hann getur farið að nýta. Hann getur sagt að menn þurfi ekki að fylgja lögum, já, það er ákvæði í stjórnarskránni sem heimilar það. Í raun er hann þá með það vald sem þjóðin myndi sætta sig við, að tiltölulega einvaldur einstaklingur myndi beita. Það þarf 3/4 hluta þingsins til að hafa frumkvæði að því að vísa forsetanum frá og svo þarf helmingur þjóðarinnar að samþykkja það í þjóðaratkvæðagreiðslu. Vinsæll, popúlískur forseti í núverandi stjórnskipulagi með mjög óvinsælt þing og óvinsæla ríkisstjórn gæti stigið ansi mörg brött skref í átt að gerræðislegu stjórnskipulagi sem flest okkar vilja ekki. Nýja stjórnarskráin kveður með skýrum hætti á um skipulag og starfshætti Alþingis og forsetans. Varðandi Alþingi eru þrjú meginhlutverk þar, löggjafarstarfið, eftirlit með framkvæmdarvaldinu og fjárstjórnarvaldið og er því sérstaklega lýst í greinum frumvarpsins. Reglum um meðferð þingmála er talsvert breytt, auk þess sem sérstakri grein um meðferð þingsályktunartillagna og annarra þingmála er bætt við. Eftirlitshlutverk þingsins er styrkt og staða stjórnarandstöðu og minni hlutans er efld. Valdi er dreift. Skilyrði til greiðslu úr ríkissjóði án heimildar í fjárlögum er þrengt talsvert og heimild til að veita ríkisábyrgð á einkaskuldum þarf að helgast af almannahagsmunum. Það var sett á fót nefnd sem heitir Lögrétta, kosin á Alþingi til að gefa þinginu og þingmönnum álit um stjórnskipulegt gildi lagafrumvarpa. Það er ekkert svoleiðis batterí formlega til í dag sem er skipað af þinginu þannig að þegar við stöndum frammi fyrir því hvort þetta frumvarp sé mögulega brot á stjórnarskrá þurfum við iðulega að styðjast við það sem kemur frá ráðuneytunum sem mér hefur ekki fundist rétt og hef verið að sækja mér meiri föng um þetta. Þarna fengjum við sérstaka nefnd sem myndi alltaf geta svarað okkur um það hvort þau frumvörp sem eru í meðförum þingsins væru mögulega brot á stjórnarskrá. Það blasti við okkur í efnahagshruninu sem reið yfir 2008 að ýmsir þættir í stjórnskipan landsins virkuðu ekki eins og skyldi. Það var nauðsynlegt að gera umbætur. Það er ástæðan fyrir því að ég fór að skipta mér af stjórnmálum á Íslandi. Eftir hrunið var hópur sem hét Lýðveldisbyltingin á netinu að leika sér með hugmyndir að því hvernig væri hægt að breyta stjórnarskránni til þess að efla lýðræðið og auka ábyrgð og þátttökurétt almennings til að hafa meira frumkvæði og beint lýðræði. Í rannsóknarskýrslu Alþingis um aðdraganda og orsök falls íslensku bankanna sem og á þjóðfundunum 2009 og 2010 kom fram mikilvægi þess að breyta stjórnarskránni. Meðal niðurstaðna sem fram komu á þjóðfundinum 6. nóvember 2010 um stjórnarskrána var að tempra vald í stjórnskipan landsins og að skerpt yrði á aðgreiningu löggjafar- og framkvæmdarvalds, að styrkja þyrfti stöðu Alþingis og efla stjórnsýslu. Nýja stjórnarskráin eykur líka sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu. Hún skýrir og skerpir á eftirlitshlutverki þingsins og leggur áherslu á að auka fagmennsku við undirbúning löggjafar. Til að ná fram þessari styrkingu löggjafarvaldsins gagnvart framkvæmdarvaldinu er í frumvarpinu að finna eftirfarandi breytingar: Í fyrsta lagi að Alþingi kjósi forsætisráðherra í beinni opinni kosningu þannig að það sé skýrt enn betur að forsætisráðherra og ríkisstjórn hans sitji í skjóli meiri hluta þingsins. Það er ítrekað með samspili við skýrt ákvæði um vantraust þannig að það er þingið sem kýs forsætisráðherra. Forsætisráðherra velur sér sína ríkisstjórn og það er þingið sem leggur til hvort ríkisstjórnin sitji áfram, hvort forsætisráðherra sé skipt út og einhver annar komi í staðinn. Jafnframt getur forsætisráðherra ekki rofið þing. Það er vald sem forsætisráðherra hefur í dag og það er gríðarlega mikið vald að hann geti rofið þing og boðað til kosninga. Þetta er m.a. agavaldið sem hann hefur á þingið, að ef þetta virkar ekki og ef þingið stendur einhvern veginn í vegi fyrir forsætisráðherra segi hann: Heyrðu, þá boða ég bara til nýrra kosninga. Í nýju stjórnarskránni segir þingið: Nei, þá skiptum við þér út, forsætisráðherra, og fáum nýjan forsætisráðherra sem getur betur stjórnað þessu landi. Í öðru lagi er löggjafarhlutverk þingsins bætt. Alþingi verður eini handhafi löggjafarvaldsins, forsetinn kemur ekki lengur að því enda kemur hann ekki að framlagningu mála frá ríkisstjórninni. Hann heldur þó óskertum málskotsrétti sínum til að vísa lögum sem þingið samþykkir í þjóðaratkvæðagreiðslu. Málskotsrétturinn er óskertur, hann er nákvæmlega eins. Áskilið er að frumvörpum skuli fylgja mat á áhrifum. Möguleiki er opnaður á að frumvörp fari í tvær umræður frekar en þrjár. Þá getur fjórðungur þingmanna vísað frumvarpi í Lögréttu, þ.e. ef fjórðungur þingmanna er óviss með hvort frumvarpið brjóti lög geta þingmennirnir vísað málinu til Lögréttu. Í þriðja lagi verður Alþingi aðeins rofið með ályktun þingsins sjálfs, sem ég nefndi áðan, en ekki samkvæmt ákvörðun forsætisráðherra. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Í fjórða lagi er afnumin heimild forsætisráðherra til að gefa út bráðabirgðalög. Löggjafarvaldið er á Alþingi. Í fimmta lagi sitja ráðherrar ekki lengur á þingi og verða þingmenn sem verða ráðherrar því að víkja þingsæti. Þetta eitt er stórt skref í átt að aðskilnaði löggjafar- og framkvæmdarvalds og eykur sjálfstæði þingsins. Eins og þetta er eru einmitt ráðherrarnir, ég tala nú ekki um ráðherra sem eru líka formenn flokka, mikið hérna innan um og geta skipt sér töluvert mikið af störfum á þingi. Að auki eru Alþingi fengin ýmis önnur verkfæri til eftirlits með framkvæmdarvaldinu. Meðal þeirra má nefna það sem kveðið er á um í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga. Þá eru ákvæði um umboðsmann Alþingis og Ríkisendurskoðun felld inn í stjórnarskrána. Þetta eru eftirlitsstofnanir Alþingis gagnvart framkvæmdarvaldinu. Þá kveður frumvarpið á um ýmsar breytingar sem styrkja stöðu minni hlutans og munu því koma til með að auka samráð milli stjórnar og stjórnarandstöðu á Alþingi. Forseti Alþingis verður kjörinn með 2/3 hluta atkvæða. Víkur hann frá almennum þingstörfum og hefur ekki atkvæðisrétt. Er það til þess fallið að efla traust alls þingsins til forsetans sem stýrir því. Þeir sem fylgjast eitthvað með á Alþingi hafa ítrekað fylgst með því hvað þingmenn minni hlutans geta verið óánægðir með forsetann sem hefur næstum því alræðisvald um dagskrá þingsins, hvaða mál komast á dagskrá, hvaða mál komast í atkvæðagreiðslu og hvernig hlutum háttar hérna varðandi framgang og meðferð mála á Alþingi. Hann getur þvingað mál úr nefnd ef því er að skipta. Hann er gríðarlega valdamikill og oft kvartar minni hlutinn undan því að honum finnst forsetinn ekki starfa í þágu alls Alþingis heldur í þágu stjórnarmeirihlutans, og réttilega. Það er rétt ábending. Er þetta til þess fallið að efla traust á þingforseta. Það eru ýmis mál sem krefjast lengri meðferðar og samþykktar og þurfa að fá aukinn meiri hluta, þ.e. það þarf 2/3 hluta þingmanna til að samþykkja þau. Við vinnu stjórnlagaráðs voru það meginmarkmið að auka möguleika almennings á aðkomu að ákvarðanatöku, enda er réttur allra að koma að ákvarðanatöku sem þá varðar. Þetta er bara lýðræðisákvæðið eins og það birtist líka í grunnstefnu Pírata, nákvæmlega þetta ákvæði. Þetta er lýðræðisákvæði eins og það birtist á lýðræðisráðstefnu sem plagg var tekið saman um hjá Sameinuðu þjóðunum, aðalritari Sameinuðu þjóðanna gerði það, um lýðræðisfókusinn þar. Helstu breytingar til að tryggja betur lýðræðislega aðkomu almennings er eftirfarandi: Málskotsréttur kjósenda, 76. gr., að 10% kjósenda geti knúið fram atkvæðagreiðslu um nýsamþykkt lög. Ef kjósendur hafna þeim falli þau úr gildi. Þetta er málskotsrétturinn, öryggisventillinn, sem er á Bessastöðum. Hann verður áfram þar. Þar getur forsetinn skrúfað fyrir ef Alþingi samþykkir lög og sent þetta til þjóðarinnar. Þjóðin ákveður þá hvort lögin halda gildi sínu. Í nýju stjórnarskránni bætist við annar öryggisventill, að 10% þjóðarinnar geti sent í þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þjóðin vilji skrúfa fyrir það mál og stöðva það þannig að við höfum tvo öryggisventla. Eins og hefur komið fram eru ákveðin skilyrði, alla vega sem Ólafur Ragnar Grímsson setti sem forseti. Þegar við vorum að reyna að hafa áhrif á lækkun veiðigjalda á sumarþinginu 2013 þegar Píratar komu fyrst á þing fórum við og töluðum við Ólaf Ragnar og svo gefur hann út yfirlýsingu eftir þetta. Af því að það voru ekki grundvallarbreytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu, það var bara verið að lækka veiðigjöldin í því, ætlaði hann ekki að setja lögin í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þjóðin hefði kannski ákveðið með sínum öryggisventli að gera það þannig að þarna er réttur þjóðarinnar miklu ríkari til að stöðva mál ef henni finnst Alþingi ekki vera að sinna hlutverki sínu og hagsmunum. Svo er tillöguréttur kjósenda, þ.e. 2% kjósenda geta lagt fram þingmál eða frumvarp á þingi. Þingið getur lagt fram gagntillögu og svo er hægt að setja þetta - nei, það er að vísu með frumvarpið, þarna er þetta tillaga. Ef frumvarpið kemur gæti þingið lagt fram gagntillögu en það er varðandi þjóðarfrumkvæði. Fyrst er öryggisventillinn, svo er tillaga sem er hægt að leggja fram þannig að hún fáist rædd og svo er það þriðja atriðið og það er algjör frumkvæðisréttur, 10% kjósenda að leggja fram frumvarp. Á þetta er kannski hægt að horfa sem annars konar öryggisventil. Fyrstu ventlarnir eru til að skrúfa fyrir mál en okkur vantar líka ventla til að skrúfa frá málum því að stundum eru stjórnvöld að vanrækja hluti. Maður hefur heyrt sagt í umræðunni: Já, aldraðir eru í slæmri stöðu. Maður sér að fólk á stofnunum kemst kannski ekki í bað í heila viku o.s.frv. Þegar maður fer að ræða við hagsmunasamtök eldri borgara er alveg ljóst að ef einhvers konar réttlát nálgun á þetta kæmi fram, sem ríkisstjórnin væri að vanrækja, gætu samtök í samfélaginu sem gæta hagsmuna sem við erum öll sammála um lagt slíkt til í þjóðaratkvæðagreiðslu, lagt til að það sem er verið að vanrækja skuli gert. Eitt annað dæmi er fjárframlög fyrirtækja til stjórnmálaflokka. Það er eitthvað sem landsmenn vilja klárlega skrúfa meira fyrir. Þetta er eitthvað sem er ekki gert. Það er vanrækt að gera þetta og bregðast við þeim vilja landsmanna. Landsmenn geta skrúfað frá málum, komið með dagskrá með 10% kjósenda á bak við sig. Stjórnarskrárbreytingar verða síðan bornar undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu þannig að það þarf ekki alltaf þessar tvennar kosningar á milli sem hefur gert það nánast ógjörlegt að breyta stjórnarskránni sem er í raun stóra atriðið sem hefur valdið því að þjóðin hefur ekki fengið sínum vilja framgengt, það eru alltaf þessar tvennu kosningar á milli. Þetta er eitt af því sem er í vinnu nefndar Katrínar Jakobsdóttir sem er nú að vinna að breytingu á stjórnarskránni, eitt af þeim atriðum sem er verið að skoða þar og við Píratar settum sem skilyrði að það væri þar inni, þ.e. að breyta breytingarákvæðinu þannig að hægt sé að breyta stjórnarskránni hvenær sem er, hvenær sem þjóðin er tilbúin til að breyta stjórnarskránni, það þurfi ekki að vera þingkosningar á milli. Svo er margt annað gott í þessu frumvarpi en ég sé að tími minn er að verða búinn en nefni örfá atriði í viðbót. Ég held að á þessum myndum sé ég bara búinn að nefna helstu atriðin. Ég tók saman myndir sem eru flæðirit á mismunandi stjórnskipan eins og hún er annars vegar núna á Íslandi og hins vegar eins og frumvarp stjórnlagaráðs myndi gera það. Ég skal bara birta á Facebook-síðunni minni ef það er ekki þar lengur þannig að fólk geti skoðað það. Ég held að ég sé bara nokkuð sáttur með það sem fram hefur komið og bendi á að þetta frumvarp að nýrri stjórnarskrá inniheldur alla þá vinnu sem bæði þingið og þjóðin var búin að vinna þangað til það var sett niður í skúffu 2013. Með þessu frumvarpi er strax hægt að halda áfram þar sem frá var horfið. Nýja stjórnarskráin er tilbúin fyrir þing og ríkisstjórn sem er tilbúin til að taka það úr skúffunni, klára það á Alþingi og senda það til ykkar, þjóðarinnar.
Herra forseti. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin vill halda áfram heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar í þverpólitísku samstarfi með aðkomu þjóðarinnar og nýta meðal annars til þess aðferðir almenningssamráðs. Nefnd um málið mun hefja störf í upphafi nýs þings og leggur ríkisstjórnin áherslu á að samstaða náist um feril vinnunnar.“ Nefnd skipuð formönnum flokka sem sæti eiga á Alþingi hefur nú fundað níu sinnum frá því ríkisstjórnin tók við völdum í byrjun desember 2017. Er sú vinna enn í gangi og er allt gott með það og breytir framlagning þessa frumvarps engu um þá vinnu. Verð ég að segja að ég gleðst innilega yfir því að við séum í dag að ræða þetta frumvarp og gleðst ég innilega yfir því að þetta frumvarp hafi verið lagt fram aftur á Alþingi því þetta vinnur nefnilega vel saman, þ.e. formannanefndin og svo hin þinglega meðferð þessa frumvarps. Við getum nefnilega og eigum að hjálpast að. Stjórnarskrárgjafinn er þjóðin. Þjóðin skal kjósa um stjórnarskrá en löggjafinn, Alþingi Íslendinga, þarf að útbúa frumvarpið þannig að við förum eftir lögum. Það er okkar hér, þingmanna, að vinna þetta frumvarp til stjórnarskipunarlaga og klára málið. Hér gefst almenningi og félagasamtökum kostur á að skila inn umsögn um málið, mæta fyrir nefndir og halda áfram með umræðuna um þetta plagg sem við erum búin að kjósa um að eigi að vera grundvöllur nýrrar stjórnarskrár, nýs samfélagssáttmála. Af því tilefni að við erum hér ætla ég í rauninni ekki að fara djúpt ofan í einstök ákvæði frumvarpsins vegna þess að í fyrsta lagi hef ég greitt atkvæði um frumvarp stjórnlagaráðs sem ég óskaði eftir að yrði lagt til grundvallar við vinnuna, en líka af því að við erum í 1. umr. um þetta mál. Mig langar kannski að fara meira inn í ferilinn og hvers vegna við eigum einmitt núna að vera að klára þetta, þó að vissulega megi segja að við eigum að vera löngu búin að því. Mig langar þess vegna að fara aðeins yfir sögu stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, stjórnarskrár sem okkur hefur verið kennt í sögubókum að Kristján IX. hafi afhent okkur, enda er stytta af afhendingunni beinlínis fyrir framan Stjórnarráðið okkar. En það var ekkert Kristján IX. sem afhenti okkur plaggið enda ku hann hafa haft sáralítinn áhuga á okkur Íslendingum, okkar hugðarefnum eða sjálfstæðisbrölti okkar yfirleitt. Kristján þessi IX. afhenti Íslendingum aldrei stjórnarskrána þegar hann kom í heimsókn til Íslands árið 1874 heldur barst hún til Íslands löngu seinna, eða 1904, og var svo send aftur utan árið 1928. Styttan góða fyrir framan Stjórnarráðið verður því eiginlega teljast vera nokkuð snilldarleg sögufölsun. Það er kannski einmitt það sem einkennir allt þetta mál, þ.e. vinnuna við að semja samfélagssáttmála fyrir íslensku þjóðina, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands. Það er nefnilega alls konar sögufölsun í gangi um allt þetta ferli, hvort sem um er að ræða ferlið frá 1874, 1944 eða 2010 þegar Alþingi samþykkti að fara í heildarendurskoðun á stjórnarskránni okkar. Það eru fjölmargar sögufalsanir í gangi eftir því hver talar. Stjórnarskráin okkar, sem við höfum verið að notast við undanfarna áratugi, var ávallt talin vera bráðabirgðaplagg. Um það virðist ekki vera mikill ágreiningur. Frá 1874–1942 voru lögð fram 36 mál á þingi til breytinga á stjórnarskránni. Fjórum sinnum náðu breytingar fram að ganga, þar á meðal þegar stofna átti lýðveldið Ísland. Þingmannanefnd skyldi smíða tillögur til breytinga á stjórnarskránni en skýrt var tekið fram að óheimilt væri að gera nokkrar aðrar breytingar en þær sem beinlínis leiddu af sambandsslitunum við Danmörku og lýðveldisstofnun. Mikilvæg forsenda þeirrar samstöðu sem ríkti við afgreiðslu breytinganna 1944 var að þær skyldu bara ná til þessara afmörkuðu þátta stjórnskipunarinnar í sátt. Það varð að vera sátt. Mig grunar að þeir sem hlusta á þessa ræðu kannist svolítið við þetta orð, sátt, þegar kemur að breytingum á stjórnarskránni. Í áliti á þeim tíma sagði að nefndin skyldi áfram undirbúa aðrar breytingar á stjórnarskránni. Felld voru út ákvæði um konung og innleidd ákvæði um forseta. Hlutverk forseta var að flestu leyti mjög sambærilegt við hlutverk konungs áður enda flókið að fara að breyta of miklu. Það var víst ekki alger sátt. Að öðru leyti stóð stjórnarskráin óbreytt en frekari breytingar voru áætlaðar. 12 manna nefnd var skipuð til ráðgjafar eldri nefnd og enn var skipuð nefnd, tveimur árum síðar, enda hafði fyrri nefnd lognast út af. Það var eitthvað lítið um fundi. Á árunum 1944–2005 komu fram fjölmargar nefndir með tugum meðlima án nokkurs sýnilegs árangurs. Einstaka breytingar hafa vissulega verið gerðar, aðallega varðandi þingið sjálf, varðandi kjördæmaskipan þegar þingmönnum þótti það brýnt og afnám deildaskiptingar þegar þingmönnum þótti það brýnt. Í tilefni af 50 ára afmæli lýðveldisins var svo samþykkt breyting á mannréttindakaflanum og er því gjarnan flaggað að það hafi nú heldur betur verið farið í stórkostlegar breytingar á stjórnarskránni þannig að þetta stjórnarskrárbreytingabrölt sé nú óþarfi. Þetta, þessar breytingar á þinginu og á mannréttindakaflanum, virðast stjórnmálaflokkar lýðveldisins hafa getað sammælst um. En þegar kemur að grundvallaratriðum í stjórnskipun og um sameiginlegar auðlindir okkar virðist samstaðan hverfa og sáttin sömuleiðis. Lítið fer fyrir henni og enn sitjum við uppi með þetta bráðabirgðaplagg danska konungsins, sem að mörgu leyti er ósköp úrelt. Sú heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar sem fara átti fram eftir að lýðveldisstjórnarskráin var sett fór loksins af stað með skipun stjórnlagaráðs, 25 einstaklinga úr ýmsum áttum, og var þetta samþykkt hér á Alþingi 2010 með lögum um stjórnlagaþing. Í kjölfarið var kosin stjórnlaganefnd og stjórnlagaráð. Kosning til stjórnlagaþings, sem sinna ætti þeirri vinnu, heildarendurskoðuninni sem Alþingi hafði samþykkt, var svo kærð og ógilti Hæstiréttur þá kosningu. Þetta er líka af andstæðingum breytinga talið vera merki um það að öll sú vinna sem stjórnlagaráð fór svo í við heildarendurskoðun sé á einhvern hátt ómarktæk. Sömu aðilar telja þó ekki að allar þær nefndir sem hafa verið að störfum frá 1874 og hafa verið handvaldar hér af Alþingi séu á einhvern hátt umboðslausar. Það hefur bara aldrei hvarflað að nokkrum manni að Sigurður Líndal og allir þeir lögspekingar sem hafa verið hér áratugum saman hafi á einhvern hátt ekki mátt koma að þeirri vinnu. En andstæðingar breytinga þreytast ekki á að benda á að stjórnlagaráðið, þessi 25 manna ótrúlega fjölbreytti hópur sem vann linnulaust í fjóra mánuði að breytingum á stjórnarskránni, sé á einhvern hátt með minna umboð en hinar nefndirnar, þær nefndir sem áður hafa komið. Það er auðvitað algerlega fráleit sögufölsun. Alþingi Íslendinga kaus jú þennan hóp. Á fjórum mánuðum var smíðuð ný stjórnarskrá. Nýja stjórnarskráin var svo borin undir þjóðina í þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október 2012, hvar 73% kjósenda samþykktu að tillögur stjórnlagaráðs skyldu lagðar til grundvallar. Þetta er algjört lykilatriði, herra forseti. Þjóðarviljinn hefur í allan þennan tíma verið virtur að vettugi. En bíðum við. Þegar rætt er um lítið traust á stjórnmálum tel ég fullvíst að þessi vanvirðing við þjóðarviljann spili þar einmitt stærstan þátt. Það er ekki í boði að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu og fylgja ekki niðurstöðum. Ég lagði til á síðasta löggjafarþingi að við myndum klára málið með því að leggja fram þetta plagg sem við í Samfylkingunni vorum búin að útbúa og ætluðum að leggja fram þá, til þess að við gætum gefið þjóðinni nýja stjórnarskrá í fullveldisgjöf. Það hefði að mínu mati verið meiri bragur á því en að segjast vera að gefa þjóðinni hafrannsóknaskip sem þjóðin sjálf borgar fyrir með skattpeningum sínum og draga svo til baka fé til Hafrannsóknastofnunar þegar kemur að eftirlitinu sem hafrannsóknaskipið á að sinna. Mér hefði þótt meiri bragur á því að við færðum einmitt þjóðinni stjórnarskrána sem þjóðin kaus um og bað um að yrði lögð til grundvallar við heildarendurskoðunina. En stjórnarflokkarnir féllust ekki á þessa tillögu af því að það er ekki samstaða um málið. Það vantar fullkomna sátt. Það er nefnilega þetta með þessa sátt sem ég átta mig ekki alveg á vegna þess að þegar afgreiða á önnur frumvörp hér á Alþingi þá dugir að það sé meiri hluti fyrir þeim. Ég held, herra forseti, að við hér á Alþingi skuldum þjóðinni það skilyrðislaust að við klárum þessa vinnu. Þetta þarf ekki að taka neinn óhemju tíma. Það er langt í frá að þessi vinna þurfi að taka tvö kjörtímabil. Við í Samfylkingunni munum að sjálfsögðu halda áfram að starfa með nefnd forsætisráðherra sem er að vinna að ýmsum breytingum og kalla til sín sérfræðinga. En ég mun ekki liggja á mínu liði í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar kemur að vinnu við þetta frumvarp. Ég held að ef þjóðin hafi gott af að fá eitthvað á þessum tímapunkti, á 10 ára afmæli búsáhaldabyltingarinnar, sé það að eignast sinn samfélagssáttmála. Mig langar í lokin að henda þeim afgangi af ræðunni sem ég hafði skrifað, nota hann bara seinna, og lesa eingöngu aðfaraorðin að nýrri stjórnarskrá sem hljóma svona: „Við sem byggjum Ísland viljum skapa réttlátt samfélag þar sem allir sitja við sama borð. Ólíkur uppruni okkar auðgar heildina og saman berum við ábyrgð á arfi kynslóðanna, landi og sögu, náttúru, tungu og menningu. Ísland er frjálst og fullvalda ríki með frelsi, jafnrétti, lýðræði og mannréttindi að hornsteinum. Stjórnvöld skulu vinna að velferð íbúa landsins, efla menningu þeirra og virða margbreytileika mannlífs, lands og lífríkis. Við viljum efla friðsæld, öryggi, heill og hamingju á meðal okkar og komandi kynslóða. Við einsetjum okkur að vinna með öðrum þjóðum að friði og virðingu fyrir jörðinni og öllu mannkyni. Í þessu ljósi setjum við okkur nýja stjórnarskrá, æðstu lög landsins, sem öllum ber að virða.“
Virðulegur forseti. Aðeins meira um sáttina en sáttin fékkst í þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október 2012. Það eina sem getur tekið þá sátt aftur er önnur þjóðaratkvæðagreiðsla. Það þýðir að öll sátt um breytingar verði að vera sátt um breytingar á frumvarpi stjórnlagaráðs sem eiga að liggja til grundvallar nýrri stjórnarskrá, ekki sátt um að gera eigi breytingar á stjórnarskrá. Það á að breyta stjórnarskránni, það voru niðurstöður atkvæðagreiðslunnar. Sáttin verður að vera ef á að breyta einhverju í frumvarpinu sjálfu. Ég er ekki endilega sáttur við allar breytingarnar í því frumvarpi sem hér er lagt fram, enda er það bara staða málsins eins og það var þegar málið kom síðast út úr nefnd. Það endurspeglar ekki endilega óskaniðurstöðu mína af því að þær eru nokkrar, breytingarnar frá frumvarpi stjórnlagaráðs eins og þær hafa verið gerðar í vinnu Alþingis síðan þá. En málið eins og það er statt núna er einfaldlega eins og það er komið upp úr skúffunni. Við eigum að sjálfsögðu eftir að taka efnislega afstöðu til þeirra breytinga miðað við hvernig þær eru frá frumvarpi stjórnlagaráðs. En mig langar að fara aðeins yfir efni sem ég fjallaði um fyrir nokkrum árum þegar stjórnarskráin var mikið í umræðunni, fyrir kosningarnar 2016, og rifja upp það sem ég fjallaði um þá. Þá hafði nýja stjórnarskráin verið mikið í umræðunni árin á undan og er það enn. Sumir mæla með nýrri stjórnarskrá en aðrir vilja litlar eða jafnvel engar breytingar. Umræðan er eðlileg. Breytingar geta verið flóknar og erfiðar nefnilega, hvað þá breytingar á einhverju eins mikilvægu og sjálfri stjórnarskránni. Ég hef heyrt ýmis rök í eina eða aðra áttina fyrir því að ekki eigi að breyta stjórnarskránni. Rökin eru allt frá því að breytingar muni valda óvissu til þess að óvissa sé í því að halda núverandi stjórnarskrá, hvort tveggja öfgar. Stjórnarskrár eru uppfærðar tiltölulega reglulega í flestum löndum heimsins. Líftími stjórnarskráa í vestrænum lýðræðislöndum er um 70–80 ár. Stjórnarskrá Íslands er að verða 75 ára miðað við 1944, annars að verða 100 ára á næsta ári ef miðað er við sambandslögin, sem sagt vel komin fram yfir eftirlaunaaldur. Sumir segja að hún hafi verið komin vel til ára sinna á fyrsta degi, en samfélagið breytist og því verður samfélagssáttmálinn óhjákvæmilega að breytast með, kannski ekki í heilu lagi eins og sumir stinga upp á en það þarf óhjákvæmilega að breyta og bæta með tíð og tíma. Í kosningum um frumvarp stjórnlagaráðs þann 20. október 2012 greiddu 2/3 þeirra sem greiddu atkvæði með því að frumvarp stjórnlagaráðs yrði lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá, ekki breyttri stjórnarskrá heldur nýrri stjórnarskrá. Ég hef heyrt alls konar kvartanir um þá atkvæðagreiðslu. Sett er út á kirkjuspurninguna eða fólk vissi ekki um hvað það var að greiða atkvæði eða farið er í orðaskilgreiningar eða kvartað undan kosningaþátttöku. Ég segi oft að gamni með tilliti til kosningaþátttöku að ef 40% samþykkisþröskuldur, eins og var nýlega í stjórnarskrá Íslands, hefði verið í kosningunum sem leiddu til fullveldis Íslands 1. desember árið 1918 hefði sú kosning fallið á mætingu og Ísland hefði ekki orðið fullvalda þann dag. Mér finnst umræðan um nýja stjórnarskrá og rökin gegn því að hún verði tekin upp mjög ómarkviss. Í þannig aðstæðum fer ég að telja. Ég skrifaði því lítið forrit sem skiptir texta stjórnarskrárinnar og frumvarpi stjórnlagaráðs niður í setningar. Tökum t.d. 10. gr. stjórnarskrárinnar: „Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymir Alþingi annað, en þjóðskjalasafnið hitt.“ Það verður í mínu forriti að þessum þremur setningum: Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum. Af eiðstaf þessum eða heiti skal gera tvö samhljóða frumrit. Geymi Alþingi annað en þjóðskjalasafn hitt. Ég ber svo saman hverja setningu í stjórnarskránni og leita í gegnum allar setningar í frumvarpi stjórnlagaráðs að þeim setningum sem eru líkastar og vel úr þeim lista það sem er annaðhvort nákvæmlega eins eða mjög svipað. Til dæmis passar setningin í dæminu að ofan: „Forsetinn vinnur eið eða drengskaparheit að stjórnarskránni, er hann tekur við störfum“, við setninguna í nýja frumvarpinu, nýju stjórnarskránni: „Forseti Íslands undirritar eiðstaf að stjórnarskránni þegar hann tekur við störfum.“ Textinn er ekki nákvæmlega sá sami en markmið setningarinnar er það sama og því geri ég þær sambærilegar. Í texta stjórnarskrár Íslands eru 203 setningar. Í frumvarpi stjórnlagaráðs eru hins vegar 378 setningar. Nýja stjórnarskráin er því mun lengri en núverandi stjórnarskrá og spurningin sem ég vil svara með því að bera saman allar setningar stjórnarskrárinnar og frumvarp stjórnlagaráðs er: Hversu mikið af núverandi stjórnarskrá er í nýju stjórnarskránni? Að minnsta kosti 160 setningar úr stjórnarskránni er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs. Þá eru 43 setningar úr núverandi stjórnarskrá sem hverfa. Ég er með ágætislista af þeim setningum sem hverfa, hann nær yfir eina og hálfa blaðsíðu með smáu letri en ég er að hugsa um að sleppa því að lesa þær allar upp því að það yrði frekar leiðinlegt, enda eru það setningar sem fara og eru gagnslausar að því leyti til. Einhverjar af þeim setningum breyttust í meðferð stjórnlagaráðs, til að mynda 51. gr. um atkvæðisrétt ráðherra, að þeir hafi bara atkvæðisrétt ef þeir eru einnig alþingismenn. Það er algjörlega slegið af í frumvarpi stjórnlagaráðs. Ráðherrar geta ekki setið sem þingmenn á sama tíma og þeir eru ráðherrar og hafa þannig ekki atkvæðisrétt. Einhverjar af þeim greinum sem eftir eru eiga því hliðstæðu eða kannski andstæðu og í frumvarpi stjórnlagaráðs eru því í raun fleiri en 160 greinar úr stjórnarskránni sem halda sér í frumvarpi stjórnlagaráðs, ef maður fer út í þannig nákvæmni. En ég ákvað að vera hófsamur hvað það varðar. Nýjar greinar eru samkvæmt þessari talningu 228. Það eru tíu fleiri en útreikningur myndi láta mann halda en ástæðan fyrir því er að sumar greinar frumvarps stjórnlagaráðs eiga við fleiri en eina setningu stjórnarskrárinnar. Eftir standa þá 228 setningar í frumvarpi stjórnlagaráðs sem passa ekki við neina setningu í núverandi stjórnarskrá. Reikningsdæmið lítur þá einhvern veginn svona út: Frumvarp stjórnlagaráðs er jafnt og núverandi stjórnarskrá mínus 43 setningar og svo plús 228 nýjar setningar þar sem þær setningar úr núverandi stjórnarskrá eru nákvæmlega eins eða lítið breyttar. Að mínu mati ætti umræðan að snúast um þær 43 setningar sem hverfa og spyrja okkur þá: Er nauðsynlegt að þær hverfi eða er nauðsynlegt að halda þeim? Og þær 228 setningar sem bætast við. Það er augljóst að núverandi stjórnarskrá heldur sér að mestu leyti í þessu, þ.e. næstum því 79% af núverandi stjórnarskrá lifa áfram í nýju stjórnarskránni. Það er í raun aðeins verið að bæta við. Vissulega eru orðalagsbreytingar og skýringar sem gerir margt mun betra. Viðbætur er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs í nær öllum greinum nema 29 greinum þar sem engar breytingar er að finna. Allar aðrar greinar innihalda setningar sem eru viðbót við núverandi stjórnarskrá. Listinn af þeim greinum er mjög langur og hann er hérna á sex og hálfri blaðsíðu, hvorki meira né minna. Ég ætla ekki heldur að lesa þann lista upp. Hann er að finna í þessu ágæta riti og ég set hann kannski einhvers staðar í frétt eða á vefinn þannig að fólk geti skoðað listann sjálft. Um þau atriði, þær setningar og ákvæði á umræðan að snúast. Þar eru líka ýmsar aðrar greinar eins og: „Ráðherra gerir þjóðréttarsamninga fyrir hönd Íslands“, í stað forseta áður. Ég hefði getað flokkað þær saman. Þó að það sé í rauninni breyting er það sama markmið, þá þarf að gera þjóðréttarsamninga. Það er bara skipt um hver gerir þá en þá myndi fjölga enn þeim greinum úr núverandi stjórnarskrá sem er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs, en ég lét það vera líka. Af því að það var skipting um hlutverk var það ákveðin breyting sem ég ákvað að gera ekki sambærilega við það sem er í núverandi stjórnarskrá. Öll umræða um að það að breyta stjórnarskránni eins og hún liggur fyrir núna með frumvarpi stjórnlagaráðs kollvarpi einhverju, búi til lagaóvissu, er lýst í einföldu orði: Bull. Ég ætla ekki að skafa neitt utan af því. Það er einfaldlega þannig. Núverandi stjórnarskrá er að finna í frumvarpi stjórnlagaráðs annaðhvort orð fyrir orð eða í eilítið breyttri mynd til að vera skýrara að öllu leyti, skýra greinina betur. Ég hlakka til að tala meira og eiga umræðu um þessar greinar og af hverju ekki er lengur þörf á því að hafa greinina „Forseti lýðveldisins hefur aðsetur í Reykjavík eða nágrenni.“ Er þörf á þeirri grein í stjórnarskránni? Ég myndi halda ekki en ég er alveg tilbúinn til að tala um það. Ég er líka tilbúinn til að tala um það hvort greinin „Fyrri spjöll skuli bætt eftir föngum“, eigi að vera í nýrri stjórnarskrá eða ekki. Mér finnst það frekar augljóst, ákveðin réttindi eru fólgin í því. Að sjálfsögðu er erfitt að tala um eina og eina setningu og þetta þarf að vera í samhengi allrar greinarinnar, en þetta er upptalningin á því og samanburður á núverandi stjórnarskrá og frumvarpi stjórnlagaráðs sem mér finnst mjög mikilvæg gögn inn í umræðuna til að slá á þá gagnrýni sem hefur komið á ferlið að búa til nýja stjórnarskrá og til þess að slá í rauninni á ákveðinn ótta, að fúll á móti fái ekki að ráða. Þannig verðum við að hafa sátt um það að breyta frumvarpi stjórnlagaráðs en ekki að breyta stjórnarskránni. Ef við erum alltaf að leita að sátt um að breyta stjórnarskránni ræður fúll á móti og ég vil ekki að fúll á móti ráði.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni kærlega fyrir yfirferð sem var mjög gagnleg. Ég hnaut um það að hann tilgreindi ekki uppáhaldsákvæði mitt í núgildandi stjórnarskrá. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann geti útskýrt umrætt ákvæði fyrir mér sem er í 30. gr. núgildandi stjórnarskrár og hljómar svo: „Forsetinn veitir, annaðhvort sjálfur eða með því að fela það öðrum stjórnvöldum, undanþágur frá lögum samkvæmt reglum, sem farið hefur verið eftir hingað til.“
Virðulegur forseti. Setningin í 30. gr. er ein af þeim 43 setningum sem hverfur blessunarlega, enda er greinin dálítið gerræðisleg, býður upp á ákveðið einvald, einvaldstilburðir myndi ég halda. Vel er farið yfir af hverju nákvæmlega sú grein ætti að vera eða fara í frumvarpi stjórnlagaráðs. Mín persónulega skoðun er frekar einföld, þótt vel geti verið flóknari útskýringar á því: Þetta brýtur lögræðisregluna. Það að forsetinn geti gert hvað sem hann vill er ekki eitthvað sem ég hef áhuga á að stjórni mínu lífi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið sem kom þó í rauninni ekki af því að ég spurði þingmanninn hvort hann gæti þýtt umrætt ákvæði fyrir okkur í þingsal og þá sem heima sitja og á pöllum sitja, útskýrt hvað ákvæðið merkir. Getur forseti ákveðið að einhver lagaákvæði eigi ekki við? Getur forseti ákveðið að einhverjir tilteknir aðilar þurfi kannski ekki að fara að ákveðnum lögum eftir því sem honum hugnast? Getur hann ákveðið að einhver einn aðili þurfi ekki að fara að lögum en aðrir þurfi það, eða bara eitthvert eitt tiltekið lagaákvæði? Svo langar mig að spyrja hv. þingmann, fyrst ég er hérna, hvort hann telji þegar forsetinn þarf að bregða sér af bæ að handhafar forsetavalds hafi slíkt vald líka. Er þá um að ræða t.d. forseta þings, forseta Hæstaréttar og forsætisráðherra? Telur hv. þingmaður að hæstv. forseti Alþingis, Steingrímur J. Sigfússon, hafi þegar okkar ágæti forseti, Guðni Th. Jóhannesson, bregður sér af bæ vald til að ákveða að einhver lög gildi ekki og geti þá gert það í samráði við forseta Hæstaréttar og forsætisráðherra? Getur hver og einn handhafi ákveðið það?
Virðulegi forseti. Ég taldi þetta vera túlkunina eða þýðinguna á greininni, þ.e. einræðistúlkunin. Hún verður, eins og hv. þingmaður benti á, enn þá áhugaverðari ef hún er sett í samhengi við 13. gr., að forseti láti ráðherra framkvæma vald sitt. Það er ekki nóg með að ef túlkunin á núverandi stjórnarskrá er svona, eins og margir höfðu viljað halda fram áður en málskotsréttinum var beitt eða neitað að undirrita þar sem forseti átti að vera valdlaus út af 13. gr., ef hún á við 30. gr. þá getur forsætisráðherra farið með allt það vald sem var talið upp í 30. gr. Ég held að þetta moð með það hvert vald forseta er í raun og veru, hvað af því er í höndum ráðherra án þess að forseti geti gripið til þess hvenær sem er, sé ein af lykilástæðunum fyrir því að við þurfum að uppfæra alla vega þann kafla og að mínu mati alla stjórnarskrána, af því að hún er gegnsýrð af því vandamáli, þessu konungsvandamáli. Hversu táknrænt sem það er þá stendur þetta samt þarna. Við höfum séð að forseti tekur sér það vald sem er skrifað í núverandi stjórnarskrá og það er enginn sem getur mótmælt því. Við erum ekki með Lögréttu t.d. og svoleiðis sem segir að það sé stjórnarskrárbrot sem forseti gerir. Ef forseti neitaði t.d. að slíta þingi þegar forsætisráðherra kæmi með yfirlýsingu um það á þingi, væri það þá brot á stjórnarskránni eða bara forseti að nota vald sitt? [[Forseti hringir.]]Ég veit það ekki. Það veit enginn.
Virðulegur forseti. Þessi grein sem hv. þingmenn Helga Vala Helgadóttir og Björn Leví Gunnarsson voru að ræða er kannski, ég leyfi mér að segja, óvenju ískyggilegt dæmi um lagagrein sem er bæði óljós og torskilin og mjög teygjanleg og túlkanleg. Hún varðar hins vegar grundvallarvald þeirra sem fara með völdin hér á landi og getur í höndum einhverra snúist þannig að jafnvel sé hætta á einhvers konar gerræði. Þessi grein held ég að sé kannski ágætt dæmi um þann vanda sem við stöndum frammi fyrir, sem er ekki síst sá að ýmis ákvæði gildandi stjórnarskrár eru óljós og torræð og túlkanleg og hafa þá jafnframt leitt til þess að lögmenn hafa getað túlkað lög af hugvitssemi og fimi, sem stundum hefur jafnvel leitt til þess að erfitt hefur verið að koma lögum yfir menn. Ég ætla ekki að hafa mörg orð hér í þessum stól. Hv. þingmenn, Jón Þór Ólafsson, Helga Vala Helgadóttir og Björn Leví Gunnarsson hafa öll farið vel yfir málið, bæði innihald þessarar nýju stjórnarskrár og sögu málsins, svo rakti Björn Leví ágætlega hér áðan samanburð á núgildandi stjórnarskrá og tillögum stjórnlagaþings og hrakti þar ágætlega þá hugmynd sem stundum heyrist að hér sé um að ræða mjög róttækt plagg, nokkurs konar byltingarplagg sem setji allt þjóðlífið í uppnám ef samþykkt verður. Eins og stjórnarskráin horfir við mér þá er hún aldrei útrætt mál. Stjórnarskrá er aldrei útrætt mál. Hún er ekki háð náttúrulögmálum, hún er ekki partur af þeim, hún er ekki eins og veðrið eða fjöllin eða hafið, hún er mannanna verk. Hún er ekki ytri aðstæður sem við höfum ekkert um að segja heldur er hún ytri aðstæður okkar lífs, vissulega. Hún grundvallar ytri aðstæður okkar lífs en við sjálf þurfum að móta þessar ytri aðstæður og við gerum það saman. Við gerum það með því að gera sáttmála hvert við annað um ákveðnar grundvallarreglur í samskiptum okkar, grundvallarleikreglur í samfélaginu, grundvallarlög, enda heitir stjórnarskrá - þetta er eitt af þeim fáu tilvikum þar sem nágrannalöndin eiga betra orð en við um eitthvað fyrirbæri, þau tala um grunnlög, grundvallarlög. Og stjórnarskráin er grundvöllurinn undir öllu og ef, eins og Eysteinn munkur segir í Lilju, að undirstaðan sé réttleg fundin, þá er það farsælt og að sama skapi er það ófarsælt ef grundvöllurinn er ekki góður. Hún er sem sagt lifandi plagg. Þetta er, eins og margir hafa bent á, samfélagssáttmáli. Eftir hrun gafst hér einstakt tækifæri til að taka þennan samfélagssáttmála upp svo að segja, vinna saman að því að mynda nýjan samfélagssáttmála. Sú vinna fór fram á þjóðfundum sem ég held að hafi ríkt almenn sátt um í samfélaginu öllu að hafi gefist vel og hafi skilað mjög góðu starfi og hafi lagt mjög góðan grunn að næstu stigum sem var stjórnlagaþing, sem kosið var í kosningu sem var ekki bundin kjördæmum, þar sem hver maður hafði sitt atkvæði og hver maður, hver Íslendingur, gat boðið sig fram enda má segja að hálf þjóðin hafi boðið sig fram til þessa starfs. Slíkur var áhuginn. Afraksturinn var sá þrátt fyrir að framkvæmdin væri umdeild og Hæstiréttur kvæði upp þann dóm að hann ógilti þessa kosningu - en þá er rétt að halda því strax til haga að Alþingi kaus þá til starfans sem fengu kosningu í þessum kosningum þannig að þeir höfðu, eins og hv. þm. Helga Vala Helgadóttir dró fram áðan, fullt umboð til starfa - að þetta stjórnlagaþing sat í rauninni þverskurður þjóðarinnar og að mörgu leyti betri þverskurður þjóðarinnar en við erum hér, með fullri virðingu fyrir okkur hv. þingmönnum. Þetta var fólk af öllum stigum og stéttum samfélagsins, fólk úr öllum hornum landsins og fólk með mjög ólíkan bakgrunn og mjög ólíka sýn á hvaðeina. Engu að síður tókst þessu fólki að ræða sig niður og tókst með góðu starfi að vinna sig niður á að skila þessu sameiginlega plaggi svo að til fyrirmyndar var. Síðan tók þingið við vinnunni og hér í þinginu var unnin mjög góð vinna með það plagg sem var svo tilbúið og þjóðin fékk að kjósa um árið 2012. Þetta ferli allt vakti athygli víða um lönd og hefur verið talið til fyrirmyndar víða um lönd og raunar ýmsir sem standa í þeirri meiningu að við höfum klárað þetta. Það fór ekki svo. Hver er nauðsyn á því að breyta stjórnarskránni? Það spyrja margir að því. Og hvers vegna þurfum við að vera að breyta þessu? Er þetta ekki bara ágætt eins og það er? Er ekki bara óvissa sem fylgir þessu? Þá held ég að því sé til að svara að óvissan fylgir núverandi stjórnarskrá. Manni finnst stundum þegar maður horfir á íslenskt samfélag í gegnum áratugina eins og íslenskt samfélag hafi á köflum verið spunnið af fingrum fram jafnharðan. Íslensk stjórnskipan hafi iðulega verið bara impróvíseruð frá degi til dags af helstu valdamönnum. Og öllum þeim breytingum sem hafa verið gerðar á núgildandi stjórnarskrá má eiginlega líkja meira við skipulegt undanhald þessara afla. Þetta hafa fyrst og fremst verið breytingar á kjördæmaskipan þegar það hefur einfaldlega ekki verið forsvaranlegt að hafa kjördæmaskipan lengur eins og hún var hverju sinni. Þessu hefur fylgt óvissa. Þessi nýja stjórnarskrá er viðleitni til að koma á meiri formfestu, meiri lögfestu, í íslensku samfélagi. Samfylkingin hefur tekið af heilindum þátt í því nefndarstarfi sem hæstv. forsætisráðherra hefur staðið fyrir þar sem allir flokkar eiga fulltrúa og formenn allra flokka sem sæti eiga á Alþingi sitja í. Samfylkingin hefur alltaf verið til í að ræða endurskoðun á stjórnarskránni enda hafði Samfylkingin á sinni tíð undir forystu Jóhönnu Sigurðardóttur frumkvæði að því að hefja þetta ferli. Þá er rétt að árétta það að grundvöllur vinnunnar í þeirri nefnd er heildarendurskoðun eins og kemur fram í minnisblaði sem formenn skrifuðu undir. Í þessari nefnd mun fulltrúi okkar að sjálfsögðu tala fyrir okkar sýn á þetta mál, sem er sú að það beri að virða niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslu frá árinu 2012. Mig langar, með leyfi forseta, að vitna í það sem Guðni Th. Jóhannesson, sem þá var sagnfræðingur en nú er forseti Íslands, skrifaði um þetta þar sem mér finnst hann lýsa þessu ákaflega vel og taka vel utan um þetta og ég vil gera orð hans að mínum. Guðni segir, með leyfi forseta: „Í skrifum um lýðveldisstjórnarskrána er stundum gert of lítið úr þeirri grundvallarstaðreynd að henni var aldrei ætlað að standa lengi í óbreyttri mynd. Málamiðlanir til bráðabirgða verða þannig að fyrirmyndarlausnum til framtíðar. Vera má að pólitísk viðhorf ráði einhverju um þetta. Sagan af aðdraganda lýðveldisstjórnarskrárinnar sýnir hins vegar svo ekki verður um villst að til urðu málamiðlanir sem áttu að vera tímabundnar. Þetta gildir ekki síst um ákvæði um skiptingu valds milli ráðamanna sem segja eitt en þýða annað í raun. Stjórnarskrár eiga að vera skýrar en þannig er bráðabirgðasmíðin frá 1944 ekki, enda hefur hún engum orðið fyrirmynd og engin áhrif haft annars staðar í heiminum. Í aðdraganda lýðveldisstofnunar vildu ráðamenn á Alþingi réttilega stefna að einingu þjóðarinnar. Þeir vissu að samstaðan næðist ekki ef stjórnmálaflokkarnir tækjust á um nýja stjórnarskrá. Því var ákveðið að lögfesta lítt breytta stjórnarskrá til bráðabirgða en endurskoða hana svo við fyrsta tækifæri. Lýðveldið sem Íslendingar stofnuðu skyldi vara um aldur og ævi en stjórnarskráin ekki, enda mátti enn þá sjá að hún hafði að miklum hluta verið samin í danska kansellíinu eins og Jón forseti komst að orði á sínum tíma. Því má segja - með stjórnarskrána í huga - að 17. júní 1944 hafi Íslendingar tjaldað til einnar nætur á Þingvöllum, í gömlu dönsku tjaldi.“
Herra forseti. Vigdís Finnbogadóttir hélt ræðu á lýðræðisráðstefnu sem var haldin í Berkeley-háskóla í Kaliforníu þar sem hún talaði um nýju stjórnarskrána. Tilefni ráðstefnunnar var að fara yfir ferlið, það lýðræðislega ferli sem við höfum farið í. Ég vil spyrja þingmanninn hvort hann hafi heyrt þessa ræðu. Ég ætla að lesa lítinn bút úr henni og spyr hvort hann viti eitthvað um það hvernig Ólafur Ragnar Grímsson og aðrir forsetar hafa tjáð sig um stjórnarskrárferlið. Þetta sagði Vigdís, í þýðingu Illuga Jökulssonar: „Árið 2008 steig Alþingi verulega merkilegt skref sem átti að verða til þess að draumurinn um nýja stjórnarskrá rættist loksins. Þá hófst víðfeðmasta og lýðræðislegasta starf að stjórnarskrárritun sem sagan kann frá að greina, og hefur vitaskuld vakið athygli um víða veröld. Stjórnlagaráð var kjörið með lýðræðislegum hætti svo þar fengju raddir ólíkra afla í íslensku samfélagi hvert sína rödd, og hin nýja stjórnarskrá var síðan samþykkt einum rómi. Þar að auki sýndi þjóðaratkvæðagreiðsla síðan fram á að íslenskir kjósendur vildu að hin nýja stjórnarskrá yrði tekin upp. En það hefur þó ekki verið gert enn. Að mínum dómi hefur íslenska þjóðin beðið nógu lengi.“
Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni spurningarnar. Ef ég skil rétt var sú fyrri sú hvort ég hefði heyrt um þessa ræðu Vigdísar eða haft veður af henni. Svarið er: Já, það hef ég. Ég get jafnvel bætt við að mér finnst mjög athyglisvert að tveir forsetar Íslands skuli hafa tjáð sig með svo afdráttarlausum hætti um þetta mál. Seinni spurningin held ég að hafi verið sú hvort mér sé kunnugt um afstöðu Ólafs Ragnars Grímssonar til þessarar nýju stjórnarskrár. Þá er því til að svara að mér er það ekki. Mig rámar í - ég bjó mig ekki undir þetta mál með því að leita í ræðum og greinum Ólafs Ragnars Grímssonar, ég verð að játa það - en mig rámar þó í að hafa einhvern tímann heyrt einhver ummæli höfð eftir honum sem hnigu mjög í aðra átt, skulum við segja, en ummæli þessa ástsæla forseta okkar, Vigdísar Finnbogadóttur, og svo Guðna Th. Jóhannessonar. Að öðru leyti treysti ég mér ekki til að gerast hér einhver sérstakur túlkandi eða talsmaður fyrir Ólaf Ragnar Grímsson.
Herra forseti. Rúm sex ár eru liðin síðan fram fór þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem þjóðin samþykkti að frumvarp stjórnlagaráðs yrði lagt til grundvallar nýrri stjórnarskrá. Niðurstöður þeirrar atkvæðagreiðslu hafa fram að þessu ekki fengið þann hljómgrunn sem þær eiga skilið. Nú er það svo að fullveldisrétturinn er hjá þjóðinni og er hún stjórnarskrárgjafinn. Hlutverk Alþingis er öðru fremur formlegs eðlis, enda er stjórnarfyrirkomulag Íslands fulltrúalýðræði. Kjósendur landsins velja sér fulltrúa til að starfa fyrir sig, í sína þágu og í sínu umboði. Það verður að teljast harla ósanngjarnt að íslenska þjóðin þurfi árið 2019 að búa við þann veruleika að gildandi grunnsáttmáli hennar sjálfrar sé skrifaður af dönskum karlmönnum á þarsíðustu öld. Í nýju stjórnarskránni eru ákvæði um málskotsrétt þjóðarinnar. Nú höfum við horft upp á töluverðan óstöðugleika í íslenskum stjórnmálum á síðustu misserum og í tvígang hafa ríkisstjórnir sprungið. Ég er sannfærð um að búi þjóðin að þessum málskotsrétti muni skapast aukin ró og aukið traust á stjórnmálum. Þegar þjóðin veit að hún getur haft meiri aðkomu að málum er hana varðar trúi ég að gjáin á milli þings og þjóðar muni minnka. Forseti Íslands hefur tjáð sig um stjórnarskrána. Við þingsetningu árið 2017 hvatti hann Alþingi hér í ræðustól til að huga að ákvæði stjórnarskrárinnar er varðar hlutverk og valdsvið forseta. Hann tjáði Alþingi að í núverandi stjórnarskrá væru óræð og illtúlkanleg ákvæði er varða hans hlutverk sem forseta Íslands. Hann lauk máli sínu með orðunum: „Við núverandi ástand verður ekki unað.“ Ég óska þessu fallega kveri velfarnaðar hér inni á þingi og treysti því og trúi að framkvæmdarvaldið og þingið allt viti hversu mikið er undir nú þegar þetta veigamikla mál er aftur komið í þingsal Íslendinga. Nú er málið í höndum ríkisstjórnarinnar, hún fær tækifæri til að breyta rétt. Nú fáum við öll sem hér störfum dýrmætt tækifæri til að standa með þjóðinni okkar, sýna henni þá virðingu sem hún á skilið og það traust sem hún á inni. Kannski verður það traust og sú virðing endurgoldin Alþingi í kjölfarið. Hver veit? Það myndi marka nýtt upphaf fyrir okkur sem þjóð til að sameinast á ný með þau gildi sem við höfum komið okkur saman um. Í fyrra héldum við upp á 100 ára fullveldisafmæli okkar og nú, árið 2019, höldum við upp á 75 ára sjálfstæði okkar sem þjóðar. Það væri því heilbrigt skref í átt að auknu sjálfstæði og það væri falleg gjöf til okkar sjálfra, okkar allra, að fagna þeim áfanga með nýrri stjórnarskrá lýðveldisins Íslands.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stuðning til kaupa á fyrstu íbúð, með síðari breytingum, nr. 111/2016. Hér er fyrst og fremst um rýmkun skilyrða að ræða til nýtingar séreignarsparnaðar til kaupa á fyrstu íbúð. Flutningsmenn eru Þorsteinn Víglundsson, sá sem hér stendur, Björn Leví Gunnarsson, Hanna Katrín Friðriksson, Helgi Hrafn Gunnarsson, Inga Sæland, Jón Steindór Valdimarsson og Þorgerður K. Gunnarsdóttir. Fátt er mikilvægara en að hjálpa fólki og einstaklingum að koma sér þaki yfir höfuðið, hvort sem er til kaupa á eigin húsnæði eða leigu. Það verður þó ekki um það deilt að sýnu mikilvægara af þessu tvennu er að hjálpa fólki sem það kýs að eignast húsnæði. Það sjáum við þegar við horfum yfir stöðu einstaklinga, sérstaklega tekjulægri einstaklinga, ekki hvað síst á efri árum, hve miklu munar hjá fólki sem náð hefur að eignast eigið húsnæði í samanburði við einstaklinga sem eru enn á leigumarkaði á efri árum þar sem oft fara saman lækkandi tekjur og hækkandi aldur. Þess vegna, í því samhengi, leggjum við fram þetta mál þar sem í stuttu máli er einstaklingnum gert kleift að nota þann hluta séreignarsparnaðar sem tekinn var upp sem nýbreytni í kjarasamningum sem nú runnu út um síðustu áramót, svokallaða tilgreinda séreign, þ.e. 3,5% lífeyrisiðgjald, sem er hluti af skyldutryggingunni, 15,5%. Í því felst kannski eðlisbreytingin á núverandi úrræði og því sem hér er lagt til að verði útvíkkað þannig að það nái til lífeyrissparnaðar einnig. Þetta er hluti af skyldutryggingu einstaklinga. Það er því ekki háð fjárhagsstöðu viðkomandi hvort þetta séreignarúrræði er nýtt eða ekki heldur getur einstaklingurinn valið að þessi 3,5% af 15,5% skylduiðgjaldi renni í séreignarsjóð. Ástæða þess að við viljum að fyrstu kaupa úrræðin, eða nýting séreignarsparnaðar til fasteignakaupa, nái einnig til þessara hluta er einmitt sú að tekjulægri einstaklingar á vinnumarkaði eru miklu ólíklegri til að nýta sér séreignarsparnað, viðbótarsparnað af launum sínum en tekjuhærri einstaklingar. Núverandi úrræði nær því miklu frekar til millitekjuhóps og þaðan af hærri launamanna en þeirra sem á lægstu launum eru. Samt stöndum við frammi fyrir þeim vanda að tekjulægsti hópurinn á í mestum vanda við að koma sér þaki yfir höfuðið, mestum vanda við að stíga inn á fasteignamarkaðinn til fyrstu kaupa. Við teljum að þetta úrræði gæti hjálpað þeim hópi verulega. Við sjáum þróunina sem verið hefur á undanförnum árum, alveg frá efnahagshruni, að meðalaldur ungs fólks sem býr enn í foreldrahúsum hefur hækkað mjög. Við skerum okkur raunar úr í samanburði við önnur Norðurlönd. Mun hærra hlutfall, tvöfalt hærra hlutfall, fólks á aldrinum 20–29 ára býr enn í foreldrahúsum á Íslandi samanborið við önnur Norðurlönd. Þetta er vandi sem ekki verður horft fram hjá. Við leggjum því til að þessi leið verði farin, að heimilt verði að nýta þennan viðbótarséreignarsparnað, ef svo mætti orða, sem er hluti af skyldutryggingunni, 3,5%, inn í þetta úrræði líka, sem er undanskilið samkvæmt núverandi löggjöf. Þess ber að geta í þessu samhengi að enn hefur ekki verið gefinn kostur á þessu svigrúmi á opinbera vinnumarkaðnum, svo best ég veit. Starfsmenn hins opinbera greiða 15,5% eða greitt er 15,5% iðgjald af launum þeirra í lífeyrissjóð en ekki hefur verið opnað á þann möguleika enn þá að hluti þess iðgjalds sé nýttur í séreignarsparnað. Það er samningsatriði milli aðila og ég reikna ekki með öðru en að sá sveigjanleiki verði einnig tekinn upp á opinbera vinnumarkaðnum og nái þannig til alls vinnumarkaðarins. Lagt er til að breytt verði fleiri þáttum. Þetta úrræði er rýmkað enn frekar þannig að það eigi ekki eingöngu við um kaup á fyrstu íbúð heldur eigi það við hafi hlutaðeigandi ekki átt fasteign undangengin þrjú ár og ekki fullnýtt þetta úrræði áður. Ástæða þessa er sú að við erum enn með mjög stóran hóp fólks sem missti húsnæði sitt í hruninu, hefur verið fast á leigumarkaði síðan, hefur ekki haft fjárhagslegt svigrúm til að kaupa húsnæði að nýju en stendur ekki til boða að nýta núgildandi séreignarúrræði. Ég held að það sé því mikið réttlætismál að þeim hópi standi þetta einnig til boða og að úrræðið standi almennt opið fyrir fólk sem er að stíga inn á fasteignamarkaðinn til kaupa, hvort sem er í fyrsta sinn eða eftir þrjú ár eða lengri tíma án eigin húsnæðis. Það gæti þar af leiðandi nýst þeim hópi sem, enn og aftur, er hópur í oft og tíðum mjög erfiðri stöðu og tekjulágur hópur, til að rétta stöðu sína á fasteignamarkaði að nýju. Í þriðja lagi eru síðan lagðar til nokkrar tæknilegar breytingar og nánari útfærslur á núgildandi lögum sem ég ætla ekki að fara nánar út í. Ég held að þetta úrræði sé, og reynslan hafi sýnt, að séreignarsparnaðarúrræðið hafi virkað mjög vel fyrir þá aðila sem það hafa getað nýtt, hvort heldur sem er til niðurgreiðslu á fasteignalánum, eins og heimilt var fyrst um sinn, eða til að leggja fyrir eða greiða niður útborgun vegna fyrstu kaupa. En eins og fyrr sagði er alveg ljóst að það hefur ekki nýst sem skyldi tekjulægstu hópunum, þeim sem verst eru staddir á fasteignamarkaði. Því hefur oft verið velt upp hversu langt sé réttlætanlegt að ganga í að nýta lífeyrissparnað sem þennan til fasteignakaupa og hversu langt ríkissjóður geti gengið í skatteftirgjöf af þessum sama lífeyrissparnaði því að það er auðvitað kostnaður ríkissjóðs eða í því felst stuðningur ríkissjóðs að gefa eftir skattskyldu af þessum tekjum, sem gerir þetta sparnaðarúrræði svo sterkt fyrir viðkomandi einstaklinga. Þetta þýðir minni skatttekjur en ella fyrir ríkissjóð þegar kæmi að útgreiðslu lífeyrissparnaðar á eftirlaunaárum. En það má auðvitað segja á móti að sá hópur eldri borgara sem hvað verst hefur það er einmitt, eins og ég nefndi áðan, sá hópur sem býr enn í leiguhúsnæði og þarf þar af leiðandi meira á stuðningi t.d. almannatrygginga og annarra húsnæðisúrræða, eins og húsnæðisbóta, að halda. Það má því allt eins halda því fram að í þessu felist á endanum ekki tapaðar tekjur fyrir ríkissjóð. Vissulega minni skatttekjur af iðgjöldum þegar fram í sækir en á móti minni kostnaður eða minni tilfærslur til þess hóps sem þá hefur, vegna þessara úrræða, tekist að eignast eigið húsnæði og situr vonandi í skuldlitlu eða skuldlausu húsnæði á efri árum. Það bætir stöðu viðkomandi hóps verulega og dregur að sama skapi væntanlega úr þörf þess sama hóps fyrir stuðning hins opinbera, t.d. í formi húsnæðisbóta. Þess vegna held ég að það sé vel forsvaranlegt á þessum einföldu kostnaðarlegu nótum að ríkið styðji með þessum hætti við húsnæðiskaup ungs fólks. Í öðru lagi er alveg ljóst að í núverandi lífeyriskerfi, eins og hefur reyndar nokkuð verið í umræðunni núna á undanförnum vikum, er iðgjald með séreignarsparnaði orðið æðihátt fyrir unga einstaklinga sem eru að hefja störf á vinnumarkaði. Við erum með 15,5% skyldutryggingu og allt að 6% viðbótariðgjald í séreignarsparnað. Þetta leggst á ungt fólk á þeim tíma sem það hefur hvað lægstar tekjur á æviskeiði sínu en mesta útgjaldaþörf. Fólk er að eignast húsnæði, stofna til fjölskyldu og koma sér af stað í lífinu. Auðvitað er það þannig að við erum á hápunkti í tekjuferlinu um miðjan aldur og upp úr miðjum aldri léttist verulega á framfærsluþörf okkar þegar börn er uppkomin, fólk er í stöðu til að minnka við sig húsnæði o.s.frv. Hér eru því ágætistæki til þess að hjálpa einstaklingum að endurdreifa tekjum sínum með þessum hætti, þ.e. að nýta þennan séreignarsparnað og skattleysi hans strax til húsnæðiskaupa og það eigi ekki að koma að sök þó svo að lífeyristekjur viðkomandi verði minni á efri árum. Áætlað er að ungur einstaklingur að hefja störf á vinnumarkaði í dag sem fullnýtir öll þau úrræði til lífeyrissparnaðar sem fyrir hendi eru, skyldutryggingu plús séreignarsparnað, verði með vel liðlega 100% af meðalævitekjum sínum í lífeyri, þ.e. samanborið við þau 56% sem t.d. 12% iðgjaldið var hugsað fyrir upphaflega. Það er staðreyndin um lífeyriskerfið okkar. Það er að verða fullþroskað með þeim breytingum sem á því hafa verið gerðar og má alveg halda því fram að iðgjöldin séu jafnvel of há, sérstaklega fyrir ungt fólk, og þetta sé gott úrræði til að í senn hjálpa fólki við fyrstu skrefin á fasteignamarkaði og um leið létta lífeyrisiðgjaldabyrði af fólki meðan það er hvað tekjulægst. Ég vona að þetta úrræði geti notið víðtæks stuðnings í þinginu. Það rímar ágætlega við þær húsnæðistillögur sem átakshópur ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt fram og rímar líka mjög vel við þær hugmyndir í húsnæðismálum sem fyrri ríkisstjórn lagði fram og voru nokk keimlíkar þeim sem nú hafa litið dagsins ljós aftur og ætti því að falla ágætlega saman við þær áherslur sem þar er að finna, sem er fyrst og fremst að hjálpa ungu fólki að eignast þak yfir höfuðið.
Virðulegi forseti. Ég var að klambra saman drögum að mjög svipuðu frumvarpi þegar mér barst einmitt meðflutningsbeiðni að þessu. Ég tók því fagnandi. Á því sparaði ég mér smávinnu og er mjög ánægður með það. Síðan þá hef ég klórað mér aðeins í hausnum og skoðað hvernig allt þetta kerfi virkar og í stærra samhengi. Það er alveg rétt sem hv. flutningsmaður bendir á, í raun er gert ráð fyrir því í núverandi lífeyriskerfi að fólk eigi fasteign. Þannig eru bara tekjurnar sem maður fær þegar maður fer á lífeyri, ef viðkomandi er ekki í skuldlausu húsnæði duga lífeyristekjurnar alls ekki. Þetta er tvímælalaust tillaga til að hjálpa til við að komast þangað. Það er mjög eðlilegt að fasteign sé hluti af lífeyriskerfinu sem slíku. Ég sé í raun engan mun á því að setja þarna í séreignarsparnað fyrir lífeyri eða setja í fasteignirnar því að hvort tveggja er hluti af lífeyriskerfinu þegar allt kemur til alls. Mig langaði til að velta upp hugmyndum sem hafa kannski sprottið upp síðan frumvarpið var lagt fram og gætu hjálpað nefndinni að vinna aðeins úr þessu frumvarpi. Ég fékk t.d. ábendingu um að ef það væru fleiri en tveir sem keyptu íbúð, þá ekki með svona 50:50 hlutfalli eins og er gert ráð fyrir í lögunum, eigi þeir ekki rétt á því að fá þetta úrræði. Ef þrír kaupa íbúðina, hver með þriðjungshlutfall, þá bara: Nei, því miður. Þú getur ekki nýtt þetta úrræði. Kannski ábending - skoðun flutningsmanns á slíkri hugmynd - um rýmkun á þessu til þess einmitt að ná til þeirra sem eru þeim [[Forseti hringir.]]mun tekjulægri þá, og þá ábending til nefndarinnar í framhaldinu.
Herra forseti. Þetta er áhugaverð spurning hjá hv. þingmanni. Ég held að almennt eigi ríkið ekkert að vera með mikla forskrift á því hvernig einstaklingar nýti úrræðið eða hvernig fólk kjósi að búa eða eiga fasteignir saman. Úrræðið er auðvitað hugsað sem úrræði til kaupa á fasteign þar sem gert er ráð fyrir að viðkomandi eigi lögheimili og búi. Ef fjórir vinir kjósa að eiga íbúð saman, 25%, hver, ættu þeir að sjálfsögðu að geta nýtt úrræði sem þetta til slíkra kaupa. Það getur verið allt eins skynsamlegt að kaupa fasteign saman, nái menn að leysa úr öllum þeim mögulegu ágreiningsefnum sem kynnu að koma upp við slíkt, en ekkert sem ríkið á í sjálfu sér að vera að skipta sér af, eða við fjölbreytt fjölskyldumynstur og breytt fjölskyldumynstur nútímans. Það er bara sjálfsagt að nefndin skoði þetta. Ég held að þessu hafi verið breytt þannig að núverandi ákvæði miðist við 30% eignarhlut, ef ég man rétt. En það er sjálfsagt að menn skoði aukinn sveigjanleika í þessu.
Herra forseti. Þetta er einmitt tilraun til að ná til þeirra sem eru með lægri tekjur. Tölurnar í úrræðinu hingað til sýna að þeir sem eru með hærri tekjur geta nýtt það betur, sem er ekki alveg sem heppilegast. Við viljum búa til úrræði sem allir geta nýtt sér og einnig er kannski pæling - af því að það er svona 10 ára tímabil sem er talað um þarna - að ef fólk er að nýta hluta, á t.d. 25% af íbúðinni, væri það þá með 40 ára tímabil fyrir 25% hlut eða eru það 10 ár líka miðað við 100% eign? Ef maður ætti 100% í íbúðinni og nýtir sér úrræðið og má nýta sér það til 10 ára, gæti maður þá kannski nýtt sér það til 40 ára ef maður væri bara með 25% eign? Þetta eru svona pælingar um svigrúm, ef það getur hjálpað til við að auka eignarhlutdeildina á einhvern hátt eða eitthvað svoleiðis. Ég var að reyna að trappa mig upp í því að fólk geti einmitt stækkað hlutdeild sína í íbúð þar til það að lokum skilar sér í því að vera með skuldlausa íbúð þegar viðkomandi er kominn á eftirlaun. Því það er náttúrlega markmiðið ef lífeyrissjóðakerfið eins og það er í dag á að ganga upp.
Forseti. Ég hafði ekki velt þessu mikið fyrir mér og heldur ekki skoðað neitt sérstaklega hvort það komi til skerðingar, þá á hámarksfjárhæðum, út frá hlutaskiptingum sem þessum. En auðvitað: Ef fjórir einstaklingar kaupa sér íbúð saman, sem hver um sig gæti nýtt hámarksfjárhæðirnar, er eignamyndun í þeirra hlut auðvitað býsna hröð. Ég held að það þyrfti ekkert að lengja tímann í því samhengi. Ég held að það væri áhugavert að skoða það í viðkomandi þingnefnd. Ég hafði nú ekki óskað eftir neinni sérstakri þingnefnd um þetta en reiknaði með að það yrði efnahags- og viðskiptanefnd þar sem þetta er nú svona skattatengt mál. Það væri áhugavert að skoða hvort hægt væri að auka frekar sveigjanleika hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 125/1999, um málefni aldraðra, og varðar tillagan sem hér er borin fram Framkvæmdasjóð aldraðra. Flutningsmenn erum við utanflokkaþingmennirnir hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, auk hv. þingmanna úr þremur þingflokkum sem eru Flokkur fólksins, Miðflokkurinn og Viðreisn. Markmið breytingar á lögum um málefni aldraðra er að tryggja að fé Framkvæmdasjóðs aldraðra sé varið til byggingar þjónustumiðstöðva og dagdvalar og byggingar stofnana fyrir aldraða og til að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar og endurbætur á húsnæði sem notað er til þjónustu fyrir aldraða, eins og kveðið er á um í lögunum. Verði frumvarpið að lögum fellur niður bráðabirgðaákvæði VII við lögin sem er heimild til þess að, með leyfi forseta, „verja fé úr sjóðnum til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða“, eins og þar segir. Það er sem sagt rekstrarkostnaðurinn sem er aðalatriðið. Með frumvarpinu er vakin athygli á því að fyrirhugað „stórátak í uppbyggingu hjúkrunarheimila“, eins og heilbrigðisráðherra kallaði það í fjölmiðlakynningu í apríl 2018 og á að koma til framkvæmda á árunum 2019–2023, mun kosta ríkissjóð tæpa 9 milljarða kr. Það skilar sjóðnum ekki aftur því fjármagni sem hefur verið úr honum tekið í rekstur frá hruni, sem á árabilinu 2009–2018 nemur um 10,8 milljörðum kr. á verðlagi ársins 2018. Þá nemur kostnaðurinn við stórátakið sömu fjárhæð og sjóðnum er ætlað að greiða fyrir rekstur og afborganir af eldri lánum á árunum 2019–2023 sem eru 8,8 milljarðar kr. Hlutfall þess fjár sem sjóðurinn hefur til nýrra stofnkostnaðarverkefna á yfirstandandi ári - og frumvarpið er lagt fram 2018 þannig að þessi setning á við árið 2018 - er 28,5% af tekjum hans. Virðist eðlilegra að sjóðnum sé gert mögulegt að rækja hlutverk sitt frekar en að ráðast í stórátak til hliðar við hann. Upplýsingar stjórnvalda í því efni má telja eilítið villandi í ljósi þess að álitleg áform um uppbyggingu hjúkrunarheimila eru kynnt sem nýtt verkefni á vegum ríkisstjórnarinnar á meðan rúmur helmingur af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra er notaður til að greiða rekstrarkostnaðinn. Þar sem almennir skattborgarar og greiðendur skattsins í Framkvæmdasjóð aldraðra eru ekki nákvæmlega sami hópurinn má segja að þessi viðsnúningur á hlutverkum feli í sér stjórnarhætti sem ekki mæti forsendum laga um sjóðinn. Þannig er öldruðum nú ætlað að greiða fyrir stórátakið, rétt eins og öðrum skattgreiðendum, meðan lögin gera ráð fyrir að þeir sem eldri eru en 69 ára séu undanþegnir álögum vegna uppbyggingar stofnana fyrir aldraða, enda er fólk sem náð hefur þeim aldri undanþegið skatti til Framkvæmdasjóðs aldraðra. Í greinargerð er rakið að Framkvæmdasjóður aldraðra var stofnaður með lögum á árinu 1999. Þar er enn fremur rakið hvernig hann er fjármagnaður, með nefskatti á alla skattgreiðendur á aldursbilinu 16–69 ára o.s.frv. Ákvæði um Framkvæmdasjóð aldraðra eru í III. kafla laga um málefni aldraðra. Þar eru í 9. gr. talin upp verkefni sjóðsins, m.a. að hann skuli stuðla að uppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um land allt. Í 3. gr. laganna er tilgreint til hvaða verkefna fé sjóðsins skuli varið og ef ég rétt hleyp yfir það skal fénu varið til byggingar þjónustumiðstöðva og dagdvalar og byggingar stofnana fyrir aldraða, til að mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar og endurbætur á húsnæði sem notað er til þjónustu fyrir aldraða, til viðhalds húsnæðis til dagdvalar og dvalar- og öldrunarheimila og annarra verkefna sem stuðla að uppbyggingu öldrunarþjónustu. Ákvæði til bráðabirgða VII, sem lagt er til að falli brott, var tekið upp í lögin árið 2010 og gilti fyrst fyrir fjárlagaárið 2011. Ákvæðið hefur gilt til eins árs í senn og hefur verið endurnýjað í fjárlögum hvers árs síðan. Samkvæmt fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar er fyrirhugað að það verði endurnýjað næstu fimm árin. Bráðabirgðaákvæðið felur í sér að Framkvæmdasjóði aldraðra er heimilt að verja fé úr sjóðnum til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Nú háttar þannig til að á gildistíma laganna hefur öldruðum, ef miðað er við fólk 67 ára og eldra, fjölgað um 67,5%, hátt í 14.000 manns, að meðaltali um 1.720 manns árlega. Reiknað er með að öldruðum fjölgi mikið á næstu 40 árum miðað við mannfjöldaspá Hagstofu Íslands. Spá Hagstofunnar gerir ráð fyrir rúmlega tvöföldun aldraðra á þeim tíma og verði þeir í lok tímabilsins um 90.000 manns. Þá verða stærstu árgangar Íslendinga orðnir aldraðir og eftir það mun öldruðum fækkað sé miðað við aldurspíramída þjóðarinnar eins og hann lítur út um þessar mundir. Eftir því sem öldruðum fjölgar má reikna með að fjárþörf sjóðsins aukist jafnt og þétt. Á komandi árum og áratugum mun öldruðum fjölga meira en sem nemur fjölgun þeirra skattgreiðenda sem greiða gjald til sjóðsins. Svo að ég vísi aftur til greinargerðar er mjög ítarlega fjallað um hvernig fé sjóðsins er varið. Það má auðvitað staldra við og spyrja hvort stöðugt batnandi heilsufar aldraðra muni ekki smám saman draga úr þörfinni á húsnæði fyrir aldraða og einnig hitt, hvort sjónarmið um heppileg húsnæðisúrræði kunni ekki að breytast þannig að aldraðir leggi sjálfum sér til húsnæði í meira mæli í framtíðinni en nú er eða að önnur og kostnaðarminni úrræði komi til. Því er til að svara að batnandi heilsufar hækkar meðalaldur og færir þjónustuþörfina á eldri aldurshóp en áður, en hún minnkar sennilega hvorki né hverfur. Ekki verður annað ráðið af fyrirliggjandi gögnum en að þörfin fyrir stuðning ríkisins aukist stöðugt næstu 40 árin en fari minnkandi eftir það. Í greinargerð er ítarlega fjallað um þau efni sem ég nefndi, ýmis fjárhagsmálefni sjóðsins. Vil ég sömuleiðis rekja í sem allra stystu máli, af því að það er orðið áliðið dags, að í greinargerð er að finna ítarlegar, tölulegar upplýsingar sem snerta efni frumvarpsins. Sýndur er rekstrarkostnaður sjóðsins, annar stofnkostnaður og endurbætur og einnig kostnaður vegna svokallaðrar leiguleiðarheimildar. Sýnt er hlutfall stofnkostnaðar til nýrra verkefna af heildarfé sjóðsins og sérstakar fjárveitingar til hjúkrunarheimila. Fram kemur í því talnaefni sem þarna liggur fyrir, í hinni ítarlegu greinargerð sem fylgir frumvarpinu, að rekstrarkostnaður vegna bráðabirgðaákvæðisins sé föst upphæð frá og með árinu 2018. Viðhald fasteignar er einnig greitt af þeim lið á tímabili fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar 2019–2023. Fara því um 4,5 milljarðar kr. af fé Framkvæmdasjóðs aldraðra til rekstrar. Hérna er kannski kominn innsti kjarninn og ástæða þess að frumvarpið er lagt fram, að þetta fé verði nýtt með öðrum hætti en til rekstrar, verði nýtt til að byggja ný heimili og halda við og endurbæta þau sem fyrir eru. Í greinargerð er sömuleiðis rakið að greiðslur af eldri lánum eru mjög íþyngjandi fyrir sjóðinn, þær stefni í að verða 855 millj. kr. árlega í 40 ár, en það eru afborganir af lánum sem tekin voru á sínum tíma. Einnig kemur fram í því talnaefni sem fylgir í greinargerð frumvarpsins að hlutfall nýrra verkefna, bæði nýbygginga og til endurbóta, er innan við 30% af ráðstöfunarfé sjóðsins á árinu 2018. Talan er 28,5% og ekki verður séð að það muni hækka nema upp í 45% á næstu árum samkvæmt áætlunum stjórnvalda. Það undirstrikar enn fremur hversu brýnt er að fella á brott þetta bráðabirgðaákvæði til að tryggja að fé sjóðsins nýtist til að byggja ný heimili og halda við og endurbæta þau sem fyrir eru en sé ekki notað í rekstur. Tilgangurinn með því að Framkvæmdasjóður aldraðra var settur á laggirnar og markmið hans er bygging nýrra hjúkrunarheimila og annarra slíkra stofnana fyrir aldraða. Herra forseti. Ég hef farið í sem allra stystu máli yfir frumvarpið. Efni þess er að bráðabirgðaráðstöfun um að nýta megi hluta af fé sjóðsins til rekstrar falli brott og að sjóðurinn verði látinn starfa samkvæmt upphaflegum tilgangi sínum og markmiðum. Um það snýst þetta mál nú. Verði frumvarpið að lögum bætir það stöðu sjóðsins mjög verulega frá og með þeirri samþykkt. Það fé sem nú fer til rekstrar rynni þá til lögboðinna verkefna hans, eins og til var stofnað. Bolmagn sjóðsins á hverju ári til byggingar heimila fyrir aldraða myndi aukast um 2/3, 67%, frá því sem nú er, úr 1,4 milljörðum kr. í um 2,3 milljarða kr. Þetta jafngildir árlega um 30 hjúkrunarrýmum. Ég legg sömuleiðis á það áherslu að hafa verður í huga að sjóðnum hefur ekki enn verið bætt upp það fé sem runnið hefur til rekstrar á umliðnum árum, eins og ég rakti, í fyrsta sinn frá árinu 2011 vegna bráðabirgðaákvæðis VII. Boðað stórátak í fjármálaáætlun næstu fimm ára haggar ekki þeirri staðreynd. Herra forseti. Ég vona að þetta mál fái góðan stuðning á hinu háa Alþingi. Hér er mikið hagsmunamál aldraðra og ekki ráð nema í tíma sé tekið. Málefni hjúkrunarheimilanna fyrir aldraða eru mjög aðkallandi og brýn.
Hæstv. forseti. Ég vil lýsa ánægju minni hér með framlagt frumvarp sem hv. þm. Ólafur Ísleifsson var að kynna, frumvarp til laga um breytingu á lögum um málefni aldraðra. Hann fór yfir að ákvæði sem er í þessum lögum hefur verið nýtt ár eftir ár en það var sett til bráðabirgða. Þetta ákvæði hefur verið nýtt með þeim hætti að fé úr sjóðnum hefur verið látið standa straum af rekstrarkostnaði en eins og hv. þm. Ólafur Ísleifsson fór yfir er markmið laganna að vinna að uppbyggingu bygginga þjónustumiðstöðva og dvalarrýma fyrir aldrað fólk á Íslandi. Það er tími til kominn að frumvarp eins og þetta, sem hér er lagt fram, verði samþykkt. Það leiðir hugann líka að því að það þarf að tryggja þessum mikilvægu stofnunum, sem okkar ágæta eldra fólk dvelur í og kemur í dagdvöl til, rekstrarfé. Þá fer maður einmitt líka að hugsa um hvað það skiptir máli að vel sé hugsað um þennan hóp fólks. Maður leiðir hugann að því að þessi aldurshópur, 65 ára og eldri - ég er reyndar kannski komin í annað sem ég ætla að segja ykkur á eftir - en það þarf að vinna að því með öllum ráðum að eldri borgarar fái hollt og gott fæði, hvort sem þessi hópur býr heima hjá sér eða á hjúkrunarheimilum. Það þarf að huga að hreyfingu fyrir þennan hóp og að sjálfsögðu annarri líðan. Við vitum það og flutningsmaður fór yfir það hér áðan að Íslendingar eru að eldast og heilsa okkar er líka að batna þannig að við lifum lengur. Það er svo sannarlega kominn tími til þess að gerð sé áætlun um hvernig á að passa upp á þennan hóp þannig að hann plumi sig og líði vel á efri árum. Ég hef t.d. heyrt, sem ég veit ekki hvort er satt, að matur sem eldri borgurum er boðið upp á sé ekki eins og best verður á kosið. Er satt er þá hryggir það mig en ég veit hins vegar að hjá embætti landlæknis átti að eiga sér stað ákveðin endurskoðun á efni sem er leiðbeinandi fyrir mötuneyti og mat fyrir eldri borgara. Það skiptir mjög miklu máli að slík gögn séu nýtt og farið eftir þeim. Með líðan og hreyfingu vitum við öll að það skiptir máli að um þá þætti sé vel hugsað. Mig langar í tengslum við þessa umræðu, af því að ég er komin á þetta skrið, að segja ykkur frá mjög merkilegum íslenskum rannsóknum sem hv. þingmenn hafa kannski heyrt um, en það eru rannsóknir Janusar Guðlaugssonar og reyndar vinna hans í nokkrum sveitarfélögum á Íslandi sem er stórmerkileg. Í samstarfi mjög margra sveitarfélaga sem hugsa lengra hefur verið ákveðið að innleiða ákveðið inngrip sem felst í sex mánaða þol- og styrktarþjálfun sem 65 ára og eldri geta sótt. Um er að ræða fræðslu um næringu og heilsutengda þætti. Einnig er um að ræða ýmiss konar mælingar á heilsu þessa aldurshóps. Við vitum að ef fólk er með efnaskiptavillu ber það með sér aukna hættu á hjarta- og æðasjúkdómum og sykursýki 2. Mælingarnar sem Janus og samstarfsmenn hans hafa unnið að er að mæla efnaskiptavillu sem talin er tengjast kviðfitu, vaxandi mittismáli, háum þríglýseríðum í blóði, lágu HDL-kólesteróli, sem er góða kólesterólið, mælingar á háum blóðþrýstingi, hækkuðu blóðsykursmagni o.fl. Niðurstöðurnar eru auðvitað alveg frábærar, að þrátt fyrir aldurinn batnaði næring og heilsa þessa fólks, vöðvamassinn jókst, fitumassi lækkaði og hreyfi- og afkastageta batnaði. Það er auðvitað stórkostlegt að heyra að þessi góðu inngrip hafa fengið þvílíkt góða niðurstöðu fyrir þetta fólk. Það væri auðvitað óskandi og maður vonar að þegar heilbrigðisráðherra leggur fram frumvarp sitt um heilbrigðisstefnu verði slíkt inngrip þar til staðar. Mér finnst þessi umræða tengjast því að þetta frumvarp er mjög til bóta og sérstaklega varðandi byggingu húsnæðis. En síðan má ekki gleyma því að það þarf að hugsa um þá sem búa í húsnæðinu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka framsögumanni fyrir að leggja fram þetta frumvarp sem ég er meðflutningsmaður á með honum ásamt níu öðrum hv. þingmönnum. Einnig vil ég þakka fyrir að fá tækifæri til að ræða þetta brýna mál sem snýst um hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Þetta frumvarp fjallar um breytingu á lögum nr. 125/1999, um málefni aldraðra, og fjallar í stuttu máli um að fella brott ákvæði til bráðabirgða nr. VII í lögunum og svo er gildistökuákvæði í 2. gr. frumvarpsins. Framkvæmdasjóður aldraðra starfar á grundvelli laga um málefni aldraðra. Sjóðurinn er fjármagnaður með sérstöku gjaldi sem lagt er á alla þá sem skattskyldir eru á aldrinum 16–70 ára samkvæmt lögum um tekjuskatt og 10. gr. laga um málefni aldraðra, svokallað gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra. Sjóðnum er ætlað að stuðla að uppbyggingu og efla öldrunarþjónustu um allt land og skal fé úr honum varið til byggingar stofnana fyrir aldraða, þjónustumiðstöðva og dagdvalar, mæta kostnaði við nauðsynlegar breytingar á slíku húsnæði, til viðhalds húsnæðis dagdvalar og dvalar- og hjúkrunarheimila, auk annarra verkefna sem stuðla að uppbyggingu öldrunarþjónustu. Nánar er ákveðið um hlutverk sjóðsins í reglugerð um Framkvæmdasjóð aldraðra, nr. 468/2014. Stjórn Framkvæmdasjóðs aldraðra annast stjórn sjóðsins. Nefndin gerir árlega tillögu til ráðherra um úthlutun úr sjóðnum og skal umsóknum raðað í forgangsröð í samræmi við þörf á hverjum stað. Herra forseti. Hér hef ég farið yfir hlutverk, tekjur og framkvæmd þessa sjóðs sem er Framkvæmdasjóður aldraðra. Það er nefnilega alveg skýrt hvert hlutverk hans er og hvert hlutverk hans átti að vera. Hann hefur skýrar tekjur sem hver skattþegn í landinu greiðir sérstaklega. Sú skipan mála er auðvitað gerð til þess að skattgreiðendur sjái og viti hvert þessir skattpeningar þeirra renna, nefnilega til framkvæmda, til byggingar hjúkrunarrýma fyrir aldraða. En hver er svo raunin? Raunin er sú að um áralangt skeið hefur þetta bráðabirgðaákvæði verið framlengt á hverju ári frá því að það var sett 2010 og síðan þá hefur hvelftin af tekjum sjóðsins verið notuð í eitthvað allt annað. Þetta er mergurinn málsins, herra forseti. Allan þennan tíma hefur hinn skýri tilgangur og hið tæra hlutverk sjóðsins samkvæmt lögum verið lagt til hliðar og féð notað í allt annað en upphaflegt markmið var, nefnilega í rekstur hjúkrunarrýma. Á okkar ylhýra tungumáli er besta orðið yfir þetta blekking. Skattgreiðendur eru blekktir með því að skjóta bráðabirgðaákvæði inn í lögin og heimila að stór hluti þessa fjármagns sé settur í allt aðra hluti en upphaflega markmiðið var með þessu gjaldi og nafnið á sjóðnum gefur til kynna, Framkvæmdasjóður aldraðra. Herra forseti. Gjaldendur hafa væntanlega í upphafi þegar lögin voru sett kyngt þessu nýja gjaldi í þeirri fullvissu að aurinn færi í þetta góða og brýna málefni, nefnilega að byggja hjúkrunarheimili fyrir aldraða. Þannig hefur rúmur helmingur af fé sjóðsins runnið til rekstrar á undanförnum árum og til samans er þetta fjármagn vel á 11 milljarð framreiknað. Því var það eftirtektarvert í fyrravor þegar ráðherra kynnti til sögunnar stórátak í uppbyggingu hjúkrunarheimila, stórátak eins og það var kallað, og gerir ráð fyrir að til verkefnisins verði settir 9 milljarðar á næstu fjórum árum. Sú upphæð dugir ekki einu sinni til að upphefja það fé sem hefur verið veitt úr framkvæmdasjóðnum frá hruni í rekstur. Svona framkoma er stjórnvöldum ekki til sóma og á að afleggja hið bráðasta. Þar dugir ekki, herra forseti, að koma með nýtt loforð um að nú eigi að veita sérstakt fjármagn í þessu sama skyni. Það að nú megi vænta stórátaks í byggingu hjúkrunarheimila er aumt yfirklór því að vitaskuld á fyrst að snúa sér að því að láta Framkvæmdasjóð aldraðra sinna sínu rétta og upphaflega hlutverki. Herra forseti. Það frumvarp sem við ræðum nú snýr einmitt að því að afnema bráðabirgðaákvæði sem heimilar stjórnvöldum að veita fé úr sjóðnum í allt annað en hlutverk hans upphaflega var. Fyrir utan þetta er auðvitað mjög mikilvægt að gengið verði í það sem bráðast að fjölga verulega hjúkrunarrýmum fyrir aldraða og dvalarrýmum fyrir þann hóp. Það er ekkert nýtt, það hefur verið fyrirséð mjög lengi, að öldruðum er að fjölga og mun fyrirsjáanlega fjölga. Þeim fjölgar núna að meðaltali um rúm 1.700 á ári og einhverjir þeirra þurfa á slíkri vist að halda eins og í boði er á hjúkrunarrýmum og dvalarheimilum. Ekki síst þarf að fjölga þessum rýmum með skjótum hætti vegna þess að fjöldi aldraðra liggur nú inni á sjúkrastofnunum þrátt fyrir að eiga fremur heima á hjúkrunarheimilum eða annars konar dvalarheimilum. Þetta er hið versta mál, ekki bara fyrir hinn aldraða að vera ranglega vistaður og ekki á réttri stofnun heldur einnig fyrir sjúkrahúsin, tekur frá rými. Ekki má gleyma því að það er ekki heldur gott fyrir líðan hins aldraða þegar hann er vistaður á rangri stofnun og allt annarri stofnun en hann á heima á. Við þurfum að gera miklu betur við eldri borgara þessa lands. Þau komu okkur þangað sem við erum núna stödd, þjóðfélagi dagsins í dag, og þau eiga það inni hjá okkur. Af þessum brýnu ástæðum vona ég innilega að þetta frumvarp fái málefnalega og skjóta meðferð í þinginu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt í þessari umræðu fyrir að hafa aukið hana og dýpkað. Ég vil sérstaklega þakka hv. þm. Unu Maríu Óskarsdóttur fyrir að tengja efni þessa frumvarps við fjöldamarga þætti sem snúa að vellíðan, hag og heilsufari aldraðra. Það er mjög dýrmætt og mikilvægt að fjalla um þetta mál í því ljósi sem hv. þingmaður dró svo vel fram í sinni ræðu. Sömuleiðis vil ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir að setja málið í heild sinni í mjög skarpt og skýrt ljós. Herra forseti. Ég vil við lok þessarar umræðu leyfa mér að leggja til að frumvarpið gangi til hv. velferðarnefndar og 2. umr.