Til svara eru: Forsætisráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og félags- og barnamálaráðherra.
Virðulegi forseti. Það er áhugavert sem kom fram í máli formanns Framsóknarflokksins um síðustu helgi um auðlindir landsins. Hann talaði mjög skýrt og sagði að það hefði ekki verið tilgangur fiskveiðistjórnarkerfisins að gera örfáa ofurríka. Ég held að öllum sé ljóst að það er hluti af því vandamáli og viðfangsefni sem við stöndum frammi fyrir í dag. Nú stendur yfir heildarendurskoðun samkomulags formanna stjórnmálaflokkanna sem hæstv. forsætisráðherra leiðir með miklum sóma og tekur átta ár. Ég hefði sjálf viljað sjá heildarendurskoðunina klárast á þessu kjörtímabili en gott og vel, betra er að taka einhver skref en engin. Nú liggur fyrir tillaga að auðlindaákvæði sem kemur frá forsætisráðherra og er í samráðsgáttinni. Það er alveg ljóst að mínu viti að það þarf að tímabinda samninga til að tryggja varanlegt eignarhald þjóðarinnar, ekki útgerðarinnar heldur þjóðarinnar, á auðlindum sínum og síðan þarf eðlilega að koma sanngjarnt og réttlátt gjald fyrir aðgang að auðlindinni okkar. Allir flokkar nema einn, Sjálfstæðisflokkurinn, hafa léð máls á því að tímabinda samninga og núna formaður Framsóknarflokksins, eins og ég segi, með algjörlega afgerandi hætti. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að taka upp auðlindaákvæðið þegar það er búið að vera í samráðsgáttinni með það í hyggju að tímabinda aðganginn að auðlindinni og að sanngjarnt, eðlilegt gjald komi inn í auðlindaákvæðið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og ég vil byrja á að segja það að ég fagna því sérstaklega að þingmaður segir hér um heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar - ég get að sjálfsögðu skilið þau sjónarmið að hv. þingmaður vildi flýta því ferli - að einhver skref séu betri en engin því að ég er sammála því. Ég held að það skipti gríðarlegu máli að við náum einhverjum alvöruskrefum í stjórnarskrárbreytingum á þessu kjörtímabili og byggjum á þeirri vinnu sem unnin hefur verið. Hvað varðar auðlindaákvæðið er rétt að það hefur verið í samráðsferli og það er enn verið að vinna úr þeim athugasemdum sem þar bárust. Í því ákvæði sem fór inn í samráðsgáttina, sem var að sjálfsögðu rætt í hópi formanna flokkanna áður en það fór þangað, kemur fram að enginn geti fengið náttúruauðlindir Íslands til eignar eða varanlegra afnota. Ég lít svo á að setjum við þetta ákvæði inn þá myndi það vera algerlega skýrt að enginn getur fengið nýtingarheimildir eða auðlindir til varanlegra afnota né eignar. Þannig að ég tel að það felist hreinlega í því ákvæði sem við höfum þegar kynnt. Raunar tel ég svo líka vera, þar sem við ræddum hér fiskveiðistjórnarkerfið á kjörtímabilinu 2009–2013 og þá var nú harkalega tekist á um það í þessum sal, að sú leið sem þar var lögð til hafi ekki stangast á við gildandi stjórnarskrá en þar var lögð til nýtingarleyfaleið til tiltekins tíma. Ég lít svo á og er sammála formanni Framsóknarflokksins og ég tel að við séum nú flest sammála um það að auðlindir okkar í þjóðareign verða engum afhentar til eignar eða varanlegra afnota. Það ákvæði sem við settum í samráðsgáttina feli það í sér með mjög skýrum og afgerandi hætti. [[Forseti hringir.]]Þar er einnig kveðið á um gjaldtöku og ég kem nánar að því í mínu seinna svari.
Virðulegi forseti. Það liggur alveg ljóst fyrir að sérfræðingar eru ekki endilega sammála þessari nálgun hæstv. forsætisráðherra, að það sé algjörlega óvefengjanlegt að það sé búið að tryggja tímabundið aðgang að auðlindinni þegar kemur að útgerðunum. Það skiptir máli að við tökum þetta upp og þess vegna ítreka ég spurningu mína til hæstv. forsætisráðherra, ekki síst með það í huga að fyrr á þessu kjörtímabili, bara á síðasta þingi, höfnuðu stjórnarflokkarnir allir ásamt Miðflokknum því að setja fram tímabundna samninga varðandi aðganginn að auðlindinni. Því var hafnað. Ef þetta er skilningur hæstv. forsætisráðherra, af hverju eigum við þá ekki til öryggis að setja þetta skýrt fram í stjórnarskrá? Hvort er að mati forsætisráðherra mikilvægara að tryggja rétt þjóðarinnar til að ráða raunverulega yfir auðlindum sínum og fá fyrir það eðlilegt gjald og tryggja það í stjórnarskrá eða er kannski mikilvægara fyrir forsætisráðherra að halda ríkisstjórninni saman og hafa Sjálfstæðisflokkinn góðan?
Herra forseti. Hvort er mikilvægara, þegar við ræðum um stjórnarskrána okkar, þröngir flokkshagsmunir eða það verkefni að skapa sem breiðasta samstöðu um raunverulegar breytingar á stjórnarskrá? Hv. þingmaður hefur oft heyrt mig tala um þessi mál og hún veit að það er afstaða mín og sýn að við öll, ekki bara ég, því að það er ekki ég ein sem breyti stjórnarskrána, það er meiri hluti Alþingis og vonandi sem stærstur meiri hluti, að við eigum að geta hafið okkur yfir þennan vettvang dagsins sem við erum hér á þegar við tölum um stjórnarskrármálefni. Af því að hv. þingmaður nefnir ákvæði sem sett var fram vil ég nefna að þar segir beinlínis: „Enginn getur fengið þessi gæði eða réttindi tengd þeim til eignar eða varanlegra afnota …“ Ég tel að þetta sé algjörlega skýrt en ég er reiðubúin til þess að fara yfir þetta með öllum þeim sérfræðingum sem formenn flokkanna vilja fá til að ræða túlkun þessa ákvæðis sem og hvað felst í þeirri leið sem lögð var til hvað varðar gjaldtöku [[Forseti hringir.]]í ákvæðinu. Við verðum líka að átta okkur á því að þegar við ræðum um ákvæði um auðlindir í þjóðareign í stjórnarskrá erum við ekki bara að tala um fisk, við erum að tala um allar auðlindir eins og hv. þingmaður þekkir, og ákvæðið þarf að rúma þær allar.
Virðulegur forseti. Hér á landi voru árið 2018 um 16.000 heimili með rúmlega 31.000 einstaklingum sem lifðu undir lágmarkstekjum. Er það eðlilegt og sjálfsagt að 15.000 einstaklingar búi við skort og 3.000 við grafalvarlegan skort á efnislegum gæðum? Þarna eru þúsundir barna sem búa við verulegan skort á efnislegum gæðum, búa við ekkert annað en sárafátækt - og það á sama tíma og þeir ríku verða ríkari og ríkari. Í þessum hópi er fólk sem orðið hefur fyrir búsetuskerðingum. Nú skilst mér að það eigi ekki að leiðrétta það fyrr en eftir tvö ár. Er það rétt, hæstv. ráðherra? Hvað er verið að gera fyrir þennan hóp einstaklinga sem búa við að vera langt undir lágmarkstekjum og þola varanlegan skort? [[Kliður í þingsal.]] Síðan er annar hópur sem ég vil fá upplýsingar um hjá hæstv. ráðherra um hvers vegna lendi í þeirri undarlegu aðstöðu að vera eini hópurinn sem fær skertan jóla- og orlofsbónus. Eini hópurinn sem fær þetta skert. Það er búið að skerða þennan hóp allt árið, eini hópurinn sem stendur þarna út af og fær líka skertan jólabónus og orlofsbónus. Ég spyr: Hvað í ósköpunum gerði þessi hópur af sér til þess að eiga það skilið að vera eini hópurinn sem er tekinn út úr dæminu og fær ekki að upplifa að fá nákvæmlega sama jólabónus og allir aðrir, óskertan, hópur öryrkja og eldri borgara. Við vitum að þetta er lítill jólabónus, litlar orlofsbætur, helmingi minni en hjá atvinnulausum, fjórum eða fimm sinnum minni en hjá okkur. Ég spyr: Hvers vegna í ósköpunum þarf að skerða þessa hungurlús?
Forseti biður um hljóð í hliðarsalnum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Eiginlega er spurt um þrjá þætti. Í fyrsta lagi: Hvað er ríkisstjórnin að gera fyrir þá einstaklinga og þau heimili sem búa við bágust kjörin? Margar af þeim aðgerðum sem eru hluti af lífskjarasamningunum svokallaða sneru m.a. gagnvart þessum hópi vegna þess að þetta eru ekki allt saman örorkulífeyrisþegar. Þetta er líka fólk með lágar tekjur, atvinnulausir og fleiri. Aðgerðirnar í húsnæðismálum lúta sérstaklega að þessum hópi; aðgerðir sem m.a. var verið að kynna á húsnæðisþingi í gær og lúta að sérstökum hlutdeildarlánum eru sérstaklega gagnvart þessum hópi. Aðgerðir í skattamálum voru sérstaklega gagnvart þessum hópi. Allar aðgerðirnar í húsnæðismálunum almennt eru með megináherslu á þennan hóp. Ríkisstjórnin er að setja milli 3 og 4 milljarða á næstu árum í almennar íbúðir þar sem á að byggja nýjar leiguíbúðir sérstaklega fyrir þennan hóp, í almenna íbúðakerfinu, þannig að það er fjölmargt sem verið er að gera. En ég tek undir með hv. þingmanni að við þurfum að gera meira og við þurfum alltaf að huga að því hvernig við getum gert meira fyrir þennan hóp. Því verkefni er aldrei lokið. Varðandi búsetuskerðingar, sem líka var spurt um, hvort ætti ekki að leiðrétta þær fyrr en eftir tvö ár, þá veit ég ekki annað en að þar sé í gangi sú áætlun sem kynnt var á sínum tíma varðandi leiðréttinguna í kringum búsetuskerðingar, að eitthvað af því yrði leiðrétt strax en annað kæmi síðar vegna þess að það þyrfti að kalla eftir gögnum og kalla eftir upplýsingum. Ég veit ekki annað en að það sé bara í góðum farvegi. Síðan varðandi seinustu spurninguna um jóla- og orlofsbónusinn, þá veit ég ekki annað en að það lúti bara þeim [[Forseti hringir.]]almennu reglum sem gilt hafa um desemberuppbót eða orlof, bæði gagnvart örorkulífeyrisþegum, [[Forseti hringir.]]atvinnulausum, foreldrum langveikra barna og öðrum. Það er ekki verið að gera neinar breytingar á því núna á milli ára.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Það er auðvitað ágætt að hafa húsnæði en það dugir ekki eitt til. Fólk þarf að fá mat og hafa efni á lyfjum og klæðum. En hitt er aftur á móti annað mál að það eina sem þetta fólk gerði af sér, sem ég var að spyrja um, sem fær ekki orlofsbónus og jólabónus, er að það borgaði í lífeyrissjóð. Það borgaði í lífeyrissjóð. Lífeyrissjóðurinn hjá þessum einstaklingum er skertur um 38,9% hjá öryrkjum, 45% hjá ellilífeyrisþegum, og jólabónusinn líka. Þetta er bara eins og það væri gert hjá vinnandi fólki, að yfirvinnan væri notuð til þess að skerða. Hvers vegna í ósköpunum þarf að nota þetta líka þegar búið er að skerða hjá viðkomandi allt árið um kring? Af hverju má þetta fólk ekki fá jólabónus og orlofsbónusinn án skerðinga? Er það eitthvert „issjú“? Hvers vegna í ósköpunum þurfið þið að nota tækifærið ár eftir ár til að gera þetta?
Virðulegi forseti. Fyrst vil ég segja að mér fannst þingmaðurinn gera lítið úr mikilvægi þess að hafa húsnæði og þak yfir höfuðið vegna þess að það er eitt af því mikilvægasta sem hefur verið lagt upp með. Í upphafi þessa kjörtímabils var talað um að allt of hátt hlutfall af tekjum fólks og sérstaklega tekjulægstu hópanna færi í húsnæðiskostnað og þess vegna hefur ríkisstjórnin lagt megináherslu á húsnæðismálin í allri sinni vinnu með það að markmiði að horfa sérstaklega á þann hóp sem lægstar hefur tekjurnar og bágust kjörin í þessu samfélagi. Þar erum við komin með fjölmargar aðgerðir einmitt til þess að ná utan um það. Því lægra hlutfall sem fer í húsnæðiskostnað, þeim mun meira er til ráðstöfunar. Varðandi síðan orlofsuppbót, desemberuppbætur og annað þá segi ég bara það sem ég sagði áðan: Við erum að vinna eftir sama kerfi og verið hefur hvað það snertir. En það er hins vegar svo að ég hef kallað eftir því að fá fram aukna pólitíska samstöðu um að gera breytingar á bótakerfinu, [[Forseti hringir.]]einfalda það, fækka bótaflokkum og fleira vegna þess að þetta kerfi er mjög mikil flækja og sérstaklega gagnvart innbyrðisskerðingum o.fl. [[Forseti hringir.]]Ég kalla eftir því að hv. þingmaður og aðrir komi með okkur í þá vegferð sem boðuð er á nýju ári.
Forseti óskar eftir því að hljóð sé í hliðarsölum þingsins.
Hæstv. forseti. Þann 19. júní sl. samþykktum við á Alþingi reglugerð ESB sem miðar að svokallaðri frjálsri för fyrir þjónustu efnisveitna og myndmiðlaþjónustu á innri markaði EES. Í reglugerðinni var mælt fyrir um skyldu þjónustuveitenda hljóð- og myndmiðlaþjónustu til að hafa þjónustuna aðgengilega utan heimalands áskrifenda þegar þeir eru staðsettir tímabundið í öðru aðildarríki, eins og það er orðað. Þjónusta RÚV fellur ekki undir þessa reglugerð þar sem ekki er um að ræða áskriftarþjónustu þannig að þeir Íslendingar sem eru staddir utan Íslands geta ekki nálgast allar útsendingar RÚV. Ástæða þess er að sumir dagskrárliðir eru af ýmsum orsökum gerðir óaðgengilegir þeim sem hafa erlendar IP-tölur. Samt sem áður greiða þeir aðilar skatta og skyldur á Íslandi og þar með talið útvarpsgjald RÚV. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvernig staðan er í því mikilvæga máli sem snertir íslenska skattgreiðendur sem búsettir eru utan landsteinanna.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Hún kemur inn á mál sem skiptir máli, þ.e. aðgengi að þjónustu RÚV fyrir þá sem eru búsettir erlendis. Eitt af því sem við erum að leggja áherslu á í nýjum þjónustusamningi er að auka þetta aðgengi þannig að þeir sem búa erlendis hafi aðgengi að RÚV. Þetta snýr líka að tungumálinu okkar. Það eru margir sem fara tímabundið utan til starfa eða eru í námi. Þá er mjög mikilvægt fyrir börn og ungt fólk að hafa aðgengi að íslensku efni. Ég tek því undir með hv. þingmanni að þetta skiptir máli og það er lögð sérstök áhersla á þetta í nýjum þjónustusamningi sem verður kláraður fyrir áramót.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið. Við erum býsna sammála og það sem meira er, þegar við þingmenn Miðflokksins lögðum þetta mál fram á síðasta þingi fengum við umsögn um málið frá RÚV og þar sagði að í stefnu RÚV væri sérstaklega tekið fram að RÚV vildi vinna að því að gera Íslendingum erlendis kleift að hlusta eða horfa á alla efnisveitu útvarpsins. Það kom einnig fram að það er smátæknileg vinna eftir en ég vona sannarlega að það verði komið í ljós fyrir áramótin vegna þess að nú þegar getur RÚV ákveðið hvaða efni hægt er að horfa á. Ég nefni ýmsa viðburði, t.d. Eurovision. Þá er eins og ekki þurfi annað en að ýta á einn takka sem segir mér að tæknin sé komin. [[Forseti hringir.]]Ég brýni ráðherra til að hraða þessu eins og mögulegt er.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með þingmanninum um að hraða þessum málum. Aðgengismál og jafnt aðgengi að þjónustu, velferðarþjónustu, skiptir miklu máli. Það skiptir máli að hafa gott aðgengi að þessari dagskrá. Eins og ég segi verður kveðið skýrt á um þetta í nýjum þjónustusamningi sem við erum að klára við RÚV.
Virðulegi forseti. Fregnir af umsvifum íslenskra útgerðarrisa í Namibíu hafa minnt margt fólk á það af hverju þessir aðilar urðu svona brjálæðislega ríkir og voldugir. Enn eina ferðina er allt í háaloft í samfélaginu vegna þess sem margir upplifa sem ranga aðferð við meðferð veiðiheimilda. Það fer ekki á milli mála að það er ólga innan raða VG. Nú síðast í gær missti flokkurinn einn sinn öflugasta liðsmann. Mikil mótmæli hafa verið á Austurvelli og svo brá við á dögunum að hljóð heyrist úr horni frá sjálfum sköpunarflokki kvótakerfisins, Framsóknarflokknum, þegar Sigurður Ingi Jóhannesson sagði í ræðu á miðstjórnarþingi að kerfið hefði ekki verið skapað til að nokkrir einstaklingar gætu orðið ofurríkir eða til að þeir fjármunir sem urðu til við aukna verðmætasköpun færu á flakk milli reikninga á aflandseyjum. Nú þegar formaður Framsóknarflokksins hefur séð ljósið er kannski ráð að velta fyrir sér hvort hugsanlega sé að skapast nýr meiri hluti á þingi fyrir löngu tímabærum umbótum á þessu kerfi sem svo öflug varðstaða hefur verið um, að allir flokkar á þingi nema Sjálfstæðisflokkurinn og hliðarflokkur hans gætu komið sér saman um að koma á kerfi sem gæti ríkt sátt um hjá þjóðinni, jafnvel svo að ég nefni hið voðalega orð útboðsleið, og koma jafnvel auðlindaákvæði í stjórnarskrá þar sem er kveðið á um fullt endurgjald.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina um mál sem hefur verið, eins og hv. þingmaður benti réttilega á, umdeilt í samfélaginu í mörg ár. Nægir að rifja upp kjörtímabilið 2009–2013 þegar flokkur hv. þingmanns og minn flokkur vorum saman í ríkisstjórn og lagt var fram frumvarp um að breyta kerfinu þannig að gefin yrðu út tímabundin nýtingarleyfi þar sem áréttað væri að um tímabundnar heimildir væri að ræða og byggt yrði vissulega á reynslunni og því sem gott hefur fylgt aflahlutdeildarkerfinu, t.d. hvað varðar sjálfbæra nýtingu, en málum yrði breytt og þannig áréttað að þjóðin færi með yfirráð auðlindarinnar með því að hugsunin væri sú að þetta væri gefið út með leyfum af hálfu ríkisins fyrir hönd þjóðarinnar. En ekki náðist að klára það mál hér í þingsal sem var mjög umdeilt, að sjálfsögðu, og mætti mikilli andstöðu þá. Það sem breyttist þó var álagning hins sérstaka veiðigjalds. Ég tel raunar að sú breyting sem gerð var núna á því gjaldi sé til bóta þar sem verið er að afkomutengja gjaldið. Lagt er til 33% gjaldhlutfall af stofninum sem skilar okkur til að mynda töluvert hærra gjaldi á komandi ári en gamla fyrirkomulagið hefði gert og byggir að mörgu leyti á sömu hugmyndafræði og lögð var til árið 2012 þegar sérstaka veiðigjaldið var lagt á, þar sem til að mynda fjárfestingar voru frádráttarbærar. Hv. þingmaður spyr: Er að skapast samstaða um leiðir? Ja, við höfum að sjálfsögðu gagnrýnt útboðsleiðina sem hv. þingmaður vísar í. [[Forseti hringir.]]Við höfum einmitt áhyggjur af samþjöppuninni sem fylgt hefur aflahlutdeildarkerfinu og myndi fylgja slíku [[Forseti hringir.]]kerfi nema sett væru mjög mikil þök inn í útboðskerfið, [[Forseti hringir.]]þannig að það yrði auðvitað löng og mikil umræða sem þyrfti að taka.
Virðulegi forseti. Það voru góðir tíma þegar við vorum saman í ríkisstjórn og renna vonandi fljótt upp aftur með öðrum félögum okkar sem eru sama sinnis. Í stefnu Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, sem er sú stefna sem kjósendur leggja væntanlega til grundvallar þegar þeir ákveða að kjósa framboðið, segir m.a., með leyfi forseta: „Endurúthlutun felst annarsvegar í tímabundinni ráðstöfun leyfa og skal að hluta vera bundin útgerðarformum og veiðiaðferðum, og hinsvegar í uppboði, að hluta bundin svæðum landsins og sveitarfélögum og þeim aðilum boðið að skilgreina leiðir til úthlutunar.“ Samkvæmt þessari stefnu má skilja sem svo að VG séu alveg til viðræðu um útboðsleið. Ég minni á, þegar við tölum um veiðigjald, að þegar núverandi ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]tók við völdum þá var veiðigjaldið 11 milljarðar en nú er það 5. Það segir sína sögu.
Herra forseti. Ef við segjum sögu veiðigjaldsins alla eins og hún er er það svo að ef óbreytt kerfi hefði haldist hefði það skilað u.þ.b. 2 milljörðum en sú breyting sem við gerðum á kerfinu skilar talsvert hærri fjárhæð. Hv. þingmaður þarf að segja alla söguna þegar hann talar um breytingar á veiðigjöldum. Óbreytt kerfi hefði skilað mun lægri fjárhæð en skilað er með þeirri breytingu sem núverandi ríkisstjórn gerði. Hv. þingmaður nefndi auðlindaákvæðið í fyrirspurn sinni. Ég vil bara ítreka það sem ég sagði í svari mínu við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur áðan, það er mjög mikilvægt að hér skapist sem breiðust samstaða um að árétta það að auðlindirnar eru eign þjóðarinnar og verða engum afhentar varanlega. Þá væri hugsanlega hægt að grafa þá þrætu varanlega í íslenskri pólitík ef Alþingi gæti komið sér saman um að samþykkja slíkt ákvæði sem ég tel skipta mestu máli þannig að löggjafinn [[Forseti hringir.]]geti gert þær breytingar á auðlindanýtingu sem hann kýs að gera. Svo vil ég segja að það voru góðir tímar þegar okkar flokkar voru saman í ríkisstjórn en samt fór það svo að Vinstrihreyfingin – grænt framboð missti sex þingmenn úr liðinu þá. Ætli við verðum ekki að gera þetta allt upp í lok hvers kjörtímabils.
Virðulegi forseti. Í nýlegri skýrslu Ríkisendurskoðunar kemur fram að Ríkisútvarpið hafi ekki stofnað dótturfélög um annan rekstur en fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu þrátt fyrir lagalega skyldu þar um. Það er áhugavert að skoða þetta því að það er einnig sagt að óþarft sé að stíga þetta skref þar sem aðskilnaður í bókhaldi félagsins eigi að nægja til þess að halda þessum þáttum starfseminnar aðgreindum þar sem lagaákvæðið gangi lengra en Evrópureglur mæla fyrir um og óvíst hvort sé einhver ávinningur af stofnun dótturfélags, það gæti jafnvel leitt til óhagræðis fyrir félagið. Gildistökunni hefur verið frestað tvívegis, síðast til ársbyrjunar 2018, og núna er uppi það vandamál að fresturinn er ekki lengri og ríkisendurskoðandi segir bara berum orðum og bendir á að ekki sé valkvætt að fara eftir lögum. Þetta er dálítið áhugavert vandamál þar sem það er í rauninni verið að leggja aukabyrði á RÚV án þess að það sé nauðsyn á því. Þá erum við að velja að fara í rauninni illa með almannafé þegar allt kemur til alls. Mig langaði að leita álits ráðherra á því. Er ekki gott að laga þetta vandamál, að hætta að fara illa með almannafé, og skýra betur hvað þarf og þarf ekki að gera? Svona rétt að lokum, risastórt mál, það þyrfti kannski bara stutt svar við þeirri spurningu en það er staða fjölmiðlamanna á einkamarkaði. Þar er ákveðið vandamál með mörk þess hvað sé sjálfboðavinna og hvað yfirvinna. Ef maður vísar aftur í Ríkisendurskoðun, að það sé ekki valkvætt að fara eftir lögum, þá eru ákveðin lög um hvaða laun maður fái fyrir vinnu sína o.s.frv. Það eru náttúrlega kjaradeilur í gangi sem við skiptum okkur ekkert sérstaklega mikið af, en þarna er ákveðið vandamál sem þarf tvímælalaust að huga að, jafnvel hérna inni, þegar [[Forseti hringir.]]það er ekki verið að fara eftir lögum um greiðslur á launum.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Það er rétt að Ríkisendurskoðun skilaði skýrslu á dögunum þar sem var farið yfir RÚV og m.a. fjallað um dótturfélagið. Það er rétt að það á að setja á laggirnar dótturfélag samkvæmt lögum og það er ekki valkvætt. Það kemur einnig fram í skýrslu Ríkisendurskoðunar, á bls. 21, að óhagræðið sem ýmsir hafa talið af því að setja á laggirnar dótturfélag telur Ríkisendurskoðun ekki fyrir hendi. Þess vegna var ekki verið að fresta þeirri gildistöku. Ég var ekki hrifin af allri þeirri frestunaráráttu sem virðist hafa einkennt þetta mál á sínum tíma og þess vegna tók ég af allan vafa um að það ætti að setja á dótturfélag. Mér finnst brýnt að setja á dótturfélag vegna þess að ég vil auka allt gagnsæi um allt sem við erum að gera varðandi fjölmiðlamarkaðinn. Þess vegna tel ég brýnt núna og stjórn RÚV hefur sagt að þeir muni setja á laggirnar dótturfélagið og hefur nú þegar hafist handa við að gera það og það er mjög gott. Varðandi önnur fjölmiðlamál er það eins og alls staðar mjög brýnt að fara eftir kjarasamningum. Það er ekki valkvætt að fara eftir lögum og ráðherrann sem stendur hér er að sjálfsögðu sammála því. Við verðum líka að átta okkur á því að fjölmiðlamarkaðurinn er að breytast mjög hratt, ekki bara á Íslandi heldur alls staðar. Þess vegna þurfum við að hlusta á og taka mið af þeim breytingum og miða að því að rekstrarumhverfi fjölmiðla, hvort sem það er opinber fjölmiðill eða einkarekinn, geti verið í samkeppni við aðra og því þarf að styrkja umgjörðina. Það er einmitt verið að vinna að því núna.
Virðulegi forseti. Ráðherra segir að ekki sé valkvætt að fara eftir lögum, alveg eins og Ríkisendurskoðun bendir á. Það var álit fulltrúa mennta- og menningarmálaráðuneytis í samtölum við Ríkisendurskoðun að það væri einmitt óþarft að stíga þetta skref. Það var alla vega fyrra álit þannig að þarna er áhugaverð togstreita. Um það annars að ekki sé valkvætt að fara eftir lögum eru einmitt lög um opinber fjármál sem tengjast dálítið umræðu undanfarið þar sem ráðherra setur fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á. Hann skal lýsa áherslum og markmiðum, þar með talið gæða- og þjónustumarkmiðum, um fyrirkomulag, þróun og umbætur og gera grein fyrir hvernig þeim markmiðum verði náð, ábyrgðarskiptingu, tímasetningum og nýtingu fjármuna. Í stefnu stjórnvalda, eins og segir í frumvarpi til laga um opinber fjármál, á að vera formleg greining og mat á stöðu þjónustu og starfsemi á einstökum málefnasviðum, ákvörðun um hvaða leið skuli fylgt til að ná fram settum markmiðum þar sem þarf að huga að kostnaði, áhrifum og ávinningi hverrar leiðar og leggja fram áætlun um framkvæmd einstakra þátta stefnumótunar, tryggja samræmi og skýra forgangsröðun [[Forseti hringir.]]og skilgreina tímafresti og áætlaðan kostnað. Er þetta gert á málefnasviðum ráðherra í þeim fjárlögum sem við samþykktum hérna í gær?
Virðulegi forseti. Já, við erum að gera þetta. Mig langar til að mynda að nefna eitt gott dæmi um það hvernig við erum að fara með opinbert fé. Þegar ég tek við embætti, eins og hv. þingmaður þekkir, er staðan sú að mikil kennaraþörf er samkvæmt færnispá árið 2032. Við hefjumst strax handa og förum í umtalsverðar aðgerðir með Sambandi íslenskra sveitarfélaga, kennaraforystunni og menntavísindasviði og setjum inn 220 milljónir næstu fimm árin. Það sem hefur gerst í kjölfarið er að í stað þess að vanta myndi um 1.500–2.300 kennara eftir tíu ár hefur sú þörf minnkað í 132 kennara eins og staðan er í dag. Þarna er alveg klárt að verið er að auka útgjöld og við fáum nákvæma mælingu á hvernig þetta breytist með færnispánni. [[Forseti hringir.]]Þannig að alla vega varðandi þennan málaflokk erum við svo sannarlega að gera það.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra lyfjalaga. Frumvarpið er samið í heilbrigðisráðuneytinu og byggir m.a. á tillögum starfshóps sem skipaður var árið 2015 til að vinna að heildarendurskoðun lyfjalaga og leggja fram drög að frumvarpi til nýrra lyfjalaga. Frumvarpið var á grundvelli þeirrar endurskoðunar lagt fram á 145. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu þingsins. Frumvarpið sem hér er lagt fram hefur tekið þó nokkrum breytingum frá þeim tíma. Þau lög sem nú eru í gildi eru lög nr. 93/1994 og hefur verið breytt tæplega 50 sinnum á þeim tíma sem liðinn er síðan þau voru sett. Lögin hafa hins vegar aldrei sætt heildarendurskoðun síðan þau tóku gildi og er það nú tímabært af ýmsum ástæðum en ekki síst þeim að margt hefur breyst í skipulagningu stjórnsýslu og framkvæmd lyfjamála og heilbrigðismála auðvitað almennt. Þar má til að mynda nefna tilkomu Lyfjastofnunar sem var ekki til á sínum tíma, tilkomu sérstakrar sjúkratryggingastofnunar, stofnsetningu sérstaks lyfjagagnagrunns og síðast en ekki síst áhrif aðildar Íslands að EES-samningnum. Þá hafa ýmsir, innan sem utan stjórnsýslunnar, bent á að lögin þyrftu að sæta heildarendurskoðun. Því var hafist handa við heildarendurskoðun laganna, en frumvarp það sem hér er lagt fram er afurð þeirrar endurskoðunar. Þess ber þó að geta að við samþykkt frumvarpsins tekur við enn frekari vinna á málefnasviðinu því að gert er ráð fyrir yfirferð og mögulegri endurútgáfu fjölda reglugerða á sviði lyfjamála í framhaldinu. Þær reglugerðir skipta tugum og þess vegna er gert ráð fyrir nokkrum tíma frá samþykkt og þar til lögin taka gildi. Markmið þessa frumvarps er að tryggja landsmönnum nægilegt framboð af nauðsynlegum lyfjum með öryggi sjúklinga að leiðarljósi, með sem hagkvæmastri dreifingu lyfja á grundvelli eðlilegrar samkeppni. Það er jafnframt markmið með frumvarpinu að tryggja eftir föngum gæði og öryggi lyfja og lyfjaþjónustu, auka fræðslu um lyfjanotkun, sporna við óhóflegri notkun og halda lyfjakostnaði í lágmarki. Lyfjakostnaður ríkisins á síðasta ári var um 20 milljarðar kr. og er því til mikils að vinna að setja saman kerfi með hagkvæmni að leiðarljósi án þess að slaka á kröfum um öryggi og gæði lyfja. Meðal helstu nýmæla í frumvarpinu má nefna einföldun á stjórnsýslu lyfjamála. Lagt er til að lyfjagreiðslunefnd verði lögð niður í núverandi mynd og að Lyfjastofnun taki við hlutverkum nefndarinnar. Þá er lögð til breyting á verkefnum og ábyrgð lyfjanefndar Landspítala en stofnuninni verður falið að bera faglega og fjárhagslega ábyrgð á ákvörðunum um notkun lyfja á opinberum heilbrigðisstofnunum og notkun nýrra og kostnaðarsamra lyfja í heilbrigðisþjónustunni. Þannig er Landspítala ætlað að bera fjárhagslega ábyrgð á útgjöldum til leyfisskyldra lyfja á öllum heilbrigðisstofnunum landsins. Verkefnið sem nær út fyrir kjarnastarfsemina er flutt með þessum hætti á grundvelli þess að sérþekking fagfólks á Landspítala mun þar nýtast vel. Nefndin mun þannig gegna mikilvægu hlutverki og veita Lyfjastofnun umsögn þegar kemur að ákvörðunum um greiðsluþátttöku ríkisins í leyfisskyldum lyfjum. Þá er lagt til að stofnuð verði lyfjanefnd hjá Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu sem vinni að öruggri og skynsamlegri notkun lyfja á öllum heilsugæslustöðvum og dvalar- og hjúkrunarheimilum. Er því lagt upp með að tvær lyfjanefndir starfi fyrir heilbrigðiskerfið ef frumvarp þetta verður samþykkt í óbreyttri mynd, en samkvæmt núgildandi lögum starfar lyfjanefnd á öllum heilbrigðisstofnunum. Í frumvarpinu er lagt til að heilbrigðisstarfsmenn verði skyldaðir til að tilkynna tilteknar aukaverkanir lyfja til Lyfjastofnunar, dýralæknar sæki um sérstakt leyfi til að selja lyf sem ætlunin er að nota handa dýrum, lyfjaauglýsingar verði almennt heimilar með undantekningum, en óheimilt verði að auglýsa ávísunarskyld lyf og lyf sem ekki hafa hlotið markaðsleyfi hér á landi. Í frumvarpinu er lagt til, eins og í gildandi lyfjalögum, að á almennum afgreiðslutíma lyfjabúða skuli að jafnaði vera a.m.k. tveir lyfjafræðingar að störfum við afgreiðslu lyfjaávísana og við fræðslu og ráðgjöf um rétta notkun og meðhöndlun lyfja. Í frumvarpinu er lyfsöluleyfishöfum jafnframt gert skylt að sinna lyfjafræðilegri umsjá gagnvart almenningi. Slík upplýsingagjöf getur verið af ýmsum toga og falist m.a. í því að lyfjafræðingur fari yfir lyfjanotkun viðkomandi með tilliti til skammtastærðar, aukaverkana og milliverkana, auk þess að veita viðkomandi ráðgjöf við mögulegt val á samheitalyfi. Jafnframt getur verið um fræðslu að ræða til að tryggja meðferðarheldni og gera sjúklinga ábyrgari fyrir eigin heilsu. Rétt er að árétta að oft og tíðum er lyfjabúð fyrsti og stundum eini viðkomustaður einstaklinga innan heilbrigðiskerfisins. Þannig er mikilvægt að lyfjabúðir séu vel mannaðar til að mæta þörfum almennings um upplýsingar og fræðslu um lyf og lyfjanotkun. Í samræmi við þetta er einnig lagt til að lyfsöluleyfishafar hafi í þjónustu sinni lyfjatækna sem aðstoða lyfsöluleyfishafa eða aðra lyfjafræðinga á hans vegum við afgreiðslu lyfjaávísana. Ef aðstæður eru þannig að lyfjatæknir fæst ekki til starfa getur Lyfjastofnun veitt undanþágu frá þeirri kröfu að lyfjabúð skuli hafa lyfjatækni í þjónustu sinni. Eitt af markmiðum þessa frumvarps er að tryggja landsmönnum nægilegt framboð af nauðsynlegum lyfjum. Þó er nauðsynlegt að hafa í hug þá staðreynd að lyfjaskortur er alþjóðlegt vandamál. Því er rökrétt og mikilvægt að nefna við þessa framsögu að með samþykkt þessa frumvarps verða þau mál ekki öll leyst. Um er að ræða vandamál sem á sér fjölþættari ástæður en svo. Lyfjaskortur getur verið afleiðing af röskun í framleiðsluferli, um getur verið að ræða skort á ákveðnum styrkleika eða lyfjaformi lyfs, aukna eftirspurn eftir tilteknu lyfi eða jafnvel vandamál í flutningi. Oft er þannig um að ræða aðstæður sem stjórnvöld hafa litla eða enga stjórn á. Í ákveðnum tilvikum geta stjórnvöld þó brugðist við yfirvofandi lyfjaskorti og í frumvarpinu er lagt til að Lyfjastofnun skuli með skýrari hætti hafa eftirlit með framboði lyfja þannig að lyfjaskortur hafi sem minnst áhrif á öryggi sjúklinga. Þá er lagt til í frumvarpinu að þegar skortur er á markaðssettu lyfi geti Lyfjastofnun heimilað lyfjafræðingi að breyta lyfjaávísun í undanþágulyf, enda sé slík heimild veitt að undangengnu mati stofnunarinnar á öryggi við slíka breytingu. Það er lagt í hendurnar á Lyfjastofnun að útfæra slíka framkvæmd, en svo framkvæmdin verði skilvirk getur verið heppilegt að stofnunin gefi út lista yfir lyf sem lyfjafræðingi er heimilt skipta út og hvaða undanþágulyf geti komið í stað þeirra. Þetta ákvæði mun minnka óþægindi sem sjúklingar geta orðið fyrir af völdum lyfjaskorts. Þá er lagt til að ráðherra verði gert heimilt að setja reglugerð til að bregðast við lyfjaskorti, þar með talið um skyldu Lyfjastofnunar, heilbrigðisstofnana, embættis landlæknis og aðila á markaði til aðgerða sem sporna gegn lyfjaskorti. Eins og áður sagði er lyfjaskortur vaxandi vandamál á alþjóðavísu og Ísland fer því miður ekki varhluta af þeirri þróun. Að því virtu er talið mikilvægt að leggja til þessa reglugerðarheimild ef ske kynni að bregðast þyrfti hratt við tilteknum vandamálum tengdum lyfjaskorti. Þá er lagt til að heimil verði notkun lyfja sem ekki hafa fengið markaðsleyfi, í takmörkuðu magni, í samræmi við reglugerð sem ráðherra setur um skilyrði fyrir veitingu leyfis til notkunar lyfja af mannúðarástæðum. Jafnframt er lagt til að ráðherra verði heimilt að setja reglugerð um forspá og heilbrigðistæknimat vegna mats á nýrri tækni, þar með talið lyfja, í heilbrigðisþjónustunni. Er þetta í samræmi við nýsamþykkta þingsályktun um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Virðulegi forseti. Í frumvarpinu er lögð til ný og útvíkkuð skilgreining á leyfisskyldum lyfjum. Þannig er gert ráð fyrir að hluti þeirra lyfja sem nú flokkast sem sjúkrahúslyf, þ.e. S-merkt lyf, falli undir þá skilgreiningu. Önnur S-merkt lyf flytjist í hið svokallaða almenna greiðsluþátttökukerfi þar sem greiðsluþátttaka ríkisins er þrepaskipt eftir útgjöldum einstaklinga til lyfja. Þetta er bæði gert til að einfalda kerfið og til að tryggja jafnræði sjúklinga innan kerfisins, en samkvæmt núgildandi kerfi greiða sjúklingar ekkert fyrir S-merkt lyf þó að lyfin séu oft og tíðum afgreidd í lyfjabúðum til inntöku á sama hátt og lyf sem falla innan almenna greiðsluþátttökukerfisins. Engin breyting verður þó á því að inniliggjandi sjúklingar greiða ekkert fyrir þau lyf sem þeim eru gefin inni á heilbrigðisstofnunum, samanber ákvæði 18. gr. laga um sjúkratryggingar, og þjónusta við sjúklinga dag- og göngudeilda helst einnig óbreytt. Í frumvarpinu er einnig lagt til að embætti lyfjamálastjóra verði lagt niður. Að baki þeirri tillögu búa sjónarmið um að ráðherra taki ákvarðanir á hverjum tíma um hvaða sérþekking sé nauðsynleg innan ráðuneytisins. Jafnframt er ekki talið eðlilegt að kveða í lögum á um mikilvægi sérþekkingar einnar heilbrigðisstéttar umfram aðra í ráðuneytum. Þá er lagt til að uppfærð verði ákvæði um eftirlit og þvingunarúrræði Lyfjastofnunar og viðurlög við brotum gegn ákvæðum laganna. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem hér er mælt fyrir á sér langa samráðssögu og um hana er ítarlega fjallað í greinargerð frumvarpinu. Ég taldi mikilvægt fyrir þingið og ekki síst hv. velferðarnefnd að hafa fyrir augum þessa samráðssögu til að gera sér þar skýra grein fyrir því með hvaða hætti ráðuneytið hefur brugðist við einstökum athugasemdum og ábendingum með það fyrir augum að það flýti fyrir þinglegri úrvinnslu málsins þannig að velferðarnefnd sé afgerandi upplýst um athugasemdir og viðbrögð við þeim. Drögin voru birt í samráðsgátt stjórnvalda tvisvar á þessu ári, fyrst 21. febrúar og síðan 10. maí. Í fyrra skiptið bárust 112 umsagnir og í seinna skiptið 29 og var eftir fremsta megni reynt að taka til greina athugasemdir sem bárust og gera breytingar á frumvarpsdrögunum í samræmi við þær. Mat á áhrifum frumvarpsins á ríkissjóð hefur farið fram og verði það óbreytt að lögum er gert ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs aukist um sem nemur 44 millj. kr. Í meginatriðum er lagt til í frumvarpinu að stjórnsýsla lyfjamála verði einfölduð, að fagleg og fjárhagsleg ábyrgð fari saman við ákvarðanir um notkun kostnaðarsamra lyfja, að eftirlitsheimildir Lyfjastofnunar verði uppfærðar og að tryggt verði jafnræði sjúklinga þegar kemur að lyfjakostnaði. Um er að ræða efnismikið frumvarp sem ætlað er að tryggja öryggi sjúklinga, gæði og öryggi lyfja, fræðslu um lyfjanotkun og að tryggja að lyfjakostnaði ríkisins verði haldið í lágmarki. Virðulegur forseti. Hér er um að ræða gríðarlega stórt mál sem á sér langan aðdraganda og mikla sögu, mál sem varðar stóra og mikilvæga heilbrigðishagsmuni þjóðarinnar, mál sem er áskorun fyrir samfélag sem vill vera í fremstu röð í heilbrigðismálum að halda til haga, mál sem varðar þá staðreynd að útgjöld til lyfjamála fara vaxandi frá ári til árs og gera það í nánast öllum ríkjum heims, mál sem af þessum sökum ætti að fá góða og ítarlega yfirferð í hv. velferðarnefnd. Ég vænti góðs samstarfs við nefndina og hef hér gert grein fyrir meginatriðum frumvarpsins og leyfi mér að leggja til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. velferðarnefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir að bera þetta á borð svona beint á eftir fjárlagaumræðunni. Þá fær fólk eitthvað létt og lipurt að vinna við. Hæstv. ráðherra fór vel yfir málið og auðvitað er heilmikil vinna sem bíður. Ég er með fyrirspurn sem lýtur að breytingu á lyfjanefnd Landspítalans og mig langar til að biðja ráðherra útskýra málið aðeins betur. Í nýju skipuriti Landspítalans segir að nefndinni sé ætlað að marka stefnu spítalans í lyfjamálum og sjá um það. Ég átta mig á því að hún gerir það ekki umfram það sem búið er að setja í lög. En síðan kemur breyting inn á síðustu stigum eftir langt ferli um S-merktu lyfin. Það stendur í 44. gr. að ætlunin sé að nefndin vinni að öruggri og skynsamlegri notkun lyfja á Landspítala og öðrum opinberum heilbrigðisstofnunum - ég geri ráð fyrir að með opinberum sé átt við ríkisreknar - með það að markmiði að tryggja öryggi við umsýslu lyfja og að saman fari fagleg og fjárhagsleg ábyrgð. Síðan er nánar útlistað hvernig lyfjanefnd undir forystu forstjóra taki ákvörðun um notkun lyfja á opinberum heilbrigðisstofnunum. Þá velti ég fyrir mér: Hvað þýðir það t.d. í því tilfelli að Landspítalinn ákveði að taka ekki eitthvert lyf í notkun? Er það þá ákvörðun sem tekin er fyrir allar aðrar heilbrigðisstofnanir líka? Og ef lyfjanefnd, sem starfar undir forystu forstjórans, kemst að þeirri niðurstöðu að eitthvert lyf sé of kostnaðarsamt fyrir Landspítalann, er þar með búið að útiloka allar heilbrigðisstofnanir frá því að nota það sama lyf? Er þetta orðið svo samtvinnað? Ég velti fyrir mér völdum þessarar nefndar, ekki síst í ljósi þess að það segir í lok 44. gr. að ákvarðanir nefndarinnar sem forstjóri Landspítalans ræður yfir séu endanlegar á stjórnsýslustigi [[Forseti hringir.]]og sæti ekki kæru til ráðherra. Hvaða áhrif hefur þetta á vald annarra stofnana [[Forseti hringir.]]og ákvarðanir um þjónustu og hvert þær beina sínum fjármunum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hér erum við í raun og veru að breyta þessu fyrirkomulagi eins og kemur fram í fyrirspurn hv. þingmanns og já, það er svo að ákvörðun Landspítala gildir fyrir allar stofnanir. Þarna erum við að tala um, bæði til að tryggja hagræði, markvissari vinnu og samræmingu, að sérstök lyfjanefnd starfi á Landspítala fyrir allar heilbrigðisstofnanir. En þó er rétt að halda því til haga að gert er ráð fyrir að sérstök lyfjanefnd starfi hjá Þróunarmiðstöð íslenskrar heilsugæslu sem vinni að öruggri og skynsamlegri notkun lyfja innan heilsugæslunnar, hjúkrunarheimila og dvalarheimila. Það er sérstaklega vísað til þess þegar um er að ræða þróunarmiðstöðina. Það er líka rétt að taka fram, þar sem hv. þingmaður nefnir nákvæmlega þetta mál, að það fyrirkomulag sem lagt er til hér í þingmálinu er afrakstur töluvert mikillar vinnu þar sem voru auðvitað álitamál um það hversu miðlægar ákvarðanir eiga að vera sem varða svona ríka hagsmuni o.s.frv. Hins vegar erum við að tala um mjög mikilvæga þætti sem varða líka jöfnuð og greitt aðgengi sjúklinga að heilbrigðisþjónustu, að það sé skýrt og gagnsætt ferli sem er skilgreint og skýrt sem ákvörðun á stjórnsýslustigi sem sæti þá ekki endurskoðun sem slík. Þess vegna skiptir máli að niðurstaðan sé eins skýr og hér er lagt til.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau skýrðu málið. Það er alveg ljóst, eins og hæstv. ráðherra kemur inn á, að þetta er viðamikið mál og á án efa eftir að fá mikla umfjöllun og væri áhugavert að fá á fund nefndarinnar m.a. þá gesti sem sendu inn umsagnir og höfðu skoðanir á þessum hlutum. Þetta með fjárhagslegu og faglegu ábyrgðina: Ég man þá tíð að Landspítalinn vildi ekki hafa ákvörðun um þessi lyf hjá sér því að það væri vont að sitja uppi með hana þannig að við erum búin að fara í fjölmarga hringi með þetta mál og það segir kannski betur en margt annað hversu flókið það er. Mig langar í seinni umferð að spyrja aðeins nánar út í fyrirkomulagið um að leggja niður lyfjagreiðslunefnd í núverandi mynd og skipta starfsfólki og verksviði annars vegar á þessa nýju lyfjanefnd Landspítalans og síðan á Lyfjastofnun. Án þess að hafa djúpa þekkingu á þessu les ég út úr þessu að greiðsluþátttökuhluti lyfjagreiðslunefndar, þ.e. sá hluti starfsemi nefndarinnar sem hingað til hefur falist í því að ákveða greiðsluþátttökuna, fari undir Lyfjastofnun sem á þá í sínum samskiptum við Sjúkratryggingar. En Lyfjastofnun er með eftirlitið líka þannig við erum að einhverju leyti komin með þjónustu og eftirlit undir sama hatt, eins og ég skil þetta. Það er verið að sækja um verð og greiðsluþátttöku núna hjá Lyfjastofnun miðað við þetta og það er sama stofnun og aðilar að kæra til ef þurfa þykir, þ.e. þetta er aðilinn sem leitað er til með kærumál. Þarna erum við þá komin með þetta tvennt á sömu hendi. Er þetta eitthvað sem hefur komið upp í umfjöllun? Mig langar aðeins að fá útskýrt hvernig þetta varð besta niðurstaðan.
Virðulegi forseti. Fyrst til að fylgja því eftir sem hv. þingmaður spurði um áðan, um fyrirkomulagið og hið miðlæga hlutverk Landspítala, er þetta fyrirkomulag sem á sér fyrirmynd í Noregi og Danmörku, svo að því sé haldið til haga hér úr ræðustól. Hv. þingmaður spyr um þá tillögu sem kemur fram í frumvarpinu að lyfjagreiðslunefnd verði felld niður. Hún er í raun og veru viðbragð við þeirri staðreynd að stjórnsýsla í lyfjamálum hefur ítrekað verið gagnrýnd og þar með talið af Ríkisendurskoðun. Það hafa margir bent á mikilvægi þess að opinber umsýsla um lyfjamál verði einfölduð og verði sameinuð. Eitt skref í átt að slíkri einföldun er m.a. að leggja lyfjagreiðslunefndina niður og færa verkefnið til Lyfjastofnunar. Aftur á móti er stjórnsýsla lyfjamála í eðli sínu flókið fyrirbæri og oft þarf fleiri en eitt stjórnvald til að koma að ákvarðanatöku, t.d. ákvörðun sem varðar greiðsluþátttöku. Það kerfi sem lagt er til í frumvarpinu er talið einfalda þessa stjórnsýslu og gera hana skilvirkari. Þá þarf að halda því til haga að stjórnsýslunefndir eru bundnar af þeim reglum að vera bara ályktunarhæfar á löglega boðuðum fundum og ef hefðbundið stjórnvald fær sömu verkefni má gera ráð fyrir því, þó að stjórnvöldin þurfi að leita samráðs, að ákvarðanatakan verði skilvirkari og einfaldari. Þá er spurt: Af hverju er ekki haldið í lyfjagreiðslunefnd og hún gerð í raun og veru að kærunefnd? Það er eitt af umræðuefnunum sem hefur verið uppi á borði. Því er til að svara að það væri í sjálfu sér ekki til einföldunar á opinberri umsýslu lyfjamála. Því er hér lagt til að ákvarðanir Lyfjastofnunar verði ekki kæranlegar fremur en ákvarðanir lyfjagreiðslunefndar eru núna.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða frumvarp til lyfjalaga. Á bls. 56 í þessum þykka bæklingi er talað um hámarksþak á greiðslu lyfja, 62.000 kr. fyrir fullorðna, 41.000 kr. fyrir börn, ungmenni, elli- og örorkulífeyrisþega. Núna hefur ótrúlegur fjöldi eldri borgara haft samband við mig og bent mér á það að þeir hafi hreinlega ekki efni á að leysa út lyfin sín og óttast eiginlega að fara til læknis yfir höfuð upp á það að þurfa að lenda í því að vera ávísað lyf og að þeir hafi ekki efni á að leysa það út. Annað sem hefur komið upp á er að hjá hjónum gerist það að byrjun nýs lyfjatímabils lendir á sama mánuði hjá þeim báðum þannig að kostnaðurinn verður gígantískur. Núna síðast benti einstaklingur mér á að í byrjun desember byrjaði nýtt tímabil hjá báðum og sýndi mér fram á að þeirra kostnaður yrði alveg gígantískur. Ég vil spyrja ráðherra: Getur þetta fólk leitað eitthvert? Er hægt að gera eitthvað fyrir þá einstaklinga sem eru í slíkri aðstöðu? Ég hef auðvitað áhyggjur af viðkomandi einstaklingum sem þurfa nauðsynlega á lyfjum sínum að halda og leysa þau ekki út og hvað skeður þá? Verða þau þá fyrir skaða vegna þess að þau fá ekki sín lyf og er það ásættanlegt í okkar landi að sú staða sé uppi?
Virðulegur forseti. Um þetta er svo sem ekki fjallað sérstaklega í þessu frumvarpi en ég vil hins vegar nota þetta tækifæri til að þakka hv. þingmanni fyrir að halda þessum sjónarmiðum til haga hér í ræðustól Alþingis ítrekað. Það er þannig í þessu ríka samfélagi okkar að það er fólk sem neitar sér um heilbrigðisþjónustu vegna fátæktar. Það neitar sér um læknaheimsóknir og það neitar sér um lyf og það er meira að segja í þeirri stöðu að taka ákvörðun um hvort það á að leysa út lyf A eða B eða hvorugt. Þetta vitum við, þetta er staðreynd og þetta er til skammar og er í raun og veru blettur á ríku samfélagi að staðan skuli vera með þessu hætti. Við höfum rannsóknir og úttektir sem segja okkur þetta. Við vitum það líka að þegar samfélög eru þannig að ætlast til að almenningur greiði úr eigin vasa fyrir heilbrigðisþjónustu og lyf umfram 15% á ársgrundvelli, þá eru auðvitað allar tölur reiknaðar inn í, eru líkur á því að það verði félagsleg mismunun í aðgengi að heilbrigðisþjónustu vegna efnahags. Það segja Sameinuðu þjóðirnar. Það segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin okkur. Á Íslandi er greiðsluþátttakan þannig að við erum að borga úr eigin vasa að jafnaði 17% ríflega fyrir heilbrigðisþjónustu. Þá er allt undir. Þessu verðum við að breyta með því að setja fjármagn sérstaklega í það að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga. Við erum byrjuð á því. Mitt markmið þar er að beina sjónum fyrst og fremst að þeim sem við köllum viðkvæma hópa. Við byrjuðum á því að setja fjármagn í það að stórauka niðurgreiðslur til tannlækninga fyrir aldraða og öryrkja. Við gerðum heilsugæsluna gjaldfrjálsa fyrir aldraða og öryrkja um síðustu áramót og við ætlum að halda áfram aðgerðum í því að draga úr greiðsluþátttöku sjúklinga og ég mun birta áætlun þess efnis á allra næstu vikum. Þar verð ég áfram hér eftir sem hingað til með það að markmiði að fátækt fólk þurfi ekki að neita sér um heilbrigðisþjónustu.
Virðulegur forseti. Ég vil bara þakka ráðherra kærlega fyrir þessi svör. Ég styð hana heils hugar í þessari baráttu. Svo langar mig að spyrja hana líka um óhefðbundin lyf eins og t.d. hampolíu sem margir eru farnir að nota núna og mér skilst að sé mjög kostnaðarlítil framkvæmd og virðist virka fyrir marga. Er ekki kominn tími til að hafa í lyfjalögunum eitthvað óhefðbundið þannig að fólki sé ekki alltaf vísað á einhver tæknilyf sem að mörgu leyti skaða? Ég veit af eigin reynslu að þegar maður er kominn í 16, 17, 18 töflur á dag og síðan töflur við aukaverkunum af töflum, þá er eitthvað að kerfinu sem hagar sér svoleiðis. Ég vil líka að vita hvort það sé eitthvert skráningarferli til að fylgjast með því að fólk fái ekki svo mikið af lyfjum að það valdi því skaða. Við þurfum líka að átta okkur á því að fólk verður gamalt og getur orðið gleymið og síðan var mér bent á það af einstaklingi sem var að taka til í lyfjaskáp eftir foreldra sína að hann fann þar lyf sem hlupu á milljónum. Þessu varð að henda. Þarna virðist hafa safnast upp ótrúlegur stafli af lyfjum sem kostuðu mikið, þetta voru rándýr lyf. Það virðist vera eins og það sé allt eftirlitslaust í því samhengi. Ef við viljum virkilega draga úr lyfjanotkun og draga úr kostnaði hljótum við að þurfa að finna leið til þess að fylgjast með því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það sem er fyrst og fremst fjallað um í þessu frumvarpi eru auðvitað þau lyf sem hafa gengið í gegnum flókið rannsóknar- og prófunarferli og teljast vera gagnreynd aðferð til að bregðast við sjúkdómum eða slysum. Það er líka afar mikilvægt í slíku rannsóknarferli að kanna ekki bara virkni viðkomandi efna heldur ekki síður aukaverkanir af viðkomandi efnum vegna þess að það kann að orka tvímælis, svo ekki sé fastar að orði kveðið, að setja efni á markað þar sem ekki er vitað nákvæmlega hvaða aukaverkanir viðkomandi efni getur haft. Við sjáum það í þeim löndum þar sem regluverkið er gisnara hvað þetta varðar að þá sitja einstaklingar og líka einstaklingar í veikri stöðu uppi með afleiðingar sem þeir þurfa síðan sjálfir að glíma við. Hv. þingmaður spyr sérstaklega um stöðuna þegar kemur að lyfjaskápum sem eru fullir af lyfjum sem eru jafnvel ekki notuð o.s.frv. Í frumvarpinu er sérstaklega fjallað um og er sérstakt ákvæði um það að læknar eigi að stuðla að skynsamlegri notkun lyfja við ávísun. En það er líka sérstaklega um það fjallað í frumvarpinu og er afar mikilvægt og í minni framkvæmd sem heilbrigðisráðherra að leggja aukna áherslu á þekkingu lyfjafræðinga í heilbrigðisþjónustunni, hvort sem við erum að tala um í heilsugæslunni eða annars staðar, að þeir hafi ríkara hlutverk í lyfsölunni og að þeir hafi ríkara hlutverk á öllum stigum heilbrigðisþjónustunnar. Þegar við erum komin með lyfjafræðinga inn í heilsugæsluna geta þeir haft það hlutverk að fara yfir þau lyf sem viðkomandi er með og hefur fengið ávísað og leggja mat með sjúklingnum á það hvort ástæða sé til að staldra við þar af einhverjum ástæðum.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða hér frumvarp til lyfjalaga og er það hið besta mál en því miður er oft einfaldasta ráðið sem við höfum það að gefa lyf við ýmsum kvillum. Því miður er oft gefið of mikið af lyfjum og við vitum af því. Það brennur við að fólki er gefið of mikið af verkjalyfjum og fólki er haldið niðri á verkjalyfjum meðan það er á biðlistum eftir aðgerðum. Það er alveg skelfileg staða. Við erum að leika okkur að lífi margra einstaklinga. Lyfjamarkaðurinn þenst út, kostnaður stóreykst og þetta er oft spurning um einfaldleika vegna þess að ég held að við þurfum líka að fara að hugsa hlutina aðeins öðruvísi í þessu samhengi. Við þurfum líka að reyna að finna einfaldar aðferðir við að meðhöndla verki án þess að vera með dýr lyf sem geta valdið því að viðkomandi verði háðir þeim. Enginn veit fyrir fram hvaða lyf hann þolir og hversu veikur hann er fyrir því að þurfa að berjast við þá fíkn sem lyf geta valdið. Það virðist vanta inn í þetta kerfi að finna nýjar leiðir. Við þenjum lyfjabáknið út og reynum oft að lækna með lyfjum þegar aðrar leiðir gætu verið miklu einfaldari. Það ætti að vera í reglugerð og vera sjálfsagður hlutur að fólk fái hreinlega sjálfkrafa, t.d. eldri borgarar, öryrkjar og láglaunafólk, kort í líkamsrækt. Oft eru gefin lyf við verkjum sem hefði verið mjög auðvelt að koma í veg fyrir. Ég get tekið einfalt dæmi af sjálfum mér, bara það að fara í heit og köld böð til skiptis hefur reynst mér það vel að ég hef minnkað verkjalyfjanotkun um 80–90%. Svona einfaldur hlutur segir okkur að við erum oft að ávísa lyfjum að óþörfu. Annað sem ég vona að sé að breytast er að ekki verði lengur hægt að ganga milli lækna og fá ávísað sömu lyfjunum hjá mörgum læknum, það verði búinn til þannig grunnur að menn fái að vita þegar fólk er komið með of mikið af lyfjum. Þegar fólk er komið með upp undir 20 töflur á dag og þarf að taka töflur við aukaverkunum af töflum bara vegna þess að það fær ekki aðgerðir á sjúkrahúsi vegna biðlista eða annars erum við farin að bíta svolítið illa í okkur að því leyti til að þá erum við hreinlega að henda krónunni og spara aurinn. Ég ætla ekki að hafa þessa umfjöllun öllu lengri. Ég mun fylgjast vel með gangi málsins í velferðarnefnd en það þarf að gera eitthvað í þessum málum. Þessi lyfjaiðnaður þenst of mikið út. Síðan er líka alvarlegt að það er til fólk sem neitar sér um lyf vegna þess að það hefur ekki efni á þeim. Við höfum orðið vör við að fólk er komið í skuldasúpu vegna þess að það er að reyna að lækna krabbamein. Krabbameinslyf eru dýr og bæði er þá fólk að kljást við að bjarga heilsunni og lífinu en líka að kljást við fjárhagsáhyggjur og annað sem á ekki að eiga sér stað. Við verðum líka að átta okkur á því að þegar lyf eru nauðsynleg ber okkur að sjá til þess að fólk fái þau og það án þess að það þurfi að velja á milli þess að fjárhagurinn fari í spað eða það þurfi að neita sér um lyfin. Það er með ólíkindum að staðan sé svona í okkar þjóðfélagi.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir framsögu hennar í þessu máli og fyrir að leggja fram þetta mál. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í ræðu sinni er liðinn langur tími síðan unnið var að heildarendurskoðun á lyfjalögum. Hagsmunirnir sem eru undir eru gríðarlegir og viðfangið skiptir okkur öll mjög miklu máli. Það eru ekki bara hagsmunir okkar sem samfélags heldur líka hagsmunir þeirra einstaklinga sem undir eiga, fyrirtækja, framleiðenda o.s.frv. Mér sýnist augljóst af því að fara yfir frumvarpið og skoða þá vinnu sem liggur að baki að hér hafi verið vandað til verka og rétt er að hrósa ráðuneyti hæstv. ráðherra fyrir þá vinnu. Þarna er greinilega á ferðinni mjög umfangsmikið verk. Það eru nokkur atriði, eðli málsins samkvæmt, sem þarf væntanlega aðeins að velta fyrir sér að skoða betur í vinnu nefndarinnar. Ég mun fara yfir þau helstu sem ég hef rekist á við yfirferð mína. Það er rétt að taka fram að þau atriði sem ég nefni eru í öllum meginatriðum tilfærslur, snurfus, vangaveltur, því að heildarbragurinn á þessu frumvarpi er a.m.k. mér mjög að skapi. Ég mun reyna að fara yfir þetta nokkurn veginn í greinaröð þannig að menn eigi auðvelt með að fylgjast með, hafi þeir áhuga á því. Í 32. gr. er talað um lyfjablandað fóður. Það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að það hafi ekki verið farið í að breyta mikið þeim ákvæðum sem þarna eru, þ.e. um lyfjablöndun í fóður. Ég velti aðeins fyrir mér hvort ekki væri í anda þeirrar umræðu sem hefur farið fram, ekki aðeins á Íslandi heldur víða um heim, um notkun lyfja við dýrahald - og þá er ég ekki að meina notkun lyfja við dýrahald sem meðferð við sjúkdómum heldur sem fyrirbyggjandi aðgerð við sjúkdómum eða einhvers konar íblöndun í fóður - hvort það þurfi kannski ekki að vera skýrari umbúnaður um það en þarna kemur fram. Það er reglugerðarheimild þarna inni en ég velti fyrir mér hvort a.m.k. einhver hluti af þeim ákvæðum sem nú eiga heima í reglugerð væru ekki betur komin hreinlega í lyfjatextanum. Í 34. gr. er talað um lyfsöluleyfi og IX. kaflinn fjallar um lyfsölu og lyfjabúðir. Þar er m.a. talað um þau skilyrði sem þurfa að vera til að lyfjafræðingar geti fengið starfsleyfi sem lyfsali. Segja má að aðeins séu rýmkuð skilyrði frá núgildandi lögum. Í núgildandi lögum þarf þriggja ára starfsreynslu, ef ég man rétt, en þarna er í raun gert ráð fyrir tveggja ára starfsreynslu. Þar á er breyting. Hún kann að vera algerlega ásættanleg en þetta eru störf og rekstur sem krefjast mikillar sérþekkingar og reynslu og sá sem á að bera ábyrgð á afgreiðslu lyfja út úr lyfsölu þarf kannski að sæta strangari skilyrðum og strangari reglum en þarna kemur fram. Nú þekki ég það ekki nægilega vel, herra forseti, hvort þarna eru undir einhvers konar samræmdar evrópskar reglur en nefndin mun vafalítið fara yfir það. Í 43. gr. er talað um rekstur lyfjabúðar í heilbrigðisstofnun. Það er aðeins komið inn á það vandamál sem er víða á Íslandi, þ.e. að er samfélög eru það lítil að það eru jafnvel ekki forsendur til að reka lyfjaverslun. Samfélagið er lítið og m.a. sjónarmið um arðsemi gera að verkum að menn treysta sér ekki til að reka lítið lyfjaútibú, jafnvel þó að þeir séu með lyfsölu í öðru stærra nágrannasveitarfélagi eða samfélagi. Þetta er að mínu viti afar mikilvægt og kemur í rauninni inn á þær vangaveltur sem hv. þingmenn kannast við frá því nýlega héðan úr þingsal þar sem menn voru að velta fyrir sér hvort það ætti í auknum mæli að leyfa smásölu lyfja í almennum verslunum. Þarna gæti einmitt komið til einhvers konar útgáfa af því sem að mínu viti væri a.m.k. skynsamlegri lausn en sú sem ég nefndi áðan. Í 52. gr. er talað um það sem kallað er útskiptanleiki lyfja. Þar er átt við heimildir sem raunar eru þegar til staðar til að ávísa samheitalyfjum jafnvel þó að það standi annað sérlyfjaheiti á lyfjaávísun. Ég velti því fyrir mér hvort það hefði verið ástæða til að hafa einhvers konar áskilnað um endurgjöf til þess sem skrifar út eða ávísar lyfinu. Auðvitað er það ákvæði sem hefði svo sem alveg mátt vera í fyrri lyfjalögum en núna erum við að fara í heildarendurskoðun. Þá velti ég fyrir mér hvort það væri kannski ekki bara flötur á því að setja inn einhvers konar ákvæði um endurgjöf til þess sem ávísar þegar viðkomandi sjúklingur fær annað lyf afhent. Þarna tala ég af nokkurri reynslu eftir að hafa í gegnum tíðina fengið afar mörg símtöl frá sjúklingum með spurningar um lyf sem þeir hafa fengið afhent en hafa ekki verið þau lyf sem var talað um í viðtali við viðkomandi. Það getur verið mikilvægt að vita um þessar breytingar. XIII. kaflinn er kannski stærsta breytingin frá núgildandi ákvæðum, kaflinn um auglýsingar þar sem er horfið frá þeirri meginreglu sem hefur verið á Íslandi að lyfjaauglýsingar séu ekki heimilar. Nú er sem sagt verið að horfa til þess að grundvallarreglan sé að lyfjaauglýsingar séu heimilar og að það séu þá í rauninni frekar takmarkanir á heimildinni en undanþágur frá takmörkuninni, undanþágur frá banninu. Ég ætla í sjálfu sér ekkert að dæma um það hvort fyrirkomulagið er betra en mér finnst a.m.k. þurfa að hugsa það mjög vandlega, og nefndin mun vafalítið gera það, hvort þarna sé kannski verið að opna stærri glugga en við áttum okkur á og hvort við ættum að velta því fyrir okkur að halda þeim glugga ögn þrengri en hann er í dag. Í XIII. kafla er eftir því sem ég get best séð talað um lyfjaauglýsingar fram og til baka en það er ekki talað um eina tegund lyfjaauglýsinga sem er mjög algeng nema svona meira í, fyrirgefið dönskuslettuna, herra forseti, „forbifarten“, í framhjáhlaupi heitir það víst á íslensku. Það er þegar lyfjakynningar eru í eðli sínu lyfjaauglýsingar, fara fram annaðhvort inni á stofnun eða starfsstöð heilbrigðisstarfsmanna. Auðvitað átta ég mig á því að ákvæði laganna um auglýsingar ná náttúrlega líka yfir það en hins vegar er oft hægt að hægt að leika sér eða vinna svolítið með skilgreiningarnar á því hvað sé auglýsing og hvað ekki og þannig sneiða svolítið fram hjá ákvæðum laganna. Ég velti fyrir mér hvort það væri ástæða til að taka betur á því. Í 63. gr. er talað um aukaverkanir og í 1. málsgreininni er talað um skyldu til að tilkynna aukaverkanir. Ég er algerlega sammála því að þetta sé mikilvægt og við eigum að taka þetta upp. Á hinn bóginn þarf að gera ráð fyrir því að í því muni á endanum felast nokkur kostnaður fyrir heilbrigðiskerfið og fyrir heilbrigðisstofnanir. Í starfi hvers heilbrigðisstarfsmanns koma kannski fram á hverjum degi margar aukaverkanir. Það er oft túlkunaratriði hvað er alvarleg aukaverkun eða ný, sérstaklega þegar menn eru að fást við sjúklinga sem eru á mörgum lyfjum eða mörgum tegundum lyfja eða mörgum lyfjaflokkum, þá verður þetta enn þá algengara. Það er augljóslega mikilvægt að tilkynningarskyldan sé til staðar en það kann að þýða að það verði aðeins umhendis. Auðvitað er hægt að gera margt af þessu rafrænt í dag en jafnvel þau rafrænu skjöl sem eru til staðar núna hjá Lyfjastofnun eru, leyfi ég mér segja, ekki sérlega hentug eða auðveld í notkun. Það tekur tíma að fylla þau út. Það er bara þannig. Í XV. kafla er talað um lyfjaverð. Ég velti fyrir mér hvort þar hefði átt að vera einhvers konar áskilnaður um hver álagning á lyfjum megi vera, ekki bara hver verðlagning megi vera. En að öðru leyti líst mér á ágætlega á þennan kafla. Í 79. gr. er síðan fjallað um lyfjagagnagrunninn og aðkomu heilbrigðisstarfsmanna að honum og ég fagna því mjög að það sé opnað á að aðrir heilbrigðisstarfsmenn en læknar geti skoðað grunninn. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort menn ættu að þurfa að sækja um það á einhverjum tilteknum fresti að hafa aðgang að grunninum. Það þurfa til að mynda ekkert endilega allir heilbrigðisstarfsmennirnir sem þarna eru undir eða allir aðilarnir í þessum stéttum á öllum tímum að hafa aðgang að grunninum og ég velti því fyrir mér hvort það ætti að vera einhvers konar pósitíf umsókn um aðgang. Síðan er það hitt sem þarna er tekið fram, að grunnurinn eigi að vera fimm ár aftur í tímann. Oft er það alls ekki nóg. Stundum þarf maður að hafa upplýsingar miklu lengra aftur í tímann og það er ekkert flókið að hafa einhvers konar hliðargátt. Auðvitað kostar það peninga, umstang og allt þetta en að vera með einhverjar statískar upplýsingar geymdar einhvers staðar og aðgengilegar er ekkert ofboðslega erfitt en getur skipt alveg gríðarlega miklu máli. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort við ættum jafnvel að hafa þetta ákvæði aðeins víðara. Ég fagna ákvæðinu í 44. gr. og 45. gr. um lyfjanefndirnar. Ég velti því hins vegar fyrir mér hvort það hafi verið skoðað í ráðuneytinu að þær eigi að vera hlutlausari en kemur fram í greininni og þá jafnvel þannig að þar væru ekki starfsmenn viðkomandi stofnana. Þeir sem væru þarna undir væru ekkert endilega starfsmenn Landspítalans eða starfsmenn heilsugæslunnar eða neitt þess háttar eða a.m.k. með einhverju móti væri búinn til rammi fyrir þá til að vera sjálfstæðir í störfum sínum frá yfirstjórn viðkomandi stofnana vegna þess að það skiptir neytendur væntanlega mjög miklu máli.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom í framsögu minni er hér um stórt og mikið mál að ræða og ég vænti þess að hv. velferðarnefnd gefi sér ráðrúm til að fara ofan í það. Ég bendi nefndarmönnum sérstaklega á samráðskaflann eins og ég nefndi áðan. Hann spannar allt frá síðu 43 og aftur til síðu 52 sem ég held að megi teljast óvenjudrjúgur samráðskafli en er til þess ætlaður að flýta fyrir vinnu nefndarinnar. Ég bendi á það sérstaklega. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir sérlega greinargóða og yfirgripsmikla ræðu þar sem hann drap á allnokkrum álitamálum. Margar mjög góðar ábendingar komu fram í ræðu hans, enda þekkir þingmaðurinn málin af eigin reynslu. Ég vil nefna sérstaklega punkta úr máli hv. þingmanns varðandi auglýsingar, endurgjöf til lækna, skyldu til að láta vita um aukaverkanir og það utanumhald sem þar er nauðsynlegt, varðandi lyfjakynningar og stöðu þeirra, aðgang að lyfjagagnagrunninum og hvernig það sé allt saman hugsað. Ég treysti því að hv. velferðarnefnd fari vel í saumana á þessum álitamálum og vangaveltum. Ég veit að það er ekki alveg við hæfi að ráðherrann fullyrði svona sem mér finnst rétt að gera við þessa umræðu en ég tel að um óvenjulega vel unnið frumvarp sé að ræða. Hér hafa komið saman gríðarlega öflugir sérfræðingar í langan tíma sem hafa hlustað á uppbyggilegan hátt eftir spurningum, álitamálum og athugasemdum. Við höfum brugðist við athugasemdum með það fyrir augum að málið klárist að þessu sinni. Það er mjög mikilvægt að lögfræðileg umgjörð lyfjamála á Íslandi sé í samræmi við nútímann. Það er það skref sem við erum að stíga með þessu frumvarpi. Ég hlakka til samstarfs við hv. velferðarnefnd og vonast til að þetta mikilvæga frumvarp verði að lögum á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á umferðarlögum, nr. 77/2019. Ný umferðarlög munu taka gildi 1. janúar 2020 og umhverfis- og samgöngunefnd flytur þessa breytingu á þeim lögum. Þegar farið var að vinna með nýsamþykkt umferðarlög og m.a. útbúa sektarreglugerð komu upp tæknileg vandamál. Það eru mörg ákvæði í umferðarlögum og þetta er viðamikill bálkur. Bæði þarf að fara yfir hvað má og hvað má ekki og svo líka viðurlögin við því. Þarna eru nokkrar tengingar á milli sem þarf að leiðrétta og þess vegna flytur hv. umhverfis- og samgöngunefnd það frumvarp sem ég mæli hér fyrir núna. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á nýjum umferðarlögum sem samþykkt voru á 149. löggjafarþingi og taka gildi um áramót. Lagfærðar eru tilvísanir til tiltekinna ákvæða er varða sektum samkvæmt 94. gr. laganna, en þar skortir einmitt eins og ég sagði áðan tilvísanir til refsiverðra brota. Svo er líka verið að fjalla um annað varðandi ítrekunaráhrif vegna ölvunaraksturs þar sem við breyttum því að hafa refsilaust að keyra með áfengismagn í blóði úr 0,5‰ í 0,2‰. Það er bannað samkvæmt umferðarlögum en er refsilaust og þess vegna þarf að fjarlægja það úr ítrekunarkaflanum. Svo voru, eins og ég sagði áðan, nokkrar tilvísanir varðandi flutning farms og um breidd, lengd og hæð ökutækja sem hafði ekki ratað inn í viðurlagakaflann sem þarf að bæta við. Það skorti tilvísanir í skyldu til að hlíta fyrirmælum vegaeftirlitsmanna og um upplýsingaskyldu vegna vegaeftirlits. Þarna er um að ræða vegaeftirlitsmenn sem eru lögreglu til aðstoðar. Það er ekki verið að breyta frá því fyrirkomulagi sem er í dag, lögreglan sér að sjálfsögðu um þetta eftirlit en hún getur haft með sér svokallaða vegaeftirlitsmenn sem þurfa að hafa þessa heimild og er verið að bæta því við. Einnig er verið að breyta því hver gefur út starfsleyfi ökukennara. Það var sett inn til Samgöngustofu en það er í höndum sýslumanna og lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu eins og staðan er í dag. Það voru engin áform um að breyta því fyrirkomulagi. Þó að það hafi staðið Samgöngustofa var gert ráð fyrir að sýslumenn og lögregla héldu þessu áfram en það fer betur á því að fjalla bara um þá sem gefa út þessi starfsleyfi í staðinn fyrir að nefna Samgöngustofu og þess vegna er lögð til breyting á því. Að öðru leyti ætla ég bara að vísa í frumvarpið og greinargerðina með því og ekki fara nánar yfir það. Eins og ég segi eru þetta leiðréttingar en ekki efnislegar breytingar frá því sem áformað var í nýsamþykktum umferðarlögum og ég fagna því að það styttist í að þau taki gildi.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti umhverfis- og samgöngunefndar með breytingartillögu um þingsályktunartillögu um óháða úttekt á Landeyjahöfn. Nefndin fjallaði um málið og fékk umsagnir um það en í umsögnum sem nefndinni bárust var almennt mikilli ánægju lýst með efni tillögunnar og lögð áhersla á að brýn þörf væri á að gera óháða úttekt á höfninni svo að unnt væri að grípa til nauðsynlegra aðgerða til að tryggja heilsárshöfn í Landeyjum. Á það var bent að mikilvægt væri að úttektin einskorðaðist ekki við dýpi Landeyjahafnar. Líta þyrfti til þeirrar reynslu sem komin væri af siglingu nýs Herjólfs í Landeyjahöfn til athugunar á því hvaða aðrir þættir, svo sem samspil vinda og sjólags, gætu takmarkað nýtingu hafnarinnar. Reyndist svo vera þyrfti að gera tillögur að úrbótum. Nefndin tekur undir þessi sjónarmið og leggur áherslu á að litið verði til allra þátta sem geta haft áhrif á nýtingu hafnarinnar við gerð úttektarinnar. Jafnframt var bent á að með hliðsjón af umfangi verkefnisins væru óraunhæf þau tímamörk sem úttektinni væru ætluð, þ.e. að henni yrði lokið eigi síðar en 31. mars 2020. Leggur nefndin því til breytingu á tillögunni þess efnis að úttektinni verði lokið eigi síðar en 31. ágúst 2020. Nefndin leggur því til að tillagan verði samþykkt með þeirri breytingu að í stað 31. mars komi 31. ágúst. Ég þakka nefndinni fyrir gott samstarf og einhug á bak við þessa mikilvægu tillögu. Eins og við þekkjum er Landeyjahöfn grundvöllur að greiðum og öruggum samgöngum við Vestmannaeyjar og það er mikilvægt að nýtt skip, nýr Herjólfur, geti siglt þar óhindrað allt árið um kring. Því er gríðarlega mikilvægt að farið verði í þessa óháðu úttekt til að taka út heildarmyndina af því hvernig höfnin virkar og hvaða breytingar er mögulega hægt að gera á höfninni. Það sem var beðið eftir var að sjá hvernig tækist að sérhanna skip fyrir þessa höfn og hverju það myndi breyta. Þess vegna er mikilvægt að taka mið af þeim upplýsingum sem hafa bæst við eftir að nýja skipið byrjaði að sigla, eins og komið er inn á í þessu nefndaráliti og sem birtist í umsögnum við þingsályktunartillöguna. Ef vel tekst til verður vonandi hægt að tryggja enn betri samgöngur við Vestmannaeyjar. Ferjusiglingar eru þjóðvegurinn milli lands og Eyja þó að ég vilji nefna hér að að sjálfsögðu er innanlandsflugið og flugsamgöngur þangað mjög mikilvægar líka. Hvorugt kemur í staðinn fyrir hitt þannig að þessir tveir samgöngumátar eru svokölluð lífæð Vestmannaeyja. Undir nefndarálitið tekur öll nefndin og skrifar undir, þar á meðal sá sem hér stendur, Vilhjálmur Árnason, og svo Bergþór Ólason, formaður nefndarinnar, Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Hanna Katrín Friðriksson, Hjálmar Bogi Hafliðason, Jón Gunnarsson, Karl Gauti Hjaltason og Kolbeinn Óttarsson Proppé. Björn Leví Gunnarsson, áheyrnarfulltrúi í nefndinni, er samþykkur áliti þessu. Ég legg til að þessi þingsályktunartillaga verði samþykkt með þeirri tillögu sem við leggjum til hérna og ég vona að Vegagerðin sem fær þetta verkefni gangi hreint til verks. Hún lýsti ánægju með málið. Ég vil líka geta þess að um þetta er fjallað í nefndaráliti meiri hluta um nýsamþykkta samgönguáætlun þannig að það er ekki eftir neinu öðru að bíða en að henda sér í verkefnið til að bæta samgöngur því að allar samgöngubætur stuðla að velferð og hagvexti.
Herra forseti. Ég ætla að fara yfir nefndarálit meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Pál Þórhallsson og Ágúst Geir Ágústsson frá forsætisráðuneyti, Arnar Þór Stefánsson, lögmann Kristjáns Viðars Júlíussonar, Pál Rúnar Mikael Kristjánsson, lögmann aðstandenda Tryggva Rúnars Leifssonar, Oddgeir Einarsson, lögmann aðstandenda Sævars Ciesielskis, Ragnar Aðalsteinsson, lögmann Guðjóns Skarphéðinssonar, Andra Árnason, settan ríkislögmann, Magnús Leópoldsson og Valdimar Olsen. Nefndinni bárust umsagnir frá Arnari Þór Stefánssyni, Hafþóri Sævarssyni Ciesielski, Páli Rúnari Mikael Kristjánssyni og Ragnari Aðalsteinssyni og sameiginleg umsögn frá Magnúsi Leópoldssyni, Einari Gunnari Bollasyni og Valdimar Olsen. Frumvarp þetta felur í sér lagaheimild til að greiða bætur vegna dóms Hæstaréttar í máli nr. 521/2017 þar sem Kristján Viðar Júlíusson, Sævar Marinó Ciesielski og Tryggvi Rúnar Leifsson voru sýknaðir af því að hafa orðið Guðmundi Einarssyni að bana í janúar 1974, Albert Klahn Skaftason af því að hafa tálmað rannsókn á brotinu og Guðjón Skarphéðinsson, Kristján Viðar og Sævar Marinó af því að hafa orðið Geirfinni Einarssyni að bana í nóvember 1974. Megintilgangur með framlagningu frumvarpsins er að stuðla að sáttum vegna framangreindra mála þar sem sáttaumleitanir stjórnvalda í kjölfar dóms Hæstaréttar hafa ekki borið árangur og einn aðila höfðað mál fyrir héraðsdómi. Lagt er til að ráðherra verði heimilað að greiða bætur til aðila án þess að þeir fyrirgeri rétti sínum til að bera kröfur undir dómstóla. Enn fremur er lagt til að eftirlifandi makar og börn þeirra aðila sem fallnir eru frá geti tekið við greiðslu bóta. Meiri hluti nefndarinnar hefur við umfjöllun málsins lagt áherslu á að það er ekki hlutverk hennar að fjalla efnislega um dómsmálin heldur einungis að taka afstöðu til og meta efni frumvarpsins. Meiri hlutinn fjallaði um þá sérstöðu sem málið hefur í íslenskri réttarsögu, bæði að umfangi og efni, og er vandséð að viðlíka mál geti komið upp aftur. Því til stuðnings bendir meiri hlutinn á þær samfélagsbreytingar sem hafa átt sér stað á síðustu áratugum, til að mynda aukna áherslu á mannréttindi, þar með talin réttindi sakborninga. Fyrir nefndinni kom fram sjónarmið um að með framlagningu frumvarpsins væri gengið gegn þrískiptingu ríkisvaldsins, inn á verksvið dómsvaldsins. Meiri hlutinn bendir á að réttur einstaklinga til að bera mál sitt undir dómstóla er skýrt afmarkaður í stjórnarskrá og með frumvarpinu er ekki á neinn hátt verið að draga úr rétti aðila til að fara með kröfur sínar fyrir dóm. Frumvarpið lýtur einungis að heimild til að greiða bætur og er því ljóst að efni frumvarpsins er fyrst og fremst ívilnandi fyrir aðila máls. Meiri hlutinn leggur áherslu á að verði frumvarpið samþykkt njóta aðilar enn réttar til að bera mál sitt undir dómstóla til frekari bótagreiðslna. Í ljósi framangreinds og sérstöðu málsins telur meiri hlutinn að nauðsynlegt og eðlilegt sé að taka af allan vafa um að vilji stjórnvalda standi til þess að greiða aðilum máls og aðstandendum þeirra sanngjarnar bætur. Við umfjöllun um frumvarpið komu fram sjónarmið um að 2. mgr. 1. gr. væri mikilvæg í því skyni að taka af öll tvímæli um að greiða skuli bætur til eftirlifandi maka og barna. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið og bendir á að bætur þær sem lagðar eru til í frumvarpinu eru einstaklingsbundnar og að nauðsynlegt sé að kveða á um þennan rétt þar sem vafi leikur á hver réttarstaða eftirlifandi maka og barna væri fyrir dómstólum varðandi heimild til að gera kröfur um bætur fyrir hönd látins aðila. Mikilvægt sé að kveða á um það að bæturnar sem lagðar eru til í frumvarpinu geti einnig runnið til aðstandenda til að gæta jafnræðis milli aðila. Við meðferð málsins komu fram ýmiss konar sjónarmið um hvaða viðmið skulu höfð til hliðsjónar við ákvörðun fjárhæðar bóta. Meiri hlutinn tekur fram að hér er hvorki um hefðbundnar bætur né ákvörðun um bætur að ræða og vísar í því sambandi til greinargerðar með frumvarpinu. Meiri hlutinn telur, sérstaklega í ljósi þess að í frumvarpinu eru ekki lagðar fram takmarkanir á réttindum aðila til að bera kröfur sínar undir dómstóla, að það sé ekki hlutverk nefndarinnar að hlutast til um þau atriði sem höfð verði til viðmiðunar við ákvörðun fjárhæðar bótanna. Meiri hlutinn leggur áherslu á að sú meðferð sem aðilar þurftu að þola vegna málanna verði varla bætt að fullu með fjárbótum en greiðsla þeirra sé hluti af viðurkenningu stjórnvalda á því óréttlæti sem aðilar voru beittir og þeirra áhrifa sem rangindin hafa haft. Meiri hlutinn telur efni frumvarpsins geta greitt fyrir því að ná sátt, að því marki sem unnt er, vegna þeirra mála sem hér eru til umfjöllunar og þeirra áhrifa sem þau hafa haft á aðila máls. Þá leggur meiri hlutinn áherslu á að efni frumvarpsins sé skýrlega afmarkað og taki aðeins til þeirra þátta sem nauðsynlegt sé vegna þeirrar undantekningar sem það er á almennum reglum um setningu laga. Meiri hlutinn telur að verði frumvarp þetta samþykkt feli það í sér staðfestingu á vilja stjórnvalda til að leita sátta. Undir þetta skrifa hv. þingmenn Páll Magnússon, Andrés Ingi Jónsson, Birgir Ármannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Hjálmar Bogi Hafliðason. Jón Steindór Valdimarsson, Guðmundur Andri Thorsson og Helgi Hrafn Gunnarsson skrifa undir þetta álit með þeim fyrirvara að málsmeðferð stjórnvalda í sáttaferlinu, sérstaklega framlagning greinargerðar setts ríkislögmanns í umboði ríkisstjórnarinnar, sem vörn í bótamáli gegn ríkinu, hafi ekki verið til þess fallin að greiða fyrir farsælli lausn og ná sáttum. Virðulegi forseti. Eins og kemur fram í þessu áliti meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar er tilgangurinn með framlagningu frumvarpsins að stuðla að sáttum. Sáttaumleitanir strönduðu m.a. á því að aðilar voru ekki tilbúnir að falla frá rétti til að bera kröfur sínar undir dómstóla. Frumvarpið gerir hins vegar skýrlega ráð fyrir að heimilt sé að greiða bætur en aðilar geti samt haldið áfram með málið ef þeir kjósa svo til að láta reyna á betri rétt. Eðlilegt er að löggjafinn komi að því að heimila slíka málsmeðferð því að hún er frávik frá venju hjá ríkislögmanni við sættir í bótamálum. Heimildin snýr að því að ráðherra geti boðið fram sættir við aðila máls á sanngirnisgrundvelli. Bæturnar eru annars eðlis en lögákveðnar bætur á grundvelli sakamálalaga. Þær eru hugsaðar sem hluti af viðurkenningu stjórnvalda á þeim rangindum sem aðilar voru beittir. Heimildin skapar grundvöll fyrir bótagreiðslum án þess að allir aðilar þurfi að leita til dómstóla eða bíða niðurstöðu þeirra þar sem skoða þarf hvert mál gaumgæfilega út frá laganna reglum. Meiri hlutinn kemur ekkert sérstaklega inn á fjárhæðir í áliti sínu en í greinargerð með frumvarpinu er vísað til fjárhæðar og skiptingar þeirra á milli aðila. Meiri hlutinn gerir ekki athugasemdir við þá nálgun enda geti aðilar látið reyna á rétt sinn, eins og áður hefur verið sagt, fyrir dómstólum kjósi þeir svo. Hér þarf að huga að sanngirnissjónarmiðum öðru fremur og horfa í því skyni til sérstöðu og alvarleika málsins. Ekki er gert ráð fyrir að ráðherra setjist í dómarasæti en að bætur séu byggðar á almennari grundvelli með sanngirni og sáttavilja að leiðarljósi. Lagasetning er einnig nauðsynleg að mati meiri hlutans til að tryggja þetta jafnræði milli aðila. Tryggt er að fjölskyldur þeirra sem fallnir eru frá njóti sama réttar og hinn sýknaði hefði notið væri hann á lífi. Það er í anda þeirra sanngirnisnálgunar sem býr hér að baki og minningu þeirra er sýnd virðing. Virðulegi forseti. Ég legg til að þetta mál verði samþykkt.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir minnihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar. Minni hlutinn telur að efni frumvarpsins gangi gegn stjórnarskrárbundinni þrískiptingu ríkisvaldsins þar sem löggjafarvaldið gengur með því inn á verksvið dómsvaldsins. Minni hlutinn getur ekki tekið undir að hér sé um nauðsynlega lagasetningu að ræða til þess að unnt sé að greiða bætur. Þrátt fyrir sérstöðu málsins er um að ræða mál sem Hæstiréttur hefur nú þegar haft til umfjöllunar og leiddi til sýknu aðila vegna tiltekinna atriða. Það fer því betur á því að dómstólar skeri úr um bótaskyldu og eftir atvikum fjárhæð bóta í málinu líkt og hefðbundið er. Verði frumvarpið samþykkt telur minni hlutinn að sett verði fordæmi sem geti haft varhugaverð áhrif á önnur mál þar sem einstaklingar eru sviptir frelsi sínu með óréttmætum hætti eða ranglega sakfelldir. Þá eru bæturnar sem kveðið er á um í frumvarpinu og ákvörðun fjárhæðar þeirra samkvæmt greinargerð í ósamræmi við það sem áður hefur þekkst. Með hliðsjón af því sem ég hef sagt hér getur minni hlutinn ekki stutt að frumvarpið nái fram að ganga.
Herra forseti. Mig langar að þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað og ræða við mig um lóðagjaldamál. Fasteignir hafa verið skattlagðar á Íslandi frá því að tíundarlög voru sett á Alþingi árið 1096. Síðan þá hafa landeignir verið verðmetnar og skattlagðar. Í dag eru fasteignagjöld mikilvægur tekjustofn fyrir sveitarfélögin en þessi skattheimta hefur sætt gagnrýni fyrir að vera óhagkvæm. Það er hægt að taka undir það, fasteignamat tekur til bæði verðmætis þeirra bygginga sem á landinu eru ásamt lóðamati. Að mínu mati ætti gjaldstofninn að vera lóðamatið eða jarðamatið eitt og sér. Það er vegna þess að það er landið sjálft sem skapar rentuna. Hagfræðingar hafa bent á að það sé mun skilvirkara að skattleggja landið sjálft en ekki byggingarnar sem eru á landinu vegna þess að slík skattheimta hefur ekki áhrif á framboð á landi. Það er fasti. Núverandi fyrirkomulag leggst að stærstum hluta á þá fjárfestingu sem eigandi landsvæðis ræðst í, þ.e. á byggingarnar. Mikill kostur væri að skattleggja landsvæði beint þar sem þá eru hvatar fyrir því að þétta byggð í stað þess að dreifa henni. Þá er einnig ótvíræður kostur að verið er að skattleggja rentuna af landinu í stað fjárfestinga. Ein lóð er verðmætari en önnur vegna staðsetningar hennar, eins og við þekkjum, vegna þess að samfélagið hefur fjárfest í innviðum í nágrenninu. Til dæmis held ég að við getum verið sammála um að það er ekkert annað en renta ef lóðaverð hjá íbúa hækkar vegna þess að ríki og borg ráðast í uppbyggingu borgarlínu. Það er skattstofninn sem á að skattleggja, ekki fjárfesting í íbúðar- eða atvinnuhúsnæði. Það er renta af þessu tagi sem leiðir til ójöfnuðar og er ekki hagkvæm fyrir samfélög, sérstaklega ekki ef eignir safnast upp á fárra hendur. Vel útfærðar umbætur á þessu kerfi myndu leiða til aukinnar velferðar fyrir samfélagið og um það virðast líka hagfræðingar vera sammála. Augljóst er að ráðast þarf í greiningu á áhrifunum, hvernig dreifing byrðanna myndi breytast og þess háttar. Ég tel að með skynsamlegri útfærslu yrði byrðunum skipt jafnar en það er athyglisvert að skoða tekjusagan.is. Þar kemur fram hversu mun þyngri skattur fasteignagjöld eru fyrir tekjulágt fólk en tekjuhátt, en miðað við árið 2017 greiðir lægsta tekjutíund 16.000 kr. á mánuði í fasteignagjöld með 400.000 kr. í atvinnutekjur en efsta tekjutíundin með sex sinnum hærri atvinnutekjur greiðir 24.000 kr. á mánuði. Gallinn við þetta er að gögn um kaup og sölu á jörðum eru ekki skráð í opinbera gagnagrunna og því ekki hægt að reikna út markaðsverð á jarðir með sama hætti og lóðaverð er reiknað út. Úr því þarf að bæta og höfum við lagt fram þingmál um þau mál. Núverandi kerfi er ófullnægjandi eins og sýnt var í fréttaskýringaþættinum Kveik nýlega. Það virðist vera erfitt að komast að því hverjir eru raunverulegir eigendur jarða. Jarðir sem keyptar voru fyrir hundruð milljóna eru metnar á nokkur hundruð þúsund í fasteignaskrá. Einn aðili á nú u.þ.b. 1,5% af Íslandi. Ég tel mikilvægt að hömlur verði settar á jarðakaup en þá tel ég einnig nauðsynlegt að það séu efnahagslegir hvatar gegn tilgangslausri jarðasöfnun, eins og virðist t.d. eiga sér stað í mínu kjördæmi. Ég tel að með því að bæta gagnasöfnun og reikna markaðsverð á jarðir mætti einnig hugsa sér að búa til hagræna hvata gegn því að safna bújörðum. Inn í þetta markaðsverð yrðu t.d. reiknuð hlunnindi af laxveiðum. Það yrði gert þannig að sveitarfélögunum væri færð heimild til að leggja lægri lóðagjöld á jarðir sem yrðu skilgreindar sem landbúnaðarland í deiliskipulagi sveitarfélaga en þar sem enginn landbúnaður á sér stað. Þannig yrði fjárhagslegur hvati gegn því að safna til sín jörðum og taka þær úr ábúð. Virðulegi forseti. Það verður athyglisvert að heyra hvað samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þykir um þessa hugmynd því að þetta tengist líka þeirri umræðu sem við höfum átt hér. Við bíðum eftir frumvarpi um uppkaup á jörðum og ég held að þetta geti verið einn af þeim stóru hvötum sem geta hjálpað til við að sporna við því ástandi sem við höfum séð, því miður, allt of lengi núna.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að óska eftir sérstakri umræðu um lóðagjöld á bújörðum og skattalega hvata til að halda jörðum í ábúð. Ég mun leitast við að svara hvort hægt sé að breyta skattlagningu fasteigna og húsnæðis á þann hátt að áætlað lóðaverð verði andlag skattsins í stað fasteignamats þeirra bygginga sem þar standa. Hv. þingmaður spyr hverjir séu kostir og gallar á því að taka upp slíkt fyrirkomulag. Einnig er spurt hvort breyta megi skattlagningu landsvæða af landbúnaðarlandi og gefa sveitarfélögum heimild til álagningar hærri gjaldprósentu á jörðum sem skipulagðar eru sem landbúnaðarland í aðalskipulagi en engin starfsemi eigi sér stað. Rétt er að geta þess í upphafi að Þjóðskrá Íslands fer með yfirstjórn fasteignaskráningar samkvæmt lögum og annast rekstur gagna- og upplýsingakerfis sem nefnist fasteignaskrá. Þar eru allar fasteignir í landinu skráðar. Kjarni skrárinnar er upplýsingar um lönd og lóðir og afmörkun þeirra. Við þær upplýsingar er síðan skeytt mannvirkjum og réttindum þeim viðkomandi. Fasteignaskrá er grundvöllur þinglýsingabókar fasteigna, mats fasteigna og húsaskrár þjóðskrár og þannig úr garði gerð að hún nýtist sem stoðgagn í landupplýsingakerfum. Þar eru jafnframt varðveittar skráðar breytingar á skráningu. Meta skal hverja fasteign til verðs eftir því sem næst verður komist á hverjum tíma og nánar er kveðið á um í lögum um skráningu og mat fasteigna. Sá hluti fasteignaskrárinnar sem tekur til mannvirkja hér á landi, þ.e. mannvirkjaskráin, er mjög góð. Hugað hefur verið að skráningu mannvirkja allt frá því að núverandi kerfi við útreikning á fasteignamati var tekið í notkun fyrir um 50 árum. Það er mat þeirra sem þekkja til að þessi skrá sé jafnvel ein sú besta sem gerist á heimsvísu. Hins vegar er ekki hægt að segja það sama um hinn hluta fasteignaskrárinnar sem tekur til landa og lóða eða landeignaskrá. Þar vantar verulega upp á að afmörkun landeigna sé með viðunandi hætti. Uppruni skrárinnar er reyndar frá Landnámu og hafa landeignir verið afmarkaðar með örnefnum en ekki teiknaðar upp á kort eins og gert er víða erlendis þó að byrjað hafi nú verið á því á nokkrum stöðum og verið gert í talsverðan tíma. Fasteignamatskerfið sem er við lýði í dag tekur því lítið tillit til umfangs eða gæða. Það er fremur litið á það sem búið er að gera, eins og fram hefur komið, og notkun landsins. Því er mögulegt að tvær fasteignir á jafn stórum lóðum sem standa hlið við hlið og eru með sama nýtingarhlutfall geti haft mjög mismunandi fasteignamat eftir því hvernig lóðirnar eru nýttar og hvert ástand mannvirkjanna er. Þannig ber að benda sérstaklega á að verðmætar lóðir hafa þó verið mældar upp og Þjóðskrá Íslands á greinargóðar upplýsingar um hluta þessara lóða. Um síðustu aldamót hófst einnig vinna við að kortleggja og teikna þjóðlendur undir forystu forsætisráðuneytisins. Vinna við það verk hefur dregist en áætlað er að því verði lokið árið 2025 og mikilvægt er að tryggja verkefninu nægilega fjármuni sem og að halda áfram að kortleggja landið allt. Til að gera það mögulegt að lóðagjöld taki við núverandi fyrirkomulagi þarf að eiga sér stað mikið átak í uppmælingu landeigna sem myndi jafnframt byggja á þeim lagagrunni sem þar býr að baki. Ég hef átt samtöl við forsvarsmenn Þjóðskrár Íslands sem hafa lýst því yfir að stofnunin sé reiðubúin að leggja fram tillögur um lagabreytingar sem gera þarf svo bæta megi skráningu landeigna og Þjóðskrá Íslands hefur einnig hugað að þeim breytingum sem þarf að gera á aðferðum við fasteignamat og það endurspegli betur áhrif bættrar skráningar, svo sem bæði jarða og lóða í dreifbýli. Um kosti og galla þessa fyrirkomulags er það að segja að ljóst er að um mikla stefnubreytingu yrði að ræða ef farið yrði úr núverandi fasteignagjaldakerfi í nýtt kerfi sem byggði eingöngu á gjaldtöku á löndum og lóðum. Samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga er álagningarstofninn á allar fasteignir, 0,5% skatthlutfall, lagður á íbúðir og íbúðarhús ásamt lóðarréttindum, erfðafestulönd, jarðeignir, útihús, mannvirki, útibú á jörðum, hesthús, öll hlunnindi og sumarbústaði, þannig að lönd og lóðir eru hluti af núverandi kerfi en matshluti þeirra mun veikari eins og áður var vikið að. Þetta er vissulega áhugaverð hugmynd en hún myndi koma miklu róti á fasteignamarkað og íbúar sveitarfélaganna myndu verða fyrir miklum gjaldahækkunum sem og gjaldalækkunum, þar sem upplýsingar um afmarkanir lóða, stærð þeirra og hlutdeild eru almennt af skornum skammti. Verður að segja að forsendur þess að taka þetta kerfi upp í dag eru ekki fyrir hendi. Ég legg áherslu á að það þurfi og megi bæta núverandi fasteignaskrárkerfi og rökrétt að hugað verði betur að mati lands, ekki síst í ljósi þess sem hv. þingmaður kom inn á í þeim breytingum sem við höfum verið að sjá í kaupum og sölum og uppsöfnun á jörðum og hafa greinargóða þýðingu og yfirlit yfir þá mynd. En til að það geti orðið þarf að efla skráningu á landi og afmörkun þess í landeignaskrá því að án bættrar skráningar verður lítil sem engin framþróun á verðmæti landeigna. Auðvitað þyrfti slíka vinnu og breytingar á lögum að rýna með m.a. Sambandi íslenskra sveitarfélaga, [[Forseti hringir.]]en fasteignaskatturinn er þeim mikilvægur tekjustofn, eins og hv. þingmaður kom inn á.
Herra forseti. Ég vil í upphafi máls míns þakka málshefjanda fyrir að hefja þessa umræðu því að það er mjög brýnt að endurskoða tekjustofna sveitarfélaga. Miðflokkurinn leggur mikla áherslu á að endurskoða álagningu fasteignaskatta sem leggjast með auknum þunga á fólk og fyrirtækin í landinu. Breyting í þá átt að álagning fasteignaskatts taki fremur mið af landsvæðinu sem um er að ræða en þeim byggingum sem á því standa er eitthvað sem þyrfti að skoða þegar aðferð og álagningargrunnur fasteignaskatta yrði tekinn til gagngerrar endurskoðunar, sem ég tel vera nauðsynlega. Herra forseti. Óhætt er að segja að fasteignaskattar hafi hækkað upp úr öllu valdi síðastliðin ár og langt umfram almennt verðlag í landinu. Fasteignaskattar hér á landi nema um 2% af landsframleiðslu á meðan hlutfallið er 1% í Svíþjóð sem hefur ekki verið talin nein skattaparadís. Í Reykjavík hafa fasteignaskattar hækkað yfir 60% á síðustu fjórum árum og svipaða sögu er að segja í mörgum öðrum sveitarfélögum. Hækkunin er slík að jafnvel þó að einhver sveitarfélög hafi lækkað álagningarprósentu fasteignagjalda er um raunhækkun að ræða ár eftir ár og þessir skattar eru að sliga margan viðkvæman fyrirtækjarekstur. Við í Miðflokknum höfum talað fyrir því að minnka ríkisbáknið og komið með tillögur við fjárlagagerðina í þeim efnum. Þetta á líka við um annan opinberan rekstur. Á ég þar við rekstur sveitarfélaga en stjórnkerfi margra sveitarfélaga hefur á umliðnum árum bólgnað svo út að þau telja sig ekki geta lækkað þessa skatta og taka þannig sífellt til sín meira frá atvinnurekstri og almennum íbúum. Nei, herra forseti, koma þarf böndum á hömlulausa og stjórnlausa hækkun fasteignaskatta.
Virðulegur forseti. Ég þakka þessa umræðu. Efnið er ekki nýtt af nálinni og ég mun halda mig á slóðum bænda og landsbyggðar í þessari stuttu umræðu. Árum saman höfum við rætt um nýtingu landsins og bújarða, eignarhald og skilgreiningar, ráðstöfunarrétt, skattlagningu og almennt um búskaparhætti í þessu landi. Auðvitað er nátengd þessari umræðu allri afkoma bænda, þessarar sómastéttar matvælaframleiðenda sem við flest, almenningur í landinu, höfum litið upp til og virt í gegnum tíðina, þessarar stéttar sem allir núverandi stjórnarflokkar með tölu, hver með sínum hætti, saman og hver í sínu lagi, hafa leikið grátt svo að stéttin sem slík er komin að fótum fram. Þetta hafa þeir gert með fjölbreyttum kokteil af höftum, viðskiptafjötrum, glapsýn, úreltu og afdönkuðu markaðsstarfi og ítrekuðu og kolröngu stöðumati. Okkur jafnaðarmönnum hefur í áranna rás verið brigslað um að vera sérstakir óvildarmenn bænda en það er rangt. Ætli við séum kannski ekki þegar upp er staðið hollustu og bestu talsmenn bænda og nýrra búhátta og þeir talsmenn sem trúa á möguleika hinna dreifðu byggða á nýjum forsendum. Til að sveitirnar lifi og blómstri þarf kúvendingu en ekki plástra, og ekki smáskammtalækningar eins og mér virðist hér enn og aftur vera lagt upp með. Við þurfum að takast á við áleitnar spurningar. Þær hafa svo sem herjað á okkur í mörg ár. Hverjir eiga Ísland? Hverjir mega eiga Ísland? Hverjir mega kaupa jarðir? Mega það allir og þurfa engar skuldbindingar að fylgja? Eru útlendingar lakari kaupendur en íslenskir? Hirða þeir eitthvað verr um landið? Þessi málefni hafa ítrekað verið á dagskrá Alþingis mörg undanfarin ár, en er það tilviljun ein að þingið hummar fram af sér að taka á þessum málum eins og nágrannalöndin hafa gert? Ef við gerum það ekki mun lausungin halda áfram og gífuryrðin og hneykslan í fjölmiðlum líka [[Forseti hringir.]]og jarðir halda áfram að ganga kaupum og sölum meðal íslenskra og útlenskra auðmanna eins og hver önnur lagervara.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hæstv. ráðherra hvernig hann tekur á málinu. Ég verð aðeins rólegri. Við getum rætt um fyrirkomulag á skattheimtu bújarða en ég hefði kosið að við værum þá að nálgast málið út frá því hvernig við getum hagað skattheimtu á bújörðum til að styrkja búfestu um allt land, ekki eins og mér virðist vera, að verið sé að opna á þann möguleika að auka fremur álögur á bújarðir og aðrar jarðir á Íslandi. Það er ekki rétta nálgunin. Rétta nálgunin er að spyrja okkur: Hvernig getum við létt undir og aukið búfestu á Íslandi? Það er t.d. hægt með því að taka höndum saman við hv. þm. Harald Benediktsson og nokkra aðra þingmenn úr Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki sem vilja gera kynslóðaskipti auðveldari þegar kemur að bújörðum og í rauninni öllum atvinnurekstri, þ.e. smárekstri, svokölluðum fjölskyldufyrirtækjum. Það frumvarp liggur fyrir á þingi og ég skora á þingheim að taka höndum saman við hv. þm. Harald Benediktsson og félaga hans og afgreiða það frumvarp og gera ungu fólki það kleift að taka við búum foreldra sinna eða taka við rekstri litla fyrirtækisins sem foreldrar hafa byggt upp hörðum höndum í gegnum áratugina. Þetta er aðferðafræði sem mér hugnast en ekki hugmyndir um það að fara á einhvern hátt að stuðla að aukinni gjaldtöku af landi, ekki síst þegar kemur að bændum.
Virðulegi forseti. Mig langar svolítið að segja eins og maður segir á sumum fundum, að ég sé kominn til að hlusta. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki velt mjög mikið fyrir mér nákvæmlega þessari útfærslu, að taka fasteignagjöld af landi frekar en byggingum sem hv. þingmaður nefndi áðan. Hins vegar finnst mér segja sig sjálft í skattheimtu almennt að hún þarf að byggja á sem réttustum gögnum. Ef það liggur fyrir að gögn séu ónákvæm eða röng er alveg sjálfstæð ástæða til að doka við í það minnsta. Sömuleiðis myndi ég hafa áhyggjur af þeim vandamálum sem hæstv. ráðherra nefndi í svari sínu. Hins vegar velti ég oft fyrir mér þessari umræðu í sambandi við eignarhald á landi. Mér finnst hún stundum fara aðeins of geyst. Mér finnst fólk oft fara að tala um niðurstöðu sína og skoðun áður en það er búið að færa nokkur rök eða útskýra nákvæmlega hvaða áhyggjur fólk hefur og þá sér í lagi þegar kemur að því að útlendingar kaupi land. Þá verða margir óskaplega skelkaðir af einhverjum ástæðum. Ég get vel skilið viljann til að hafa takmarkanir á því hversu mikið land ákveðinn aðili má eiga. Við megum samt ekki falla í þá gildru að halda að með því að selja einhverjum land eða að við það að einhver kaupi land hætti lögsaga Íslands að gilda þar. Það er áfram Ísland, hvort sem það er Íslendingur eða útlendingur sem á landið. Það er einhver sem á landið. Ég segi fyrir sjálfan mig að ég finn ekki sjálfkrafa til meiri vinskapar landeigenda sem eru með íslenskt vegabréf en landeigenda sem eru með erlent vegabréf. Mér finnst það ekki koma málinu við. Þetta er tilfinningamál sem oft hendir fólki út í niðurstöðu áður en það er búið að rökræða málið til enda. Jafnvel þegar við tölum um takmarkanir á landeign og þess háttar þurfum við líka að útskýra fyrir fram nákvæmlega hvaða markmiðum við erum að reyna að ná. Er það bara til að sefa einhverja óþægindatilfinningu? Það eru ekki góð rök. Er það til að stuðla að jöfnuði? Það eru rök, en þá þarf líka að segja það upphátt, ekki bara fara strax í niðurstöðuna heldur segja hvað það er sem fólk hefur áhyggjur af og hvers vegna það vill leysa vandamál, [[Forseti hringir.]]ef það er til staðar, með því sem það leggur til.
Herra forseti. Ég held að það sé löngu tímabært að skoða umræðu um jarðamál með heildstæðari hætti en hér er gjarnan gert. Þar er kannski fyrsta spurningin: Er það vandamál út af fyrir sig að jarðir gangi kaupum og sölum hér á landi og skiptir höfuðmáli hvort sá aðili sem kaupir jarðir sé innlendur eða erlendur? Hefur það ekki frekar verið vandamál landbúnaðar í gegnum tíðina að það hefur verið erfitt að koma jörðum í verð? Nú eru skyndilega uppi fjölbreyttari möguleikar til þess af því að þróunin hefur verið sú, ekki bara á undangengnum fáeinum árum heldur áratugum, að jörðum í ábúð hefur jafnt og þétt farið fækkandi vegna þess að það hefur orðið hagræðing í landbúnaði eins og í mörgum öðrum greinum, búin hafa verið að stækka en þeim hefur um leið verið að fækka. Það er ekkert óeðlilegt við þá þróun og raunar mjög mikilvægt að landbúnaður eins og aðrar atvinnugreinar þróist í takt við tímann, sé hagkvæmur í rekstri og standist samkeppni, t.d. við innflutning. Ég held að við verðum að gæta þess sem mér þykir svo oft athugavert við stuðningskerfi landbúnaðarins í dag: Erum við raunverulega styðja bændur? Erum við að styðja afurðastöðvar, sem sumar eru í eigu bænda en aðrar ekki? Eigum við ekki að beina stuðningi að bændunum sjálfum og ábúð á jörðum? Þá spyr maður sig: Er eðlilegt að fara út í skattlagningarbreytingar sem þessar þar sem álagning á að vera mismunandi eftir því hvort land er í ábúð eða ekki? Stenst það jafnræði? Getum við mismunað atvinnugreinum á þann hátt eða eigendum jarða eftir því hvort þar er stundaður landbúnaður eða t.d. ferðaþjónusta? Er það eðlileg nálgun á skattlagningu á jörðum? Ég hygg að svo sé ekki. Við hljótum auðvitað að nálgast þetta heildstætt. Það er löngu tímabært að fara að taka þessa umræðu heildstætt og að við nálgumst raunverulega það hvert vandamálið er í landbúnaði [[Forseti hringir.]]á Íslandi og hvernig við beinum stuðningi við landbúnað til bænda og um leið þannig að það gagnist líka neytendum hér á landi.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um hverjir eiga bújarðir og fasteignagjöld. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þessa umræðu og ráðherra fyrir að taka þátt í henni. Fasteignagjöldin hafa farið algjörlega úr böndunum undanfarin ár og eru farin að bitna mjög alvarlega og illa á þeim sem eru tekjulægstir, sérstaklega þeim sem eru á örorkubótum. En við verðum að passa okkur á að fara ekki út í það að íþyngja bændunum með hækkun fasteignagjalda. Eins og við höfum orðið vör við eru alltaf fleiri og fleiri jarðir að fara í eyði og síðan vitum við líka að alltaf eru fleiri og fleiri jarðir að komast í eigu erlendra aðila. Það sem er svolítið athyglisvert við þetta er að meira að segja fyrirtæki eiga fullt af jörðum. Það sem er enn furðulegra, að þetta eru fyrirtæki sem eru skráð kannski í EES-landi en enginn veit í sjálfu sér hvort það séu aðilar innan eða utan EES sem eiga jarðirnar. Stundum virðist ekki nokkur leið að átta sig á því hverjir eru raunverulegir eigendur. Ég myndi telja að þetta væri það grafalvarlegasta í málinu, að uppi skuli vera svoleiðis kerfi að við getum látið einhverja kaupa - ég segi bara fyrir mig að við eigum að taka t.d. Dani okkur til fyrirmyndar. Þar kaupa menn ekki jörð nema búa á henni. Menn þurfa líka að framleiða eitthvað á henni og þeir þurfa að vera búnir að búa í nokkur ár áður en þeir fá að kaupa jörð og þá skiptir engu máli hvort það er útlendingur eða innfæddur. Hann þarf að vera með kennitölu og búa.
Virðulegur forseti. Við könnumst öll við borðspilið Monopoly, spilið sem snýst um fasteignabrask. Margar fjölskyldur spila það um jólin en aðrar fjölskyldur forðast það eins og heitan eldinn. Má þá nefna t.d. vinsæla flökkusögu um að Elísabet Englandsdrottning hafi bannað konungsfjölskyldunni að spila hið umrædda spil vegna þess að það sauð alltaf upp úr þegar þessi prúða fjölskylda kom saman og fór að keppa í fasteignabraski. Það var nafna drottningarinnar, Elizabeth Magie, sem fann upp þetta umdeilda borðspil í byrjun 20. aldar og gerði það til að sýna fram á ójöfnuð samfélagsins. Spilinu fylgdu tvö sett af reglum, annars vegar hagsældarreglur þar sem hver einasti leikmaður græddi þegar einhverjum leikmanni áskotnaðist fasteign. Samkvæmt þeim reglum unnu allir leikmenn. Hinar reglurnar þekkjum við vel, hinar venjulegu reglur Monopoly-spilsins þar sem sá sem vinnur getur gert alla hina gjaldþrota. Lóðagjöld í stað fasteignagjalda tryggja að við spilum eftir hinum réttlátu reglum Elizabethar Magie. Í stað þess að Monopoly-karlinn greiði skatta af fasteignamatinu á hótelinu sem hann byggði greiðir hann skatt af virði lóðarinnar, en slíkt er bæði réttlátara og hagkvæmara frá sjónarhóli hagfræðinnar. Fjárfestir sem byggir jafn dýrt hótel við Hörpu og í Grafarholti greiðir í dag svipuð gjöld af eignunum en það er virði lóðarinnar við Hörpu sem skapar verðmætið. Lóðin við Hörpu er verðmæt vegna þess að samfélagið hefur fjárfest í kringum staðsetningu Hörpu í samgöngum o.s.frv. Með því að nota réttlátu regluna úr Monopoly-spilinu græðir samfélagið allt. Til verður skattlagning á rentu í stað skattlagningar á fjárfestingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Ég er sérlega ánægð með að við fjöllum um þetta mál hér en það tengist einmitt tillögu um aðgerðir í jarðamálum sem ég lagði fram fyrr í haust ásamt þingflokki Framsóknar. Skattalegir hvatar til að halda jörðum í ábúð eða nýtingu tengjast tveimur aðgerðum í tillögunni, þ.e. um skattlagningu og skráningu landeigna. Þar segir að hægt væri að skapa hvata til nýtingar eigna í dreifbýli með lægri gjöldum á eignir sem væru nýttar en þær sem væru ónýttar. Forsenda þess að hægt sé að skoða þessar leiðir á raunhæfan hátt er bætt skráning landeigna og uppfært fasteignamat í dreifbýli eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan. Hér er hins vegar velt upp hugmyndinni um lóðagjöld í stað fasteignagjalda, en það er ein nálgun á þessar aðgerðir sem ég tel í ljósi umræðunnar í þingsal í dag að við eigum að skoða miklu betur. Lóðagjöld snúast um að reikna út leigu á landi út frá umfangi þess og tækifærum sem landið býður upp á til nýtingar í stað fasteignamats þar sem markaðsvirði bygginga eða landbóta er metið. Núna greiðir sá sem gerir minnst með landið lægri gjöld en hinir sem nýta landið og halda úti starfsemi sem eflir samfélögin. Það sama er að segja um þjónustugjöld til sveitarfélaga, þau virka eins. Ég vil því leggja mikla áherslu á að settur verði kraftur í vinnu við gerð landeignaskrár og verðmats lands sem er forsenda frekari skoðunar á þessari leið. Sú vinna mun jafnframt geta leyst úr fleiri málum, t.d. þar sem skipting jarða er í ólestri, svo sem þar sem eigendur hafa jafnvel vaknað upp við það að eiga ekki einir húsin sem þeir hafa byggt á landi í óskiptri sameign. [[Forseti hringir.]] Ég vil líka taka undir það sem margir hafa komið inn á, mikilvægi heildstæðrar nálgunar á þau mál. Skoðun á þessari leið er liður í heildstæðri nálgun.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Málshefjandi tengdi saman þýðingarmikil málefni, hömlur á jarðakaup útlendinga og fasteignaskattinn. Hvort sem málshefjandi hefur ætlað sér það ekki þá tókst henni að draga það fram að ríkisstjórnin er frekar dauf til augnanna, verður að segjast, þegar kemur að báðum þeim málum. Það er mikið talað en það er bið eftir aðgerðum og mér liggur við að segja, herra forseti, biðin endalausa. Ég leyfi mér að rifja upp að í febrúar 2018 beindi ég óundirbúinni fyrirspurn til hæstv. ráðherra um fasteignamatið og hafði ærið tilefni. Þá hafði fasteignamat hækkað um 13,8% almennt talað en verðmat sumarbústaða hafði hækkað um 38,7%. Ég spurði hæstv. ráðherra hvort eigendur fasteigna gætu átt von á því að eiga skjól í honum og mér heyrðist af svari hans þá ekki vera svo. Ég verð að leyfa mér að segja að það hefur lítið gerst. Staðreyndin er sú að við erum hér með grundvöll undir þessu gjaldi sem er algerlega ógagnsær. Það er byggt á vélrænum útreikningum stofnana úti í bæ. Ég efa ekki að þar vinni menn samviskusamlega en það kemur enginn kjörinn fulltrúi að þessum skattahækkunum. Þetta er svo sérkennilegt að það kemur fram á vefsíðu þjóðskrár, sem hefur þetta með höndum, að verið sé að endurskoða þetta mat og það hafi verið leiðrétt skekkja sem tengist mati á sumarbústöðum. [[Forseti hringir.]]Ég veit ekki til að nokkur maður hafi fengið endurgreiðslu. Það kemur líka fram að nú vegi fjarlægð í sundlaug inn í matið og [[Forseti hringir.]]menn búa við þetta sem grundvöll skattlagningar, ofurskattlagningar sem ekki sér fyrir endann á. Þessu verður að linna, herra forseti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að setja þetta mál á dagskrá og fagna þeim áhuga sem hér er sýndur á að ýta undir bætta nýtingu bújarða og að víkka tekjustofna sveitarfélaga. Þótt slíkir hvatar geti auðvitað verið ágætir tel ég hins vegar enn mikilvægara, ef við viljum raunverulega gera eitthvað í málunum, að farið verði í að bæta innviði. Má þar nefna þriggja fasa rafmagn og að gefa bændum færi á að auka fjölbreytni í framleiðslu og þar með auka atvinnustarfsemi í sveitum. Þetta er það sem myndi raunverulega breyta einhverju. Herra forseti. Við heyrum mikið talað um að nýjar hugmyndir þurfi og mikið er rætt um nýsköpun í landbúnaði en þegar á hólminn er komið eru hindranirnar því miður of margar. Þá spila aðrir þættir inn í eins og flutningskostnaður, takmarkaður stuðningur við lífræna ræktun og óhefðbundnar búgreinar. Herra forseti. Íslenskur landbúnaður stendur á algjörum krossgötum. Það þarf að einfalda kynslóðaskipti og á mun víðari hátt en með skattalegum hvötum þótt þeir séu auðvitað ágætir með. Það er ekki nóg að laða að fólk og hvetja það til að búa í sveitum, það þarf að greiða veginn svo fólk sjá sér fært að búa í sveitinni til framtíðar. Í stuttu máli sagt, herra forseti, þarf að gera það meira aðlaðandi að búa í sveitum, t.d. með betri nettengingu, betri samgöngum og betri tengingu við skóla fyrir barnafólk. Það eru þjóðhagslegir hagsmunir í því að reka fjölbreytt og öflugt atvinnulíf um allt land, ekki síst matvælaframleiðslu sem byggist sem allra mest á innlendri vöru. Með því skilum við þjóðarbúinu mestu, bæði vegna nýtingar auðlinda og þeirrar vinnu sem leggja þarf til framleiðslunnar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir innlegg hennar í þessa umræðu og eins ræðu hæstv. ráðherra. Ég játa að umræðan sem slík hefur ekki að öllu leyti snúist um það upplegg sem kom frá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur heldur hafa þingmenn leyft sér að fara nokkuð vítt yfir sviðið, tekið fyrir almenna landbúnaðarpólitík, almennar reglur um viðskipti með bújarðir og raunar almennt um landbúnaðarkerfið þannig að víða hefur verið komið við. Til að reyna að ná utan um spurningarnar sem hv. þingmaður spyr hæstv. ráðherra myndi ég bregðast þannig við að ég hugsa að það sé full ástæða til að fara yfir þær reglur sem gilda um skattlagningu á þessu sviði. Ég held að það sé alveg tilefni til þess og í sjálfu sér ýta mörg orð sem hafa fallið hér í umræðunni undir þá skoðun mína að tilefni sé til að fara yfir þær reglur sem gilda um skattlagningu bújarða. Ég er hins vegar ekki viss um að sú leið sem hv. málshefjandi ýjar að í þessu sambandi sé endilega sú rétta. Ég vil hafa ákveðna fyrirvara á því. Það kann að vera skekkja í dag en það má vera að sú leið sem hér er lögð til leiði til einhverrar annarrar skekkju. Ég held að endurskoðunarvinna eigi tvímælalaust fullan rétt á sér. Ég legg hins vegar áherslu á það að skattlagning á þessu sviði sem öðrum á auðvitað að byggja á almennum reglum og almennum forsendum. Menn eiga að forðast sértækar reglur og ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa hér í dag [[Forseti hringir.]]lagt áherslu á að ekki sé tilefni til að auka skattheimtu á gjaldstofn af þessu tagi frekar en annars staðar.
Virðulegi forseti. Það sem mér finnst sitja eftir á þessum tímapunkti í umræðunni er hvernig það virðist vera misbrestur í upplýsingum. Ég hygg, alveg óháð því hvort fólk vilji fara að breyta skattkerfinu einhvern veginn, breyta þessu fyrirkomulagi eða fara í einhvers konar heildarendurskoðun, eins og hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir fór yfir hérna áðan, að upplýsingarnar þurfi að vera í lagi. Þær þurfa að vera réttar. Það er ekki endilega bara til að geta hannað skattkerfið heldur vegna þess að þegar upplýsingar eru rangar og það er vitað til þess að þær séu ónákvæmar eru alls konar önnur vandamál sem geta komið upp sem enginn veit af. Ógegnsæi er í eðli sínu skaðlegt og það er ekki bara skaðlegt fyrir skattheimtu, það er líka skaðlegt fyrir umræðu, t.d. um eignarhald á landi eða þegar kemur að því að uppræta eða koma í veg fyrir alls konar svindl og spillingu sem getur grasserað í miklu ógegnsæi. Að því leyti velti ég fyrir mér, með fyrirvara um vanþekkingu mína á efninu, hvort hugmyndirnar séu komnar fram aðeins of snemma, þ.e. miðað við það hvort hægt sé að ræða þær út frá þeim forsendum sem liggja fyrir. Ef þær liggja ekki fyrir er svolítið erfitt að ætla að fara að móta sér einhverja rökrétta skoðun á því hvernig eigi að breyta kerfinu, þ.e. ef það er vitað fyrir fram að gögnin séu óáreiðanleg. Ég ætla að láta þetta duga í bili, virðulegi forseti. Ég held áfram að hlusta og mynda mér endanlega skoðun á þessu seinna, en ég verð að segja að viðvörunarorð hæstv. ráðherra, a.m.k. í fljótu bragði, gera það að verkum að ég er ekki æstur í að fara í þessar breytingar og hef reyndar ekki heyrt enn þá mjög sannfærandi rök fyrir því. Mér finnst sjálfsagt að skoða þetta betur, mér finnst alveg upplagt að fara í að laga upplýsingar, samræma þær og gera þær skýrar og aðgengilegar yfirvöldum og jafnvel fleirum, en að fara í aðgerðir, eins og ég skil umræðuna hingað til, tel ég í það minnsta ekki tímabært.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Birgir Ármannsson kom inn á að verið væri að ræða skatta, fasteignagjöld. Ég spyr mig þá: Er rétt að skattleggja á nákvæmlega sama hátt ungan bónda sem er að reyna að byrja að yrkja jörðina og auðkýfing sem kaupir upp jörð eftir jörð, eingöngu til þess að vera í stangveiði, laxveiði? Þarna er himinn og haf á milli. Ungi bóndinn sem er að reyna að koma sér af stað við að yrkja jörðina er skuldum vafinn en auðkýfingurinn virðist vera að leika sér. Það er líka annað í þessu sem er furðulegt og það er hversu auðvelt er að kaupa allt upp á Íslandi. Ef maður skoðar t.d. Danmörku er bara ekki hægt að kaupa einn bæ úti í sveit þar nema vera með kennitölu. Það eru smáundantekningar á því ef viðkomandi hefur tengsl en þá undanþágu þarf að sækja um til ráðherra. Hér virðist hægt að kaupa upp heilu jarðirnar án þess að nokkuð þurfi til. Við vitum líka að það er alltaf talað þannig ef maður er ósammála útlendingum og annað að maður sé kominn í grátkór bænda. Þetta er að verða eins og í kvótakerfinu þar sem er mikil samþjöppun. Stórir aðilar kaupa lönd, litlu bændurnir eiga í vök að verjast og við erum að ala upp kynslóð barna sem aldrei fara í sveit og halda að maturinn verði til í búðinni. Þetta er eiginlega skelfileg þróun og þess vegna eigum við að sjá til þess að bændur geti búið á jörðum sínum án þess að við aukum kostnaðinn á þá, heldur á það frekar að vera á hinn veginn, að við auðveldum þeim að búa þar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og þeim þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni. Það er rétt að hún hefur farið svolítið út um víðan völl og sá augljósi misskilningur hefur verið hér á ferð að lagt sé til að auka álögur á bændur, bara svo það sé sagt strax í upphafi. Ég sagði í ræðu minni að það væri augljóst að það yrði að ráðast í greiningu á áhrifum, hvernig dreifingin yrði og hvernig hún kæmi út. Ég talaði líka um að gagnagrunnar væru ekki til staðar og í lagi, eins og hæstv. ráðherra kom svo inn á, og það er eitt af því sem við þurfum að drífa í að gera, enda upprunnið frá landnámi eins og ráðherra sagði. Það þarf að gera lagabreytingu vegna þessa. Ég sagði að það yrði gert þannig að sveitarfélögunum yrði færð heimild til að leggja lægri lóðagjöld á jarðir sem eru skilgreint landbúnaðarland í deiliskipulagi sveitarfélaga fremur en að létta álögum af þeim sem kaupa upp jarðir en nýta þær ekki til landbúnaðar. Ég ítreka þetta sjónarmið vegna þess misskilnings sem mér hefur fundist vera hér. Er hægt að mismuna í kerfinu? Það er víða gert, bæði á Íslandi og svo höfum við oft talað um að í Norður-Noregi eru aðrir hvatar en í Ósló eða þéttari byggðum þannig að það er alveg hægt að útfæra kerfið. Núverandi fyrirkomulag fasteignaskatts er mjög flókið en hann er mikilvægur tekjustofn fyrir sveitarfélög. Hann er með þremur álagsprósentum og sveitarfélög geta hækkað hana um allt að 25% þannig að það er svolítið undir sveitarfélögunum komið á hverjum tíma. Ég hef þá trú að með réttri útfærslu dragi þessi leið úr hvötum til að safna jörðum þannig að þær jarðir sem eru í ábúð, þar sem er búskapur, komi til með að bera lægri skattprósentu [[Forseti hringir.]]frekar en þær sem standa auðar með sumarhúsum auðmanna eða eru t.d. leigðar í gegnum Airbnb. Ég vona að menn hafi áttað sig á því um hvað þessi umræða snýst.
Herra forseti. Já, það er rétt, umræðan hefur verið um ýmislegt. Svo ég dragi hana kannski saman vegna fyrirspurna í upphafi hjá málshefjanda verður að segjast eins og er að til þess að taka upp eða skoða nýtt kerfi þarf að fara í gagngera uppbyggingu á landeignaskránni. Þangað til það verður gert er þessi umræða að einhverju leyti ekki tímabær. Það er sjálfsagt að taka umræðuna en gallarnir eru allt of margir. Ef það yrði hins vegar gert er fyrirliggjandi, af því að ég svaraði því ekki, í núgildandi sveitarstjórnarlögum heimild til sveitarstjórna að lækka álögur á bújarðir sem eru í nýtingu en ekki hinar. Það yrði hugsanlega afleiðingin. Ef verðmæti lands í þessu breytta kerfi yrði miklu meira væri auðvitað hægt að nýta þessar heimildir til að leggja minni álögur á land sem er nýtt til matvælaframleiðslu. Það er hins vegar nauðsynlegt jafnframt og mjög mikilvægt að við klárum þessa uppbyggingu á landeignaskránni, ekki síst vegna þess að við þurfum að fá betri upplýsingar um land og landgæði til að sveitarfélögin í skipulagsákvörðunum sínum geti m.a. ákveðið að verja gott landbúnaðarland og það sé markmið að verja matvælaframleiðslu, fæðuöryggi þjóðarinnar. Þá þarf svona skrá að vera til, einhvers konar mat á gæðum landsins. En hins vegar verður líka að segjast eins og er, vegna þess að umræðan fór út um víðan völl, að það er verið að reyna að leggja mat á markaðsvirði eigna, t.d. eru hótellóðir á höfuðborgarsvæðinu misdýrar eftir því hvar þær eru sem og sumarhúsasvæði. Það fer eftir því hvað menn eru tilbúnir að greiða fyrir þau verðmæti. Síðan er það í höndum sveitarstjórna að leggja prósentuálagninguna á á grundvelli þess. [[Forseti hringir.]]Mörg sveitarfélög hafa lækkað sína prósentuálagningu vegna þess að matið hefur hækkað mjög mikið en ekki öll. En það er í þeirra valdi, ekki ráðherra.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga og sveitarstjórnarlögum. Markmið frumvarpsins er fyrst og fremst að styrkja það lögbundna hlutverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga. Tilefnið er fyrst og fremst hæstaréttardómur frá 14. maí 2019 í máli nr. 34/2018. Þar komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að lagaákvæði sem kvað á um að heimilt væri að mæla fyrir í reglugerð um niðurfellingu á jöfnunarframlögum til tekjuhæstu sveitarfélaga landsins fullnægði ekki þeim lagaáskilnaði sem kveðið er á um í 2. mgr. 78. gr. stjórnarskrár. Umrætt ákvæði stjórnarskrárinnar segir að tekjustofnar sveitarfélaga skuli ákveðnir með lögum svo og réttur þeirra til að ákveða hvort og hvernig þeir eru nýttir. Í kjölfar dómsins hóf ráðuneytið vinnu við að yfirfara regluverk Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að skýra heimildir löggjafarinnar um að fella niður framlög úr sjóðnum í samræmi við forsendur hæstaréttardómsins. Ráðuneytið hefur jafnframt komist að þeirri niðurstöðu að rétt sé að lögfesta tilteknar reiknireglur sjóðsins í þeim tilgangi að færa frekari stoðir undir reglur um úthlutanir jöfnunarframlaga og skýra grundvöll og forsendur framlaga sjóðsins. Í stórum dráttum má skipta meginefni frumvarpsins í nokkra hluta. Í fyrsta lagi er um að ræða breytingar sem lagðar eru til í þeim tilgangi að uppfæra tilvísanir laga og úreld ákvæði. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á ákvæðum laga um tekjustofna sveitarfélaga þar sem nánar er gerð grein fyrir forsendum og útreikningi framlaga Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Breytingarnar sem lagðar eru til eru að mestu leyti lögfesting þeirra reglna sem er að finna í reglugerðum og settar hafa verið á grundvelli laganna í gegnum tíðina. Hafa þannig margar af þeim reglum sem er að finna í frumvarpinu verið í gildi í áratugi og varða m.a. framlög til sameiningar sveitarfélaga, grunnskólaframlög og hin almennu jöfnunarframlög sjóðsins. Það er rétt að vekja sérstaka athygli á því að þau lagaákvæði sem hér eru lögð til hafa ekki í för með sér breytingar á framlögum sjóðsins frá því sem nú er, heldur er fyrst og fremst markmiðið að styrkja grundvöll og útreikning þeirra framlaga sem þegar eru veitt úr sjóðnum. Hafa ákvæðin öll það málefnalega markmið að jafna stöðu einstaklinga sem búa í sveitarfélögunum auk þess sem þau byggja á hlutlægum mælikvörðum sem standa sannarlega í samhengi við þörf sveitarfélaganna á jöfnun tekna sinna og útgjalda. Í þriðja lagi er að finna í frumvarpinu ákvæði sem heimila jöfnunarsjóði að gera ákveðnar tilfærslur á úthlutun framlaga sjóðsins. Lagt er til að lögfest verði bráðabirgðaákvæði sem veiti sjóðnum heimild til að halda eftir allt að 1.000 millj. kr. á ári í 15 ár af tekjum jöfnunarsjóðs sem ekki renna til málefna fatlaðs fólks eða reksturs grunnskóla. Af þessu tilefni er rétt að nefna að það er og hefur verið lögbundið hlutverk jöfnunarsjóðs að veita framlög vegna sameiningar sveitarfélaga og hafa framlög vegna þessa numið að meðaltali um 300 millj. kr. síðustu tíu ár. Það bráðabirgðaákvæði sem nú er mælt fyrir um veitir jöfnunarsjóði eingöngu heimild til að halda eftir fjármunum á hverju ári næstu 15 árin til að safna í sjóð sem mætir auknum útgjöldum vegna fyrirhugaðra sameininga sveitarfélaga næstu ár. Auk þess er lagt til að jöfnunarsjóði verði veitt heimild í bráðabirgðaákvæði til að nýta laust fjármagn úr fasteignasjóði Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga til að greiða fyrir þau uppgjör við þau fimm sveitarfélög sem urðu fyrir skerðingu jöfnunarframlaga á grundvelli reglugerðarákvæðisins sem ekki hafði nægjanlega lagastoð á árunum 2013–2018. Um er að ræða allt að 1.300 millj. kr. sem greiddar hafa verið til umræddra sveitarfélaga. Greiðslan úr fasteignasjóði verði síðan jöfnuð út með því að halda eftir litlum hluta af framlögum sjóðsins í allt að sex ár til að lágmarka áhrif uppgjörsins á heildarframlög til sveitarfélaga. Í fjórða lagi er lögð til breyting á sveitarstjórnarlögum, nr. 138/2011, um að felld verði úr gildi regla sem kveðið er á um í 132. gr. sveitarstjórnarlaga. Ákvæði 132. gr. í heild sinni veitir ráðuneyti sveitarstjórnarmála heimild til að staðfesta samþykkt um stjórn sveitarfélags sem gerir ráð fyrir öðru stjórnskipulagi en kveðið er á um í sveitarstjórnarlögum ef um tilraunaverkefni er að ræða vegna sameiningar sveitarfélaga. Reglan sem lagt er til að felld verði úr gildi er sú að einungis ein sameiningartilraun sama eðlis verði heimiluð í einu. Niðurfelling reglunnar er hluti af aðgerðum sem hafa þann tilgang að auðvelda sameiningar sveitarfélaga. Þá er að lokum lagt til að lögfest verði almenn heimild til að fella niður framlög til sveitarfélaga sem eru með 50% hærri meðaltekjur á hvern íbúa miðað við sambærileg sveitarfélög. Reglan sem um ræðir var umfjöllunarefni hæstaréttardóms nr. 34/2018 og er megintilefni frumvarpsins. Reglan felur í sér að eftir að framlög jöfnunarsjóðs hafa verið reiknuð út samkvæmt reiknireglunum sjóðsins eru framlög til allra tekjuhæstu sveitarfélaga landsins felld niður áður en til úthlutunar kemur. Ákvæðið gerir það að verkum að framlög til sveitarfélaga sem síst þurfa á slíkum framlögum að halda falla niður og renna í stað þess til þeirra sveitarfélaga sem hafa meiri þörf á tekjunum til að geta þjónustað íbúa sína með lögbundnum hætti. Virðulegi forseti. Við þessa lagasetningu kann að vera spurt: Hver er tilgangur Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga? Er ástæða til að halda í kerfi sem dreifir skatttekjum til sveitarfélaga með mismunandi hætti, jafnvel þannig að framlög til ákveðinna sveitarfélaga falli alfarið niður? Því er til að svara að öllum þeim reglum sem hér er mælt fyrir er ætlað að ná þeim markmiðum að jafna stöðu þeirra sveitarfélaga sem eru með lægri tekjur í samanburði við sambærileg sveitarfélög. Tilgangurinn er að allir íbúar landsins fái notið sams konar þjónustu frá sínu sveitarfélagi, sama hvar þeir búa á landinu og er það lykilforsenda í allri löggjöf um jöfnunarsjóð sem heitir jú einmitt jöfnunarsjóður. Í þessu samhengi er rétt að nefna að í 5. tölulið 9. gr. Evrópusáttmála um sjálfstjórn sveitarfélaga sem Ísland hefur fullgilt, segir, með leyfi forseta: „Til þess að tryggja hag sveitarstjórna, sem standa verr að vígi fjárhagslega, þarf að vera fyrir hendi fyrirkomulag um jöfnun tekna eða samsvarandi aðgerðir sem hafa það markmið að leiðrétta áhrif ójafnrar tekjuskiptingar og þeirra útgjalda sem þær þurfa að standa undir. Slíkar leiðir eða aðgerðir skulu ekki draga úr athafnafrelsi sveitarstjórna innan valdsviðs þeirra.“ Gerir Evrópusáttmálinn þannig ráð fyrir að starfrækt verði kerfi sem tryggir hag sveitarfélaga með því að jafna tekjur þeirra. Tilurð og starfsemi Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga er því einnig mikilvægur hluti af því að tryggja sjálfsstjórn sveitarfélaga þannig að öll sveitarfélög geti staðið undir lögbundnum verkefnum sínum með hag allra íbúa þessa lands að leiðarljósi. Með frumvarpi þessu er stefnt að því að eyða réttaróvissu um lagastoð fyrir þeirri stjórnsýslu sem Jöfnunarsjóður sveitarfélaga annast fyrir hönd íslenska ríkisins og sveitarfélaga samkvæmt markmiði laganna. Verði frumvarpið að lögum er um mikla réttarbót að ræða sem einnig ætti að girða fyrir hættu á málaferlum sem gætu haft í för með sér frekari ríkisútgjöld og lækkun framlaga úr sjóðnum til allra sveitarfélaga. Miðar frumvarpið því annars vegar að því að gera Jöfnunarsjóði sveitarfélaga áfram kleift að sinna því meginhlutverki sínu að jafna mismunandi útgjaldaþörf og skatttekjur sveitarfélaga með framlögum úr sjóðnum og hins vegar að því að styrkja sveitarstjórnarstigið með því að auðvelda sameiningar sveitarfélaga. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég mæli hér fyrir meirihlutaáliti allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um skráningu einstaklinga. Nefndin fjallaði mikið og vel um þetta mál og fékk á sinn fund marga hagaðila og eins bárust henni umsagnir frá Hagstofu Íslands, Hveragerðisbæ, Persónuvernd, Reykjavíkurborg, ríkisskattstjóra, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Samtökum fjármálafyrirtækja, Tryggingastofnun ríkisins og Þjóðskrá Íslands. Tilgangur frumvarpsins er að setja ný heildarlög um skráningu einstaklinga og á að koma í staðinn fyrir lög um þjóðskrá og almannaskráningu sem eru frá því 1962. Frumvarpinu er sérstaklega ætlað að færa almannaskráningar í nútímalegt horf til samræmis við samfélags- og tæknibreytingar. Ég ætla að fara aðeins yfir þetta álit, það eru nokkrar breytingar sem nefndin gerði sem ég tel mikilvægt að komi fram. Það er breyting við 5. gr. sem varðar Persónuvernd. Í umsögn Persónuverndar um frumvarpið barst ábending um það að Þjóðskrá Íslands hefði ekki málefnalegar ástæður til þess að vinna með upplýsingar um þjóðernislegan uppruna og eðlilegra væri að nota ríkisfang og fæðingarland. Undir þetta tekur meiri hlutinn og leggur til að hugtakið þjóðerni falli brott úr upptalningu í 5. gr. og í staðinn komi ríkisfang og fæðingarland. Jafnframt leggur meiri hlutinn til að trúarbrögð falli brott úr þessari sömu grein og í stað þeirra komi skráning í trú- og lífsskoðunarfélög. Meiri hlutinn leggur líka til að fyrirsögn greinarinnar verði breytt í Vinnsla persónuupplýsinga í samræmi við umsögn Persónuverndar enda lýsi það betur innihaldi hennar. Varðandi 6. gr., um skráningarupplýsingar í þjóðskrá, benti Þjóðskrá Íslands á við meðferð þessa máls að þegar frumvarpið hefði verið unnið hefði horfið úr upptalningunni í 1. mgr. 6. gr. að í þjóðskrá væru skráðar upplýsingar um fæðingarstað. Tekur samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið undir að rétt sé að bæta við fæðingarstað við þessa upptalningu sem nú þegar er til staðar. Í 2. mgr. 6. gr. er kveðið á um heimild Þjóðskrár Íslands til þess að skrá aðrar upplýsingar en fram koma í frumvarpinu vegna sérstakra verkefna, hagsmuna hins opinbera eða alþjóðlegra skuldbindinga. Hagstofa Íslands bendir á að stofnunin sinni opinberri hagskýrslugerð sem sé gríðarlega mikilvæg fyrir marga þætti samfélagsins og af því tilefni leggur meiri hlutinn til í samræmi við umsögnina og afstöðu samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að við 2. mgr. 6. gr. verði bætt heimild til skráningar upplýsinga vegna hagskýrslugerðar. Þá um kerfiskennitölu og sérstaka skráningu í 11. gr. Það kom fram hjá Sambandi íslenskra sveitarfélaga við meðferð málsins að í umfjöllun í greinargerð um 11. gr. væru nefnd dæmi um opinbera aðila sem gætu haft milligöngu um skráningu kerfiskennitölu. Það var ekki getið um hlutverk sveitarfélaga og það fannst sambandinu ekki gott þar sem þau ættu að teljast til opinberra stjórnvalda. Undir það tökum við í meiri hlutanum og bendum á að sveitarfélög teljast að sjálfsögðu til þeirra opinberu aðila sem eiga að teljast upp í 11. gr. Persónuvernd benti á í umsögn sinni að við setningu reglugerðar á grundvelli þessarar sömu greinar þyrfti að kveða skýrt á um hvaða persónuupplýsingar væru skráðar við útgáfu kerfiskennitölu. Undir það tekur meiri hlutinn með Persónuvernd og hvetur til þess að þegar reglugerðin verður unnin verði gætt að skýrleika og meðalhófi og ekki séu skráðar frekari upplýsingar en nauðsynlegt er. Nefndin fjallaði um efni 12. gr. og þær umsagnir sem nokkrir aðilar bentu á um nauðsyn þess að hafa heimild til ákveðinnar meðferðar upplýsinga úr þjóðskrá. Ríkisskattstjóri benti á að embættið byggði skattgrunnskrá sína á afriti af þjóðskrá sem fjallað er um í 5. mgr. 12. gr. Meiri hlutinn telur að reglugerðir þær sem kveðið er á um í 1. og 2. mgr. 12. gr. um að Þjóðskrá Íslands geti miðlað eða veitt miðlurum leyfi til að annast miðlun þjóðskrár og veitt undanþágur frá banni við heildarafhendingu þjóðskrár séu fullnægjandi til að ríkisskattstjóri og aðrir opinberir aðilar geti sinnt lögbundnu hlutverki sínu. Enn fremur mun fyrirhuguð reglugerð fara í opið samráð samkvæmt upplýsingum sem nefndinni bárust við meðferð málsins auk þess sem sérstaklega verður haft samráð við stóra hagsmunaaðila á borð við ríkisskattstjóra. Meiri hlutinn telur því ekki ástæðu til að geta sérstaklega um það í ákvæðinu hvaða aðilum verður heimilt að nota þjóðskrá á annan hátt en þar kemur fram. Í samræmi við umsögn Persónuverndar telur meiri hlutinn að í ljósi þess eftirlitshlutverks sem Persónuvernd er falið í lögum verði Þjóðskrá Íslands ekki falið eftirlit með lögum um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga á þann hátt sem gert er ráð fyrir í greinargerð með frumvarpinu. Meiri hlutinn áréttar þó að Þjóðskrá Íslands hefur eftirlit með miðlun þjóðskrár en Persónuvernd fer með eftirlit með því að skilyrði persónuverndar séu uppfyllt í samræmi við lögbundið hlutverk sitt. Meiri hlutinn telur því ekki ástæðu til að gera breytingar á þeim hluta 12. gr. sem kveður á um eftirlit með miðlun þjóðskrár. Um vernd skráðra einstaklinga gegn afhendingu upplýsinga í 14. gr. benti ríkisskattstjóri á að æskilegt væri að þeir sem njóta verndar samkvæmt þeirri grein yrðu sérstaklega merktir í skránni svo hægt yrði að greina á milli þeirra og þeirra sem eru óstaðsettir í hús. Meiri hlutinn telur að sérstakar merkingar auki skilvirkni og falli vel að markmiðum um persónuvernd og hvetur til að slíkar merkingar verði viðhafðar. Mig langar að gera hér grein fyrir mikilli breytingu sem nefndin leggur til á 3. mgr. 15. gr. og ég ætla að fá að lesa hana upp, með leyfi forseta. 3. mgr. orðist með þessum hætti: „Þjóðskrá Íslands heldur skrá yfir þá sem andmæla því að nöfn þeirra séu notuð í markaðssetningarstarfsemi. Ráðherra setur, í samráði við Þjóðskrá Íslands og Persónuvernd, nánari reglur um gerð og notkun slíkrar skrár og hvaða upplýsingar skuli koma þar fram. Ábyrgðaraðilar sem starfa í beinni markaðssókn og þeir sem nota skrá með nöfnum, heimilisföngum, netföngum, símanúmerum og þess háttar eða miðla þeim til þriðja aðila í tengslum við slíka starfsemi skulu, áður en slík skrá er notuð í slíkum tilgangi, bera hana saman við skrá Þjóðskrár Íslands til að koma í veg fyrir að markpóstur verði sendur eða hringt verði til einstaklinga sem hafa andmælt slíku. Þjóðskrá Íslands getur heimilað undanþágu frá þessari skyldu í sérstökum tilvikum í samræmi við ákvæði laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga.“ Ég vildi bara fara yfir þetta af því að þetta er mjög mikil breyting á greininni. Við meðferð málsins var allmikið fjallað um ákvæði um gjaldtöku, kostnað við rekstur og fjármögnun Þjóðskrár Íslands. Að því er snertir gjaldtökuheimild í 19. gr. bentu Samtök atvinnulífsins, Samtök iðnaðarins og Samtök fjármálafyrirtækja á að nauðsynlegt væri að skýrt yrði hvernig tekjum í formi þjónustugjalda yrði ráðstafað. Nefndinni bárust ítarlegar upplýsingar frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu um þau sjónarmið sem voru höfð til hliðsjónar þegar gjaldtökuákvæðið var samið. Þar kom fram að stuðst hefði verið við sambærileg ákvæði annarra laga, lögskýringargögn, dóma Hæstaréttar og leiðbeiningar fjármála- og efnahagsráðuneytisins, auk þess sem sérstök hliðsjón hefði verið höfð af gjaldtökuákvæði laga um Samgöngustofu sem Ríkisendurskoðun fjallaði um og taldi styðjast við skýrar forsendur. Meiri hlutinn telur því ákvæðið um gjaldtökuheimildir samræmast þeim kröfum sem gerðar eru um skýrleika slíkra ákvæða. Í 20. gr. frumvarpsins kemur fram að Þjóðskrá Íslands og Tryggingastofnun standi straum af árlegum kostnaði við rekstur þjóðskrár. Meiri hlutinn bendir á að aðrar ráðstafanir gætu hentað betur því að fyrirhugað er samkvæmt greinargerð með frumvarpinu að setja á fót vinnuhóp í því skyni að greina samfélagslegan ávinning af því að upplýsingar úr þjóðskrá og öðrum grunnskrám stofnunarinnar verði gjaldfrjálsar. Meiri hlutinn telur brýnt að gerð verði úttekt á því hvaða fyrirkomulag sé best til þess fallið að fjármagna stofnunina, þ.e. hvort fjármögnun skuli byggð eingöngu á fjárlögum, gjaldtöku eða hvoru tveggja. Þar sem slík úttekt hefur ekki farið fram telur meiri hlutinn ekki tímabært að gera breytingar á ákvæðum frumvarpsins er varða gjaldtöku og rekstur stofnunarinnar. Þá var við meðferð málsins nokkuð rætt um 3. mgr. 21. gr. sem kveður á um að sveitarfélög eigi rétt á gjaldfrjálsri íbúaskrá árlega. Sú gjaldtaka var sérstaklega rædd með hliðsjón af þeirri skyldu sem lögð er á sveitarfélög í 3. mgr. 17. gr. að yfirfara íbúaskrá sína eigi sjaldnar en þrisvar á ári. Meiri hlutinn tekur undir sjónarmið sveitarfélaganna um að þau skuli fá gjaldfrjáls eintök til að sinna lögbundnu hlutverki sínu og leggur það til. Hagstofan lagði til í umsögn sinni að efni 3. málsliðar 2. mgr. 21. gr. yrði útvíkkað á þann veg að símanúmerum og tölvupóstföngum yrði bætt við upptalninguna á þeim upplýsingum sem Þjóðskrá Íslands léti Hagstofunni í té um þátttakendur í úrtaksrannsóknum hennar. Í ljósi þess að Þjóðskrá Íslands safnar almennt ekki framangreindum upplýsingum þrátt fyrir að stundum séu þær skráðar leggur meiri hlutinn til að í ákvæðinu verði mælt fyrir um að Þjóðskrá Íslands skuli aðstoða Hagstofu Íslands eftir föngum við að finna upplýsingar um þátttakendur í úrtaksrannsóknum hennar enda eru upplýsingarnar skráðar í þjóðskrá. Meiri hlutinn telur að framangreind breyting stuðli að því að Hagstofa Íslands geti sem best sinnt hlutverki sínu án þess að kvaðir séu lagðar á Þjóðskrá Íslands sem stofnunin getur ekki uppfyllt. Það kom líka fram ábending frá Persónuvernd þess efnis að í lögum nr. 90/2018 væri kveðið á um ýmsar sérreglur um tiltekin svið, m.a. um bannskrá Þjóðskrár Íslands. Sum þessara ákvæða ættu frekar heima í sérlögum en hefðu þó verið höfð í lögum um persónuvernd meðan ekki var ljóst hvort þau yrðu fest annars staðar í lög í því skyni að koma í veg fyrir lagalegt tómarúm og lakari réttarvernd. Betur færi á því að sérákvæði sem þessi yrðu tiltekin í sérlögum á borð við lög um skráningu einstaklinga. Meiri hlutinn leggur því til í samráði við Persónuvernd að 2. og 3. mgr. 21. gr. laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga verði felldar úr lögunum og efni þeirra, eftir því sem við á, fært í 3. mgr. 15. gr. laga um skráningu einstaklinga. Þá leggur meiri hlutinn til að hugtakinu úrtaksaðili verði bætt við orðskýringar 4. gr. og að 2. mgr. 16. gr. verði felld brott þar sem hún er efnislega samhljóða g-lið 1. mgr. 19. gr. Loks eru lagðar til tæknilegar lagfæringar. Að öllu framansögðu leggur meiri hlutinn til að málið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til í sérstöku þingskjali. Undir þetta álit rita hv. þingmenn Páll Magnússon, Anna Kolbrún Árnadóttir, Birgir Ármannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Hjálmar Bogi Hafliðason og með fyrirvara eru Andrés Ingi Jónsson, Guðmundur Andri Thorsson og Jón Steindór Valdimarsson um þá þætti frumvarpsins sem snúa að skráningu trúar- og lífsskoðana.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar sem samanstendur af þeim sem hér stendur. Ég veit að það er verið að reyna að afnema þá tísku að lesa einfaldlega upp nefndarálitin sem eru lögð fram en ég get ekki stillt mig um að lesa upp orðrétt, alla vega byrjun fyrsta kafla nefndarálitsins. En fyrst vil ég bara segja að minni hlutinn fagnar þessu frumvarpi. Þetta er mjög gott frumvarp, mjög til bóta miðað við það sem fyrir er. Ég er ekki viss um að ég myndi styðja það að setja þessi lög ef þau væru engin fyrir, þ.e. að koma á fót þessu fyrirkomulagi ef ekkert slíkt væri til staðar fyrir. Það er eins og með margt í samfélaginu, þar er ýmislegt sem við höfum vanist og í raun og veru hannað okkar samfélag í kringum en grundvallast á einhverju sem við hefðum kannski ekki samþykkt ef það væri að koma fyrst fram núna. Það fyrsta sem manni dettur í hug er kannski fyrirkomulag höfundaréttar. Það er algerlega óhugsandi í mínum huga að því yrði komið á fót eins og það er í núverandi mynd ef enginn væri höfundarétturinn fyrir. En sömuleiðis er fyrirbærið þjóðskrá, þessi ofboðslega mikla gagnasöfnun ríkisins um borgara Íslands. Að því sögðu er þetta frumvarp mjög gott. Þetta er bein afleiðing af GDPR-reglugerð Evrópusambandsins sem við leiddum í lög nýlega og stóreykur rétt fólks til friðhelgi einkalífs. Svo að því sé haldið til haga komu þær góðu breytingar frá útlöndum. Þær komu frá Evrópusambandinu. Svo að það gleymist ekki. Einnig tel ég breytingartillögur meiri hlutans vera jákvæðar og kem til með að greiða atkvæði með þeim. Munurinn er kannski helst sá á minni hluta og meiri hluta í þessu frumvarpi að minni hlutinn vill ganga lengra í því að verja réttindi borgaranna fyrir gegndarlausri upplýsingasöfnun yfirvalda. Þá kemur að örstuttum lestri beint upp úr nefndaráliti minni hlutans, með leyfi virðulegs forseta: „Minni hlutinn telur að fyrirkomulag þjóðskrár á Íslandi hafi frá upphafi verið vafasamt og hafi orðið enn vafasamara eftir því sem upplýsingatækni hefur fleygt fram. Skráning einstaklinga er óvefengjanlega gagnleg en hvort tveggja til málefnalegra og ómálefnalegra afskipta af einkahögum almennra borgara. Sem dæmi þurfa einstaklingar að gefa upp til opinberrar uppflettingar sinn reglulega samastað, þ.e. lögheimili sitt. Þrátt fyrir að augljóst sé hvaða áhrif slík opinber skráning getur haft á persónulegt öryggi fólks hefur það almennt verið talið sjálfsagt í íslensku samfélagi að hið opinbera haldi skrá yfir þessar viðkvæmu og persónulegu upplýsingar til almennrar uppflettingar.“ Þarna átta ég mig á að er hugsanlega um frekar róttæka hugmynd að ræða í augum mjög margra. Það er sú hugmynd að samastaður manns, hvar maður sefur, hvar maður geymir dótið sitt og hvar maður elur upp börnin sín, sé kannski bara persónulegt atriði í lífi hverrar manneskju sem viðkomandi eigi bara að fá að hafa svolítið í friði. Ég veit að þetta er ábyggilega mjög róttækt í hugum mjög margra Íslendinga sem eru vanir því að hér sé safnað upplýsingum og dreift til meira eða minna allra um alla. Þó er í 14. gr. frumvarpsins mikil bót sem felst í því að það er hægt að óska eftir sérstakri vernd. Þessi vernd er hugsuð fyrir fólk sem getur einhvern veginn sýnt fram á að það stofni öryggi þess eða lögmætum hagsmunum á annan hátt í hættu að vera til opinberrar uppflettingar. Þá er hægt að fá fram einhvers konar takmörkun eða bann við því að upplýsingum um nafn og lögheimili sé dreift. Upplýsingunum er enn þá safnað en það má ekki dreifa þeim. Athugasemdin sem minni hlutinn gerir við þessa grein er sú að þarna þarf hinn skráði að sýna sérstaklega fram á með rökum og jafnvel gögnum hvers vegna hann þurfi þessa sérstöku vernd. Minni hlutinn getur svo sem tekið undir að alla vega miðað við allt fyrirkomulagið á Íslandi, hvernig hlutirnir virka með kennitölur og nöfn og svoleiðis, geti það verið málefnalegt þegar kemur að nafni fólks en hins vegar þegar kemur að lögheimili fólks áttar minni hlutinn sig hreinlega ekki alveg á því hvers vegna það eigi að vera skýlaus réttur annarra að fletta upp þessum reglulega samastað, nefnilega lögheimili fólks, nema það sé sérstaklega sýnt fram á það með einhverjum rökum og gögnum að það sé beinlínis hættulegt að gera svo. Því leggur minni hlutinn til þá breytingu að skráður einstaklingur geti einfaldlega óskað eftir því að lögheimilisupplýsingum um hann verði ekki dreift og þá verði þeim einfaldlega ekki dreift. Ég verð að bæta við að mér finnst skrýtið hversu lítið hefur verið fjallað um þau augljósu öryggissjónarmið sem snerta þetta. Þá vil ég víkja að trú og lífsskoðunum. Það eru jafnvel enn þá viðkvæmari upplýsingar. Fyrst skal halda einu til haga í sambandi við þetta frumvarp og viðhorf nefndarinnar og viðhorf þeirra sem sömdu þetta frumvarp: Það er alveg gerð tilraun til að hafa þetta „dipló“, þ.e. skráningu á trúarskoðunum fólks. Það er nefnilega ekki lögð til í nefndaráliti meiri hlutans beinlínis skráning á trúarskoðunum fólks heldur skráning í trú- eða lífsskoðunarfélag, sem vitaskuld er nákvæmlega það sama í langflestum tilfellum en felur hins vegar lagatæknilega í sér að þar er um að ræða skráningu sem alla vega samkvæmt orðanna hljóðan er ekki endilega trúarleg sannfæring viðkomandi og þar af leiðandi ekki skráning á viðkvæmum persónuupplýsingum, vill fólk væntanlega meina. Nú er hægt að misnota allar persónuupplýsingar á einhvern hátt, bæði réttar og rangar, bæði viðkvæmar og ekki viðkvæmar, og þær eru misnotaðar af ýmsum aðilum, ekki bara yfirvöldum heldur kannski reyndar mestmegnis einkaaðilum þessa dagana, út af internet- og tæknilegum ástæðum. En það er eitt sem við skráum hérna á Íslandi sem er skráning í trúfélag sem ég ætla nú bara að segja að sé bara skráning á trú og lífsskoðunum fólks í reynd. Það er það sem það er þegar allt kemur til alls. Og dæmin sem við höfum úr sögunni þegar slíkar upplýsingar eru misnotaðar eru hræðileg. Það eru ekkert minna en hræðilegustu dæmin sem við höfum um mannvonsku fólks. Það er t.d. eitt dæmi. Ég veit að það þykir ekki fínt í pólitík nokkurn tímann að tala um nasista eða tala eins og þeir hafi nokkru sinni verið til eða gert eitthvað, það er alltaf látið eins og það sé bara einhver draugasaga, einhver tröllasaga sem eigi sér enga stoð í raunveruleikanum en það er samt þannig að nasistar voru til og eru reyndar enn þá til og þeir náðu í alvörunni völdum í Þýskalandi og leiðtogi þeirra var í alvörunni manneskja sem hét Adolf Hitler. Hann var til. Hann var sem sagt ekki vampýra eða draugur. Hann var maður af holdi og blóði sem náði völdum og hann náði völdum í tvennum kosningum. Nasistar rústuðu kosningunum 1932, reyndar alla vega tvennum kosningum sem ég las mér til um nýlega. Þeir náðu völdum lýðræðislega. Það gleymist alltaf. Auðvitað réttlætir það ekkert voðaverkin sem þeir frömdu, bara svona í ljósi þess hvernig stjórnmálaástandið á Vesturlöndum er almennt þessa dagana, það er ótrúlegasta vitleysa réttlætt með því að einhverjir valdamenn hafi lýðræðislegt umboð til að gera hræðilega hluti. Það er engin afsökun. En það sem ég er að reyna að koma að er að þegar nasistar fóru að ofsækja gyðinga í sífellt meira mæli - það er annað sem gleymist við þá sögu, það er ekki eins og útrýmingarbúðirnar hafi bara opnað stundvíslega 1933 þegar Hitler komst til valda, þetta tók svolítinn tíma; helförin er sögð hafa byrjað árið 1941, ef ég man rétt, sem er að loknum tveimur árum af heimsstyrjöld og eftir þó nokkuð lengri valdasetu nasista - voru mjög margir gyðingar í Þýskalandi sem höfðu skipt um nafn, tekið upp nöfn sem þóttu þýskari til þess beinlínis að forðast ofsóknir, fordóma og mismunun í samfélaginu. En það var til skrá yfir trúarbrögð fólks. Það var þannig sem nasistar fundu gyðinga sem höfðu reynt að fela sig með nafnbreytingu, settu þessa gyðinga í útrýmingarbúðir og drápu þá í milljónavís. Þetta hljómar nú kannski eins og svokallað tilfinningaklám en eins og ég segi, þetta gerðist í alvörunni. Þetta er ekki draugasaga. Þetta gerðist í alvörunni. Það er ekkert rosalega langt síðan. Núna er uppgangur afla sem finnst kannski helförin ekki alveg í lagi en eru til í alveg þokkalega mikla mismunun. Þá er ég ekki að tala um einhverja sem eru algerlega á ystu nöf í stjórnmálum í Vesturheimi. Það er frægt að t.d. forseti Bandaríkjanna, Donald Trump, lofaði því beinlínis í kosningabaráttunni að stöðva allan innflutning á múslimum til Bandaríkjanna. Það eru Bandaríkin sem hafa trúfrelsi í fyrsta viðauka stjórnarskrár sinnar. Maðurinn sigrar forsetakosningar. Þetta er bara staðan sem við erum í á Vesturlöndum. Það er þokkalega mikil eftirspurn eftir svona sjónarmiðum. Hrottar eins og Donald Trump hafa völd vegna þess að þeir eru kosnir; reyndar í meingölluðu kosningakerfi vestan hafs, reyndar gölluðu á marga vegu, en samt er hann kosinn eftir kerfi sem þykir í öllum meginatriðum lýðræðislegt. Það er ekkert óhugsandi að einhver svona öfl nái völdum hér á Íslandi. Við höfum verið blessunarlega laus við þau, alla vega í meiri hluta. Það hefur komið einu sinni fyrir, tiltölulega nýlega, reyndar, að einn hv. þm. Sjálfstæðisflokksins stakk upp á því að rannsaka sérstaklega múslima fyrir það að vera múslimar og það varð eðlilega mikið fjaðrafok. Ég vil bara nefna í leiðinni að mín samtöl við aðra Sjálfstæðismenn gáfu mjög sterklega til kynna að þessi sjónarmið væru ekki velkomin í þeim flokki, sem er mjög mikilvægt og gott. En það eru til svona öfl hérna og þau geta alveg náð völdum, bæði í gegnum flokka sem núna eru til og nýja flokka. Flokkar geta breyst eins og við vitum. Nóg um það. Það sem ég er að reyna að koma að er að minni hlutinn telur að skráning á þessum trú- og lífsskoðunarfélögum sé ekki nógu mikilvæg til að halda henni. Hann leggur til að henni verið hætt. Það þarf aðeins að ræða hvers vegna þetta er skráð hérna á Íslandi. Þetta er ekki skráð vegna þess að það þjóni svakalega ríkum almannahagsmunum. Þetta er skráð vegna þess að á Íslandi erum við þrátt fyrir allt árið 2019 enn þá með svokallaða þjóðkirkju, sem er fráleitt hugtak ef út í það er farið. En við erum alla vega með hana og eitt af því sem þjóðkirkjan þarf, í ljósi þess að hún er þjóðkirkja, eru peningar. Hún þarf að fá peninga frá skattgreiðendum. Merkilegt, finnst mér, hversu margir svokallaðir hægri menn á Íslandi gagnrýna ekki það fráleita fyrirkomulag. Þessi skattur er kallaður sóknargjöld til þess að fela hans rétta eðli, sem er að hann er skattur, og til þess að sóknargjöldin geti farið til annarra trú- og lífsskoðunarfélaga líka þarf auðvitað að skrá það í þjóðskrá hver sé skráður í hvaða félag til að ríkið viti hvernig eigi að fjármagna þessi trú- og lífsskoðunarfélög með skattpeningum. Virðulegi forseti. Þetta er ekki mikilvægt hlutverk ríkisins. Þetta eru ekki ríkir almannahagsmunir. Þessi félög geta alveg rukkað sín eigin félagsgjöld. Ég stend hér sem fyrrverandi stjórnarmeðlimur í lífsskoðunarfélagi sem fær þessa peninga - en hefur reyndar þá stefnu að afnema það fyrirkomulag. Að halda í þetta fyrirkomulag, sem er einhver pólitískur vilji fyrir af mjög ómálefnalegum ástæðum að mínu mati og raunar sögulegum ástæðum þegar allt kemur til alls, er bara ekki nógu góð ástæða til að halda utan um viðkvæmar upplýsingar eins og skráningu í trúfélög. Í nefndaráliti minni hlutans er einnig farið örstutt yfir gjaldtöku en umsagnaraðilar gagnrýndu nokkuð gjaldtöku vegna notkunar gagna úr þjóðskrá, sér í lagi þegar þeir aðilar sinna sínu lögbundna hlutverki. Minni hlutinn tekur undir þetta og telur sérstaklega mikilvægt að sveitarfélög og opinberar stofnanir hafi gjaldfrjálsan aðgang að þessum gögnum til að rækja sitt lögbundna hlutverk. Ef það þykir of mikil upplýsingasókn þarf bara að endurskoða lögbundna hlutverkið. Það er áformað að setja á fót vinnuhóp til að greina það sem kallað er samfélagslegur ávinningur af því að gera upplýsingar úr þjóðskrá og grunnskrám gjaldfrjálsar og þess vegna leggur minni hlutinn ekki til breytingartillögur en meiri hlutinn er með breytingartillögur vegna gjaldtöku sem minni hlutinn styður. Síðan komum við að 20. gr. frumvarpsins en þar er að finna afskaplega áhugavert ákvæði. Það er áhugavert fyrir þær sakir hvað það er skrýtið, illa rökstudd, eins og reyndar ýmislegt í lögum. Þar er kveðið á um það stórfurðulega fyrirkomulag að Tryggingastofnun ríkisins skuli standa straum af einum tíunda hluta af rekstrarkostnaði þjóðskrár. Það er eiginlega hlægilegt að reyna að átta sig á því hvernig þetta sé til komið, hvers vegna TR eigi að borga fyrir rekstur þjóðskrár. Það er hægt að rekja þetta í gögnum þingsins og finna rökstuðninginn: Það þótti heppilegt á sínum tíma. Meiri er rökstuðningurinn ekki. Minni hlutinn leggur til að þessu undarlega fyrirkomulagi verði bara hætt. Þegar þetta hefur komið til tals, það hefur áður gerst, skilst mér að fólki hafi fundist eitthvað flókið að laga þetta þannig að rekstur þjóðskrár sé á fjárlögum en ekki að tíunda hluta frá TR. Það hefur manni skilist að fólki finnist flókið. Að við þurfum að skoða betur hvernig eigi að útfæra það. Minni hlutinn sér ekki alveg hvað er flókið við þetta. Það er tvennt sem þarf að gera: Laga þessi lög og breyta viðeigandi fjárhæðum í fjárlögum. Ég sé ekki að það sé flókið, það fer væntanlega tíundi hluti af rekstrarkostnaði þjóðskrár af Tryggingastofnun ríkisins til Þjóðskrár Íslands. Ég sé ekki að það sé flóknara en ég er heldur ekki í fjárlaganefnd. Ég verð að viðurkenna að fjárlögin eru með þeim málum sem mér hefur þótt hvað erfiðast að eiga við þegar kemur að tæknilegum útfærslum á fé milli stofnana og þess háttar. En í öllu falli legg ég það vandamál í hendurnar á mínum góða kollega hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, fulltrúa Pírata í fjárlaganefnd. Það sem snýr að minni nefnd, allsherjar- og menntamálanefnd, og þessu frumvarpi er einfaldlega 20. gr. og 1. mgr. 21. gr. og ég legg til að þetta verði einfaldlega fjarlægt. Þá gefst einnig tækifæri til þess að nefna annað sem plagar ríkið og er að mínu mati mjög hvimleitt. Það snýr að hugbúnaðargerð. Það er orðið, held ég, næstum því frægt hvað það hefur reynst erfitt að gera breytingar á þjóðskrá hvað varðar t.d. kyn og nöfn og þess háttar af tæknilegum ástæðum, af hugbúnaðartæknilegum ástæðum. Það að uppfæra hugbúnaðarkerfi og ferla í kringum þau hefur þótt svo dýrt og viðamikið verkefni að það hefur staðið í vegi fyrir vilja löggjafans til að auka t.d. frelsi við skráningu á mannanöfnum og kynjum og þess háttar. Kollegar mínir úr hugbúnaðarbransanum eiga auðvelt með að gera lítið úr þessu vandamáli og sjá fyrir sér eina SQL-skipun til að uppfæra einhverja töflu og þá sé málið dautt en það er víst ekki alveg svo einfalt. Skráningin er ekki bara til staðar hjá þjóðskrá. Það er ekki endilega nýjasta tækni og vísindi sem eru notuð og það geta verið gömul kerfi sem eru notuð hjá hinu opinbera og eru það oft. En það eru einnig staðlar og ferlar og aðrir aðilar í samfélaginu sem nota þessi gögn sem þurfa líka að geta notað þau áfram þannig að t.d. ef það er heimilað nýtt stafasett eða eitthvað því um líkt þurfa viðtakendur og notendur þjóðskrár einnig að geta tekist á við þær tæknilegu breytingar. Þetta er aðeins flóknara en einföld SQL-skipun til að uppfæra töflu í sætum, opnum gagnagrunni. En í öllu falli var það ekki það sem ég ætlaði að fara að röfla um heldur miklu frekar þann ósið sem tíðkast hjá opinberum stofnunum sem kaupa sér sérsmíðaðan hugbúnað. Opinberar stofnanir kaupa sérsmíði. Þær hafa einhverjar sérþarfir eins og t.d. Þjóðskrá Íslands, dæmigert að hún hafi sérþarfir hvað varðar hugbúnaðartækni. Fjármálaráðuneytið líka, Ríkiskaup, fullt af stofnunum kaupa sérsmíðaðan hugbúnað af einhverjum hugbúnaðarframleiðanda, eflaust fínum hugbúnaðarframleiðanda. En hann á hugbúnaðinn. Þetta er algert mein að mínu mati þegar kemur að hugbúnaðarþróun og uppfærslum, sér í lagi á viðamiklum kerfum. Ríkið hefur bara þennan eina aðila að eiga við þegar kemur að því að uppfæra nokkurn skapaðan hlut. Þá er það háð tíma þess aðila og gjaldskrá og engin samkeppni er möguleg nema með því að byrja verkefnið algjörlega frá grunni. Orri er risavaxið kerfi, að mér skilst, sem meðhöndlar ríkisfjármálin. Það er dæmi um þetta. Ríkið á ekki þetta kerfi. Það er búið að fjármagna alla þróunina á því en á ekki kerfið. Það þýðir að það er enginn aðili sem getur breytt því kerfi eða gert neitt við það nema sá sem seldi ríkinu þá vinnu og það kerfi, þrátt fyrir að ríkið hafi fjármagnað alla hugbúnaðarþróunina. Þetta gerir að verkum að kerfi festast hjá tilteknum framleiðendum og alveg sama hversu góðir þeir framleiðendur kunna að vera - ég er ekki að gera lítið úr fagmennsku eða gæðastöðlum þeirra framleiðenda sem búa til hugbúnað, það er ekki málið. Málið er að ef við ætlum að hafa samkeppni, ef við sem ríkið, sem yfirvöld, ætlum að heimila samkeppni í hugbúnaðargerð, sérstaklega kostnaðarsamari hugbúnaðargerð, þá verður ríkið að eiga hugbúnaðinn sjálft til þess að geta valið á milli annarra hugbúnaðarhúsa, hugbúnaðarframleiðenda. Þetta er bara lykilatriði. Mér skildist á umræðum í nefndinni að þetta væri tilfellið með uppfærslu á kerfum þjóðskrár sem er gríðarlega mikilvægt. Það var gestur hjá okkur úr ráðuneytinu sem var blessunarlega sammála þeim sem hér stendur um mikilvægi þess að þetta væri á hreinu og fór að skoða þetta og tjáði okkur að þetta væri í lagi. Minni hlutinn hlýtur að taka það bara gott og gilt. Það er annað líka sem mig langar aðeins að kvarta undan eða minnast á, alla vega, og það er það sem kemur næst, sem er að hugbúnaður sem er sérsmíðaður fyrir ríkið á að vera opinn. Opinn hugbúnaður er hugtak sem mörgum finnst kannski flókið. Svo er ekki. Fólk skilur alveg hvað opinn fundur er og hvað lokaður fundur er. Það skilur alveg hvað opið bókhald er, öfugt við lokað bókhald. Opinn hugbúnaður er bara opinn hugbúnaður, hugbúnaður sem allir geta séð hvernig virkar og fiktað í ef þeir vilja, alla vega samkvæmt flestum opnum leyfum. Þetta er ekki það sama og að hafa opin gögn. Hugbúnaður sem sér um umsýslu gagnagrunns getur verið opinn, gagnagrunnurinn sjálfur sem hugbúnaður getur verið opinn, en gögnin sem eru geymd í þessum hugbúnaði þurfa ekki að vera opin. Þau geta verið alveg lokuð. Rétt eins og með bíl. Maður getur vitað allt um það hvernig bíllinn virkar en þarf ekki að vita allt um farþega bílsins. Það má setja hvaða farþega sem er í bílinn og deilt því með engum en samt upplýst alla um hvernig bíllinn virkar, hversu hratt hann kemst, hvernig eigi að laga hann, hvað geti bilað í honum o.s.frv. Það er eins með hugbúnaðinn. Þegar hann er opinn getur hver sem er skoðað kóðann og lagfært hann, eða í það minnsta stungið upp á breytingum, og sá sem á hugbúnað sem er opinn getur auðveldlega farið í útboð og bara sett kóðann á netið og sagt: Hérna eru kóðinn, okkur vantar þetta og hitt: Hversu góðan díl getið þið boðið fyrir að vinna þetta verkefni? Þá bjóða hugbúnaðarframleiðendur í það verk og hvernig þeir leysa það verk af hendi getur líka verið opið. Það er ekkert þessu til fyrirstöðu og þetta er á engan hátt hættulegt þegar kemur að persónuvernd eða öryggi, sem er annað sem fólk hefur oft miklar áhyggjur af. Ég segi þetta reyndar með þeim fyrirvara að það getur verið óráðlegt að taka hugbúnað sem er búið að þróa mjög mikið og mjög lengi í lokuðu umhverfi án þess að kóðinn sé aðgengilegur neinum og opna hann síðan bara án þess að fara yfir hann alla vega fyrst. Ástæðan er sú - og nú þarf ég aðeins að móðga kollega mína en svona virkar fólk bara - að þegar forritarar gera ráð fyrir því að enginn sjái kóðann er styttra í að þeir sætti sig við öryggisfyrirkomulag sem þeir myndu annars ekki sætta sig við. Með öðrum orðum: Þeir gera ráð fyrir því að öryggið felist í því að enginn sjái kóðann. Það er vond praktík, það eru vond vinnubrögð, en það gerist samt í raunveruleikanum og það þarf að passa slíkt þegar kóði er tekinn sem þegar er lokaður og hann opnaður. En að vinna verkefnið þannig að það sé opið frá upphafi á ekki að fela í sér nein öryggisvandamál umfram það sem fylgir því þegar gerður er lokaður hugbúnaður. Eins og ég tók fram í upphafi styður minni hlutinn þrátt fyrir allt hins vegar bæði frumvarpið og breytingartillögur meiri hlutans. Þetta frumvarp er einkenni þess hvað Íslendingar hafa verið hömlulausir í söfnun persónuupplýsinga, jafnvel viðkvæmra, og dreifingu þeirra. Ef við byggjum í samfélagi þar sem væri ekki notuð þjóðskrá og vandamál hefðu verið leyst hingað til með einhverjum öðrum hætti myndi ég ekki styðja þetta frumvarp. - Ég þakka hv. þingmanni fer að líta við hingað í þingsal, það er ágætt að hafa einn og einn áheyranda af og til. Staðan er eins og hún er, við notum kennitölur alveg villt og galið. Ég fæ ekki alveg séð hvernig íslenskt samfélag myndi ganga upp ef við breyttum því á einni nóttu. En vissulega er þetta frumvarp skref í rétta átt, sér í lagi hvað varðar dreifingu gagnanna og rétt hins skráða til að vera upplýstur um hvernig er farið með gögnin. Það er eitt enn í greinargerð sem mig langar að fjalla aðeins um sem mér finnst áhugavert. Það er fyrirhugað í framtíðinni að koma upp því sem heitir vefkall. Ég ætla að sleppa tæknilegum útskýringum á því en það er tækniútfærsla sem auðveldar þjóðskrá að halda utan um hver fletti upp. Það þýðir að það er auðveldara fyrir hinn skráða að finna út úr því hver sé að fletta honum upp og hvers vegna. Sem dæmi: Ef stjórnmálaflokkur flettir upp einstaklingi í þjóðskrá til þess að finna t.d. út í hvaða kjördæmi viðkomandi býr til að tryggja rétta skráningu í kjördæmafélag myndi hinn skráði fá að vita af því. Þetta er framtíðarmúsík sem því miður er ekki alveg orðin að raunveruleika en hún er jákvæð og mér finnst gott að sjá að viðleitni yfirvalda í þessum málaflokki er almennt til hins betra, sem er ekki sjálfsagt, jafnvel í svokölluðu frjálsu lýðræðisríki eins og Íslandi, sem er vissulega frjálst miðað við Sovétríkin en ekki er miðað við villtustu drauma þess sem hér stendur. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegi forseti. Nefndarálitinu fylgja fimm tölusettar breytingartillögur sem eru útlistaðar í lok þess. Undir nefndarálitið skrifar sá sem hér stendur og engir fleiri. Ég vona þó að fleiri ýti á græna takkann í atkvæðagreiðslu. Við sjáum til. Eins og maður segir stundum: Aldrei að segja aldrei.
Frú forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um fjárfestingu erlendra aðila í atvinnurekstri, nr. 34/1991 (afnám búsetuskilyrða), á þskj. 493, fyrir hönd efnahags- og viðskiptanefndar. Eins og segir í stuttu nefndaráliti er með frumvarpinu brugðist við athugasemdum frá Eftirlitsstofnun EFTA um skilyrði um búsetu og heimilisfesti stjórnarmanna og framkvæmdastjóra í íslenskum atvinnufyrirtækjum. Áður hefur verið brugðist við sambærilegum athugasemdum með breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur, samanber lög nr. 25/2017. Nefndin hefur ekki efnislegar athugasemdir við frumvarpið en leggur til breytt orðalag til að auka skýrleika. Breytingartillögurnar hafa engin efnisleg áhrif en gerð er grein fyrir þeim í þingskjalinu. Undir þetta álit skrifa hv. nefndarmenn Óli Björn Kárason, Þorsteinn Víglundsson, Brynjar Níelsson, Oddný G. Harðardóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Smári McCarthy og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2020. Það er á þskj. 543. Nefndin fékk á sinn fund töluverðan fjölda fólks sem greint er frá í nefndarálitinu og bárust umsagnir víða að. Vísa ég bara beint í nefndarálitið án þess að lesa það upp. Í frumvarpinu er lagt til að krónutöluskattar svokallaðir hækki í samræmi við verðbólgumarkmið Seðlabanka Íslands en ekki breytingar á vísitölu neysluverðs. Þetta þýðir raunlækkun skattanna á milli áranna 2019 og 2020. Hér er um að ræða olíugjald, almennt og sérstakt bensíngjald, almennt og sérstakt kílómetragjald, bifreiðagjald og gjald af áfengi og tóbaki. Hið sama gildir um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra og útvarpsgjald til Ríkisútvarpsins. Í frumvarpinu eru lagðar til framlengingar á gildistíma í ákvæðum til bráðabirgða í lögum um almannatryggingar, lögum um félagslega aðstoð og lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Er það gert til að sporna við því að víxlverkanir örorkubóta almannatrygginga og örorkulífeyris lífeyrissjóða hefjist að nýju á næsta ári og til að tryggja að fjárhæð frítekjumarks vegna atvinnutekna örorkulífeyrisþega við útreikning tekjutryggingar og heimilisuppbótar lækki ekki á milli ára. Frítekjumarkið er nú 1.315.200 kr. á ári eða 109.600 kr. á mánuði. Yrði gildistími bráðabirgðaákvæðanna ekki framlengdur myndi frítekjumark örorkulífeyrisþega vegna atvinnutekna lækka úr 1.315.200 kr. á ári í 300.000 kr. og skerða greiðslu bóta þeirra örorku- og endurhæfingarlífeyrisþega sem hafa atvinnutekjur yfir frítekjumarkinu. Í þessu sambandi telur meiri hlutinn nauðsynlegt að undirstrika mikilvægi þess að lokið verði við heildarendurskoðun á tryggingakerfi öryrkja eigi síðar en á komandi ári. Bent er á að fjárhæð frítekjumarks atvinnutekna hefur haldist óbreytt að krónutölu frá árinu 2009. Mikilvægt er að við endurskoðun tryggingakerfisins verði litið til þess að hækka frítekjumark atvinnutekna og tryggja að það taki breytingum á hverju ári í takt við þróun launa á almennum vinnumarkaði. Þannig verði öryrkjum gert betur kleift að bæta sinn hag. Því má bæta við, án þess að það sé sagt í nefndaráliti, að ekki er hægt að láta þetta kjörtímabil líða öðruvísi en að við náum þessum breytingum fram. Ég trúi því og treysti að við gerum það. Í 19. gr. frumvarpsins er kveðið á um að við lög um sóknargjöld o.fl., nr. 91/1987, bætist bráðabirgðaákvæði þess efnis að sóknargjald sem renni til þjóðkirkjusafnaða og skráðra trúfélaga skuli vera 930 kr. á mánuði á komandi ári fyrir hvern einstakling 16 ára og eldri. Samkvæmt sambærilegu bráðabirgðaákvæði sem er í gildi í lögunum nam gjaldið 925 kr. Í minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytisins til nefndarinnar er lagt til að þessi krónutala hækki í samræmi við forsendur breytingartillagna meiri hluta fjárlaganefndar við 2. umr. um frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2020 og verði 975 kr. Farið er yfir röksemdirnar fyrir því í nefndarálitinu. Í áðurnefndu minnisblaði fjármála- og efnahagsráðuneytis til nefndarinnar er lagt til að við XIV. kafla frumvarpsins um breytingu á lögum um tryggingagjald, nr. 113/1990, bætist grein um breytingu á þeirri hlutfallstölu sem Fæðingarorlofssjóður fær í sinn hlut af tekjum af almennu tryggingagjaldi samkvæmt 5. tölulið 2. mgr. 3. gr. laganna úr 0,65% í 1,1%. Svo vitnað sé beint í minnisblaðið þá segir þar: „Gert er ráð fyrir að útgjöld Fæðingarorlofssjóðs verði 1.400 millj. kr. umfram forsendur fjárlaga ársins 2019. Tekjur sjóðsins af almenna tryggingagjaldinu munu ekki duga fyrir útgjöldum hans á árinu og þrátt fyrir að tekið sé tillit til ríflega 2,5 milljarða kr. jákvæðrar stöðu sjóðsins í árslok 2018 stefnir í að hann verði rekinn með halla í árslok 2019. Hækka þarf hlutdeild Fæðingarorlofssjóðs í gjaldinu um 0,45 prósentustig ef það á að standa undir fullri fjármögnun sjóðsins á árinu 2020 að teknu tilliti til halla ársins 2019. Lagt er til að hlutfall Fæðingarorlofssjóðs í almenna tryggingagjaldinu verði hækkað úr 0,65% í 1,1% og lækkar því hlutfall lífeyris- og slysatrygginga á móti, samanber 6. tölulið 2. mgr. 3. gr. laga um tryggingagjald.“ Meiri hluti leggur til að viðeigandi breyting verði gerð á þessum kafla frumvarpsins. Þá að urðunarskatti. Skattlagning á urðun úrgangs getur verið árangursrík leið til að stuðla að umhverfisvænni ráðstöfun úrgangs. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram almenn samstaða um að stjórnvöld grípi til aðgerða til að hækka kostnað við urðun og stuðli þannig að aukinni flokkun, endurnýtingu og endurvinnslu úrgangs. Skattlagningin á urðun er hluti af aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Eitt af markmiðum með umhverfissköttum er að þeir sem valda kostnaði og hafa neikvæð áhrif á umhverfið standi undir þeim kostnaði með beinum hætti. Mikilvægt er að við útfærslu fyrirhugaðs urðunarskatts verði stuðlað að þessu markmiði. Í stað þess að um sé að ræða hreina tekjuöflun fyrir ríkissjóð er umræddur skattur umhverfisskattur sem ætlað er að hafa áhrif á hegðun einstaklinga og fyrirtækja. Meiri hlutinn vill í þessu sambandi benda sérstaklega á tvö atriði: 1. útfærslu skattlagningarinnar og innheimtu þarf að skýra betur í frumvarpinu, 2. innviðir eru ekki fyrir hendi til að heimili og fyrirtæki geti komist hjá því að skila úrgangi til urðunar. Í umsögn Sorpu er bent á að ekki sé hægt að tengja saman það sem hver íbúi skilar til urðunar og urðunarskatt, þar sem ekki er til staðar búnaður til að vega þann úrgang sem til fellur á hverju heimili eða fyrirtæki. Vegna þessa geti skatturinn ekki orðið annað en nefskattur óháður magni til urðunar. Samkvæmt mati Sorpu yrði útgjaldaaukning íbúa á starfssvæði fyrirtækisins um 795 millj. kr. á ári og kostnaður fyrirtækja um 1.620 millj. kr. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga segir orðrétt: „Forsenda þess að sambandið geti stutt lögfestingu urðunarskatts er að sú tekjuöflun renni beint til verkefna sem hafa það að markmiði að draga úr förgun úrgangs.“ Í umsögn Samtaka atvinnulífsins og aðildarfélaga er einnig bent á nauðsyn þess að tekjur af skattinum verði nýttar „til innviðauppbyggingar á þessu sviði“. Með hliðsjón af framangreindu leggur meiri hlutinn til að ákvæði frumvarpsins um urðunarskatt falli brott og að viðeigandi breytingar verði gerðar á þessum kafla frumvarpsins. Meiri hlutinn beinir því til fjármála- og efnahagsráðuneytis og umhverfis- og auðlindaráðuneytis að vinna að gerð nýs frumvarps til breytingar á lögum um umhverfis- og auðlindaskatta þar sem lögfest verði innheimta urðunarskatts, að teknu tilliti til framangreindra atriða. Mikilvægt er að þessari vinnu verði hraðað og að haft verði samráð við sveitarfélögin um lagabreytingarnar. Meiri hlutinn telur mikilvægt að samhliða innleiðingu urðunarskatts verði hugað að uppbyggingu innviða til að tryggja að skatturinn skili þeim árangri sem að er stefnt, þ.e. að auka flokkun, endurnýtingu og endurvinnslu úrgangs. Eðlilegt er að tekjur ríkissjóðs af urðunarskattinum verði nýttar, a.m.k. að hluta, til nauðsynlegrar innviðafjárfestingar að þessu leyti. Að tillögu fjármála- og efnahagsráðuneytis leggur meiri hlutinn til að við frumvarpið bætist kafli um breytingu á lögum um opinber fjármál, nr. 123/2015. Lagt er til að þær breytingar verði gerðar á 1. mgr. 52. gr. laganna að kveðið verði á um að reikningsskil skuli gerð á grundvelli alþjóðlegra reikningsskilastaðla fyrir opinbera aðila sem miða við rekstrargrunn fyrir A-hluta ríkissjóðs og ríkisaðila í A-hluta og að Fjársýslu ríkisins verði falið að setja nánari reglur um reikningsskil einstakra aðila í A-hluta. Lagt er til að 2. mgr. ákvæðisins, þar sem fram kemur að reikningsskil fyrir einstaka ríkisaðila í A-hluta skuli uppfylla kröfur laga um ársreikninga, falli brott. Í tillögu ráðuneytisins kemur fram að sú aðgreining sem gerð er í gildandi lögum á reikningsskilum A-hluta ríkissjóðs annars vegar og einstakra ríkisaðila í A-hluta hins vegar hafi verið talin einfalda reikningshaldið fyrir ríkisstofnanir í A-hluta. Framkvæmd laganna hafi hins vegar valdið ýmsum vandkvæðum og óvissu sem fylgir því þegar mismunandi staðlar gilda. Af þeirri ástæðu sé lagt til að reikningsskil hjá þessum aðilum verði samræmd. Þá sé ekki gert ráð fyrir að einstaka ríkisaðilar og verkefni í A-hluta þurfi að uppfylla öll skilyrði staðla um framsetningu, skýringar og upplýsingagjöf heldur sé ætlunin einkum að tryggja að reikningshaldið verði með samræmdum hætti án þess að það sé óþarflega íþyngjandi fyrir minni aðila. Því sé miðað við að Fjársýsla ríkisins marki reglur um reikningsskil og uppgjör ríkisaðila og verkefna í A-hluta sem verði byggðar á almennt viðurkenndum reikningsskilaaðferðum. Jafnframt er lögð til breyting á 1. mgr. 54. gr. laganna til samræmis við framangreint. Í minnisblaði sem nefndin fékk frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu er komið á framfæri tillögu um breytingu á frumvarpinu frá dómsmálaráðuneytinu þess efnis að við frumvarpið bætist kafli um breytingar á lögum um aukatekjur ríkissjóðs, nr. 88/1991. Í fyrsta lagi er lagt til að gjöld fyrir vegabréfsáritanir hækki úr 4.200 kr. í 5.500 kr. fyrir aldurinn 6–12 ára og úr 7.800 kr. í 11.000 kr. fyrir 13 ára og eldri. Þetta eru vegabréfsáritanir sem gefnar eru út til erlendra ríkisborgara í íslenskum sendiráðum fyrst og fremst. Í öðru lagi er lagt til að orðalag ákvæða 33., 34. og 35. töluliðar 14. gr. laga breytist á þann veg að skýrt verði tekið fram að um sé að ræða gjald fyrir afgreiðslu umsókna um þau leyfi sem kveðið er á um í ákvæðinu en ekki fyrir útgefin leyfi. Í þriðja lagi er lagt til að gjald fyrir útgáfu dvalarskírteina fyrir aðstandendur EES-borgara, sem ekki eru EES- eða EFTA-borgarar falli niður en að fyrir endurútgáfu slíks skírteinis greiðist 4.500 kr. Þessa breytingu má rekja til tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins frá 2004, nr. 2004/38, sem kveður á um að dvalarskírteinin skuli gefin út án endurgjalds eða gegn endurgjaldi sem ekki er hærra en það sem ríkisborgurunum er gert að greiða. Samkvæmt gjaldskrá Þjóðskrár Íslands er útgáfa umsækjanda um fyrsta nafnskírteini honum að kostnaðarlausu en gjald er tekið fyrir endurútgáfu og er það sama gjald og lagt er til að verði í 37. tölulið 14. gr. laganna. Að þessu framansögðu leggur meiri hlutinn til þessar breytingar á aukatekjum ríkissjóðs. Aðrar breytingartillögur meiri hlutans eru tæknilegs eðlis, sem ég fer ekki yfir hér, og hafa ekki efnisleg áhrif. Að þessu virtu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Undir nefndarálit þetta skrifar sá er hér stendur, Óli Björn Kárason, og hv. þingmenn Brynjar Níelsson, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirferðina og framsöguna. Hann minntist á urðunarskattinn og ég verð að koma aðeins inn á hann. Sá hringlandaháttur sem ríkisstjórnin hefur viðhaft hvað varðar hugmyndir um þessa skattlagningu er með ólíkindum. Í 1. umr. þessa máls stóð til að leggja þennan skatt á og öll andmæli hagsmunaaðila sem komu að því máli voru gjörsamlega hunsuð. Það kemur t.d. fram í frumvarpinu, þar sem segir: „Með hliðsjón af stefnu stjórnvalda gefur umsögn Sambandsins ekki tilefni til breytinga á frumvarpinu.“ Síðan er búið að hræra í þessu öllu saman og stendur til að skoða málið betur, enda ekki nema von vegna þess að það hefur fengið algjöra falleinkunn hjá sveitarfélögunum, það sérstaka áhugamál ríkisstjórnarinnar að leggja á nýja skatta og færa þá í þessa fallegu búninga. Ég spyr hv. þingmann: [[Forseti hringir.]]Verður þessi skattur þá lagður á í næstu fjárlögum, þ.e. í síðustu fjárlögum þessarar ríkisstjórnar, og kemur hann til með að þjóna því hlutverki sem hann á að gera? Hvað gerist t.d. þar sem sorp er brennt eins og á Suðurnesjum, koma þau sveitarfélög til með að greiða þennan skatt?
Frú forseti. Aðeins svo að menn hafi eitt á hreinu: Það er ekki verið að leggja skatt á sveitarfélög eins og mér fannst hv. þingmaður telja þegar hann spurði hvort sveitarfélög á Suðurnesjum ættu að greiða þennan skatt. Það er verið að leggja þennan skatt, þegar að honum kemur, á þá sem skila úrgangi til urðunar og það eru einstaklingar og fyrirtæki. Þetta er ekki tekjuöflun fyrir ríkissjóð. Þetta er skattstofn sem á, ef hann virkar, hv. þingmaður, að hverfa á einhverjum árum. Til að hann virki, til að fyrirtæki og einstaklingar geti brugðist við, þurfa innviðirnir að vera til staðar og því miður eru þeir ekki til staðar eins og staðan er núna. Þess vegna bendir meiri hluti nefndarinnar á að a.m.k. hluta af þessum skattpeningum eigi að verja í innviðauppbyggingu þannig að við sjáum [[Forseti hringir.]]að skatturinn virki sem þýðir að hann hverfur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það eru sveitarfélögin sem innheimta skattinn, ég geri mér fulla grein fyrir því, en íbúarnir koma hins vegar til með að greiða hann. Það eru u.þ.b. 6.000 kr. á hverja fjölskyldu og þegar skatturinn er kominn að fullu til framkvæmda eru það 12.000 kr. Það er stanslaust verið að bæta í ýmis gjöld og svo státar ríkisstjórnin sig af því að lækka skatta. Það sem ég vildi sagt hafa um málið er að það verður að hlusta á hagsmunaaðila, þeir eiga að innheimta skattinn. Fyrirtæki eiga að innheimta skattinn og þau hafa gefið þessari skattheimtu algjöra falleinkunn. Fyrirtæki á borð við Sorpu hafa gagnrýnt málið harðlega og kvartað yfir samráðsleysi. Þau segja að það sé augljóst að tilgangur hugmynda um þennan skatt sé ekki verndun umhverfis eða aukning í endurvinnslu og endurnotkun, tilgangurinn virðist ekki vera sá að minnka úrgang. Þetta kemur allt fram í umsögn Sorpu og það er ljóst að farið var í þessa vegferð án nokkurs undirbúnings. Það er mjög gagnrýnivert, frú forseti, hvernig haldið hefur verið á þessu máli og hringlað með það fram og til baka. [[Forseti hringir.]]Það er ljóst að þessi skattheimta verður að veruleika og ég tel ljóst að verið sé að leggja í vegferð sem kemur ekki til með að skila þeim árangri sem menn halda.
Þegar rætt er um umhverfisskatta erum við að ræða með hvaða hætti við getum lagt gjöld á þá sem hafa neikvæð áhrif á umhverfið og ég er þeim megin. Samtök atvinnulífsins eru meira að segja þeim megin, þau telja eðlilegt og skynsamlegt að verðleggja mengun. Þar er ég. Ég skil ekki hv. þingmann þegar hann talar um að ekki sé hlustað á gagnrýnisraddir. Það er akkúrat það sem meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar er að segja, að málið sé ekki alveg fullburða. Við bendum á ákveðna vankanta sem taka verði tillit til og við segjum líka að í undirbúningi að innleiðingu á þessum svokallaða urðunarskatti verði að hafa samráð við sveitarfélögin. Mér finnst að ríkisstjórnin og stjórnarmeirihlutinn [[Forseti hringir.]]í efnahags- og viðskiptanefnd hafi einmitt gert þetta af mikilli skynsemi.
Frú forseti. Mig langar í fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann, af því að ég veit að hann deilir þessum áhyggjum með mér, hvort hann hafi ekki vaxandi áhyggjur af skattstigi ríkisins. Við erum nýbúin að samþykkja fjárlög með 1.000 milljarða útgjöldum og í ágætri samantekt og umsögn Samtaka atvinnulífsins, m.a. um fjárlagavinnuna fyrir árið 2020, kemur fram að tekjur hins opinbera séu nú 34% af landsframleiðslu þegar leiðrétt hefur verið fyrir tryggingagjöldum sem eru eitt hæsta skattstigið sem þekkist í OECD-ríkjum. Það er aðeins Svíþjóð sem stendur okkur nokkurn veginn jafnfætis í þessum samanburði. Hefði ekki verið ráð þessarar ríkisstjórnar að reyna að draga aðeins úr skattpíningu, hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar?
Frú forseti. Það er alltaf gott að fá svona spurningar. Hér er verið að lækka skatta. Það kemur fram í nefndaráliti sem kemur til umræðu síðar að ríkisstjórnin muni á kjörtímabilinu hafa lækkað tekjuskatta einstaklinga um 31 milljarð uppsafnað. Meginþunginn af þeirri lækkun er hjá þeim sem hafa hvað minnst milli handanna. Við erum að tala um 31 milljarð á kjörtímabilinu. Auðvitað vildi ég ganga lengra en ég hef ekki bolmagn í meira. Það er hins vegar rétt hjá hv. þingmanni að Ísland er háskattaland, þar erum við algjörlega samstiga. Við eigum ekki að blekkja okkur með því að láta annað í veðri vaka. Við erum háskattaland og það getur haft alvarlegar afleiðingar fyrir samkeppnishæfni þjóðarinnar, ekki bara fyrirtækjanna heldur líka þegar kemur að launafólki. [[Forseti hringir.]]Þar er ég, og þar erum við samstiga.
Frú forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að áformaðar skattalækkanir, fyrst og fremst á árinu 2021, eru virðingarverðar. Ég óttast hins vegar að það kunni að reynast ríkisstjórninni mjög erfitt að standa við þær skattalækkanir, einfaldlega vegna þess að hér er að kólna í hagkerfinu. Við heyrum daglega fregnir af uppsögnum. Það er alveg augljóst að við erum enn að vinna með mjög bjartsýnar afkomuhorfur fyrir ríkissjóð á næsta ári miðað við þá þróun sem við sjáum að á sér nú stað í hagkerfinu. Þannig kann þetta að verða ríkisstjórninni mjög þungbært. Ég mun styðja hana eindregið í þeim verkefnum en teldi æskilegt að gengið yrði mun lengra. Ég held að þetta sé mjög mikilvægt í umræðunni um loftslagsmál og þá grænu skatta sem við erum í auknum mæli að beita í þeim efnum og spyr hvort hv. þingmaður sé mér ekki sammála um að slíkir skattar megi ekki eingöngu vera til tekjuöflunar fyrir ríkissjóð, heldur hljótum við að þurfa að huga að því að lækka önnur gjöld á móti. Kannski er það stærsti vandinn við téðan urðunarskatt, að við séum einfaldlega að beita skattkerfinu fyrir okkur [[Forseti hringir.]]í aðgerðum í loftslagsmálum en við megum ekki líta á slíka skatta sem nettótekjuöflun fyrir ríkissjóð.
Frú forseti. Ég er sammála hv. þingmanni. Ég hef sagt í ræðu og riti áður að ég vil ekki og get aldrei tekið þátt í því að umhverfisskattar séu eitthvert sérstakt skjól til að hækka almennt álögur á fyrirtæki og einstaklinga, enda er það ekki markmiðið með þeim. Markmiðið er fyrst og fremst að stuðla að betri umgengni okkar sjálfra við náttúruna. Ég er þar. Þess vegna er það líka spurning þegar við leggjum saman tekjuöflun ríkisins hvort við verðum þá ekki að fara að horfa fram hjá þessum svokölluðu umhverfissköttum eða grænu sköttum. Þeir eiga að vera tímabundnir og þeir eiga að hverfa. Ef þeir hverfa ekki hafa þeir ekki náð tilgangi sínum. Það er alveg ljóst. Og þá er þetta ekki grænn skattur eða umhverfisskattur. Þá er þetta bara hrein tekjuöflun ríkisins og þá skulum við bara tala um það þannig.
Frú forseti. Nú höfum við hv. þm. Óli Björn Kárason oft rætt saman um mikilvægi þess að hægt sé að útskýra á skýran hátt hver rökstuðningurinn er á bak við öll gjöld sem ríkisstofnanir leggja á í sínu starfi. Ég hef farið fram á það í efnahags- og viðskiptanefnd, að ég held í þrjú ár, að þetta verði tekið til endurskoðunar, alla vega skoðað hver rökin eru. Nú er enn einu sinni, í þessum bandormi svokallaða, verið að hækka þessi gjöld án þess að fyrir liggi nokkur greining á því hver rökstuðningurinn er á bak við. Mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort einhver von sé á því að við getum farið í þá vinnu að greina þetta á næstunni og hvenær.
Frú forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að við höfum oftar en einu sinni og oftar en tvisvar rætt um það að þegar kemur að gjöldum þurfi að liggja fyrir hver raunkostnaður þjónustuveitandans, þ.e. hins opinbera aðila, sé við að veita þá þjónustu sem greitt er fyrir. Ef það er eitthvað umfram raunkostnaðinn þá er þetta í raun skattur. Við erum sammála um þetta og þess vegna þarf þessi greining að fara fram. En í þessu frumvarpi erum við að tala um skatta, svokallaða krónutöluskatta. Við erum að tala um skatta á bensín og við erum að tala um gjald í framkvæmdasjóð o.s.frv. þannig að við erum ekki að fjalla um aukatekjur ríkissjóðs eða gjaldtöku af veittri þjónustu að þessu sinni. En það er fyllilega rétt hjá hv. þingmanni að benda á þetta og þetta er verkefni sem við eigum auðvitað að vera í en það er nú stundum þannig að við erum sett í önnur verkefni sem við þurfum að klára. En ábending eða ítrekun hv. þingmanns komst til skila.
Forseti. Það væri kannski ráð að ákveða einhvern tíma og reyna að standa við það því þetta er orðið ansi brýnt. Nú er t.d. í aukatekjum ríkissjóðs, sem verið er að breyta með þessu frumvarpi, verið að rukka fólk sem ætlar að stofna nýtt fyrirtæki um 130 þús. kr. og gott betur. Í sömu aukatekjum ríkissjóðs er verið að rukka ýmislegt annað sem við vitum að er langt umfram það að vera hóflegt gjald og er í raun skattur. Það er sumt sem við viljum skattleggja, t.d. bensín. Það er ástæða til að nota þetta sem ákveðna neyslustýringu, ekki síst í ljósi loftslagsvandans, en við skulum alla vega hafa það skýrt hvort er í hverju tilfelli. Að sama skapi eru ákveðin útgjöld hjá ríkinu meiri en rukkað er fyrir og það er hið besta mál vegna þess að stundum er verið að gera það, t.d. í heilbrigðiskerfinu, til að auðvelda fólki hlutina. En í öllu falli verðum við að vinna þessa greiningu og ég bara bið hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar um að finna tíma til að fara í þessa vinnu.
Frú forseti. Ég hefði getað flutt hvert einasta orð í þessari ræðu hv. þm. Smára McCarthys, ég tek undir það allt saman. Það er rétt ábending að við höfum ekki gefið okkur tíma en kannski ættum við að gefa þau fyrirheit hér að við nýtum fyrstu nefndadagana í janúar, áður en þing kemur saman, til að fara í gegnum þetta. Við hefðum kannski sóma af því að gera það með þeim hætti og við gætum þegar hafið undirbúning að því. En aftur: Ég get bara lesið upp ræðu hv. þingmanns og tekið undir allt sem hann sagði.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ágæta ræðu. Hið huggulega samtal sem hann átti við þingmann Pírata var ósköp notalegt. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki í rauninni alveg sama hvað við köllum svona skatta. Hinn svokallaði umhverfisskattur er ekkert ólíkur hinum svokallaða sykurskatti. Það er verið að reyna að búa til einhvers konar neyslustýringu á heimilin í landinu sem nú þegar borga fyrir sorphirðu. Þau eru þegar að borga urðunarskatt ef það má orða það þannig og því langar mig að spyrja hv. þingmann í fyrstu atrennu hvort hann sjái fyrir sér að við getum lækkað aðra skatta á móti urðunarskattinum og þá hvaða skatta mögulega og einnig hvernig útfærslu hann sjái á þessum nýja skatti sem leggst á heimilin og íbúa þessa lands.
Frú forseti. Ég hef ekki tíma til að ræða sykurskattinn og ég bið hv. þingmann að virða mér það til betri vegar. [[Gripið fram í.]]Ég er til í þá umræðu vegna þess að ég hygg að við séum sammála þar. Það er verið að leggja á gjald á urðun úrgangs, gjald sem við getum kallað skatt. Fólk, heimili og fyrirtæki geta komist hjá þeirri skattlagningu með því að skila úrganginum til flokkunar og endurvinnslu. Til að það sé hægt þurfa allir innviðir að vera til staðar. Það er sem sagt val. Sá sem flokkar ekki, sá sem skilar ekki úrganginum með þeim hætti sem er eins skaðlítill fyrir umhverfið og hægt er að hugsa sér, þarf að greiða fyrir það. Ef hann flokkar ekki er það annars á kostnað annarra. Mér finnst þetta ágætishugmyndafræði [[Forseti hringir.]]vegna þess að fyrirtækjum og heimilum er í sjálfsvald sett hvort þau greiði þetta gjald eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið. Ég hef ekki skipt um skoðun á þessu, þetta er ekkert annað en einhvers konar neysluskattur sem verið er að leggja á. Ég spurði hvaða útfærslu þingmaðurinn sæi fyrir sér á skattheimtunni og þá líka hvort mögulegt væri að lækka aðra skatta á móti. Þingmaðurinn sagði hins vegar að þetta væri einhvers konar val og að þá yrði fylgst með því með einhverjum hætti hverjir flokkuðu og hverjir ekki. Þetta þykir mér býsna forvitnilegt og velti fyrir mér hvort hugsunin sé þá sú að einhvers konar sorplögga verði á ferðinni sem kíki í tunnurnar hjá fólki og fylgist með hvort menn hafi flokkað eða ekki. Mig langar að spyrja þingmanninn hreinlega aftur: Hvernig verður útfærslan á þessum sorpskatti eða urðunarskatti? Ég trúi því aldrei að þingmaðurinn sjái fyrir sér að einhverjir gluggi í tunnurnar hjá okkur til að athuga hvort við höfum flokkað eða ekki. Einnig spyr ég hvort ekki sé sanngjarnt að ætlast til þess að einhverjir aðrir skattar lækki á móti. Það er draumsýn ein að halda [[Forseti hringir.]]að þessi skattur hverfi einhvern tímann verði hann lagður á.
Frú forseti. Ég vona innilega að hv. þingmaður og Skagfirðingur, Gunnar Bragi Sveinsson, hafi rangt fyrir sér um að þessi skattur hverfi ekki. [[Gripið fram í.]]Auðvitað hverfur hann. Hins vegar er það á valdi okkar sjálfra hvort hann hverfur eða ekki. Þess vegna sagði ég í framsöguræðu minni að það skipti svo miklu máli þegar við erum að ræða um gjaldtöku eða skatta af þessu tagi að við áttum okkur á því að hér er ekki um að ræða tekjuöflun fyrir ríkissjóð í hefðbundnum skilningi, tekjur sem síðan er hægt að ráðstafa til þess að lækka einhver önnur gjöld. Markmiðið er að þessi skattur hverfi. Annars virkar hann ekki og þá þarf að endurskoða málið vegna þess að þá erum við að gera eitthvað rangt. Ég er algjörlega sannfærður um að ef við framkvæmum þetta með réttum hætti og málið er unnið [[Forseti hringir.]]eins og þarf að vinna það og sé það undirbúið á öllum stigum máls, hjá umhverfisráðuneytinu, fjármálaráðuneytinu og Sambandi íslenskra sveitarfélaga, munum við ná ótrúlegum árangri.
Frú forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga fyrir árið 2020. Kennir þar ýmissa grasa. Í fyrsta lagi er verið að hækka ýmis gjöld. Eins og segir á bls. 10 í frumvarpinu er 2,5% hækkun á svokölluðum krónutölusköttum og þar er talið upp olíugjald, bensíngjald, kílómetragjald og bifreiðagjald. Öll þessi gjöld á bifreiðar hækka um áramótin um 2,5% og það verður að segjast eins og er að bifreiðar eru greinilega sérstakt áhugamál þegar kemur að skattlagningu hjá hinu opinbera. Nú hefur verið settur á kolefnisskattur eða kolefnisgjald sem hækkar lítrann af bensíni um 12 eða 13 kr. Skattlagning á bifreiðar er að mínum dómi komin alveg að ystu mörkum og Félag íslenskra bifreiðaeigenda hefur ályktað á sama veg. Ég hvet ríkisstjórnina til að íhuga þetta vandlega vegna þess að skattar sem þessir bitna líka sérstaklega á landsbyggðinni og þar nefni ég kolefnisgjaldið sem dæmi. Íbúar þar þurfa að aka um lengri veg en gengur og gerist á höfuðborgarsvæðinu svo dæmi sé tekið. Ég tel að stjórnvöld eigi að íhuga alvarlega að draga úr skattheimtu á bifreiðaeigendur, hlusta á þau rök sem Félag íslenskra bifreiðaeigenda hefur sett fram í þeim efnum og draga úr þessum árlegu hækkunum á bifreiðaeigendur. Hér er einnig verið að hækka gjöld til Fjármálaeftirlitsins. Bankarnir hafa kvartað yfir þeirri gjaldheimtu og reyndar fleiri gjöldum eins og bankaskattinum en kjarni málsins er að í þessu tilfelli er verið að draga úr þessari skattheimtu að því leytinu til að það er verið að ganga á eigið fé stofnunarinnar. Ég hef reyndar gagnrýnt það áður úr þessum ræðustól. Í því sambandi vil ég þó nefna að Miðflokkurinn lagði fram breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um að við sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands yrði gerð sérstök hagræðingarkrafa. Það er alveg ljóst að þegar stofnanir eins og þessar sameinast, þar sem þær sinna að hluta til svipuðum verkefnum á ákveðnum sviðum, er eðlilegt að því fylgi ákveðin hagræðingarkrafa og sparnaður fyrir ríkissjóð. Það er þó ekki í þessu tilfelli og það var meira að segja sérstaklega tekið fram þegar sameiningaráformin voru kynnt að engum starfsmanni yrði sagt upp. Ég tel þetta ranga nálgun í svona stóru máli. Þessar tvær stofnanir eru okkur mjög mikilvægar og sinna mjög mikilvægum verkefnum en engu að síður verður að gera þá kröfu að sameiningunni fylgi hagræðing. Á bls. 10 er einnig rætt um gjald í Framkvæmdasjóð aldraðra. Í frumvarpinu er lögð til 2,5% hækkun á gjaldi í sjóðinn og samkvæmt því verður gjaldið 11.740 kr. á hvern gjaldanda við álagningu opinberra gjalda á árinu 2020 vegna tekna ársins 2019. Áætlað er að hækkunin skili ríkissjóði u.þ.b. 65 millj. kr. viðbótartekjum á ári. Einnig segir á bls. 11, þar sem rætt er um rekstrarkostnað hjúkrunarrýma og kostnaðarþátttöku heimilismanna, að heimilt verði að verja fé úr Framkvæmdasjóði aldraðra til að standa straum af rekstrarkostnaði hjúkrunarrýma fyrir aldraða á árinu 2020. Hér er um bráðabirgðaheimild að ræða sem hefur verið framlengd sem lýtur að því að greiða megi rekstrarkostnað hjúkrunarheimila úr Framkvæmdasjóði aldraðra en hins vegar hefur aldrei verið hlutverk sjóðsins að annast rekstur. Sjóðnum hefur ekki gengið vel að fjármagna nauðsynlega uppbyggingu hjúkrunar- og dvalarheimila eins og honum er ætlað þar sem framlög til hans eru mun minni en sem nemur sívaxandi þörf fyrir slíkt húsnæði. Það kemur skýrt fram í nefndaráliti mínu sem ég lagði fram við 2. og 3. umr. fjárlaga að staðan á uppbyggingu hjúkrunarheimila er í raun og veru langt á eftir þörfinni. Meira að segja er það svo, sem er mjög sérkennilegt, að heilbrigðisráðherra hefur ákveðið að setja á biðreikning tæpar 300 millj. kr. sem ætlaðar voru til að nýta til uppbyggingar í þessum efnum og fjárlaganefnd samþykkti. Með þessu framlagi var fjárlaganefnd að reyna að styrkja rekstrargrundvöllinn. Það er hins vegar mjög sérkennilegt að þetta fé skuli hafa verið sett á biðreikning. Það er í raun og veru afleitt og mjög sérkennilegt að á sama tíma og haldið er áfram að draga úr fjárfestingaráformum sjóðsins er veitt fé úr honum til rekstrar í stað þess að hann geti einbeitt sér að fjárfestingarverkefnum, enda hefur hann enga getu til að sinna því lögbundna hlutverki og vera auk þess í rekstrarhlutverki. Ég tel mjög mikilvægt að heilbrigðisráðherra fari ofan í kjölinn á þessu máli og að fyrir honum opnist ákveðin sýn hvað þetta varðar vegna þess að ráðherra áttar sig að mínum dómi ekki alveg á því að það er ekki hlutverk sjóðsins að koma að rekstri. Það hefur meira að segja verið áréttað af forstjóra Landspítalans að hægt væri að auka afköst spítalans ef unnt væri að búa þeim öldruðum heimili sem nú dvelja við óviðunandi aðstæður á spítalanum, geta ekki lengur dvalið á sínum fyrri heimilum og bíða eftir nýju heimili á hjúkrunarheimili eða þar sem veitt er aðstoð af því tagi. Kannski hefur ráðherra í raun og veru láðst að móta stefnu í þessum mikilvæga málaflokki þegar lögð var fram svokölluð heilbrigðisstefna. Sú stefna býr í raun og veru til vandamál og getur þar af leiðandi ekki talist nein stefna, ef það má orða það þannig. Stefnumörkun er til að leysa málin en ekki búa til vandamál og allra síst hjá eldri borgurum sem þarfnast heimilis og öryggis eins og allir aðrir. Það er brýnt að sjóðurinn sinni sínu lögbundna hlutverki en ekki þessum rekstrarframlögum og það verður að taka á því máli. Næst ætla ég að víkja að kaflanum um sóknargjöld. Í frumvarpinu er lagt til að föst krónutala sóknargjalda hækki úr 925 kr. á mánuði samkvæmt gildandi lögum í 930 kr. fyrir árið 2020. Jafnframt er hér talað um lögboðið framlag til sókna þjóðkirkjunnar og annarra trúfélaga sem leiðir hugann að því sem ég tel rétt að nefna í þessu sambandi, að fyrir nokkru var endurvakið félag hér á landi sem hugðist endurgreiða meðlimum sínum sóknargjöld sem söfnuðir fá greitt úr ríkissjóði, eins og ég nefndi hér. Í ljós kom að það var nokkur áhugi á þessu félagi og tókst að fjölga meðlimum tiltölulega hratt vegna þess að því var lofað að sóknargjaldið yrði endurgreitt. Síðan kom í ljós að loforð félagsins um að skila gjaldinu aftur til meðlima voru ekki eins afdráttarlaus og forsvarsmenn þess höfðu lofað, en eins og ég sagði hafði sú forsenda gert það að verkum að það fjölgaði töluvert í þessu félagi. Ég tel mikilvægt að koma í veg fyrir að félög séu ranglega skráð sem trú- og lífsskoðunarfélög þar sem markmiðið virðist fremur vera að hafa fé af fólki og ríkissjóði, ef svo má að orði komast. Það er mjög mikilvægt að sá aðili sem sér um skráninguna, sýslumaðurinn á Norðurlandi eystra, tryggi að ekki sé hægt að stunda blekkingar af þessum toga í gegnum skráð félög hjá ríkinu. Skráningin hjá ríkinu eykur náttúrlega tiltrú manna á að um sé að ræða raunverulegt trú- eða lífsskoðunarfélag og opinber skráning tryggir ákveðna reglufestu, eftirlit og trúnaðartraust. Á þeim forsendum má segja að þeir sem hafa áhuga á slíku félagi sjái að það sé lögbundin skráning í gegnum hið opinbera en síðan komi annað í ljós, að tilgangur félagsins hafi kannski ekki verið sá að vera trú- eða lífsskoðunarfélag. Í þessu ákveðna tilfelli virðist sem þessir hlutir hafi alveg brugðist og er umhugsunarvert hvernig þetta getur gerst. Að mínum dómi er mjög mikilvægt að koma í veg fyrir það. Þar sem sýslumaður annast þessi mál er mikilvægt að embætti hans leggi ásamt dómsmálaráðuneytinu, væntanlega undir handleiðslu fjármálaráðuneytisins, fram nýjar reglur sem ætlaðar eru til að tryggja að svona starfsemi sé ekki hægt að stunda í skjóli ríkisins þegar hinn raunverulegi ásetningur og hugmyndafræði að baki stofnun slíks félags er ekki í trúarlegum eða lífsskoðunarlegum tilgangi. Á bls. 13 er fjallað um sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins. Lagt er til að sérstakt gjald vegna Ríkisútvarpsins verði hækkað úr 17.500 kr. í 17.900 kr., þ.e. sem nemur almennum verðlagsbreytingum. Áætlaðar viðbótartekjur af hækkuninni nema um 120 millj. kr. árlega. Á fjárlögum næsta árs fær Ríkisútvarpið 4,8 milljarða kr. Það er vissulega há upphæð og leiðir hugann að því hvort Ríkisútvarpið geti ekki sinnt lögbundnu hlutverki sínu með minni tilkostnaði. Ég held að það sé nauðsynlegt að fara yfir það mál vegna þess að Ríkisútvarpið er á samkeppnismarkaði, í samkeppni um auglýsingar svo dæmi sé tekið, og aðrir fjölmiðlar hafa barist í bökkum með rekstrarfé. Hér leggur hið opinbera Ríkisútvarpinu til þessa háu fjárhæð. Ég tel fulla þörf á að fara ofan í saumana á því hvort ekki sé hægt að spara á þessu sviði. Miðflokkurinn hefur talað fyrir því að við drögum úr útgjöldum ríkisins hvað þessa hluti varðar og drögum úr ríkisbákninu. Það er óvenjulegt að mínum dómi að svo há upphæð skuli fara í þennan rekstur og það hlýtur að vera hægt að spara á þessu sviði eins og öðrum. Miðflokkurinn lagði til með breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið hagræðingu til allra ráðuneyta upp á 1 milljarð kr. Að mínum dómi er alveg sjálfsagt að skoða hvort ekki megi hagræða hjá Ríkisútvarpinu vegna þess að aðstæðurnar þar, þ.e. samkeppnismarkaðurinn, valda ýmsum árekstrum, t.d. hvað varðar auglýsingamarkaðinn. Ég vil í lokin koma aftur inn á urðunarskattinn sem kemur reyndar ekki til framkvæmda í fjárlögum næsta árs. Hins vegar er alveg augljóst að stjórnvöld ætla að leggja þennan skatt á. Ég nefndi áðan í andsvari að ríkt hefði hringlandaháttur varðandi þessa skattheimtu. Til stóð að hún yrði að veruleika en síðan var ríkisstjórnin gerð afturreka með þau áform vegna lélegs undirbúnings. Umsagnir bárust sem voru mjög harðorðar í garð þessarar skattheimtu. Það verður að segjast eins og er að það eru léleg vinnubrögð að fara af stað með svona skattheimtu sem er ekki betur undirbúin en þetta. Auk þess er fróðlegt að skoða t.d. umsögn um þetta frá fyrirtækinu Sorpu. Það fyrirtæki telur augljóst að tilgangur hugmynda um þennan skatt sé ekki verndun umhverfisins eða aukning í endurvinnslu eða endurnotkun. Sorpa telur jafnframt að tilgangurinn virðist heldur ekki vera að minnka úrgang því að urðunarskattur sé lélegt stjórntæki til þess. Reiknast Sorpu til að meðalupphæð urðunarskatts þar sem hann er lagður á sé 4,93 kr. á kíló en 4,38 kr. ef allra hæsti skatturinn er undanskilinn. Hér er áformað að urðunarskattur verði 15 kr. á kíló og það þýðir 62% hækkun á urðunargjaldi hjá Sorpu. Bein útgjaldaaukning íbúa á starfssvæði Sorpu er talin nema um 795 millj. kr. á ári og er það mat Sorpu að ekki sé hægt að tengja þann kostnað við það sem hver íbúi láti til urðunar heldur verði að innheimta gjaldið sem aukagjald á hvern íbúa. Eins muni atvinnulífið þurfa að greiða um 1,6 milljarða kr. og muni sá kostnaður líka greiðast með einhverju móti úr veski hins almenna borgara. Það sé til skynsamlegri leið til að ná þeim markmiðum sem urðunarskattinum er ætlað að ná og þar nefnir Sorpa að bent hafi verið á að hægt sé að minnka það sem fer til urðunar með því t.d. að setja skilagjald á þá vöruflokka sem við viljum ekki að fari til urðunar. Eitt kíló af sorpi sem fer til urðunar er ekki betra í jörðu komið þó að það sé með urðunarskatti. Auk þess kom fram hjá umsagnaraðilum að ekkert samráð hafi verið haft við hagsmunaaðila. Hv. þm. Óli Björn Kárason sagði einmitt að fallið hafi verið frá þessari skattheimtu til að fara í þetta samráð en ég segi bara eins og er, frú forseti, að það eru ekki rétt vinnubrögð að demba inn einhverjum hugmyndum um skattlagningu án nokkurs samráðs og vera síðan gerður afturreka með þær hugmyndir vegna þess að þær eru svo illa ígrundaðar. Ég nefni t.d. sveitarfélögin og fyrirtækin sem eiga að sjá um að innheimta þennan skatt en þær hugmyndir voru nánast ekkert ræddar, hvað þá að þær hafi verið tilbúnar til framlagningar. Hver maður sér að það var ákaflega illa staðið að þessu og ég hvet ríkisstjórnina til að falla frá þessum skatti vegna þess að [[Forseti hringir.]]það er greinilegt að hann mun ekki skila því sem til er ætlast. Það eru til betri og skilvirkari leiðir í þeim efnum eins og skilagjaldið sem ég nefndi áðan.
Frú forseti. Það er af ýmsu að taka í ræðu hv. þm. Birgis Þórarinssonar sem ég gæti farið yfir, en ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni hvað varðar Framkvæmdasjóð aldraðra, auðvitað væri réttast að framkvæmdasjóðurinn fengi áfram að njóta þess hlutverks sem honum er ætlað í stofnskrá, þ.e. að standa undir framkvæmdum fremur en rekstri. Ég held að þingmenn allra flokka á Alþingi hafi á einhverjum tíma lýst þeirri skoðun sinni. Ég vona eins og þingmaðurinn að það fari að sjá til lands í því að við leysum sjóðinn undan þessari skyldu. Það sem ég vil hins vegar gagnrýna þingmanninn sérstaklega fyrir er það sem hann hélt hér fram, að hæstv. heilbrigðisráðherra hefði ekki staðið sig í málefnum eldra fólks. Þar held ég að þingmaðurinn sé á villigötum. Eitt af forgangsverkefnum núverandi hæstv. heilbrigðisráðherra er einmitt að sinna málefnum eldra fólks sérstaklega vel eins og sést til að mynda á tillögu þeirri sem birt var í dag um heilsueflandi móttökur fyrir eldra fólk. Þær móttökur eiga að vera einn þátturinn í því að draga úr þörfinni fyrir hjúkrunarrými síðar eins og sést í aukningu á fjárframlögum til heimahjúkrunar sem var tilkynnt nýlega og eins og sést í drögum að stefnu í málefnum einstaklinga með heilabilun. Ég held að það sé engin innstæða fyrir þessum yfirlýsingum hv. þingmanns áðan.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég fagna heilsueflingu aldraðra enda flutti Miðflokkurinn breytingartillögu við fjárlagafrumvarpið um að setja 25 millj. kr. í þennan málaflokk. Ég bendi á að hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson greiddi atkvæði gegn tillögu um að setja 25 millj. kr. í heilsueflingu aldraðra. Það sem ég var fyrst og fremst að tala um, hv. þingmaður, er fráflæðisvandi á Landspítalanum sem hefur ekki tekist að greiða úr. Hann snýr sérstaklega að eldra fólki sem er þar við óviðunandi aðstæður og kemst ekki til síns heima vegna heilsuleysis. Það fólk þarf að komast inn á hjúkrunarheimili eða heimili með aðstoð en þau úrræði eru ekki í boði. Það hefur skapað verulegan vanda fyrir þennan tiltekna hóp og auk þess þann vanda á Landspítalanum að legurými þar eru upptekin sem væri hægt að nýta með öðrum hætti. Ég átti fyrst og fremst við þetta þegar ég gagnrýndi heilbrigðisráðherra fyrir stefnuleysi í þessum málum öllum vegna þess að ég hef ekki séð neitt koma frá heilbrigðisráðherra um það hvernig eigi að leysa það brýna vandamál sem þessi fráflæðisvandi er á Landspítalanum. Ég fagna að sjálfsögðu heilsueflingu aldraðra. Það skiptir máli sem og heimahjúkrunin, það skiptir miklu máli að aldraðir geti fengið að vera [[Forseti hringir.]]á heimilum sínum sem lengst. Ég styð það heils hugar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Sem betur fer held ég að langflestir þingmenn séu þegar allt kemur til alls sammála þeirri stefnu að það þurfi að gera vel í málefnum eldra fólks. Það er líka akkúrat það sem hæstv. heilbrigðisráðherra er að vinna að sem kemur m.a. fram í stefnu um málefni einstaklinga með heilabilun sem birtist á vef heilbrigðisráðuneytisins 24. júní sl. Ég get engan veginn tekið undir það að lítið sé að gert. Það er ráðgert að á næsta ári, strax í febrúar, muni opna 100 ný hjúkrunarrými á höfuðborgarsvæðinu. Í febrúar á þessu ári var opnað 40 rýma hjúkrunarheimili úti á Seltjarnarnesi. Fyrr í þessum mánuði var tekin skóflustunga að heimili með 60 nýjum rýmum fyrir austan fjall. Þannig mætti lengi telja. Hins vegar hef ég margoft komið inn á það í ræðum mínum að ef við höldum okkur við sama þjónustufyrirkomulag í málefnum eldra fólks, þ.e. að halda alltaf áfram að bæta við hjúkrunarrýmum eftir því sem öldruðum fjölgar í stað þess að taka ákvörðun um að reyna að stemma stigu við þörfinni, eins og hæstv. ráðherra er að gera með heilsueflandi móttökum og eflingu heimahjúkrunar, verðum við á endanum komin í fyrirkomulag þar sem við verðum með í kringum 8.000 hjúkrunarrými fyrir árið 2050. Ég held að hvorki hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]né aðrir sjái það sem einhverja draumsýn í málefnum eldra fólks.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég veit að hann hefur mjög góða þekkingu á þessum málaflokki og dreg alls ekki úr því að hann hefur lagt þar margt gott til málanna. Hv. þingmaður tilgreindi að til stæði að opna hjúkrunarheimili, fjölga rýmum o.s.frv. sem er að sjálfsögðu ánægjulegt. Hins vegar kom fram á fundi með hagsmunaaðilum í velferðarþjónustu að rekstrarfé skorti. Það er það sem skortir og það skiptir mestu máli að við getum mannað hjúkrunarheimili sem er verið að byggja. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega Seltjarnarnes. Það voru vandamál við að opna það glæsilega hjúkrunarheimili vegna þess að mönnunin lá ekki fyrir og það sneri að rekstri. Þetta skiptir verulegu máli og Miðflokkurinn lagði fram breytingartillögu við fjárlögin um 790 millj. kr. framlag til að mæta rekstrarvanda hjúkrunarheimilanna á landsvísu. Þetta var fullfjármögnuð tillaga sem var því miður felld. Það er alveg ljóst að þetta er sá þáttur sem við verðum að finna lausn á, hvernig við mætum þessum rekstrarvanda sem sífellt fer vaxandi. Núna er ekki verið að greiða eins og ætti að gera í samræmi við staðlana, hjúkrunarþyngd eins og það er nefnt, sem hefur með rekstrarvandann að gera. Síðan er mönnunarvandinn, erfitt er að fá fólk til að starfa í þessum geira, [[Forseti hringir.]]þannig að þarna eru margvísleg vandamál sem þarf að leysa. Það er mikilvægt að heilbrigðisyfirvöld setjist yfir þau og finni lausnir í þeim efnum.
Frú forseti. Ég ætla aðeins að tala um þetta ágæta mál. Kannski er best að byrja þar sem ég var í andsvörum við hv. þm. Óla Björn Kárason áðan um krónutöluhækkanir og lög um aukatekjur ríkissjóðs. Eins og ég sagði vantar góðan rökstuðning fyrir því hvers vegna gjöld eru eins og þau eru. Þau eiga í flestum tilfellum eingöngu að vera gjöld vegna veittrar þjónustu en ekki tekjuöflunarmekanismi fyrir ríkissjóð. Sem dæmi um atriði þarna undir eru þinglýsingargjöld, gjöld vegna aðgerða lögbókenda, gjöld vegna skráningar fyrirtækja, veitingar atvinnuréttinda, leyfa fyrir atvinnustarfsemi og umsókna um ríkisborgararétt og dvalarleyfi. Þá má líka nefna að ljósrit eru tiltekin í lögum um aukatekjur ríkissjóðs og skulu þau kosta 300 kr. hver síða sem ég held að verði að kallast frekar djarft þegar verið er að tala um gjöld sem eiga að standa undir raunkostnaði. Mér skilst á formanni efnahags- og viðskiptanefndar að skilaboðin hafi verið móttekin og að fundinn verði tími fyrir þetta í janúar. Það er mjög gott og ég fagna því. Mig langar að ræða í víðara samhengi um skattstefnu Íslands. Þótt ákveðin hætta sé á því að ég endurtaki mig, enda hef ég verið að segja mjög svipaða hluti undanfarin ár, ætla ég í þágu þess að spara tíma að vísa í fyrri ræður mínar um málefnið. Ég tek fram aðalatriðið sem er að skattstefna Íslands byggir enn á þeirri úreltu hugmyndafræði að hlutverk skatta sé að fjármagna útgjöld ríkissjóðs og að takmörkuðu leyti að stuðla að jöfnuði. Við betri skoðun sést að skattar hafa fyrst og fremst það hlutverk að auka eftirspurn eftir krónum og taka þær um leið úr umferð. Það dregur úr verðbólgu og vissulega er ákveðinn jöfnunarþáttur í því en viðvarandi gölluð greining veldur því að við erum alltaf að skoða skattstefnuna frá röngum enda. Það er ágætt að hafa þetta lykilatriði í huga þegar við siglum inn í niðursveiflu í hagkerfinu, enda eru kannski ekki allir sammála um áhrif ríkisútgjalda á niðursveiflur. Höldum því til haga að sem stendur eru hreinar skuldir ríkissjóðs um 619 milljarðar kr., um 21% af vergri landsframleiðslu. Ef við tökum ekki endurlán og sjóði með stendur skuldahlutfallið í um 30% af vergri landsframleiðslu. Til samanburðar setur það okkur á milli Gvatemala og Sádi-Arabíu í skuldastigi. Flest vestræn lönd eru með mun hærra skuldastig en við. Ef við settum ríkisfjármálin í almennilegt samhengi mætti segja að nú væri rosalega stórt svigrúm til að endurhugsa hvar skattbyrðin lendir, jafnvel minnka hana á sumum sviðum en á sama tíma auka útgjöld á þann hátt að það mæti þessari niðursveiflu. Undanfarið hefur Seðlabankinn ítrekað lækkað stýrivexti. Mörgum hefur þótt það ágætt vegna þess að stýrivextir hafa verið ansi háir. Ef marka má Stephanie Kelton, prófessor í hagfræði, sem rannsakar opinbera fjármálastefnu mun lækkun stýrivaxta ekki ýta undir frekari útgjöld í niðursveiflu vegna þess að fyrirtæki eru líklegri til að halda að sér höndum í gegnum niðursveifluna þrátt fyrir þessa vaxtarhvata. Má frekar eiga von á því að ný lán á góðum kjörum séu fyrst og fremst endurfjármagnanir fólks eða fyrirtækja sem eru orðin hundleið á yfirgengilega háu vaxtastigi. Ég er í sjálfu sér ekki að gagnrýna það að stýrivextir lækki, það er mjög jákvætt, en er frekar að gagnrýna að það skuli vera innbyggt í forsendur ríkisstjórnarinnar að það eitt og sér muni minnka niðursveifluna og draga úr dýpt hennar sem byggist í raun á hugmyndafræði sem margsinnis hefur verið sýnt fram á að stenst ekki. Sé markmiðið að minnka niðursveifluna hefði kannski verið æskilegt að auka verulega fjármagn til nýsköpunar, eins og ég tók fram í ræðu um fjárlagafrumvarpið á sínum tíma, og þá meina ég umfram það sem gert var í fjárlögum. Sömuleiðis eru niðursveiflur góður tími til að breyta skattbyrðinni þannig að hún haldi áfram að framkalla eftirspurn eftir gjaldmiðlinum samhliða því að létta undir með nýframkvæmdum, nýsköpun og uppbyggingu. Það er lykilatriði að ríkisstjórnir eins og ríkisstjórn Íslands átti sig á því að takmarkandi þátturinn í umsvifum hagkerfisins, og vissulega í umsvifum ríkisstjórnarinnar og kerfisins, er ekki magn peninga í umferð enda er hægt að stýra því bæði með útgáfu og innköllun. Takmarkandi þátturinn er framleiðslugeta samfélagsins og niðursveiflur verða til vegna ýmissa þátta. Ég ætla ekkert að rekja það hér enda er það efni í ansi drjúgan fyrirlestur og vonandi verður hann þá haldinn af einhverjum sem er betur upplýstur en ég. Niðursveiflur hafa í för með sér að lægra hlutfall framleiðslugetu í samfélaginu er nýtt. Meira iðnaðar-, skrifstofu- og verslunarhúsnæði stendur tómt, fleiri vélar standa ónotaðar og fleiri sitja heima hjá sér atvinnulausir. Við þessu er til einföld lausn. Hægt væri að beita skattstefnu ríkisins, ríkisfjármálastefnu og peningastefnu í þágu þess verkefnis að koma fólki í vinnu, koma vélum í gang og koma húsnæði í notkun. Í stóra samhenginu hefur ekki verið nógu mikið rætt um þessa hlið samhengisins vegna þess að alltaf er komið fram við fjárlögin og bandorminn svokallaða, sem er safn lagafrumvarpa um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga, eins og fyrirbæri sem hafi mjög takmarkaða tengingu við restina af hagkerfinu. Það sést einkum í því að á örfáum blaðsíðum er fjallað um efnahagslegar forsendur sem eru byggðar á líkani sem tekur ekki einu sinni mið af því hvaða áhrif ríkisútgjöld munu hafa á hagkerfið sjálft. Ég hef verið gjarn á að gagnrýna lög um opinber fjármál fyrir það að ekki sé horft á heildarmyndina enda eru margir gallar í lögum um opinber fjármál og við höfum rætt það svolítið hér síðustu daga. Við hljótum þó öll að geta sammælst um að það er ágætishugmynd að opinber fjármál séu rekin með sveiflujafnandi hætti. Það verður best gert með því að stilla hvata rétt og er ekki gert með þessu frumvarpi. Jafnframt ætti að tryggja að framleiðslugeta samfélagsins sé ekki að hrökkva í og úr gír eftir því hvernig viðrar, heldur þarf frekar að viðhalda nokkuð þéttri samfellu í nýtingu á framleiðslugetunni, ekki að rjúka alltaf upp í topp vegna þess að svigrúm þarf að vera fyrir sveiflur og breytingar á notkun en það þarf að viðhalda nokkuð góðu jafnvægi. Fyrir utan þessa gagnrýni, sem er auðvitað gagnrýni á núverandi skattkerfi og ríkjandi hugsunarhátt í þessum málum, er í sjálfu sér ekki neitt annað sem mér finnst þess virði að gagnrýna í þessu tiltekna frumvarpi. Tom Lehrer sagði á sínum tíma: Sá sem spyr heimskulegra spurninga fær heimskuleg svör. Ef spurningin er: Eru þetta góðar breytingar á skattkerfinu? ætti kannski helst að svara með kínverska orðinu „wu“ að hætti Roberts Pirsigs því að spurningin sjálf er röng. Réttari spurning er hvort núverandi skattkerfi virki í samræmi við raunveruleika undirliggjandi hagkerfis og ég held að svarið við henni sé nei.
Frú forseti. Við ræðum hér í 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum vegna fjárlaga, stundum kallað bandormur. Ég ætla ekki að endurtaka það sem hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar, Óli Björn Kárason, fór yfir áðan sem hluta af nefndaráliti meiri hlutans. Mig langar engu að síður að hnykkja sérstaklega á fáeinum atriðum. Nefndin fer í stuttu máli yfir bráðabirgðaákvæði um frítekjumark örorkulífeyrisþega sem er í rauninni búið að vera allt of lengi í lögum og allt of lengi staðið til að breyta. Það hefur verið, held ég, síðan 2009. Nefndin ítrekar í sínu meirihlutaáliti, eins og fram hefur komið, mikilvægi þess að kláruð verði sú vinna sem þarf til að koma þessu bráðabirgðaákvæði út og koma varanlegu skikki á þetta þannig að öryrkjum verði gert kleift að bæta sinn hag. Þetta skiptir alveg gríðarlega miklu máli, ekki bara í samhengi við tekjur og gjöld ríkisins heldur ekki síður í því samhengi að gera öryrkjum kleift að bæta ekki bara hag sinn og líka að bæta þá sjálfsmynd sem þeir kunna að hafa með því að geta aflað sér tekna og haft sjálfir áhrif á hvernig þeim gengur í daglegu lífi. Nokkuð hefur verið rætt í þessari umræðu um urðunarskattinn. Mig rennir í grun að fleiri þingmenn kunni að vilja nefna það líka. Mig langar í því sambandi að vísa í grein sem hæstv. umhverfisráðherra skrifaði í Fréttablaðið í júní sl. þar sem ráðherra reifar ágætlega af hverju þetta skipti svona miklu máli. Ég vil í því sambandi minna á að við erum ekki bara að tala um urðunarskatt heldur líka hin svokölluðu F-gös. F-gösin annars vegar og urðun hins vegar standa hvort fyrir sig fyrir 7% af þeirri losun sem Íslendingar og íslensk stjórnvöld eru ábyrg fyrir samkvæmt Parísarsáttmálanum. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Ég verð að segja að ef það er einhvers staðar til eitthvað sem væri hægt að kalla valdeflandi gjaldtöku er það einmitt gjaldtaka sem snýr að því að menn geti sjálfir gert eitthvað sem geti orðið til þess að ekki bara þeirra eigin hagur vænkist heldur líka hagur samfélagsins til framtíðar og hagur jarðarinnar til framtíðar. Þetta skiptir verulegu máli. Eins og kemur fram í nefndarálitinu eru hins vegar óleyst atriði í sambandi við það hvernig við högum urðunarskattinum og því þarf að vinna það nánar með sveitarfélögunum og leggja fram frumvarp sem allra fyrst sem getur tryggt að þessi gjaldtaka hefjist á næsta ári ef þess er nokkur kostur. Þetta er ekki síst mikilvægt í ljósi þess sem m.a. hefur komið fram hjá Sorpu, að það eru einmitt fyrirtækin í landinu sem eru ábyrg fyrir stærstum hluta urðunarinnar. Þess vegna á að vera sérstakur hagur fyrirtækjanna að reyna með öllu móti að draga úr urðun því að urðun er ekki bara umhverfismál heldur líka spurning um sóun. Þetta er spurning um óþarfasóun. Með urðun erum við að henda verðmætum og það getur ekki verið góð nýting á þeim gæðum sem okkur hefur verið trúað fyrir. Mig langar líka, herra forseti, að nefna aðeins fæðingarorlofið og tryggingagjaldið, breytinguna á því sem verður vegna fæðingarorlofsins og Fæðingarorlofssjóðs. Þetta kann að virðast minni háttar atriði, þarna sé verið að færa til í tryggingagjaldinu, en þetta er býsna mikilvægt vegna þess að þarna er einmitt verið annars vegar að búa í haginn fyrir aðgerð og hins vegar að mæta breytingum þar sem verið er að tryggja að fæðingarorlofið verði fullfjármagnað og að sú hækkun sem hefur orðið á greiðslum í fæðingarorlofi verði fjármögnuð úr sjóðnum. Þetta skiptir verulegu máli. Það sem kemur hins vegar ekki fram en gæti hæglega gerst, ég tala nú ekki um á árinu 2021 eða 2022, er að þegar fæðingarorlofið lengist í 12 mánuði kann að vera í pípunum þörf á enn frekari breytingu á samsetningu gjaldsins vegna þess að væntanlega munu útgjöld vegna fæðingarorlofs aukast enn frekar á árinu 2021 en á árinu 2020. Mér finnst ástæða til að nefna þetta í framhjáhlaupi. Síðan að lokum aðeins um hvernig skattaland Ísland er, eins og var talað um í umræðunni áðan. Hv. þm. Óli Björn Kárason kom m.a. inn á að Ísland væri háskattaríki. Ég vil biðja hv. þingmenn að muna með mér að það er ekki af neinni tilviljun. Við sem hér búum höfum komið okkur upp því fyrirkomulagi í þessu samfélagi að við notum skatta til að tryggja að hagur íbúanna allra geti verið sem jafnastur, að fólk hafi aðgang að heilbrigðisþjónustu, aðgang að velferðarkerfi. Þau ríki sem standa sig best á þessum sviðum eru einmitt þau sem einhverjir myndu kalla háskattaríki. En ég held að miklu eðlilegra nafn fyrir slík ríki og slíka tegund af samfélögum sé velferðarríki. Velferðarsamfélög.
Herra forseti. Við ræðum, eins og fram hefur komið, tekjubandorminn. Það var kannski aðallega eitt atriði sem mig langaði til að einbeita mér að, í ljósi orða hv. þm. Birgis Þórarinssonar og hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar um urðunarskatt. Mig langar aðeins að hnykkja á því að við stöndum á Íslandi eins og í öðrum löndum frammi fyrir fordæmalausri hamfarahlýnun af völdum loftslagsbreytinga. Það er alveg ofur einfalt að segja það en það er erfiðara að framkvæma það en við verðum að geta beitt öllum mögulegum tiltækum ráðum til takast á við þetta risavaxna verkefni. Ein þeirra leiða er einmitt urðunarskattur. Þetta er ekki séríslensk hugmynd. Þetta er leið sem hefur gefist vel víða um heim, sérstaklega í Evrópu. Sem dæmi hafa öll hin Norðurlöndin beitt þessum skatti til að ná árangri þegar kemur að urðun. Þetta er auk þess ein þeirra aðgerða sem kynntar voru í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar vegna loftslagsmála í september 2018. Reyndar er hún í endurskoðun núna vegna þess að við verðum stöðugt að vera á verði og reyna að ná árangri í þessu. Af hverju er þetta mikilvæg aðgerð? Í fyrsta lagi er það kannski ekki á allra vitorði en við urðun á úrgangi myndast gróðurhúsalofttegundir og þess vegna er urðun alversti kosturinn við meðhöndlun úrgangs, bara algerlega sá alversti. Ekki er nóg með það heldur má segja, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, kollega míns, hér áðan, að 7% af þeirri losun sem er á beinni ábyrgð íslenskra stjórnvalda megi rekja til úrgangs. Ef við köfum enn dýpra ofan í það má raunar færa fyrir því rök að frá þeim úrgangi sem fer til urðunar komi 90% gróðurhúsalofttegunda, frá þeim 7%. Þannig að urðun er meiri háttar mál ef við ætlum að stemma stigu við loftslagsvánni. Það er meiri háttar mál að takast á við þetta verkefni. Hins vegar þurfum við ekki að hafa neinar áhyggjur af því að þetta sé einhver skattur sem leggist þannig á fólk að hann auki byrðar þess því að eins og hv. þm. Óli Björn Kárason kom inn á eru það jú með réttu neytendurnir sem hafa það algjörlega í hendi sér hvort þetta valdi auknum álögum eða ekki. Raunar eru það nú helst fyrirtæki sem þurfa að gyrða sig í brók þegar kemur að þessum málum. Neytendur og fyrirtæki hafa það í rauninni í hendi sér að greiða ekki skattinn með því að tryggja að úrganginum sé komið í annars konar farveg en urðun. Eðli skattsins er í rauninni að hann eyðir sér sjálfur. Þetta er ekki eitthvað sem hægt er að reiða sig á til framtíðar. Svo vil ég minna á það sem fram kemur í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem við erum að ræða hér, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn telur mikilvægt að samhliða innleiðingu urðunarskatts verði hugað að uppbyggingu innviða til að tryggja að skatturinn skili þeim árangri sem að er stefnt, þ.e. að auka flokkun, endurnýtingu og endurvinnslu úrgangs. Eðlilegt er að tekjur ríkissjóðs af urðunarskattinum verði nýttar, a.m.k. að hluta, til nauðsynlegrar innviðafjárfestingar að þessu leyti.“ Þannig að við horfum fram á bjartari tíma með það að geta staðið okkur betur í þessum málum. Þá langar mig að geta þess að eins og ég sagði áðan er þetta ekki séríslensk hugmynd. Og ekki nóg með það heldur byggir hugmyndafræðin á bak við urðunarskattinn á grundvallarreglu í alþjóðlegum umhverfisrétti, þ.e. þeir greiða sem menga, stundum kölluð mengunarbótareglan. Það er nefnilega mjög brýnt, ekki bara í ljósi loftslagsbreytinganna heldur líka í ljósi þess hvernig við förum með hlutina, að við byrjum á því að draga úr. Þar sem við getum ekki dregið úr verðum við að reyna að finna allar leiðir til að nýta það aftur með einhverjum hætti. Ef okkur tekst ekki að nýta það aftur þarf alla vega að skila því til endurvinnslu. Dæmi um það er að skila plasti til endurtekinnar plastframleiðslu. Og ef okkur tekst það ekki þarf að endurnýta það með einhverjum hætti og ein leiðin í því, ekki endilega sú besta en ein leið, er að brenna til orkuframleiðslu. Síðasti kosturinn er alltaf sá að urða. Raunar er það svo að það er allt of ódýrt að urða á Íslandi. Aðrar leiðir eru eiginlega ekki samkeppnishæfar í samhenginu. Ég ítreka að þetta er ein af þeim leiðum sem við eigum að beita til þess að stemma stigu við þeirri fordæmalausu hlýnun sem við stöndum frammi fyrir. Við erum á góðri sporbraut með það og ég hlakka til að sjá þetta mál ná fram að ganga þegar verður búið að vinna betur í því.
Virðulegur forseti. Það er ekki hægt að ræða þetta mál, tekjuöflun ríkissjóðs, án þess að ræða þá staðreynd að Ísland er orðið háskattaland, skattahæsta ríkið samhliða Svíþjóð í samanburði OECD-ríkjanna. Mér þótti ágætt í andsvörum hér áðan að hv. þm. Óli Björn Kárason, formaður efnahags- og viðskiptanefndar, var sammála mér í þessari greiningu enda er þetta einföld staðreynd. Við þekkjum öll söguna og ástæðurnar fyrir þessu. Við fórum í gegnum fordæmalaust efnahagshrun og í kjölfar þess þurfti að hækka skatta mjög víða til að tryggja tekjustofna ríkissjóðs í mikilli niðursveiflu. Það kom atvinnulífi og heimilum mjög illa á þeim tímapunkti en rökstuðningurinn fyrir þessum miklu skattahækkunum á sínum tíma var jú að þetta væri tímabundið. Skattstofnar ríkisins hefðu dregist svo mjög saman í kreppunni að það væri ekki hjá því komist að hækka skatta svo mikið þó að tímasetningin hefði verið afleit. Einn af þeim grundvallarlærdómum sem við drógum af hagstjórn fyrirhrunsáranna var að það þyrfti að fara varlega með fjármál ríkissjóðs í uppsveiflu til að tryggja að svona hlutir myndu ekki endurtaka sig. En staðreyndin er auðvitað sú að þeir endurtóku sig. Það sem við gerðum, og er það sem þessi ríkisstjórn ber fyrst og fremst ábyrgð á, hafandi aukið ríkisútgjöld um 200 milljarða á fyrstu tveimur árum sínum eða á þremur árum ef við teljum með árið 2020 með, var að festa þessar skattahækkanir í sessi í stað þess að nýta tækifærið til að lækka skatta eða eiga alla vega fyrir skattalækkunum þegar tæki að hægjast um í hagkerfinu á nýjan leik. Það hefur raunar verið varað við því allan starfstíma þessarar ríkisstjórnar að það myndi hægja á, að efnahagsforsendurnar sem ríkisstjórnin ynni með í sínum fjármálaáætlunum væru allt of bjartsýnar. Hún jók útgjöldin sem þessu nam og festi þar með skattahækkanirnar í sessi. Það er ekkert svigrúm í ríkisfjármálunum núna þegar hagkerfið er að kólna til að lækka skatta, að veita atvinnulífinu það nauðsynlega súrefni sem atvinnulífið þyrfti á að halda núna. Það er því miður helsta afrek þessarar ríkisstjórnar, ef afrek skyldi kalla, og þess vegna munum við búa við það áfram á komandi árum að Ísland verði háskattaríki. Það má alveg spyrja sig: Hefði ekki verið ráð að sýna meiri ráðdeild í ríkisrekstrinum? Hin eftirmæli ríkisstjórnarinnar eru auðvitað: Hver er hinn sýnilegi árangur af öllum þessum útgjöldum? Við glímum enn við sömu vandamálin í heilbrigðiskerfinu, sömu umkvartanir þegar kemur að kjörum ellilífeyris- og örorkulífeyrisþega, áframhaldandi fjársvelti í opinberum framkvæmdum. Þrátt fyrir að lítillega sé aukið í þær eru þær enn langt undir langtímameðaltali, langt undir þörf og fyrirsjáanlegt að t.d. þær miklu samgönguumbætur sem ráðast á í á höfuðborgarsvæðinu þurfi að fjármagna með viðbótarsköttum af því að það er ekki svigrúm fyrir það í ríkisrekstrinum. Þetta er afleit staða. Þetta er einfaldlega merki um afleita stjórn á fjármálum ríkisins, hin augljósa birtingarmynd óráðsíu ríkisstjórnarinnar í útgjöldum ríkissjóðs. Við fáum örugglega að takast á um það í næstu kosningum. En það er mikil synd að ekki skuli vera svigrúm til skattalækkana. Þó svo að ríkisstjórnin hæli sér af fyrirhuguðum skattalækkunum ársins 2021 í umræðunni um fjárlögin nú þá skulum við spyrja að leikslokum um það hvaða svigrúm hún hafi til slíkra skattalækkana þegar að þeim kemur. Í breytingartillögum meiri hlutans er fagnaðarefni að fyrirhuguðum urðunarskatti skuli vera frestað. Nú tek ég það skýrt fram að ég er fylgjandi þessari gjaldtöku hreint og klárt. Þetta eru umhverfisgjöld sem við eigum að nýta okkur til að breyta hegðun okkar til að takast á við þann brýna vanda sem loftslagsmálin eru, enginn vafi þar á. En við verðum að vanda undirbúning og það var einfaldlega ekki gert í þessu tilviki. Það voru engin samtöl við sveitarfélögin sem áttu að framkvæma þetta. Það var enginn undirbúningur sem nauðsynlegur er til þess að gjaldið myndi geta virkað sem skyldi. Þess vegna vona ég að stjórnvöld noti tímann fram að næstu fjárlagaumræðu, þegar við fáum væntanlega tillögur um urðunargjald á nýjan leik fyrir þingið, til þess að vanda undirbúning því að þetta er auðvitað mjög mikilvægur þáttur. Umfang urðunar á sorpi hér á landi er hreinlega til skammar. Við erum enn þá langt undir þeim skuldbindingum sem við höfum undirgengist á undangengnum árum og það er mjög mikilvægt að þarna sé tekið á málum af myndarbrag. Ég er sjálfur algerlega sannfærður um að urðunargjald sem þetta er skynsamleg leið til að breyta hegðun bæði heimila og fyrirtækja í þessa veru. En þá þarf líka að huga vel að undirbúningi. Það leiðir líka hugann að umhverfissköttum, grænum sköttum sem þessum. Við eigum vafalítið eftir að þurfa að grípa til þeirra enn frekar til að takast á við loftslagsvandann. Þar má nefna kolefnisgjöldin sem eru enn, í samanburði við ráðleggingar Alþjóðagjaldeyrissjóðsins t.d., langt undir þeim viðmiðum sem talin eru þurfa til til þess að breyta raunverulega hegðun. Þá verðum við að gæta að því, til þess að skapa ekki einmitt andstöðu við slíka gjaldtöku, að umhverfisgjöld eiga að vera til þess fallin að breyta skattkerfinu en ekki auka skattheimtu, að við lækkum aðra skatta á móti. Það er mjög skynsamlegt að beita skattkerfinu til að breyta neysluvenjum með þessum hætti, að beita skattkerfinu fyrir okkur til að ná fram markmiðum okkar í loftslagsmálum. En það verður þá líka að sýna það í verki, svo að ekki verði um villst, að aðrir skattar séu lækkaðir á móti, að þetta séu eingöngu skattar til að breyta neysluhegðun en ekki skattar til einfaldrar tekjuöflunar fyrir ríkissjóð. Hættan er auðvitað sú að með slíkum brögðum muni ríkisstjórnin einfaldlega grafa undan stuðningi við slíka skattheimtu. Hugsunin á bak við græna skatta er algerlega rétt. Þetta er í einföldu máli: Þeir borga sem menga. En ríkissjóður á ekki að hagnast á því. Það verður þá að lækka aðra skatta með sýnilegum hætti á móti og væri hægast um vik að lækka önnur gjöld eins og t.d. virðisaukaskatt eða tekjuskatt á móti slíkum skatttekjum. Í grænskattabókhaldi ríkisstjórnarinnar, ef við getum sagt sem svo, hingað til er það því miður svo að nettótekjur ríkisins af þessum gjöldum eru langt umfram þær fjárfestingar eða þau útgjöld sem ríkið stofnar til, m.a. með niðurgreiðslu á eða afslætti af innflutningsgjöldum eða vörugjöldum á vistvænni bifreiðum eða fjárfestingu í innviðum. Þar hallar verulega á. Því miður eru þessir grænu skattar nettótekjuskapandi fyrir ríkissjóð. Ég held að við þurfum að draga línu í sandinn og segja: Þetta má ekki verða. Ef við ætlum að geta beitt þessum gjöldum sem skyldi á komandi árum þannig að okkur takist að standa undir skuldbindingum okkar í loftslagsmálum og við leggjum okkar lóð svo um munar á vogarskálarnar þá verður almenningur að geta gengið að því sem vísu að hér sé ekki um skattahækkanir að ræða heldur eingöngu skattbreytingar. Við ætlum að breyta skattkerfinu til að vinna með okkur í loftslagsmálum en ekki að hækka skatta enn frekar. Nóg er um það fyrir, því miður. Enn og aftur: Þessi ríkisstjórn hefur fest skattahækkanir eftirhrunsáranna í sessi. Það verður ærin vinna að vinda ofan af óráðsíu ríkisstjórnarinnar í meðhöndlun á opinberum fjármunum.
Hæstv. forseti. Þótt við ræðum hér um tekjuhlið fjárlaganna verður ekki hjá því komist að byrja á því að setja þá hlið aðeins í samhengi við útgjaldahliðina því að nú hefur ríkisstjórnin kynnt fjárlög - og reyndar fengið þau samþykkt - sem gera ráð fyrir gríðarlegum ríkisútgjöldum miðað við það sem við höfum vanist á undanförnum árum, reyndar svo miklum að á sex árum frá því að núverandi hæstv. fjármálaráðherra lagði fram sín fyrstu fjárlög, sem hann vann mjög vel eins og margt annað, þá hafa útgjöld ríkisins aukist um helming. Ríkisútgjöld á Íslandi hafa aukist um helming á sex árum. Við getum rétt ímyndað okkur ef hægt hefði verið á árinu 2013, við undirbúning fjárlagaársins 2014, að auka útgjöldin um helming hversu miklar breytingar hefði verið hægt að gera, hversu mörgum góðum verkefnum hefði verið hægt að vinna að og hversu miklar kerfisbreytingar gætu hafa átt sér stað í skjóli þeirra útgjalda. Nú er ég ekki halda því fram að það hefði verið skynsamlegt að auka í einu vetfangi ríkisútgjöld um helming en þetta setur hlutina í ákveðið samhengi. Við hljótum að velta fyrir okkur: Hvað hefur samfélagið fengið fyrir þessa miklu útgjaldaaukningu ríkisins? Laun hafa vissulega hækkað umtalsvert og það er allstór hluti af þessu en um leið áminning um mikilvægi þess að ríkið skoði hvernig það ver sínu fjármagni og geri það á skynsamlegan hátt. En hefur almenningur upplifað breytingar á þessum sex árum í samræmi við hin stórauknu ríkisútgjöld? Mér er það til efs. Því miður virðist kerfið áfram ráða för. Fjármagn í það er aukið án þess að kerfið sé um leið lagað, tækifærið nýtt til að nýta fjármagnið sem ríkissjóður hefur til umráða betur. Auðvitað hafa tekjurnar aukist líka en það er þá bara þeim mun mikilvægara að huga að því hvernig þær tekjur nýtast ef menn vilja ekki draga úr tekjuöfluninni, ef menn vilja ekki nota tækifærin sem gefast til að draga úr skattahækkunum heldur þvert á móti, eins og við sjáum nú birtast í þessu fjárlagafrumvarpi, auka á mjög mörgum sviðum álögur á almenning. Í þessu samhengi er áhugavert að líta til reynslu Íra, nágranna okkar og frænda. Írar hafa lagt áherslu á að draga úr sköttum, draga úr gjöldum á almenning og fyrirtæki, nú um allnokkurt skeið. Þeir eins og Íslendingar fóru illa út úr fjármálakrísunni fyrir rúmum áratug en Írland er nú orðið eitt af ríkustu löndum heims, land sem áður var þekkt sem fátækt ríki í Vestur-Evrópu. Írar eru með meiri landsframleiðslu á mann en til að mynda Sviss, Kúveit, Sameinuðu arabísku furstadæmin og svo mætti lengi telja. Sá árangur náðist ekki með nýjum gjöldum og nýjum sköttum heldur með skilvirku kerfi og hvetjandi skattkerfi. Það fjárlagafrumvarp sem við ræðum nú og höfum afgreitt að hluta er ekki til þess fallið að skapa hvetjandi skattkerfi, framleiðsluhvetjandi kerfi fyrir Ísland, kerfi sem ýtir undir verðmætasköpun. Nei, það er ráðist í hækkun skatta og gjalda mjög víða og ekkert á sérstaklega skynsamlegan hátt. Skattahækkanir geta stundum átt við en mér finnst þær tillögur sem við ræðum hér ekki vera til þess fallnar að skapa jákvæða hvata fyrir samfélagið. Tryggingagjaldið er eitt. Það stendur reyndar til að lækka tryggingagjald og hefjast handa við að standa við loforð stjórnvalda frá því fyrir um fimm árum um lækkun þess gjalds en tryggingagjald þarf að lækka meira. Það er dæmi um skatt sem er mjög letjandi. Sérstakur skattur á að vera með fólk í vinnu, á að ráða fleira fólk, skattur sem leggst þyngst á fyrirtæki sem reiða sig á mannafla og mannvit en síður á fyrirtæki sem komast upp með að reka sína starfsemi með tiltölulega fáu fólki en nýta tæknina. Í öllu talinu um fjórðu iðnbyltinguna og mikilvægi mannvits og nýsköpunar skýtur skökku við að enn skuli svona hátt gjald vera lagt á það að ráða fólk í vinnu og nýta krafta þess. Svo gerðist það mjög óvænt - mér finnst það óvænt í ljósi reynslunnar - að þessi ríkisstjórn ákvað að taka aftur upp þriggja þrepa skattkerfi. Þetta er óvænt vegna þess að það eru ekki mörg ár liðin, reyndar bara örfá, frá því að hæstv. núverandi fjármálaráðherra, þá líka sem fjármálaráðherra, fagnaði því að hann væri að einfalda skattkerfið og fækka skattþrepunum úr þremur í tvö. Nú er sem sagt verið að flækja skattkerfið aftur með því að fjölga þrepunum og það er kynnt sem skattalækkun vegna þess að allra lægsta þrepið, nýja þrepið, muni bera lægri skattprósentu meðan skattar eru hækkaðir á millitekjufólk í leiðinni. Þetta fyrirkomulag er ekki aðeins til þess fallið að flækja kerfið heldur einnig til að draga úr verðmætasköpun og vinnu og þar af leiðandi er það óskynsamleg ráðstöfun, eins og hæstv. fjármálaráðherra útskýrði ágætlega á sínum tíma þegar hann réðst í einföldun skattkerfisins sem nú er verið að flækja. Svo eru það öll nýju gjöldin. Ég ætla að byrja á því að nefna svokölluð krónutölugjöld sem hækka nú öll í samræmi við verðbólguvæntingar. Þar sjáum við annan viðsnúning frá fyrri stefnu því ákveðið var á sínum tíma að ríkið ætti að hætta að vera leiðandi í verðbólguþróuninni, hætta að leggja línurnar um verðhækkanir um hver áramót. Það var byrjað á þessu með því fyrst að draga úr krónutöluhækkununum og svo stóð til að ríkið myndi ekki ráðast í krónutöluhækkanir nema hugsanlega í þeim tilvikum þar sem eftir á kæmi í ljós að þær þyrfti til að tryggja ríkinu nægar tekjur til að standa undir þeirri þjónustu sem á við í hverju tilviki. Nú hafa menn aftur snúið í fyrra horf og hækkað þessi krónutölugjöld og það hefur áhrif á verðbólguna og þar með skuldir heimilanna o.s.frv. Ég sé í frumvarpinu að menn gera ekki ráð fyrir mjög miklum beinum áhrifum af þessum gjaldahækkunum. En þá er litið fram hjá því að þegar ríkið leggur línurnar með því að hækka gjöld hefur það strax áhrif langt eftir verðlagskeðjunni, ef svo má segja. Við sáum dæmi um þetta í fyrra og í hittiðfyrra þegar ríkið hækkaði gjöld, þá sáu ýmsir aðilar sig tilneydda til að hækka verð fyrir vöru og þjónustu með vísan í hækkanir ríkisins. Svoleiðis að raunveruleg verðlagsáhrif eru mun meiri en gefið er í skyn í frumvarpinu. Svo bætast auðvitað við ný gjöld. Þau hafa verið að gera það á undanförnum árum. Sérstaka athygli vekja hin svokölluðu grænu gjöld eða grænu skattar sem á einhvern hátt eiga í krafti nafnsins, með áhersluorðinu grænt, að vera betri en aðrar álögur sem lagðar eru á almenning. Það var áhugavert að heyra hv. formann efnahags- og viðskiptanefndar hér áðan, hv. þm. Óla Björn Kárason, lýsa því að skattlagning geti verið árangursrík leið til að ná ákveðnum markmiðum í tengslum við hegðun fólks, til að mynda sé urðunarskatturinn ætlaður til að hafa áhrif á hegðun fyrirtækja og einstaklinga. Þetta er alveg ný nálgun hjá Sjálfstæðisflokknum, neyslustýringarskattar, sem ég taldi að þeir væru ekki hlynntir samkvæmt sinni grunnstefnu. En nú er þetta notað sem sérstakur rökstuðningur fyrir skatta- og gjaldahækkunum. Og þetta eru engin smá gjöld, til að mynda í tilviki urðunarskattsins. Ég veit að til stendur að fresta innleiðingu hans en þó mun áfram standa til að ráðast í þessa skattlagningu næst þegar tækifæri gefst til. En eins og hv. formaður efnahags- og viðskiptanefndar lýsti - og ég vil þó nota tækifærið og hrósa hv. formanninum fyrir að fresta a.m.k. innleiðingu skattsins; það er sannarlega vert að hrósa því - hefði þessi skattur, þetta gjald, leitt til þess að almenningur, bara á svæði Sorpu, heimilin, þyrfti að greiða 795 millj. kr. til viðbótar við það sem hann greiðir nú og fyrirtækin 1.600 milljarða. Þá er okkur sagt að markmiðið með þessum skatti sé að það muni ekki þurfa að greiða hann á endanum vegna þess að búið verði að ná fram þeirri neyslustýringu og nýju hegðun sem honum sé ætlað að ná. Aftur vekur það athygli í ljósi þess að slík rök hafa yfirleitt ekki átt upp á pallborðið hjá Sjálfstæðisflokknum. En hvað á að gerast í millitíðinni þegar ekki eru til staðar þau úrræði sem menn þurfa til þess að geta fargað sorpi á annan hátt? Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi að vísu að þessi úrræði væru ekki til staðar en þau verða ekki til staðar á næsta ári. Þau verða ekki tilbúin þegar ríkisstjórnin hyggst keyra í gegn þessar gjaldahækkanir. Í raun er hér ekki um að ræða tekjuöflun fyrir ríkið, eins og bent var á, heldur refsiskatt, enn einn refsiskattinn á almenning fyrir það einfaldlega að vera til, fyrir það að kaupa sér mat og aðra hluti sem óhjákvæmilega leiðir til þess að menn þurfa að losa sig við sorp eða fyrir að komast leiðar sinnar, fara á milli staða. Það er náttúrlega enn verið að auka á öll möguleg gjöld fyrir það að fara á milli staða og hugmyndaauðgin í þeim efnum er mikil, hefur verið lengi en eykst enn. Það eru gjöld og skattar með alls konar nöfnum, kílómetragjald, sérstakt kílómetragjald, eldsneytisgjald og sérstakt eldsneytisgjald, kolefnisgjald og hin og þessi grænu gjöld sem leggjast á almenning fyrir það að vera til. Þetta er ekki skynsamlegt, herra forseti. Þetta er ekki góð leið til að ná markmiðum, til að mynda í umhverfismálum. Þetta er leið sem fyrst og fremst bitnar á tekjulægri hópum samfélagsins vegna þess að eðli svona gjalda er í raun að vera nokkurs konar nefskattur. Það þurfa allir að borða, það þurfa allir að kaupa sér ákveðnar nauðsynjar, það þurfa allir að henda sorpi, það þurfa allir að komast leiðar sinnar, bæði tekjulágir og -háir, en gjaldið leggst jafnt á alla eftir því sem menn þurfa að kaupa sér eldsneyti, bifreiðar eða aðrar vörur. Hér er um afskaplega vinstri sinnaða og órökrétta skattstefnu að ræða að mínu viti. Ég hafði reyndar hugsað mér að telja upp nokkrar af þeim gjalda- og skattahækkunum sem kynntar eru hér en ég sé að ég mun ekki hafa tíma til þess. Ég verð að láta mér nægja að ræða þetta almennt. Heildarmyndin er sú að á sama tíma og þessi ríkisstjórn kynnir metútgjöld ríkisins, á sama tíma og hún hefur aukið ríkisútgjöld um helming á sex árum, á sama tíma og hún rekur ríkið með halla í fyrsta skipti í sjö ár, er hún að leggja á ný og óskynsamleg gjöld og skatta sem eru til þess fallin að draga úr verðmætasköpun og refsa öllum almenningi í landinu fyrir það eitt að vera til.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna sem kom kannski ekkert mikið á óvart, hún var svona í takti við það sem heyrst hefur úr horni Miðflokksins. Þrátt fyrir þann ótrúlega árangur sem er að nást í ríkisfjármálunum virðist Miðflokkurinn ekki sjá þann hag. Það sem mig langaði að spyrja hv. þingmann hér um er svipað og ég spurði hv. þm. Birgi Þórarinsson að um daginn og lýtur að því hver stefna Miðflokksins sé þegar kemur að umhverfismálum. Ég hef nefnilega heyrt því fleygt héðan úr þessum stól að það kunni að vera að bestu málin sem við gætum unnið að í umhverfismálum séu t.d. að grafa eftir eigin olíu og fleira í þeim dúr. Ég hef bara heyrt gagnrýni úr röðum Miðflokksins þegar kemur að hugmyndum um græna skatta. Hér áðan fór hv. þingmaður yfir að hann teldi það einhverja vinstri stefnu. Ég veit ekki hvort það er vinstri eða hægri en það að þeir borgi sem menga og þeir borgi sem nota finnst mér allt eins geta átt heima hægra megin við miðju og vinstra megin. En spurning mín til hv. þingmanns er: Hver er stefna Miðflokksins þegar kemur að umhverfismálum? Styður Miðflokkurinn að Ísland sé þátttakandi í Parísarsáttmálanum og uppfylli þau skilyrði sem þar eru fram sett?
Herra forseti. Menn eru farnir að leggja það í vana sinn að þakka almennt fyrir ræður og andsvör, stundum að tilefnislausu en nú tel ég tilefni til að þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir góða fyrirspurn, þótt hún sé auðvitað að hluta til aðeins utan við efnið, um Parísarsamkomulagið og slíkt, en þó ekki. Í umhverfismálum er gríðarlega mikilvægt, alveg nauðsynlegt, að líta á heildarmyndina og heildaráhrifin af þeim aðgerðum sem menn ráðast í. Það að leggja refsigjöld á almenning fyrir það eitt að vera til og ráðast í neyslustýringu eins og hér er lagt til er ekki besta leiðin til að ná árangri. Hv. þingmaður segist hafa heyrt því fleygt að við tölum fyrir því að bora eftir olíu. Ég er bara undrandi ef það er að koma í ljós að hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins sé andvígur því að Ísland nýti hugsanlegar olíu- og gaslindir sínar. Ég tel reyndar sérstaklega mikilvægt að við nýtum þessar lindir í ljósi þess að ef þarna er um eldsneyti í vinnanlegu magni að ræða er það líklega að mestu leyti gas og fátt hefur skilað meiri árangri í baráttu við losun gróðurhúsalofttegunda en aukin notkun náttúrulegs gass á kostnað kolabruna. Bandaríkin, sem hafa oft og tíðum verið gagnrýnd fyrir að taka ekki nægan þátt í alþjóðasamstarfi í umhverfismálum, hafa til að mynda núna fyrst náð árangri á undanförnum árum, a.m.k. í tíð Obama forseta, með því að stórauka brennslu á náttúrulegu gasi á kostnað kolabruna. Ísland legði mikið af mörkum ef það gæti aukið framboð á náttúrulegu gasi svoleiðis að þær þjóðir sem nú er að stórauka brennslu kola, eins og Kína, og meira að segja Þjóðverjar brenna allt of miklu af kolum, gætu nýtt íslenskt gas í staðinn.
Virðulegur forseti. Þetta er þá í annað skipti sem ég spyr hv. þingmenn Miðflokksins hvort þeir styðji Parísarsáttmálann og að Ísland taki þátt í þeim markmiðum sem þar eru fram sett og enn hef ég ekki fengið svar. Hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson getur enn þá svarað mér hvort það sé sýn hans og stefna Miðflokksins að standa við Parísarsamkomulagið og standa við þær skuldbindingar sem Ísland axlaði með því að skrifa undir Parísarsamkomulagið. Ef mig misminnir ekki var hv. þingmaður einmitt forsætisráðherra á þeim tíma sem Parísarfundurinn átti sér stað og tekin var ákvörðun um þetta. Ég verð að viðurkenna, virðulegur forseti, að mér hefur þótt erfitt að átta mig á því hver sé sýn Miðflokksins þegar kemur að umhverfismálum og ég er eiginlega farin að hallast að því að þeir styðji ekki Parísarsamkomulagið og það sem þar kemur fram því að ég hef virðist alla vega ekki enn þá hafa getað fengið það fram í þessum ræðustól að svo sé. Núna síðast var einmitt talað um gas og olíu. Þegar ég spurði hv. þm. Birgi Þórarinsson að þessu um daginn benti hann á hvort við ættum ekki að skoða hvað Indverjar og Kínverjar væru að gera. Allt stórar og miklar spurningar en spurningin er: Styður Miðflokkinn Parísarsamkomulagið og að Ísland standi við þær skuldbindingar sem þar komu fram?
Herra forseti. Ég bið hv. þingmann afsökunar á að ég skyldi ekki ná að klára að svara Parísarspurningunni. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, ég held að ég hafi krotað á þetta plagg og staðfest þátttöku Íslands í því svoleiðis að auðvitað munum við vinna að markmiðum samkomulagsins. Vandinn er bara sá að þær aðferðir sem eru notaðar til þess að ná þessum markmiðum eru ekkert sérstaklega líklegar til árangurs. Það sem meira er að jafnvel þó að markmið Parísarsamkomulagsins næðust, sem væri í fyrsta skipti sem tækist að ná einhverjum af þeim markmiðum sem menn hafa sett sér, Kyoto, Ríó og allt þetta, í loftslags- og umhverfismálum, myndi það því miður hafa sáralítil áhrif. Það þarf algjörlega nýja hugsun í því hvernig við fáumst við umhverfismálin. Lausnin er ekki refsiskattar á fólk fyrir að lifa lífi sínu. Lausnin felst í jákvæðum hvötum, í vísindum, tækni. Rétt eins og menn leystu á síðustu öld hinn stórkostlegu mengunarvandamál stórborga og m.a. hér í Reykjavík var mengun, stórkostlegt vandamál. Rétt eins og menn drógu úr mengun bifreiða um 99% á innan við hálfri öld er hægt með skynsamlegum ráðstöfunum í loftslagsmálum að draga mjög verulega úr losun. En þá þurfum við að nýta þau tækifæri sem gefast, ekki ráðast í sýndaraðgerðir eins og að moka ofan í skurði sem eykur bara losun metans sem er 23 sinnum skaðlegri gróðurhúsalofttegund en koltvísýringur, heldur með aðferðum sem raunverulega virka. Ég hef mikinn áhuga á þessum málum vegna þess að ég varði nánast allri ræðu minni á fyrsta landsþingi Miðflokksins í að ræða þessi mál, loftslagsmálin og umhverfismálin, og benti þar á ýmsar lausnir. Þetta er aðgengilegt á netinu og ég hvet hv. þingmann til að kynna sér það.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti með breytingartillögu fyrir hönd meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þetta er þskj. 496. Eins og kemur fram í nefndarálitinu fékk nefndin á sinn fund fulltrúa nokkurra aðila og fékk einnig umsagnir frá nokkrum aðilum, þó ekki mörgum. Með frumvarpinu eru lagðar til kerfisbreytingar á tekjuskattskerfi einstaklinga og verða breytingarnar innleiddar í skrefum. Þegar þær verða að fullu komnar til framkvæmda við staðgreiðslu á árinu 2021 og álagningu tekjuskatts vegna tekna á því ári tryggja þær launafólki um 21 milljarðs kr. skattalækkun á ári. Breytingarnar miða að því að tekjulægstu hóparnir njóti hlutfallslega meiri ávinnings en aðrir hópar og eru hluti af stuðningi stjórnvalda við samninga á almennum vinnumarkaði fyrr á þessu ári. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að innleitt verði þriggja þrepa skattkerfi. Nýtt lægra grunnþrep vegna tekna ársins 2020 verður 20,6% og lækkar í 17% árið 2021. Þá verður grunnþrepið 5,5 prósentustigum lægra en núverandi grunnþrep. Milliþrep tekjuskatts verður 22,75% á komandi ári en hækkar í 23,5% árið eftir. Efsta þrep verður óbreytt, þ.e. 31,8%. Eins og allir vita bætist við staðgreiðslu skatta útsvar sveitarfélaga sem er að meðaltali 14,44% óháð tekjum. Á komandi ári mun tekjuskattur einstaklinga lækka um 5,5 milljarða kr. en meginþungi skattalækkana verður árið 2021, 21 milljarður kr. eins og áður segir. Þetta eru u.þ.b. 10% af tekjum ríkisins af tekjuskatti. Meiri hlutinn bendir á að heildarlækkun tekjuskatts einstaklinga á kjörtímabili ríkisstjórnarinnar sé því áætluð um 31,6 milljarðar kr. Kerfisbreytingarnar sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu eru annar áfangi í heildarendurskoðun á tekjuskatti einstaklinga ásamt bótakerfum. Um síðustu áramót var persónuafsláttur hækkaður um 1 prósentustig umfram lögbundið viðmið og þrepamörk hækkuð um 3,7% í stað 6% hækkunar sem annars hefði orðið. Með þessu var komið til móts við þá sem lakast standa. Í 1. málslið 5. töluliðar 1. mgr. 66. gr. tekjuskattslaga er kveðið á um að fjárhæðir þrepamarka tekjuskattsstofns skuli í upphafi hvers árs taka breytingum í réttu hlutfalli við hækkun á launavísitölu frá upphafi til loka næstliðins árs. Í 1. gr. frumvarps til laga um ýmsar aðgerðir í samræmi við forsendur fjárlaga fyrir árið 2019 frá síðasta löggjafarþingi - það var 2. mál á 149. þingi - var lagt til að umræddar fjárhæðabreytingar yrðu miðaðar við vísitölu neysluverðs í stað launavísitölu. Meiri hluti efnahags- og viðskiptanefndar tók fram í nefndaráliti um málið að galli tillögunnar væri augljós og sagði m.a.: „Þar sem launavísitala hækkar nær undantekningalaust meira en vísitala neysluverðs færast fleiri skattgreiðendur en áður í efra þrep tekjuskattsins vegna þess að fjárhæðarmörk hækka minna samkvæmt neysluverðsvísitölu en launavísitölu. Stöðugt fleiri einstaklingar með millitekjur greiða því tekjuskatt í efra þrepi og að lokum, að öðru óbreyttu, færist nær allt launafólk í efra þrep tekjuskattsins.“ Það er bara spurning í raun, hæstv. forseti, hversu langan tíma það tæki. Með breytingunni yrði því búið til eins konar innbyggt kerfi skattahækkana. Í ljósi þessa, sem og þess að nefndin hafði verið upplýst um að ráðuneytið hefði til athugunar að innleiða ný viðmið fyrir breytingar á fjárhæðum persónuafsláttar og þrepamarka, lagði meiri hlutinn til að breytingin sem kveðið var á um í 1. gr. frumvarpsins yrði tímabundin til eins árs en ekki fest í sessi í lögunum. Að tillögu meiri hlutans var 1. gr. frumvarpsins því felld brott en bráðabirgðaákvæði bætt við tekjuskattslög þess efnis að fjárhæðir þrepamarka skyldu í upphafi árs 2019 taka breytingum í réttu hlutfalli við breytingar á vísitölu neysluverðs á árinu 2018. Lagði meiri hlutinn áherslu á mikilvægi þess að við endurskoðun tekjuskattskerfisins yrði hugað að því að samræma aðferðafræði um hækkun fjárhæða persónuafsláttar og skattþrepa en um leið koma í veg fyrir innbyggða sjálfkrafa hækkun skattbyrði. Í 3. gr. frumvarpsins sem hér er til umfjöllunar er lagt til að umrætt ákvæði, bráðabirgðaákvæði í lögum um tekjuskatt, verði framlengt um tvö ár. Við innleiðingu nýs grunnþreps í tekjuskatti eru líkur á því að innbyggði skattahækkunarferillinn verði enn meira íþyngjandi fyrir millitekjufólk. Meiri hlutinn lýsir yfir vonbrigðum með að ekki hafi tekist að formgera nýjar reglur um uppfærslu fjárhæða líkt og stefnt hefur verið að. Í greinargerð með frumvarpinu kemur hins fram að stefnt sé að því að í framtíðinni taki viðmiðunarfjárhæðir breytingum í samræmi við þróun verðlags og framleiðni vinnuafls. Með þessu ætti, að öðru óbreyttu, að vera tryggt að tekjujöfnunareiginleikar skattkerfisins haldist yfir lengri tíma án þess að veikja hagstjórnaráhrif þess. Hins vegar liggur útfærsla á reiknireglunni því miður ekki fyrir. Meiri hlutinn ítrekar mikilvægi þess að vinnu við nauðsynlegar breytingar í þessa veru verði hraðað. Í umsögn Alþýðusambands Íslands um málið er lögð rík áhersla á að tryggt verði „að ekki myndist að nýju það misræmi í þróun tekjumarka og persónuafsláttar sem á stóran þátt í því að skattbyrði tekjulægstu hópanna hefur aukist mun meira en þeirra tekjuhærri á síðustu árum“. BSRB hvetur til þess í sinni umsögn að þeir mælikvarðar sem stuðst verður við í framtíðinni verði skýrir en valdi ekki árlegri deilu. Meiri hlutinn tekur undir þessar ábendingar Alþýðusambands Íslands og BSRB. Í frumvarpinu eru tekjuviðmið barnabóta hækkuð umfram verðlagsforsendur fjárlagafrumvarpsins, um liðlega 8,3%. Þannig hækka skerðingarmörk barnabóta hjá einstæðu foreldri úr 3,6 milljónum í 3,9 milljónir á ári og verða barnabætur einstæðs foreldris sem hefur allar sínar tekjur af launavinnu og greiðir 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð óskertar upp að 338.542 kr. á mánuði. Skerðingarmörk sambúðaraðila hækka úr 7,2 milljónum í 7,8 milljónir. Barnabætur haldast því óskertar upp að liðlega 677.000 kr. samanlögðum mánaðarlaunum miðað við 4% skylduiðgjald í lífeyrissjóð. Gert er ráð fyrir að útgjöld ríkissjóðs vegna barnabóta hækki um 1 milljarð árið 2020 miðað við fjárlög fyrir árið 2019. Heildarútgjöld til málaflokksins eru því áætluð 13,1 milljarður kr. Aukin útgjöld vegna barnabóta eru, líkt og kerfisbreytingar á tekjuskattskerfinu, hluti af aðgerðum ríkisstjórnarinnar til að styðja við lífskjarasamninga aðila vinnumarkaðarins. Meiri hlutinn leggur til breytingar á hlutfallstölum í a- og b-lið 5. gr. frumvarpsins til leiðréttingar enda fjallar ákvæðið um staðgreiðslu opinberra gjalda á árinu 2021, samanber 1. gr. frumvarpsins. Kveðið verður á um staðgreiðslu og álagningu opinberra gjalda árið 2020 í bráðabirgðaákvæðum við lög um tekjuskatt og lög um staðgreiðslu opinberra gjalda, samanber a-lið 4. gr. og 7. gr. frumvarpsins. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar á gildistökuákvæði 8. gr. frumvarpsins. Í fyrsta lagi er ekki þörf á að aðrar greinar frumvarpsins en 2. gr. öðlist þegar gildi og leggur meiri hlutinn því til að almenn gildistaka frumvarpsins miðist við 1. janúar 2020. Í öðru lagi leggur meiri hlutinn til að 3. mgr. 8. gr. falli brott enda er ekki þörf á að kveða á um frestun á gildistöku 1. og 5. gr. þar sem fjallað verður um gildi þeirra lagaákvæða sem þær frumvarpsgreinar breyta í bráðabirgðaákvæðum í viðkomandi lögum. Jafnframt er rétt að 6. gr. frumvarpsins öðlist gildi 1. janúar næstkomandi þar sem nýtt tekjuskattsþrep tekur þá þegar gildi. Að þessu sögðu leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með þeim breytingum sem ég hef gert grein fyrir og öðrum breytingum sem koma fram í nefndarálitinu. Undir nefndarálitið skrifa hv. þingmenn, sá sem hér stendur, Óli Björn Kárason, Brynjar Níelsson, Ólafur Þór Gunnarsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir og Birgir Ármannsson.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar en 1. minni hluti er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni. 1. minni hluti hefur áður bent á, m.a. í nefndarálitum, að á árunum fyrir efnahagshrunið hafi ójöfnuður aukist hér á landi mikið og mun meira en annars staðar á Vesturlöndum en minnkað síðan í hruninu. Um þetta er m.a. fjallað í bókinni Ójöfnuður á Íslandi eftir Stefán Ólafsson og Arnald Sölva Kristjánsson sem kom út haustið 2017. Þar kemur fram að um tveir þriðju hlutar aukins ójafnaðar fyrir hrun skýrist af miklum vexti fjármagnstekna í efri hluta tekjustigans. Stærsti hluti þess þriðjungs sem eftir stendur skýrist af breyttri stefnu stjórnvalda í skatta- og bótamálum. Eftir hrun snerist þetta algjörlega við því að þá skýrðist vaxandi jöfnuður að einum þriðja hluta af stefnu stjórnvalda í skatta- og bótamálum en að tveimur þriðju hlutum af minnkandi fjármagnstekjum. Nú hefur sú þróun sem varð fyrir efnahagshrunið hafist aftur og aðgerðir ríkisstjórnarinnar ýta undir vaxandi ójöfnuð, líkt og aðgerðir hinna tveggja ríkisstjórnanna sem starfað hafa eftir 2013. Þetta má lesa úr svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við spurningum formanns Samfylkingarinnar um eignir og tekjur landsmanna árið 2018, það er 97. mál frá þessu þingi, því 150. Þar kemur m.a. fram að ríkasta 0,1% framteljenda átti 260,2 milljarða kr. í lok árs 2018, alls 238 fjölskyldur. Eigið fé þeirra jókst um 23,6 milljarða kr. á árinu 2018. Frá árinu 2010 hefur eigið fé ríkasta 0,1% landsmanna aukist um 98 milljarða kr., um 68%. Í svari hæstv. fjármálaráðherra kemur einnig fram að 5% ríkustu Íslendinganna, alls 11.900 fjölskyldur, hafi átt eigið fé upp á 1.864 milljarða kr. um síðustu áramót. Það er 218 milljörðum kr. meira en hópurinn átti í árslok 2017. Frá 2010 hefur milljörðunum í eigu þessa hóps fjölgað um 970. Ríkustu 5% áttu 40,8% af öllu eigin fé landsmanna í lok síðasta árs sem þýðir að hin 95% fjölskyldna í landinu áttu 59,2% þess. Við mat þessara upplýsinga er rétt að hafa í huga að eigið fé ríkustu hópa landsmanna er stórlega vanmetið í svörum hæstv. ráðherra því að öll verðbréfaeign er metin á nafnvirði en ekki markaðsvirði. Herra forseti. Stjórnvöld búa yfir stýritækjum sem geta í senn mildað og magnað ójöfnuð í skiptingu tekna og eigna í samfélaginu. Ríkisstjórnarflokkarnir kjósa að veikja þau stýritæki í stað þess að beita þeim með árangursríkum hætti til jöfnunar. Miðstjórn ASÍ hefur bent á að rannsókn hagdeildar ASÍ á skattbyrði sýni að skattbyrði launafólks síðustu 20 árin hafi aukist og þeim mun meira eftir því sem tekjurnar eru lægri. Í ályktun miðstjórnarinnar um fjárlagafrumvarpið á fundi 18. september sl. sagði, með leyfi forseta: „Miðstjórn ASÍ fagnar því að loks liggi fyrir nýjar tillögur stjórnvalda að breytingum á tekjuskattskerfinu sem beðið hefur verið með mikilli eftirvæntingu. Breytingarnar skila sér hins vegar of seint í vasa launafólks og stjórnvöld bregðast hlutverki sínu við að láta þá sem eru aflögufærir greiða réttlátan hlut til samfélagsins til að tryggja viðunandi fjármögnun velferðar og samfélagsinnviða.“ ASÍ hefur einnig með kröfum sínum um umbætur á tekjuskattskerfinu lagt ríka áherslu á að breytingarnar verði ekki nýttar til þess að lækka tekjur ríkissjóðs, draga úr getu hans til þess að standa undir velferðarþjónustu og nauðsynlegri uppbyggingu samfélagsinnviða og/eða auka áherslur á notendagjöld og nefskatta sem draga úr jöfnunaráhrifum skattkerfisins. Fyrsti minni hluti tekur undir með ASÍ og gagnrýnir að tekjuskattskerfið, barnabætur og húsnæðisstuðningur séu ekki nýtt með markvissum hætti til jöfnunar. Sama má segja um fjármagnstekjuskatt sem er lægri hér en annars staðar á Norðurlöndum og stóreignaskatt til að vinna gegn eignaójöfnuði sem fer vaxandi hér á landi. Margir búa enn við óviðunandi aðstæður á húsnæðismarkaði. Breytingar á húsnæðiskerfinu þurfa að hafa hagsmuni launafólks og heimila að leiðarljósi fremur en hagsmuni fjármagnseigenda. Húsnæðisstuðningur stjórnvalda er veikburða og ekki í samræmi við yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar. Skattstefna stjórnvalda segir til um hvernig þau vilja búa að almenningi og hvernig stjórnvöld vilja sjá samfélagið þróast. Jöfnunarhlutverk skattkerfisins og áhrif þess á eignamyndun og tekjudreifingu eru ekki síður mikilvæg en tekjuöflunarhlutverk þess. Franski hagfræðingurinn Thomas Piketty er sama sinnis og leggur til í metsölubók sinni sem kom út árið 2014 að komið verði á þrepaskiptum fjármagnsskatti til að auka jöfnuð í heiminum. Hann telur að skattkerfið sé langáhrifamesta tæki samfélagsins til að ná því markmiði að jafna kjör fólks. Efnahags- og framfarastofnunin, OECD, birti í desember 2014 skýrslu þar sem vitnað er til rannsókna sem sýna að aukinn ójöfnuður dregur úr hagvexti. Þær rannsóknir og fleiri virtar rannsóknir sýna að meiri jöfnuður leiðir til sanngjarnari samfélaga og styrkir hagkerfi og hagsæld. Ef stjórnvöld vilja jafna leikinn hér á landi til að auka samfélagslegt traust þarf að beita bæði skatta- og bótakerfinu með kröftugum hætti. Helsta niðurstaða skýrslu frá norrænu ráðherranefndinni sem kom út í apríl í fyrra er að vaxandi ójöfnuð á Norðurlöndum megi skýra með því að bætur hafi ekki hækkað í takt við laun undanfarin ár. Ef stjórnvöld vildu vinna að auknum jöfnuði ættu þau að taka á þessu og sjá til þess að velferðarþjónusta verði gjaldfrjáls eða í boði fyrir mjög vægt gjald. Skattkerfisbreytingar sem stuðla myndu að auknum jöfnuði hér á landi væru t.d. fleiri skattþrep sem tækju einnig til þeirra allra tekjuhæstu, þrepaskiptur fjármagnstekjuskattur og stóreignaskattur á umtalsverðar eignir umfram íbúðarhúsnæði fólks ásamt auknu vægi barna- og húsnæðisbóta. Breytingar síðustu ára á barna- og húsnæðisbótum, virðisaukaskatti og tekjuskatti ásamt afnámi auðlegðarskatts hafa allar haft neikvæð áhrif á jöfnuð hér á landi. Niðurstöður alþjóðlegra rannsókna sem sýna neikvæð áhrif ójafnaðar á samfélög ásamt íslenskum og erlendum greiningum sem sýna skýr áhrif tekjujöfnunaraðgerða ríkisstjórnar Jóhönnu Sigurðardóttur ættu að vera stjórnarmeirihlutanum næg rök fyrir því að hverfa frá stefnu ójafnaðar síðustu ára og til að forðast að róa aftur á mið vaxandi misskiptingar. Löngu tímabært er að endurskoða skattalöggjöfina. Þar verður bæði að líta til tekjuöflunarhlutverksins sem og tekjujöfnunarhlutverksins. Einstökum greinum hefur margoft verið breytt frá gildistöku laga um tekjuskatt, nr. 90/2003, og ákvæði til bráðabirgða eru margir tugir talsins. Í 3. gr. frumvarpsins sem er hér til umfjöllunar er lagt til að bráðabirgðaákvæði vegna laga um tekjuskatt verði framlengt um tvö ár. Af því leiðir að fjárhæðarmörk milli skattþrepa og persónuafsláttur munu áfram miðast við vísitölu neysluverðs en ekki launavísitölu eins og réttlátara væri. Með samþykkt ákvæðisins verður innbyggð skattahækkun framlengd ef launavísitalan verður hærri árin 2019–2021 sem útlit er fyrir. 1. minni hluti telur að miða ætti við launavísitölu í þessum efnum í stað neysluvísitölu og að það sama ætti að gilda um breytingar á barna-, húsnæðis- og vaxtabótum. Herra forseti. Barnabótakerfið hefur markvisst verið veikt undanfarin ár og þúsundir barnafjölskyldna hafa dottið út úr kerfinu. Í umsögn ASÍ kemur m.a. fram að skattbyrði para sem hafa tekjur við neðri fjórðungsmörk með tvö börn á framfæri sé nú rétt um 1 prósentustigi lægri en barnlausra para með sömu tekjur. Skattbyrði tekjuhærri para með og án barna er hin sama. Þetta sýnir að jöfnunarhlutverk barnabótakerfisins er ekki nýtt eins og best verður á kosið enda virðast tillögur Alþjóðagjaldeyrissjóðsins um fátæktarstyrk til barnafjölskyldna vera fyrirmynd ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur í stað þess að líta til hinna norrænu ríkjanna um að barnabætur styðji stöðu barnafólks í samanburði við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Í umsögn ASÍ kemur fram að húsnæðisöryggi, viðráðanlegur húsnæðiskostnaður og jafnt aðgengi að húsnæðismarkaði hafi verið meðal helstu áherslna verkalýðshreyfingarinnar í viðræðum við stjórnvöld í aðdraganda kjarasamninga sl. vor. Þrátt fyrir yfirlýsingar stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga er í frumvarpinu gert ráð fyrir að húsnæðisstuðningur fari lækkandi að raunvirði milli ára og í áætlunum er gert ráð fyrir að svo verði áfram. Í heild hefur húsnæðisstuðningur í gegnum vaxtabótakerfið rýrnað að raungildi um meira en 70% frá árinu 2013 og heimilum sem fengu vaxtabætur fækkaði um 27.000 milli áranna 2013 og 2018. Þá hefur hámark bótafjárhæðanna verið nánast óbreytt frá árinu 2010. Þetta gerir það að verkum að kerfið styður við sífellt færri heimili. Tekjulágt barnafólk sem á lítið eigið fé í húsnæði sínu fær nú lítinn sem engan stuðning í gegnum vaxtabótakerfið. Lækkun vaxtabóta verður til þess að þurrka út ávinning lágtekjufólks sem á lítið eigið fé í sínu húsnæði af breytingum á tekjuskattskerfinu á árinu 2020 þannig að skattbyrði að teknu tilliti til tilfærslna eykst í reynd. ASÍ bendir einnig á að sé horft til þróunar á framlögum til vaxtabóta síðasta áratuginn má sjá að samhliða tilkomu almenna íbúðakerfisins og vexti stofnframlaga til byggingar hagkvæmra leiguíbúða fyrir tekjulága hafa framlög til vaxtabóta dregist saman um svipaða fjárhæð. Stofnframlögin hafa þannig ekki verið aukin framlög til húsnæðismála eins og þeim var ætlað, heldur í reynd greidd með lækkun á öðru stuðningsformi. Því ástandi á að viðhalda á árinu 2020 þrátt fyrir fögur fyrirheit ríkisstjórnarinnar sem reynast orðin tóm. Herra forseti. Stjórnarmeirihlutinn leggur til að elli- og örorkulífeyrir almannatrygginga hækki annað árið í röð umtalsvert minna en lægstu laun og kjör lífeyrisþega versna í samanburði við aðra hópa. Lagt er til að lífeyrir almannatrygginga hækki um 3,5% í upphafi ársins 2020 en lægstu laun hækka samkvæmt kjarasamningum um 5,7% á árinu 2020. Lágmarksframfærsla almannatrygginga fyrir einstakling sem býr einn verður því 321.687 kr. á árinu 2020 og hefur þá frá árinu 2018 hækkað úr 300.000 kr., þ.e. um 7,2%, á sama tíma og lægstu laun munu hafa hækkað um 11,7% og verða 335.000 kr. Fyrir einstakling sem býr með öðrum verður lágmarksframfærslutryggingin 256.000 kr. og hefur þá hækkað um 7,2% frá árinu 2018. 1. minni hluti telur með öllu óásættanlegt að kjör elli- og örorkulífeyrisþega skerðist samanborið við aðra. Sú eðlilega og réttmæta krafa að enginn verði undir lágmarkslaunum á Íslandi var felld við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins í gær. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og þeir þingmenn sem bera þá ríkisstjórn uppi vilja að öryrkjar sem ekki hafa valið sér hlutskipti sitt og löggjafinn sér um að ákveða á hvaða kjörum verða verði fátækastir allra á Íslandi. Meðal eldri borgara sem fá einvörðungu greiðslur frá Tryggingastofnun er hópur kvenna fjölmennur. Um 70% lífeyrisþega sem búa við lökustu kjörin eru konur sem voru í hlutastörfum eða heimavinnandi á árum áður. Meðal þeirra sem eru allra verst staddar eru konur af erlendum uppruna. Þessi hópur kvenna hefur unnið sér inn lítil eða engin réttindi til greiðslna úr lífeyrissjóðum og þær hafa mjög takmörkuð úrræði til að bæta kjör sín. Bil á milli þeirra fátæku og ríku breikkar vegna aðgerðaleysis stjórnvalda sem segja eitt í ræðum en ákveða annað með fjárlögum. Á sama tíma eru veiðigjöld lækkuð umtalsvert á stórútgerðir sem sannarlega líða engan skort. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er skýr og okkur í Samfylkingunni finnst hún óásættanleg. Þó getur 1. minni hluti tekið undir að lækka eigi tryggingagjaldið og tekur undir með meiri hlutanum að sú aðgerð styrki samkeppnishæfni atvinnulífsins.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu þó að ég hafi ekki verið sammála megintóninum. Ég saknaði þess að hv. þingmaður skyldi ekki vera aðeins bjartari yfir stöðunni. Þegar vikið er að vaxtabótakerfinu er kannski rétt að draga fram að hluti af því a.m.k. af hverju vaxtabætur hafa lækkað er sú jákvæða þróun að laun hafa hækkað og vextir hafa aldrei verið lægri. Þeim sem eru að kaupa sér íbúð hefur aldrei staðið til boða fjármögnun á betri kjörum. Skuldastaða íslenskra heimila er gjörbreytt og hún er betri en í nokkru öðru ríki Norðurlandanna, alveg sama hvaða mælikvarða við styðjumst við. Eigið fé er miklu meira en á öðrum Norðurlöndum. Skuldastaðan sem hlutfall af ráðstöfunartekjum er miklu lægri en á öðrum Norðurlöndum og einnig skuldir í heild sem hlutfall af landsframleiðslu. Að þessu leyti er töluvert bjart yfir. Það er líka allt í lagi að draga fram í þessari umræðu að kaupmáttur launa hefur frá árinu 2015 hækkað um 25%, meira en í nokkru öðru landi, meira að segja í fyrirmyndarríkinu Evrópusambandinu. Hér er verið að innleiða þriggja þrepa tekjuskattskerfi og þegar menn tala um tekjuskattskerfið er allt í lagi að draga fram að staðan [[Forseti hringir.]]er alveg ótrúlega góð þó að margt eigi eftir að gera.
Herra forseti. Ég yrði sannarlega bjartari yfir stöðunni ef hún væri ekki svona óréttlát. Að meðaltali getum við vissulega sagt að staðan á Íslandi sé þokkaleg. Við erum tíunda ríkasta þjóð í heimi og þess vegna eigum við að búa betur að okkar fátækasta fólki. Það er hins vegar ekki það sem þessi ríkisstjórn vill gera. Hún vill hlúa vel að þeim sem eru allra ríkastir. Hv. þingmaður ræðir um vaxtabótakerfið og lætur að því liggja að ástæðan fyrir því að 27.000 manns hafi dottið út úr kerfinu sé sú að hér sé skuldastaða góð og allt þetta sem hv. þingmaður taldi upp. Staðreyndin er hins vegar sú að þrátt fyrir allt þetta þurfum við að horfa á viðmiðin sem eru undir. Þau hækkuðu um 5% í fyrra en annars höfðu þau staðið í stað frá árinu 2010. Ef menn vilja svelta og eyðileggja kerfi breyta þeir ekki viðmiðunum af því að allt annað hækkar og breytist og fjölskyldurnar detta út. Það er þannig, herra forseti, að við það að húsnæðisstuðningurinn er veiktur með þessum hætti og svo margar fjölskyldur detta út úr kerfinu er niðurstaðan sú að áhrif af launahækkunum og skattalækkunum núllast út og staða fólksins verður ekki eins góð og menn vildu. Um það bera vitni umsagnir frá ASÍ og fleiri stéttarfélögum. Þetta er staðreynd, [[Forseti hringir.]]þetta á ekki við um alla en þetta á við um lágtekjufólk sem á kannski ekki meira en 20% í húsnæði sínu. Þetta er skjalfest og er staðreynd, herra forseti.
Herra forseti. Það er merkileg yfirlýsing að segja að verið sé að núlla út 32 milljarða lækkun á tekjuskatti einstaklinga vegna vaxtabóta.
Ég sagði það ekki.
Bíddu, hv. þingmaður fær að svara mér á eftir. Látum það samt liggja á milli hluta. Staðreyndin er sú að okkur gengur mjög vel og staðreyndin er sömuleiðis sú að hvergi eða óvíða er meiri jöfnuður en á Íslandi. Það þýðir ekki að ekki búi einhverjir hópar og einstaklingar við kröpp kjör. Við þurfum að grípa þá og það er þessi ríkisstjórn að gera. Menn geta ekki rætt um húsnæðisstuðning eingöngu út frá vaxtabótakerfinu eins og hv. þingmaður gerir sem horfir algjörlega fram hjá því sem er verið að styrkja í félagslegu húsnæði. Það er allt í lagi að halda því til haga, hv. þingmaður, og minnast aðeins á það hvað ríkisstjórnin er að gera í þeim efnum. Það væri líka allt í lagi að minnast á það sem er verið að gera fyrir ungt fólk, gera því kleift að eignast sína fyrstu íbúð með því að nýta t.d. séreignarsparnað sinn í að byggja upp eigið fé í íbúð. Þegar allt er tekið til, séreignarsparnaðurinn, vaxtabótakerfið, aðgerðir í félagslega íbúðakerfinu þar sem núna er meira að segja verið að stofna nýjan sjóð eingöngu í þeim efnum, hygg ég að dómurinn verði sá að engin ríkisstjórn hafi gert meira í húsnæðismálum en ríkisstjórnin sem nú situr. Á að gera meira? Já, en engin ríkisstjórn hefur gert meira.
Minnt er á að hv. þingmenn beini orðum sínum að forseta.
Herra forseti. Ég er ekki alveg tilbúin að kvitta undir að engin ríkisstjórn á Íslandi hafi gert meira í húsnæðismálum. Ef við horfum bara á húsnæðisbæturnar og leggjum saman það sem er gert með almennu íbúðirnar, leiguíbúðirnar og vaxtabæturnar er summan bara sú sama.
Séreignarsparnaðurinn.
Það er ekkert verið að bæta neinu við. Séreignarsparnaðurinn nýtist sannarlega ríku ungu fólki en ekki eins vel hinum sem eru með lægri tekjurnar. Og það er ekki þannig, herra forseti, að þessi ríkisstjórn grípi þá sem eru verst settir á Íslandi. Það er bara þvæla. Hvernig er staðan hjá öldruðum og öryrkjum? Hvernig er staðan hjá öryrkjum sem þurfa að treysta á greiðslur frá Tryggingastofnun? Þeir fengu samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnarinnar í gær 3,5% hækkun frá 1. janúar 2020. Bilið á milli þeirra og þeirra sem eru með lægstu launin verður á árinu 2020 80.000 kr. Launaþróunin er miklu hærri sem er gott en við hér eigum að sjá um að grípa þá sem eru fátækastir og hafa ekki valið sína stöðu. Það er ekki verið að gera það. Herra forseti. Þessi ríkisstjórn passar vel upp á þá allra ríkustu í landinu. Ég er ánægð með að verkalýðsfélögin skyldu hafa náð í gegn breytingu á skattkerfinu þannig að þeir sem eru með lægri tekjurnar borgi lægri skatt. Hins vegar vantar hátekjuskattinn. Við horfum ekki á þá sem eru í langefsta laginu og ég fór ágætlega yfir það í mínu nefndaráliti hvernig staða þeirra er [[Forseti hringir.]]og hvernig hún hefur vaxið í skjóli þessarar ríkisstjórnar.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar um frumvarp til laga um breytingu á lögum um sérstakan skatt á fjármálafyrirtæki. Nefndin fjallaði um málið og fékk til sín marga góða gesti frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu, Bankasýslu ríkisins og Samtökum fjármálafyrirtækja, auk þess sem umsagnir komu frá sömu aðilum og fleirum. Samkvæmt gildandi lögum nemur þessi sérstaki skattur á fjármálafyrirtæki 0,376% af heildarskuldum skattskylds aðila umfram 50 milljarða í lok tekjuárs. Með frumvarpinu er lagt til að skatthlutfallið lækki í 0,145% í fjórum skrefum þannig að skatthlutfallið verði að lokum 0,318% við álagningu árið 2021, 0,261% við álagningu 2022, 0,203% við álagningu 2023 og loks 0,145% við álagningu 2024 og síðar. Í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið kemur fram um skatta á íslensk fjármálafyrirtæki samanborið við skatta í öðrum löndum, í Skandinavíu, Hollandi, Írlandi og Bretlandi, að álögurnar eru umtalsvert hærri á Íslandi. Meiri hlutinn bendir á að verulegur munur á sértækum sköttum og opinberum gjöldum hefur neikvæð áhrif á samkeppnishæfni íslenskra fjármálafyrirtækja. Sú skerta samkeppnisstaða kemur fyrst og fremst niður á litlum og meðalstórum fyrirtækjum sem eiga ekki kost á að leita sér fjármögnunar í erlendum bönkum eða með skuldabréfaútboðunum. Þá er það mat meiri hluta nefndarinnar að þessi sérstaka skattheimta skekki innbyrðis samkeppnisstöðu á íslenskum lánamarkaði þar sem aðeins hluti lánveitenda þarf að greiða skattinn. Í umsögn Bankasýslu ríkisins er vakin athygli á því hvaða áhrif óbreytt skattlagning hafi á verðmæti eignarhluta ríkissjóðs í fjármálafyrirtækjum en stofnunin hefur unnið að undirbúningi fyrir sölu á eignarhlutum ríkisins í samræmi við lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Í umsögninni segir m.a.: „Meginreglur samkvæmt lögunum við sölumeðferð eru opið söluferli, gagnsæi, hlutlægni og hagkvæmni en með hagkvæmni er átt við að leitað sé hæsta verðs eða markaðsverðs fyrir eignarhluti. Að mati stofnunarinnar er það mjög mikilvægt, út frá sjónarmiðum umsýslu- og eigandahlutverksins, að opinbert gjaldaumhverfi fjármálafyrirtækja sé stöðugt og fyrirsjáanlegt um töluverðan tíma. Miklar og örar breytingar á skattumhverfi stuðla ekki að trausti og trúverðugleika fjármálamarkaðarins og geta haft neikvæð áhrif á eftirspurn og markaðsverð, sem íslenska ríkið getur mögulega fengið fyrir eignarhluti sína í fjármálafyrirtækjum, ef og þegar til sölu kemur.“ Samkvæmt mati Bankasýslunnar mun verðmæti eignarhluta ríkisins í Íslandsbanka og Landsbanka aukast um nær 44 milljarða ef sérstakur skattur verður lækkaður í 0,145% af heildarskuldum líkt og gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Að lokum bendi ég á að í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að unnið verði að frekari skilvirkni í fjármálakerfinu með það að leiðarljósi að lækka kostnað neytenda. Ljóst er að heimili og fyrirtæki greiða a.m.k. stóran hluta sértæka bankaskattsins í formi hærri útlánavaxta og lægri innlánsvaxta. Meiri hlutinn leggur áherslu á að fylgt verði eftir að fyrirhuguð lækkun sérstaka bankaskattsins í þrepum skili sér í hagstæðari vaxtakjörum fyrirtækja og heimila, auki þar með ráðstöfunartekjur almennings og ýti undir fjárfestingu og nýsköpun. Undir nefndarálitið rita fulltrúar meiri hlutans, Óli Björn Kárason formaður, Brynjar Níelsson framsögumaður, Bryndís Haraldsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson og Silja Dögg Gunnarsdóttir.
Herra forseti. Hv. þingmaður og framsögumaður fór ágætlega yfir öll þau rök sem stæðu til þess að afnema þennan skatt, sérstaklega við þær kringumstæður sem eru í atvinnulífinu núna, þar sem er einmitt kólnun, þar sem er samdráttur í fjárfestingu í einkageiranum og þar sem heimilin halda að sér höndum. Við sjáum m.a. í nýbirtum tölum um afkomu ríkissjóðs á fyrstu níu mánuðum þessa árs að þessi kólnun er farin að bíta verulega í. Á sama tíma fáum við líka fréttir af því að þrátt fyrir vaxtalækkanir Seðlabanka Íslands séu bankar að hækka álögur á viðskiptavini sína, m.a. vegna þess að hér eru lagðar fordæmalausar álögur af hálfu hins opinbera á fjármálakerfið. Það kemur ágætlega fram í hvítbók sem vitnað er til í nefndaráliti meiri hlutans að þessar álögur eru áttfaldar á við það sem gengur og gerist í nágrannalöndum okkar. Þess vegna hlýt ég að spyrja hv. þingmann: Hvernig stendur á því að ekki sé riðið á vaðið hvað þessi gjöld varðar og þau lækkuð myndarlega akkúrat núna þegar mest þörf er á í stað þess að dreifa því í einhverjum smáskammtalækningum langt fram á næsta kjörtímabil? Það er alveg augljóst í þessu samhengi, hefur ítrekað verið bent á og kom ágætlega fram í máli hv. þingmanns, að þetta er dæmi um álögur sem leggjast beint á viðskiptavini bankanna, skattar sem í raun eru greiddir af heimilum og fyrirtækjum og koma sennilega hvað verst niður á smærri fyrirtækjum og almenningi í landinu. Þess vegna spyr ég hv. þingmann: Hvernig stendur á því að þetta er dregið svona á langinn í stað þess að ganga fram með myndarskap núna, a.m.k. að byrja á því að helminga þennan skatt strax á næsta ári?
Hæstv. forseti. Ég get í sjálfu sér tekið undir hvert orð hjá hv. þingmanni. Í íslensku samfélagi eru smáskammtalækningar meginreglan. Samkomulag hefur náðst í ríkisstjórn um þetta og ég tel mikið, gott og stórt skref að ná þó því. Það var ekki sjálfgefið. Margir í samfélaginu, ekki bara á þingi heldur úti um allt samfélagið, líta svo á að með því að lækka þennan skatt eða afnema hann sé verið að hafa fé af fólki í landinu. Eins og í svo mörgu öðru halda menn þegar við ræðum um atvinnulífið að um leið og dregið er úr álögum á einstaklinga og fyrirtæki séum við að afsala okkur tekjum. Það er hinn raunverulegi vandi í kringum allar skattalækkanir sem þarf að gera, sem kannski ég og hv. þingmaður og margir fleiri eru sammála um, að það sé til hagsbóta fyrir almenning. Þetta er hin pólitíska glíma sem við tökum á hverjum einasta degi í íslenskri pólitík. Fólk horfir þannig á málið að við séum að afsala okkur tekjum í sameiginlega sjóði. Það þarf meiri háttar hugarfarsbreytingu til að ná því einhvern veginn á réttan kjöl. Þetta er kannski ágætisleið til þess. Mér fannst skárra að taka þátt í þessu, að vísu með talsverðum þrýstingi á eigin ríkisstjórn um að ganga hraðar í þetta en um það er bara því miður ekki samkomulag. Þetta náðist þó, hv. þingmaður.
Herra forseti. Það gleður mig að við hv. þingmaður séum sammála um mikilvægi þess að lækka þennan skatt hratt. Vandinn hefur verið og munurinn á stöðu okkar er að annar okkar er í ríkisstjórn og hinn ekki. Þarna er afleiðing af útgjaldaþenslu ríkissjóðs á undanförnum árum. Það er ekki svigrúm til að lækka skatta og því miður er það svo að áform ríkisstjórnarinnar um lækkun á þessum tiltekna skatti er það sem segja mætti of lítið og of seint. Það væri kærkomið súrefni inn í atvinnulífið og líka gagnvart heimilunum í landinu ef gengið yrði hratt og örugglega í að lækka þennan skatt. Hann var sértækur á sínum tíma, hann átti að vera tímabundinn til að fjármagna tiltekin verkefni sem er löngu lokið, afleiðingar hrunsins. Enn sitjum við eftir með þessa tímabundnu skattheimtu, enda þekkjum við mætavel að tímabundnir skattar hafa tilhneigingu til að lifa mjög lengi. Ég ætla ekki að rífast mjög lengi við þingmanninn um mál sem við erum í grunninn sammála um en hvet hann engu að síður til dáða, hvet hann til að fylgja því eftir að hér sé gengið ákveðnar til verks. Það er því miður í umræðu um skatta sem þessa, og þessi umræða hefur líka verið um virðisaukaskatt, að ekki sé hægt að lækka þessi gjöld af því að þau skili sér ekki til neytenda. Samt hafa allar rannsóknir sýnt hið gagnstæða. Hér hefur ítrekað verið bent á að þessi tiltekni skattur leggst með beinum hætti á vaxtaálögur almennings og fyrirtækja í landinu, dregur þar með úr nauðsynlegri fjárfestingu, dregur úr virði á eignarhlut ríkisins í bönkunum, eins og skýrt hefur verið bent á, og mætti í raun og veru segja að ríkið sé að stórskaða eigin afkomu með þessari tilteknu skattlagningu. Bæði mætti segja að afleiðingar af því að lækka þennan skatt verulega myndu fela í sér örvun á fjárfestingarstigi í landinu og þar með tekjum ríkissjóðs [[Forseti hringir.]]og um leið er þessi skattur að virða eignir ríkisins sem eru þessir sömu bankar.
Hæstv. forseti. Það er sérkennileg staða að vera í andsvörum við mann sem maður er algjörlega sammála. Íslenska þjóðin hefur líka getað rifist um það sem hún er sammála um og við getum reynt að rífast eitthvað áfram um þetta. Eins og ég sagði áðan er lykilatriðið að menn skynji hvar hagsmunir almennings liggja. Þeir liggja ekki alltaf í mikilli skattheimtu. Það er alveg rétt að þetta átti að vera tímabundinn skattur og þeir hafa tilhneigingu til að vera lengi. Við erum með alls konar aðrar kröfur eins og eigið fé sem ruglar þetta allt saman. Ég tel að stjórnmálamenn sem eru sammála okkur hv. þm. Þorsteini Víglundssyni þurfi að vera duglegir í því að sannfæra almenning um það hvar hagsmunirnir liggja. Þeir liggja í öflugu og samkeppnishæfu atvinnulífi. Þar eru risahagsmunir okkar sem þjóðar, þeir eru ekki í að veikja samkeppnisstöðu fyrirtækjanna og veikja heimilin með mikilli skattheimtu af því að þá fáum við svo mikið í sameiginlegu sjóðina okkar. Þetta er risaverk að vinna vegna þess að ef maður hlustar á almenna umræðu í dag er hún einhvern veginn í aðra átt, þ.e. að atvinnulífið sé að hafa af okkur réttmætar tekjur í sameiginlega sjóði okkar. Þarna stóla ég á hv. þm. Þorstein Víglundsson sem þekkir þessi mál á þingi sennilega betur en flestir aðrir, að hann taki til við þetta í staðinn fyrir allt hitt ruglið sem flokkurinn hans er með á þessu þingi.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar sem er fulltrúi Samfylkingarinnar í nefndinni. Eins og fram kom hjá framsögumanni er samkvæmt gildandi lögum sérstakur skattur á fjármálafyrirtæki 0,376% af heildarskuldum skattskylds aðila umfram 50 milljarða kr. í lok tekjuárs. Með frumvarpinu er lagt til að skatthlutfallið lækki í 0,145% í fjórum skrefum þannig að skatthlutfallið verði 0,318% við álagningu árið 2021, 0,261% við álagningu 2022, 0,203% við álagningu 2023 og loks 0,145% við álagningu 2024 og síðar. Í Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem kom út á síðasta ári er lögð áhersla á að bankaskattar verði lækkaðir til að gera bankana söluvænni. Þess vegna er að mínu áliti frumvarp þetta til umræðu á Alþingi. 1. minni hluta efnahags- og viðskiptanefndar finnst ekki tímabært að undirbúa sölu bankanna áður en almenn umræða eða stefnumótun stjórnvalda um framtíðarskipulag fjármálakerfisins hefur farið fram. Tryggja þarf almenningi aðgang að nauðsynlegri bankaþjónustu og að ódýrasta greiðslumiðlun sem völ er á standi öllum jafnt til boða. Bankarnir veita nauðsynlega þjónustu sem varðar okkur öll. Þeir stunda greiðslumiðlun, ávaxta sparifé og veita lán til húsnæðiskaupa eða annarra framkvæmda sem tengjast rekstri heimila og fyrirtækja. Eins og málum er nú háttað er samhliða stunduð fjárfestingarstarfsemi, stundum mjög áhættusöm, sem fjármögnuð er með sparifé almennings. Bankar í eigu ríkisins ættu að draga sig út úr þess háttar starfsemi. Það getur skapað rými fyrir samkeppni á þeim sviðum þar sem ekki er verið að nýta sparnað almennings með innstæðutryggingarábyrgð til fjármögnunar á áhættusömum fjárfestingum. Einungis aðskilnaður viðskiptabankastarfsemi sem er fjármögnuð með innlánum og fjárfestingarbankastarfsemi sem ekki er fjármögnuð með innlánum getur komið í veg fyrir að almenningur beri áhættuna af glæfralegum fjárfestingum fjármálafyrirtækja. Sala á eignarhlut í bönkum verður ekki til að losa ríkið undan áhættu af bönkum sem geyma innstæður viðskiptavina enda mun ríkið alltaf koma kerfislega mikilvægum bönkum til bjargar fari þeir á hausinn. Áhætta og kostnaður af fjárfestingum sem fara í súginn á að vera óskiptur hjá þeim sem stunda áhættusöm viðskipti en ekki hjá almenningi. Þess vegna þarf að skilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabönkunum á meðan ríkið er stærsti eigandi bankakerfisins. 1. minni hluti tekur undir það sjónarmið að mjög mikilvægt sé að opinbert gjaldaumhverfi fjármálafyrirtækja sé stöðugt og fyrirsjáanlegt, að örar breytingar á skattumhverfi séu ekki æskilegar. Samfylkingin vill að framtíðarskipan bankakerfisins með aðskilnaði fjárfestingarbankastarfsemi og viðskiptabankastarfsemi verði fest í sessi áður en ákvarðanir um sölu hluta ríkisins í bönkunum eru teknar. Samhliða verði teknar endanlegar ákvarðanir um þá skatta sem fjármálafyrirtækjum er gert að greiða. Um leið og hagur almennings er ætíð hafður að leiðarljósi við stefnumótun þarf að rýna í þær tækninýjungar sem nú ryðja sér til rúms og reyna að sjá fyrir hvert þær leiða okkur. Á slíkum óvissutímum er mikilvægt að ríkið haldi stórum hlut í bankakerfinu og verji almenning fyrir því að bera kostnaðinn af áhættusækni í fjármálakerfinu. Því liggur ekki á að lækka bankaskatta svo að selja megi bankana í óbreyttri mynd. Fyrsti minni hluti leggst gegn þeirri breytingu á bankasköttum sem lögð er til í þessu frumvarpi.