Frú forseti. Þetta var prýðileg ræða hjá hv. þm. Bergþóri Ólasyni og það kemur hvorki honum né mér né öðrum í þessum sal á óvart að við erum meira sammála en við erum ósammála. Það er þó ýmislegt sem ég held að sé nauðsynlegt að fá aðeins gleggri mynd af. Í fyrsta lagi hef ég ekki áttað mig í einu eða neinu þegar kemur að skattstefnu Miðflokksins. Í hverju er hún fólgin? Hvers konar skattkerfi vill Miðflokkurinn viðhafa? Hvað með tekjuskatt einstaklinga? Þá er ljóst að hv. þingmaður a.m.k. er talsmaður þess að lækka tryggingagjaldið. Ég er það líka. En á móti kemur hins vegar að við erum að mæta kröfum um það að lengja t.d. fæðingarorlof, hækka fæðingarorlofsgreiðslur. Við horfum fram á að það verði aukin útgjöld í almannatryggingakerfið. Það er akkúrat það sem ætlast er til að tryggingagjaldið fjármagni að hluta til en ekki öllu leyti. Hv. þingmaður vakti einnig athygli á hækkun á kolefnisgjaldi og ég deili áhyggjum hans af því. Ég er ekki talsmaður þess að hækka kolefnisgjaldið frekar en orðið er og í rauninni hefði ekki átt að hækka það. En látum það liggja milli hluta. Hv. þingmaður heldur því fram að gjöld af umferðinni séu ósanngjörn, þau séu of há. Þá spyr ég: Hvernig eigum að við að fjármagna vegina? Í fjármálaáætluninni 2019–2023 er áætlað að það fari u.þ.b. 125 milljarðar í samgöngu- og fjarskiptamál í fjárfestingar. Að meðtöldu þessu ári eru þetta upp undir 150 milljarðar. Er ekki bara skynsamlegt og réttlæti í því fólgið að þeir sem nota greiði, í þessu tilfelli fyrir mannvirki í samgöngum? Þar á meðal [[Forseti hringir.]]við, þessir gömlu skálkar sem enn þá keyra um á okkar einkabílum, við verðum bara að borga fyrir það. Er ekki hv. þingmaður til í það?
Virðulegur forseti. Ég verð að þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að koma með þennan vinkil inn í umræðuna, því þetta er akkúrat það sem við erum að gera, bara miklu meira. Þeir sem nota vegakerfið, ég var einmitt að segja það ef hv. þingmaður hefur hlustað á mig, borga miklu meira til ríkisins en varið er til uppbyggingar vegakerfisins þannig að rúmlega tvöfalt er. Ég fór yfir þessar tölur áðan. Heildartekjur ríkissjóðs á árinu 2016 af ökutækjum og umferð, ef við tökum virðisaukann út fyrir sviga, voru 46 milljarðar. Rétt áðan sagði ég hér í þingsal að það sama ár var 21 milljarði varið til uppbyggingar vegakerfisins. Hvernig eru hlutföllin þá? Ekki ætlar hv. þingmaður Óli Björn Kárason, sem ég held að sé með talnaglöggustu mönnum þingsins, að halda því fram að ökumenn séu ekki að borga fyrir vegakerfið? Það er algjörlega galið. Það sem ég er að segja er: Við eigum að nota hærra hlutfall af þessum fjármunum til uppbyggingar vegakerfisins til þess að möguleg veggjöld, sem ég held að sé ekkert fram hjá því litið að þau verða að koma til ef við ætlum að komast eitthvað áfram, verði hrein viðbót ofan á þessa miklu, ég leyfi mér að kalla það skattpíningu ökumanna, sem nú er. En örsnöggt af því að tíminn er að renna frá mér til svara um skattstefnu Miðflokksins. Við erum eini flokkurinn sem greiddi atkvæði gegn öllum skattahækkunum sem lagðar voru fram hér í fjárlagavinnu í desember, öllum, hverri einustu. Við viljum að skattkerfið sé einfalt, gegnsætt og fyrst og fremst hvetjandi. Við viljum að almenningur hafi hvata til að vinna, sýna dugnað og ná árangri. Það er skattkerfi sem við viljum tala fyrir og vinna að.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni kærlega fyrir svarið. Það var nokkuð greinargott. Það er auðvitað þannig að kostnaður við umferðina er ekki bara að leggja vegi, það er ýmiss annar kostnaður sem hv. þingmaður horfir fram hjá. Samfélagslegur kostnaður sem við öll saman þurfum að bera, þá á ég t.d. við umferðarslys. Það má ekki gleyma því. Það er ekkert óeðlilegt að sá kostnaður sé tekinn inn í. En ég er sammála því að við eigum að taka það upp að þeir sem nota umferðarmannvirki eigi að greiða fyrir það, en það er heldur ekkert óeðlilegt að þeir leggi líka inn í sameiginlegan sjóð til að standa undir sameiginlegum verkefnum sem eru m.a. tengd samgöngumálum, halda þessu samfélagi saman. Ég er ekki að tala um einhverja ofurskattheimtu. En það er einfalt fyrir [[Forseti hringir.]]hv. þingmann að standa á móti öllum skattatillögum [[Forseti hringir.]]og hækkunum skatta, en vera síðan í flokki sem krefst þess að við aukum útgjöld [[Forseti hringir.]]í hina ýmsu málaflokka. Það er einfaldleikinn, [[Forseti hringir.]]einfaldleiki þess að vera í stjórnarandstöðu.
Virðulegur forseti. Ég get huggað hv. þingmann með því að það hefur ekki verið einfalt að vera í stjórnarandstöðu með þessa sundurlyndu ríkisstjórn, við skulum segja í samstarfi. [[Gripið fram í: … farinn að hljóma eins og sósíalisti.]]Hv. þm. Óli Björn Kárason kom með sjónarmiðið sem ég hefði ekki þorað að biðja hann um að draga inn í umræðuna, en mér finnst verst hvað ég hef stuttan tíma. En það er auðvitað þannig að ef menn vilja taka kostnað af til að mynda umferðarslysum inn í þessa púllíu og segja: Þeir sem aka um vegina verða að borga fyrir slysin og borga fyrir sjúkrahúsþjónustuna, þá verðum við í fyrsta lagi að yfirfæra það á fleiri þætti. Eigum við að fara að rukka íþróttamenn með þeim hætti? Hvernig eigum við að rukka þá sem slasast í hjólreiðaslysum? Það er líka annað sem verður að koma inn í jöfnuna, það er auðvitað að öll þessi umferð er einhverra hluta vegna. Menn eru að vinna. Menn eru að skapa framlegð í verkefnum. Menn eru að fara í heimsókn til afa og ömmu. Það er eitthvert markmið í gangi. Ef menn ætla að útvíkka jöfnuna og fara að taka sjúkrahúskostnað og annan samfélagslegan kostnað inn í þetta, þá verður líka að taka þessar samfélagslegu [[Forseti hringir.]]tekjur og þá framlegð sem umferðin og ferðir frá A til B skapa. Því iðulega [[Forseti hringir.]]er tilefnið eitthvert. Þótt ég vildi auðvitað miklu frekar fara á rúntinn í einhverju tilefnisleysi með hv. þingmanni [[Gripið fram í: Og fá okkur ís?]]og fá okkur ís.
Frú forseti. Svona rétt í byrjun vil ég ræða það sem hv. þingmaður kom inn á varðandi umræðu um skógræktina og málefnasviðin. Þetta eru 34 málefnasvið. Búinn er til rammi í ríkisfjármálaáætlun, í framhaldinu tökum við hundrað málefnaflokka inn í fjárlögin. Þá fáum við einstaka liði eins og skógrækt og landgræðslu og annað inn í þennan ramma sem er málefnasvið 34. Auðvitað er skemmtilegra að fá alla umræðuna í einu, en þetta er eitthvað sem við getum beðið spennt eftir fyrir haustið, að fá nákvæmari útlistanir á því hvernig þessum römmum innan málefnasviðanna er varið í framhaldinu. [[Gripið fram í.]]- Þingið ræður, það er fjárveitingavaldið. En fjárlaganefnd og síðan þingið tekur þessa umræðu í fjárlögunum varðandi málefnaflokkana. Það er náttúrlega hugmyndafræðin á bak við hin opinberu fjármál að raða hlutunum upp með þessum hætti. Mig minnir að flutningsstyrkurinn á landsbyggðinni, varðandi olíugjaldið, sem var settur á fyrir einhverjum árum sé 380 milljónir, til að jafna út flutningskostnað. Mig minnir að það séu 380 síðast þegar ég skoðaði þetta. Ég varð ekki vitni að umræðu hér fyrr í dag um þetta þar sem hv. þingmaður vitnaði í fjárlaganefndarmann varðandi kolefnisgjöldin. Persónulega hef ég haft áhuga á því að þetta væri kostnaðarmetið, að við fengjum hreint og beint upp á borðið hvað þetta þýðir fyrir landsbyggðina kolefnisgjöldin, flutningskostnað o.fl. Ég er til dæmis ekki með á hreinu meðalakstur eða annað, [[Forseti hringir.]]hvernig hann fellur til. Ég hefði áhuga á að vita það í þessu samhengi, hvernig þau mál standa.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir andsvarið. Það var ekki beint spurning í því, en góðar vangaveltur. Ég held að það sé einmitt áhyggjuefni með hvaða hætti mál eins og kolefnisgjaldið koma hér inn. Við sjáum það í fjárlögunum á undan þeim sem samþykkt voru í desember - sem voru lögð fram en féllu auðvitað eftir að sú ríkisstjórn fór frá - að hækka átti þau um 100%, það endar í 50%. Engin greining virðist liggja þar að baki, hvar kostnaðurinn leggst, hverju þetta skilar og hver áhrifin verða. Þetta er það sem ég kalla punt inn í umræðuna. Undir hatti grænna skatta, af því að það þykir voðalega fínt, er búið til eitthvað sem kallað er kolefnisgjald sem mönnum þykir svo ekkert tiltökumál að hækka um 100% á milli ára, endar síðan í 50%, og 10% lofað í viðbót. Þarna er sáralítil greining að baki. Ég hef a.m.k. ekki séð neina greiningu á því hver áhrifin gætu orðið. Síðan koma menn í næsta skrefi og segja: Við verðum að fara í mótvægisaðgerðir til að þessi kostnaður fari ekki út í verðlagið. Menn ættu bara að sleppa því að leggja á svona delluskatta, hvað þá að hækka þá um 50%. Það væri miklu einfaldara. En ég er sammála öllu því sem kom fram í máli hv. þingmanns varðandi það að þessar upplýsingar þurfa að liggja fyrir. Því fyrr, því betra.
Frú forseti. Það gleður mitt litla hjarta að hv. þingmaður sé sammála mér um þessa greiningu mína. Ég held að það væri mjög áhugavert að fá það á hreint hvað svona hlutir þýða. Almennt finnst mér við ekki gera nægilega mikið af því, þegar við leggjum á íþyngjandi gjöld og skatta, að skoða nákvæmlega hvernig það leggst á fólkið í landinu eða ákveðin samfélög. Það er mjög mismunandi hvernig einstakir skattar leggjast. Ég er algjörlega á því að þetta sé dæmi sem mjög áhugavert væri að skoða í byggðalegu tilliti og með ýmsum hætti. Varðandi umræður um fjárfestingar í samgöngum þá eru þetta töluverðar hækkanir miðað við það sem við höfum séð undanfarið. Þetta eru 124 þús. milljónir á tíma þessarar ríkisfjármálaáætlunar. Það er töluverð breyting frá því sem við höfum séð. Þetta eru þá fjárfestingar sem fara í vegi, hafnir, flugvelli og fjarskipti. [[Forseti hringir.]]Ég vil ekki gera lítið úr því en auðvitað vil ég alltaf meira í samgöngumál.
Virðulegur forseti. Ég ítreka ánægju mína með afstöðu þingmannsins hvað skattamál varðar, hann myndi passa mjög vel inn í þingflokk Miðflokksins miðað við þá afstöðu sem komið hefur fram hjá honum í kvöld, hann er velkominn í kaffi hvenær sem er. Auðvitað hljómar þessi tala, 125 milljarðar yfir áætlunartímabilið, sem há, en ef við setjum hana í samhengi þá er þessi uppsafnaða tala yfir fimm ára tímabil 50% af eins árs útgjöldum til heilbrigðismála árið 2023, eiginlega akkúrat 50%. Það er auðvitað fullt af peningum, en svo fjarri því að koma okkur á þann stað sem við viljum fara á hvað vegakerfið varðar, eða öllu heldur á þann stað sem við verðum að fara á. Það á bæði við um vegina, hafnirnar og ekki síst flugvellina og ég veit að hv. þingmaður ber hag þeirra fyrir brjósti. Þó að talan sé há þegar hún er lögð saman yfir fimm ára tímabil þá verður hún því miður ekki há í raunheimum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir prýðisræðu. Hann kom inn á margt og við hæfi að formaður umhverfis- og samgöngunefndar fari yfir samgöngumál. Það er rétt, sem hv. þingmaður segir, að sú viðbót - 5,5 milljarðar til næstu þriggja ára, 16,5 milljarðar - sem fer í samgönguframkvæmdir dugar ekki í það sem hefur verið látið sitja hjá í ansi langan tíma. Það er alveg hárrétt. Hv. þingmaður hefur svarað þessu í andsvari við aðra hv. þingmenn ágætlega og bendir á þessa þörf, þessa uppsöfnuðu þörf. Ég vil spyrja um hugmyndir hv. þingmanns um fjármögnun á þessari uppsöfnuðu þörf sem er veruleg. Hv. þingmaður vildi meina að ráðherrar og hæstv. samgönguráðherra hefðu ekki viljað horfast í augu við þetta, en ég held að tveir síðustu hæstv. samgönguráðherrar hafi rætt það að leita leiða til að gefa í í þessum málum. Mig langar að heyra skoðun hv. þingmanns á því hvernig við leysum það. Við höfum verið með ívilnanir hér til kaupa á rafmagnsbifreiðum og þeim sem ekki brenna eldsneyti. Það verða einhverjir að borga fyrir að nota vegina. Ég tek undir það með hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar að þeir sem nota vegina verða hreinlega að borga fyrir það. Það blasir við að við þurfum að fara í heildarendurskoðun á því hvernig við fjármögnum það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir þetta. Þetta var fín viðbót, þetta var atriði sem ég hreinlega gleymdi í andsvari mínu áðan við hv. þm. Óla Björn Kárason. Er eitthvert vit í því að þeir sem keyra um á rafmagnsbíl, fá niðurfelld innflutningsgjöld og stinga bílnum síðan í samband við heimilisinnstunguna, borgi ekki fyrir notkun á vegakerfinu nema í sáralitlum mæli? Auðvitað er það ekki svo og þetta er hluti af þeirri heildarendurskoðun sem við verðum að fara í. Við verðum að losna út úr þessari stöðu. Hlutfall bíla sem ganga fyrir rafmagni, eða grænum orkugjöfum eins og þeir eru kallaðir, fer hækkandi en hlutföllin eru samt enn ofboðslega skökk hvað það varðar að tekjur ríkisins af ökutækjum og umferð eru rúmlega 100% hærri en það sem varið er til uppbyggingar og viðhalds vegakerfisins. Á árinu 2016 komu 46 milljarðar inn en 21 milljarði var varið til uppbyggingar. Það eru tölurnar eins og þær liggja fyrir ef við tökum virðisaukann út úr myndinni. Ég held að við þurfum að finna leið til að taka upp eðlilega blöndu af veggjöldum, skynsamlega útfærða, þar sem jafnræðis er gætt og að allir séu að leggja sitt í púkkið. En það má ekki vera hrein viðbót ofan á þann mikla kostnað sem ökumenn bera í dag. Það væri auðvitað alveg galin staða ef veggjöld kæmu sem hrein viðbót ofan á þessar tölur, 46 milljarða árið 2016. Þá fyrst væri orðið dýrt að nota vegakerfið. Þangað vil ég ekki fara. En ég vil gjarnan sjá tekjur koma inn með einhverri útfærslu af veggjaldaleið sem gerir okkur kleift að fjárfesta mun hraðar en núverandi [[Forseti hringir.]]fyrirkomulag gerir ráð fyrir. En ég vil þá jafnframt að menn sjái nokkurn aumur á ökumönnum landsins og þeim sem þurfa að nota vegakerfið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður nefnir hér varasjóð, þá 4 milljarða sem fara úr almennum varasjóði. Samkvæmt 24. gr. laga um opinber fjármál þarf ráðherra að færa sterk rök fyrir því að taka peninga úr varasjóði og rökstyðja þau skilyrði að það sé óhjákvæmilegt, ófyrirséð og tímabundið. Fjárlaganefnd skal upplýst um það, meira er nú ekki sagt í greinargerð með þessari lagagrein. Það er ekki svo að við göngum um þann sjóð af léttúð, þvert á móti. Fjárlaganefnd fékk ráðherra á fund sinn, hann færði ágætisrök fyrir því. Við gengum lengra, fengum samgönguráðherra á okkar fund og sendum síðan beiðni til Ríkisendurskoðunar um að kanna [[Forseti hringir.]]málið. Ég tel að við þurfum að skoða þennan lagaramma með tilliti til þess.
Virðulegur forseti. Ég er í raun bara ánægður að heyra að formaður fjárlaganefndar sé sammála mér hvað það varðar að ganga eigi varlega um þennan sjóð sem formúla var útbúin um með nýjum lögum um opinber fjárlög. Ég er efins um að þetta mál hefði átt að leysa með þessum hætti og mér heyrist nefndarmenn almennt vera sammála því, þeir sem ég hef rætt við, án þess að ég vilji leggja þingmönnum orð í munn. Ef þetta verður til þess að menn horfa á ástand vegakerfisins opnari augum en hingað til þá er það kannski þess virði að þessi leið sé farin, að menn teygi sig í varasjóðinn í neyðarsjóðinn í málum sem þó lágu fyrir. En að öðru leyti þakka ég fyrir.
Borist hafa tvö bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum á þskj. 237, um innflutning á hráum og ógerilsneyddum matvælum, frá Bjarna Jónssyni, og á þskj. 384, um ráðherrabíla og bílstjóra, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Oft er það svo, því miður, að fatlaðir einstaklingar geta ekki tekið þátt í samfélaginu til jafns við aðra og sæta oft mikilli mismunun. Í sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks er skýrt kveðið á um rétt þessa fólks til menntunar. Fjölmennt er sjálfseignarstofnun sem sinnir námskeiðahaldi og veitir námsráðgjöf fyrir þennan hóp og á að tryggja samkvæmt samkomulagi við menntakerfið að hann geti stundað símenntun til jafns við aðra þegna samfélagsins. Nú hefur framlag ríkisins til stofnunarinnar ekki hækkað síðan árið 2009 sem þýðir niðurskurð um heil 30% og sér Fjölmennt nú fram á að þurfa að minnka þjónustu sína verulega, stytta námskeið og fækka menntunartilboðum fatlaðra. Ekkert annað hefur komið í staðinn. Á meðan námsmenn almennt hlakka til og fagna stúdentsprófi sínu kvíða þessir einstaklingar of fyrir, þeir vilja jafnvel ekki útskrifast þar sem ekkert annað tekur við. Herra forseti. Mannréttindi eru mikilvæg. Það verður að sýna þau í reynd en ekki bara á tyllidögum. Því vil ég spyrja ráðherra hvort það sé eðlilegt að í góðæri, eins og menn tala fjálglega um núna, eigi þessi hópur ekki að njóta þess til jafns við aðra. Hvort ekki eigi að standa við sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, að byggja upp menntun eða aðra möguleika fyrir það. Telur ráðherra ekki samfélaginu til góða að þessi hópur geti menntað sig til jafns við annað ungt fólk í þessu landi? Ætlar ráðherra að beita sér fyrir því að tryggja að nægt fjármagn renni til þessarar stofnunar og annarra menntastofnana til að hægt sé að sinna þessari mikilvægu og uppbyggilegu þjónustu áfram?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa fyrirspurn. Nú er það svo að framlög til Fjölmenntar hafa verið að breytast í gegnum tíðina og Fjölmennt lendir í talsverðum niðurskurði á árunum 2009 til 2013/2014, en síðustu sex árin hefur átt sér stað aukning um 15,4%. Við höfum verið að auka þetta örugglega. Fjölmennt gegnir mjög mikilvægu hlutverki í því að ráðleggja hvernig eigi best að standa að menntun og símenntun fyrir fatlað fólk. Það er svo sannarlega á stefnuskrá ríkisstjórnarinnar. Sú sem hér stendur vann að því að samþykkja skuldbindingar Íslands er varða fatlað fólk, samning Sameinuðu þjóðanna, þannig að mér er málið mjög hugleikið. Við höfum aukið fjárframlög, eins og þingmaðurinn ætti að vita, á síðustu sex árum um 15,4% og munum halda áfram að gera vel í málaflokknum.
Herra forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir ágæt svör og jákvæð viðhorf. Þau duga langt, en í verunni þarf að bæta við fjármagni inn í þennan geira. Ef t.d. Listaháskóli Íslands eða aðrir myndu vilja fara af stað með nám eða braut þá er hvergi hægt að sækja um fé. Öllum nemendum fylgir fjármagn nema nemendum með þroskahömlun, þeir eru teknir út fyrir sviga. Diplómanámið í Háskóla Íslands er í baráttu fyrir tilveru sinni á tveggja ára fresti. Diplómanámið í Myndlistaskólanum fékk ekki fjármagn til að halda áfram frábæru námi sem kom til móts við hæfileikaríka einstaklinga. Ungt fólk með þroskahömlun hefur sorglega fá tækifæri þrátt fyrir að langa til að mennta sig áfram eins og annað ungt fólk. Það fær ekki sömu tækifæri til að njóta hæfileika sinna eða þroska þá og skapa sér auðugra líf og framtíð. Að því eigum við auðvitað að stuðla öll sem eitt.
Virðulegi forseti. Allir á Íslandi eiga að hafa sömu tækifæri til menntunar og að sjálfsögðu fatlað fólk líka. Þess vegna er rekin menntastefna á Íslandi sem heitir Menntun fyrir alla. Það stendur hreinlega í lögum að tækifærin eigi að vera þau sömu og aðgengi þeirra að háskólum. Að því vinnum við. Það er mjög mikilvægt að við sem erum kjörin á þing tölum af ábyrgð um þennan málaflokk og gefum ekki þau skilaboð út í samfélagið að aðgengi fatlaðs fólks sé eitthvað annað en annarra einstaklinga. Allir eiga að hafa sömu tækifæri og við erum svo sannarlega að vinna að því með því að auka fjárframlög er varða málaflokk og menntun fatlaðs fólks. Ég vil líka upplýsa að við erum að vinna að bættu námsframboði fyrir þá sem eru heyrnarskertir og erum að vinna að mörgum mjög góðum hlutum hvað þetta varðar.
Herra forseti. Ég hef áður getið þess í þessum ræðustól að eftirlitshlutverk Alþingis hafi verið hunsað þegar kemur að framgöngu ríkisstjórnarinnar í málefnum Arion banka. Það er auðveldara fyrir blaðamenn að fá upplýsingar um málið en Alþingi. Það var einmitt í blöðunum sem við fengum fréttir af því að ríkissjóður hafi ákveðið að falla frá forkaupsrétti tímabundið á bréfum Kaupþings við skráningu bankans á markað. Ég spurði margsinnis um það á vettvangi þingsins en fékk engin svör. Það er afar áhugavert að ríkisstjórnin hafi ákveðið að falla frá forkaupsrétti tímabundið ef bréfin eru seld undir tilteknu gengi, 0,8 af eigin fé. Það þýðir að kaupendur bréfa, hverjir svo sem þeir eru, geta eignast hlutinn ódýrt sem annars væri varið með forkaupsrétti ríkisins. Í fréttinni er því svo velt upp að Kaupþing muni ábyrgjast greiðslu upp í 0,8. Það er klassískt útspil frá Kaupþingi og gefur til kynna að ríkið muni ekki að tapa neinu. Það er hins vegar ekki rétt. Munurinn felst í því hvort ríkið eigi forkaupsrétt ef gengið er undir 0,8 og geti þannig gengið inn í viðskiptin ef ríkið telur bréf Arion meira virði og að mikilvægara sé að eignarhaldið sé hjá ríkinu, eða að ríkið fái greiðslu upp í 0,8 frá Kaupþingi. Á því er auðvitað munur. Spurningin er því þessi til hæstv. ráðherra: Hvað fær ríkissjóður nú þegar bréfin eru að seljast undir 0,8? Fær ríkið greiðslu fyrir mismuninn? Hvað fær ríkið fyrir að gefa réttinn eftir?
Virðulegi forseti. Þetta var dálítið undarleg ræða. Ég ætla að byrja á að segja að það er ekki við ráðherrann eða ríkisstjórnina að sakast ef Alþingi hefur ekki sinnt eftirlitshlutverkinu eins og hv. þingmaður hóf ræðu sína á. Allar upplýsingar um þetta mál hafa komið fram, og er sjálfsagt að veita þinginu, og byggja í raun og veru á samningum sem gerðir voru á sínum tíma. Ríkið hefur ekki fallið frá forkaupsréttinum. Hann er enn þá til staðar. Hann lifir en hefur hins vegar, algerlega í samræmi við samninginn eins og hann er skrifaður, verið aðlagaður til þess að greiða fyrir útboði. Það var gert ráð fyrir því í upphafi samningsins að ef til þess kæmi að menn ætluðu að leita markaðsverðs fyrir hlutabréf í Arion ætti að aðlaga þennan rétt að þeirri stöðu. Það hefur verið gert eftir ferli sem er algerlega gagnsætt og sjálfsagt að ræða og hefur reyndar verið kynnt hér í þinginu. Þá kemur hv. þingmaður og segir: Hverju tapar ríkið á þessu? Hv. þingmaður hélt ræðu hér fyrir ekki mörgum vikum síðan þar sem hann hafði komist að þeirri niðurstöðu eftir að hafa lesið blaðagrein að bankinn væri miklu meira virði en 0,8. Nú er komin fram útboðslýsing vegna fyrirhugaðrar skráningar í tveimur löndum. Samkvæmt útboðslýsingunni gera seljendur bréfanna ekki ráð fyrir að fá 0,8. Þeir gera ráð fyrir að útboðið hefjist með verðvæntingar á bilinu 0,6–0,7. Þá virðist hv. þingmaður telja að hér sé um kjarakaup að ræða og vill væntanlega verja þá. Ég spyr: Hversu mörgum milljörðum á að verja af skattfé til þess að kaupa bréfin á því verði eða lægra og hvað ætlar hv. þingmaður að gera við þau hlutabréf? Í hvaða tilgangi ætti ríkið að fara að beita forkaupsrétti eða eftir atvikum kauprétti? Nógu slæmt hefði verið að hafa tekið ákvörðun um að beita forkaupsrétti á 0,8 ef bréfin síðan á markaði hefðu verið til sölu [[Forseti hringir.]]fyrir 0,6 eða 0,7. Áform um að kaupa þessi bréf eru mér algerlega [[Forseti hringir.]]óskiljanleg með öllu þegar ríkið er stærsti eigandi fjármálafyrirtækja í Evrópu þegar hlutfall af landsframleiðslu er tekið til skoðunar. [[Forseti hringir.]]Það er engin greiðsla fyrir neinn mismun sem er hér inni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Hann hefur greinilega áhyggjur af því að ég lesi blaðagreinar, en það er þannig að ég verð að lesa blaðagreinar til þess að fá upplýsingar um þetta mál því að það er engu svarað. Ég er búinn að nefna þetta nokkrum sinnum úr þessum ræðustól, hæstv. ráðherra. Þess vegna verður maður að afla sér upplýsinga með öðrum hætti. Það er auðvitað mikið áhyggjuefni að svo skuli vera farið fyrir eftirlitshlutverki Alþingis. Ráðherra minnist á forkaupsréttinn. Það er afar áhugavert að ríkið fær ekkert frá Kaupþingi ef selt er undir 0,8, það hefur komið fram, það hefur ráðherra núna upplýst, hvorki greiðslu fyrir mismuninn né greiðslu fyrir að gefa réttinn eftir. Undanlátssemi ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur gagnvart vogunarsjóðum Arion banka er makalaus. Allar kröfur vogunarsjóðanna hafa verið samþykktar. Sala hlutabréfa ríkisins á undirverði samþykkt möglunarlaust. Bankaskattur á vogunarsjóðina lækkaður möglunarlaust. [[Forseti hringir.]]Verðmætum forkaupsrétti afsalað möglunarlaust. Allt fyrir ekki neitt.
Virðulegi forseti. Ég ætla að hvetja þingmanninn til að halda áfram að spyrja og halda áfram að lesa vegna þess að hann veit greinilega bara ekki nokkurn skapaðan hlut um þessi mál. Hann kemur í ræðustól og segir: Ríkið fær ekkert. Ríkið fær ekkert við söluna. Hvað er hv. þingmaður eiginlega að vísa í? [[Gripið fram í.]]Hvað ertu að vísa í, hv. þingmaður? Staðan er þessi: Samkvæmt samningum sem eru margræddir og margkynntir er afkomuskiptasamningur í gildi. Það ræðst ekki af hluta söluverðs í Arion hversu mikið ríkið fær inn á skuldabréfin. Það er undirliggjandi skuldabréf, ekki satt? Og að sjálfsögðu mun það ekki koma í ljós fyrr en allir hlutir Kaupþings hafa verið seldir í Arion banka hvernig það kemur út gagnvart afkomuskiptasamningnum. En sala á hlutabréfum rennur öll inn á skuldabréfið þannig að, já, ríkið fær greitt inn á skuldabréfið. Það er ekki verið að gefa neitt eftir, verið er að framkvæma samninga og það eina sem situr eftir í þessari umræðu er sú fullyrðing Miðflokksins að það séu góð viðskipti fyrir íslenska ríkið að kaupa enn einn bankann. Hv. þingmaður situr hérna núna, algerlega berskjaldaður, eftir að hafa flutt hér langar ræður um að 0,8 sé allt of lágt verð. En nú þegar bankinn er kynntur á tveimur mörkuðum kemur í ljós að væntanlega er það lægra verð sem segir okkur m.a. að þegar ríkið seldi hluti sína fyrr á þessu ári voru það góð viðskipti fyrir ríkið, alveg þveröfugt við málflutning Miðflokksins.
Virðulegi forseti. Í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar segir, með leyfi forseta: „… stutt verður við borgarlínu í samstarfi við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu.“ Þann 26. maí sl. sagði hæstv. fjármálaráðherra í umræðum í kosningavöku RÚV að borgarlína væri, með leyfi forseta, „tiltölulega óskilgreint fyrirbæri“. Áður hafði hæstv. fjármálaráðherra sagt í þingsal að þrátt fyrir ákvæði samstarfssamnings ríkisstjórnarinnar um að styðja við borgarlínu í samráði við Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu væri samtalið, með leyfi forseta, „í sjálfu sér ekki lengra komið í samskiptum þessara aðila en svo að óskað var eftir því bréflega af hálfu sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu að eiga samtal um þessi mál við ríkið“. Nú er það svo að fjármálaráðherra er formaður eins þeirra þriggja flokka sem mynda núverandi ríkisstjórn. Hann kom því að þeirri vinnu að semja stjórnarsáttmála sem er grundvallaryfirlýsing hverrar ríkisstjórnar og undirritaði hana síðan fyrir hönd flokks síns. Ummæli ráðherra koma mér því nokkuð á óvart. Mig langar að beina þeirri fyrirspurn til ráðherra hvað hann hafi talið að fælist í því að styðja við borgarlínu, eins og komist er að orði í stjórnarsáttmálanum. Í ljósi þess sem kemur fram í umræddum stjórnarsáttmála og þar sem hæstv. ráðherra gegnir embætti fjármála- og efnahagsráðherra hefur hann ekki áform um að veita verkefninu fjárhagslegan stuðning. Ef hann hefur ekki áform um að veita verkefninu fjárhagslegan stuðning, í hverju fólst sá stuðningur sem fjallað var um í stjórnarsáttmálanum?
Virðulegi forseti. Ég hef reyndar í tvígang átt aðild að ríkisstjórnum sem hafa sagt að það sé sjálfsagt að ræða borgarlínu eins og sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa kallað eftir. Í því felst að við viljum greiða fyrir betri almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu og við viljum að það samtal sé í samræmi við væntingar sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu. Þegar maður sest hins vegar niður með sveitarfélögunum á höfuðborgarsvæðinu þá fær maður alveg óskaplega ólíka mynd eftir því við hvern maður talar. Ef maður t.d. myndi renna sér inn í Garðabæ og tala þar við bæjarfulltrúa þá finnur maður ekki fyrir miklum áhuga á því að setja eina einustu krónu úr bæjarsjóði í að láta verkefnið verða að veruleika. Ef maður fer inn í Hafnarfjörð þá finnur maður fyrir því að það er allt önnur forgangsröðun en í þágu borgarlínu. Fyrst þarf að klára mislægu gatnamótin við Reykjanesbrautina. Fyrst þarf að tvöfalda Reykjanesbrautina suður í Keflavík. Og það er ekki fyrr en þessi mál eru komin í farveg sem Hafnarfjörður segir við okkur í dag að þeir vilji fara að setja borgarlínu framar í forgangsröðina. Ef maður kemur til Reykjavíkur hins vegar og ræðir við borgarstjórann í Reykjavík þá heyrir maður það að þar er fullur kraftur í málinu af hans hálfu, en ekki af hálfu allra flokka í borginni. Þar heyrir maður í fyrsta skipti talað um að það eigi að skattleggja borgarbúa fyrir verkefninu. Það er ekki það sama upp á teningnum þegar maður fer í önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Hvað getur maður annað sagt en að þetta samtal sé afskaplega skammt á veg komið? Þetta samtal hlýtur að sjálfsögðu að þurfa að eiga sér stað við samgönguráðherra sem hefur lýst því yfir að hann vilji horfa á málið heildstætt. Það sem ég vonast til þess að verði niðurstaðan er hvort tveggja í senn úrlausn á þeim helstu samgöngumannvirkjum eða þeim vandamálum sem við horfum fram á hér á höfuðborgarsvæðinu á sama tíma og greitt er fyrir betri almenningssamgöngum. Ég held að of mikið sé gert úr því að þverpólitískur ágreiningur sé milli flokka um að skynsamlegt sé að styðja betur við almenningssamgöngur. Það er ekki, en þegar menn ríða fram á sviðið með hugmyndir um að á næstunni eigi 35 milljarðar að koma úr ríkissjóði án þess að fyrir liggi nein heildstæð mynd [[Forseti hringir.]]um hvernig það samtal á að eiga sér stað eða hvað verði þá um önnur mikilvæg samgöngumannvirki og úrbætur í samgöngumálum á [[Forseti hringir.]]höfuðborgarsvæðinu, þá eru menn komnir fram úr sér. Það er það [[Forseti hringir.]]sem ég á við.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin. Mig langar samt að spyrja hvað hann sjái fyrir sér að væri æskilegt framhald af samtali ríkis og sveitarfélaga um, eins og hann kom inn á, þróun samgöngu innan höfuðborgarsvæðisins. Hvernig sér hann það fyrir sér? Nú á næstunni verður ljóst hvaða meiri hluti mun standa að myndun borgarstjórnar. Þeir flokkar sem standa að þeim viðræðum sem nú eru í gangi hafa allir sagst styðja verkefnið um borgarlínu. Því má ætla að haldið verði áfram með þróun borgarlínu í ljósi þess sem kemur fram í stjórnarsáttmálanum. Með hvaða hætti telur hæstv. fjármálaráðherra að aðkoma ríkisins geti verið þegar búið er að skýra samtalið aðeins og þróa það lengra en raun ber vitni í dag?
Virðulegi forseti. Sú aðkoma felst að sjálfsögðu í því að sammælast við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um forgangsröðun verkefna. Af okkar hálfu hefur þótt skorta á heildarsýn á öll verkefnin, allt frá Sundabraut til Reykjanesbrautar, Suðurlandsveg. Það verður allt að vera með í myndinni þegar menn fjármagna nauðsynlegar samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu. Eins og ég sagði í fyrri ræðu minni þarf sömuleiðis að leggja áherslu á bættar almenningssamgöngur. Það eru margvísleg rök sem hníga til þess, en af hálfu borgarinnar hefur einhvern veginn samtalið allt snúist um borgarlínu og ekkert annað og lítið gerst í öðrum málum. Ég verð sömuleiðis að nefna að þegar sveitarfélög koma til ríkisins með hugmyndir sem eru langt umfram nauðsynlegar framkvæmdir að mati Vegagerðarinnar til að leysa úr tilgreindum verkefnum kveða lög á um að sveitarfélagið verði að borga mismuninn. Þarna hefur strandað á ýmsum verkefnum, t.d. hefur verið mikill ágreiningur milli Vegagerðarinnar og Reykjavíkurborgar vegna áherslna borgarinnar á legu Sundabrautar um þetta efni. Það er ágreiningur um það hver eigi að taka milljarðakostnaðinn sem hlýst af því að Reykjavíkurborg hefur ekki viljað leggja Sundabrautina þar sem Vegagerðin lagði til.
Virðulegi forseti. Lífeyrir, tekjutrygging, heimilisuppbót voru við upphaf staðgreiðslu 1988 án skatts og það var afgangur af persónuafslættinum upp í aðrar tekjur, t.d. lífeyrissjóðstekjur. Þrepaskiptur persónuafsláttur er góð leið til að láta persónuafslátt fjara út þegar lífeyrisþegar og launafólk hefur náð yfir t.d. 900 þús. kr. sem er við efra skattþrep. Skattleysismörk eru 30–40% af tekjum lífeyrisþega en einungis 6% af tekjum þingmanna, 3% ráðherra. Skattleysismörk eru þannig mjög mikilvæg fyrir lífeyrisþega en skipta hátekjufólk hins vegar litlu eða engu máli. Munið að örorkulífeyrislaunin voru skattlaus við upphaf staðgreiðslu 1988 og það var afgangur af persónuafslætti upp í lífeyrissjóðsgreiðslur og einnig voru lágmarkslaun skattlaus á þeim tíma. Ég spyr því ráðherra hvort honum finnist það ekki eðlilegt að við á okkar háu launum afsölum okkur persónuafslætti til þess að koma hinum sem þurfa á honum að halda, láglaunafólki sem er með 300 þús. kr., 220 þús. útborgað, og skattað, að það fái þennan persónuafslátt. Við eigum að sjá til þess að fólk geti lifað hérna með reisn. Við erum með veikt fólk, við erum með eldri borgara sem eiga ekki fyrir mat, lyfjum og öðrum hlutum en á sama tíma erum við að skammta okkur góð laun og sleppa því að sjá til þess að fólk sem hefur ekki til hnífs og skeiðar sé ekki skattað. Við verðum að setja hlutina þannig fram að við hættum að skatta fátækt fólk, hvað þá sárafátækt, vegna þess að það er þjóðarskömm.
Virðulegi forseti. Ég held að ef við myndum bera saman lífeyrisþegann í upphafi þess kerfis sem hv. þingmaður vék að, og spyrja okkur: Hvort hafði hann það betra þá eða í dag, þrátt fyrir að hluti tekna renni í skattgreiðslur? held ég að niðurstaðan væri mjög augljós. Okkur hefur tekist að stórhækka lífeyrisgreiðslur, hvort sem er ellilífeyri eða örorkulífeyri, á undanförnum árum og reyndar er það svo, og það ætti ekki að dyljast neinum, að ef við skoðum síðustu fimm árin og síðan aftur fjármálaáætlunina sem liggur fyrir þinginu er verið að forgangsraða í þágu hærri greiðslna. Hv. þingmaður er kannski síður að spyrja um það og meira um hvernig við beitum skattkerfinu gagnvart lægstu launum. Verið hefur mikið í umræðunni að undanförnu að lægri tekjutíundirnar hafi á undanförnum árum fengið hærri skattbyrði. Ástæðan fyrir því er fyrst og fremst sú að tekjur þessara tekjutíunda hafa verið að aukast stórlega. Þá er eðlilegt að spurt sé: Ættum við að leggja hærri skatta á millitekju- og hátekjufólkið til að geta létt af sköttum á lægri tekjur? Svar mitt við þeirri spurningu er í fyrsta lagi: Við erum þegar með kerfi í dag, eins og hv. þingmaður vék að, sem tekur mun lægri skattprósentu af lægri tekjum en efri tekjum. Þeir sem eru með hæstu tekjurnar borga flestar krónurnar og hæsta hlutfallið, þeir sem eru með lægstu tekjurnar borga fæstar krónurnar og lægsta hlutfallið. Ég vil halda áfram að létta á skattbyrði. Ég tel að það þurfi ekki að hækka skatta á ákveðna hópa til þess að lækka þá á öðrum, heldur eigum við einfaldlega að nota það hagvaxtarskeið [[Forseti hringir.]]sem við erum á í dag til að lækka skatta almennt. Við erum að gera ráð fyrir svigrúmi til þess í fjármálaáætluninni og höfum boðað aðgerðir á haustmánuðum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir svörin en vil benda honum á að árið 1993 fór ég inn í þetta kerfi. Árið 1993 hafði ég það bara ágætt. En eftir 24 ár í kerfinu hafði ég það skítt. Ég var farinn úr því að borga enga skatta upp það að borga 50.000 kr. á mánuði í skatt. Þar fór nú allt góðærið, allar þessar hækkanir. Nú á að lækka skattprósentuna um 1%. Það eru 14 milljarðar. Af hverju setjum við það ekki í persónuafsláttinn þannig að allir fái jafnt? Ekki þannig að við fáum fimm til sex sinnum meira út úr því en þeir sem eru á lægstu launum og lægstu bótum. Er það ekki sanngjarnt? Við verðum að átta okkur á því að við erum að tala um fólk sem ekki hefur til hnífs og skeiðar. Ég veit um fólk sem á ekki fyrir lyfjum. Fer ekki til tannlæknis, fer ekki til læknis. Við erum að tala um það fólk. Það fólk á kröfu, á þann rétt að séð verði til þess að það geti lifað með reisn.
Virðulegi forseti. Þetta er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það eru hópar sem búa við of bág kjör í okkar samfélagi. Þess vegna hefur áherslan verið á að forgangsraða í þágu bættra kjara þeirra sem treysta á almannatryggingakerfið, svo dæmi sé tekið. Ég ætla þá að leyfa mér að benda á að ef okkur tekst ekki að sporna við fjölgun öryrkja, sem hefur verið upp á 3,5% á ári núna um allt of langt skeið, og hærra, dregur úr getu okkar til þess að sinna þeim sem eru í raunverulega mestu þörfinni. Það einfaldlega gengur ekki að það líði áratugir þar sem fjölgunin á örorkubætur er langt umfram lýðfræðilega þróun í landinu. Það er einn hluti vandans. Við þurfum að gá að því að samhliða auknum efnahagslegum styrk okkar til að styðja við þá sem eru inni í kerfinu séum við ekki að missa stjórn á heildarþróun kerfisins. Það er spurt um persónuafsláttinn á móti lækkun tekjuskattsins hins vegar. Við höfum einfaldlega boðað að við höfum tekið frá það sem nemur [[Forseti hringir.]]um 1% til lækkunar á neðra þrepinu en á sama tíma að við ætlum í samtal um þróun persónuafsláttar og samspil við bótakerfin. Þannig verða þessi mál á dagskrá sem hv. þingmaður er að spyrja um.
Virðulegur forseti. Við höfum nú til umfjöllunar frumvarp til laga um innleiðingu á reglugerð Evrópusambandsins um persónuvernd. Það er alveg ljóst að þetta er gríðarlega umfangsmikið mál sem felur í sér mjög viðamiklar breytingar fyrir íslenskt samfélag og að sama skapi er ljóst að við höfum takmarkað svigrúm til þess að aðlaga það að okkar umhverfi þar sem okkur er skylt að innleiða reglugerðina sem slíka. Það kemur hins vegar berlega fram í þeim umsögnum sem við höfum fengið og þeirri umfjöllun sem þetta mál hefur fengið á þeim skamma tíma sem liðinn er frá því að það kom fram, að engu að síður er hér um fjölmörg álitaefni að ræða. Bent hefur verið á það t.d. af hálfu atvinnulífsins að mjög víða sé gripið til meira íþyngjandi aðgerða, þyngri viðurlaga, en reglugerðin sjálf krefst. Á þeim skamma tíma sem þingið hefur til þess að afgreiða málið er mjög erfitt að greina á milli þess hverjar raunverulegar efniskröfur reglugerðarinnar eru og í hvaða tilvikum ráðuneytið sjálft er að fara lengra en kannski þörf krefur. Það er auðvitað ljóst í öllu samhengi að þingið hefur, miðað við umfang frumvarpsins, óvenju skamman tíma til að gaumgæfa það og vanda til verks. Því langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra, því að í sjálfu sér er ekki um pólitískt mál að ræða, það er þverpólitísk samstaða að ég held í þinginu um mikilvægi þess að innleiða reglugerðina og mikilvægi þess að Ísland sé þátttakandi í þessu strax frá upphafi, hvort mögulegt sé að horfa frekar til þeirrar aðferðar sem nágrannaríki okkar t.d. á Norðurlöndunum hafa stuðst við að mér sýnist að mestu, að lögbinda reglugerðina sjálfa en fresta málinu að öðru leyti, mögulega til hausts eða lengur. Þá er þinginu gefinn rýmri tími til þess að vinna það [[Forseti hringir.]]með þeirri vandvirkni sem ætlast má til af því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það kann samt að vera einhver misskilningur hjá hv. þingmanni hvað varðar innleiðingu á reglugerðinni í landsrétt landanna í Evrópu. Það er ekki þannig að löndin sleppi með að taka bara upp reglugerðina inn í landsrétt eins og hún er, heldur hefur þurft, eins og t.d. Noregur sem fór þó þá leið að birta reglugerðina sem slíka sem lagatexta, að gera jafnhliða miklar breytingar á ýmsum lögum með mjög flóknum bandormi. Þegar sá bandormur er rýndur sem lagður var fram í Noregi kemur í ljós að þar fara Norðmenn svipaðar leiðir og við í útfærslu á ýmsum þáttum. Ég tek sem dæmi ákvæði um persónuvernd yfir upplýsingum um látna menn. Ég tek það bara sem dæmi af því að þar er heimild til að fara ýmsar leiðir. Danmörk og Noregur hafa miðað þarna við tíu og fimm ár, við förum þá leið að miða við fimm ár. Mér sýnist þegar maður fer að rýna í norska bandorminn að þar sé um að ræða algjörlega ótímabundna vernd á persónuupplýsingum látinna manna, svo ég taki það sem dæmi. Ég veit að hv. þingmaður hefur mestan áhuga á sektarákvæðum þessa máls. Það er alveg ljóst að reglugerðin sjálf kveður á um háar stjórnvaldssektir og undan því verður ekki komist. Öll lönd þurfa að miða við þessa sömu fjárhæð. Hins vegar er líka heimild fyrir ríkið til að vera með ákvæði um dagsektir. Það höfum við nýtt okkur í frumvarpinu sem ég legg fram enda hafa dagsektir verið í löggjöfinni í 18 ár án þess þó að þeim hafi verið beitt svo nokkru nemi, mögulega aldrei, gæti ég ímyndað mér. Hitt er annað mál að dagsektir eru það úrræði sem virkar best í forvörnum í þessum efnum. Að mínu mati er skynsamlegt að halda þessu ákvæði inni þannig að um það verður óbreytt ástand.
Virðulegur forseti. Það má vera, eins og hæstv. dómsmálaráðherra bendir á, að um sambærilegar aðferðir að hluta í það minnsta sé að ræða hjá nokkrum nágrannalöndum okkar, en við erum að horfast í augu við talsvert aðra stöðu. Norska þingið hafði þetta mál til umfjöllunar frá miðju þessu misseri. Ég held að það hafi komið inn í norska þingið í mars. Ég held að við hæstv. dómsmálaráðherra þurfum ekki að deila um það að sá tími sem þingið hefur til afgreiðslu málsins er ákaflega skammur. Ég sé ekki ástæðu til að vera í einhverjum sérstökum deilum um það í sjálfu sér, heldur kannski fyrst og fremst að leita leiða fyrir þingið til að einfalda málið í fyrstu lotu þannig að hægt sé að vanda vel til verks varðandi þann þátt þess og taka síðan önnur álitaefni til frekari skoðunar og vandaðri meðferðar í þinginu á vetri komanda.
Virðulegur forseti. Ég deili hvorki við hv. þingmann né þingheim allan um að þetta mál fær mjög skamma afgreiðslu á þinginu. Ég hefði svo gjarnan viljað að það yrði tekið fyrir miklum mun fyrr og jafnvel að þingið tæki sér heilan vetur til að ræða persónuvernd og þau álitaefni sem koma alveg örugglega upp í framhaldinu. Ég lýsti því í framsögu minni um bæði málin að ég sæi fyrir mér að persónuverndarreglugerðinni sjálfri, GDPR eins og hún hefur verið kölluð af hálfu Evrópusambandsins, verði breytt á næstu misserum. Ég held að það liggi alveg fyrir, álitaefnin eru það mörg. Nokkrar af þeim athugasemdum sem hafa borist þingnefndinni sem um málið fjallar lúta að túlkun á einhverjum ákvæðum reglugerðarinnar, orðalagi og öðru. Að mínu mati er ekki skynsamlegt að fallast á þær breytingar, þ.e. að taka texta, eins og lagt er til, úr texta frumvarpsins sjálfs, vegna þess að það er reglugerðin sjálf sem gildir. Við höfum ekki svigrúm þar til þess að hverfa frá henni. En það er mjög skilmerkilega gerð grein fyrir þeim ákvæðum þar sem hefur verið svigrúm. Mig minnir að það sé á bls. 36 og áfram í frumvarpinu. Þar er mjög skilmerkilega gerð grein fyrir þeim ákvæðum sem við höfum svigrúm [[Forseti hringir.]]til að víkja frá og rökstutt með hvaða hætti við víkjum frá reglugerðinni sjálfri.
Herra forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að vera málshefjandi við sérstakar umræður um verðtryggingu fjárskuldbindinga. Um leið þakka ég fjármála- og efnahagsráðherra fyrir að vera til andsvara. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar segir að hún muni taka markviss skref á kjörtímabilinu til afnáms verðtryggingar á lánum, en samhliða þeim verði ráðist í mótvægisaðgerðir til að standa vörð um möguleika ungs fólks og tekjulágra til að eignast húsnæði. Til grundvallar umræðunni liggja nokkrar spurningar sem ég óska svara ráðherra við og leyfi mér að vænta að þau verði eins ítarleg og kostur er. Í fyrsta lagi. Hvaða áform hefur ríkisstjórnin uppi um markviss skref til afnáms verðtryggingar á lánum, sem boðuð eru í fyrrgreindri stefnuyfirlýsingu, og hafa einhver skref þegar verið stigin? Ef ekki, hvenær áformar ráðherra að stíga fyrsta markvissa skrefið og í hverju verður það fólgið? Í öðru lagi. Lántaki tekur á sig áhættu vegna verðbreytinga með því að ábyrgjast greiðslur í samræmi við þær til lánveitanda, sterkari aðilans í samningssambandinu, og hefur litla sem enga möguleika á að verjast þessari áhættu. Til hvaða mótvægisaðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa í því skyni að jafna þennan aðstöðumun? Í þriðja lagi. Mikil óvissa, svo ekki sé sterkar að orði kveðið, ríkir um framtíðargreiðslur af verðtryggðum lánum vegna óvissu um framvindu efnahagsmála og verðlagsþróun. Til hvaða mótvægisaðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa til að draga úr óvissu og treysta fjárhagsgrundvöll lántaka í þessu tilliti? Í fjórða lagi. Lántaka er ætlað að bæta lánveitanda álagningu óbeinna skatta eða hækkun slíkra skatta að svo miklu leyti sem slíkt leiðir til hækkunar á vísitölu. Nýlegt dæmi er 50% hækkun kolefnisgjalds til að rækja markmið í loftslagsmálum sem gróflega áætlað leggur allt að 500 millj. kr. byrðar á heimilin og skapar fjármálastofnunum kröfur á þau að sama skapi án þess að þau hafi nokkuð til unnið. Lánastofnanir hafa allt afl réttarkerfisins að baki sér til að innheimta þær kröfur sem stofnast vegna þess að ríkisstjórnin er að rækja markmið í loftslagsmálum. Heimilin eiga engar varnir. Til hvaða mótvægisaðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa svo aðilar að verðtryggðum lánasamningi standi jafnfætis þegar kemur að áhrifum óbeinna skatta á skuldbindingar og réttindi þeirra? Í fimmta lagi. Húsnæðisliður vísitölunnar hefur af ýmsum ástæðum leitt af sér umtalsverða hækkun vísitölu þrátt fyrir að almennt verðlag í landinu hafi farið hjaðnandi. Hækkun húsnæðisliðar á sér sumpart rót í stefnu Reykjavíkurborgar sem einkennist af lóðaskorti og tilheyrandi hækkun á fasteigna- og leiguverði. Til hvaða mótvægisaðgerða hyggst ríkisstjórnin grípa til að verja lántaka fyrir slíkum íþyngjandi áhrifum sem þeir hafa fáar eða engar varnir gegn? Fjármálaráðherra hefur fyrir skemmstu upplýst í svari við fyrirspurn frá þeim sem hér stendur að á liðnum fimm árum hafi verðbætur vegna íbúðalána numið 15 milljörðum vegna almennra verðhækkana en verðbætur á sömu lán vegna húsnæðisliðar vísitölunnar hafi numið 118 milljörðum kr. Hann einn leggur 118 milljarða kr. ofan á heimilin þar sem þau hefðu ella þurft að taka á sig 15 milljarða vegna almennra verðhækkana. Sjá menn skrímslið? Nú þegar við blasir að meiri hluti borgarstjórnar fær fjögur ár til viðbótar til að halda uppi stefnu lóðaskorts og sérvisku blasir við að húsnæðisliðurinn mun halda áfram að hækka af þeim ástæðum. Ég kallaði eftir því í eldhúsdagsumræðum fyrr í vikunni að ríkisstjórnin sjái til þess að húsnæðisliðurinn verði án tafar felldur brott úr vísitölunni. Þetta væri neyðarráðstöfun til að verja heimilin gegn því að missa húsnæði, eins og allt of margar fjölskyldur þekkja með tilheyrandi róti og öryggisleysi sem kemur harðast niður á börnunum. Tekur ráðherra undir að þróun húsnæðisliðarins á skjön við almenna verðlagsþróun í landinu gefi tilefni til að fella án tafar húsnæðisliðinn brott úr vísitölunni með það að markmiði að verja heimilin fyrir þeirri eignaupptöku sem við blasir?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir umræðu sem skiptir miklu máli fyrir almenna umræðu um efnahagsmál á Íslandi. Fyrst er spurt hvaða áform ríkisstjórnin hafi uppi. Það verður að segjast eins og er að á þessum fyrstu mánuðum ríkisstjórnarinnar hefur ríkisstjórnin svo sem ekki stigið skref til afnáms verðtryggingar á fasteignalánum en vinna er samt sem áður hafin í samræmi við stefnuyfirlýsinguna við að skoða lánaumhverfi hér á landi. Nýlega samþykkti Alþingi þingsályktunartillögu sem mælir fyrir um að starfshópur sérfræðinga meti kosti og galla þess að miða verðtryggingu fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar, eða að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu slíkrar skuldbindingar. Um þessar mundir hafa heimili val á milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána, auk þess sem þau geta blandað þessum lánum í þeim hlutföllum sem þeim hentar. Hugsanlegt er að draga úr vægi verðtryggingarinnar með því að auka val heimilanna enn frekar og gera þeim kleift að binda lán sín við aðrar vísitölur. Slík lán sem bundin væru t.d. við vísitölu neysluverðs án húsnæðis eða samræmdri vísitölu neysluverðs væru þá í einhverjum skilningi hálfverðtryggð. Svo er spurt vegna þeirrar áhættu sem lántakar taka á sig vegna verðbreytinga, hvaða mótvægisaðgerða verði gripið til. Því er til að svara að ég tel í fyrsta lagi afar mikilvægt að hafa í huga að lántaki hefur val. Við ættum að vinna í átt að frekara vali, vali um það hvort menn taki á sig verðtryggt eða óverðtryggt lán, en heimili virðast í auknum mæli velja óverðtryggða fjármögnun. Þannig voru tæplega helmingur nýrra íbúðalána óverðtryggð árið 2017 og hlutur þeirra af heildarupphæð íbúðalána til heimila óx. Verðtryggð lán hafa þó þann kost að greiðslubyrði þeirra framan af lánstíma er lægri en greiðslubyrði sams konar óverðtryggðs láns og slíkt fyrirkomulag hentar mörgum, sérstaklega hefur ungt fólk kosið þann kostinn. Fjölbreytni lánamöguleika og samkeppni milli lánveitenda hefur aukist á undanförnum misserum, m.a. eftir að lífeyrissjóðir fóru í auknum mæli að veita fasteignalán. Þá tóku gildi 1. apríl 2017 lög um fasteignalán til neytenda þar sem reglum um uppgreiðslugjald var breytt. Með breytingunum er stuðlað að auknu framboði lána á föstum vöxtum, sér í lagi óverðtryggðum lánum og auknum hreyfanleika og samkeppni á fasteignamarkaði. Heimilunum er þar með gert kleift að endurfjármagna lán sín, færa sig á milli lánveitenda ef betri kjör bjóðast annars staðar og skipta út verðtryggðum lánum fyrir óverðtryggð með lægri tilkostnaði en ella. Afnám stimpilgjalds vegna endurfjármögnunar var stórt skref í því tilliti. Síðan er spurt í tilefni af óvissu um framtíðargreiðslur af verðtryggðum lánum, hvað sé hægt að gera í því. Því er til að svara að það er rétt að ákveðin óvissa er um framtíðargreiðslur af húsnæðislánum vegna óvissu um framvindu efnahagsmála, verðlags, en þetta á svo sem ekki aðeins við um verðtryggðu húsnæðislánin heldur húsnæðislán almennt. Vaxtabreytingar Seðlabankans til að mynda vegna óvæntrar verðlagsþróunar hafa meiri áhrif á greiðslubyrði óverðtryggðra lána en verðtryggðra. Óverðtryggðu lánin eru í dag almennt með hærri greiðslubyrði og geta tekið sneggri breytingum í greiðslubyrði ef einhver áföll dynja yfir. Á móti kemur að breytingar á verðlagi hafa með beinum hætti áhrif á greiðslubyrði verðtryggðra lána en það dreifist hins vegar yfir lánstímann, sérstaklega í jafngreiðslulánum. Ein helsta leið stjórnvalda til að hafa áhrif á framtíðargreiðslur af lánum heimila er að hafa áhrif á framvindu efnahagsmála og verðlagsþróunar með það að leiðarljósi að stuðla að efnahagslegum stöðugleika. Oft og tíðum hefur mér þótt við taka of mikinn tíma í verðtrygginguna, við hefðum átt að taka meiri tíma í að ræða einfaldlega vexti á þessu landi. Skýrsla sem kom út í gær um ramma peningastefnunnar var mikilvægt innlegg inn í umræðu um stöðugleika og vexti á Íslandi til framtíðar. Mig langar að segja varðandi áhrifin af ýmsum óbeinum sköttum, svo sem hér var nefnt með kolefnisgjöld, hvaða mótvægisaðgerða eigi að grípa til. Þá verð ég að halda því til haga að stjórnvöld hafa einmitt fellt niður vörugjöld og virðisaukaskatt af rafbílum til þess að opna fyrir þann kost. Það hefur líka haft áhrif á verðlagið til lækkunar, enda hefur verið mjög mikil fjölgun í þeim valkosti á götunum eins og við sjáum. Ég ætla að koma inn á önnur atriði sem ég hef ekki náð að snerta á í fyrri ræðu minni. Ég ítreka þakkir fyrir mikilvæga umræðu.
Herra forseti. Fyrir hartnær tíu árum töpuðu venjuleg íslensk heimili stórfé, töpuðu sparifé sínu, 90% af hlutabréfamarkaðnum hurfu og lánin okkar ruku upp úr öllu valdi, m.a. vegna verðtryggingarinnar. Besta leiðin gegn of háum vöxtum er heilbrigt og stöðugt efnahagslíf. Sá stöðugleiki hefur ekki verið fyrir hendi. Í fyrsta lagi hafa þrjár síðustu ríkisstjórnir Sjálfstæðisflokksins sprungið. Slíkur pólitískur óstöðugleiki af hálfu Sjálfstæðisflokksins skapar efnahagslegan óstöðugleika. Í öðru lagi liggur grunnvandi hárra vaxta og verðtryggingar í gjaldmiðlinum. Fram hjá þeirri staðreynd verður bara ekki komist. Að sjálfsögðu tengist þetta. Þeir sem eru á móti verðtryggingunni verða að taka umræðuna um gjaldmiðilinn. Það er ljóst að krónan er og hefur verið slæmur förunautur öll þessi ár. Nú sjáum við að raungengi hefur aldrei verið eins sterkt en raungengi íslensku krónunnar hefur sveiflast mest allra vestrænna gjaldmiðla undanfarin 15 ár. Ég velti fyrir mér hvort ekki hljóti að vera nógu erfitt að vera í viðskiptum á Íslandi þótt ekki bætist við sú staðreynd að maður þurfi helst að vera gjaldeyrissérfræðingur í ofanálag. Við eigum að hætta að nýta gengisfellingar sem viðbragð við efnahagsástandinu, enda er það almenningur sem borgar alltaf brúsann. Við gengisfellingu borgar almenningur brúsann. Lausnin er því í nýjum gjaldmiðli. Í því sambandi kemur einungis einn kostur til greina að mati langflestra sérfræðinga og það er evran með aðild að Evrópusambandinu, enda er það leið sem 19 þjóðir í Evrópu hafa kosið að fara. Á meðan við höfum krónuna munum við búa við verðtrygginguna og oft hærri vexti en aðrar þjóðir. Það er bara svo einfalt. Herra forseta. Að tala um krónu án verðtryggingar er eins og að tala um pylsu án kóks. Það er ekki hægt að aðskilja þetta tvennt þótt hvort tveggja sé manni óhollt.
Virðulegi forseti. Þegar verðtryggingu eins og við þekkjum hana var komið á hér á landi árið 1979 var verðbólga gríðarlega mikil og erfitt að afla lánsfjár. Húsnæðiskerfið leið fyrir þetta og eignir lífeyrissjóða rýrnuðu hröðum skrefum. Ég vil minna á þetta til að halda því til haga að ákvörðunin um að koma verðtryggingunni á fól í sér viðbrögð við mikilli verðbólgu og óstöðugleika í fjármálum. Þannig var verðtryggingin afleiðing en ekki orsök. Það er meginatriði þegar um hana er rætt að minnast þess hvernig orsakasamhenginu er háttað og því aðeins hefur verðtrygging lánsfjár orðið svo langlíf hér sem raun er og runnið fjármálakerfinu í merg og bein að verðbólga og víxlhækkanir hafa lengstum einkennt íslenskt efnahagslíf. Það er auðvitað ekkert keppikefli í sjálfu sér að viðhalda verðtryggingu. Hún er einungis tæki til að fást við tiltekin efnahagsleg vandamál og væri óþörf ef þau væru ekki til og kölluðu á úrlausn. Verðtryggingin skapar ákveðnar forsendur fyrir báða aðila lánasamnings þar sem í aðferðinni felst að verðmæti endurgreiðslna lánsfjárins er fastsett. Þarna eru markaðar mikilvægar grunnforsendur fyrir báða aðila sem stuðla að stöðugleika í fjármálakerfinu. Því megum við ekki gleyma þegar gagnrýni er beint að verðtryggingunni sem forsendu fyrir lánasamningum. Ríkisstjórnin hefur áform um að afnema verðtryggingu, a.m.k. í þeim mæli sem henni hefur verið beitt hérlendis. Hið góða við það er að þá mun ríkisstjórnin líka hafa áform um að eyða þeim ástæðum sem urðu til þess að verðtryggingin var tekin upp á sínum tíma. Við megum ekki gleyma því að um skeið hefur lántakendum staðið til boða að velja á milli verðtryggðra og óverðtryggðra lána, sem bera þá hærri vexti. Margir velja verðtrygginguna og lægri vexti og er það vel skiljanlegt með tilliti til hins háa vaxtastigs hér, sem mikilvægt er að lækka niður á skikkanlegra stig. Í því sambandi vil ég benda á að hv. málshefjandi bendir á það í síðustu spurningu sinni að húsnæðisliður vísitölunnar hafi hækkað. Hann kennir stefnu sveitarfélaga í skipulags- og lóðamálum um það en lítur fram hjá áhrifum hinna háu vaxta hvað það snertir. Þar tel ég að hv. málshefjandi hafi gerst nokkuð glámskyggn. Ég ítreka að verðtryggingin er [[Forseti hringir.]]fyrst og fremst afleiðing en ekki orsök og hún verður því fljótast og öruggast tekin af með því að skapa stöðugleika með lágri verðbólgu og jafnvægi í eftirspurn eftir [[Forseti hringir.]]lánsfé. Það er meginverkefnið sem ber að sinna og sannarlega ánægjulegt [[Forseti hringir.]]að ríkisstjórnin hafi sett það á verkefnalista sinn í stjórnarsáttmála.
Herra forseti. Verðtryggingin er eins og við vitum öll mannanna verk. Hún var ákveðin, eins og fram hefur komið í þessum sal, árið 1979 með setningu svokallaðra Ólafslaga. Reyndar hafði hún verið við lýði síðan 1955 að hluta með lögum um húsnæðismálastjórn þar sem 1/4 hluti hvers láns var verðtryggður. Rökin fyrir verðtryggingunni voru mikil verðbólga, tregða lánastofnana til lánveitinga og hvatning til sparnaðar. Auk þess var mikil verðbólga á heimsvísu. Verðtryggingin var sett til þess að bregðast við verulega neikvæðum aðstæðum í efnahagslífinu. Verðtryggingin á árunum í kringum 1980 var um 60%. Bankainnstæður og lán urðu að engu og bankar skiljanlega mjög tregir til lánveitinga. Við það bættust aðstæður á heimsvísu eins og mjög hátt olíuverð. Í dag búum við við allt aðrar aðstæður. Verðbólga er lág, hér ríkir stöðugleiki og olíuverð er lágt. Þrátt fyrir það er verðtryggingin enn í fullu gildi. Í sögulegum og efnahagslegum samanburði er engin þörf fyrir verðtryggingu á Íslandi í dag. Stjórnmálaflokkar hafa reglulega fyrir kosningar ýmist lofað því að draga úr vægi verðtryggingar eða afnema hana með öllu. Við þekkjum öll hvernig gengið hefur að efna loforðin, ekkert gerist og það er ekki síst ákvarðanafælni stjórnmálamanna að kenna. Við gætum t.d. farið strax að fordæmi laganna frá 1955 og látið verðtrygginguna aðeins gilda að hluta, síðan yrði hún afnumin í áföngum. Við gætum innleitt ákveðið aðlögunarferli, fyrst þannig að verðtryggingin myndi gilda að 3/4 af hverju láni, síðan helming, síðan 1/4 af hverju láni og loks hyrfi hún alveg. Mér heyrðist ráðherra opna fyrir þann möguleika í ræðu áðan að lán gætu verið verðtryggð að hluta og það þykir mér jákvætt. Þetta er allt framkvæmanlegt og við getum hafist handa strax.
Hæstv. forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Ólafi Ísleifssyni, þessa umræðu og eins hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir innlegg hans í umræðuna. Fyrst vil ég segja að verðtryggingin er ekki góð aðferð til að ákveða vexti á fasteignalánasamninga. Virkar þannig að tekjuháir geta horft til kostnaðar og valið óverðtryggða samninga en tekjulágir neyðast til þess að horfa til greiðslubyrðar. Þá má ekkert út af bera langt inn í framtíðina. Mikilvægt er að taka umræðuna um þetta mál sem snertir ekki síst heimilin og hag þeirra, snertir marga aðra þætti hins vegar og við verðum að horfa á heildarsamhengi hlutanna. Þetta snertir peningastefnu í landinu, hvernig vextir, sem verðtryggingin er sannarlega, verða á peningum sem teknir eru að láni. Þá skiptir máli hvaða viðmið eru notuð. Vísitölumælikvarði lánasamninga. Ætla ég að víkja að því í seinni ræðu, en í gær kom einmitt út skýrsla starfshóps um framtíð peningastefnu á Íslandi, um endurmat á ramma stefnunnar. Þá skiptir verðtryggingin máli fyrir fjármálafyrirtækin, lánveitendur. Þar er nefnd að störfum sem vinnur að hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið sem á að leggja fyrir Alþingi til umfjöllunar. Þetta er allt mikilvægt innlegg í umræðuna og um víðtæk áhrif verðtryggingar. Ég lít svo á að þetta sé mikilvæg undirbúningsvinna í þeim skrefum sem ríkisstjórnin áformar og birtir í stjórnarsáttmála áður en stefnumarkandi ákvarðanir verða teknar, [[Forseti hringir.]]en efnahagslegur stöðugleiki og vaxtaákvarðanir skipta miklu máli, virðulegi forseti.
Herra forseti. Það hefur margt rétt og sumt misvísandi komið fram í umræðunni sem er samt góð. Þetta er mál sem við ættum að ræða mun oftar, alla vega þar til lausn er komin í málið. Það er rétt að skoða aðeins að sá harmleikur sem almenningur verður fyrir, og kannski einstaka lántakendur, þegar stökkbreytingar verða á lánum vegna mikils verðbólguskots er enginn í samanburði við þann gríðarlega harmleik sem verður þegar sama hendir alla sem eru með slík lán. Í dag eru verðtryggð útlán u.þ.b. 550 milljarðar kr. í heild. Ef við miðum við 2,5% verðbólgumarkmið Seðlabankans, sem er þó frekar lágt í sögulegu samhengi, erum við að tala um 14 milljarða kr. á ári - púff - sem verða til inni á efnahagsreikningi bankanna og sambærileg skuld verður til í skuldadálknum hjá lántakendum. Þegar verðbólgan er hærri eykst munurinn eftir því. Það má minnast á að 85% nýrra lána eru verðtryggð. Það er að hluta til vegna þess að bankar beina fólki helst inn á verðtryggðu lánin. Valkostirnir eru vissulega gagnlegir en það er betra að hafa lágt vaxtastig og hafa ekki fyrirkomulag sem þekkist nánast hvergi annars staðar í heiminum, heldur en viðhalda núverandi ástandi. Það má líka nefna húsnæðisliðinn. Það hefur átt sér stað fimmföldun lóðaúthlutana í Reykjavík á síðustu árum undir meiri hlutanum og enn hefur það ekki skilað sér fullkomlega í framboði til húsnæðis, en það er byrjað að sjást í því hversu stór þáttur húsnæðisverðið er í verðbólguútreikningum, þegar þetta dempar í raun þann þátt. Auðvitað eigum við samt að afnema húsnæðisliðinn út úr þessu núna þegar við getum, þó svo að þetta geti valdið minni háttar skaða fyrir neytendur, vegna þess að við vitum að þegar [[Forseti hringir.]]liðurinn stækkar að nýju mun hann hafa töluvert meiri neikvæð áhrif en hann hefur núna.
Virðulegi forseti. Þetta er alltaf mjög áhugaverð umræða. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir hana. Mér finnst hins vegar alltaf grundvallarvandamálið vera: Tölum um háa vexti á Íslandi. Verðtrygging er ein myndbirting hárra vaxta. Verðtryggingin hefur verið tæki okkar til að ráða við hátt vaxtastig í landinu en það er allt of lítið talað um af hverju við búum við svona hátt vaxtastig. Þessari umræðu er algjörlega drepið á dreif með gagnrýninni á verðtrygginguna sjálfa. Ég er ekki aðdáandi verðtryggingar. Mér þykir hún ógagnsætt, óskilvirkt fyrirkomulag en ég skil af hverju við höfum stuðst við hana eins og hækju á undanförum árum, einfaldlega út af óstöðugleika krónunnar og gríðarlega hás vaxtastigs. Ég fagna sérstaklega útkomu nýrrar skýrslu um valkosti okkar í peningastjórn. Ef ég mætti gera eina tillögu á þingi held ég að það ætti að prófa þingmenn upp úr þeirri bók í haust. Ég held að það væri mjög gagnlegt fyrir okkur öll að lesa þá harmsögu sem peningastjórn okkar er í gegnum áratugina, í raun allan fullveldistímann. Þar er bent á þau atriði sem við ættum að taka hvað mest til okkar. Veigamesta ábendingin er að það skiptir engu máli hvaða fyrirkomulag við höfum á þessum málum hér á landi ef við viljum ekki spila eftir þeim leikreglum sem það fyrirkomulag krefst. Þar er ekki hvað síst mikilvægt að stjórnmálin líti í eigin barm og átti sig á því að ríkisfjármálin spila t.d. mjög stóra rullu í hvaða peningastjórn sem er. Hér erum við væntanlega að fara að ræða ríkisfjármálaáætlun á eftir sem þverbrýtur einmitt þær sömu leikreglur. Enn hefur okkur ekki lærst að fara eftir [[Forseti hringir.]]þeim leikreglum sem við höfum þó sjálf sett okkur. Það er grunnurinn að þeim vanda sem við erum að glíma við. Síðan getum við tekist á við umræðuna um krónuna og hvort hún sé ákjósanlegur framtíðargjaldmiðill eða ekki. En það skiptir engu máli hvaða tæki við veljum okkur í þessum efnum ef við sjálf kjósum ekki að spila eftir þeim leikreglum sem því fylgir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda, meðflokksmanni mínum, dr. Ólafi Ísleifssyni, fyrir þessa mjög svo þörfu umræðu. Verðtryggingin á sér 40 ára langa sögu hér á landi. Hún var sett á við sérstakar aðstæður í landinu. En fáeinum árum eftir setningu laganna um verðtrygginguna breyttust aðstæður, mjög fljótlega og verulega. Og hafa verið að breytast allar götur síðan. Það var fljótlega ljóst, fyrir löngu síðan, að við sitjum uppi með fortíðardraug þar sem verðtryggingin er. Þrátt fyrir áralanga umræðu stjórnmálanna hefur ekki tekist að berja verðtrygginguna utan af okkur. Þess vegna furða ég mig á orðum hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, þingflokksformanns Vinstri grænna, þar sem hún leitar 40 ár aftur í tímann til að réttlæta núverandi stöðu. Nú á síðustu árum hefur komið í ljós, þegar allar aðstæður í þjóðfélaginu hafa leitt til þess að verð á vörum og þjónustu hefur ekki hækkað vísitöluna að neinu marki, að það er fíll í partíinu. Húsnæðisverð í landinu hefur hækkað upp úr öllu valdi og leiðir til þess að heimilin í landinu eru allt í einu stórskuldug, eins og hv. málshefjandi nefndi. Um 118 milljarða hefur húsnæðisliðurinn hækkað vísitöluna þegar verðbólgan ein og sér, fyrir utan húsnæði, hefði hækkað hana um 15 milljarða. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Tekur ráðherra undir tillögu nefndar um framtíð peningastefnunnar um að húsnæðisverð ætti ekki að vera hluti af verðbólgumarkmiðum? Ber að skilja þessi orð á þann veg að nefndin leggi til að húsnæðisþátturinn verði felldur út úr vísitölunni?
Herra forseti. Við höfum svo sem áður rætt um verðtryggingu, kosti og ókosti hennar, og spurningarnar um hvort taka eigi húsnæðislið út úr vísitölu. Hægt er að færa mörg rök fyrir því að svo eigi að gera, en hlutirnir eru ekki alltaf jafn einfaldir og þeir virðast við fyrstu sýn. Menn mega þó ekki gleyma því að á fyrstu árunum eftir fall viðskiptabankanna var það húsnæðisverðið sem hélt niðri vísitölunni vegna þróunar, þannig að það var þá hagstætt að því leyti. Það er hins vegar rétt sem hv. þm. Þorsteinn Víglundsson vék að áðan, auðvitað er verðtrygging ekki góð leið til lengri tíma. Það hlýtur að vera markmið okkar að bjóða upp á heilbrigt fjármálakerfi þar sem fólk sem þarf á húsnæðislánum að halda getur valið um vaxtakjör, hvort það vilji miða við einhverja ákveðna verðtryggingu o.s.frv., að það allt saman standi til boða. Það er hins vegar mjög mikilvægt að við í þessum sal tökum mjög alvarlega til umræðu þá skýrslu og tillögur sem starfshópur um endurmat á peningastefnu Íslands kynnti í gær. Þar skiptir gríðarlega miklu máli og ég mun beita mér fyrir því að efnahags- og viðskiptanefnd þingsins taki þá skýrslu til efnislegrar meðferðar og beiti sér fyrir því að hér verði efnisrík og umsvifamikil umræða, ekki bara í nefndinni heldur líka í þingsal þegar við höfum tök á því. Það verður líklegast ekki fyrr en næsta haust, enda hygg ég að fæstir þingmanna hafi haft tök á því að kynna sér þessa umfangsmiklu skýrslu sem ég verð að segja að þeir eiga hrós skilið fyrir, [[Forseti hringir.]]þremenningarnir sem sátu í þeim starfshópi. Og vinnan [[Forseti hringir.]]mun skila árangri ef við tökum til við efnislega umræðu um skýrsluna.
Forseti biður hv. þingmenn að virða tímamörk.
Herra forseti. Hafa ber í huga að margir sérfræðingar, og flestir, telja að ekki sé hægt að afnema verðtrygginguna afturvirkt vegna eignarréttarákvæðis stjórnarskrárinnar af þegar teknum lánum. Þetta mun því engu breyta fyrir þá sem þegar hafa tekið verðtryggð lán. Við skulum passa okkur að vera ekki að blekkja fólk hvað það varðar. Í öðru lagi bjóða lánastofnanir upp á valkosti um hvort fólk taki verðtryggt lán eða óverðtryggt eða blöndu af hvoru tveggja. Það er samningsfrelsi hvað þetta varðar. Í þriðja lagi er ljóst að það eru helst tekjulægstir sem hafa eingöngu haft efni á löngu verðtryggðu lánunum. Þess vegna þarf að koma með mjög markvissar mótvægisaðgerðir ef menn ætla að banna slíkt samningsform. Hins vegar á meðan við búum við krónuna þurfum við að endurskipuleggja fjármálakerfið okkar út frá hagsmunum almennings. Nú vill svo til að 70% af fjármálakerfinu eru á höndum ríkisins og er því einstakt lag núna, sem gefst ekki aftur, að hugsa hlutina aðeins upp á nýtt. Það er ein hugmynd sem ég vil varpa hér fram fyrir utan upptöku alvörugjaldmiðils en það er að reyna að fá beina erlenda samkeppni inn á fjármálamarkaðinn. Ísland er hluti af EES-samningnum, sem betur fer, sem gerir ráð fyrir frjálsri för fjármagns. Ég er sannfærður um að ef erlendur banki myndi hefja starfsemi hér, t.d. með óverðtryggðum útlánum til almennings, myndi samkeppnin stuðla að bættum kjörum fyrir almenning. Sjáið bara hvað Costco gerði fyrir dagvörumarkaðinn. Vextir eru ekkert annað en verð á peningum. Á Íslandi eru peningar dýrir, m.a. vegna krónunnar og sveiflunnar í hagkerfinu. Verðtryggingin er ekkert annað en hækja krónunnar sem við munum ekki losna við fyrr en krónan okkar fær að setjast í helgan stein. Hennar tími er einfaldlega liðinn, herra forseti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni málshefjanda og hæstv. ráðherra fyrir umræðuna. Hún er afar mikilvæg og það er dýrmætt fyrir þingmenn að fá að viðra sjónarmið sín, hver gagnvart öðrum, á tiltölulega hlutlausan hátt eins og gerist hér í ræðustól. Það eru náttúrlega mörg sjónarmið uppi. Það eru margir fletir á þessari umræðu. Hún er ekki einföld. Eitt af því sem við náttúrlega sem hér erum vitum öll er að lífeyriskerfið okkar er í rauninni bundið allt á klafa verðtryggingarinnar. Í því felst ákveðin trygging að vísu fyrir þá sem þiggja lífeyri, en á móti kemur að kerfið allt er einhvern veginn sokkið í það fen sem verðtryggingin hefur að þessu leyti skapað. Þessu þarf að bregðast við og þetta er hluti af því sem þarf væntanlega að skoða þegar verðtryggingin verður felld niður. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom inn á það áðan að þeim samningum sem þegar hafa verið gerðir með verðtryggingu verður ekki breytt í einu vetfangi nema með samningum, þ.e. það þarf að semja um það við þá sem hafa tekið lánin og þá sem hafa veitt þau. Það er ekki einfalt, en það er náttúrlega eins og hvert annað verkefni og þarf að ganga í það. Það má í rauninni segja að verðtryggingin eins og hún er núna sé að sumu leyti ákveðin afurð af séreignarstefnunni eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson ýjaði að hér áðan. Verðtryggð lán hafa verið eina leið þeirra sem hafa tiltölulega lágar tekjur til þess að komast inn á húsnæðismarkaðinn af einhverju öryggi. Þetta er eitt af því sem við þurfum að ræða í þessu samhengi [[Forseti hringir.]]og það er ekki hægt að taka þessa umræðu nema skoða alla þessa fleti.
Hæstv. forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka upphafsmanni þessarar umræðu og hæstv. fjármálaráðherra fyrir að þetta mikilsverða mál sé komið hér til umræðu. Það kom fram í máli hæstv. fjármálaráðherra að víst sé í stjórnarsáttmála gert ráð fyrir markvissum skrefum til þess að afnema verðtryggingu, en áform séu ekki um að fara í það alveg á næstunni. Þetta er leiðarstef hjá ríkisstjórninni. Eiginlega í flestum málum eru áform uppi, en það stendur alls ekki til að fara í þau í næstu framtíð. Herra forseti. Þegar neyð ríkisstjórnarinnar er stærst þá er hjálpin næst. Miðflokkurinn er búinn að leggja fram frumvarp um að húsnæðisliðurinn verði tekinn út úr vísitölu. Það frumvarp er núna í efnahags- og viðskiptanefnd og er ekkert að vanbúnaði að taka það þaðan út og færa inn í þingsal þannig að við getum átt um það umræður. Það hefur komið í ljós í djarfmannlegri innfærslu formanns Framsóknarflokksins að sá flokkur hafi ætíð stutt það að húsnæðisliðurinn færi út úr vísitölu og þá er alveg ljóst að þar sem Miðflokkurinn og Framsóknarflokkurinn og auðvitað Flokkur fólksins eru hlynntir því að þetta mál verði tekið þessum tökum, ég á von á því að Píratar jafnvel geri það líka, er hér breið samstaða til þess að hjálpa ríkisstjórninni í þessu máli, hæstv. ráðherra. Það liggur því beinast við að þessu máli um að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölu þeirri sem lögð er til grundvallar þegar húsnæðislán eru tekin verði einfaldlega hraðað í gegnum efnahags- og viðskiptanefnd, það verði tekin hér góð umræða og málið að endingu samþykkt mjög fljótt. Þar með er málið leyst, hæstv. ráðherra, og verður okkur öllum til sóma.
Hæstv. forseti. Ég legg áherslu á að það er mikilvægt að skoða heildarsamhengi hlutanna, allar veigamiklar breytingar sem snerta efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika. Þá er ég að ræða peningastefnu, fjármálastöðugleikann, hag heimila og möguleika heimila til að fjármagna fasteignakaup og hvaða mælikvarða er skynsamlegt að miða við með alla þessa þætti í huga. Þess vegna lögðum við Framsóknarmenn fram þingsályktunartillögu sem samþykkt var á þessu þingi þar sem Alþingi ályktaði að fela fjármála- og efnahagsráðherra að skipa starfshóp sérfræðinga sem meti kosti og galla þess að miða verðtryggingu fjárskuldbindinga við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar, ellegar að lántaki hafi val um hvaða vísitala liggi til grundvallar verðtryggingu slíkrar skuldbindingar. Við greiningarvinnuna verði sérstaklega horft til þess hvernig verðbólga er mæld í helstu viðskiptalöndum Íslands og metið hvaða áhrif breytingin hefði á launakjör, lánakjör, stöðu verðtryggðra lána og vexti sem og áhrif sem tillögur verkefnisstjórnar um endurmat peningastefnu kynnu að hafa á vísitölu, verðtryggingu og vaxtastefnu Seðlabankans. Skýrslan um endurmat peningastefnu kom út í fyrradag og þingsálykunartillagan sem Alþingi samþykkti fellur fullkomlega að henni vegna þess að starfshópurinn leggur það til að skoða hvaða vísitölu eigi að leggja til grundvallar. Við verðum að gera greinarmun á því þegar við tökum mið af vísitölu og vaxtaákvörðun til grundvallar inn í kerfið og svo því hvaða viðmið liggja til grundvallar verðtryggðum lánasamningum. Þetta er mikilvægt og þess vegna fellur vel saman sú vinna sem starfshópurinn hefur lagt fram og þingsályktunartillagan, sem var hugsuð sem innlegg í þessa vegferð.
Herra forseti. Það er búið að vera áhugavert að fylgjast með umræðunni vegna þess að í henni hefur komið fram það sem ég held að sé tilefni til að tala um sem hina vanheilögu þrenningu íslenskra fjármála, þ.e. verðtryggingin, krónan og svo almennur flæðisóstöðugleiki sem kemur til vegna þess að við erum með lítið hagkerfi sem er fáar undirstöðuatvinnugreinar, sem leiðir af því að við erum alltaf með stórar hagsveiflur og vaxtaþvælan öll tengist því. Skoðum vandamálið sem hefur nefnt, að erfitt hafi verið fyrir fólk að fóta sig í séreignarstefnunni, sem skýrist að hluta til af því að séreignarstefnan er ekki góð en líka af því að sögulega hafa laun verið frekar lág og lítil geta, sérstaklega hjá ungu fólki, til að leggja fyrir. Þetta gerir það að verkum að erfitt er að komast út á húsnæðismarkaðinn. Ef maður horfir aðeins á krónuna, vegna þess að það er að ég held einn auðveldasti staðurinn til að laga hluti, er mjög áhugavert að lesa skýrsluna sem kom út í gær. Hún er að mörgu leyti góð en það sló mig strax á fyrstu síðum hennar þar sem var tekið fram að það væru aðeins tvö mynstur sem væri hægt að taka upp, þ.e. stífari verðbólgumarkmið eða einhvers konar myntráð. Nú hefur Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn gefið út skýrslu, eða það er ekki einu sinni skýrsla heldur undirstöðuplagg hjá honum, þar sem talað er um níu stöðluð mynstur fyrir peningastefnu. Það að þessi nefnd hafi eingöngu getað komið auga á tvö þeirra kemur mér svolítið á óvart þar sem ágætlega menntaðir hagfræðingar unnu að skýrslunni. Ég gæti svo sem talið upp alla kosti þess að afnema verðtrygginguna. Ég gæti talað lengi um það af hverju krónan sem slík er ekki framtíðargjaldmiðill, en í öllu falli heyrist mér vera mikill stuðningur við að laga þetta. [[Forseti hringir.]]Allir koma auga á vandann sem slíkan, það er kannski bara herslumunurinn og áhersluatriðin sem breytast á milli manna og við ættum auðvitað að reyna að koma okkur saman um þau.
Virðulegur forseti. Ég held að við ættum einmitt að sammælast um það í þessum sal að taka þá skýrslu sem unnin hefur verið um möguleika okkar í peningamálum til vandaðrar umræðu í þingsal. Þetta skiptir okkur gríðarlega miklu máli. Við þurfum með einhverjum hætti að ná að taka saman höndum um hvernig við náum vaxtastiginu í landinu niður. Fyrr losnum við ekki við verðtryggingu. Verðtrygging er hækja óstöðugs gjaldmiðils, hækja hás vaxtastigs. Það er hins vegar áhugavert líka þegar rýnt er í þessa skýrslu og þegar horft er einmitt í húsnæðislið vísitölunnar að þar erum við að reikna þennan húsnæðislið með allt öðrum hætti en nágrannalönd okkar þannig að hækkunaráhrif hans eru miklum mun meiri en ef við horfum t.d. til þeirra fáu annarra landa sem í raun og veru notast við sambærilega reikniaðferð í húsnæðisliðnum. Við erum að uppreikna það í raun og veru eins og húsnæði eða hækkun á jaðarverði húsnæðis, þess litla hluta húsnæðis í landinu sem skiptir um hendur á hverju ári, það hækkar kostnað allra landsmanna af húsnæði sínu, sem er auðvitað kolrangt. Það eru auðvitað þeir sem kaupa húsnæði á háu verði sem bera af því einhvern kostnað. Það hefur engin áhrif á kostnað minn þótt nágranni minn hafi keypt sér hús á hærra verði en ég. Þetta er í raun og veru að sprengja upp verðbólguviðmiðið eða húsnæðisviðmiðið í vísitölunni og er auðvitað mjög alvarlegt af því að það er ekkert annað ríki sem styðst jafn mikið við verðtrygginguna og við í uppreikningi á lánum. Þetta er eitthvað sem ég held að ætti að vera algjört forgangsmál að leiðrétta. Það eru engin sjáanleg rök fyrir þessu og myndi skipta mjög miklu máli fyrir verðtryggð lán landsmanna ef við gerðum þetta með sambærilegum hætti og önnur lönd. En að því sögðu megum við heldur ekki gleyma hinu, við verðum að nálgast þessa umræðu vitrænt. Við verðum að tala um alla þætti peningastjórnunarinnar, [[Forseti hringir.]]kosti og galla krónunnar, kosti og galla annarra möguleika eins og evru og hvernig við getum síðan bætt hagstjórnina til þess að stuðla að [[Forseti hringir.]]lægra vaxtastigi en við höfum átt að venjast hér á undanförnum áratugum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlag hans til umræðunnar og sömuleiðis fyrir framlag allra hv. þingmanna sem hafa tekið þátt í umræðunni og fylgst með henni. Ég ætla ekki að gera miklar athugasemdir á þessum stutta tíma við ræðu ráðherra en vil þó segja tvennt. Það kannski hrekkur ekki ýkja langt að bera fyrir sig það val sem menn að nafninu til eiga á milli lánaforma þegar bankarnir hafa það í hendi sér að verðleggja óverðtryggðu lánin með þeim hætti að margur flýr vegna þeirrar háu verðlagningar á náðir verðtryggingarinnar. Á skákmáli heitir þetta þvingað val. Það má ekki verða til þess að draga úr þrótti og áhuga manna á því að færa okkur inn á okkar svæði í heiminum í fjármálalegu tilliti þó að að nafninu til eigi menn þetta val. Bankarnir hafa af því mikinn hag vegna jákvæðs verðtryggingarjöfnuðar að sem mest af lánum þeirra séu verðtryggð. Ég vil líka leyfa mér að segja vegna orða ráðherra um að umræðan um verðtrygginguna sé í einhverjum skilningi of mikil að ég get ekki tekið undir það. Við þurfum að ræða hana miklu meira. Umræðan hérna hefur leitt í ljós að menn eru náttúrlega fastir í sínum skotgröfum. Ég leyfi mér að furða mig á því hversu langt hv. þingmaður Vinstri grænna gengur þegar hún réttlætir [[Forseti hringir.]]verðtrygginguna með efnahagsaðstæðum sem voru hér fyrir 40 árum. Hv. þingmaður blandar saman vöxtum og verðtryggingu og sakar þá um glámskyggni, [[Forseti hringir.]]herra forseti, sem ekki [[Forseti hringir.]]eru í sömu þokunni og mistrinu. Að öðru leyti þá vil ég ljúka máli mínu með því að þakka fyrir umræðuna.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ágæta umræðu í dag. Ég ætla að leyfa mér að byrja á að segja að mér finnst vandinn á húsnæðislánamarkaðnum vera fyrst og fremst sá að það er ekki nægilega mikið frelsi á markaðnum. Þegar menn ætla að taka verðtryggt lán eða þegar lánveitandi ætlar að verðtryggja lán er bara ein vísitala í boði. Það er kannski vandinn. Ef við hefðum meiri fjölbreytni í lánakostum gætum við séð hina ólíku vexti sem af frelsinu myndu leiða. Það er ekki hægt að fara þá leið sem mér finnst sumir hv. þingmenn hafa gert í dag, að segja að húsnæðisliðurinn einn og sér sé ábyrgur fyrir þetta stórum hluta verðbóta undanfarinna ára, eins og að ef við hefðum kippt húsnæðisliðnum út hefðu vextirnir með öllu verið óbreyttir. Við höfum ekki svarið við því. Hér hafa sumir kallað eftir því að evran væri lausnin á því öllu saman, en staðan er sú í Svíþjóð í dag að þar eru rétt rúmlega 200 þúsund ungmenni á aldrinum 20–27 ára í foreldrahúsum, um 1/4 allra ungmenna á þeim aldri. Það hlutfall hefur ekki verið hærra síðan mælingar hófust árið 1997. Þar hjálpa evruvextirnir, jafnvel þótt þeir henti engan veginn efnahagsástandinu í Svíþjóð, ekki til við að leysa húsnæðisvandann. Húsnæðiskrísan hefur aldrei verið meiri hjá ungu fólki í evrulandinu en einmitt í dag. Ég verð líka að segja vegna þess sem kom fram í síðustu ræðu málshefjanda að ég kalla ekki eftir því að menn hætti umræðu um verðtrygginguna, hún má alveg halda áfram. En ég hefði gjarnan viljað hafa meiri umræðu um vexti vegna þess að það eru oft þeir hinir sömu og kvarta undan háum vöxtum sem í þessum þingsal þrýsta á mig, fjármálaráðherrann, ríkisstjórnina, að ganga strax til samninga við þá [[Forseti hringir.]]sem krefjast tugprósenta launahækkana. Það er m.a. eitt samhengi sem hefur aldrei verið viðurkennt í þingsal, að ef menn vilja búa í landi þar sem laun hækka um 10–15% á hverju ári, ár eftir ár eftir ár, vilja menn búa í hávaxtalandi.
Hæstv. forseti. Sá sem hér stendur þekkir forseta af því að vera sanngjarnan mann og greiðvikinn. Því skil ég ekki hvers vegna settar eru á atkvæðagreiðslur þegar ekkert samkomulag liggur fyrir um hvaða mál verði tekin á dagskrá þessa þings. Það samkomulag liggur ekki fyrir. Ég minni t.d. á það mál sem ég minntist á áðan, sem gæti komið ríkisstjórninni til bjargar í erfiðu máli, um að fella húsnæðisliðinn út úr vísitölu. Það liggur fyrir mjög breiður stuðningur við það mál í þingsal. Í fyrsta lagi vill stjórnarandstaðan fá það á dagskrá. Í öðru lagi hefur formaður Framsóknarflokksins lýst yfir því að þetta sé stórmál Framsóknarflokksins til áratuga. Það verður því ekki annað séð heldur en að breiður stuðningur verði við málið ef það kemst á dagskrá. Þar sem þetta mál þarf að komast á dagskrá ásamt mörgum fleirum sem eru brýn fer ég fram á það við hæstv. forseta að hann fresti fundi meðan menn ráða ráðum sínum um það hvaða mál fara á dagskrá en skelli ekki á atkvæðagreiðslu sem er í óþökk þingmanna.
Forseti leyfir sér að tilkynna að fundi er frestað. Gert er ráð fyrir að fundur hefjist að nýju klukkan hálf eitt. Forseti vekur athygli á því að þá er gert ráð fyrir atkvæðagreiðslu.
Þrátt fyrir ákvæði 4. mgr. 10 gr. þingskapa, um lengd þingfundar, er það tillaga forseta að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um og skoðast það samþykkt ef enginn hreyfir andmælum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar um ríkisfjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Nefndin hefur fjallað um málið á fjölmörgum fundum allt frá því að það kom til nefndarinnar 13. apríl sl. Tillagan byggir á 5. gr. laga nr. 123/2015, um opinber fjármál. Þar kemur fram að ráðherra skuli leggja fyrir Alþingi tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun til næstu fimm ára hið skemmsta. Áætlunin er byggð á fjármálastefnu sem Alþingi samþykkti sem þingsályktun 22. mars sl. og er sett fram í byrjun kjörtímabils og er ekki endurskoðuð nema brýna nauðsyn beri til. Fjármálaáætlunin er hins vegar endurskoðuð árlega, að vori, og gildir til fimm ára í senn. Þannig fyrirkomulag var haft á umfjöllun Alþingis að haldnir voru sameiginlegir fundir fjárlaganefndar og annarra fastanefnda þingsins og þeir nýttir til að einstakir ráðherrar gætu kynnt helstu markmið og áherslur sem fram koma í áætluninni. Fyrirkomulagið er í samræmi við hugmyndafræði laga um opinber fjármál þar sem ætlunin er að tvinna saman starfsáætlanir og fjárhagsáætlanir með skipulagðari hætti en tíðkast hefur fram til þessa, bæði á vettvangi Stjórnarráðsins og Alþingis. Fastanefndir fengu til umsagnar kafla um stefnumótun þeirra 34 málefnasviða sem falla undir viðkomandi nefndir og efnahags- og viðskiptanefnd fjallaði sérstaklega um tekjuhluta áætlunarinnar. Nefndir kölluðu til gesti sem sumir hverjir komu bæði á fund fjárlaganefndar og þeirrar nefndar sem fer með viðkomandi málefnasvið. Nefndirnar skiluðu svo umsögnum til fjárlaganefndar og þær eru birtar með álitinu sem fylgiskjöl. Auk ráðherranna og starfsmanna allra ráðuneyta fékk nefndin á sinn fund fulltrúa því sem næst allra umsagnaraðila, en þeir komu frá fjármálaráði, Sambandi íslenskra sveitarfélaga, félaginu Femínískum fjármálum, Öryrkjabandalagi Íslands, Ríkisendurskoðun, Samtökum iðnaðarins, Bandalagi íslenskra listamanna, Landspítalanum, Bandalagi starfsmanna ríkis og sveitarfélaga, Samtökum fyrirtækja í fjármálaþjónustu, Samtökum ferðaþjónustunnar, Skógrækt ríkisins, Landssambandi skógareigenda, Skógræktarfélagi Íslands, Hafrannsóknastofnun, Kennarasambandi Íslands, Reykjavíkurborg, Viðskiptaráði Íslands, Samtökum atvinnulífsins, Alþýðusambandi Íslands, Samtökum sveitarfélaga á Norðurlandi vestra, Bandalagi háskólamanna, Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu og Samtökum sveitarfélaga á Austurlandi. Meginþættirnir sem teknir eru fyrir í áætluninni eru fjármál opinberra aðila í heild, þ.e. ríkis og sveitarfélaga sem og fyrirtækja hins opinbera. Ef fyrirtæki hins opinbera eru undanskilin nema umsvif ríkisins rúmum 70% af hinu opinbera í heild en umsvif sveitarfélaganna tæplega 30%. Þrátt fyrir meiri umsvif ríkisins er það sameiginleg ábyrgð ríkis og sveitarfélaga að tryggja að ákvarðanir séu í samræmi við markmið hagstjórnar. Meginfjárhæðir sem fram koma í áætluninni er að finna í töflu á bls. 1 í nefndaráliti. Tillagan sjálf er sett fram í sex töflum og með henni fylgir ítarleg greinargerð. Fyrsta taflan sem er birt hér sýnir lykiltölur um afkomu og efnahag opinberra aðila. Hinar töflurnar sýna fjárstreymisyfirlit fyrir hið opinbera í heild, skiptingu í A-hluta ríkissjóðs og A-hluta sveitarfélaga, heildarútgjöld málefnasviða ríkissjóðs og útgjaldaramma sviðanna. Nokkrir útgjaldaliðir falla ekki inn í rammasetninguna. Þeir eru vaxtagjöld ríkissjóðs, ríkisábyrgðir, lífeyrisskuldbindingar, Atvinnuleysistryggingasjóður og framlög til Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga. Heildarútgjöld síðustu töflunnar eru því lægri en heildarútgjöld ríkissjóðs sem nemur framlögum til þessara liða. Greinargerðin fjallar um alla helstu liði opinberra fjármála, svo sem efnahagsforsendur áætlunarinnar og heildaryfirlit um opinber fjármál. Fjallað er um ríkisfjármálin og fjármál sveitarfélaga í sérstökum köflum. Efnismesti kaflinn fjallar um stefnumótun ráðuneyta fyrir þau málefnasvið sem undir þau heyra. Í þeirri umfjöllun er farið yfir umfang sviðanna, starfsemi og helstu áskoranir, framtíðarsýn, markmið, mælikvarða, aðgerðir og fjármögnun. Efnisuppbygging greinargerðarinnar er svipuð og fyrri fjármálaáætlunar en nokkrar breytingar koma engu að síður fram. Við framsetningu eldri áætlunar var gagnrýnt að tölugrunnur áætlunarinnar væri rýr, þ.e. að ekki væri greint á milli fjárfestingarútgjalda og rekstrargjalda. Nú er bætt úr þessu með töfluviðauka sem fram kemur á heimasíðu ráðuneytisins en er ekki að finna í áætluninni sjálfri. Nefndin hefur nýtt sér þessar upplýsingar og nánari umfjöllun um fjárfestingar er að finna í sérstökum kafla álitsins. Þá telur meiri hlutinn að alla jafna séu markmið og mælikvarðar, með aukinni reynslu, betur ígrunduð en í fyrri áætlunum. Á móti vegur reyndar að nú eru ekki birtar áætlaðar kostnaðartölur við einstakar aðgerðir eins og byrjað var að gera í fyrri áætlun. Fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur gefið þá skýringu að stofnanir halda ekki samræmt kostnaðarbókhald, og verklagsreglur í tengslum við það liggja ekki fyrir. Þar af leiðandi getur slíkt kostnaðarmat gefið villandi upplýsingar. Ráðuneytið vinnur að úrbótum á þessu. Meiri hlutinn telur að innleiða beri samræmt kostnaðarbókhald. Með því gefst t.d. færi á að leggja betur mat á hversu raunhæfar einstakar aðgerðir eru sem ætlunin er að grípa til á næstu árum til að uppfylla markmiðin. Það gefur líka stjórnendum betri sýn á framgang aðgerða og sýnir hlutfallslegt vægi á milli aðgerðanna. Greinargerðin er betrumbætt frá fyrri áætlunum með sérstakri umfjöllun, rammagreinum, um málefni sem hafa verið töluvert í umræðunni. Ekki er þó um að ræða sviðsmyndagreiningar eins og ýmsir umsagnaraðilar hafa lagt til. Rammagreinarnar fjalla um: 1. Breytta samsetningu atvinnulífsins. 2. Hagsveifluleiðrétta afkomu. 3. Tekjuskatts- og bótakerfi. 4. Betra tekjuskattskerfi. 5. Brottfarargjald í nágrannalöndum. 6. Breytingu á rammasettum útgjöldum 2017 og 2018. 7. Skuldastýringu og lánsfjáröflun. 8. Markvissa stýringu erlendra lána. 9. Fjármálareglur sveitarfélaga. Áætlunin skal byggjast á fjármálastefnu 2018–2022 sem samþykkt var á Alþingi 22. mars sl. og skal staðfest að hún sé í samræmi við stefnuna. Fjármálaráð hefur borið helstu niðurstöður áætlunarinnar saman við það sem lagt var upp með í stefnunni. Fram kemur þar að hlutfall heildarafkomu af vergri landsframleiðslu er hið sama og gert var ráð fyrir í stefnunni en nær ekkert má út af bregða til að afkoma yfirstandandi árs fari niður fyrir stefnumið um 1,4% afgang. Umfangsmesta umsögnin um áætlunina er álit fjármálaráðs. Samkvæmt 13. gr. laga um opinber fjármál er hlutverk ráðsins að leggja mat á hvort fjármálaáætlun fylgi grunngildum laganna og álitsgerðir ráðsins skal birta opinberlega. Ráðið gegnir mikilvægu hlutverki og er álit þess veigamikill þáttur við faglegt mat á áætluninni. Meiri hlutinn tekur undir ýmislegt sem ráðið bendir á en meðal þess er eftirfarandi: 1. Nefndin tók fyrir það sem varðaði umgjörð, framsetningu og verklag. Umfjöllunin er ítarlegri en áður að mati nefndarinnar, en ýmislegt má bæta, svo sem tengja umfjöllun enn betur við grunngildin samkvæmt 6. gr. laganna, en þau eru sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. 2. Svokallað grunndæmi var útbúið sem sýnir framreikning gjalda og tekna miðað við gildandi lög og reglur og felur í sér útgjöld og tekjur óháð ákvörðunum stjórnvalda, svo sem áherslur úr stjórnarsáttmála og áhrif væntanlegra lagabreytinga. 3. Ráðið hefur ítrekað bent á að mikilvægt sé að hagsveifluleiðrétt afkoma verði höfð til hliðsjónar við mat á aðhaldsstigi opinberra fjármála þrátt fyrir að slíkur mælikvarði sé hvorki hafinn yfir gagnrýni né að auðvelt sé að reikna hann út. 4. Bent er á að fjármálareglur og grunngildi geta rekist á þegar um samdrátt er að ræða í hagkerfinu. Afkomuregla og skuldaregla gætu gengið gegn grunngildi um stöðugleika og óljóst er hvernig beita á opinberum fjármálum til aukins stöðugleika við slíkar aðstæður. Þá tók nefndin fyrir það sem varðar efnahagsforsendur og afkomu. Áætlanir um heildarafkomu eru í samræmi við samþykkta fjármálastefnu en afkoma yfirstandandi árs gæti orðið lakari en markmið um 1,4% af vergri landsframleiðslu. Nær allt áætlunartímabilið er gert ráð fyrir að afkoman verði í gólfum stefnunnar þannig að ekki má mikið út af bera. Eðli máls samkvæmt ríkir nokkur óvissa um efnahagsforsendur og notkun fleiri sviðsmynda og meiri sveigjanleiki í framsetningu tölusettra stefnumiða væri til bóta. Bæta má áætlanir varðandi fjárfestingar opinberra aðila, sérstaklega til lengri tíma litið. Fjárfestingar falla að mestu til á fyrri hluta áætlunartímabilsins sem fellur ekki vel að markmiðum um sveiflujöfnun og stöðugleika. Tímasetningar áforma um aukin útgjöld og skattalækkanir þarf að skoða í samhengi við hagsveifluna. Árangur hefur náðst í að greiða niður skuldir ríkisins. Sú þróun skýrist aðallega af einskiptistekjum og auknum hagvexti frekar en góðri afkomu. Þá er bent á að grunngildin vísa til efnahagslegra atriða fremur en rekstrarlegra álitamála og úrlausnarefna í stefnumótun málefnasviða. Ráðið fjallar því ekki nema mjög takmarkað um stefnumótun málefnasviða. Nefndin var meðvituð um að fjármálaráð myndi ekki fjalla ítarlega um stefnumótun einstakra málefnasviða og hefur bæði fjárlaganefnd sem og aðrar fastanefndir fjallað um sviðin og er gerð grein fyrir þeirri vinnu í sérstökum kafla í álitinu. Meiri hlutinn tekur að miklu leyti undir ábendingar fjármálaráðs og hefur fylgt þeim eftir gagnvart fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Eðli máls samkvæmt hafa sumar ábendingar komið fram í fyrri álitum ráðsins. Í kjölfar ríkisfjármálaáætlunar 2017 tók ráðuneytið þær fyrir með skipulögðum hætti og útbjó úrbótaáætlun. Staða mála hjá ráðuneytinu er í stuttu máli eftirfarandi: Ráðuneytið hefur látið gera greiningu á nauðsynlegum úrbótum sem lúta að grunngildamiðuðum vinnubrögðum og áætlunin ber þess nokkur merki. Þá er búið að skilgreina hlutverk grunngilda í skilningi fjármálareglna og samhengi grunngilda og tímalengdar áætlunarinnar. Hagsveifluleiðrétt afkoma hefur mikið verið í umræðunni og í umfjöllun og ábendingum fjármálaráðs. Ráðuneytið er hins vegar ósammála ráðinu um mikilvægi hagsveifluleiðréttrar afkomumælingar eins og fram kom í umfjöllun um fjármálastefnu 2018–2022 sem samþykkt var sem þingsályktun í marsmánuði sl. Engu síður hefur ráðuneytið aflað sér frekari gagna um aðferðafræði og útreikninga á þessu sviði hjá alþjóðastofnunum eins og OECD og IMF. Samspil þjóðhagsspár og áætlanagerðar er í vinnslu. Ráðuneytið hefur gert samkomulag við Hagstofu Íslands um samstarf um upplýsingaöflun í aðdraganda spágerðar og sviðsmyndagreiningar. Þá er unnið að gerð nýs þjóðhagslíkans sem tæki meira tillit til hagstjórnar hins opinbera. Ráðuneytið tekur undir ábendingar varðandi sviðsmyndir og næmnigreiningar og er aukið samstarf við Hagstofuna hugsað sem liður í því að bæta vinnubrögð fyrir næstu fjármálaáætlun. Ráðið bendir á að ekki megi mikið út af bera þegar afkoman er áætluð í gólfi stefnunnar öll árin. Ráðuneytið bendir á að með árlegu endurmati fjármálaáætlunar gefist svigrúm fyrir stjórnvöld til að grípa til ráðstafana ef afkoman stefnir í að verða lakari en áætlað var í fjármálastefnunni. Ráðið hefur í tvígang bent á að nokkuð skorti upp á ítarlega umfjöllun um þróun eigna. Ráðuneytið telur sig ekki geta brugðist við þessu fyrr en nýr stofnefnahagsreikningur ríkissjóðs liggur fyrir sem er unninn í samræmi við alþjóðlega reikningsskilastaðla. Hann mun liggja fyrir með ríkisreikningi 2017 sem væntanlega verður gefinn út í sumar. Ráðið bendir á að bæta megi áætlanagerð varðandi fjárfestingar hins opinbera og ráðuneytið tekur að miklu leyti undir þær ábendingar. Í því sambandi kemur til greina að endurskoða lög um skipan opinberra framkvæmda, nr. 84/2001, í því skyni að koma á samræmdu áhrifamati, þar á meðal kostnaðar- og ábatagreiningu að hætti annarra þjóða. Einnig þarf að draga betur fram forgangsröðun um ákvarðanatöku varðandi veigamestu fjárfestingarverkefnin sem fram koma í áætluninni. Fjármálaráð hefur kallað eftir því að efla þurfi samráð ríkis og sveitarfélaga um fjárfestingar. Ráðuneytið metur það svo að töluverðar breytingar þurfi að gera á ýmsum sviðum til að bæta úr ábendingum af þessum toga. Nefndin mun fylgja eftir framangreindum málum og væntir góðs samstarfs við fjármála- og efnahagsráðuneytið, Hagstofu Íslands og fleiri aðila sem að málum koma til að ná markmiðum um að bæta og efla alla greiningarvinnu og upplýsingagjöf sem liggur að baki uppfærðri fjármálaáætlun á hverju ári. Nefndin fór í nokkra greiningarvinnu og kallaði eftir tölulegum greiningum til viðbótar við það sem birt er í áætluninni og átti fundi með fulltrúum fjármála- og efnahagsráðuneytisins til að afla frekari skýringa á einstökum fjárhæðum. Í vinnu sinni leitaðist nefndin við að draga fram þróun gjalda og tekna. Til að fá fram sem skýrastan samanburð voru í fyrsta lagi fjárhæðir settar fram á föstu verðlagi, í öðru lagi byggt á grunndæmi og í þriðja lagi byggt á útgjaldaþróun án fjárfestinga. Í fylgiskjali I við nefndarálit má finna yfirlit sem sýnir gjalda- og tekjuþróun á föstu verðlagi allt frá árinu 2010. Það yfirlit á að geta nýst vel til að gera grein fyrir breytingum á ríkisfjármálum þar sem fjárhæðir áætlunarinnar eru bornar saman við raunútgjöld fyrri ára. Svokallað grunndæmi var eins konar aðferð sem ráðuneytið beitti til að sjá hver yrði líkleg gjalda- og tekjuþróun byggð á fyrirliggjandi skuldbindingum, lögum og reglugerðum án allra ráðstafana, þar með talið aðhaldsráðstafana og ákvarðana um ný og aukin útgjöld. Samkvæmt grunndæminu hækka rammasett útgjöld málefnasviða um samtals 31 milljarð kr. frá árinu 2018 til ársins 2023, þ.e. um 4%. Áætlunin sjálf hækkar hins vegar um 109 milljarða kr., þ.e. 16% á tímabilinu. Mestu munar um ákvarðanir um uppbyggingu Landspítalans, styrkingu heilsugæslunnar, auknar framkvæmdir í samgöngumálum og þyrlukaup, auk viðbótargjalda til örorkumálefna, byggingar hjúkrunarheimila og aukningar til fjölskyldumálefna. Þannig má sjá að nýjar ákvarðanir leiða til 78 milljarða kr. hækkunar. Þá hefur nefndin greint útgjaldaþróun án fjárfestinga og er sú tafla birt í heild sinni í sérstökum kafla um stefnumótun málefnasviða. Þessar fjárhæðir gefa oft betri mynd af undirliggjandi þróun mála yfir langt tímabil en áætlunin sjálf þar sem á nokkrum málefnasviðum koma fram miklar sveiflur á einstökum árum í samræmi við ákvarðanir um fjárfestingar. Fjallað er um fjárfestingar í sérstökum kafla álitsins. Meiri hlutinn telur að þrátt fyrir faglega gagnrýni fjármálaráðs og nokkurra annarra umsagnaraðila sé fjármálaáætlunin trúverðug um áform stjórnvalda eins og þau birtast og á þeim forsendum sem hún byggist á. Vissulega þarf að bæta spágerð og sviðsmyndir en engu að síður byggist áætlunin á traustum grunni og meginforsenda hennar er þjóðhagsspá Hagstofu Íslands. Áframhaldandi hagvöxtur er þar grunnforsenda þó að heldur dragi úr honum á spátímabilinu. Mestu máli skiptir að byggja undir og festa stöðugleika í sessi. Með því tekst að tryggja þann kaupmátt sem náðst hefur á undanförnum árum og koma í veg fyrir að verðbólga aukist. Vísbendingar um þróun efnahagsmála á þessu ári benda til þess að dregið hafi úr líkum á ofhitnun hagkerfisins og þar með hafi jafnframt aukist líkurnar á svokallaðri mjúkri lendingu. Að undanförnu hefur einkaneysla drifið áfram hagvöxtinn en það þarf ekki að vera neikvætt því að á sama tíma hafa heimilin nýtt uppsveifluna til að lækka skuldir sínar. Við gerð kjarasamninga á næstu misserum er því mikilvægt að halda áfram á sömu braut og horfa til þess að tryggja kaupmátt og koma í veg fyrir að verðbólga aukist að nýju. Fjármálaáætlunin sýnir heildarútgjöld og útgjaldaramma málefnasviða. Í nefndarálitinu er gerð grein fyrir þeim hluta áætlunarinnar sem tengist meiri háttar fjárfestingarákvörðunum og sett fram í töflu ásamt samanburði við fjárlög áranna 2017 og 2018. Þar eru allar fjárhæðirnar á verðlagi ársins 2018. Í samræmi við efni sáttmála ríkisstjórnarinnar er í tillögu að fjármálaáætlun lýst áformum um verulega uppbyggingu innviða samfélagsins. Með því er átt við samgöngu- og tæknikerfi sem þjóna atvinnulífi og almenningi og velferðar-, mennta-, heilbrigðis- og réttarkerfi sem eiga það sameiginlegt að vera undirstaða efnahags- og félagslegs velfarnaðar, vera almannaeign og krefjast langtímafjárfestingar. Þar kemur jafnframt fram að fjárfesting A-hluta ríkisins er stóraukin frá því sem var í fjárlögum 2017. Sem dæmi má nefna að áætlað er að árið 2021 verði heildarfjárfesting rúmum 29 milljörðum kr. hærri en 2017, þ.e. 76 milljarðar kr. sem er hækkun um 63%. Reyndar er síðan gert ráð fyrir að fjárfesting lækki í 61 milljarð kr. árið 2023. Veigamesta skýringin er sú að gert er ráð fyrir því að árið 2021 verði fjárfesting í nýju hátæknisjúkrahúsi Landspítala í hámarki. Einnig koma fram verulegar hækkanir vegna vegaframkvæmda, kaupa á þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna og vegna byggingar hjúkrunarheimila. Aðrar framkvæmdir vega minna. Sérstakt átak verður gert til að styrkja innviði samgangna á árunum 2019–2021 með því að veita fjármuni til uppbyggingar og viðhalds samgöngumannvirkja. Átakið felur í sér að fjárfestingarframlög hækka um 4 milljarða kr. á ári næstu þrjú ár en árlega koma 5,5 milljarða kr. viðbótarframlög til samgöngumála fyrrgreind þrjú ár og áætlað er að fjárfesting á þessu málefnasviði verði rúmlega 21 milljarður kr. ár hvert. Ástæðan er brýn þörf fyrir aðgerðir í þessum málaflokki sem einkum stafar af því að umferð hefur aukist verulega á undanförnum árum. Viðbótarframlögunum verður varið til mikilvægra endurbóta á samgöngumannvirkjum sem ella hefðu þurft að bíða síðari tíma. Nefndin hefur átt fundi með fulltrúum Isavia og Landsvirkjunar, m.a. í tengslum við áform um fjárfestingar. Vakin er athygli á því að fjárfestingar opinberra fyrirtækja vega mjög þungt í allri umræðu um fjárfestingarstig. Isavia áformar fjárfestingar fyrir um 30 milljarða kr. á ári næstu árin. Það lætur nærri að vera um helmingur af árlegri fjárfestingu alls A-hluta ríkissjóðs. Brýnt er að stjórnvöld hefji skipulagða upplýsingaöflun um fjárfestingar fyrirtækjanna og leggi jafnframt mat á umfang ýmissa fjárfestinga á einkamarkaði, svo sem í íbúðar- og atvinnuhúsnæði. Nefndinni bárust ítarlegar umsagnir frá efnahags- og viðskiptanefnd um tekjuáætlun og að auki aflaði hún sér viðbótarupplýsinga frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu. Áætlað er að tekjur ríkissjóðs hækki verulega á tímabilinu að krónutölu en lækki lítillega sem hlutfall af vergri landsframleiðslu á sama tíma. Miðað við fjárlög 2017 og fram til loka áætlunarinnar árið 2023 eru settar fram heildarbreytingar á tekjuáætlun. Þróun efnahagslífsins skiptir auðvitað sköpum fyrir spár um tekjur ríkissjóðs næstu árin. Þjóðhagsspá Hagstofu Íslands frá því í febrúar sl. liggur til grundvallar tekjuspánni. Þó að hægt hafi á hagvexti á þessu ári og því sé spáð að hann minnki áfram á tímabilinu er samt sem áður gert ráð fyrir jákvæðri þróun. Gangi spáin eftir verður um 13 ára samfelldan hagvöxt að ræða sem er lengsta hagvaxtarskeið sem um getur í nútímahagsögu Íslands. Þeir þættir þjóðhagsspár sem skipta mestu máli fyrir skattstofna ríkissjóðs eru vinnuaflseftirspurn, laun, verðbólga, kaupmáttur, einkaneysla og neysla erlendra ferðamanna, önnur innlend eftirspurn og hagvöxtur. Þróunin sem fram kemur í töflu um tekjuáætlun endurspeglar þjóðhagsspá um nokkuð stöðugan hagvöxt og auknar skatttekjur þrátt fyrir fyrirætlanir um lækkun tryggingagjalds um 0,25 prósentustig og frekari lækkun síðar á tímabilinu sem og um lækkun bankaskatts í fjórum skrefum frá 2020 til 2023, úr 0,376% í 0,145%. Fyrirhuguð er heildarendurskoðun tekjuskatts einstaklinga sem á að leiða til lækkunar skattbyrði sem væri ígildi 1 prósentustigs lækkunar á neðra þrepi. Það jafngildir um 14 milljörðum kr. Helstu ábendingar efnahags- og viðskiptanefndar sem meiri hluti fjárlaganefndar tekur undir eru eftirfarandi: 1. Bent er á mikilvægi þess að fyrir liggi greining og mat á hugsanlegum áhrifum skattkerfisbreytinga á lykilstærðir þjóðarbúsins. Þá þarf einnig að meta hvort breytingar hafa áhrif á aðra skattstofna ríkissjóðs. 2. Boðuð heildarendurskoðun tekjuskattskerfisins er jákvætt skref samhliða endurskoðun bótakerfa og tekur nefndin undir það. Við endurskoðunina er mikilvægt og nauðsynlegt að gera kerfið skilvirkara og gegnsærra. Huga þarf að breytingum á persónuafslætti þannig að hann nýtist hinum launalægstu mest en fari lækkandi eftir því sem laun hækka. Breytingum af þessu tagi verður ekki komið á nema eftir víðtækt samráð og með stuðningi allra aðila vinnumarkaðarins. 3. Fyrirhuguð lækkun tryggingagjalds er í samræmi við stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar og tekur meiri hlutinn undir hana og telur jafnframt þurfa að leggja fram tillögur um grunn tryggingagjaldsins og um fjármögnun atvinnuleysistrygginga og Fæðingarorlofssjóðs. 4. Meiri hlutinn er sammála því að leggja til hliðar hugmyndir um hækkun virðisaukaskatts af ferðaþjónustu og er jákvæður gagnvart því að gistináttagjald færist til sveitarfélaga og styður áform um að styrkja tekjustofna sveitarfélaga. 5. Boðað er að þak á endurgreiðslur vegna kostnaðar við rannsóknir og þróun verði fjarlægt og er það mjög jákvætt skref en bent á að huga verði að skattalegum hvötum að því er varðar stofnun og fjármögnun sprota- og nýsköpunarfyrirtækja. 6. Fram undan er veigamikið verkefni um heildarendurskoðun á skattlagningu ökutækja og eldsneytis með tvö meginmarkmið að leiðarljósi, annars vegar að afla skatttekna til almenns rekstrar ríkisins og hins vegar að vinna gegn neikvæðum áhrifum notkunar ökutækja. Markmiðið er m.a. að draga úr losun koltvísýrings og hvetja til orkuskipta í samgöngum almennt. Að auki bendir meiri hlutinn á nauðsyn þess að greina áhrif kolefnisskatta á íbúa landsbyggðarinnar sem og hugsanlegar mótvægisaðgerðir. 7. Fjármagnstekjuskattur var hækkaður í 22% í ársbyrjun en vinna á að endurskoðun á skattstofninum til að nálgast betur raunávöxtun. Meiri hlutinn bendir á að svo virðist sem að óbreyttri álagningarprósentu sé einfaldara og skynsamlegra að hækka frítekjumark fremur en að innleiða flókna útreikninga raunávöxtunar. 8. Meiri hlutinn fjallar um gjaldtöku tengda ferðaþjónustu, þar á meðal um möguleika á komu- eða brottfarargjaldi. Bent er á að huga þurfi sérstaklega að stöðu innanlandsflugs ef til þess kemur. Til greina kemur að gjaldið verði mishátt eftir lengd flugs líkt og þekkist í nokkrum öðrum ríkjum. Þá er ítrekuð nauðsyn þess að greina og meta áhrif skattkerfis- og gjaldbreytinga á umsvif ferðaþjónustunnar og undir það fellur að setja skýran lagaramma um gjaldtöku á helstu ferðamannastöðum sem eru í opinberri eigu. Gjaldtaka á ferðamannastöðum getur orðið mikilvægt tæki til aðgangsstýringar og um leið hluti af náttúruvernd. 9. Meiri hlutinn bendir á að í tengslum við framsetningu áætlunarinnar er mikilvægt að með tekjukaflanum fylgi skýrt og samandregið yfirlit um áhrif þeirra breytinga á skattkerfinu sem boðaðar eru á gildistíma áætlunarinnar. Að auki bendir meiri hlutinn á nauðsyn þess að lögfesta sem fyrst áform um breytingu á bankaskatti sem eru óbreytt frá fyrri fjármálaáætlun og gera ráð fyrir að skatthlutfallið lækki í fjórum jöfnum áföngum. Lögfesting þessara áforma dregur úr óvissu um verðmæti viðskiptabankanna, eykur áhuga fjárfesta á þeim og dregur væntanlega úr vaxtamun innlendra og erlendra banka. Varðandi stefnumótun málefnasviða þá snýr meginefni greinargerðar með fjármálaáætlun að stefnumótun þeirra 34 málefnasviða sem eru undir í A-hluta ríkissjóðs. Frekari sundurliðun gjalda liggur ekki fyrir fyrr en með fjárlagafrumvarpi þar sem málefnasviðin eru sundurliðuð í um 100 málaflokka. Í fylgiriti með frumvarpi til fjárlaga koma síðan fram fjárveitingar til einstakra ríkisaðila og verkefnaliða sem eru um 400 talsins. Fastanefndir þingsins hafa sent fjárlaganefnd umsagnir um þau málefnasvið sem undir þær heyra, auk efnahags- og viðskiptanefndar sem ég fjallaði sérstaklega um og fjallar um tekjuhliðina í heild sinni. Í mörgum þessara umsagna kemur fram að nefndirnar telja skorta á frekari sundurliðun útgjalda. Í því sambandi bendir meiri hlutinn á að ekki liggur enn fyrir endanleg útfærsla á tölugrunni málaflokka. Nefndin hefur aflað sér tölulegra gagna sem ekki koma fram í áætluninni sjálfri, samanber kaflann um greiningarvinnu nefndarinnar, og bendir á að aðrar fastanefndir geti framvegis nýtt sér þá vinnu við gerð umsagna um fjármálaáætlanir. Síðan eru settar fram í töflu breytingar á framlögum til rammasettra útgjalda. Til þess að setja áætlunina í samhengi og það á verðlagi ársins 2018 er miðað við upphafsárið 2017 og lokaár áætlunarinnar, 2023. Þannig eru framlög til stofnkostnaðar undanskilin í því skyni að draga fram frávik reglulegra útgjalda án sveiflna sem leiðir af einstökum stofnkostnaðarliðum. Í umfjöllun um einstök málefnasvið er stuðst við þessa töflu í samanburði á milli ára. Í einstaka tilfellum þegar slíkt er skoðað getur það þó gefið villandi mynd að miða við árið 2017 og er þess þá getið þar sem það á við í umfjölluninni. Í töflunni er staðfest að ríkisstjórnin er mynduð um grundvallarbreytingar. Rekstrargjöldin hækka í heild um 117,5 milljarða kr., þ.e. 19%, á tímabilinu. Hér er um gífurlega útgjaldaaukningu að ræða og áframhaldandi stöðugleiki er forsenda þess að hún geti gengið upp. Útgjaldaaukning til velferðarmála er meiri en dæmi eru um hérlendis, sérstaklega í byrjun áætlunarinnar. Ef miðað er við árið 2017 verða rekstrarútgjöld til velferðarmála samtals um 85 milljörðum kr. hærri árið 2023 en í fjárlögum 2017. Það eru 78% af heildarhækkun allra málefnasviða og sýnir því glögglega forgangsröðun ríkisstjórnarinnar í þágu velferðarmála. Síðan er hér í álitinu ágætissamantekt og upptalning á helstu málefnum. Til málefna aldraðra hækka framlög um 17,7 milljarða kr. og munar þar að langmestu leyti um hækkanir í fjárlögum 2018 þegar áhrifin af heildarendurskoðun bóta almannatrygginga komu fram. Gjöld vegna örorku og málefna fatlaðs fólks vega næstþyngst, um 17 milljarða kr., og heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa hækkar um 14,8 milljarða kr. Framlög til sjúkrahúsþjónustu hækka um 13,1 milljarð kr. þar sem er gert ráð fyrir hækkun rekstrarframlaga til spítala umfram verðlag. Hlutfallslega er mesta hækkunin á lyfjakostnaði, 66%, sem kemur að langmestu leyti fram strax á fyrsta ári, þ.e. 2018, og skýrist af því að upphafleg áætlunargerð um raunkostnað 2017 og 2018 gekk engan veginn eftir. Hlutfallslega hækka framlög til umhverfismála næstmest, um 47%, og kemur hækkunin einkum fram á síðari hluta tímabilsins í samræmi við áherslur í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Heilbrigðisþjónusta utan sjúkrahúsa hækkar um 34% og er það þriðja mesta hækkunin, bæði í fjárhæðum og sem hlutfall af framlögum ársins 2017. Virðulegi forseti. Er þetta tíminn sem …?
Er eftir.
Vantar ekki tíu mínútur upp á? Eru þetta ekki 40 mínútur? [[Gripið fram í.]]Nú, það er ekkert annað. Munar tíu mínútum þannig að ég neyðist til þess að vísa í þetta ágæta nefndarálit sem ég er kominn svo langt með. Ég vil þó taka fram að aftast í því, ég ætla ekki að ræða um einstök málefnasvið, eru sameiginlegar ábendingar fjárlaganefndar. Ég vil að það komi fram að það var hugmynd runnin frá minni hluta nefndarinnar [[Forseti hringir.]]og hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni sem við tókum til umræðu í nefndinni og ég þakka sérstaklega fyrir það. Ég tel að það sé góður bragur á því og sá kafli er birtur í öllum álitum með þessari ríkisfjármálaáætlun. Meiri hlutinn leggur til að tillagan verði samþykkt óbreytt og rita undir hana eftirtaldir hv. þingmenn: Willum Þór Þórsson, Haraldur Benediktsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Páll Magnússon og Njáll Trausti Friðbertsson.
Herra forseti. Ég vil í andsvari mínu einnig vekja athygli á sameiginlegum ábendingum allra nefndarmanna í fjárlaganefnd. Ég held að við verðum að taka mjög gott og jákvætt skref hvað það varðar að við vinnum aðeins meira þvert yfir salinn. Ég vil engu að síður gagnrýna meiri hlutann í ljósi þess að meiri hluti fjárlaganefndar gerir engar efnislegar breytingar á fjármálaáætluninni. Sameiginlegar ábendingar okkar lúta fyrst og fremst að uppbyggingu á framsetningu, sem er góðra gjalda vert, en meiri hluti nefndarinnar leggur ekki til neinar efnislegar breytingar á fjármálaáætlun sem er upp á tæpa 5.000 milljarða. Meiri hlutinn er því tilbúinn að kvitta upp á fjármálaáætlunina eins og hún kemur frá ráðuneytinu. Mér finnst ekki vera góður bragur á því í ljósi þess að við fengum fjölmargar efnislegar athugasemdir, við fengum yfir 40 umsagnir, margar hverjar góðar. Þess vegna er það svolítið sérkennilegt vegna þess að við höfum verið að tala um að lyfta eigi Alþingi upp. Löggjafarvaldið er hérna megin í salnum, en ekki þarna megin. Af hverju treystir meiri hlutinn sér ekki til að gera eina einustu breytingu á 5.000 milljarða áætlun? Þar er ekki krónu hnikað til. Hér erum við að tala um fjármálaáætlun. Fyrir stuttu töluðum við um fjármálastefnu. Þá gerði nefndin heldur ekki neinar breytingar. Hvers konar pólitík er það að kvitta einfaldlega upp á það sem hæstv. fjármálaráðherra ber á borð? Síðan langar mig að rifja upp að þegar fjárlögin sjálf voru afgreidd í desember gerði meiri hluti fjárlaganefndar einungis 0,2% breytingu. Eins góður andi og er í fjárlaganefndinni, og ég vil hrósa formanni nefndarinnar sérstaklega fyrir það, eru ótrúleg vonbrigði að við sjáum ekki neinar efnislegar breytingar á málefnasviðunum, á römmunum sem hér er um að ræða. Mig langar að spyrja hv. formann nefndarinnar: Hvernig stendur á því að hann treystir sér ekki með sinn meiri hluta að gera breytingar á jafn stórri og viðamikilli áætlun og raun ber vitni?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni, 2. varaformanni hv. fjárlaganefndar, fyrir. Mér finnst þessi spurning mjög gild. Ég ætla að byrja á því að vísa í sameiginlegar ábendingar fjárlaganefndar þar sem við segjum að einfalda og fækka þurfi markmiðum stjórnvalda. Þau þurfi að kostnaðar- og ábatameta. Tryggja þarf að þau nái utan um meginstefnu fjármálaáætlunar og helstu aðgerðir sem tengjast henni. Gera verður kröfu um að mælikvarðar og árangur og markmiða séu skilgreindir og mælanlegir. Eins og ég fór yfir í ræðu minni skortir þar upp á tölugrunna og kostnaðarmat markmiða og aðgerða. Það setur nefndina í þó nokkurn vanda þegar kemur að breytingum. Svo vil ég benda á að fjármálastefna er greypt í stein og þarf ríkisfjármálaáætlun að byggja á henni og svo fjárlög. En ríkisfjármálaáætlun er endurskoðuð árlega þannig að fjárlaganefnd getur komið, eins og gert er hér, með mjög sterkar ábendingar um slíkt endurmat. En inn í framtíðina tel ég að við þurfum að fara mjög gaumgæfilega yfir stöðu þingsins og fjárlaganefndar gagnvart svona áætlunum, viðamikilli áætlun, þar sem fjárhæðir eru mjög miklar, þegar við gerum breytingar á þingsályktuninni sjálfri þar sem tölugrunnarnir eru. Ég held að þetta sé ekki vegna þess að nefndin treysti sér ekki til, en þó jú, að hluta til af því að fara þarf fram mjög faglegt mat og byggja á tölum sem ekki liggja fyrir, upp á innbyrðissamhengi, í þingsályktunartillögunni sjálfri.
Herra forseti. Ég þakka hv. formanni fjárlaganefndar fyrir ærlegt svar. En vinna nefndarinnar minnti mig á góðan málfund. Mér finnst það svolítil vanvirðing gagnvart umsagnaraðilum sem bæði sendu okkur umsagnir og komu til nefndarinnar, sendu ítarlegar umsagnir upp á 10 blaðsíður, að við gerum nánast ekkert með það. Það eru engar efnislegar breytingar í áætluninni. Til hvers vorum við í þessari umfjöllun ef við ætlum bara að samþykkja áætlunina óbreytta? Meiri hlutinn leggur til að við samþykkjum hana óbreytta. Því miður held ég að þetta mál, þessi afgreiðsla, sýni enn og aftur hversu mikil stimpilstofnun Alþingi er í augum ráðherranna. Þetta er ekki hægri/vinstri mál. Við þingmenn eigum að standa í lappirnar gagnvart þessu og ná fram - ég er ekki að segja að við séum sammála um allt, en við erum sammála um ansi margt, það má ekki gleymast. Við eigum að ná fram þessum efnislegu breytingum sem ég veit að liggja fyrir hugmyndir um í hjarta margra stjórnarþingmanna. Annars langar mig aðeins að koma að öðrum punkti gagnvart formanni nefndarinnar af því að ég veit hann er talnaglöggur maður. Hér er gert ráð fyrir hagvaxtarskeiði í 13 ár. Venjuleg hagvaxtarskeið á Íslandi eru þrjú til fimm ár. Hefur formaður virkilega trú á því að við séum að fara að upplifa hér 13 ára samfleytt hagvaxtarskeið? Númer tvö: Raungengi krónunnar hefur aldrei verið sterkt, það hefur alltaf fallið við slíkar aðstæður. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir óbreyttu raungengi næstu fimm árin. Við vitum að um leið og gengið gefur eftir eða fellur hefur það áhrif á hagvöxt, vexti, verðbólgu, einkaneyslu, utanríkisviðskipti og skatttekjur. Þannig að um leið og gengið fellur eru öll excel-skjölin hrunin. Trúir formaðurinn virkilega að raungengi verði óbreytt næstu fimm árin og hér verði samfleytt 13 ára hagvaxtarskeið, sem ég ítreka að hefur aldrei gerst síðan Ísland byggðist fyrir þúsund árum?
Hæstv. forseti. Ég ætla að ljúka umræðunni og þakka hv. þingmanni spurninguna. Varðandi breytingar á tölugrunni þingsályktunartillögunnar vil ég vísa í ábendingu meiri hlutans úr nefndaráliti sem ég náði ekki að fara yfir áðan þar sem meiri hlutinn áréttar eftirfarandi, með leyfi forseta: „Uppbygging greinargerðarinnar er með þeim hætti að erfitt er að tengja markmið og áherslur stefnumörkunar við fjármögnun hvers málefnasviðs. Birtingarmynd þessa kemur fram í umsögnum þar sem margir umsagnaraðilar eru sammála markmiðum sem fram koma á einstökum málefnasviðum en telja að þau náist ekki fram með þeirri fjármögnun sem boðuð er.“ Nefndinni var viss vandi á höndum við að ráða í hvernig vægi einstakra málaflokka væri samkvæmt áætluninni. Þess vegna þurfum við að gera upp við okkur, og er verklag inn í framtíðina varðandi breytingar: Erum við að fara að gera breytingar? Ætlum við að nota þetta verkfæri til einhvers annars og þá í því sjónarmiði að það verði endurskoðað árlega eins og gert er ráð fyrir með áætluninni? Varðandi hagvöxtinn. Við höfum þjóðhagsspá Hagstofunnar. Vissulega erum við í gólfi stefnunnar. Ég get alveg sagt það að af því að við höfum tengt það við breytingarnar. Það sem ég hef mestar áhyggjur af er að útgjaldaaukningin er gríðarlega mikil. Við drögum það fram í greiningarvinnu nefndarinnar að á þessum tíma, og þar nýttist grunndæmið mjög vel, er útgjaldaaukinn mjög mikill. Hins vegar vorum við á toppi hagsveiflunnar 2016 og hagfræðingar deila mjög um að við getum svo [[Forseti hringir.]]tímasett útgjaldaaukningu til þess að draga úr þeirri hagvaxtarminnkun sem spáð er og minnkað líkur á að við förum inn í samdráttarskeið, vonandi.
Virðulegur forseti. Fyrst minnst var á frumkvæði að sameiginlegum ályktunum fjárlaganefndar tek ég hjartanlega undir það. Mig langar til að minnast á annað frumkvæði sem var það að kalla eftir grunndæminu og útskýringum á því, sem hefði kannski verið viðeigandi að nefna að ég átti frumkvæði að, til jafns við það. En grunndæmið er einmitt mjög áhugavert. Hv. formaður fjárlaganefndar segir að ekki sé hægt að gera breytingartillögur við fjármálaáætlunina af því að þá þyrfti að byggja á tölum sem ekki liggja fyrir. Það finnst mér rosalega áhugavert. Í svarinu um grunndæmið, þar sem líka var beðið um sundurliðunina á útgjaldahækkuninni eða lækkuninni til hvers málefnasviðs, kom fram að upplýsingarnar um það kostnaðarmat þættu of villandi fyrir þingið. Ég velti fyrir mér hvernig ráðuneytið gat þá notað upplýsingarnar til að búa til útgjaldarammann til að byrja með. Við vorum ekki með upplýsingarnar, við fengum þær ekki, til þess að byggja breytingartillögur okkar á. Ráðuneytið gat greinilega notað upplýsingarnar til að breyta útgjaldarammanum, annars hefðu þau væntanlega ekki gert það, annars hefðu þau orðið að giska og ekki er það mjög upplífgandi tilhugsun. En samt vill ráðuneytið ekki láta okkur fá þær upplýsingar. Ég velti því fyrir mér hvað valdi því að við fáum ekki upplýsingarnar. Kannski hv. formaður fjárlaganefndar viti það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni spurninguna. Ég vil glaður taka fram að hv. þingmaður stóð sig afar vel og sótti fast að nefndin nýtti sér grunndæmið og fengi grunndæmið og það ber að þakka. Hann studdi jafnframt vel og kom með athugasemdir varðandi sameiginlegar ábendingar nefndarinnar, þar sem grunndæmið nýttist mjög vel. Að hluta til er um að ræða aðferð fyrir ráðuneytið til að vinna eftir en það er gott að sjá þau lögbundnu verkefni sem eru í grunninn og sjá svo viðbótina. Þá er hægt að greina mjög vel þær fjárfestingar og aðgerðir sem ríkisstjórnin m.a. fer í, þær viðbætur, eins og kemur ágætlega fram í grunndæminu og er það vel. Varðandi það að ekki sé hægt að gera breytingar. Vissulega getum við gert breytingar en það er ákveðinn vandi við að gera slíkar breytingar ef haft er í huga að þetta er í árlegri endurskoðun. Við höfum verið að horfa á heildartölur, t.d. gagnrýnar ábendingar fjármálaráðs sem eru í gólfi stefnunnar, þar sem segir hreinlega, og það getur auðvitað komið til þess, að hafa þurfi meira borð fyrir báru. Það þekkjum við frá Svíþjóð, þar er horft á heildarsamhengið. Þá þurfum við að hafa tíma og verkfæri til að [[Forseti hringir.]]reikna hvaða áhrif það hefur á innbyrðissamhengi allra málefnasviða og málefnaflokka. Það er mikil vinna fram undan í því.
Virðulegur forseti. Ég gagnrýni ekki endilega að ekki hafi verið gerðar breytingartillögur. Ég gagnrýni, eins og hv. formaður segir, að þær tölur sem þarf að byggja á til að gera breytingartillögur liggi ekki fyrir. Það er mjög alvarlegur hlutur, finnst mér, að Alþingi hafi ekki þær upplýsingar sem ráðuneytið notar greinilega til að gera breytingar á útgjaldarömmunum, en útskýrir ekki fyrir Alþingi hverjar þær forsendur eru. Ég ætla að nefna umsögn fjármálaráðs. Þar segir að þungi umræðunnar ætti að snúast um stefnumótun stjórnvalda. Mig langar að spyrja hv. formann fjárlaganefndar hvort hægt sé að segja sem svo að mikil umræða hafi verið um stefnumótun stjórnvalda í nefndinni. Það varð vissulega mikil umræða um hagspána og breytingar á sköttum o.s.frv. En er hægt að segja að mikil umræða hafi orðið um seinni hluta fjármálaáætlunar, sem snýst um stefnumótun stjórnvalda, í nefndinni og meðal gesta og annarra sem sendu inn umsagnir? Ég upplifði það alla vega þannig að verulegur skortur væri á því að ýmislegt væri útskýrt hvað varðar þann hluta fjármálaáætlunarinnar. Til dæmis er talað um að efla sérfræðiþekkingu nefndasviðs Alþingis, en það var ekkert rætt neitt sérstaklega um þá stefnu stjórnvalda. Við höfum ekki hugmynd um hver áætlunin er fyrir næstu fimm árin, hvorki hvað varðar útgjöld né efni, hvert innihald þeirrar aðgerðar er.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Varðandi fyrri hluta spurningarinnar, af hverju nefndin hafi ekki fengið útskýringar á því hvaða forsendur lægju að baki stöku markmiðum í umfjöllun um málefnasviðin, þá fengum við þær skýringar - við sendum spurningu um af hverju það væri ekki í áætluninni núna sem lagt var upp með í síðustu áætlun, það er skortur á samræmdu bókhaldi. Ég tel að nefndin eigi að ganga fast eftir því að svo verði í framtíðinni. Það mun auðvitað hjálpa mjög mikið til við það sem er í seinni hluta spurningarinnar, þegar við fjöllum um stefnumótun stjórnvalda. Ég held að við höfum rætt, út frá þessum miklu fjárfestingum og útgjaldaaukningu, heildarstefnumótunina, það sem ríkisstjórnin var kosin til að gera, þ.e. að fara í mikla innviðauppbyggingu. Það koma mjög sterkt fram í ríkisfjármálaáætluninni þær fjárfestingar sem ég fór yfir í ræðu minni áðan. Varðandi einstök málefnasvið og stofnanir skorti upp á tölugrunninn, eins og komið hefur fram. En ég vil samt sem áður vísa í mjög góðar umsagnir frá fastanefndum. Þar er meiri og ítarlegri umfjöllun. Kannski get ég tekið þetta sem ábendingu. Við í meiri hlutanum gerðum okkur far um að nýta okkur þær umsagnir inn í vinnu okkar í nefndaráliti til að koma sjónarmiðum fram, en það mætti nýta sér það betur þegar kemur að því að fjalla um einstök markmið og stefnu sem snýr að einstökum málum.
Virðulegi forseti. Lög um opinber fjármál voru samþykkt árið 2015 og tóku gildi 1. janúar árið 2016. Það þýðir að síðustu fjárlögin sem voru samþykkt af Alþingi, samkvæmt eldri lögum, voru fjárlög fyrir árið 2016. Lokafjárlög þess árs voru afgreidd á þessu þingi, nú nýlega. Þó að margt hafi breyst með nýjum lögum þýðir það ekki endilega að hegðun manna og hefðir hafi breyst. Enn virðast ráðamenn ráðskast með fjárheimildir eftir geðþótta eins og ýmis atriði í fjáraukalögum á síðasta ári og nýleg úthlutun úr almennum varasjóði bera með sér. Lögin segja eitt en ákvarðanir um ráðstafanir fjárheimilda segja annað og Alþingi lætur ráðherra komast upp með það. Það er ekki nóg að semja ný lög, það verður nefnilega líka að fara eftir þeim. Það er augljóst að í fyrirliggjandi fjármálaáætlun er ýmsum atriðum laga um opinber fjármál ekki fylgt. Þar má helst nefna skort á ýmsum upplýsingum sem tengjast stefnumótun stjórnvalda. Þar eru markmið óljós, mælikvarðar oft engir eða ógagnsæir og ekkert kostnaðarmat fylgir neinni aðgerð stjórnvalda. Þar af leiðandi er ekki hægt að skilja af hverju stjórnvöld vilja auka útgjaldaramma málefnasviða. Engin svör fást við einföldum spurningum eins og „af hverju aukast útgjöldin hérna um 3 milljarða kr.?“ eða „af hverju lækka útgjöldin á þessu málefnasviði?“ Það er ekkert samhengi á milli breytinga á útgjöldum ríkisins næstu fimm árin og þeirrar stefnu sem stjórnvöld marka í fjármálaáætluninni. En til að reyna að skýra hlutina betur var fjármála- og efnahagsráðuneytið beðið um að útvega eftirfarandi upplýsingar: 1. Grunnútgjöld og samningsbundin útgjöld ríkisins, svokallað grunndæmi sem vísað er til í áliti fjármálaráðs. Sundurliðað eftir málefnasviðum fyrir árin 2018–2023. 2. Sundurliðuð útgjöld eftir málefnasviðum umfram grunnútgjöld, fyrir árin 2018–2023. 3. Kostnaðaráætlun fyrir aðgerðir, samkvæmt markmiðum málefnasviða í fjármálaáætlun. Heildarútgjöld fyrir hverja aðgerð fyrir sig til 2023. Svarið við fyrstu spurningunni var pdf-skjal með upplýsingum um grunnútgjöld fyrir árin 2018–2023, sjá fylgiskjal 1, mjög skemmtileg tafla. Í svarinu við fyrstu spurningunni koma tölulegar áherslur ríkisstjórnarinnar fram án útskýringa á því í hvað fjármunirnir eiga að fara. Spurningar tvö og þrjú voru til þess að ríkisstjórnin sýndi þinginu stefnu sína, sundurliðaða og kostnaðargreinda, til að þingið gæti gert upp við sig hvort aukningin á útgjöldunum væri nauðsynleg, hvort þeim fjármunum væri vel varið og mikilvægasta markmið þeirra spurninga var að hafa eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Ríkisstjórnin þarf nefnilega að segja fyrir fram hversu mikið fé á að fara í hvert verkefni og hvaða markmiðum eigi að ná. Ef ríkisstjórnin gerir ekki grein fyrir hvaða markmiðum eigi að ná eða hversu mikið það eigi að kosta er ekki hægt að fylgjast með framkvæmd fjárlaga. Það er augljóslega ekki hægt að sjá hvort of mikið eða of lítið fé fór í eitthvert verkefni ef aldrei var sagt hversu mikið það ætti að kosta. Það er aldrei hægt að sjá hvort markmiðum hefur verið náð ef engin markmið eru sett. Ef stefna ríkisstjórnarinnar er ekki kostnaðarmetin og mælanleg getur þingið ekki fylgst með framkvæmd fjárlaga. Þess vegna var nauðsynlegt að fá svar við öllum spurningunum þremur, hvað þurfið þið mikinn pening, í hvað á peningurinn að fara og hvers vegna. Svarið við fyrstu spurningunni fékkst en svörin við hinum tveimur spurningunum voru mjög áhugaverð en ekki innihaldsrík. Svarið við annarri spurningunni var, með leyfi forseta: „Líkt og kemur fram í greinargerð fjármálaáætlunarinnar og álitsgerð fjármálaráðs var við vinnslu áætlunarinnar útbúin svokölluð grunnsviðsmynd/grunndæmi um framvindu opinberra fjármála. Grunnsviðsmynd útgjaldahliðar byggðist á fjárlögum fyrir árið 2018 að teknu tilliti til mats fagráðuneyta á þróun fyrirliggjandi skuldbindinga innan sinna málefnasviða og þróun kerfislægra útgjalda á borð við fæðingarorlof og lífeyristryggingar en án allra ráðstafana, þar með talið aðhaldsráðstafana eða ákvarðana um ný og aukin útgjöld. Útgjaldarammar málefnasviða í áætluninni voru ákvarðaðir út frá stefnumörkun ríkisstjórnarinnar og framangreindum greiningum á útgjaldaþróun næstu ára auk þess sem horft var til þeirra áherslna sem birtust í fjárlögum 2018.“ Til að byrja með er þetta ekki svar við spurningunni eins og venjulega. Það er yfirleitt þannig. Maður fær ekki svar við þeim spurningum sem maður spyr. Ekki er nóg að segja að útgjaldarammarnir hafi verið ákvarðaðir út frá stefnumörkun stjórnvalda. 1. minni hluti biður nefnilega um útskýringu á því hvaða stefna er uppfyllt og á hvaða málefnasviði og hvað það kostar eða að minnsta kosti hversu miklu fé eigi að verja í þá stefnu til að ná í áttina að þeim markmiðum. Þótt stjórnarsáttmálinn liggi fyrir er hann ekki fjármálaáætlun. Það getur vel verið að hægt sé að uppfylla öll kosningaloforðin án þess að það kosti krónu, t.d. með breyttri forgangsröðun eða sparnaðaraðgerðum. Í staðinn fáum við bara einhverja heildarupphæð, stundum jákvæða tölu og stundum neikvæða tölu, á hverju málefnasviði. Svarið við þriðju spurningunni var: „Í fjármálaáætlun 2018–2022 var gerð tilraun til að meta kostnað við einstaka aðgerðir en við vinnslu áætlunarinnar kom í ljós að það væri mögulega villandi að birta þennan kostnað þar sem samræmdar verklagsreglur varðandi kostnaðarmat aðgerða lágu ekki fyrir. Þar af leiðandi hefði slíkt kostnaðarmat aðgerða ekki tilætlað upplýsingagildi. Þá var einnig horft til þess að stofnanir halda ekki samræmt verkbókhald og því viðbúið að töluvert misræmi væri í þessu kostnaðarmati. Við gerð þessarar fjármálaáætlunar lágu sömu sjónarmið til grundvallar og verið er að skoða hvort og hvernig kostnaðarmeta eigi aðgerðir. Hins vegar er gert ráð fyrir því, bæði í fjárlagafrumvarpi og fjármálaáætlun að framkvæmd þeirra aðgerða sem tilgreindar eru rúmist innan fjárveitinga til viðkomandi ábyrgðaraðila.“ Nú hef ég gert kostnaðarmat. Það er ekkert voðalega flókið. Það endar í ákveðinni tölu fyrir ákveðna aðgerð. Ég skil ekki hvað er í raun ósamræmanlegt þar þó að kannski sé eitthvað á bak við töluna sem gæti verið flókið. Við þurfum bara heildartöluna. En aftur: Ekkert svar við spurningunni. En tvennt er hægt að lesa úr því svari sem barst, annaðhvort er kostnaðarmat fyrir stefnu stjórnvalda ekki til eða að ráðuneytið vill bara ekki láta nefndina fá kostnaðarmatið af því að það „hafi ekki tilætluð áhrif“. Hér er gott að minna á 50. gr. þingskapalaga, með leyfi forseta: „Við umfjöllun um þingmál, við sérstakar umræður, í svörum við fyrirspurnum þingmanna og í skýrslum, hvort sem er að eigin frumkvæði eða samkvæmt beiðni þingmanna, svo og við athugun mála að frumkvæði fastanefnda þingsins, skal ráðherra leggja fram þær upplýsingar sem hann hefur aðgang að og hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á málinu.“ Það er augljóst að útskýringar á því af hverju útgjaldarammar fjármálaáætlunar breytast vegna stefnu stjórnvalda eru upplýsingar sem hafa verulega þýðingu fyrir mat þingsins á áætluninni. Ef upplýsingarnar eru eins lélegar og ráðuneytið virðist telja má draga breytingarnar á útgjaldarömmunum verulega í efa. Samt er sagt að framkvæmd þeirra aðgerða rúmist innan fjárveitinga. Það bendir til þess að upplýsingarnar séu nægilega upplýsandi til að útskýra breytingarnar á útgjaldarömmunum. Ráðuneytið getur ekki haldið hvoru tveggja fram í einu. Ef gögnin eru of léleg til að útskýra breytingarnar á útgjöldunum er það ákveðinn áfellisdómur yfir fjármálaáætluninni í sjálfu sér en ef gögnin eru nógu góð ætti að vera hægt að fá þau. Rökin um misræmi í verkbókhaldi og kostnaðarmati halda ekki því að lokum var lögð til breyting á útgjaldaramma. Annaðhvort er ráðuneytið að giska á að verkefnið rúmist innan fjárheimilda eða ráðuneytið vill ekki láta upplýsingarnar af hendi. Við verðum að fá að vita hvort er rétt. Þegar ráðuneytið kynnti svarið við þessum spurningum fyrir fjárlaganefnd kom skýrt fram að það ætlaði ekki að svara spurningum tvö og þrjú. Virðulegi forseti. Fastanefndir gáfu nokkrar umsagnir. Fyrir utan atvinnuveganefnd og velferðarnefnd fengu nefndir þingsins gesti í samtals rúmlega 35 klukkutíma, sem samsvarar um það bil 14–18 venjulegum nefndafundum, þegar tekið er á móti gestum. Fundir atvinnuveganefndar og velferðarnefndar bætast síðan við, ekki var búið að klára skráningu á öllum fundargerðum þannig að ekki var hægt að leggja það saman. Hins vegar er fjallað um fjármálaáætlunina á 44 nefndafundum á um tveggja mánaða tímabili. Miðað við starfsáætlun þingsins er ekki gefinn mikill tími til að ræða alla þá vinnu sem unnin var innan nefnda í þingsalnum. Það skýrist af nokkrum atriðum. Í fyrsta lagi var fjármálaáætlunin lögð of seint fram á þinginu og í öðru lagi var langt fundafrí yfir páska og fyrir sveitarstjórnarkosningar. Þrátt fyrir það virðist vera of seint fyrir þingið að fá fjármálaáætlun í síðasta lagi 1. apríl og mælir 1. minni hluti því með því að skiladagsetning fjármálaáætlunar verði færð til 1. febrúar. Aðrar almennar umsagnir: Sendar voru út 28 umsagnarbeiðnir og bárust 44. Almennt séð var varað við því í flestum umsögnum, og gestir vöruðu einnig við því, að hagspáin væri of bjartsýn og að fjármálaáætlunin væri byggð á sandi. Á sama tíma eru verkefnin mörg, húsnæðismarkaðurinn, samgöngumálin, loftslagsmál, tekjustofnar sveitarfélaga, kólnun í ferðaþjónustu, fjárhagsvandi og mannekla heilbrigðiskerfisins, endurskipulagning á menntakerfinu, fjárhagsvandi sýslumanna, misskipting í kaupmáttardreifingu, áskoranir vegna geðrænna vandamála, aukin örorka, fátæktargildrur aldraðra og öryrkja, skert samkeppnisstaða vegna umfangs lífeyrissjóða og „mjúka lendingin“ í hagkerfinu svo nokkur aðkallandi verkefni séu nefnd. Stefna ríkisstjórnarinnar: Í II. kafla um opinber fjármál, sem heitir „Stefnumörkun í opinberum fjármálum“, er nokkuð ítarlega fjallað um hvernig ríkisstjórnin setur fram stefnu sína. Undirgreinar þess kafla fjalla um fjármálastefnu, fjármálaáætlun, grunngildi fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, hagrænar forsendur, horfur og þróun til lengri tíma, endurskoðun, samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga og svo ársfjórðungsskýrslu um opinber fjármál og fjármálaráð. Hér er mikilvægt að athuga að hvergi er minnst á fjárlög í þeim kafla en heyrst hefur oftar en einu sinni að stefna ríkisstjórnarinnar verði betur útskýrð í fjárlögum. Það má alveg fara nánar út í einstakar aðgerðir fyrir fjárlagaárið en það er algjörlega skýrt í lögum um opinber fjármál að stefna ríkisstjórnarinnar fyrir einstök málefnasvið á heima í fjármálaáætlun. Þar á að útskýra hvernig stefnan samræmist markmiðum um þróun tekna og gjalda. Það þýðir að þá þarf að útskýra hvernig stefna ríkisstjórnarinnar hefur áhrif á tekjur og útgjöld ríkisins. Ef útgjaldarammi fyrir eitthvert málefnasvið er t.d. aukinn um 1 milljarð kr. vegna stefnu stjórnvalda þarf að gera grein fyrir kostnaðaráætlun, hvað stefnan kostar og af hverju. Aðalástæðan fyrir því er nefnilega hitt hlutverk Alþingis, þ.e. eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Ef ráðherra ætlar að kaupa skip þarf hann t.d. að segja hvað hann búist við að skipið kosti. Það er ekki nóg að biðja bara um 10 milljarða og segjast þurfa skip og svo kostar skipið kannski bara 4 milljarða og 6 milljarðar fara í eitthvað annað. Það er heldur ekki nóg að segjast ætla að kaupa skip og segja bara að ekki sé gert ráð fyrir neinum peningum. Það er margt að í þessari framsetningu. Í síðasta dæminu er einfaldlega sagt að kaupa eigi hafrannsóknaskip en það er líka sagt að enginn peningur sé til fyrir því. Hvernig á að ná þeirri stefnu? Vissulega gera allir sér grein fyrir því að kostnaðarmat getur oft verið erfitt og ónákvæmt, en það verður samt að vera til staðar. Ef kostnaðarmat er ónákvæmt þá lærir fólk einfaldlega af því og gerir betra kostnaðarmat næst. Markmiðið er það sem skiptir máli. Kostnaðarmat er áætlun um hvað það kostar að ná markmiði, svo verðum við bara betri í því að verða nákvæmari með kostnaðarmatið. Skilyrði fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar í fjármálaáætlun er að finna í lögum um opinber fjármál. Í 4. mgr. 5. gr. laganna segir, með leyfi forseta: „Í greinargerð með fjármálaáætlun skal kynna stefnumótun fyrir einstök málefnasvið A-hluta ríkissjóðs og hvernig hún samræmist markmiðum um þróun tekna og gjalda.“ Í 20. gr. laganna, stefnumótun fyrir málefnasvið, segir með leyfi forseta: „Hver ráðherra setur fram stefnu fyrir þau málefnasvið og málaflokka sem hann ber ábyrgð á til eigi skemmri tíma en fimm ára. Í stefnunni skal lýsa áherslum og markmiðum, þar með talið gæða- og þjónustumarkmiðum, um fyrirkomulag, þróun og umbætur á þeirri starfsemi sem fellur undir viðkomandi málefnasvið. Í stefnunni skal gerð grein fyrir hvernig markmiðum verði náð, ábyrgðarskiptingu, tímasetningum, nýtingu fjármuna og áherslum við innkaup. Þá skal gerð grein fyrir fyrirhuguðum lagabreytingum. Stefna fyrir málefnasvið skal vera heildstæð og í samræmi við þau fjárhæðarmörk sem fram koma í gildandi fjármálaáætlun.“ Það skal sagt á eins skýran hátt og hægt er að stefna ríkisstjórnarinnar, samkvæmt fjármálaáætlun, er verulega óskýr og samræmist ekki þeim skilyrðum sem stefnu stjórnvalda er sett samkvæmt ofangreindum lagagreinum. Það er ómögulegt að átta sig á því hvað aðgerðir ríkisstjórnarinnar munu kosta og hvaða árangri þær eiga að skila. Á málefnasviði Alþingis og undirstofnana þess er markmiðið t.d. að auka fagþjónustu við þingnefndir, fínasta markmið í sjálfu sér. En hvert er umfang þess og hvernig vitum við hvort við náum þessu markmiði? Aðferðin til að setja mælikvarða á markmiðið og mælikvarðinn á því hvort markmiðinu sé náð í þessu tilfelli er „markmið í stjórnarsáttmála“ - mjög áhugavert markmið og mælikvarði. Þegar stjórnarsáttmálinn er skoðaður sést að „markmiðið í stjórnarsáttmála“ er „aukinn stuðningur við nefndastarf“. Fyrsti minni hluti skorar á hvern sem er að útskýra hvernig hægt er að túlka „markmið í stjórnarsáttmála“ sem mælikvarða á það hversu vel tókst til við að framfylgja stefnu ríkisstjórnarinnar. Er nóg að styrkja nefndasviðið um tíkall, um eitt stöðugildi eða er eitthvað afkastametið eins og t.d. að öll þingmannamál verði kostnaðarmetin? Nei, þessi mælikvarði er galopinn í báða enda og hægt er að segja að nefndasviðið hafi verið styrkt um tíkall og markmiðinu hafi þannig verið náð. Það er væntanlega ekki þannig sem við viljum hafa það. Brandaranum lýkur hins vegar ekki þar. Framvinda verkefnisins er útskýrð á staðlaðan hátt. Fyrst er útskýrt hver staða málsins var árið 2017. Því næst er útskýrt hver staða verkefnisins eigi að vera í lok ársins 2019 og að lokum hver hún verður í lok fjármálaáætlunar árið 2023. Staða verkefnisins „aukin fagþjónusta við nefndir“ árið 2017 er „1. áfangi í frumvarp 2018“. Sá merki áfangi er, samkvæmt fjárlagafrumvarpinu fyrir 2018, ekki til. Þó hefur heyrst á göngunum að ráða eigi einn hagfræðing á nefndasviðið. Ráðningin verður væntanlega í lok árs 2018 þannig að enginn kostnaður fellur til á því ári og tæknilega má segja að 1. áfanga sé lokið. En viðmið ársins 2019 er að verkefninu verði „lokið að hluta“ og að á árinu 2023 verði aðgerð alveg lokið. Þess má geta að aðgerðin er „aukin sérfræðiþjónusta við þingnefndir“. Aðgerðin er ekki kostnaðarmetin og engin skýr stefna um hvaða vandamál hún leysi. Ég get stungið upp á ýmsu, t.d. aðstoð fyrir þingflokka við að kostnaðarmeta skuggafjárlög, aðstoð fyrir þingmenn við að vinna nefndarálit, greiningarvinna á frumvörpum fyrir þingmenn, útreikningar og greining vegna eftirlits með framkvæmd fjárlaga til að nefna eitthvað. Stefnan er hins vegar bara „aukin fagþjónusta“. Mælikvarðinn er líka aukin fagþjónusta. Aðgerðirnar eru ekki kostnaðarmetnar og viðmiðið er að eitthvað gerist einhvern tímann. Þetta er ekki óvenjulegt dæmi fyrir fjármálaáætlunina. Annað dæmi á sama málefnasviði er t.d. markmiðið „aukin aðstoð við þingflokka og þingmenn“. Þar er einn mælikvarðinn „fjárhagur bættur“ og að framkvæmd verði lokið 2019. Framkvæmd var réttara sagt lokið árið 2018 þegar fjárframlög til stjórnmálaflokka voru hækkuð um 120%. Einhverra hluta vegna er þetta samt markmið og aðgerð í fjármálaáætlun 2019–2023. Kannski á að bæta fjárhaginn enn meira á árinu 2019, það er óljóst því að markmiðið er ekki kostnaðarmetið. Á málefnasviði dómstóla er markmið um að aðgangur að dómstólum sé greiður og málsmeðferð skilvirk, réttlát og mannréttindi virt og dómstólar njóti trausts. Þar eru ágætismælikvarðar um fjölda mála og tegund og málsmeðferðartíma en vandamálið er að þar vantar stöðuna fyrir 2017 og viðmiðin verða byggð á tölum sem unnar verða á árinu 2018. Stefna með mælikvörðum sem eru ekki til er nánast engin stefna. Það mun enginn vita hvort markmið stefnunnar náist. Á málefnasviði æðstu stjórnsýslu eru mælikvarðar sem segja „mæling ekki hafin“ og „viðmið ekki til staðar“. Á málefnasviði utanríkisþjónustu er „verið að móta mælikvarða“ og hið magnaða markmið um „bætt aðgengi íslensks atvinnu- og menningarlífs að erlendum mörkuðum“ þar sem mælikvarðinn að útflutningsverðmæti verði komin yfir 2 billjónir kr. árið 2030. Einhverra hluta vegna er viðmiðið árið 2023 samt rúmar 2 billjónir kr., sjö árum á undan áætlun. Til þess að segja eitthvað gott er stefna á málefnasviði skatta, eigna og fjármálaumsýslu nokkuð góð. Þar vantar að vísu kostnaðarmat, eins og alls staðar annars staðar, en markmiðin eru þó skýr og mælikvarðarnir eitthvað sem er í raun og veru mælanlegt. Ýmislegt fleira er hægt að segja um stefnu ríkisstjórnarinnar, samkvæmt fjármálaáætlun. Það á t.d. að fá nýtt hafrannsóknaskip, eins og ég sagði áðan, en samt er ekkert skilgreint markmið, aðgerð eða hvað þá fé ætlað til þess. Umsagnaraðilar gerðu ráð fyrir að slíkt skip gæti kostað allt upp í 4 milljarða kr. en ráðherra sagði að ekki væri gert ráð fyrir neinum fjármunum í það. Því verði bara reddað einhvern veginn. Á málefnasviði ferðaþjónustu er staða flestra markmiða skilgreind sem „grunngildi“ án þess að tilgreina hvert grunngildið sé. Sömu stöðu er að finna á ýmsum öðrum málefnasviðum sem bætast við hið vaxandi mengi „hef ekki hugmynd um hver staðan er“. Þetta er mjög bagalegt vegna þess að stefna stjórnvalda, eins og hún er sett fram í fjármálaáætlun, skiptir mjög miklu máli fyrir fjárlög og eftirlit með framkvæmd fjárlaga og ársskýrslu ráðherra þar sem ráðherra gerir grein fyrir því hvernig stjórnvöld fylgja stefnumálum sínum eftir. Ef mælikvarði stefnu er bara „heldur grunngildi“ án þess að sagt sé hvert grunngildið er getur ráðherra einfaldlega skáldað hvaða breytu á að nota sem grunngildi til þess að það henti því ástandi sem stefnan er í hverju sinni og þannig náð markmiðum án þess í raun að hafa gert neitt. Mælikvarðar og viðmið í stefnu stjórnvalda verða hreint út sagt að vera í lagi. Án þess eru áætlaðar aðgerðir stjórnvalda ekki bara stefna heldur óskalisti sem betra væri að senda jólasveininum en ekki til þingsins. Alþingi á ekki að sætta sig við að fá fjármálaáætlun með svo gallaða framsetningu á stefnu stjórnvalda. Þegar farið er yfir stefnu stjórnvalda samkvæmt þessari fjármálaáætlun verður ekki hjá því komist að minnast á umhverfismál. Samkvæmt ríkisstjórnarsáttmála er gert ráð fyrir að Ísland nái markmiðum Parísarsamkomulagsins tímanlega fyrir árið 2030. Að auki er gert ráð fyrir kolefnishlutlausu Íslandi árið 2040. Markmiðið er vissulega göfugt og nauðsynlegt til þess að forðast útgjöld - þó ekki væri nema bara það, svo að ekki sé talað um aðra hagsmuni sem nauðsynlegt er að halda - en hvergi er að finna aðgerðir sem færa okkur í átt að þeim markmiðum á nokkurn skipulegan hátt. Ísland þarf að minnka kolefnisútblástur um helming eða ná kolefnisbindingu á móti til að ná markmiðum Parísarsamkomulagsins. Margar þær aðgerðir sem hægt er að grípa til taka langan tíma og til að ná settum markmiðum þarf því að byrja strax. Það er hins vegar stefna stjórnvalda að klára aðgerðaáætlun áður en nokkuð annað er gert. Það er vissulega gott að hafa aðgerðaáætlun en markmiðið er skýrt, 50% minnkun kolefnisútblásturs. Við höfum 11 ár til að ná því og það þýðir að við þurfum að ná um 6% samdrætti á ári. Hér skiptir miklu að við náum miklum árangri sem fyrst eða góðum undirbúningi, að við hefjum starfið sem fyrst, því að annars safnast samdráttarþörfin upp. Við þurfum sífellt meiri árlegan samdrátt fyrir hvert ár ef við náum ekki a.m.k. 6% samdrætti í losun kolefnis strax. Virðulegi forseti. Aðeins um fjárveitingavaldið: Í stjórnarskrá Íslands segir í 41. gr. að ekkert gjald megi greiða af hendi nema heimild sé til þess í fjárlögum eða fjáraukalögum. Á undanförnum árum hefur tíðkast að farið sé dálítið frjálslega með þetta ákvæði. Gjald er oft greitt þrátt fyrir að ekki sé heimild fyrir því og svo er heimildar leitað eftir á. Þar sem ríkisstjórnir hafa yfirleitt verið með meiri hluta á Alþingi hafa stjórnvöld getað treyst því að slíkt samhengi fengist tiltölulega auðveldlega eftir á. Ríkisstjórnir hafa getað treyst því að samflokksmenn og samstarfsflokkar komi í veg fyrir að ríkisstjórnin brjóti ákvæði í stjórnarskrá með því að veita heimild í fjáraukalögum eftir á. Nú er hins vegar starfað eftir lögum um opinber fjármál þar sem Alþingi samþykkir fjárveitingar til ráðherra sundurliðaðar í málaflokka. Það hefur nokkrum sinnum komið fram í umræðunni að þetta jafngildi mögulega afsali fjárveitingavalds Alþingis til ráðherra af því að ráðherra getur svo notað fjárheimildina nokkurn veginn í hvað sem er, svo lengi sem það fellur undir málaflokkinn. 1. minni hluti tekur þó ekki undir þá túlkun vegna þess að fjárheimildir málaflokks takmarkast við stefnu stjórnvalda eins og hún kemur fram í fjármálaáætlun. Ef stefna stjórnvalda í viðkomandi málaflokki er hins vegar óljós getur ráðherra augljóslega farið miklu frjálslegar með fjárheimildirnar. Skýr stefna takmarkar hvernig ráðherra fer með þær fjárheimildir sem Alþingi samþykkir í fjárlögum. Ef Alþingi samþykkir hins vegar óljósa stefnu eða úthlutun fjárheimilda sem eru ekki samkvæmt stefnu afsalar Alþingi sér fjárveitingavaldinu. Alþingi getur samþykkt óljósa stefnu og leyft ráðherrum að gera hvað sem honum sýnist eða það getur gert kröfu um skýra stefnu með kostnaðarmati og skýrum mælikvörðum og markmiðum. Alþingi getur einnig gert kröfu um að ráðherrar misnoti ekki þær fjárheimildir sem þeir fá. Nýlega ákvað ríkisstjórnin að úthluta nokkrum milljörðum króna úr almenna varasjóðnum í viðgerðir á vegum. Eins nauðsynlegar og óhjákvæmilegar þær framkvæmdir eru uppfyllir sú úthlutun ekki þau skilyrði að hægt sé að nota varasjóðinn til að fjármagna þau verkefni. Verkefni sem varasjóðnum er ætlað að fjármagna verða að vera tímabundin og ófyrirséð ásamt því að vera óhjákvæmileg. Viðhald vega er vissulega hvorki tímabundið né ófyrirséð. Vegir slitna og skemmast, mismikið auðvitað. Vegir koma misvel undan vetri. Ef þeir koma illa undan vetri eitt árið en betur undan vetri annað ár þá er viðhaldskostnaður að jafnaði í jafnvægi. Vissulega geta orðið flóð, jarðskjálftar, eldgos eða aðrar náttúruhamfarir sem ekki er hægt að reikna með sem eðlilegum árstíðabundnum sveiflum á viðhaldskostnaði. Slíkar hamfarir geta vissulega leitt til þess að úthluta þurfi úr varasjóði til tímabundinna lagfæringa á samgöngumannvirkjum enda ekki erfitt að sjá hvernig slíkir atburðir uppfylla öll skilyrði um ófyrirséð, óhjákvæmileg og tímabundin útgjöld. En ekki er hægt að réttlæta að árstíðabundnar sveiflur uppfylli skilyrði um tímabundin útgjöld. Alþingi getur ákveðið að fetta ekki fingur út í það þegar framkvæmdarvaldið úthlutar ekki úr almenna varasjóðnum samkvæmt þeim úthlutunarreglum sem lög um opinber fjármál segja til um. 1. minni hluti telur að Alþingi sé að afsala sér fjárveitingavaldinu þegar framkvæmdarvaldið misnotar aðstöðu sína og þingið gerir ekki neitt í því. Þá leiðir það til frekari misnotkunar, hefð myndast og túlkun laganna breytist með þeim fordæmum sem Alþingi setur. Alþingi afsalar sér fjárveitingavaldinu einnig í eftirlitshlutverki sínu. Ef stefna stjórnvalda er óljós getur þingið í raun ekkert sagt þegar ráðherra ákveður eitthvað um úthlutun fjárheimilda á málefnasviðum sínum. Ef stefna stjórnvalda er hins vegar skýr en ráðherra úthlutar samt fé umfram heimildir samkvæmt stefnu getur Alþingi brugðist við og gert eitthvað í því. Ef Alþingi ákveður hins vegar að gera ekki neitt afsalar Alþingi sér fjárveitingavaldinu til ráðherra. Alþingi hefur ekki afsalað sér fjárveitingavaldinu enn þá en með því að samþykkja óljósa stefnu, sinna ekki eftirliti eða bregðast ekki við misnotkun ráðherra á fjárheimildum afsalar Alþingi sér fjárveitingavaldi. Alþingi samþykkir útgjaldaramma og stefnu stjórnvalda eins og hún er sett fram í fjármálaáætlun. Alþingi samþykkir fjárheimildir til málaflokka í fjárlögum þar sem fjárheimildunum er skipt eins og segir í 21. gr. í lögum um opinber fjármál: „Hver ráðherra skal skila tillögum um skiptingu fjárheimilda til málaflokka, sbr. b-lið 3. tölul. 2. mgr. 5. gr., í frumvarpi til fjárlaga fyrir komandi fjárlagaár til ráðherra. Fjárlagatillögur hvers ráðherra skulu sundurgreindar eftir málefnasviðum og málaflokkum og skulu þær byggðar á stefnu og áætlunum hans til næstu fimm ára og vera í samræmi við stefnumótun einstakra ríkisaðila sem hann hefur staðfest.“ Það er augljóst að stefnumótun stjórnvalda er mjög mikilvæg þegar kemur að fjárheimildum í fjárlögum og samhengi stefnu stjórnvalda við fjárveitingavaldið er mikilvægt. Án skýrrar stefnu og virks eftirlits með framkvæmd fjárlaga afsalar Alþingi sér fjárveitingavaldinu. Virðulegi forseti. Síðasti liðurinn í þessu er eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Hér hefur oft verið talað um eftirlit með framkvæmd fjárlaga. Eftirlitið er mikilvægur hluti af fjárveitingavaldi Alþingis og algjört lykilatriði í eftirfylgni með því hvort ráðherra fylgi samþykktri stefnu stjórnvalda. Fjárlagaferlið samkvæmt lögum um opinber fjármál er þrefalt. Í fyrsta lagi snýst ferlið um framsetningu og samþykkt á fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum, í öðru lagi eftirlit Alþingis með framvindu hvers málefnasviðs yfir fjárlagaárið og að lokum lýkur því með uppgjöri í ársskýrslu ráðherra. Ársskýrslan er mikilvæg því þar fer ráðherra yfir það hvernig gangi að framfylgja stefnu stjórnvalda eða eins og segir 62. gr. í lögum um opinber fjármál: „Hver ráðherra skal eigi síðar en 1. júní ár hvert birta ársskýrslu um síðasta fjárhagsár. Þar skal gera grein fyrir niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka hans og hún borin saman við fjárheimildir fjárlaga, auk þess sem greint skal frá flutningi fjárheimilda skv. 30. gr. Þá skal greina frá fjárveitingum til einstakra ríkisaðila og verkefna og meta ávinning af ráðstöfun þeirra með tilliti til settra markmiða og aðgerða skv. 20. gr. Framsetning ársskýrslu skal vera skýr og greinargóð.“ Þess má geta að ársskýrslur ráðherra fyrir árið 2017 hafa ekki enn verið gefnar út og 1. júní er kominn og farinn. Fyrir utan að greina frá fjárhagslegri stöðu málefnasviða á ráðherra að tengja fjárheimildir við sett markmið og aðgerðir. Stóðust áætlanir um fjárheimildir? Náðust sett markmið? Af hverju? Af hverju ekki? Ársskýrslan er gríðarlega mikilvægt uppgjör fyrir þingið og komandi fjárlagaár. Þess vegna er dálítið undarlegt að ársskýrslan sé ekki gefin út fyrr en eftir að fjármálaáætlun fyrir næstu ár er afgreidd. Það þýðir til dæmis að ársskýrslan fyrir árið 2018 kemur ekki að neinu gagni í endurmati á stefnu stjórnvalda og útgjaldaramma fyrr en fyrir fjármálaáætlun fyrir árin 2020–2025. Til þess að ársskýrslan sé gagnleg yfirleitt þarf stefna stjórnvalda að vera skýr, markmiðadrifin, með skýra mælikvarða og kostnaðarmetin. Án þess getur ráðherra sett næstum því hvað sem er í ársskýrsluna án þess að það segi nokkuð til um hversu vel settum markmiðum var náð. Þess vegna er mjög mikilvægt að allt ferlið, frá fjármálastefnu til ársskýrslu, standist gæðakröfur. Þar ber Alþingi lykilábyrgð í eftirliti með framkvæmd fjárlaga, þegar fjallað er um fjármálastefnu, þegar fjármálaáætlun er lögð fram, við umfjöllun um frumvarp til fjárlaga, þegar fylgst er með hvort fjárheimildir haldist innan ramma, við að veita stjórnvöldum aðhald þegar stefnir í að fjárútlát verði umfram heimildir og að lokum að fara vel yfir ársskýrslu ráðherra. Ef Alþingi bregst og leyfir framkvæmdarvaldinu að komast upp með fúsk skemmir þingið fyrir sjálfu það sem eftir er af ferlinu. Léleg fjármálaáætlun þýðir léleg fjárlög, óskilvirkni í framkvæmd fjárlaga og gagnslaus ársskýrsla. Þó að Alþingi geti vissulega brugðist við afgreiðslu sína þýðir það ekki að öll ábyrgðin liggi hjá því. Ráðherra ber að fara að lögum. Þó að Alþingi samþykki fjármálaáætlun sem uppfyllir ekki lög um opinber fjármál dregur það ekkert úr ábyrgð ráðherra ef hann skilar fjármálaáætlun til þingsins sem er ekki samkvæm lögunum. Virðulegi forseti. 1. minni hluti tekur undir sameiginlegar ábendingar fjárlaganefndar, eins og þær koma fram í meirihlutaáliti. Ég geymi kannski umsagnir fjármálaráðs aðeins og klára mál mitt á frávísunartillögunni. Fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 uppfyllir ekki kröfur um skýrleika, gagnsæi, markmiðasetningu, mælikvarða né kostnaðarmat. Alþingi á ekki að láta bjóða sér svona framsetningu og 1. minni hluti leggur því til að fjármálaáætluninni verði vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari vinnslu. Til að við fáum í alvörunni plagg sem er með skýrri stefnu, sem við getum notað í fjárlögum, sem við getum notað þegar ársskýrsla ráðherra kemur út. Það gerist aftur og aftur að við fáum lélega fjármálaáætlun ef við sættum okkur bara við hana og segjum: Þetta verður betra næst. Það er ekki þannig. Þessi fjármálaáætlun er ekkert betri en sú síðasta, ég efast um að næsta verði miklu betri, sérstaklega hvað varðar stefnumörkun stjórnvalda sem fjármálaráð segir einfaldlega að eigi að vera þungamiðjan í umræðum um fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni fyrir ræðuna, kröftuga ræðu, og ábendingar. Það er vel, við eigum að rýna allt með gagnrýnum augum og ekki síst þá áætlun sem liggur fyrir og við erum að fjalla um. Það er tvennt sem ég ætla að koma að í andsvari við hv. þingmann, í fyrsta lagi grunndæmið, byrja á að ítreka þakkir til hv. þingmanns fyrir að ganga mjög fast eftir því að fá grunndæmið. Eins og ég fór yfir í ræðu minni nýttum við það hér og hv. þingmaður gerði það jafnframt í áliti sínu, áliti 1. minni hluta. Það sem ég vildi spyrja hv. þingmann um varðandi þetta dæmi, fyrir utan kannski almennt um það, er að í þeim sameiginlegu ábendingum fjárlaganefndarinnar göngum við eftir því að þetta verði hluti af ríkisfjármálaáætlun í framtíðinni. Spurningin er því þessi: Hvernig sér hann fyrir sér að fjárlaganefnd nýti sér grunndæmið umfram það sem við gerðum í þessari vinnu? Svo vil ég árétta, af því að stór hluti ræðu hv. þingmanns var gagnvart kostnaðarmati og ábatagreiningu einstakra markmiða, og það tengist því sem ég ætla að spyrja í seinna andsvari um stefnumótunarþáttinn og framkvæmd fjárlaga og bara árétta að alltaf er gert ráð fyrir því, bæði í fjárlagafrumvarpi og fjármálaáætlun, [[Forseti hringir.]]framkvæmd þeirra aðgerða sem tilgreind eru, að þær rúmist innan fjárveitinga til viðkomandi ábyrgðaraðila. Það var að skilja á ræðu hv. þingmanns að sú ábyrgð væri eitthvað óljós, en sú ábyrgð er alltaf ljós.
Virðulegur forseti. Fjárlaganefnd tók mjög vel í þessa beiðni um grunndæmi og ég þakka fjárlaganefnd kærlega fyrir það. Það var enginn sem setti sig neitt upp á móti því því að það væri einmitt nauðsynlegt fyrir nefndina að fá þær upplýsingar. Og hvernig nýtum við okkur þetta grunndæmi í kjölfarið? Það vantaði svör við seinni tveimur spurningunum. Án þeirra getum við í rauninni ekki notað þetta rosalega mikið. Það hjálpar vissulega til að sjá aðeins hver grunnreksturinn er ákveðinn. Það eru mjög góðar upplýsingar og ætti tvímælalaust að taka þær inn í fjárlagavinnuna yfirleitt, að birta þetta grunndæmi, birta hver grunnkostnaðurinn er og sundurliða dálítið þannig að maður sjái áherslur stjórnvalda hverju sinni og svigrúm sem það hefur. Það spilar einmitt yfir í stefnumótunina að vissulega er það á ábyrgð ráðherra að fara ekki umfram fjárheimildir, en gagnrýni mín snýr að því hvaða mælikvarðar og markmið eru sett. Ef ekki eru sett nein markmið og engir mælikvarðar vitum við ekki hvaða árangri það nær að setja auknar fjárheimildir í það málefnasvið. Það væri hægt að setja eitthvert markmið með mælikvarða upp á að ná 90% af því markmiði, eitthvað svoleiðis, og við sæjum að ákveðið væri að setja 200 milljónir eða svo í það, en ef að lokum niðurstaðan yrði að bara 80% næðust getum við spurt ýmissa spurninga, hvaða hnökrar hafi verið á, það hafi verið búist við að meira næðist, eða var bara vanáætlun? Þá fáum við fleiri upplýsingar. Ef ekki er sagður neinn mælikvarði höfum við ekki hugmynd um hvaða árangri kostnaðaráætlunin og peningarnir sem voru settir í verkefnið - til hvers? Hvers væntum við að fá út úr auknum fjárútgjöldum? [[Forseti hringir.]]Í umfangi þessarar fjármálaáætlunar myndi ég halda að það væri einmitt þessi risastóra spurning sem við þyrftum að svara ef við værum að auka útgjöld þetta rosalega mikið, eins og kom fram í áliti meiri hlutans: Hvað ætlum við að gera með þennan pening?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður spyr: Hvað ætlum við að gera með þennan pening? Með fjárlögum erum við með fylgirit sem útlistar það mun nánar eftir málaflokkum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sjái ekki fyrir sér - af því að við erum auðvitað alltaf að reyna að betrumbæta verklag, þetta snýst um það. Við hljótum að vera komin lengra ef við horfum á hefðbundna stefnumótun. Ég spyr hv. þingmann í leiðinni hvort hann sé ekki sammála því að þetta horfi til bóta að vera komin í svona hefðbundið stefnumótunarferli sem hv. þingmaður lýsti ágætlega bæði í ræðu sinni og kemur fram í nefndaráliti hv. þingmanns. Mér fannst það mjög vel gert. Við erum á betri stað. Mér finnst hv. þingmaður ganga lengra í sinni ræðu en til að mynda í gagnrýni fjármálaráðs sem er afar vönduð og ég geri ekki lítið úr gagnrýni. Gagnrýnin hugsun er holl, en ég vil spyrja hv. þingmann út í hvað hann sjái fyrir sér til bóta. Nú ætla ég að leggja til hliðar það sem kemur sameiginlega fram varðandi kostnaðarmat og ábatagreiningu stakra markmiða í ferlinu sem hv. þingmaður lýsti ágætlega. Nú kemur að því að þegar við komum aftur til þings í haust liggja fyrir fjárlög og þessar skýrslur ráðherra sem hv. þingmaður kom inn á. Vinna hv. fjárlaganefndar er orðin þannig að þetta er allt árið og við erum í raun og veru í umfjöllun um hvert stórmálið á fætur öðru. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér, bara ráðleggingar til okkar af því að hér er hv. fjárlaganefnd öll [[Forseti hringir.]]að störfum í þessari umræðu, aðeins um það.
Virðulegur forseti. Fylgiritið sýnir ekki hvort við erum að ná settum markmiðum. Það sýnir bara upphæðirnar og við vitum ekkert hvaða stefnu eða hvaða markmiðum við erum að ná með þeim upphæðum nema þær séu birtar með einmitt mælanlegum, nothæfum mælieiningum. Er þetta til bóta? Já, ég tel það tvímælalaust, það er komið inn í þennan stefnumótunarhugsunargang. En mannleg hegðun er stundum dálítið fyrir. Það er það sem ég benti á í áliti mínu, að þó að við séum komin með ný lög þýðir það ekki endilega að við förum að haga okkur einhvern veginn öðruvísi. Ég skynja það að enn sé verið að fara eins með t.d. þennan fjárauka og varasjóðina þá í staðinn. Það er einhvern veginn hægt að nota þá og Alþingi kvittar upp á: Já, ókei, þetta er allt í lagi, þó að það sé ekki í lagi samkvæmt lögunum. Þá bara: Ég tel að þetta uppfylli skilyrðin, þó að það sé í raun og veru mjög augljóst fyrir hvern sem vill skoða það vel að það uppfyllir ekki skilyrðin. Ég tel síðan með ársskýrslurnar að þær verði ekki gagnlegar. Af því að markmiðin og stefna voru ekki skýr, það er í raun ekki hægt að útskýra hvernig tókst til og það hjálpar ekki neitt. Það sem er þó gott í þessari fjármálaáætlun og verður líklega gott í skýrslunum líka er að aðstæðurnar og staðan verður útskýrð, hverjar eru helstu áskoranir o.s.frv. En við getum ekki alltaf lifað í því að fá fram á hverju ári hvernig staðan er, heldur viljum við fá að vita miðað við hvernig staðan er núna hvaða árangri við ætlum að ná til framtíðar út frá þeirri stöðu, hvað það kostar, af hverju það kostar svo mikið til að geta sagt á næsta ári: Þetta var auðveldara eða erfiðara en þetta gekk eins og ætlunin var. Þannig er stefnumótunin, [[Forseti hringir.]]hún segir út frá núverandi stöðu hvað við ætlum að gera til að laga núverandi stöðu en ekki bara segja á hverju ári hvernig staðan er.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla yfirferð eins og hans var von og vísa. Hv. þingmaður fer ekkert í launkofa með skoðun sína á beitingu stjórnvalda á fjáraukanum í gegnum árin. Í lögum um opinber fjármál kemur hinn lögbundni varasjóður fjármálaráðherra til sögunnar, honum er ætlað að stemma stigu við þessu. Ég veit að hv. þingmaður kom aðeins inn á þetta áðan en mig langar aðeins að hnykkja á þessu og spyrja hvort hann deili áhyggjum af þessu með mér, vegna þess að mér finnst það áhyggjuefni að það hafi ekki tekið ríkisstjórnina meira en nokkrar vikur eða mánuði til að falla á því prófi varðandi beitingu varasjóðs þegar helmingurinn er nýttur strax á vormánuðum í samgöngubætur. Ég held að það sé alveg sama hvernig menn útbúa málið; miðað við þá umræðu og þá stöðu sem verið hefur í samgöngumálum undanfarið er algjörlega ómögulegt að draga upp þá mynd að hér hafi verið um ófyrirséð eða óvænt útgjöld að ræða. Menn geta svo sem verið með hártoganir en ef maður sest upp í bíl á 100 km hraða og keyrir áfram án allra viðvarana í átt að hyldýpinu, er ekki algjörlega með á hreinu hvenær maður kemur að því en veit að það er þarna og slær aldrei af, þá er það varla mjög óvænt þegar maður fer fram af. En einhvern veginn á þennan hátt var nú samt málflutningur hæstv. samgönguráðherra á þinginu fyrr í vikunni þegar einmitt þetta mál var rætt. Það skiptir miklu máli að við komum þessu málum í lag af því að lög um opinber fjármál voru sett á laggirnar til þess að auka festu í fjármálum og gagnsæi. Þetta skref var tekið, að koma varasjóðnum á, til þess að koma í veg fyrir þessa hentistefnu í nýtingu á fjáraukanum, til þess að auka festuna, til þess að auka gagnsæið, að hluta til a.m.k. En ef hann verður notaður svona þá sitjum við bara í sömu sporum. Mig langar að byrja á því að fá að heyra í hv. þingmanni, hvaða skoðun hann hefur á þessari skýringu, þessari réttlætingu á því að nota helming varasjóðsins strax í þetta.
Virðulegi forseti. Eins og það var áður þurfti Alþingi sérstaklega að fjalla um fjáraukalög og samþykkja þau, og þau voru bundin þessum sömu skilyrðum og varasjóðurinn núna. Það að ráðherra þurfi ekki að fara með notkun á varasjóðnum í gegnum þingið er í rauninni ákveðin stytting, styttri leið. En það er ítrekað á sama tíma að þessar takmarkanir um ófyrirséða og óhjákvæmilega og tímabundna notkun á að túlka rosalega þröngt. Það á að hamla því að hægt sé að grípa í varasjóðinn. Mér finnst gott að þessi styttri leið sé möguleg. Það kostar rosalega mikinn tíma og vinnu að fara með þetta allt í gegnum þingið. Og þegar mál uppfyllir vissulega skilyrðin þá myndi þingið væntanlega samþykkja það hvort sem er. En það er áhugaverður munur á núverandi fyrirkomulagi og því eldra. Ef skilyrðin eru ekki uppfyllt ætti Alþingi samkvæmt öllu ekki heldur að skrifa undir slíkan fjárauka, en það virðist ekki vera nein leið fyrir þingið til að segja nei. Ráðherra úthlutar bara úr varasjóði, segir að úthlutunin uppfylli skilyrðin og svo virðist vera, samkvæmt túlkunum sem ég hef heyrt, að enginn geti gert neitt. Ráðherra á að kynna fyrir fjárlaganefnd úthlutun úr varasjóði og ég myndi halda að ef fjárlaganefnd, og í kjölfarið kannski þingið, staðfestir ekki að það sé farið eftir þeim takmörkunum sem úthlutun úr varasjóðnum er háð, þá endi málið þar. Ríkisstjórnin verður að útskýra, rökstyðja út frá þessum takmörkunum, af hverju það er löglegt fyrir hana að úthluta úr varasjóðnum. [[Forseti hringir.]]Í þessu tilviki hefur hún ekki gert það.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að fara í gegnum þetta. Þetta er svo sem sama túlkun þannig að það verður áhugavert. Ég held að við þurfum að taka töluvert meiri umræðu um þessi mál í betra tómi. En mig langar til þess að nýta seinna andsvar mitt til að ræða aðeins um þessa stefnumörkun og fjármálaáætlunina. Þetta er stefnuplagg, þetta er fyrst og fremst pólitískt stefnuplagg. Þetta er stóra myndin. Síðan eru stjórnvöld, eðli málsins samkvæmt, með ýmsar mikilvægar áætlanir í gangi líka. Ég nefni af handahófi, og það tengist þeim nefndum sem ég sit í t.d., samgönguáætlun, byggðaáætlun, við erum að tala um heilbrigðisáætlun væntanlega einhvern tíma. Þetta eru náttúrlega líka gríðarlega mikilvæg stefnumótandi plögg og í fullkomnum heimi, ef við ætluðum að láta þetta allt ganga upp, þyrfti þetta að vinnast saman. Samkvæmt lögum um opinber fjármál er vinnulagið við gerð þessarar fjármálaáætlunar sem nú er til umræðu mjög niðurneglt, bæði hvað varðar tímasetningar og hvernig fara skuli með þetta allt saman. Slíkt er ekki með allar þær áætlanir sem um ræðir. Nú er hv. þingmaður mikill áhugamaður um þessa stefnumótun og skilvirkni í vinnu okkar hér og ég velti fyrir mér hvort hann sjái fyrir sér að hægt sé að móta verklagið þannig að við værum raunverulega að beina öllum þessum lækjum, ef hægt er að kalla þessar einstöku fagáætlanir það, í sama farveg og þessa áætlun til þess að vinna virkilega til gagns fyrir opinber fjármál og þar með heildarmyndina. Ég hefði áhuga á að heyra aðeins sýn hv. þingmanns á það hvernig hægt væri að breyta þessu verklagi.
Virðulegi forseti. Ég rak einmitt augun í það þegar var verið að fara yfir fjármálaáætlunina. Mér datt í hug að stefna stjórnvalda á hverju málefnasviði jafnaðist í raun og veru á við heilbrigðisstefnu eða samgönguáætlun eða eitthvað því um líkt. En í tilviki fjármálaáætlunar er stefna hvers málefnasviðs, heils málefnasviðs, allra málefnasviðanna, afgreidd í greinargerð með einni þingsályktunartillögu. Samgönguáætlun er annars þingsályktunartillaga út af fyrir sig sem hægt er að ræða efnislega og breyta efnislega, en að sjálfsögðu ekki fjármálaáætlun sem er kannski stefna stjórnvalda sem þarf að fara í gegnum þingið o.s.frv. Þar er ekki hægt að breyta neinu. Þar er ekki hægt að ræða hvert málefnasvið og stefna hvers málefnasviðs fær ekki þinglega meðferð. Það finnst mér mjög áhugaverður galli á þessu fyrirkomulagi. Ég tel að hvert málefnasvið ætti að fá sína þinglegu meðferð, hvað varðar stefnuna. Það þyrfti að vinnast smám saman því að það er dálítið mikið að fara í gegnum 34 málefnasvið í hvert sinn, í heildina. Í rauninni væri það erfiðast fyrst en svo værum við bara að glíma við smábreytingar og viðbætur eftir því sem á liði þannig að vinnan í kjölfarið yrði ekki eins flókin. Það er kannski hægt að byrja á þessu í fjármálaáætluninni en taka þessa litlu læki, eins og hv. þingmaður orðar það, og í rauninni er málefnasviðið orðið dálítið góð á, og vinna stefnuna þar miklu meira fyrir utan fjármálaáætlunina sem slíka. Mér finnst algjörlega ótækt að öll stefna ríkisstjórnarinnar og öll stefna [[Forseti hringir.]]á málefnasviðum sé bara afgreidd í einhverri greinargerð.
Herra forseti. Fjármálaáætlun ríkisstjórnar er grundvallarályktun, enda kemur þar fram forgangsröðun og stefna ríkisstjórnarinnar til næstu fimm ára. Í því ljósi er fjármálaáætlunin mikil vonbrigði þegar kemur að nauðsynlegri innviðauppbyggingu, auknum jöfnuði og markvissum ríkisrekstri. Nú þegar fjármálaáætlunin liggur til grundvallar er ljóst að meiri hluti fjárlaganefndar ætlar ekki að gera neinar breytingar á áætluninni þrátt fyrir fjölmargar athugasemdir. Takið eftir, fjármálaáætlun er til fimm ára og inniheldur ríkisútgjöld upp á 4.800 milljarða. Það sér hver maður að það er ótrúlegt að meiri hluti fjárlaganefndar sjái ekki einu sinni ástæðu til að hnika til krónu þegar nefndin fær málið til sín. Enn sem fyrr er vinna fjárlaganefndar og Alþingis sjónarspil eitt þar sem framkvæmdarvaldið nær sínu fram og löggjafinn virkar sem stimpilstofnun ráðherranna. Innkoma Vinstri grænna í ríkisstjórn breytir þar engu um. Þótt fjármálaáætlun eigi að heita þingsályktun er vandséð hver aðkoma þingsins er að þeirri áætlun fyrir utan almennt spjall þingmanna um áætlunina við hagsmunaaðila á fjölmörgum fundum sem skila í raun litlu sem engu. Rifjum aðeins upp. Í fyrstu fjárlögum ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur voru gerðar breytingar upp á heil 2,2% frá fjárlögum síðustu ríkisstjórnar en þau fjárlög höfðu Vinstri græn gagnrýnt hatrammlega þegar þau voru í stjórnarandstöðu. Þá gerði meiri hluti Alþingi engar breytingar á fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar sem þó fékk 80 ábendingar og athugasemdir frá hagsmunaaðilum. Og nú gerir meiri hluti fjárlaganefndar það sama með fjármálaáætlunina, engar breytingar þrátt fyrir fjölmargar athugasemdir. Við ræddum þetta áðan og það er mjög ámælisvert, að við þingmenn og sérstaklega meiri hlutinn treysti sér ekki til að gera eina einustu breytingu á jafn viðamikilli áætlun og fjármálaáætlunin er. Til hvers erum við hér? Við erum ekki bara hérna til að stimpla athugasemdalaust frumvörp og áætlanir ráðherra. Þannig er þetta ekki hugsað, stjórnarskráin gerir ekki ráð fyrir svona vinnulagi og við þurfum að komast upp úr því. Þetta er gamaldags ráðherraræði sem við þurfum sem heild að komast frá með einum eða öðrum hætti. Fjármálaáætlun er til fimm ára og eru því allar tölur í henni ansi bólgnar samanlagt því að um er að ræða, eins og ég gat um áðan, ríkisútgjöld upp á 4.800 milljarða. Það verður því að teljast talsvert afrek hjá ríkisstjórnarflokkunum að kynna plagg upp á slíkar upphæðir en uppskera nánast eintóma óánægju frá hagsmunaaðilum, velferðarsamtökum og stofnunum. Öryrkjabandalag Íslands hefur kallað þessa fjármálaáætlun Vinstri grænna, Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks ávísun á fátækt og eymd, fyrstu fjármálaáætlun með sósíalista við borðsendann. Formaður Verkalýðsfélags Akraness fer mjög hörðum orðum um áætlunina og segir að í henni kristallist veruleikafirring og að skilningsleysi ríkisstjórnarinnar á málefnum lágtekjufólks sé algjört. Fyrrverandi framkvæmdastjóri Vinstri grænna talaði um að fjármálaáætlunin muni auka misskiptinguna, fyrrverandi framkvæmdastjóri Vg segir þetta, við fyrstu fjármálaáætlun Vg. Í umsögn Alþýðusambands Íslands, heildarsamtaka verkafólks á Íslandi, segir, með leyfi forseta: „Undanfarin ár hefur ASÍ ítrekað gagnrýnt þróun ríkisfjármála og verið þeirrar skoðunar að fjármál hins opinbera muni ekki tryggja félagslegan stöðugleika hér á landi. ASÍ hefur í því samhengi áður varað við þensluaukandi aðgerðum hins opinbera, veikingu nauðsynlegra tekjustofna og vanrækslu félagslegra innviða. Það er skoðun ASÍ að með fyrirliggjandi fjármálaáætlun sé haldið áfram á sömu braut, þar sem tekjustofnar séu veiktir frekar sem dragi úr getu stjórnvalda til velferðarumbóta.“ Samtök iðnaðarins hafa lýst þessari fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem miklu áhyggjuefni. Þetta eru hagsmunaaðilar úti í bæ, þetta er ekki stjórnarandstaðan að tala. Stjórnarherrarnir geta haft fyrirvara á því sem við segjum. Þess vegna finnst mér mikilvægt að fara vel yfir umsagnir hagsmunaaðila sem eru að berjast fyrir bættum kjörum og hlusta á þá. Þá gerir hið sjálfstæða fjármálaráð alvarlegar athugasemdir við áætlunina og bendir m.a. á að sá sveigjanleiki sem boðaður var í fyrri fjármálaáætlun sé nú að mestu leyti horfinn. Fjármálaráðið vekur sérstaklega athygli á að tekjustofnar ríkisins séu veiktir og að dregið sé úr aðhaldi. Þess vegna er þetta vond hagstjórn sem birtist í fjármálaáætlun. Þá segir fjármálaráðið í umsögn sinni að sé fjárfesting í innviðum látin sitja á hakanum sé hætt við að það komi á endanum niður á framleiðni og þar með lífskjörunum, auk sjálfbærni innviða. Tekur Samfylkingin heils hugar undir þau orð. Þá tekur Samfylkingin líka undir áhyggjur Viðskiptaráðs af versnandi samkeppnishæfni Íslands og leggur áherslu á að bæta þurfi bæði framleiðni og hagkvæmni á mörgum sviðum íslensks atvinnulífs. Þá ætla ég að fara yfir helstu atriðin sem mér fannst gagnrýnisvert. Það er áhugavert að í meirihlutaáliti fjárlaganefndar er alltaf miðað við prósentuhækkun frá 2017. Mér finnst það mjög gagnrýnisvert því að við erum að tala um áætlun frá 2019–2023. Þess vegna er rétt og sanngjarnt að miða við breytingar frá 2018, en meiri hlutinn miðar í nefndaráliti sínu við 2017. Þess vegna fær hann talsvert hærri prósentuhækkanir á málefnasviðunum. Hér er verið að blekkja með tölum með því að velja árinu fyrr. Það skiptir máli að menn átti sig á þeim blekkingaleik. Þetta skiptir máli því að þetta snýst um tölur og við skulum bera saman epli og epli og appelsínur og appelsínur. Helstu efnisatriðin sem við gagnrýnum í fjármálaáætluninni eru: 1. Það er beinlínis sett þak á þá fjármuni sem eiga að renna til barnabóta og vaxtabóta sem eru ekki krónu hærri en það sem rennur núna til þeirra mikilvægu úrræða velferðarkerfisins. Þetta er sérstaklega sárt því að það eru aðeins nokkrir mánuðir síðan Vinstri græn og þar á meðal fulltrúi Vinstri grænna í fjárlaganefnd, hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, gagnrýndu einmitt þá upphæð sem átti að fara í barnabætur í síðustu fjármálaáætlun en nú stendur hv. þingmaður á bak við fjármálaáætlun með nákvæmlega sömu krónutölu og hún gagnrýndi sem á að renna til barnabóta og vaxtabóta. Ég skil ekki þau sinnaskipti, sérstaklega af því að nú hefur hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir tækifæri sem hluti af meiri hlutanum í fjárlaganefnd til að setja meira í barnabætur og vaxtabætur. Það mun ekkert fara á hvolf við það, við setjum 4 milljarða í allar vaxtabætur, 10 milljarða í barnabætur og hér eru við að tala um fjármálaáætlun upp á 5.000 milljarða af því að hún tekur til fimm ára. Þetta eru vonbrigði og mikið gagnrýnisatriði í garð félaga minna í Vinstri grænum. 2. Landspítalinn telur sig þurfa 87 milljarða til viðbótar samanlagt næstu fimm árin. Var ekki búið að boða og lofa stórsókn í heilbrigðismálum? Landspítalinn segir sjálfur: Þið standið ekki við þau loforð sem þið gáfuð okkur. Auðvitað fagnar maður sérhverri krónu sem fæst í heilbrigðismálin, þeirri aukningu sem þó á sér stað, en Landspítalinn segir: Það vantar 87 milljarða. Þetta er gígantísk tala. Og Landspítalinn segir í umsögn sinni að strax á næsta ári vanti 5,4 milljarða, sem er algjört lágmark til að mæta núverandi þörf. Þetta er engin stórsókn og þetta er Landspítalinn sjálfur að tala. 3. Fjármunirnir sem renna til aldraðra eru fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi. Sem betur fer er öldruðum að fjölga frekar en hitt, fólk er að eldast og á vonandi betra líf. Sú aukning sem rennur til þessa málaflokks er fyrst og fremst kerfislæg, af því að eldri borgurum okkar er að fjölga. Það kom sömuleiðis fram við meðferð þingsins, m.a. frá hæstv. heilbrigðisráðherra, að ekki eru tryggðir nægilegir peningar í rekstur hjúkrunarheimila. Það er ekkert leyndarmál og ekki deilumál. 4. Einungis er gert ráð fyrir 4 milljarða kr. aukningu til öryrkja umfram þá fjármuni sem bætast við vegna fjölgunar í þeim hópi. Þetta stendur skýrum stöfum í umsögn Öryrkjabandalagsins, 4 milljarðar fyrir utan peninga sem renna út af fjölgun öryrkja. Sú upphæð á að dekka alla þá innspýtingu sem stjórnarflokkarnir stæra sig af. Sú upphæð er einungis 1/3 af því sem afnám svokallaðrar krónu á móti krónu getur kostað fyrir utan aðrar kjarabætur sem öryrkjar hafa kallað eftir. 5. Fjármunirnir sem renna til framhaldsskólanna eru einungis það fé sem sparaðist vegna styttingar skólastigsins, en slíku hafði verið lofað á sínum tíma af fyrrverandi ríkisstjórn og er því engin stórsókn í menntamálum eins og ríkisstjórnarflokkarnir hafa sagt. Háskólastigið fær minna en helming af því sem stendur í stjórnarsáttmála og átti að gerast 2022. Verið er að kynna fjármálaáætlun sem gerir ráð fyrir helmingi minna fjármagni en stjórnarsáttmálinn sagði að ætti að nást 2022. Það er engin stórsókn. Hið sama má segja um samgöngumálin, ríkisstjórnin hefur stært sig af þeim, en framlög til samgöngumála ná ekki einu sinni tíu ára meðaltali þess sem við höfum verið að verja í þann málaflokk. Þau eru svipað hlutfall og fimm ára meðaltalið. Það sér enginn stórsókn nema ráðherrar og þrír stjórnarflokkar. Það bólar ekkert á stórsókn, hvort sem er í heilbrigðismálum, samgöngumálum eða menntamálum. Það eru fleiri atriði í álitinu sem ég mun fara aðeins yfir á eftir. Flestir umsagnaraðilar sögðu að forsendur áætlunarinnar væru fullkomlega óraunsæjar en forsendurnar skipta auðvitað miklu máli. Forsendurnar byggjast á að hér verði 13 ára samfleytt hagvaxtarskeið. Það hefur aldrei gerst síðan land var numið. Venjuleg hagvaxtarskeið eru þrjú til fimm ár. Af hverju eigum við að trúa því að hér verði samfleytt mikill hagvöxtur í 13 ár? Og af hverju eigum við að gera ráð fyrir því að raungengi krónunnar haldist óbreytt? Það hefur aldrei verið eins sterkt og nú er og fjölmargir sérfræðingar hafa bent okkur á að gengið hefur alltaf fallið við slíkar aðstæður. Gengi krónunnar stjórnar öllu því að ef gengið fellur hefur það áhrif á hagvöxt, skatttekjur, vexti, verðbólgu, einkaneyslu, utanríkisviðskipti o.s.frv. Þetta eru mjög hæpnar forsendur á bak við stóra áætlun. Ég átta mig á því að erfitt er að spá um gengi gjaldmiðla en að mati Samfylkingarinnar er alveg ljóst að eina spáin sem mun rætast er sú spá að spáin á bak við áætlunina mun ekki rætast. Við skulum hafa það í huga, kæri þingheimur. Að mínu mati og Samfylkingarinnar er þessi fjármálaáætlun pólitísk tálsýn og draumsýn ríkisstjórnarinnar. Það er mjög gagnrýnisvert að byggja fimm ára áætlun á svo veikum grunni og hæpnum forsendum. Í ljósi þess hvernig grunnurinn er uppfyllum við ekki lögin um opinber fjármál, grunngildi laganna um varfærni, stöðugleika og sjálfbærni. Fjármálaáætlun á að uppfylla þau skilyrði. Við gerum það ekki og það blasir við. Þetta var staðfest af sérfræðingi eftir sérfræðing við vinnu nefndarinnar. Það er gagnrýnisvert að í áætluninni er ekki gert ráð fyrir sviðsmyndagreiningum, hvað þetta breytist o.s.frv., því að augljóslega er hagkerfi okkar það óstöðugt að við þurfum að hafa ítarlegar sviðsmyndagreiningar, fráviksspár og því um líkt. Fjármálaráðið, sem er sjálfstætt batterí, gagnrýnir boðuð áframhaldandi útgjöld í framhaldi af verulegri útgjaldaaukningu á undanfarandi árum því að á sama tíma er verið að veikja tekjuhliðina og minnka aðhaldið. Hægri menn halda oft að aðhald sé bara að lækka ríkisútgjöld, en það er misskilningur. Aðhald getur bæði verið að lækka ríkisútgjöld en líka að hækka tekjurnar. Of margir hagsmunaaðilar benda á að á þessum tíma hagsveiflunnar sé rökrétt að treysta tekjustofna ríkisins. Við gerum það ekki. Því er hagstjórnin sem birtist í þessari áætlun mjög mikið áhyggjuefni. Í áætluninni er boðuð lækkun skatta, sérstaklega hinna efnameiri, og banka. Það stendur á bls. 15 í fjármálaáætlun og hæstv. fjármálaráðherra staðfesti það í fjölmiðlum í gær. Það stendur til að lækka tekjuskattinn um 1 prósentustig. Það kostar ríkissjóð 14 milljarða. Hvernig skiptast þeir 14 milljarðar? Milljón króna maðurinn fær þrisvar sinnum hærri skattalækkun en sá aðili sem er á lægstu tekjunum. Þetta er flöt lækkun tekjuskatts. Það er ekki sanngjarnt að skipta skattalækkunum á þennan hátt. Er það virkilega forgangsmál Vinstri grænna, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins að lækka bankaskattinn um 7 milljarða? Er það það sem við eigum að byrja á? Svona er forgangurinn í skattamálum. Í áætluninni er boðuð lækkun skatta, sérstaklega á hina efnameiri og banka, á sama tíma og útgjöldin eru á vissum sviðum aukin en samt er loforð um innviðauppbygginguna svikið. Þetta þrennt fer mjög illa saman að mati okkar í Samfylkingunni og er mjög sérkennilegt. Á það er bent víða að þessi slæma hagstjórn, sérstaklega Sjálfstæðisflokksins, getur aukið ójöfnuð og getur líka valdið því að hækka þarf vexti. Ef ríkisfjármálin klikka þarf peningastefnan að koma inn og úrræði Seðlabankans er að hækka vexti ef ekki er haldið vel á ríkisfjármálunum. Þess vegna mun íslenskur almenningur súpa seyðið af gjaldþrotastefnu ríkisstjórnarinnar sem byggist á brauðmolakenningunni og skammsýni. Það er mjög áhugavert að skoða samneysluna. Samneysla er í rauninni aðeins neysla hins opinbera, hluti af landsframleiðslunni. Á næstu fimm árum er gert ráð fyrir að samneyslan minnki lítillega sem hlutfall af landsframleiðslu. Það kemur sérstaklega á óvart því að Vinstri græn tóku þetta sérstaklega upp þegar síðasta fjármálaáætlun var rædd og gagnrýndu það. Þau sögðu að sannarlega væri ástæða til að auka samneysluna því að þörf væri á mikilli opinberri innviðauppbyggingu. Núverandi forsætisráðherra benti á að aukin samneysla væri líka rökrétt því að aldurssamsetning þjóðarinnar væri að breytast. Hún tók það fyrir í ræðu sinni. Nú sitja Vinstri græn hérna bak við mig - og hvað gerist? Samneyslan minnkar á þeirra vakt sem hlutfall af landsframleiðslu. Þá vekur athygli í fjármálaáætlun að gert er ráð fyrir áframhaldandi aðhaldskröfu á ríkisstofnanir. Í heildina nemur uppsafnað aðhald út tímabilið 56 milljörðum. Árin 2019–2021 er meira að segja aðhaldskrafa á sjúkrahús, heilbrigðisstofnanir, öldrunarstofnanir og skóla. Vinstri græn gagnrýndu þá aðhaldskröfu á sjúkrahús fyrir korteri síðan. Af hverju að setja aðhaldskröfu á skólana? Svo stendur skýrum stöfum í þeirra eigin fjármálaáætlun að það er aðhaldskrafa á þessar stofnanir. Þá vekur athygli við lestur fjármálaáætlunar að lítið er tekið á misskiptingunni í samfélaginu. Því er alltaf slengt í andlitið á okkur sem gagnrýnum misskiptinguna að Gini-stuðullinn sé þokkalega jákvæður gagnvart Íslandi. Gini-stuðullinn mælir tekjujöfnuð. Við erum að tala um eignaójöfnuð. Það er tvennt ólíkt. Við erum að tala um eignaójöfnuð og Gini-stuðullinn tekur ekki til hans. Þegar litið er til eignaójöfnuðar er hann hvað mestur á Íslandi af Evrópuþjóðunum. Hann er meira að segja hár á Norðurlöndum. Núna eiga fimm ríkustu prósent Íslendinga næstum því jafn mikið af hreinum eignum landsmanna og 95 prósentin. Eitt prósentið, minnkum aðeins hópinn, af ríkustu Íslendingunum á meiri eignir en 80% Íslendinga eiga. Sú þróun heldur áfram því að árið 2016 tóku ríkustu tíu prósentin tæpan helming allra hreinna eigna til sín. BSRB hefur bent á að skattbyrði tekjulægstu hópanna hafi aukist langmest, samanborið við aðra hópa. Hér er ekki tekið á því og ef eitthvað er er farið í hina áttina, því að skattstefnan er svo vitlaus. Hún er svo ósanngjörn að það er fókuserað á tekjuskattslækkun frekar en eitthvað annað. Ég vona að stjórnarflokkarnir endurskoði þau fyrirheit. Mér sýndist hæstv. ráðherra fjármála staðfesta að svo er ekki, bara í gær. Enn þá eru veiðigjöldin einungis 1% af tekjum ríkisins. Við höfum aldeilis talað um veiðigjöld og auðlindagjöld í þessum sal. Ein meginauðlind íslensku þjóðarinnar er fiskstofnarnir í sjónum. Hvaða eigandi myndi sætta sig við að fá um 1% af sínum tekjum frá meginauðlind sinni? Íslenskur almenningur er látinn gera það. Fyrir tveimur, þremur árum borguðu lax- og silungsveiðimenn, þeir sem veiða í laxveiðiám, um helming, um 2,5 milljarða, á sama tíma og útgerðarmenn greiddu 5 milljarða. Þið sjáið bullið hérna, að útgerðarmenn greiði einungis um helmingi meira en lax- og silungsveiðimenn gerðu fyrir nokkrum árum. Og aftur er verið að koma inn á þingið frekari gjöfum til skattakónga. Alvarlegustu pólitísku tíðindin sem ég hef flaggað hér ítrekað eru að ekki er gert ráð fyrir neinni viðbót í barnabótakerfið. Ríkisstjórnarflokkarnir eru búnir að setja þak á barnabæturnar og hjón með eitt barn fá engar barnabætur séu báðir aðilarnir með 470 þús. kr. í tekjur eða meira. Það er ekki hátekjufólk sem hefur 470 þús. kr. í mánaðarlaun en kerfið er orðið þannig að það fær engar barnabætur, enda er 1/4 dottinn úr barnabótakerfinu. Af hverju treystum við ekki það kerfi? Það er fullt af fólki sem þarf að reiða sig á barnabætur og þetta er ekki stóri pósturinn í ríkisfjármálunum. Hið sama má segja um vaxtabæturnar. Helmingurinn af þeim sem fengu vaxtabætur síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn er dottinn út úr kerfi út af skerðingum. Mig langar að rifja upp að síðast þegar Samfylkingin var í ríkisstjórn settum við 100 milljarða kr. í barnabætur og vaxtabætur á kjörtímabilinu. Samfylkingin setti ásamt samstarfsflokkum sínum þá 100 milljarða kr. í barnabætur og vaxtabætur. Hér kristallast grundvallarskoðanamunur stjórnmálaflokkanna. Það er gagnrýnisvert að við sjáum ekki í fjármálaáætluninni gert ráð fyrir fjármagni í lengra fæðingarorlof, þótt verið sé að breyta upphæðinni. Það stendur í stjórnarsáttmálanum að lengja eigi fæðingarorlofið en þá þarf að koma með pening inn í það. Síðan á að lækka þá upphæð sem rennur í almennar leiguíbúðir um helming. Finnst þjóðinni það tímabært? Er ástandið á húsnæðismarkaðnum þannig að ríkið geti sagt: Já, við ætlum að setja helmingi minni pening í það en áður? Ég velti oft fyrir mér í hvaða heimi ríkisstjórnarflokkarnir, ráðherrarnir og þingmennirnir núna, sem kvitta upp á allt hjá ráðherrunum, vilja lifa í. Það hefur lengi verið kallað eftir frekara fjármagni til öryrkja og aldraðra. Ég er búinn að nefna að þær viðbætur sem um ræðir duga skammt. Þær eru fyrst og fremst vegna fjölgunar í þeim hópi en duga skammt til að mæta öðrum þáttum. Samiðn segir, með leyfi forseta: „Aukin útgjöld til ellilífeyris á tímabilinu má fyrst og fremst rekja til fjölgunar ellilífeyrisþega.“ Allt í lagi, þá vita þeir eldri borgarar sem eru að horfa á þetta að sú aukning í fjármunum sem er í fjármálaáætlun er fyrst og fremst vegna fjölgunar í hópi þeirra. Það er ekki komið með neina innspýtingu eða uppbyggingu eða fjárfestingu eða verið að lyfta kjörum með einum eða öðrum hætti, eins og var kosið um og allir stjórnmálaflokkar sögðu á fundi eftir fund að þeir myndu gera. Ég nefndi að framhaldsskólastigið fær nánast sömu krónutölu næstu fimm árin. Þó að sú krónutala sé á hvern nemanda meiri en nú er, vegna þess að búið er að taka heilt ár frá framhaldsskólanum, er þetta endurunnið loforð. Það stóð alltaf til að leyfa styttingarpeningunum að vera í framhaldsskólakerfinu. Á það benti Kennarasambandið við umfjöllun nefndarinnar um fjármálaáætlunina. Þá er það háskólastigið. Þetta skiptir máli því að markmiðið er mælanlegt. Það átti að ná OECD-markmiðinu og það kostar 6,7 milljarða. Samkvæmt stjórnarsáttmála átti að ná því fyrir 2020. Hverju gerir fjármálaáætlun ráð fyrir? Minna en helmingi af þeirri upphæð til 2023. Og takið eftir einu, þarna inni er fjármagnið í uppbyggingu á Húsi íslenskunnar og, merkilegt nokk, því að ég hef gaman af að rifja upp, það var einungis í fyrra sem núverandi forsætisráðherra lýsti yfir áhyggjum sínum af að hluti af þeim auknu fjármunum sem rynni til háskólanna væri í raun stofnkostnaður. Hún sagði að það væri ekki til þess að bæta menntun í landinu. Sú heildartala sem stjórnarflokkarnir stæra sig af að setja í málaflokkinn - þeir peningar rétt nægja í þetta húsnæði. Förum aðeins yfir heilbrigðismálin. Þau eru sá málaflokkur sem langflestir kjósendur leggja hvað mesta áherslu á. Ég skal vera ærlegur. Þegar fjármálaáætlun kom hélt ég jafnvel að ríkisstjórnin ætlaði sér að standa við loforðin með mjög öflugri innspýtingu í heilbrigðismálin. Þannig var það kynnt. Ég get nokkurn veginn fullyrt að við vorum hissa í fjárlaganefnd þegar forsvarsmenn Landspítalans komu til okkar og sögðu að markmiðin með áætluninni væru ekki fjármögnuð og að í raun vantaði 87 milljarða kr. Við vorum öll hissa. Hér er ýmislegt að. Ef við skiptum því á fimm ár vantar yfir 17 milljarða, sem er ekki lítil upphæð. Bara á næsta ári þarf um 5,4 milljarða, sem eru algjört lágmark. Þetta kemur frá Landspítalanum. Það getur vel verið að stjórnarflokkarnir taki málflutningi mínum með fyrirvara, líti á mig sem svartsýnan stjórnarandstæðing, en þetta er tekið beint úr umsögn Landspítalans. Þetta er mjög sérkennilegt. Fjármálaáætlun gerði líka ráð fyrir stórsókn til samgöngumála, eins og ég gat aðeins um í inngangi mínum. Það voru svo margar stórsóknir að ég veit ekki hversu margar var talað um. Það átti að vera stórsókn á öllum sviðum og enn hafa hagsmunaaðilar og þjóðin ekki séð neina stórsókn. Ég veit að það eru 5.000 milljarðar þarna sem fara í eitthvað, ég átta mig alveg á því, en það er verið að blekkja fólk til að halda að hér sé stórsókn eftir stórsókn eftir stórsókn þegar þeir peningar sem þó renna til þessara mikilvægu málaflokka annars vegar ná ekki að mæta þeirri þörf og hins vegar eru í engu samræmi við það sem búið var að lofa. Förum aðeins yfir skattstefnuna. Margir sem komu fyrir fjárlaganefnd sögðu að skattstefnan væri illa ígrunduð. Ég tek undir það. Uppsöfnuð áhrif skattbreytinga fjármálaáætlunarinnar eru um 24,5 milljarðar. Það eru miklir peningar og við í Samfylkingunni teljum að við getum ráðstafað þeim betur. Ég gat áðan um 1 prósentustigs lækkun á tekjuskatti, sumir þingmenn stjórnarliðsins hafa breytt aðeins málflutningi sínum og tala um ígildi. Það stendur fremst í fjármálaáætlun að lækka eigi tekjuskatt um 1 prósentustig. Ég er meira að segja með glæru frá fjármálaráðuneytinu þar sem segir beinum orðum: „Gert er ráð fyrir 1 prósentustigs lækkun á skatthlutfalli neðra þreps.“ Þetta er ekkert óskýrt. Það er í góðu lagi ef því er breytt og ég vona að því verði breytt en það ætti ekki að halda öðru fram. Þetta stendur í áætlun ríkisstjórnarinnar og mér sýndist hæstv. fjármálaráðherra staðfesta að enn stæði til að lækka tekjuskattinn flatt. Svo er það bankaskatturinn, 7 milljarðar. Bankaskattinn mun einhvern tímann daga uppi. Ég átta mig alveg á því en ég velti fyrir mér hvort þetta sé tíminn til að lækka skatt á banka um 7 milljarða. Ég veit að þetta er sérkennilegur skattur en er þetta réttinn tíminn þegar það vantar þá peninga sem þjóðin kallar eftir í framhaldsskóla, háskóla, spítalana, til öryrkja, eldri borgara o.s.frv.? Samfylkingin leggur fram við þessa umræðu tíu breytingartillögur. Við viljum breyta fjármálaáætlun. Auðvitað leggjum við ekki fram fullmótaða fjármálaáætlun en við leggjum fram tíu breytingartillögur. Þær kosta um 23 milljarða og við ætlum að fjármagna það á einfaldan hátt. 14 milljarðar eiga að fara í tekjuskattslækkunina, þá flötu, 7 milljarðar eiga að fara í bankaskattinn og svo viljum við afnema samsköttun skattþrepa sem gefur okkur 2,7 milljarða. BSRB, ASÍ og fleiri hafa kallað þetta aðgerðir sem vinna gegn jafnrétti en 93% af samsköttun renna til tekjuhárra karlmanna, svo ég rifji það upp. Breytingartillögur Samfylkingarinnar eru að fullu leyti fjármagnaðar. Svo erum við með fabúleringu í nefndaráliti okkar, það er hægt að auka tekjustofna; aukin auðlindagjöld, auknar tekjur af ferðamönnum, kolefnisgjöldin, fjármagnstekjuskatturinn, auðlegðarskatturinn. Það er hægt að fara ýmsar leiðir án þess að setja allt á hvolf til að tryggja tekjustofna ríkisins, alveg eins og fjármálaráð kallaði eftir. Það vantar aðeins pólitískan vilja. Hann var fyrir hendi hjá Vinstri grænum fyrir sex mánuðum en svo hvarf hann við að fá þrjá ráðherrastóla. Hversu dýrir þurfa þrír ráðherrastólar eiginlega að verða? Ég átta mig ekki á því. [[Gripið fram í: 2%.]]Já, ég átta mig alveg [[Gripið fram í.]]- ég skal vera alveg sanngjarn, menn þurfa að gera málamiðlanir, ég átta mig á því og veit að Vinstri græn og Sjálfstæðismenn þurftu að gera málamiðlanir, en fyrr má nú vera. Þetta er svo aumt að það tekur engu tali. Eins og barnabætur, það er ekki svo mikið. Af hverju ekki bara Landspítalinn og barnabætur? Það tvennt hefði gert gæfumuninn fyrir margt fólk, en það eru engar breytingar, status quo heldur einungis kvittað upp á það sem hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson segir. Það er bara stimplað. Ráðuneytið á Arnarhvoli vill hafa þetta svona, þingmenn í þessum sal, ekkert mál, stimpla þetta. Það er með ólíkindum því að það þarf ekki að vera svona. Ég átta mig á að ríkissjóður getur ekki [[Forseti hringir.]]gert allt fyrir alla, en hann getur gert talsvert meira með sanngjarnari skattstefnu og réttlátari innviðauppbyggingu. Núverandi forsætisráðherra sagði í fyrra: „Stjórnvöld eiga ekki að biðja fátækt fólk á Íslandi að bíða eftir réttlæti.“ Því miður staðfestir fjármálaáætlun forsætisráðherra að stjórnvöld eru einmitt að gera það.
Herra forseti. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson hélt hér mikla eldræðu. Það er ágætt, gaman að hlusta. Honum varð tíðrætt um skattkerfi. Í því nefndaráliti sem hv. þingmaður hefur lagt fram við fyrirliggjandi fjármálaáætlun er dregið fram að Samfylkingin vilji að tekjuskattur sé þrepaskiptur, gegni því tvíþætta hlutverki að vera tekjustofn fyrir ríkissjóð og stuðla síðan að tekjujöfnun. Með leyfi hæstv. forseta, segir orðrétt: „Þá hefur Samfylkingin viljað endurskoða bilin milli skattþrepa, fjölga skattþrepunum og tryggja sanngjarnt framlag tekjuhærri hópa og stóreignafólks til samfélagsins í gegnum skattkerfið.“ Allt er þetta gott og blessað. En svona leggja menn ekki fram öðruvísi en að vera með nokkuð nákvæma mynd og nokkuð nákvæma hugmynd að því hvað þeir ætla að gera og hvernig þeir ætla að hafa skattkerfið, þannig að ég óska eftir því að hv. þingmaður upplýsi það hversu há hæsta skattprósentan eigi að vera, við hvaða tekjumörk eigi að miða og hversu mörg hv. þingmaður ætlar að skattþrepin eigi að vera. Með öðrum orðum: Hversu flókið á skattkerfið að vera, hver á lægsta skattprósentan að vera og hvenær telur hv. þingmaður að eðlilegt sé að miðað sé við að menn byrji að greiða skatt, af hvaða launum? Hver eru mörkin?
Mér finnst við í fyrsta lagi þurfa að átta okkur á því hver tilgangur skattkerfisins er. Það er annars vegar að afla tekna fyrir ríkissjóð og hins vegar að auka jöfnuð. Við erum kannski ósammála þeirri nálgun. Sumir, og ég held kannski hv. þingmaður, líta svo á að skattkerfið hafi bara einn tilgang, að afla ríkissjóði tekna. Ég er ósammála því. Þrepin mega vera fleiri, ég nefni kannski þrjú, fjögur. Hvar tekjumörkin eiga að vera nákvæmlega get ég ekki sagt hér og nú, í einnar mínútu andsvari, langt í frá [[Gripið fram í.]]en engu að síður fleiri þrep. Við þurfum að huga að persónuafslættinum, hann hefur setið eftir, og ég held að hv. þingmaður sé kannski sammála mér hvað það varðar. En hann hlýtur að vera sammála mér í því að við hljótum að geta dreift þessum 14 milljörðum betur en raun ber vitni. En af því að hv. þingmaður kallar eftir nákvæmri skattstefnu frá mér þá kalla ég aftur til baka: [[Svaraðu andsvarinu.]]Hver er skattstefnan í fjármálaáætluninni? Ég er ekki að leggja fram fjármálaáætlun. Ætlið þið að lækka tekjuskatt um eitt prósentustig eða ætlið þið að lækka tekjuskattinn um ígildi eins prósentustigs? [[Gripið fram í.]]Þið talið þvert á hvort annað.
Það er ekki búið að ákveða það, hv. þingmaður.
Það er ekki búið að ákveða það. Af hverju ekki? Fjármálaráðherra sagði í gær [[Gripið fram í.]]að þetta væri eins prósentustigs flöt lækkun, stendur á bls. 15 í fjármálaáætlun ykkar. Svo finnst mér þið vera að hlaupa frá því. [[Gripið fram í.]]Er ekki lágmark að þið séuð nákvæm í áætlun ykkar? Er það ekki fyrsta skrefið? Þið sjáið að Vinstri grænir og Sjálfstæðismenn tala tveim tungum hvað þetta varðar. [[Gripið fram í.]]Þetta skiptir öllu máli, þetta er langstærsta skattbreytingin ykkar. Ég veit ekki enn þá hvort þið ætlið í flata lækkun eða ekki. Ætlið þið að breyta persónuafslættinum eða ætlið þið ekki að gera það? Svarið fyrst þeirri grundvallarspurningu áður en ég fer að segja hvort skattþrepin eigi að vera 42%, 46% eða 48%. En ég er alveg til í þá umræðu. [[Gripið fram í: Þú situr fyrir svörum.]]Ég var að svara. [[Gripið fram í.]]… svörin sem þér þóknast? [[Gripið fram í: Andsvar við þig.]]
Herra forseti. Það er merkilegt að hv. þingmaður treystir sér ekki til að svara. En allt í lagi, ég ætla bara að rifja það upp að árið 2003 [[Gripið fram í.]]gagnrýndi hv. þingmaður Sjálfstæðisflokkinn fyrir það að hætta við að fella niður hátekjuskattinn svokallaðan, 5%. 5% af tekjum sem þá voru um 350 þús. kr., sem er ígildi u.þ.b. 700 þús kr. í dag. Þá var tekjuskattsþrepið 38,55% og síðan 5% þar ofan á. Núna er hæsta þrep u.þ.b. 46%, 46,24%, og miðað er við tæplega 894 þús. kr. Hann taldi að 700 þús. kr. sem bæru hátekjuskatt, sérstakan tekjuskatt, álag, 5%, væri of hár skattur. Og hann segir hér í þingræðu [[Forseti hringir.]]að afstaða Samfylkingarinnar sé mjög skýr, [[Forseti hringir.]]hún sé á móti hátekjuskattinum. Það er engin furða þótt ég vilji fá að vita, hæstv. forseti: Hver er stefna Samfylkingarinnar og hver er stefna [[Forseti hringir.]]hv. þingmanns þegar kemur að tekjuskatti einstaklinga? [[Forseti hringir.]]Mér finnst skrýtið og sérkennilegt að þingmaðurinn víkur sér undan því að svara með beinum hætti.
Forseti beinir því til hv. þingmanna að virða tímamörk.
Virðulegi forseti. Mér finnst frekar ósanngjarnt að ætlast til þess að ég geti á mínútu eða í tveggja mínútna andsvari farið að nefna nákvæma tölu. Ég skal bara vera ærlegur með það að ég er ekki tilbúinn til að nefna nákvæma tölu um það hver skattþrepin eiga að vera. Ég er hlynntur hátekjuskatti, ég skal reyna að vera eins skýr og ég get. Hátekjuskattur núna, efra þrepið, upp á rúmlega 47%, nær til u.þ.b. 5–10% launþega. Við sjáum hins vegar … [[Gripið fram í.]]Já. Ég vil ekki hafa hátekjuskatt sem virkar í raun eins og millitekjuskattur, þar erum við sammála, hljótum að vera sammála. En hér sjáum við engu að síður fólk með mjög há laun. Við sjáum fólk með kannski 2 milljónir á viku. Þetta er hópur sem við getum skattlagt meira. Ég skal vera eins skýr og ég get: Þennan hóp eigum við að geta skattlagt meira, sérstaklega í ljósi þess að okkur vantar peninga í þá innviði sem flokkur hv. þingmanns hefur sömuleiðis verið að kalla eftir. Við þurfum líka að huga að persónuafslættinum, skattleysismörkunum, og þá hefur hv. þingmaður skrifað fjölmargar greinar, sem ég fagna, í Morgunblaðið um hvernig megi hugsanlega endurskoða persónuafsláttarkerfið. [[Forseti hringir.]]Tökum þá umræðu. En kjarninn er sá [[Forseti hringir.]]að við verðum að geta skattlagt hina auðugu meira því að það vantar meira í samneysluna. Við hljótum að geta komið okkur saman um það með einum eða öðrum hætti þótt við séum ekki sammála um allt í pólitík.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann fer mikinn eins og gjarnan þegar hann kemur hingað í ræðustól og er það vel. Það er alltaf gaman að hlusta á þá sem eru heitir og brenna fyrir því sem þeir eru að segja og áhugavert að hlusta á það sem hv. þingmaður hefur fram að færa þó að það sé svo sem ekkert nýtt. Við erum búin að heyra það í þau skipti sem hann hefur komið í pontu Alþingis í vetur. Hv. þingmaður leggur fram tillögu upp á tæplega 3%, hækkun, að mér sýnist. Hann gagnrýndi okkur mjög í prósentuvís þegar við lögðum fram áætlun okkar. Gott og vel. Ég er ósammála honum um að það að vera með tæplega 180 milljarða í fjárfestingu í heilbrigðismál sé ekki veruleg sókn þótt við getum alltaf gert betur. Forsvarsmenn Landspítalans sögðu á fundi okkar í fjárlaganefnd að ekki væri um að ræða óskalista heldur væru þeir að gera tilraun til að meta þau markmið sem kæmu fram í fjármálaáætluninni. Það er ekki heilög vísindi frekar en annað. Það segir ýmislegt um það að við þurfum að gera hana enn gegnsærri. En að tala um að hækkun til málefnasviða, t.d. til málefnasviða heilbrigðisráðherra, sem er um 19% á tímabilinu, sé ekki eitthvað, það er ósanngjörn umfjöllun, hv. þingmaður. Við erum að tala um tæplega 9 milljarða í sjúkrahúsþjónustu. Og þetta er upphaf, við getum ekki gert allt í einu. Við erum líka að tala um að þeir hlutir sem gerðir verða, greiðsluþátttaka sem minnkar á tímabilinu og annað slíkt, koma auðvitað öllum til góða sem á þurfa að halda. Mig langaði [[Forseti hringir.]]að spyrja hv. þingmann, af því að hér eru lagðir til fjármunir, af því að við höfum verið gagnrýnd mikið fyrir húsnæðismálin: Tillaga [[Forseti hringir.]]Samfylkingarinnar, sem liggur fyrir þinginu, kostar 25–30 milljarða að mati Sambands íslenskra sveitarfélaga. Af hverju lögðuð þið það ekki til?
Herra forseti. Hv. þingmaður segir að það sé ekkert nýtt í málflutningi mínum og það er rétt, það er ekkert nýtt í honum. Þetta er sami málflutningur og ég var með þegar við afgreiddum fjárlögin. Þetta er sami málflutningur og ég var með þegar við afgreiddum fjármálastefnuna. Og þetta er sami málflutningur og ég er með nú þegar við erum að tala um fjármálaáætlun. Þessi fjármálaáætlun, stefna og fjárlög, er svo þvert á það sem Vinstri grænir sögðu rétt fyrir kosningar, m.a. hvað varðar barnabætur. Varðandi Landspítalann þá fagna ég auðvitað sérhverri krónu sem fer í heilbrigðismál. Ég er ekki að segja að engir peningar séu settir í þann málaflokk, ég er hins vegar að vísa í það sem forsvarsmenn Landspítalans segja. Ég skal bara nefna það hér. Fjárveitingar til reksturs Landspítalans 2018 eru 2 milljörðum lægri en þær voru 2008, á föstu verðlagi. Hv. þingmaður þarf ekkert að trúa mér, þetta segja forsvarsmenn Landspítalans. Þeir segja að það vanti á næstu fimm árum um 87 milljarða uppsafnað. Ef hv. þingmanni finnst málflutningur minn ósanngjarn finnst henni málflutningur frá Landspítalanum ósanngjarn. Þetta er frá Landspítalanum, þetta er mat þeirra. Stjórnarþingmenn stæra sig af stórsókn en ef það vantar 87 milljarða er það engin stórsókn. En ég skal vera sanngjarn. Eins og ég gat um í upphafi hélt ég að ríkisstjórnin væri að standa við orð sín um stórsókn í heilbrigðismálum. Þess vegna var ég mjög hissa að sjá svona háa tölu. En ég hef ekki séð hv. stjórnarþingmenn hrekja þá tölu. Landspítalinn segir að það vanti 5,4 milljarða sem algjört lágmark. Af hverju sameinumst við ekki um eitt? Byrjum á því, ég veit að við getum ekki gert allt fyrir alla. Af hverju er hv. þingmaður ekki tilbúinn til að samþykkja tillögu okkar um 5,4 milljarða til Landspítalans, til að ná lágmarkinu? Ég er ekki að biðja um 87 milljarða. Af hverju byrjum við ekki bara á 5,4 milljörðum? Er hv. þingmaður til í það? Ég veit að hún er sammála mér í hjarta sínu. Nú hefur hún valdið, hún er í meiri hlutanum. Sameinumst öll um að setja 5,4 milljarða í Landspítalann svo að hann fái a.m.k. það lágmark sem kallað var eftir. [[Forseti hringir.]]Þá er ég ekki einu sinni byrjaður á að tala um stórsókn, byrjum á lágmarkinu.
Virðulegur forseti. Það er vert að minna á að forsvarsmenn Landspítalans hafa ekki talað niður þær tillögur sem hér liggja fyrir. Ég minni aftur á það sem sagt var þegar þeir komu á fundinn: Þetta var tilraun til að meta markmið ríkisfjármálaáætlunar, þessir 87 milljarðar. Ef þingmanninum er svona annt um að bæta og breyta, þrátt fyrir að hann tali um þetta lágmark, af hverju ekki að ganga alla leið? Hvar á að stoppa? Af hverju á að stoppa við lágmarkið? Er það nóg til að hv. þingmaður telji það stórsókn, innviðainnspýtingu, eða hvað? Samfylkingin leggur til 1 milljarð í vegagerð. Samt tiltekur hún sérstaklega að í ríkisfjármálaáætlun sé einungis talað um 41% af því sem þarf, en bætir sjálf bara við milljarði. Af hverju? Hvað eigum við að segja að sé gott? Hvað er nóg? Hvenær erum við komin að sársaukamörkum o.s.frv.? Við getum eilíflega deilt um það. En athafnir verða að fylgja orðum og Samfylkingin leggur ekki fram nema að litlu leyti, miðað við eigin málflutning - talandi um að gagnrýna málflutning Vinstri grænna - í samræmi við það sem hv. þingmaður o.fl. haft orð um. Og ég gæti tekið tíu andsvör í viðbót.
Herra forseti. Já, ég sagði sérstaklega að við gætum ekki gert allt fyrir alla núna. Ég átta mig alveg á því og ég sagði það. Ég átta mig á því að ríkisstjórnin þurfti að gera málamiðlanir. Við erum með breytingartillögu upp á 23 milljarða. Fyrst þær eru svo aumingjalegar og litlar, af hverju er þá ekki hægt að samþykkja þær? Af hverjum getum við ekki verið sammála um að stíga þau skref [[Gripið fram í.]]að sinna alla vega lágmarkinu. Ég er ekki að boða það hér að Landspítalinn fái 87 milljarða, það væri óábyrgt. Ég er að boða að við getum sett 5,4 milljarða í Landspítalann, 3 milljarða í barnabætur … [[Af hverju ekki 7,6?]]- við getum byrjað á þessu. Ef þetta er svona lítið og aumingjalegt verður auðvelt fyrir hv. þingmann að ýta á já-hnappinn, fyrst þetta er svona ofsalega lítið, þetta eru 23 milljarðar til viðbótar við ykkar viðbót, sem ríkisstjórnin stærir sig af. Af hverju byrjum við ekki á því? Af hverju byrjum við ekki á því fyrst þetta skiptir engu máli? Þeir fjármunir, 23 milljarðar, skipta máli. Hver einasti milljarður skiptir auðvitað máli. Við erum að sjálfsögðu ekki að leggja fram fullmótaða fjármálaáætlun, við erum að gagnrýna helstu punktana, [[Forseti hringir.]]eins og hv. þingmaður gerði sjálf þegar hún gagnrýndi fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar. Byrjum einhvers staðar og verum sammála um það sem við erum sammála um og verum samferða.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni kærlega fyrir ræðuna og innlegg um nefndarálit 2. minni hluta við ríkisfjármálaáætlun. Hv. þingmaður fór yfir helstu atriði í nefndaráliti af miklum eldmóði, það verður að segjast. Ég get um margt verið sammála hv. þingmanni þegar kemur að félagslegum umbótum. Þegar hv. þingmaður talar hins vegar um blekkingar verð ég að staldra við. Hv. þingmaður nefndi í því samhengi að í vinnu nefndarinnar væri verið að bera saman við árið 2017; það er bara til þess að fá samanburð í báðar áttir, það er augljóst. Við eigum ekki að tala á þessum nótum, ég verð að koma því að. Ég skil alveg pólitísku sjónarmiðin. Hv. þingmaður ræðir jafnframt mikið um að meiri hlutinn geri ekki tillögu að breytingum. Það má vel vera að þetta sé raunhæf áætlun; hún sé raunhæf að því leyti að hér birtast áform ríkisstjórnar úr stjórnarsáttmála um innviðauppbyggingu sem talað er um og búið að festa í þann sáttmála. Við hljótum að meta það út frá því. Ef við hefðum verið ósátt við það hefðum við mögulega gert breytingar. Við getum bara sagt að þetta sé raunhæf áætlun sem skila á til næstu fimm ára því sem lagt var upp með.
Herra forseti. Já, ég fer kannski á flug hérna því að ég veit alveg að margir stjórnarþingmenn eru mér sammála. Þess vegna verð ég svolítið frústreraður yfir því að við sýnum það ekki bara í verki. Þetta snýst ekki um pólitískt kredit, ekki um hægri eða vinstri. Af hverju stígum við ekki bara þau skref sem við erum sammála um? Ég ímynda mér að hv. þingmaður hefði viljað sjá meiri peninga í háskólastigið. Vitið þið hvernig ég veit það? Vegna þess að hann skrifaði upp á stjórnarsáttmála þar sem gert var ráð fyrir helmingi meiri fjármunum á háskólastigið. Nú stendur hann að fjármálaáætlun sem setur bara helming þeirra fjármuna þar inn. Af hverju voru þeir fjármunir, sem voru markmið stjórnarsáttmálans, sem er nú bara sex mánaða gamall, ekki settir þar inn? Ég veit að hv. þingmaður hefði getað gert það án þess að allt færi í kaldakol. En ég veit að frekja ráðherranna og embættismannanna hefur náð hér í gegn og það finnst mér sorglegt. Varðandi blekkingaleikinn: Ef við skoðum nefndarálit meiri hlutans er aftast í hverju einasta málefnasviði alltaf verið að tala um aukningu í málefnasviðið frá árinu 2017 til 2023, um X%, svona marga milljarða. Af hverju er miðað við 2017? Það á að miða við 2018. Áætlunin er fyrir 2019–2023. Það finnst mér vera blekking. Hv. þingmaður fær hærri tölur ef miðað er við 2017 en ekki 2018. [[Gripið fram í.]]Það finnst mér vera - ég skal ekki kalla það blekkingaleik, ég skal draga það til baka. Verið er að slá ryki í augun á fólki. Það finnst mér gagnrýnisvert þó að þetta sé ekki risavaxið mál. Fólk getur þá bara reiknað töluna frá 2018, en mér finnst það ekki rétt framsetning. Ég get borið það saman við fjármálaáætlun fyrri ríkisstjórnar. Við sjáum mun á afkomunni í þessari fjármálaáætlun og fjármálaáætluninni sem Viðreisn lagði fram, það munar 0,2% af landsframleiðslu. Það var áætlun sem Vinstri græn og Framsóknarflokkur gagnrýndu að væri metnaðarlítil og gegnsýrð af íhaldssemi og hægri stefnu - 0,2% breyting á afkomu þegar litið er til 2018.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ágústi Ólafi Ágústssyni svarið. Ég vil líka benda á varðandi talnablekkingaumræðuna að við erum með í fylgiskjali samanburð sem nær til 2010. Við tökum samanburð í báðar áttir þegar okkur þykir það eiga við. Það hefur upplýsingagildi, svo einfalt er það. Mér finnst of langt gengið þegar verið er að tengja það við blekkingar. Svo er ekki. Ég vil líka benda á að fjármálaáætlun er endurskoðuð árlega. Það eru fjölmargar ábendingar, bæði frá meiri hluta og minni hluta og svo sameiginlega frá nefndinni, sem hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson átti hugmyndina að, sem fengu umræðu í nefndinni og birtast í öllum álitsgerðum meiri hluta og minni hluta. Fyrir það ber að þakka. Ég ætla að ljúka þessari ræðu á þeim jákvæðu nótum.
Herra forseti. Ég er búin að æpa nóg hérna, ég ætla ekki að æsa mig meira og bara taka undir það sem þó náðist samkomulag um í nefndinni, þ.e. um sameiginlega tillögu meiri og minni hluta um ábendingar til embættismannanna um framsetningu og uppsetningu. Hún skiptir máli, ég ætla alls ekki að gera lítið úr því. En ég gagnrýni pólitíkina. Ég veit að hv. þingmaður þolir það og allir í þessum sal. Ég er að gagnrýna pólitíkina varðandi háskólann, barnabæturnar, spítalann o.s.frv. Okkur greinir á um það. Ég held samt að ágreiningurinn sé minni en hann virðist vera. En verkin tala. Að sjálfsögðu eigum við að fagna því sem vel er gert. Og aftur: Ég fagna sérhverri krónu sem fer í innviðauppbyggingu. Með því að setja fjármuni í opinbera innviði aukum við framleiðni með einum eða öðrum hætti og bætum lífskjör.
Forseti biðst velvirðingar á atgangi þegar hún kom hér í stólinn. Þetta voru mistök og ekki erum við að boða til atkvæðagreiðslu.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 3. minni hluta fjárlaganefndar við fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar 2019–2023. Ég mæli einnig fyrir um breytingartillögu við sömu áætlun. Ég ætla að byrja á því að víkja aðeins að efnahagsforsendum. Fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar boðar mikla aukningu á ríkisútgjöldum. Útgjöldin koma til með að aukast á tímabilinu um 26% að nafnvirði. Reynslan sýnir að ríkisútgjöld hafa nær undantekningarlaust aukist meira en áætlað var. Af þeim sökum er mjög mikilvægt að koma í veg fyrir framúrkeyrslur. Á sama tíma eru boðaðar skattalækkanir sem gera ráð fyrir 1% lækkun tekjuskattsprósentu, neðra þreps. Samspil þessara tveggja þátta hefur aldrei gefist vel í hagstjórn og verður að teljast óábyrgt á tímum uppgangs í efnahagslífinu. Fjármálaáætlunin byggir á hagvaxtarskeiði sem er án nokkurra fordæma. 3. minni hluti tekur undir með Viðskiptaráði Íslands sem segir í umsögn sinni að í fjármálaáætluninni birtist aukinn slaki í ríkisfjármálum, of bjartsýnar forsendur og mikil umsvif hins opinbera. Í greinargerð fjármálaáætlunarinnar segir: „Raungengi, sem mælir hlutfallslegt verðlag á Íslandi miðað við útlönd, náði einnig hámarki á miðju árinu 2017 og er enn mjög hátt í sögulegu samhengi. Þegar gengið hefur áður náð viðlíka styrk hefur það undantekningalaust gefið eftir í kjölfarið.“ Þrátt fyrir þetta er engu síður gert ráð fyrir hækkandi raungengi á næstu árum sem gengur augljóslega gegn grunngildinu um varfærni í lögum um opinber fjármál. Þar af leiðandi virðist sú mikla útgjaldaaukning sem byggir á fordæmalausri efnahagsþróun enn fremur ganga gegn varfærnisgildi laganna. Á undanförnum árum hefur verið mikill uppgangstími í efnahagslífi landsmanna sem að stórum hluta má rekja til vaxtar í útflutningi á ferðaþjónustu. Þrátt fyrir vaxandi mikilvægi atvinnugreinarinnar í þjóðarbúskapnum er erfitt að átta sig á áhrifum hennar á umrædda áætlun og á helstu hagstærðir í hagspánni, hvert vægi hennar er til að mynda í boðuðum hagvexti og þar með afkomu hins opinbera næstu missirin. Þar skortir á að draga betur fram það nána samband sem hefur verið á milli vaxtar í ferðaþjónustu, hagvaxtar og tekjuöflunar hins opinbera. Taka skal undir það sem kemur fram í umsögn Samtaka iðnaðarins að efnahagsforsendur í fjármálaáætluninni eru allt of bjartsýnar. Við sjáum merki um að það er að draga úr spennu. Í fjármálaáætluninni er of mikið horft í meðaltalið, langtímaspár hafa því miður verið mjög lélegar í því að rætast. Horfa þarf betur til þess hverju innviðafjárfestingar eru að skila og áhrif þeirra á hagkerfið. Það eykur framleiðni í hagkerfinu ef innviðafjárfestingunum væri skipt betur niður á tímabil fjármálaáætlunarinnar. Það hefur áhrif á hitnun hagkerfisins ef við förum í innviðafjárfestinguna á skömmum tíma. Óvissa ríkir um efnahagsþróun til einungis eins árs og hvað þá fimm ára eins og fjármálaáætlunin tekur til. Af þeim sökum er ekki bara gagnlegt heldur nauðsynlegt að stjórnvöld upplýsi hvernig þau hyggjast forgangsraða, bæði ef efnahagsþróunin verður hagfelldari eða verri. Fyrir því er ekki að fara í áætluninni og verður það að teljast mikill annmarki. Stjórnvöld verða að getað hagað stefnu hvers árs eftir því hvernig frávikið í efnahagsþróuninni er. Í lögum um opinber fjármál er gerð krafa um að stefnan sem birtist í fjármálaáætluninni feli í sér gagnsæi en það er nauðsynlegt til þess að lesendur geti áttað sig á því hvernig fjárheimild til hvers málefnasviðs er útskýrð. 3. minni hluti telur að framsetningin uppfylli ekki þær kröfur. Nefna má ferðaþjónustuna sem dæmi, gert er ráð fyrir að tekjur af gistináttagjaldi verði um 1,4 milljarðar kr. í ár en áformuð útgjöld til fjárfestinga eru einungis um 700 millj. kr. Takmarkaðar upplýsingar eru um forgangsröðun í fjárfestingum. Ekki verður séð að það uppfylli skilyrði um gagnsæi. Það vantar aukinn og víðtækari stöðugleika. Fyrirtæki þurfa að taka á sig mjög óstöðugt starfsumhverfi. Hagkerfið er lítið og sveiflukennt eins og við þekkjum. Það þarf því að tryggja fjölbreytileika í efnahagslífinu. Í sameiginlegum ábendingum fjárlaganefndar við fjármálaáætlunina kemur fram að umfjöllun um fjárfestingar þurfi að vera ítarlegri. Við þetta vill 3. minni hluti bæta að í fjármálaáætluninni er ekki mikill greinarmunur á því hvað fer í rekstur og hvað fer í fjárfestingar. Það vantar skýrari greinarmun með sama hætti og gert er í ríkisreikningnum. Framsetningin verður að vera með þeim hætti að ekki valdi misskilningi. Herra forseti. Áður en ég kem að einstökum málaliðum eða málefnasviðum þá ætla ég að fara aðeins yfir breytingartillöguna. Hún gengur út á það að sérstakt aukaframlag verði til lögbundinna stofnana ríkisins á Suðurnesjum; Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, lögreglustjórans á Suðurnesjum og Fjölbrautaskóla Suðurnesja. Lagt er til að á gildistíma fjármálaáætlunar ríkisstjórnarinnar 2019–2023 komi til greiðslu sérstakt aukaframlag til lögbundinna stofnana ríkisins á Suðurnesjum að upphæð samtals 700 millj. kr. Framlagið skiptist þannig: Til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, HSS, verði sérstakt aukaframlag að upphæð 93 millj. kr. árlega og til embættis lögreglustjórans á Suðurnesjum verði aukaframlagið 40 millj. kr. árlega. Til Fjölbrautaskóla Suðurnesja verði sérstakt einskiptisframlag upp á 35 millj. kr. svo ljúka megi stækkun skólans og fjármögnun í því sambandi. Fjárframlagið til fjölbrautaskólans komi til greiðslu árið 2020. Fólksfjölgun á Suðurnesjum er fordæmalaus. Á síðustu sex árum hefur íbúum á Suðurnesjum fjölgað um rúm 22%, fjöldi erlendra ríkisborgara þrefaldast og fjölgun hælisleitenda margfaldast. Fjöldi erlendra íbúa á Suðurnesjum er nú 20%. Í Reykjanesbæ var almenn íbúafjölgun 9% árið 2017. Þess má geta að á Norðurlöndum eru byggðir skilgreindar sem sérstök vaxtarsvæði ef fjölgunin er meiri en 1,5% á ári. Á Suðurnesjum er um að ræða hlutfallslega langmestu fólksfjölgun á landinu. Fjölgun erlendra ríkisborgara á svæðinu má skýra samhliða aukinni þörf á vinnuafli, einkum vegna umsvifa í kringum alþjóðaflugvöllinn. Framlög ríkisins til lögbundinna stofnana á Suðurnesjum hafa um langt árabil verið lægri en til sambærilegra stofnana í öðrum landshlutum. Sveitarfélögin á Suðurnesjum hafa leitað eftir skýringum og leiðréttingu frá stjórnvöldum en án árangurs. Fólksfjölgun á Suðurnesjum hefur verið langt umfram meðaltalsfjölgun á landinu öllu en aukning fjárframlaga ríkisins til stofnana og verkefna á svæðinu hefur á engan hátt fylgt þeirri þróun. Stjórnvöld verða að tryggja að fjármagn til lögbundinna verkefni á Suðurnesjum, sem þau bera ábyrgð á, sé í hlutfallslegu samræmi við sambærilegar stofnanir á landsbyggðinni og fylgi auk þess eftir þeirri fordæmalausu fólksfjölgun sem verið hefur á svæðinu, annars stefnir í óefni. Í samanburði við heilbrigðisstofnanir á landsbyggðinni er Heilbrigðisstofnun Suðurnesja með lægstu fjárframlög frá ríkissjóði á hvern íbúa. Brýnt er að fjölga starfsmönnum í heilsugæslu og þá sérstaklega læknum og hjúkrunarfræðingum til að mæta fyrirliggjandi þjónustuþörf. Auk þess þarf að styrkja slysa- og bráðadeild HSS. Hin fordæmalausa fólksfjölgun á Suðurnesjum kallar á aukna löggæslu, bæði í almennri deild og rannsóknardeild lögreglunnar. Árið 2007 voru ársverk í almennri deild lögreglunnar á Suðurnesjum 46. Árið 2017 voru þau 40. Ársverkum hefur því fækkað á sama tíma og íbúum hefur verulega fjölgað og erlendum verkamönnum jafnframt fjölgað, svo og ferðamönnum og hælisleitendum eins og áður segir. Allt hefur þetta áhrif á hinn almenna borgara þegar kemur að öryggi. Til Fjölbrautaskóla Suðurnesja er gert ráð fyrir sérstöku einskiptisfjárframlagi upp á 35 millj. kr. svo að ljúka megi fjármögnun vegna stækkunar skólans eins og áður segir. Það er nauðsynlegt til þess að mæta auknum fjölda nemenda á næstu árum. Lagt er til að þessi sérstaka aukafjárveiting til lögbundinna stofnana ríkisins á Suðurnesjum verði fjármögnuð úr ríkissjóði. Þróunarfélag Keflavíkurflugvallar var stofnað árið 2006 til að koma eignum sem ríkið tók við af Bandaríkjaher í borgaraleg not með sem mestum jákvæðum áhrifum á nærsamfélagið, Suðurnesin. Þegar þróunarfélagið tók við eignunum voru þær metnar á 4–5 milljarða kr. og var einkum horft til þess að sala þeirra stæði undir kostnaði. Búið er að selja um 95% eignanna í dag. Áætlað heildarsöluandvirði þeirra er um 18 milljarðar kr. Hreinar tekjur ríkissjóðs af sölunni eru um 10 milljarðar kr. sem er langt umfram upphaflegar væntingar. Tekjur af sölu eignanna hafa runnið beint til ríkissjóðs en ekki til verkefna á Suðurnesjum. Hér er því lagt til að 7% af hreinum tekjum ríkissjóðs af sölunni renni til lögbundinna stofnana ríkisins á Suðurnesjum. Ástæðan er fordæmalaus fólksfjölgun á svæðinu og nauðsynlegar leiðréttingar á lögbundnum fjárframlögum ríkissjóðs til fyrrnefndra stofnana eins og rakið hefur verið hér að framan. Frú forseti. Þá ætla ég að víkja að nokkrum málaflokkum eftir því sem tími gefst til. Ég vil aðeins koma inn á atvinnulífið. Í fjármálaáætluninni er gert ráð fyrir lækkun tryggingagjalds um 0,25 prósentustig á árinu 2019, úr 6,85% í 6,6%. Þetta er jákvætt skref. Miðflokkurinn hefur lagt áherslu á að tryggingagjald beri að lækka meira eða um 0,5 prósentustig. Flutti flokkurinn m.a. breytingartillögu þess efnis við síðustu fjárlög. Svigrúmið er til staðar vegna minnkandi atvinnuleysis og góðrar stöðu ríkissjóðs auk þess sem fyrirheit voru gefin af hálfu ríkisvaldsins um þvílíka lækkun í tengslum við gerð kjarasamninga árið 2016. Tryggingagjaldið er enn 1,5 prósentustigi hærra en það var fyrir tíu árum og leggst sérstaklega þungt á lítil fyrirtæki, t.d. tækni- og nýsköpunarfyrirtæki, þar sem launakostnaður þeirra er hlutfallslega hærri en hjá stærri fyrirtækjum. Í fjármálaáætluninni er lítið fjallað um áhrif hækkandi raungengis á samkeppnisstöðu atvinnulífsins almennt. Þar er heldur ekki fjallað um áhrif hækkandi raungengis á eftirspurn erlendra ferðamanna og hvaða áhrif það samspil mun hafa á skatttekjur hins opinbera. Í fjármálaáætlun er því haldið fram að breytingar á skattumhverfinu á undanförnum árum hafi verið til hagsbóta fyrir einstaklinga og stuðlað að verulegri kaupmáttaraukningu ráðstöfunartekna. Þetta á ekki við um örorkulífeyrisþega og annað lágtekjufólk. Í fjármálaáætluninni er hins vegar gert ráð fyrir 1% lækkun á tekjuskattsprósentu neðra þreps eins og ég nefndi hér fyrr. Slík lækkun þýðir að lífeyrisþegi með óskertan lífeyri fengi tæplega 2.400 kr. lækkun á meðan launþegi með rúmar 839 þús. kr. á mánuði fengi tæplega 9.000 kr. lækkun. Þessi aðgerð ein og sér veldur því ójöfnuði. Ef lækka á tekjuskatt þarf að útfæra lækkunina með þeim hætti að hún gagnist best þeim sem lægst launin hafa. Leggja ber frekar áherslu á mikilvægi hækkunar persónuafsláttar fremur en lækkun tekjuskattsprósentu sem hefur lítið að segja fyrir fólk með lægstar tekjurnar. Hækkun persónuafsláttar nýtist lágtekjufólki mun betur en lækkun skattprósentu. Hækkun persónuafsláttar er einföld og skilvirk leið til að bæta kjör hinna lægst launuðu, eykur jöfnuð og flækir ekki skattkerfið. Árið 2018 greiða skattgreiðendur tekjuskatt af tekjum yfir 145 þús. kr. eða rúmlega það á mánuði. Þessu þarf að breyta og væri eðlilegt að skattleysismörk væru 300 þús. kr. á mánuði. Það væri mikil kjarabót þeirra lægst launuðu. Ein af meginástæðum aukinnar skattbyrði, einkum lágtekjufólks, er að persónuafsláttur hefur ekki fylgt launaþróun. Persónuafsláttur hefur mest áhrif á þá tekjulægstu þar sem um er að ræða fasta upphæð. Því yrði veruleg hækkun hans mikil kjarabót fyrir lágtekjufólk. Í fjármálaáætluninni er ekki gert ráð fyrir hækkun persónuafsláttar umfram lögbundna verðlagsuppfærslu hans. Frú forseti. Næst ætla ég að víkja að málefnum landbúnaðarins. Það er til marks um áhugaleysi ríkisstjórnarinnar á málefnum landbúnaðarins að hans er hvergi getið í nefndaráliti meiri hluta fjárlaganefndar við fjármálaáætlunina. Þann 1. maí sl. gekk í gildi tollasamningur íslenskra stjórnvalda við Evrópusambandið. Samningurinn mun hafa víðtæk áhrif á íslenska búvöruframleiðslu. Engin úttekt fór fram á áhrifum samningsins á innlenda búvöruframleiðslu auk þess sem samráð við hagsmunasamtök bænda á Íslandi í samningsgerðinni var lítið sem ekkert. Bændasamtök Íslands hafa þungar áhyggjur af samningnum og ályktaði búnaðarþing í þá veru að segja beri samningnum upp. Engar mótvægisaðgerðir hafa komið fram af hálfu stjórnvalda svo draga megi úr því mikla tekjutapi sem bændur standa frammi fyrir. Ekkert kemur fram í fjármálaáætluninni um sérstakan stuðning við landbúnaðinn vegna áhrifa samningsins á innlenda búvöruframleiðslu. Það er því ljóst að ríkisstjórnin er áhugalaus um hag íslensks landbúnaðar. Það birtist enn frekar í því að framlög til landbúnaðar munu lækka jafnt og þétt á næstu fimm árum eða á gildistíma áætlunarinnar, úr 16 milljörðum kr. árið 2019 í 15,4 milljarða kr. árið 2023. Næst vil ég aðeins víkja að samgöngumálunum. Stórátak í samgöngumálum er boðað af hálfu ríkisstjórnarinnar, en það verður að segjast eins og er að það er orðum aukið í sögulegum samanburði. Það þarf meira fé til frambúðar. Uppsafnaður vandi í þjóðvegakerfinu er um 70 milljarðar kr. og 50–60 milljarðar í vegakerfi sveitarfélaga. Þó að vissulega beri að fagna auknum fjárveitingum í þennan mikilvæga málaflokk er aðferðafræðin gagnrýniverð eins og sú að til stendur að fjármagna hluta átaksins með framlagi úr almenna varasjóðnum, hinum lögbundna varasjóði. Sjóðurinn er fyrst og fremst hugsaður til að standa straum af ófyrirséðum og óvæntum útgjöldum, t.d. vegna náttúruhamfara. Með því er verið að skapa slæmt fordæmi þegar kemur að nýtingu varasjóðsins. Í samgöngumálum þarf að forgangsraða betur. Meta þarf arðsemi framkvæmda miðað við þjóðarhag. Aðeins að menntamálunum. Skipting fjárveitinga eins og þær birtast í fjármálaáætluninni er ójöfn eftir skólastigum. Samkvæmt stjórnarsáttmálanum boðar ríkisstjórnin til stórsóknar í menntamálum með hagsmuni nemenda og þjóðarinnar að leiðarljósi en ekki er að sjá að nægilegt fjármagn fylgi þeim fyrirheitum. Í fjármálaáætluninni kemur fram að samkvæmt mannfjöldaspá mun fjöldi nemenda við leik- og grunnskóla fara úr 72 þús. nemendum á þessu ári í tæplega 78 þús. árið 2022. Það er því mikið áhyggjuefni að útgjöld skuli ekki fylgja þessum mikla fjölda og þessum mikilvæga málaflokki. Brýnt er að auknum fjármunum verði varið til menntunar fatlaðra barna og ungmenna ásamt börnum og ungmennum með sérþarfir til að þau fái sömu tækifæri til jafns við aðra. Athygli vekur að lögð er áhersla á að nemendur ljúki prófi úr framhaldsskóla á tilsettum tíma en slíkt getur reynst nemendum með sérþarfir erfitt. Ekki er að sjá að framlag til sérkennslu og stuðnings sé aukið til að koma til móts við auknar kröfur í þessa veru. Í fjármálaáætluninni kemur fram að stuðla þurfi markvisst að nýsköpun og þróun í kennslu og tryggja að kennarar séu hæfir, bæði með tilliti til faglegrar þekkingar og færni til að miðla henni. Hvergi er að sjá aðgerðir sem stuðla að viðeigandi aðlögun nemenda til að tryggja að jöfn tækifæri til náms séu til staðar. Í áætluninni segir að til standi að endurskoða lögin um Lánasjóð íslenskra námsmanna, LÍN, og þróa námsstyrkjakerfi, að aðgengi að háskólanámi sé óháð efnahag, búsetu og öðrum aðstæðum og sérstaklega sé gætt að kynja- og jafnréttissjónarmiðum. Endurskoðun á lögum um LÍN er stórt mál fyrir stóran hóp fólks. Til að stuðla að betri og bættri námsframvindu er stefnt að því að nemendur sem geta sýnt fram á fulla námsframvindu eigi rétt á námsstyrk til framfærslu meðan á skólaárinu stendur. Hér þarf að stíga varlega til jarðar. Það þarf að tryggja að niðurgreiðsla styrkja komi ekki niður á vaxtastigi námslána. Tekjutenging afborgana námslána skiptir verulegu máli þegar kemur að láglaunastörfum. Þetta þarf allt að hafa í huga við endurskoðun laganna. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar er boðað að iðn-, verk- og tækninám verði eflt. Aðgerðir skorti hins vegar um hvernig eigi að ná tilætluðum árangri. Gera þarf mun betur í því að efla iðntækninám og listnám. Framlögin í fjármálaáætlun duga hvergi nærri til. Það er ljóst að öflugt fagháskólanám, sem er brúin frá iðnnámi yfir í háskóla, er ein að mikilvægustu forsendum þess að auka áhuga og aðsókn nemenda að verk- og starfsnámi á framhaldsskólastigi. Í fjármálaáætluninni er ekkert að finna um þróun fagháskólanáms, hvergi er á það minnst né hvernig eigi að efla iðnnám á framhaldsskólastigi. Gera þarf iðnnám aðgengilegra. Iðnnám er hagnýt menntun og alþjóðleg og veitir m.a. aðgang að störfum erlendis. Nærumhverfið þarf að breyta sínum viðhorfum um að þetta sé ekki annars flokks nám. Það er dapurlegt að í fjármálaáætluninni eru framlög til menntunar þeirra sem eru á vinnumarkaði og hafa ekkert nám skorin niður. Ég vil þá víkja aðeins næst að sveitarstjórnarstiginu og byggðamálum. Alþingi samþykkti, í þverpólitískri sátt, nýverið lög um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir, svokölluð NPA-lög. Uppfæra þarf alla þjónustu við fatlað fólk í takt við nýju lögin þar sem gert er ráð fyrir hærra þjónustustigi en í gömlu lögunum og að komið sé betur til móts við þarfir fatlaðs fólks, t.d. varðandi fjölskyldulíf, tómstundir og þátttöku í samfélaginu. Af fjármálaáætlun að sjá er ekki hægt að greina að gert sé ráð fyrir verulegri aukningu á fjármagni vegna laganna, nema til tiltekinna þátta sem getið er um í greinargerð með frumvarpinu og nægir ekki til að uppfylla skyldu opinberra aðila sem skapast með þjónustuaukningunni sem felst í lögunum. Það er mikilvægt að þetta verði lagfært svo að ekki skapist óþarfa núningur á milli notenda og sveitarfélaga. Mikilvægt er að ríkið komi sem mest til móts við sveitarfélög hvað varðar kostnað við NPA-þjónustu til að útrýma mögulegri mismunun á grundvelli búsetu. Í þessu sambandi má benda á að í umsögn Öryrkjabandalagsins við fjármálaáætlunina kemur fram að aukafjármagn ríkisins upp á 300 millj. kr. árlega myndi tryggja lagalegan rétt fólks til NPA. Hækkun kolefnisgjalds er ekki síst byggðamál vegna þess að það kemur hvað verst niður á þeim sem búa í dreifbýli og þurfa jafnvel að aka um langan veg vegna vinnu. Kolefnisgjald var hækkað í upphafi árs 2018 um 50% en fyrirhugað er að gjaldið hækki um 10% árið 2019 og aftur um 10% árið 2020. Gert er ráð fyrir að hækkunin skili ríkissjóði um 600 millj. kr. árlega. Með kolefnisgjaldi á eldsneyti er m.a. verið að hvetja til orkuskipta, t.d. rafbílavæðingu. Þó ber að nefna að innviðauppbygging fyrir rafbíla er enn í dag takmörkuð. Auk þess sem það er síður en svo á allra færi að kaupa sér nýjan rafbíl. Svo mikil hækkun kolefnisgjalda mun setja auknar byrðar á einstaklinga sem geta síður breytt sínum samgöngumáta, m.a. út af fjárhag eða lélegum innviðum. Ég vil þá næst víkja að húsnæðismálunum. Erfiðar aðstæður ríkja á húsnæðismarkaði og mikill fjöldi einstaklinga býr við óviðunandi húsnæðiskjör. Það er mat Íbúðalánasjóðs að um 50 þús. einstaklingar séu á leigumarkaði og af þeim séu tekjulágir og ungt fólk í miklum meiri hluta. Samkvæmt skýrslu Íbúðalánasjóðs ná leigjendur síður að safna sparifé og tekjulágir leigjendur búa að jafnaði við íþyngjandi húsnæðiskostnað og þurfa að greiða yfir 50% af ráðstöfunartekjum í leigu. Hlutfallið er hið hæsta á Norðurlöndum. Aðstæður sem þessar ýta undir ójöfnuð og staða leigjenda hefur ekki batnað. Árið 2015 gerðu stjórnvöld samkomulag við verkalýðshreyfinguna um að hefja aftur uppbyggingu félagslegs íbúðarhúsnæðis með byggingu 2.300 íbúða á árunum 2016–2019, að hámarki 600 íbúðir á ári. Komið hefur í ljós að þessi framlög duga ekki til þess að hægt verði að byggja þessar 600 íbúðir árlega. Ekki er að sjá að í fjármálaáætluninni sé gert ráð fyrir þessu né gert sé ráð fyrir eðlilegri hækkun byggingarkostnaðar á næstu árum í tengslum við þessar framkvæmdir. Í fjármálaáætluninni er síðan gert ráð fyrir að dregið verði verulega úr framlögum til almennra íbúða þrátt fyrir knýjandi þörf fyrir fjölgun íbúða. Alþýðusamband Íslands hefur lagt áherslu á að byggja þurfi a.m.k. 1.000 íbúðir á ári til þess að hægt verði að mæta þessum þörfum, en til þess þurfa framlögin að hækka um 2.400 millj. kr. á ári. Fleiri almennar íbúðir er besta lausnin við vanda verst setta hópsins á húsnæðismarkaði og ýta undir stöðugri og heilbrigðari húsnæðismarkað. Stjórnvöld verða að stíga inn með afgerandi hætti til að leysa þann vanda sem er á húsnæðismarkaði. Í fjármálaáætluninni segir: „Hvað félagslegar umbætur varðar er áhersla lögð á að skilgreina og komast að sameiginlegum skilningi á þýðingu félagslegs stöðugleika. Í þessu sambandi verður áhersla m.a. lögð á húsnæðismál.“ Þessi göfugu markmið eru hrein öfugmæli þegar horft er á það að ríkisstjórnin boðar mikinn niðurskurð í húsnæðisstuðningi í fjármálaáætluninni. Ég vil næst víkja að vaxtabótum og barnabótum. Það er afar brýnt að félagslegum stöðugleika sé viðhaldið og vaxtabótakerfið hefur reynst nauðsynlegt til að koma til móts við tekjulága einstaklinga. Hópur lágtekjufólks, þar með talið örorkulífeyrisþegar, hefur á síðustu árum ekki fengið greiddar vaxtabætur þrátt fyrir að greiða af húsnæðislánum. Hins vegar hefur fasteignamat almennt hækkað mikið síðustu ár, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu og í nágrannasveitarfélögunum. Hækkanir eignastofna hafa ekki verið í neinu samræmi við hækkun fasteignamats og fasteignaverðs. Afleiðingin er sú að fækkað hefur mikið í hópi þeirra sem fá greiddar vaxtabætur og á það einnig við um tekjulágt fólk. Við þessu verður ríkisvaldið að bregðast með markvissum aðgerðum, t.d. með því að hækka eignastofna og draga út tekjuskerðingum. Í fjármálaáætluninni segir að húsnæðisstuðningur í formi vaxtabóta verði að raungildi óbreyttur út áætlunartímann. Það eru mikil vonbrigði. Ég vil næst aðeins víkja að bankaskattinum og einnig fjármagnstekjuskattinum. Í fjármálaáætluninni kemur fram að ríkisstjórnin hyggst lækka sérstakan bankaskatt um allt að 7,3 milljarða kr. og lækkunin verði gerð í fjórum skrefum. Þessi forgangsröðun ríkisstjórnarinnar er vægast sagt undarleg, ekki síst í ljósi þess að hún hyggst ekki bæta kjör verst settu þjóðfélagshópanna eins og öryrkja og aldraðra svo neinu nemur. Lækkun skattsins kemur til með að gagnast m.a. sérstaklega eigendum Arion banka sem eru vogunarsjóðirnir. Fjármagnstekjuskattur hækkaði um áramótin úr 20% í 22%. Miðflokkurinn lagðist gegn þessari hækkun. Hafi markmið ríkisstjórnarinnar verið að jafna skattbyrði óháð uppruna tekna er réttara að lækka fjármagnstekjuskatt fremur en að hækka hann. Skatturinn bitnar illa á eldra fólki sem m.a. vill leigja út húsnæði sitt. Með þessu er verið að leggja stein í götu fólks sem bæði hefur vilja og getu til að leigja út íbúðarhúsnæði á tímum þegar skortur er á slíku. Tímans vegna hef ég ekki náð að fara yfir alla þá liði sem ég hafði í hyggju, en ég vil nefna ferðaþjónustuna og að sjálfsögðu heilbrigðismálin. Þar eru kannski stærstu tíðindin uppbygging við Hringbraut. Miðflokkurinn hefur lagst gegn þeim áformum og telur að eðlilegra sé og mun hagkvæmara og skynsamlegra að byggja nýtt þjóðarsjúkrahús á nýjum stað. Ég hefði einnig viljað koma frekar inn á kjaramálin. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir stöðugleika. Hins vegar eru teikn á lofti um að óstöðugleiki sé fram undan vegna þeirra sviptinga sem hafa átt sér stað innan verkalýðshreyfingarinnar að undanförnu og það er breytt staða innan hreyfingarinnar. Nýir foringjar og nýjar kynslóðir eru að taka við. Nú eru teikn á lofti um að það sé þegar farið að íhuga aðgerðir. Menn gera sér ekki grein fyrir hvað gæti gerst. Þess vegna er nauðsynlegt að það sé svigrúm til þess að mæta þessum aðstæðum. Þar hefur því miður verið gengið á varasjóðinn eins og ég nefndi varðandi samgönguþáttinn, sem er að mínu mati óskynsamlegt. Að lokum, frú forseti, þá á fjármálaáætlun samkvæmt lögum um opinber fjármál að sýna markmið, mælikvarða og aðgerðir á greinargóðan hátt. Það gerir hún hins vegar ekki nægilega vel að mati 3. minni hluta. Hún er því ekki gagnsæ. Ógagnsæi ríkir milli innviðafjárfestinga og annarra fjárfestinga. Það má þó finna jákvæða punkta í áætluninni eins og niðurgreiðslur skulda og að sama skapi er átak í samgöngumálum og aukning til heilbrigðismála jákvætt. [[Forseti hringir.]] Að lokum eru forsendur fjármálaáætlunar byggðar að mínu mati [[Forseti hringir.]]á óraunsærri bjartsýni á þróun efnahagsmála til næstu fimm ára. Í áætluninni er verið að búa til væntingar um fjárútlát [[Forseti hringir.]]sem síðan geti reynst erfitt að standa við. [[Forseti hringir.]]Ég tel því að fjármálaáætlunin sé á ystu nöf stöðugleika.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargóða yfirferð yfir fjármálaáætlun. Þar lýsti hann einmitt ágætlega þeim vanda sem varað hefur verið við, að við byggjum þessa áætlun á allt of bjartsýnum hagspám, óraunsæjum hagspám myndu margir segja, þ.e. almennt er gert ráð fyrir hagþróun á næstu árum og gildistíma þessarar fjármálaáætlunar sem við höfum aldrei upplifað á Íslandi áður. Með raungengi í hæstu hæðum, með spám um enn frekari hækkun á raungengi einmitt á sama tíma. Ég veit að hv. þingmaður sat ásamt mér undir ítrekuðum varnaðarorðum fjölmargra hagsmunaaðila hvað þetta atriði varðaði. Mér þætti áhugavert að heyra álit hv. þingmanns á því hvort hann sjái þess einhver merki einhvers staðar í meðhöndlun meiri hluta fjárlaganefndar að á þessi varnaðarorð hafi verið hlustað eða við þeim brugðist með einhverjum hætti, því að það vekur mann vissulega til umhugsunar. Ég vil hrósa formanni fjárlaganefndar fyrir að hafa stýrt mjög vandaðri umfjöllun nefndarinnar um þessa mikilvægu áætlun sem er auðvitað stefnumarkandi plagg fyrir hverja ríkisstjórn, en maður saknar þess, þegar kemur að máli við nefndina fjöldi hagsmunaaðila, fjöldi sérfræðinga, hagfræðinga, sem allir vara við því sama, að óraunhæft sé að ætla þessum hagspám að ganga eftir, að ekki skuli sjást nein merki um viðbrögð við þeim aðvörunum. En ég hef alla vega ekki fundið þau og þætti áhugavert að heyra hvort hv. þingmaður hafi fundið einhver merki um þau.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tek undir það með hv. þingmanni, að þetta kom ítrekað fram í umsögnum og hjá þeim aðilum sem komu fyrir nefndina. Ég hef einmitt ekki orðið var við að á þessu hafi verið tekið með einhverjum aðgerðum í áætluninni. Það er alveg ljóst að þessi áætlun byggir á hávaxtaskeiði sem er án nokkurra fordæma. Ef við lítum bara aðeins á umsögn Viðskiptaráðs Íslands sem ég tel að eigi mjög vel við, og fleiri komu reyndar mjög inn á það, að okkur birtist aukinn slaki í ríkisfjármálunum og mikil bjartsýni og aukin umsvif hins opinbera. Eins og ég sagði í máli mínu áðan segir í greinargerðinni að raungengi sem mælir hlutfallslegt verð á Íslandi miðað við útlönd náði einnig hámarki á miðju árinu 2017 og er enn mjög hátt í sögulegu samhengi. Þegar gengið hefur áður náð viðlíka styrk hefur það undantekningarlaust gefið eftir í kjölfarið. Þrátt fyrir þetta er engu að síður gert ráð fyrir hækkandi raungengi á næstu árum. Það gengur augljóslega gegn varfærnishugtakinu í lögunum um opinber fjármál. Það er því mjög einkennilegt að meiri hlutinn skuli ekki hafa, því að hann áttar sig á þessu greinilega, brugðist við með einhverjum sértækum aðgerðum og að áætlunin skuli byggð á þetta mikilli bjartsýni. Það er svolítil ráðgáta að mínu áliti.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er auðvitað annað sem vekur athygli í þessu varðandi þau varnaðarorð sem höfð hafa verið uppi í meðhöndlun fjárlaganefndar. Fyrir það fyrsta hefur á fjölda málefnasviða verið varað við því að þeim markmiðum sem sett séu fram fylgi ekki nægilegt fjármagn. Nefna má heilbrigðiskerfið, Landspítalann, fjölgun hjúkrunarrýma fyrir aldraða. Þetta hefur að sama skapi verið nefnt varðandi áform um nýtt lífeyriskerfi fyrir örorkulífeyrisþega og svo mætti áfram telja. Því til viðbótar hefur gjarnan verið kallað eftir því, í ljósi þess sem við ræddum hér fyrr, varðandi þann veikleika sem er í spám sem liggja áætluninni til grundvallar, að sviðsmyndir verði gerðar. Ég spyr hv. þingmann: Hefur hann fundið einhver merki um það í meðhöndlun meiri hlutans að við því hafi verið brugðist, annars vegar þeim veikleikamörkum sem hefur verið flaggað og hins vegar þeirri sviðsmyndagerð sem kallað hefur verið eftir?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni athyglisvert innlegg. Þetta höfum við rætt mikið í nefndinni og kom fram hjá fjölmörgum umsagnaraðilum að það vantar klárlega sviðsmyndirnar. Formaður nefndarinnar og nefndin er öll sammála um þetta og því hefði maður kosið að við þessu hefði verið brugðist í ferlinu. Það hefði vel verið hægt að kalla eftir sviðsmyndum í vinnu nefndarinnar. Í mikilvægum málaflokkum, eins og í ferðaþjónustu, hefði mátt spyrja hvaða áhrif það kæmi til með að hafa á efnahagslífið ef mikill viðsnúningur yrði til hins verra. Þetta er afar brýnt svo að við getum áttað okkur á því hvernig stjórnvöld myndu bregðast við slíkum aðstæðum. Það kemur mér svolítið á óvart að ekki skuli hafa verið horft í þetta, þ.e. ekki leitað eftir [[Forseti hringir.]]því að þetta yrði gert. Það bentu allir á, eða mjög margir, að þetta væri mjög brýnt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni ræðuna og innlegg í umræðuna. Hv. þingmaður starfar í hv. fjárlaganefnd og fór mjög vel yfir nefndarálit 3. minni hluta. Ég ætla að byrja á því að segja, af því að hv. þingmaður sagði að meiri hluti hv. fjárlaganefndar hefði engan áhuga á landbúnaði, að mér þótti það sárt. Ég ætla að gerast mjög smásmugulegur og benda hv. þingmanni á álit meiri hluta nefndarinnar, bls. 21, þar sem segir: „Auka þarf hlutdeild sjóða eins og AVS-sjóðsins og Framleiðnisjóðs landbúnaðarins.“ Í annan stað vil ég nefna þau málefni landbúnaðarins sem falla undir þau málefnasvið sem hér koma fram. Í þriðja lagi tókum við hv. þingmaður þátt í því að samþykkja við síðustu fjárlagagerð, lögðum okkur sérstaklega fram við það, sérstakan stuðning við sauðfjárbændur og útfærslu á honum. Til að því sé haldið til haga er þessi áhugi til staðar. Það er margt sem ég myndi vilja ræða úr ræðu hv. þingmanns og ágætisnefndaráliti, og það sem kom fram í síðasta andsvari varðandi sviðsmyndir og hagspá og veikar efnahagsforsendur. Ég ætla að skilja þá spurningu eftir til hv. þingmanns - af því að hann fer yfir gjaldtöku í ferðaþjónustu og talar um hátt raungengi sem augljóslega er að trufla rekstur í ferðaþjónustu og ekki kannski alveg trygging fyrir því að þessi öri vöxtur haldi áfram - hvernig hann sjái það, hvort þessi markmið stangist ekki á.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Aðeins örstutt í upphafi varðandi landbúnaðinn þá tek ég að sjálfsögðu undir það að átakið, eða viðbrögð við vanda sauðfjárbænda, var mjög jákvætt skref. Ég átti fyrst og fremst við það að ég sé ekki að farið sé sérstaklega og heildstætt yfir landbúnaðinn í nefndarálitinu. Þá er náttúrlega stóra málið tollasamningurinn við Evrópusambandið. Það mál er allt í lausu lofti. Þess vegna hefði ég talið að eðlilegt hefði verið að setja til hliðar í þessari áætlun einhverja fjármuni til að hægt væri að bregðast við, fara út í aðgerðir til að mæta bændum í þeirri óvissu sem fram undan er, nokkurs konar mótvægisaðgerðir. Það er það sem ég lagði fyrst og fremst áherslu á í málflutningi mínum. Þegar ég nefndi að ríkisstjórnin væri áhugalaus um landbúnaðinn finnst mér hún sérstaklega áhugalaus um landbúnaðinn þegar kemur að þessum tollasamningi og áhrifum hans á íslenska og innlenda búvöruframleiðslu. En varðandi ferðaþjónustuna tel ég það ekki stangast á þó að óvissa sé í greininni að sett verði hóflegt gjald á komu ferðamanna til landsins. Það er afar brýnt að við förum í verulega innviðauppbyggingu á ferðamannastöðum. Orðstír landsins er í húfi, það er bara þannig. Ef fréttist um allt að ekki sé hægt að fara að helstu ferðamannaperlum landsins vegna ágangs o.s.frv. þá dregur einn daginn úr áhuga ferðamanna á að koma hingað. Ég held að það geti alveg farið saman að taka myndarlega á þessu. Ég held ekki að hóflegt gjald muni hafa það slæm áhrif að við þurfum að hafa áhyggjur af því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni svarið og fagna þeim sameiginlega áhuga á að byggja undir atvinnuvegina. Atvinnuvegirnir, atvinnugreinarnar og það að skapa atvinnu og möguleika fyrir fólk á að hafa tekjur og framfleyta sér og sínum og koma sér upp þaki yfir höfuðið er auðvitað það mikilvægasta í þessu öllu þegar upp er staðið. Spurningin laut að raungengisáhrifum á útflutningsatvinnuvegina. Við verðum að vanda okkur með allar atvinnugreinar og útflutningsatvinnugreinarnar eru auðvitað svolítið í vandræðum vegna þessa háa raungengis. Ég vil nota þessar síðustu sekúndur til að þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í fjárlaganefnd og hans góða framlag í nefndinni og þetta sameiginlega álit sem fjárlaganefnd sameinaðist um [[Forseti hringir.]]og kemur fram í öllum álitum eins og hjá hv. þingmanni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar, Willum Þór Þórssyni, fyrir andsvarið og fyrir hans ágætu stjórn í fjárlaganefnd sem formaður nefndarinnar og að sjálfsögðu vil ég nota tækifærið og þakka einnig öllum nefndarmönnum fyrir samstarfið við að vinna að þessari áætlun. Þetta hefur verið mikil vinna eins og við öll þekkjum. Það er margt gott þar inni, en það mætti hins vegar ýmislegt annað bæta. Þó að markmiðin séu göfug á mörgum sviðum fylgir ekki fjármagn. Það er náttúrlega hluti af þessu að við getum svo sem ekki breytt miklu ef ekki liggur fyrir fjármagn. Að sama skapi þakka ég aftur fyrir ágæta vinnu og ágæta umræðu í kringum áætlunina.
Frú forseti. Ég þakka framsögumanni 3. minni hluta fjárlaganefndar. Ég verð að byrja á að segja að átak er í gangi varðandi uppbyggingu á ferðamannastöðum. Það var kynnt í haust. Tekið er með öflugum hætti á því á næstu misserum í fjármálaáætluninni, það hefur alveg komið fram. Varðandi sviðsmyndir fengum við í fyrsta skipti í fjárlaganefnd, undir fjárlögunum í desember, fyrstu sviðsmynd sem óskað var eftir síðasta vor af fyrri fjárlaganefnd fyrir ári síðan. Ég vona að það haldi bara áfram að þróast með þeim hætti að við fáum betri sýn og betri upplýsingar, sviðsmyndir og annað tengt því. Mig langar að spyrja hv. þingmann nokkurra spurninga sem ég er að velta fyrir mér. Í álitinu er talað um prósent í sambandi við skattalækkun og talað er um að samspil þessara tveggja þátta hafi aldrei gefist vel í hagstjórn og verði að teljast óábyrgt á tímum uppgangs í efnahagslífinu. Uppsveiflan var í hæstu stöðu 2016. Við erum kannski að tala um annan hagvöxt næstu árin en við vorum að upplifa fyrir tveimur árum, það verði svona tempraðra. Er þá hv. þingmaður að tala gegn lækkun í þessu umhverfi sem við sjáum fyrir okkur á næstu árum, skattalækkun upp á 1% sem er í þessum hugmyndum að fara út í? Síðan varðandi innviðafjárfestingarnar. Ég hélt, það var skoðun mín að minnsta kosti, að við værum með þetta tiltölulega jafnt yfir, þ.e. varðandi innviðafjárfestingar í ríkisfjármálaáætluninni. Talað er um í álitinu að ef farið er í innviðafjárfestingar á skömmum tíma hefði það áhrif á hitnun hagkerfisins. Ég gæti kannski fengið frekari skýringar frá hv. þingmanni hvert hann er að fara með því?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Eins og ég nefndi áðan erum við að horfa á mikið hagvaxtarskeið. Þó að uppgangur sé í þjóðfélaginu í dag eru teikn á lofti um að hratt dragi úr þeim uppgangi og við séum að fara niður á við hvað það varðar. Um tímasetningarnar á skattalækkunum, ég held að það sé alveg grundvallaratriði í hagfræði þótt ég sé ekki hagfræðingur - ég er reyndar guðfræðingur, en það er stundum ágætissamspil á milli þeirra fræðigreina, að minnsta kosti hvað skynsemi varðar - þá held ég að öllum sé ljóst að það er óskynsamlegt að lækka skatta þegar mikill uppgangur er. Það held ég að séu alveg viðurkennd fræði. En ég hefði þá talið eðlilegast að - ég tek fram að ég er ekki á móti skattalækkunum, það þarf bara að gera það skynsamlega þannig að það nýtist almenningi sem best. Það mun örva efnahagslífið að lækka skatta þegar við erum komin í töluverða niðursveiflu og þörf er á því að örva efnahagslífið. Það er mín hugsun á bak við þetta. Ég kem kannski í síðara andsvari inn á það sem hv. þingmaður kom inn á. Við horfum líka upp á óvissu í efnahagsþróun til eins árs, hvað þá til fimm ára eins og fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir. Af þeim sökum held ég að skynsamlegt sé [[Forseti hringir.]]að bíða aðeins með skattalækkanir og sjá hvernig málin þróast, þó væri ekki nema næsta árið.
Frú forseti. Það er einmitt spurningin, eins og ég kom inn á í máli mínu rétt áðan, með hagsveifluna. Ég tel að við séum að fara inn í mjög temprað umhverfi næstu árin, að minnsta kosti gerir ríkisfjármálaáætlunin og þjóðhagsspáin ráð fyrir því, þar sem við erum kannski með tæplega 3% hagvöxt, verðum komin niður í 3%. Það verða því breyttar forsendur frá þeim gríðarlega hagvexti sem var árið 2016 upp á 7,4%, svo maður komi því til skila. Mig langar að spyrja um atriði á bls. 10 í nefndarálitinu, undir kjaramál, þar sem stendur og mér finnst áhugavert: Staðan er gjörbreytt innan verkalýðshreyfingarinnar og hún er róttækari en fólk gerir sér almennt grein fyrir. Ríkisstjórnin getur ekki horft fram hjá þessum miklu breytingum sem við höfum orðið vitni að innan verkalýðshreyfingarinnar. Það er gjörbreyting. Breyting sem við höfum ekki séð í áratugi. Það verður að taka tillit til þess í fjármálaáætluninni. Spurningin mín um þennan þátt er: Hvernig getum við tekið á þessu í ríkisfjármálaáætluninni varðandi þá gjörbreytingu sem hefur orðið á atvinnumarkaði eða kjaramarkaðnum?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég kom aðeins inn á þetta áðan í ræðu minni, að það er náttúrlega alveg þekkt í kjaramálum að aðkoma ríkisins skiptir máli og er oft til þess að leysa deilur og mikilvægt er að ríkisvaldið hafi svigrúm og getu til þess. Ráðstöfunum af því tagi fylgja að sjálfsögðu útgjöld. Í þessu tilfelli hefði verið skynsamlegt að fara ekki í varasjóðinn með þeim hætti sem gert var, teknir um 4,4 milljarðar úr varasjóðnum til að fara í samgöngubætur, einfaldlega vegna þess að við þurfum að geta átt aðgang að þeim sjóði ef ófyrirsjáanlegir þættir eiga sér stað, sem getur vissulega orðið á kjarasviðinu og sérstaklega í ljósi þeirra breyttu aðstæðna sem eru innan stóru verkalýðshreyfingarinnar í dag.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir áliti 4. minni hluta fjárlaganefndar um fjármálaáætlun 2019–2023. Lög nr. 123/2015, um opinber fjármál, marka vatnaskil að því leyti að með þeim er fjárhagsbúskap ríkissjóðs sett ný umgjörð. Bera lögin með sér hve vel var vandað til þeirra. Mikilvægt er að þess sé gætt í hvívetna að fara að lögunum eins og til þeirra var stofnað til að þau nái markmiðum sínum um að stuðla að góðri hagstjórn og styrkri og ábyrgri stjórn opinberra fjármála. Fjármálaáætlunin skal byggð á fjármálastefnu sem Alþingi samþykkti sem þingsályktun 22. mars sl. Fjármálastefna er sett fram í byrjun kjörtímabils og er ekki endurskoðuð nema brýna nauðsyn beri til, en fjármálaáætlun er hins vegar endurskoðuð árlega, að vori, og gildir til fimm ára í senn. Enginn þarf að fara í grafgötur um hina miklu ábyrgð ráðherra samkvæmt hinu nýja skipulagi sem lögfest hefur verið. Nú ber ráðherra að leita allra leiða til að koma í veg fyrir að útgjöld fari fram úr fjárheimildum og grípa tímanlega til allra ráða til að koma í veg fyrir hallarekstur. Framvegis flytjist hallareksturinn til næsta árs. Þá ber að taka á honum og ekki verður lengur unnt að ganga út frá því að halli verði felldur niður, enda ótækt í rekstrarlegu tilliti. Með þeim hætti eykst agi og fagmennska í rekstri ríkisins sem stuðlar að því að lögin nái markmiðum sínum og verður að telja mikið framfaraskref. Vegna nýliðinna atburða verður ekki hjá því komist að gera að umræðuefni umgengni ríkisstjórnarinnar við lögin um opinber fjármál eins og hún birtist í því hvernig ríkisstjórnin hyggst hagnýta sér fé sem nemur um 4 milljörðum kr. úr hinum almenna varasjóði Hér er um að ræða að taka fé úr hinum almenna varasjóði til vegaframkvæmda, sem út af fyrir sig eru þarfar og brýnar, í stað þess að gera ráð fyrir fé til þessara framkvæmda í fjárlögum eða fjármálaáætlun eins og ætti að gera að réttu lagi. Ráðstöfun fjár úr hinum almenna varasjóði er bundin ströngum skilyrðum sem talin eru upp í 24. gr. laga um opinber fjármál. Þau skilyrði ber að túlka þröngt eftir því sem segir í greinargerð með frumvarpi til laga um opinber fjármál. Varasjóði er ætlað að bregðast við útgjöldum sem eru tímabundin, ófyrirsjáanleg, óhjákvæmileg og ekki er unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögunum. Með notkun fjár úr þessum sjóði til vegaframkvæmda er teflt á tæpasta vað svo að ekki sé meira sagt. Naumast verður því haldið fram að ófyrirsjáanlegt sé að lélegir vegir komi illa undan vetri og frosthörkum. Ráðstöfun fjár úr hinum almenna varasjóði á vafasömum forsendum jaðrar við misbeitingu á 24. gr. laganna og skapar hættulegt fordæmi sem í raun kann að fela í sér að ráðherra telji sér frjálst að nýta fé sjóðsins að geðþótta. Slík framkvæmd gengur þvert á lögin og grefur undan anda þeirra og markmiðum. Kemur á óvart að ríkisstjórnin skuli umgangast 24. gr. laganna með þeim hætti sem við blasir enda má telja það eina af skyldum stjórnvalda á vettvangi fjármála- og efnahagsmála að standa vörð um lög um opinber fjármál sem hornstein í lagalegri umgjörð um ríkisbúskapinn. Fjárlaganefnd hefur óskað umsagnar Ríkisendurskoðunar um þá ákvörðun að verja fjórum milljörðum til vegamála. Komist Ríkisendurskoðun að þeirri niðurstöðu að þessi framkvæmd sé í samræmi við 24. gr. laganna verður ekki annað séð en að stjórnvöldum sé frjálst að nýta sér fé úr sjóðnum að vild. Skilyrði laganna, sem áður voru talin ströng, væru þá í fullkomnu uppnámi enda a.m.k. einu þeirra, ófyrirsjáanleikanum, ekki fullnægt að því er best verður séð, frú forseti. Ráðherra tekur ákvörðun um meðferð hins almenna varasjóðs og tilkynnir fjárlaganefnd. Þá vaknar sú spurning hvað ákvæði laganna merkja í þessu sambandi. Að mínum dómi, kannski væri réttara að segja að dómi 4. minni hluta, verður ekki litið á ákvæði laganna í þessu efni á þann hátt að því sé ætlað að vera lagagrundvöllur fyrir eins konar blaðamannafundi þar sem ríkisstjórnin fræðir fjárlaganefnd um þegar tekna ákvörðun. Tilgangurinn með hinum lögboðnu samskiptum ráðherra og fjárlaganefndar hlýtur að vera sá að ráðherra kanni vilja Alþingis til áforma ríkisstjórnar um ráðstöfun fjár skv. 24. gr. laganna enda fer Alþingi með fjárveitingavaldið. Fundur með fjárlaganefnd hlýtur í eðli sínu að fela í sér könnun á vilja Alþingis, sem fer með fjárstjórnarvaldið, til að fallast á áform ríkisstjórnar og rökstuðning fyrir því að áformin uppfylli öll skilyrði 24. gr. laganna. Álit fjármálaráðs vegur afar þungt í umfjöllun um fjármálaáætlun enda er því falið það verkefni, fjármálaráði, að lögum að skila slíku áliti. Ekki verður annað séð af umfjöllun fjármálaráðs um reikningsskilastaðla sem liggja til grundvallar fjármálaáætlun en stjórnvöldum sé allþröngur stakkur skorinn komi til þess að vilji eða þörf sé á að auka útgjöld til einstakra málaflokka. Á mæltu máli sýnist sem útgjöld verði trauðlega aukin nema skattar verði hækkaðir á móti. Þetta atriði virðist geta þrengt all mjög að stjórnvöldum í ljósi þess að afkoma ríkissjóðs er í járnum og allverulega sýnist hafa fjarað undan efnahagslegum forsendum fjármálaáætlunar síðan hún var sett fram. Í fjármálaáætlun kemur fram að ekki sé hægt að gera ráð fyrir að óreglulegar greiðslur komi inn á tekjuhlið í sama mæli og verið hefur á undanförnum árum, því þarf svigrúm til útgjalda í auknum mæli að skapast af öflun tekna í hefðbundnum rekstri ríkissjóðs eins og fjármálaráð kemst að orði. Í framhaldi þessa er tekið fram af hálfu fjármálaráðs að á sama tíma er tekjuhliðin veikt. Þegar á þetta er litið virðist sem grunngildið varfærni hafi ekki vegið sérlega þungt þegar megindrættir í fjármálaáætlun voru lagðir. Skortur á varfærni verður enn sýnilegri í ljósi ábendingar fjármálaráðs að vegna áforma um aukningu rammasettra útgjalda og skattalækkana á sama tíma er gert ráð fyrir versnandi afkomu ríkissjóðs þegar líður á áætlunina. Markmið fjármálaáætlunar um afkomu ríkissjóðs er nálægt gólfi stefnunnar á öllu tímabili áætlunarinnar. Fjármálaráð bendir á að ekki megi mikið út af bregða varðandi áætlaðan vöxt hagkerfisins til að ógna framvindu hennar. Hagvöxtur framtíðar er í eðli sínu óvissu háður og eykst sú óvissa eftir því sem lengra líður fram. Því telur fjármálaráð ástæðu til að ítreka, í ljósi grunngildis um varfærni, að gerð sé næmnigreining á áhrifum frávika frá hagvaxtarspá á möguleika hins opinbera til að ná markmiðum sínum. Verði hagvöxtur lægri á tímabili fjármálaáætlunar en gert er ráð fyrir er hætt við að afkoman fari niður fyrir gólf stefnunnar. Í þessu sambandi bendir fjármálaráð á að minni hagvöxtur hefur ekki sömu áhrif á tekjur og gjöld. Skatttekjur eru næmar fyrir breytingum í hagvexti. Ríkisútgjöld breytast hins vegar með tregari hætti og gætu jafnvel aukist ef hagvöxtur verður minni en vænst var, t.d. vegna aukinna útgjalda í atvinnuleysistryggingakerfi og félagslegra tilfærslna. Þungvægt verður að telja að fjármálaráð ítrekar fyrri ábendingar um að töluleg stefnumið fjármálastefnu taki ekki mið af efnahagsframvindunni. Við slíkar aðstæður sé hætt við að stefnumið sníði hagstjórninni þröngan stakk sem geti unnið gegn stöðugleika. Raunar má telja hin tölusettu markmið afkomureglunnar og skuldareglunnar vera sniðin að góðæristímum eins og þeim sem ríkt hafa á nýliðnum árum. Bjáti á í efnahagslífinu yrði vart mikið eftir af þeim ef sjónarmið raunsæis og stöðugleika væru talin vega þyngra en tölusett viðmið sem við slíkar aðstæður mætti jafnvel kenna við óskhyggju. Fjármálaráð bendir á að tölusettar fjármálareglur og grunngildi geta rekist á. Aðstæður geta myndast þar sem afkomuregla og skuldaregla ganga gegn grunngildum um stöðugleika, t.d. við þær aðstæður þar sem ytri áföll leiða til skarps samdráttar í efnahagslífinu. Hvernig hægt verður að beita opinberum fjármálum til aukins stöðugleika við slíkar aðstæður er óljóst. Fram hjá þessari ábendingu fjármálaráðs verður ekki litið. Verður að telja alvarlegan ágalla á fjármálaáætlun hve mjög skortir á að gerð sé grein fyrir áhrifum breyttra forsendna um þróun helstu hagstærða og þá ekki síst ef hægir meira á efnahagslífinu en lagt er til grundvallar í áætluninni. Alvarlega skortir á umfjöllun um þetta atriði og er það dregið fram í áliti fjármálaráðs þegar rætt er um að notkun sviðsmynda og að aukinn sveigjanleiki í framsetningu tölusettra markmiða væri til bóta. Efnahagsforsendur einkennast af umtalsverðri óvissu og veikleikamerkjum eins og sést af nýrri hagspá Hagstofu Íslands og ummerkjum í ferðaþjónustu, en umfang hennar er orðið slíkt að áhrif hennar greinast víða í hagkerfinu. Telja verður að þegar liggi fyrir vísbendingar um lakari skilyrði en þau sem liggja að baki framlagðri fjármálaáætlun. Um þetta atriði segir fjármálaráð að aukin umfjöllun og gagnsæjar greiningar um áhrif hugsanlegra áfalla, sem tengd eru mikilvægum atvinnugreinum, á opinber fjármál séu nauðsynlegar til að hægt sé að meta hvort áætlanir uppfylla skilyrði um stöðugleika og varfærni. Fjármálaráð tekur fram að áætlun um heildarafkomu hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu sé í samræmi við samþykkta fjármálastefnu en bendir á að lítið megi út af bregða til að afkoma hins opinbera árið 2018 fari niður fyrir stefnumið um 1,4% afgang. Viðvörunarorð fjármálaráðs er rétt að taka upp hér. Með leyfi forseta: „Nær allt tímabil fjármálaáætlunarinnar er afkoma hins opinbera við gólf afkomumarkmiða gildandi fjármálastefnu. Útgjaldavöxtur síðustu ára hefur verið mikill og áætlunin boðar áframhaldandi vöxt á fyrri hluta áætlunartímabilsins. Á sama tíma er tekjuhliðin veikt. Slíkt hefur áhrif til minnkaðs aðhalds. Tímasetningar áforma um aukin útgjöld og minni tekjur þarf að skoða í samhengi við hagsveifluna.“ Naumast verður orðað með gætilegri og smekklegri hætti að í fjármálaáætlun teflir ríkisstjórnin á tæpasta vað, svo að ekki sé sterkar að orði komist. Ekki verður betur séð en fyrir varfærni fái ríkisstjórnin falleinkunn af hálfu fjármálaráðs. Enn fremur er rétt að benda á að mörk tölusettrar skuldareglu geta komið í veg fyrir að ráðist verði í þjóðhagslega arðsamar fjárfestingar. Fjármálaráð bendir á að slíkt geti gengið gegn grunngildi um sjálfbærni. Ég mun nú, frú forseti, beina máli mínu að kjörum hinna lakast settu í samfélaginu. Fjárlaganefnd barst fjöldi umsagna um fjármálaáætlun, þar á meðal frá samtökum sem gæta hagsmuna fólks sem stendur af ýmsum ástæðum höllum fæti í samfélaginu, þar á meðal eru hópar aldraðra, öryrkja og tekjulágra fjölskyldna vinnandi fólks. Ekki verður nógsamlega undirstrikað hve rík nauðsyn er á að komið verði til móts við þessa mikilvægu þjóðfélagshópa. Eitt meginmarkmið málefnasviðsins örorka og málefni fatlaðs fólks er samkvæmt fjármálaáætluninni „að öll þjónusta og stuðningur, þar á meðal bætur og greiðslur stuðli að því að fólk með skerta starfsgetu geti lifað sjálfstæðu lífi“. Í sömu fjármálaáætlun er gengið út frá því að hækkun lífeyris almannatrygginga verði einungis á bilinu 3,1%–4,3% næstu fimm árin. Eðlilegt er að ÖBÍ spyrji í umsögn sinn hvernig fólk með skerta starfsgetu eigi að geta lifað sjálfstæðu og mannsæmandi lífi með slíkri framfærslu. Í þessu ljósi telur ÖBÍ fjármálaáætlun algjörlega óásættanlega og muni engu breyta um kjör fólks, sem búið hefur við verulegan skort árum saman sem meðal annars kemur niður á börnum örorkulífeyrisþega. Hækkun lífeyris almannatrygginga hefur verið undir hækkun launavísitölu síðustu ár. Ekki verður annað séð af fjármálaáætluninni, eins og ÖBÍ bendir á í umsögn sinni, en að ætlunin sé að svo verði áfram. Frú forseti. Sem kunnugt er búa örorkulífeyrisþegar við mun verra kerfi og lakari kjör en ellilífeyrisþegar frá því nýtt kerfi ellilífeyris almannatrygginga tók gildi í ársbyrjun 2017. Ráðgert er að koma á nýju einfaldara og sveigjanlegra kerfi árið 2019 sem leggi áherslu á getu fólks til starfa. Hins vegar er miður að áform ríkisstjórnarinnar gagnvart málefnum öryrkja eru afar óljós eins og þau birtast í fjármálaáætlun. Gagnvart þessu alvarlega ástandi sem hér hefur verið lýst og dregið fram, ekki síst af ÖBÍ og fleiri aðilum, skilar ríkisstjórnin nánast auðu með óljósum fyrirheitum í stað þess að tryggja viðunandi lífskjör þess fólks sem býr við slökustu kjörin og minnstu möguleikana í samfélaginu. Þeirri stefnu verður að linna, frú forseti, að fólki með skerta starfsorku sé haldið í manngerðri fátæktargildru. Alþýðusamband Íslands bendir á í umsögn sinni að gert sé ráð fyrir óbreyttu kerfi vaxtabóta og viðmiðunarupphæðum næstu árin, þrátt fyrir að skerðingarmörk hafi verið hækkuð, bæði árið 2017 og 2018, byrja barnabætur að skerðast vegna tekna umfram 200.000 kr. Þetta er langt undir lágmarkslaunum sem nú eru 300.000 kr. Ég mun nú víkja að nokkrum þáttum varðandi heilbrigðismál. Sem kunnugt er gerði Ríkisendurskoðun nýlega leit að heilbrigðisstefnu fyrir landið en gaf út skýrslu þess efnis að hún hefði ekki fundist. Heilbrigðisstefna er ekki fyrir hendi. Þetta má lesa í skýrslu frá Ríkisendurskoðun. Alvarlegt umhugsunarefni er að stjórnmálaflokkar með langa sögu á Alþingi sem fjármagnaðir eru af almannafé auk frjálsra framlaga skuli þrátt fyrir að hafa haft auð fjár milli handa og ærinn tíma sem mælist í starfsævum setjast hugmyndasnauðir og tómhentir í stól heilbrigðisráðherra í stað þess, eins og gera verður kröfu til, að leggja á borð með sér fullmótaða framtíðarstefnu í heilbrigðismálum. Kröfulýsingar vegna þjónustu sem velferðarstofnunum í heilbrigðismálum er ætlað að veita og er mótuð af ríkisstjórn á hverjum tíma hafa reynst langt undir þeim kröfum sem gera ber til slíkrar þjónustu eins og embætti landlæknis hefur ítrekað bent á. Gömlu stjórnmálaflokkarnir hafa til þessa skilað auðu í þessu efni og ekki tekið á þessu misræmi þar sem eldri borgarar sem eiga rétt, svo að beitt sé líkingamáli, á fimm stjörnu þjónustu, samkvæmt viðmiði landlæknis um gæði þjónustunnar, sitja uppi með að fá, svo að líkingamálinu sé haldið, tveggja til þriggja stjörnu þjónustu í boði stjórnvalda. Engin raunhæf stefna hefur verið lögð fram í þessu efni af hálfu velferðarráðherra. Landspítalinn er stærsta fyrirtæki ríkisins og í hópi stærstu fyrirtækja landsins. Í slíkum fyrirtækjum hefur þótt nauðsynlegt að skipa stjórn skipaða færasta fagfólki sem völ er á hverju sinni. Verkefni stjórnar er að styrkja rekstur og stjórnun fyrirtækisins og veita framkvæmdastjórn nauðsynlegt aðhald og stuðning. Ég tel ástæðu, og ég tala hér sem 4. minni hluti fjárlaganefndar, svo að það sé nú áréttað, ástæðu til að leggja áherslu á að slík stjórn verði skipuð yfir Landspítalann. Undirstrika ber að slíka stjórn þarf að manna fólki sem fullnægir ströngustu hæfniskröfum um menntun og reynslu á sviði rekstrar annars vegar og heilbrigðisvísinda hins vegar. Að öðrum ólöstuðum, frú forseti, verður aldrei ofmetið hið erfiða hlutverk SÁÁ. Því er sárgrætilegt að horfa upp á að meðan þörf fyrir þjónustuna fer því miður vaxandi skuli draga úr stuðningi stjórnvalda við hana. Væri ekki fyrir skilning almennings og samstöðu um baráttu SÁÁ gegn áfengis- og fíknivanda væri þessi starfsemi vart nema svipur hjá sjón. Vakni stjórnvöld ekki til vitundar um mikilvægi þessarar starfsemi blasir við að nauðsynleg meðferðarúrræði eins og dagdeild verði ekki fyrir hendi áður en langt líður miðað við þær upplýsingar sem lagðar voru fram í fjárlaganefnd Alþingis. Undan því verður ekki vikist að bæta úr fjárhagsstöðu SÁÁ enda fara fá heimili í landinu varhluta af áfengis- og fíknivandanum. Ég mun nú víkja að húsnæðismálum. Veigamikla umfjöllun um húsnæðismál er að finna í umsögn ASÍ til fjárlaganefndar. Bendir ASÍ á, sem alkunna er, að erfiðar aðstæður ríki um þessar mundir á húsnæðismarkaði. ASÍ bendir á að með kjarasamningum í maí 2015 hafi náðst samkomulag um að hefja aftur uppbyggingu félagslegs íbúðarhúsnæðis með byggingu 2.300 íbúða á árunum 2016–2019, að hámarki 600 íbúðir á ári, með 30–40% niðurgreiðslu ríkis og sveitarfélaga til þess að tryggja að leiga að frádregnum húsnæðisbótum verði ekki hærri en 25% af tekjum. Að mati sérfræðinga var talið að til þess að geta byggt 600 íbúðir á ári þurfi framlag ríkisins að vera 3 milljarðar kr. á ári. Hefur þessi fjárhæð verið á fjárlögum og í ríkisfjármálaáætlun síðan. ASÍ segir í áliti sínu, sem það kynnti fjárlaganefnd, að komið hafi í ljós að þessi framlög dugi ekki til að hægt verði að byggja þessar 600 íbúðir. Skýrist þetta af aukinni uppbyggingu íbúða fyrir námsmenn og öryrkja sem rétt eiga á allt að 40% framlagi ríkis og sveitarfélaga og vegna þess að raunkostnaður við byggingu íbúðarhúsnæðis hefur vaxið um ríflega 12%. Hafi ríkisstjórnin að markmiði að efna þau loforð sem gefin voru við gerð kjarasamninganna 2015 telur ASÍ ljóst að auka verði þessi framlög um 600 millj. kr. á gildandi fjárlögum og í fjármálaáætlun ásamt því að gera ráð fyrir eðlilegri hækkun byggingarkostnaðar á næstu árum. Af hálfu 4. minni hluta fjárlaganefndar er tekið undir þá kröfu Alþýðusambandsins að stjórnvöld stígi inn með afgerandi hætti til að leysa eða stuðla að lausn á þeim vanda sem við blasir á húsnæðismarkaði landsmanna. Ég vík nú að innviðum, frú forseti. Samtök iðnaðarins taka fyrir átak í innviðum í umsögn sinni til fjárlaganefndar en þessi samtök hafa nýlega sent frá sér yfirgripsmikið og vandað rit um innviði í landinu. Er að þessu riti mikill fengur vil ég leyfa mér að segja. Samtökin benda á að fjárveitingar til vegamála hafi verið allt of litlar undanfarin ár og stórátak þurfi til að bæta úr. Í fjármálaáætlun, sem kynnt var í byrjun apríl, segjast þau því miður ekki finna vott af slíku átaki. Samkvæmt áætluninni verði framlög til samgöngumála viðlíka hlutfall af landsframleiðslu á tíma áætlunarinnar næstu fimm árin og þau hafa verið síðustu fimm ár og langt undir þörf. Það liggi fyrir að framlög til innviðauppbyggingar þurfi að aukast varanlega til að sinna nauðsynlegri viðhaldsþörf og nýfjárfestingu. Þar fyrir utan þurfi átak til að vinna á uppsöfnuðum vanda, sem er ærinn, eins og fram hefur komið, ekki síst af hálfu samgönguráðherra. Samkvæmt áætluninni verða framlög til viðhalds og nýframkvæmda í vegamálum að meðaltali 0,7% af landsframleiðslu á tímabilinu. Er það langt undir langtímameðaltali hér á landi eftir því sem Samtök iðnaðarins greina frá, en þetta hlutfall var, svo að dæmi sé tekið 1,1% á tíu ára tímabilinu frá 2001–2010. Fjármálaáætlun gerir ráð fyrir að frá árinu 2019 bætist við sérstök árleg framlög þriggja ára sem nemi árlega 5,5 milljörðum kr. Þessi þrjú ár nær hlutfall samgönguframkvæmda ekki langtímameðaltali og hafa Samtök iðnaðarins uppi þau orð í umsögn sinni að það séu vægast sagt öfugmæli að tala um stórátak í þessu sambandi. Þess má einnig geta að þegar þetta þriggja ára tímabil er liðið fer fjárfestingarhlutfallið í vegamálum niður í tæplega 0,6% af landsframleiðslu, en einungis eitt ár á síðustu áratugum hefur hlutfallið farið lægra, en það var árið 2012 eins og samtökin benda á. Ég vík nú máli mínu, frú forseti, að því sem kallað hefur verið þjóðarsjóður. Í stjórnarsáttmála er boðuð stofnun þjóðarsjóðs. Þar kemur fram að sjóðurinn verði fjármagnaður með arði af auðlindum landsins. Þar kemur einnig fram að hlutverk hans verði að byggja upp viðnám til að mæta fjárhagslegum áföllum. Jafnframt verði hlutverk sjóðsins að efla nýsköpun og styðja við vöxt og þroska sprotafyrirtækja. Þá verði hluti sjóðsins nýttur til átaks í uppbyggingu hjúkrunarrýma fyrir elstu kynslóðina. Umfjöllun um þjóðarsjóð var einnig að finna í greinargerð með tillögu að þingsályktun um fjármálastefnu. Í 4. kafla um fjármál ríkissjóðs í fjármálaáætlun birtist það stefnumið að hugað verði að uppbyggingu þjóðarsjóðs til að mæta ófyrirséðum áföllum sem fjármagnaður verður með reglulegum arðgreiðslum félaga í ríkiseigu. Hér virðist fjármögnun sjóðsins eiga að byggja á breiðari grunni. Í sviðsmynd tvö, sem þarna birtist, er síðan gert ráð fyrir að um 50 milljarðar kr. fari í uppbyggingu þjóðarsjóðs með ráðstöfun á hluta söluandvirðis eigna sem eru óreglulegar tekjur. Miðað við þær fjárhæðir sem hér um ræðir verður, eins og gert er í umsögn fjármálaráðs, að kalla eftir skýrari stefnumótun með vísun í grunngildi um gagnsæi og festu. Samkvæmt fyrirliggjandi tillögum er gert ráð fyrir að sjóðurinn varðveiti og ávaxti tekjur af auknum arðgreiðslum frá orkuvinnslufyrirtækjum í eigu ríkisins og gegni því meginhlutverki að verða eins konar áfallavörn þegar ríkissjóður verður fyrir fjárhagslegri ágjöf í tengslum við meiri háttar ófyrirséð áföll á þjóðarhag. Einnig liggja fyrir áform af hálfu stjórnvalda um að nýta hluta af þessum arðgreiðslutekjum til að styðja, eins og áður segir, við nýsköpun í atvinnulífinu og til að auka fjármagn til uppbyggingar á hjúkrunarrýmum. Þær upplýsingar sem fram hafa komið um þjóðarsjóð, verður að segjast, frú forseti, vekja fleiri spurningar en þær svara. Hvert á að vera hið eiginlega hlutverk þjóðarsjóðs? Hver á að fara með málefni hans? Hverjir eiga að njóta útgreiðslna úr sjóðnum? Hvert á að vera samband hans við ríkissjóð? Hvaða verkefni á sjóðurinn að hafa með höndum sem ríkissjóður getur ekki sinnt? Hver á að vera aðkoma Alþingis að málefnum sjóðsins? Ummæli í áliti fjármálaráðs, um freistnivanda í þessu sambandi, verður að túlka sem svo að þar sé varað við hættu á spillingu. Að framan hafa verið rakin dæmi um freistnivandann í framkvæmd eins og hann birtist gagnvart meðferð fjár úr hinum almenna varasjóði. Ríkissjóður er umlukinn lagaákvæðum sem ætlað er að tryggja ábyrga meðferð fjár í samræmi við ábyrgð ráðherra og fjárstjórnarvald Alþingis. Vandséð er að þjóðarsjóður geti betur rækt af hendi verkefni sem annars ættu að réttu lagi heima á vegum ríkissjóðs. Frú forseti. Fjármálaáætlun er stærra mál en svo að dregið verði saman í fáum orðum innihald hennar, en þar er vitaskuld margt gott að finna. Um forsendur hennar verður þó ekki annað sagt en að hún sýnist reist á óhæfilega mikilli bjartsýni um horfur í efnahagsmálum. Samt á að gefa eftir á tekjuhlið og miða við að reksturinn verði í járnum. Hér sýnist því ríkisstjórnin komin á ystu nöf gagnvart grunngildi um varfærni. Forgangsröðun ríkisstjórnarinnar kemur glöggt fram í áætluninni. Gagnvart tekjulægstu hópum samfélagsins birtist stefna sem sætir harðri gagnrýni í umsögnum Samtaka launafólks, öryrkja og bótaþega, auk áhrifamikilla verkalýðsforingja eins og formanns Verkalýðsfélags Akraness. Þetta gerist á sama tíma og lögð er áhersla á að lækka bankaskatt og færa forréttindahópum þannig umtalsverða fjármuni. Sú réttlæting fulltrúa stjórnarflokkanna, a.m.k. sumra hv. stjórnarþingmanna, á þessari aðgerð, að hún muni leiða til samsvarandi lækkunar vaxta af hálfu lánastofnana, fékk ekki stuðning á fundum fjárlaganefndar þar sem fulltrúar lánastofnana treystu sér ekki til að fullyrða, aðspurðir, að áhrifin yrðu þessi, að vextir myndu lækka með samsvarandi hætti og lækkun bankaskatts. Lækka á, samkvæmt þeim áformum sem liggja fyrir, neðra þrep tekjuskatts án þess að nýta þá aðgerð til að bæta hag hinna tekjulægstu sem unnt væri að gera með því að hækka persónufrádrátt í þágu þeirra samhliða því sem hann færi lækkandi með hærri tekjum. Þarna sjáum við auðvitað mjög skýrt þá forgangsröðun sem ríkir í þessum efnum. Að lokum vil ég fagna því að fjárlaganefnd hafi staðið saman sem heild að sameiginlegum ábendingum og tillögum. Með þessu undirstrikar fjárlaganefnd faglegt hlutverk sitt óháð stjórnmálalegum sjónarmiðum. Þetta atriði er þýðingarmikið í ljósi mikilvægis nefndarinnar og faglegs hlutverks sem henni er lagt á herðar við eftirlit með framkvæmd fjárlaga og framsetningu fjárlaga, fjármálastefnu og fjármálaáætlunar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir prýðisgóða ræðu og yfirferð um þau málefni sem hér eru til umræðu. Í byrjun ræðu sinnar kom þingmaðurinn inn á mál sem snúa að nýtingu hins almenna varasjóðs sem gert er ráð fyrir í lögum um opinber fjármál. Þar sem ég kem hingað til starfa úr verktakabransanum hef ég séð töluvert af kostnaðaráætlunum í gegnum tíðina. Það er iðulega liður sem er kallaður með einu eða öðru orðalagi „ófyrirséð“ þar sem menn ætla að hafa borð fyrir báru gagnvart hlutum sem þeir sjá ekki fyrir. Af því sem ég hef séð varðandi fjárveitingu til vegamála, sem er á fimmta milljarð, sem er rúmlega helmingur af varasjóði ríkissjóðs, sýnist mér á öllu að ríkisstjórnin sjái þann lið fyrir sér sem ófyrirséðan lið þar sem hægt sé að græja mál sem hún áttaði sig ekki á í tæka tíð eða hafði ekki kjark til að setja í fjárlög af því að það hefði ruggað bátnum of mikið. Mér þótti hv. þingmaður koma vel inn á hvaða sjónarmið kynnu að koma upp í því samhengi, því að þetta er augljóslega ekki tilgangur þessa ákvæðis. Þetta er ekki neyðarsjóður. Hinn almenni varasjóður er ekki hugsaður sem safnliður fyrir eitthvað ófyrirséð eða eitthvað sem menn þorðu ekki að klára í umræðu um fjárlög nokkrum mánuðum áður. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Er eitthvað í verklaginu sem við urðum vitni að núna hvað meðferð þessa sjóðs varðar sem bendir til þess að sú ríkisstjórn sem nú situr ætli sér að ganga um þennan sjóð með þeirri ábyrgð sem lagaumhverfið kallar á?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir andsvarið. Það verður ekki annað sagt en að meðferðin á hinum almenna varasjóði, sem svo rækilega er fjallað um í 24. gr. laganna um opinber fjármál, komi á óvart. Ég leyfi mér jafnvel að segja að hér höggvi sá er síst skyldi, vegna þess að þetta er augljóslega sett sem varúðarákvæði og undirstrikað með langri upptalningu, eins og ég og fleiri hv. þingmenn fórum yfir varðandi hvaða skilyrðum þurfi að vera fullnægt til þess að nýta megi fé úr þessum sjóði. Eitt af þeim skilyrðum sem var ítarlega rætt í fjárlaganefnd og á fundi með fjármálaráðherra þegar hann kom fyrir nefndina, er að tilefni útgjaldanna verður að vera ófyrirsjáanlegt. Það er ekkert ófyrirsjáanlegt við það að vegir landsins, sem eru slæmir fyrir, komi enn þá verri undan vetri. Það er ekki nokkur leið að komast að þeirri niðurstöðu. Ég vil árétta það sem ég sagði í ræðu minni að það er að beiðni fjárlaganefndar sem Ríkisendurskoðun vinnur að umsögn um þessa ráðstöfun. Hennar er beðið með mikilli eftirvæntingu. Ef Ríkisendurskoðun telur að þetta sé eðlileg meðferð á hinum almenna varasjóði, að þeim kröfum sem settar eru í 24. gr. laganna hafi verið fullnægt, er hættunni boðið heim, verð ég að leyfa mér að segja eins og ég rakti ítarlega í ræðu minni.
Virðulegur forseti. Það verður áhugavert að sjá hver afstaða Ríkisendurskoðunar verður gagnvart þessari ráðstöfun. Ef Ríkisendurskoðun kemst að hinni ólíklegu niðurstöðu að þetta sé sú meðferð sem sjóðnum er ætluð til framtíðar held ég að nauðsynlegt sé að við pökkum saman öllum áformum um þennan þjóðarsjóð hið snarasta sem verður þá, að manni sýnist helst, hanteraður þannig að duttlungar ríkisstjórnar hverju sinni ráði för en ekki aðgerðir sem þjóna upphaflegum tilgangi þessa ágæta sjóðs. Mig langar að spyrja hv. þingmann varðandi þjóðarsjóðinn sem hann kom svo ágætlega inn á í ræðu sinni. Telur hv. þingmaður, að fenginni reynslu, að ætla megi að stjórnvöld hverju sinni gangi um hann með svipuðum hætti og varasjóðinn núna? Er ástæða til þess að halda að það horfi [[Forseti hringir.]]mismunandi við þeim sem stýra hverju sinni?
Herra forseti. Í umfjöllun um þjóðarsjóð sér fjármálaráð, svo grandvart og gætið sem það er í öllu sínu orðalagi og framsetningu, ástæðu til þess að vekja athygli á hugtaki sem kallað er freistnivandi í áliti fjármálaráðs. Freistnivandi er afar smekklegt og kurteislegt hugtak fyrir það sem í daglegu tali gæti jafnvel verið kallað spilling. Með öðrum orðum, verið er að vara við því að bjóða heim hættunni á frjálslegri umgengni, ef ég leyfi mér að orða það svo, um þennan sjóð. Við erum hér með nýlegt dæmi um umgengni um ríkissjóð, þ.e. hinn almenna varasjóð, sem sýnist mjög orka tvímælis svo ekki sé meira sagt. [[Forseti hringir.]]Samt erum við með ríkissjóð sem er varinn í bak og fyrir af hvers kyns lagaákvæðum sem ætlað er að tryggja trausta og ábyrga [[Forseti hringir.]]meðferð fjármuna sjóðsins.
Virðulegi forseti. Vegna athugasemda hv. þingmanns um skyldur ríkisstjórnarinnar til að beita ráðsemi við notkun fjárheimilda sem Alþingi setur, sem hann rakti í ræðu sinni, þá langar mig til þess að beina sjónum frá skyldum ríkisstjórnar sem eru ótvíræðar og bundnar í lög að því hvert hlutverk Alþingis er í að standa vörð um fjárheimildir samkvæmt fjárlögum og lögum um opinber fjármál þegar ríkisstjórnin síðan bregst þeim skyldum sem hún á að fylgja lögum samkvæmt. Hérna var t.d. minnst á varasjóðinn og hvernig farið hefur verið með hann nýlega. Ég álít sem svo og hef fært rök fyrir því að sú úthlutun standist ekki það ákvæði í lögum um opinber fjármál að slík útgjöld úr þeim sjóði séu tímabundin og ófyrirsjáanleg. Þau rök hafa ekki verið hrakin heldur hefur því einfaldlega verið svarað af ráðherra að hann telji að hann hafi rökstutt mál sitt nægilega og þar með er því bara lokið. Hvert er hlutverk Alþingis? Og hverjir eru möguleikar Alþingis til að segja: Nei, það er rangt hjá þér, hættu þessu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni, félaga mínum í fjárlaganefnd, fyrir andsvarið. Mér finnst hann koma beint að kjarna málsins með sínu andsvari þegar hann talar um það að ef hlutirnir eiga að vera eins og hann lýsti og við erum hér nokkrir þingmenn búnir að fara yfir í framsöguræðum okkar, hvert er þá hlutverk Alþingis? Ég leitaðist við það í minni ræðu að fjalla um það í samhengi við þessa fjárráðstöfun úr hinum almenna varasjóði sem við höfum báðir talið að orki tvímælis, í ljósi þeirra skilyrða sem sett eru í 24. gr. laganna um opinber fjármál, hvaða þýðingu og merkingu ákvæði laganna um upplýsingar ráðherra til fjárlaganefndar varðandi ráðstöfun fjár eigi að hafa. Það var mín niðurstaða að það geti bara ekki verið að tilgangur þeirra ákvæða sé, eins og ég leyfði mér að komast að orði, að skapa einhvern lagagrundvöll undir einhvers konar blaðamannafundi þar sem fjárlaganefnd Alþingis, trúnaðarmenn þingflokkanna á Alþingi í fjármálum ríkisins eigi bara að mæta þar eins og einhverjir leikmunir á fréttamannafund til þess að hlýða þar á erkibiskups boðskap í þessum efnum án þess að álit þeirra hafi nokkra þýðingu, álit þeirra um þessa ráðstöfun annars vegar og álit á því hvort þessum tilgreindu skilyrðum í 24. gr. sé fullnægt. Þess vegna er af minni hálfu borið fram með þeim þunga sem mér er unnt að lýsa áhyggjum af þessari meðferð á þessum sjóði. Eigi þetta að vera svona þá álít ég að það sé grafið undan lögunum um opinber fjármál og jafnframt að það sé grafið undan fjárstjórnarhlutverki Alþingis. Það er ekki lítið mál.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir með hv. þingmanni. Þá vildi ég fara yfir í annað. Í áliti meiri hlutans er talað um að það sé 117,5 milljarða breyting frá fjárlögum 2017. Af því að miðað er við fjárlög 2017 er svolítið erfitt að meta hverjar tölurnar eru hérna því að í grunndæminu sem við fengum afhent er talað um að mig minnir tímabilið 2018–2023. Þar er talað um 78 milljarða tæpa sem er í rauninni sú breyting sem ríkisstjórnin gerir á umframskuldbindingum o.s.frv. Ef bara fjármálaáætlunartímabilið er tekið þá eru það ekki nema 54 milljarðar. Mig langaði til að velta því upp við þingmanninn: Þessi fjármálaáætlun er 54 milljarða kr. virði, þ.e. stefna stjórnvalda í henni. Er ég ekki að lesa þetta rétt?
Herra forseti. Ég nýt þess heiðurs að mér er rétt hérna fylgiskjal til athugunar. Málið er það að letrið er of smátt fyrir mig til að ég geti almennilega áttað mig á tölunum þannig að ég verð að biðjast velvirðingar á því. Ég ætlaði bara að segja vegna þessarar athugasemdar hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar að nota 2017 sem viðmiðunarár þegar að við erum að fjalla um fjármálaáætlun 2019–2023, að þetta rifjar upp orð sem eru eignuð Disraeli, fyrrum forsætisráðherra Bretlands: Það eru til lygar, það eru til bannsettar lygar og það er til tölfræði. Það er hægt að búa til alls konar myndir af veruleikanum eftir því hvernig hlutirnir eru settir fram, líka hvernig þeir eru settir fram í tölulegu ljósi. Ég ætla að leyfa mér að segja það sem almenna ályktun að [[Forseti hringir.]]þegar við erum að fjalla um þetta tímabil þá hefði maður haldið fyrir fram að [[Forseti hringir.]]viðmiðunarárið væri, herra forseti, 2018.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni fyrir prýðisræðu og innlegg í umræðuna, fyrir vandað nefndarálit frá 4. minni hluta fjárlaganefndar. Hv. þingmaður fór yfir ráðstafanir ríkisstjórnar úr almennum varasjóði á þessu fjárlagaári 2018 og rakti þau ströngu skilyrði sem fram koma í 24. gr. laga um opinber fjármál þar sem talað er um að þau verði að vera tímabundin, ófyrirsjáanleg og óhjákvæmileg og ekki sé unnt að bregðast við með öðrum hætti samkvæmt lögunum og einnig að varasjóður skuli nema ákveðnu hlutfalli, 1% af fjárheimildum fjárlaga. Kveðið er á um það hér, greinin er ekki löng, með leyfi forseta: „Ráðherra tekur ákvörðun um ráðstöfun fjár úr varasjóði og gerir fjárlaganefnd Alþingis grein fyrir nýting þess þegar ákvörðun liggur fyrir.“ Fjárlaganefnd fylgdi eftir þessu fyrirkomulagi og fékk á sinn fund fjármála- og efnahagsráðherra þar sem hann gerði grein fyrir og rökstuddi hvernig þessi skilyrði ákvæðisins væru uppfyllt. Í greinargerð segir að fjárlaganefnd skuli upplýst um notkun fjár úr almennum varasjóði þegar ákvörðun ráðherrans liggi fyrir. Spurningin er þessi: Sér hv. þingmaður fyrir sér [[Forseti hringir.]]einhvers konar lagabreytingu í kjölfarið á þessari umfjöllun?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir andsvarið. Ég tel að við séum að ræða afar þýðingarmikið mál. Við erum að tala um raunverulega framkvæmd á því hvernig menn nota eða nota ekki hinn almenna varasjóð. Við erum aðeins að fjalla um eðlilegan skilning á þeim ákvæðum sem þar gilda. Búið er að fara yfir það, hér hefur maður gengið undir manns hönd við að ræða þau skilyrði sem þurfa að vera fyrir hendi svo nýta megi þennan varasjóð. Það hefur verið gert ekki bara í þessum ræðustól heldur líka ítarlega á vettvangi fjárlaganefndar, þar á meðal á fundi með ráðherra. Spurningin er: Hver er merking þeirra ákvæða sem eru um samskipti fjárlaganefndar og ráðherra? Verður ekki að gera ráð fyrir því að á milli þessara aðila ríki gagnkvæm virðing og tillitssemi? Verður ekki að gera ráð fyrir því að ráðherra leggi eitthvað upp úr því hvað fram kemur á slíkum fundi, hver viðbrögð fjárlaganefndar eru við áformum um einhverja aðgerð og hvernig ráðherra rökstyður að þessi áform fái samrýmst þeim ákvæðum sem þarna gilda, þ.e. 24. gr. laganna um opinber fjármál? Það er raunverulega það sem ég geri að umræðuefni, hv. þingmaður. Ég verð að leyfa mér að segja að eftir þennan fund var ég eilítið hugsi og hef verið síðan, enda tel ég að hér sé mikið undir, þ.e. hvernig menn umgangast lögin um opinber fjármál, svo ég leyfi mér að orða það þannig. Þetta eru grundvallarlög [[Forseti hringir.]]um fjárhagsbúskap ríkissjóðs. Mjög vel var til þeirra vandað, eins og ég gat um í ræðu minni áðan. Þess vegna verður að gera mjög ríkar kröfur til þess [[Forseti hringir.]]hvernig menn bera sig að og í öllu tilliti [[Forseti hringir.]]sem lýtur að framkvæmd þessara laga.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Við deilum skoðun um faglegt hlutverk hv. fjárlaganefndar og ábyrgð gagnvart eftirliti og framkvæmd á þessu ferli öllu saman. Hv. fjárlaganefnd gekk í raun lengra en lagagreinin kveður á um. Hún fékk á sinn fund hæstv. samgönguráðherra og fulltrúa Vegagerðar og fór yfir þau verkefni sem eru ófyrirséð, óhjákvæmileg og tímabundin samkvæmt þessu og sendi beiðni til Ríkisendurskoðunar, eins og hv. þingmaður kom mjög vel inn á. Ég stend ekki í neinni réttlætingu eða einhverju dómarasæti, heldur er mikilvægt fyrir nefndina að fá þetta ferli í gegn vegna þess að við þurfum líka að hafa augun á lögunum í þessu efni. Ég vil nota þessar sekúndur í lokin og þakka hv. þingmanni framlag hans í vinnu nefndarinnar um þetta mikilvæga mál.
Herra forseti. Ég tel að formaður fjárlaganefndar, sem var að stíga úr ræðustól, geti verið mjög stoltur af framgöngu sinni sem formaður nefndarinnar og ekki síst í af því hvernig hann hefur haldið á þessum málum eins og hann rakti hér. Ekki aðeins var í framhaldi af fundi með fjármálaráðherra kallaður til samgönguráðherra ásamt fríðu föruneyti úr Vegagerðinni og skorti ekkert upp á í því efni. Eins var gott að hann skyldi bregðast við með því að kalla eftir áliti Ríkisendurskoðunar. Hér er mjög vel til vandað, eins og reyndar mátti vænta af hendi hv. formanns fjárlaganefndar. Ég vil nota þetta tækifæri og þakka honum hans styrku stjórn á þessari mikilvægu nefnd Alþingis um leið og ég þakka öðrum hv. nefndarmönnum kærlega fyrir ánægjulegt samstarf.
Herra forseti. Ég biðst velvirðingar á að vera frammi á gangi þegar mér var gefið orðið, hvað ég þakka fyrir liðlegheit að hleypa mér að í þessari umræðu. Ég er hingað kominn til þess að hafa nokkur orð um það sem snýr að Alþingi í fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023. Það geri ég vegna þess að af og til hefur verið í ræðum manna og umræðum rætt um stöðu Alþingis, sem eðlilegt er, áform í samstarfsyfirlýsingu ríkisstjórnar um að hlúa að Alþingi og efla starfsemi þess, hverju ég sem forseti fagna að sjálfsögðu, og það er eðlilegt að menn vilji fá upplýsingar um hvernig þetta lýtur við frá sjónarhóli mínum sem forseta og skrifstofu Alþingis sem að sjálfsögðu vinnur með það að útfæra hluti af þessu tagi. Ég ætla að fara yfir þetta. Það eru aðallega fjórir þættir sem ég mun víkja að. Í fyrsta lagi er það þannig að hækkun á framlagi til þingflokka vegna rekstrar þeirra sjálfra og kaupa á sérfræðiþjónustu er innbyggð í þessa áætlun og reyndar þegar farin af stað. Það mál er einfalt. Endamarkið sem næst á næsta ári er að fjárveitingar til þessa liðar verði komnar í það sama að raungildi og þær voru áður en niðurskurður á þeim hófst árið 2009. Sú fjárhæð var í fjárlögum ársins 2017 51.950 þús. kr. Hún var hækkuð um 20 milljónir í fjárlögum yfirstandandi árs, þannig að til ráðstöfunar handa þingflokkum er 71.900 þús. kr. í ár. Þessi fjárhæð tekur svo í viðbót hækkun um 35 millj. kr. á næsta ári. Sem sagt, þá verður hækkunin frá 2017 orðin 55 milljónir og fjárhæðin komin úr 51,9 í 106,9. Auðvitað gjörbreytir þetta afkomu þingflokkanna og möguleikum þeirra til starfsmannahalds og kaupa á sérfræðiþjónustu. Ef þetta er ekki liður í að efla Alþingi að þessu leyti þá er ég á villigötum. Ég tel því hvað þennan lið varðar séum við að fá algerlega fullnægjandi og mjög góða meðhöndlun í áætluninni, og reyndar þegar að hluta til í fjárlögum yfirstandandi árs. Enda hófst ég strax sem nýkjörinn forseti handa um það að inna eftir efndum á því sem gefið var svo fallega til kynna í samstarfsyfirlýsingu stjórnarflokkanna og vildi sjá þess stað strax í fjárlögum þessa árs, sem og varð. Í öðru lagi nefni ég liðinn um hækkun á framlagi til að styrkja „löggjafar-, fjárstjórnar- og eftirlitshlutverk Alþingis“ með stuðningi við nefndastarf. Hér er vísað beint í orðalag samstarfsyfirlýsingar. Hvar erum við þá stödd með það? Það er þannig að í fyrsta skipti í ein tíu ár er loksins hægt að ráða í ný störf á nefndasvið Alþingis og á skrifstofu Alþingis. Það er fjármagnað að hálfu á þessu ári, þ.e. þrjár nýjar stöður eru fjármagnaðar að hálfu í fjárlögum þessa árs, sem þýðir að frá og með upp úr miðju ári getum við ráðið fólk til þeirra starfa. Það hefur aðeins dregist að auglýsa stöðurnar, en það verður gert á næstunni. Ástæðan fyrir því að það hefur aðeins tafist er sú að dálítið hefur verið um mannabreytingar í fastastarfsliði Alþingis og hefur verið í forgangi að fylla í þau skörð, svo sem eins og með því að ráða nýjan fjármálastjóra, hvað nú hefur verið gert í stað okkar ágæta Karls M. Kristjánssonar. Þetta verður að fullu fjármagnað á næsta ári, þrjár stöður sérfræðinga. Til þess fáum við 45 millj. kr. samkvæmt áætluninni strax á árinu 2019. Gert er ráð fyrir, svo menn viti af því líka af því að lýst er eftir upplýsingum um þessi mál, að þessi þrjú stöðugildi verði nýtt þannig að tveir nýir sérfræðingar verði ráðnir inn á nefndasvið Alþingis og viðbótarlögfræðingur á lagaskrifstofuna, eða til aðstoðar yfirlögfræðingi Alþingis, sem er orðinn mjög hlaðinn verkefnum sem eini starfsmaðurinn á því sviði. Þó það sé kannski ekki endanlega í gadda slegið hefur verið gert ráð fyrir að önnur staðan yrði staða hagfræðings, eða þjóðhagfræðings, sem myndi fyrst og fremst starfa á bak við og vinna með fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd. Hin staðan yrði staða væntanlega lögfræðings sem myndi aðallega aðstoða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og eftir atvikum og að einhverju leyti aðrar nefndir sem fást við skyld viðfangsefni eins og allsherjar- og menntamálanefnd. Síðan myndi annar lögfræðingur bætast við, en hann myndi starfa með aðallögfræðingi þingsins. Þessu til viðbótar eru í plönunum tvær stöður á árunum 2021 og 2022 þannig að síðari hluta áætlunartímans bættust við aðrar tvær stöður og væntanlega einnig á nefndasvið. Þá væru þetta orðnir fjórir sérfræðingar í viðbót sem væru að vinna á bak við átta þingnefndir. Hugsunin er sú sem nefndasviðið hefur verið að útfæra að þetta verði að meiri teymsvinnu, meira eins og teymissérfræðingar á bak við fjárlaganefnd og efnahags- og viðskiptanefnd þeim til stuðnings og aðstoðar og sömuleiðis kannski nefnda eins og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, allsherjar- og menntamálanefndar. Nýju stöðurnar tvær gætu þá bæst á bak við atvinnuveganefnd, umhverfis- og samgöngunefnd, eða velferðarnefnd o.s.frv. Þá held ég að við gætum bærilega við unað ef þessi plön, að efla nefndasviðið sérstaklega með þessum hætti, ganga eftir. Í þriðja lagi er stefnt að því að hefjast handa á nýjan leik eftir tíu ára hlé að efla aðstoð við þingmenn, þ.e. ráða þeim aðstoðarmenn. Þetta hefur verið í bígerð að undanförnu. Þessa sá stað að nokkru leyti í fjármálaáætlun síðasta árs. Það verður að vísu væntanlega gert með þeim hætti að ráðningarnar fara fram í gegnum þingflokkana og verða á forræði þeirra. Við bindum vonir við að geta hafist handa undir lok þessa árs og af fullum krafti á næsta ári. Það mun taka tvö til þrjú ár að koma því prógrammi á koppinn. Það verður að segja eins og er að þar er þáttur sem á eftir að ganga betur frá í samskiptum Alþingis og fjármálaráðuneytisins. Átt hafa sér stað samtöl og póstar gengið á milli um þau mál, en niðurstaðan er sú að þetta verði að festa betur í sessi í endurskoðaðri fjármálaáætlun næsta árs. En það er sameiginlegur skilningur manna um að þessi áform standa og þau verða færð inn í endanlegri mynd sinni í fjármálaáætlun næsta árs. Umfangið á því er áætlað að á árinu 2021 verði tæpar 190 millj. kr. til ráðstöfunar í það. Það er umfangið á þeirri áætlun sem unnið er með og kæmi inn í áföngum á þeim árum. Þetta var þriðji þátturinn. Til samans er þetta allt býsna gott, finnst mér, og löngu tímabært auðvitað að við komumst eitthvað áleiðis í þá átt að þingmenn fái meiri persónulega aðstoð, þó svo að hún verði ekki á sama grunni og hún er víða í þjóðþingunum umhverfis okkur þar sem hver og einn þingmaður hefur einn og jafnvel tvo aðstoðarmenn sem hann ræður algjörlega yfir og stjórnar sjálfur. Það er viðameira en svo að við komumst alla leið þangað í bili, enda höfum við svo sem áður orðið að sníða okkur stakk eftir vexti sem lítið þjóðþing og lítið land, en við erum þó alla vega að leggja af stað aftur í þá átt að auka persónulega eða þingflokksbundna aðstoð við þingmenn í störfum sínum. Þá er eftir fjórði þátturinn sem ég ætla að nefna, ein lítil smábygging fyrir Alþingi upp á 4,4 milljarða kr., sem er í þessari áætlun. Ég er hvergi banginn að tala fyrir því að þetta séu stórir áfangar í að styrkja og stórbæta starfsaðstæður á þingi. Þá er ég ekki bara að tala um fjárhæðirnar, heldur t.d. þá framtíðarsýn að öll starfsemi nefndasviðs, allar skrifstofur þingmanna, öll þjónusta við þá, verði í nútímalegu, sérhönnuðu húsnæði utan um þarfir þeirra og innangengt úr því í þinghúsið, í staðinn fyrir að vera hér úti um dal og hól í leiguhjöllum eins og verið hefur með alls konar óþægindum og vandræðum, m.a. og ekki síst þegar breytileg stærð þingflokka og nýir þingflokkar koma við sögu sem oft hafa skapað erfiðleika. Það er í mínum huga auðvitað alveg gríðarstórt atriði í að bæta starfsaðstæður hér og efla Alþingi, að sómasamlega sé að því búið líka hvað varðar húsakost. Þessa fjóra þætti læt ég nægja þó að margt fleira mætti nefna. Lesa má að hluta til um það í áætluninni. Sumt af því er þegar í framkvæmd, eins og það að bæta gæði og öryggi upplýsingakerfa Alþingis. Til þess hafa verið veittar fjárveitingar. Þær eru að hluta til geymdar, en nú loksins eru þær aðgerðir í gangi að bæta gæði og öryggi upplýsingakerfanna. Núna er viðamikil vinna yfirstandandi og er fram undan í þeim efnum. Ég vil aðeins nefna undirstofnanir Alþingis, því að að sjálfsögðu þurfum við líka að gæta að hagsmunum þeirra, það er skylda okkar, þær starfa í okkar skjóli; umboðsmaður Alþingis og Ríkisendurskoðun og eftir atvikum ef til slíks kemur rannsóknarnefndir á vegum Alþingis, að því öllu þarf líka að vera vel búið. Ég tel að eftir atvikum sé það gert í áætluninni. Ætlunin er að efla, svo dæmi sé tekið, umboðsmann, bæði hvað varðar frumkvæðisathuganir og að tryggja að ný verkefni eins og OPCAT-eftirlitið verði að fullu fjármagnað. Það inni í þessum plönum. Varðandi Ríkisendurskoðun má nefna svipaða hluti. Þar er ætlunin að styrkja stofnunina, t.d. til þess að hún geti sinnt vel sínu mikilvæga hlutverki hvað varðar reikningsskil og samræmi við alþjóðlega endurskoðunarstaðla. Þetta skiptir líka máli í tengslum við ný lög um opinber fjármál og að hún geti sinnt sínum hefðbundnu verkefnum og skyldum, að hafa eftirlit með fjárhagslegri starfsemi ríkisaðila, eftirlit með skilum og yfirferð ársreikninga o.s.frv. Ég er því einnig ágætlega sáttur við hlut þeirra í þessum efnum. Það er þó vissulega ekki stórir póstar þar á ferð í samanburði við það sem Alþingi sjálft er að fá sér til stuðnings í þessum efnum. Auðvitað er það líka svo, herra forseti, að það verður aldrei róið fyrir hverja vík í áætlun af þessu tagi. Það er alltaf einhver óvissa um hverjar verða þarfir stofnunar eins og Alþingis á komandi árum. Það er til að mynda erfitt að áætla útgjöldin nákvæmlega ár frá ári fyrir fram sem tengjast þátttöku Alþingis í alþjóðlegu samstarfi. Það er ekki alltaf fyrirsjáanlegt með löngum fyrirvara hve miklar skyldur Ísland tekur á sig til dæmis sem gestgjafi eða gistiríki fyrir ráðstefnur og fundi. Stundum getur það kostað þó nokkra fjármuni bara að gerast gestgjafi stórra funda á vegum Norðurlandaráðs, Evrópuráðsþingsins eða einhverra slíkra aðila. Þau árin sem hér eru haldin Norðurlandaráðsþing þarf talsverða fjármuni til að standa straum af því o.s.frv. Það er náttúrlega í föstum farvegi og á ekki að þurfa að vera neitt áhyggjuefni. Ég vil síðan nefna að lokum þann ánægjulega hlut að nú er kominn á samstarfssamningur milli Alþingis, forsætisráðuneytis og Samtaka kvenleiðtoga í stjórnmálum. Ísland verður gestgjafi þessarar stóru árlegu ráðstefnu þeirra samtaka á hverju ári næstu fimm árin sem hér verður haldin í lok nóvember og fjármunir til þess eru og verða tryggðir, reyndar í samstarfi við einkaaðila líka. Niðurstaðan er þessi, herra forseti, og það var erindi mitt hingað að fara yfir þessi mál, og það er líka ágætt að þetta sé skráð í þingtíðindin. Svona lítum við á þetta af hálfu Alþingis og skrifstofu Alþingis. Þetta eru þau plön og þau áform sem við teljum að við höfum annars vegar og í flestum tilvikum einfaldlega fengið hér á prent og eru í sumum tilvikum í vinnslu, sérstaklega hvað varðar aðstoðarmannakerfið, og erum fullrar trúar á það að það gangi allt saman eftir. Þá held ég að við getum sæmilega við þann þátt málsins unað hvað varðar það að virkilega er verið að skila innstæðum fyrir því að vilji er til þess að búa betur að Alþingi og styrkja starfsemi þess. Svo er mjög margt annað í höndum Alþingis sjálfs sem ekki verður leyst með peningum og snýr að starfsemi þess og virðingu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og forseta í þessu tilviki. Það sem mér finnst áhugavert við yfirferð hans er að maður er að heyra þessa sundurliðun í fyrsta sinn í síðari umr. um fjármálaáætlun en ekki í nefndarvinnunni sem slíkri; upphæðirnar, fjöldi stöðugilda o.s.frv. Það væri frábært ef maður fengi einmitt slíkar upplýsingar um öll málefnasviðin og öll þau markmið sem sett eru hér. Vissulega er ágætt að heyra um þrjár nýjar stöður, tvær nýjar stöður o.s.frv. En sú gagnrýni sem ég hafði uppi í framsögu minni, í nefndaráliti, snerist um markmiðin með því að fjölga stöðugildum. Þýðir það færri yfirvinnutíma á nefndasviði? Er nefndarálitum eða yfirferð, yfirlestri, skilað hraðar? Eykst fjöldi mála sem fer í gegnum nefndasvið? Umboðsmaður Alþingis talar um fjölda frétta á vefsíðu; þar er bara getið um stöðuna: árið 2017, 17; árið 2019 eiga þær að vera 50 og 75 árið 2023. Þetta er bara einfaldur mælikvarði á hvaða markmiðum á að ná. Það að ráða inn þrjá nýja starfsmenn getur ekki verið markmið út af fyrir sig. Það skiptir máli hverju við ætlum að ná með því að ráða þrjá nýja starfsmenn. Að ráða þrjá nýja starfsmenn er lausnin á því markmiði sem við setjum okkur, t.d. að birta fleiri fréttir á vefnum eða að færri yfirvinnustundir sé unnar á nefndasviðinu eða eitthvað því um líkt. Það væri vel þegið ef hægt væri að fara aðeins nánar út í nákvæmlega það.
Herra forseti. Nú get ég ekki alveg svarað fyrir það hvaða upplýsingar fjárlaganefnd hafði, sótti sér eða fékk ekki í sinni vinnu. En umræddar upplýsingar hef ég vegna þess að við höfum að sjálfsögðu átt í þessum samskiptum við ráðuneytið á meðan áætlunin var í vinnslu og erum þess vegna mjög vel læs á heildartölur. Við vitum hvað er á bak við þær og vitum að þessir hlutir eru eins og ég hef farið yfir, að ég hygg á algerlega á réttan hátt nema mér varð á að segja að OPCAT-verkefnið væri hér inni fjármagnað. Svo er ekki, en það hafa hins vegar verið í gangi samtöl um fjármögnun þess. Það verður að sjálfsögðu tryggt, enda er búið að heita Alþingi því og umboðsmanni Alþingis að ef hann taki að sér það verkefni fái hann til þess algjörlega sjálfstæða fjárveitingu. Ráðuneytið, sem bað í raun og veru Alþingi að taka þetta verkefni að sér, hefur heitið því. Markmiðið er að sjálfsögðu ekki bara að fjölga starfsmönnum. Þetta er ekki atvinnubótavinna. Mér finnst eiginlega óþarfi að velta vöngum yfir slíku. Þekkja það ekki allir að oft er mikið álag á nefndasviði Alþingis, t.d. eins og núna þessa daga? Það kæmi sér ákaflega vel að hafa þar kannski tvo, þrjá eða fjóra sérfræðinga í viðbót þegar vinnuálagið er hvað mest. En það er ekki bara til þess að glíma við álagstíma sem þetta er hugsað. Ráðning hagfræðings eða þjóðhagfræðings og teymi sem verður á bak við fjárlaganefnd, og efnahags- og viðskiptanefnd, er í mínum huga ekki síst hugsað til þess að efla einfaldlega burði og sjálfstæði og getu þingsins til þess að geta sjálft lagt dóm á hluti og vera ekki öðrum eins háð og það er í dag um slíkt. Þann draum hef ég náttúrlega lengi átt mér að þingið verði einfaldlega öflugra sjálft til þess að leggja mat á ýmsa hluti og þá ekki síst þá fjárhagslegu og fjármálalegu. Það er nú eitt af stóru verkefnum Alþingis að vera fjárveitingavaldið og fjárstjórnarvaldið.
Virðulegi forseti. Ein af aðgerðunum hér í áliti umboðsmanns Alþingis er einmitt OPCAT-eftirlitið. Það var áhugavert að heyra að það er kannski ekki alveg fullfjármagnað, en það er alla vega eitthvað hér inni; gerð, sérfræðiaðstoð, þýðingar o.s.frv. Nú ætla ég ekki að gera lítið úr þeim metnaði að hér sé sérfræðiteymi hagfræðinga, hagfræðiteymi eða annað; það er tvímælalaust þörf á því. Með því að gera stærðarsamanburð er ég ekki nauðsynlega að gera lítið úr því, ekki viljandi, það er bara ljóst hversu fámennt slíkt teymi væri ef miðað er við fjármálaráðuneytið og ráðuneytin, Samtök atvinnulífsins, ASÍ og fleiri sem hafa úr ansi miklu að moða, kannski mismunandi eftir samtökum. Þá er ég að hugsa um samanburðinn við þetta litla teymi eins og ég hef það núna - einhvers staðar verða menn samt að byrja - og getu þess til að standa í lappirnar á móti pólitíkinni og mun stærri og stöndugri teymum innan ráðuneytanna til dæmis. Þetta er mjög áhugavert verkefni og eitthvað sem ég held að við þurfum að styðja mjög vel við, ekki bara að koma teyminu á koppinn yfirleitt heldur einnig að það geti staðið í lappirnar á móti pólitísku andófi ef þannig má að orði komast. Ég vonast sannarlega til að þetta heppnist.
Herra forseti. Það er að sönnu rétt að við erum ekki að tala hér um að við verðum batterí á stærð við fjármálaráðuneytið sem vinnur á bak við fjárlaganefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd. Við erum ekki heldur að tala um að stofna nýja þjóðhagsstofnun, fullgilda, þó að oft hafi verið rætt um það að kannski ætti einmitt að starfa í skjóli Alþingis sjálfstæð matsstofnun í anda þess sem þar var á ferð á sínum tíma. Við erum tvímælalaust að stíga skref í rétta átt. Þetta er tvímælalaust til bóta. Jafnvel einn öflugur maður, einn öflugur sérfræðingur, getur breytt stöðunni ótrúlega mikið. Þar get ég nefnt sem dæmi aðallögfræðing Alþingis. Hann vinnur ótrúlega mikla vinnu fyrir þingið, fyrir þingnefndir, býr til minnisblöð og metur hluti og veitir lögfræðilega ráðgjöf sem er ómetanleg. En auðvitað má ekki drekkja honum þannig í störfum að hann brenni út. Þess vegna er meðal annars verið að undirbúa ráðningu á starfsmanni honum til aðstoðar. Ég tel það tvímælalaust vera skref í rétta átt og til bóta. Ég ætla að leyfa mér að grínast aðeins við hv. þm. Björn Leví Gunnarsson, og segja: Mér finnst aðeins vanta gleðina í hann yfir þessu. Mér finnst hv. þingmaður vera óþarflega niðurlútur eins og þetta sé nánast ónýtt og ekkert gagn að þessu. Ég hvet hv. þingmann til þess að lyfta nú brúnum og vera kátan með þetta. Veruleikinn er sá [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]að hér er verið að stíga stór skref í því að efla Alþingi.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni og virðulegum forseta þær upplýsingar sem hér komu fram, mjög gagnlegar og var margt áhugavert í máli hans, sér í lagi það sem sneri að eflingu á starfsliði þingsins. Ég held t.d. að bara í því máli sem við ræðum hér skipti það mjög miklu máli. Ég veit af fyrri ræðum þingmannsins að hann deilir þeirri skoðun með mér að þingið hefði helst þurft að fá þetta plagg fyrr til umræðu en raun bar vitni og hafa meiri burði til að leggja sjálfstætt mat á grunnstoðir eins og hér er vísað til fyrirhugaðrar ráðningar á þjóðhagfræðingi, sem ég tel vera mjög gagnlegt til þess að geta lagt sjálfstætt mat á efnahagslegan grundvöll áætlunar sem þessarar. Er það fagnaðarefni. Ég held að það geti hjálpað okkur mjög, enda er eitt af því sem við höfum rætt hér í dag og gagnrýnt að þrátt fyrir mikla umfjöllun hefur þingið afskaplega litla möguleika til þess að eiga við áætlunina sem slíka. Af því að við viljum hafa gleðina í fyrirrúmi vona ég að hv. þingmaður fyrirgefi mér ákveðinn stráksskap þegar ég spyr hann út í ummæli hans um fjármálaáætlun síðustu ríkisstjórnar og hvernig hann meti stöðuna nú þar sem - með leyfi forseta, þ.e. þess sem hér situr: „Seðlabankinn metur það svo að slökun ríkisfjármála núna á þremur árum 2015, 2016 og 2017 séu 7,5% af vergri framleiðslu.“ Það vitum við vel sem vorum á þingi þau ár að sú slökun var að uppistöðu til á tekjuhliðinni og aðhald opinberu fjármálanna minnkaði vegna þess að dregið var úr tekjuöflun og þeir fjármunir settir í umferð í hagkerfinu. Þannig verður það til að aðhald ríkisfjármálanna í hagkerfinu minnkar. Við hvaða aðstæður? Þegar hagkerfið er að sigla í topp hagsveiflunnar. Og hvenær hefur það gerst áður? Á árunum fyrir hrun. [[Forseti hringir.]] Nú er ljóst að Seðlabankinn telur enn og aftur að verið sé að draga [[Forseti hringir.]]verulega úr aðhaldi ríkisfjármálanna hjá tímabili þessarar fjármálaáætlunar. Nú spyr ég: Deilir hv. þingmaður áhyggjum mínum af þeirri staðreynd?
Ég var í fyrra fallinu bara að segja við virðumst vera sammála um það, ég og hv. þingmaður, um mikilvægi þess að styrkja og auka burði Alþingis til að leggja sjálfstætt mat á hluti, ekki síst í tilvikum af þessu tagi. Ég endurtek að ég held að það sé sérstaklega mikilvægt að Alþingi styrki sig hvað varðar efnahags- og fjármálahliðina og líka að standa vel á bak við starfsemi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Þá er ég að hugsa um annars vegar fjárveitingarvaldið og fjárstjórnar- og fjáreftirlitsvaldið og hins vegar hið almenna eftirlitshlutverk Alþingis þar sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd leikur lykilhlutverk. Varðandi aðhald og skattalækkanir á óheppilegum tímum og annað í þeim dúr þá er hv. þingmaður augljóslega að reyna að veiða forseta inn á hinn pólitíska vígvöll. Ég hafði ætlað mér að halda mjög ópólitíska faglega ræðu sem forseti Alþingis og lenda ekki í umræðum um það, [[Gripið fram í.]]en auðvitað hleyp ég ekki frá fyrri orðum. Ég gagnrýndi ýmislegt í áherslum í ríkisfjármálum á umliðnum árum og er satt best að segja ekki viss um að ég og hv. þingmaður höfum verið mjög ósammála. Ég hef auðvitað mínar áhyggjur af hlutum, þar á meðal núna. En ég bendi þó á að sá er munurinn borið saman við fyrri ár, ég tala nú ekki um t.d. topp hagsveiflunnar 2016, að nú er hagkerfið kólnandi. Það mætti deila um hvað mikið, en það er greinilega þó frekar í þá áttina. Þá snúa hlutir af því tagi, að auka jafnvel frekar útgjöld en hitt, að draga þau saman, dálítið öðruvísi við hagstjórnarlega. En ég er ekki ósáttur við þær áherslur sem hér er verið að bera fram.
Forseti. Ég skal láta það vera að draga hæstv. forseta og hv. þingmann frekar inn á hinn pólitíska völl. Ég heyrði það strax og þingmaður hafði hafið ræðu sína að hann talaði þar sem forseti en ekki þingmaður en stóðst samt ekki mátið að spyrja hann aðeins út í þessi mál. Það sem ég held hins vegar að sé mjög gott að hafa í huga, sem snýr að efni ræðu þingmannsins eða hæstv. forseta - ég fagna mjög þeim áherslum sem þarna er verið að leggja á að efla starfsemi þingsins. Ég fagna líka mjög þeim metnaðarfullu áformum sem eru um að koma þinginu undir eitt þak. Ég held að það sé ágætt fyrir okkur að hafa það í huga að að vegsemd þingsins og styrkur þess má ekki verða afgangsstærð í fjármálum hins opinbera þegar t.d. kreppir að að nýju. Ég vona svo sannarlega að það verði ekki það sem fyrst verður skorið niður, hvenær sem að því kemur að við munum þurfa að þrengja að okkur að nýju, því að ég held að á slíkum tímum sé einmitt mjög mikilvægt að þingið sé sterkt og að þingmenn hafi þann stuðning sem þeir þurfa til þess að geta sinnt störfum sínum af metnaði. Því miður hefur það oft verið á fyrri tímum að þrengt hefur verið að svona verkefnum, jafnvel kallað gæluverkefni, en ég held að vegsemd, virðing og styrkur þingsins megi aldrei teljast vera gæluverkefni eða eitthvað sem skera megi niður við fyrsta tækifæri.
Herra forseti. Ég þakka fyrir jákvæðar umræður hér. Ég er hjartanlega sammála. Það var auðvitað ekki eitt af því skemmtilegasta að hafa líka þurft að þrengja nokkuð að Alþingi eftir hrun. Reynt var að gera það þannig að það kæmi sem minnst við kjarnastarfsemi þess. Dregið var talsvert úr þátttöku í alþjóðastarfsemi og fækkað ferðum og annað í þeim dúr. Reynt var að gera það á þann hátt að við gætum haldið uppi lágmarksstarfsemi á öllum sviðum, en fyrir aðeins minni peninga. Vonandi er mjög langt í það, ef það gerist nokkurn tímann, að við þurfum að standa í slíku aftur. Þá verð ég vonandi í öllu falli hættur í pólitík. Ég fékk nóg af einni umferð. Ég fyrirgef hv. þingmanni algjörlega að leggja fyrir mig smágildru. Það er mitt að varast hana og falla ekki í gryfjuna, það er bara próf. En mitt erindi hingað var fyrst og fremst að fara yfir hvernig þetta snýr að Alþingi. Ég ætla líka að heita því að við munum reyna að varðveita góða samstöðu um það hvernig við spilum úr þessum nýju möguleikum. Það verður að sjálfsögðu rætt í forsætisnefnd og með formönnum þingflokka, það hefur svo sem aðeins verið farið yfir það, þegar til þess kemur að við förum að hefjast frekar handa við að auglýsa stöður og annað því um líkt, hvernig það verður gert nákvæmlega. Vonandi getum við þá öll staðið mjög vel saman þverpólitískt um þá hluti.
Herra forseti. Núna þegar sól er hátt á lofti og við sjáum hvítar stúdentshúfur á ferð um bæinn eru próf eða próflok mörgum ofarlega í huga. Það á ágætlega við hér því að fjármálastefna hverrar ríkisstjórnar er sennilega helsta prófraun á efnahagsstefnu viðkomandi ríkisstjórnar og það verður því miður að segja að ríkisstjórnin hefur fallið á því prófi og það nokkuð kirfilega að mínu viti. Ef við höldum áfram með þá prófsamlíkingu held ég að ríkisstjórnin þurfi að taka þetta upp aftur, jafnvel öll fjögur árin ef við horfum til stúdentsins. Af hverju segi ég það? Af því að þegar við horfum til þeirra mistaka sem gerð hafa verið í hagstjórn fyrri ára hafa þau gjarnan verið nákvæmlega þau sem hér er verið að endurtaka, þ.e. að ríkisfjármálin séu kynnt akkúrat í hápunkti hagsveiflunnar. Þær mismunandi afsakanir sem borið er við hverju sinni geta verið langvarandi uppsöfnuð þörf, hversu lengi sem viðkomandi hagvaxtarskeið hefur varað, brýn nauðsyn fjárfestinga í innviðum, þörf fyrir uppbyggingu heilbrigðiskerfis o.s.frv. Allt eru þetta brýn og þörf verkefni. Það er einhvern veginn svo í íslenskri hagstjórn að þegar við horfum til hagstjórnarsögu fullveldistímabils okkar eru þetta endurtekin mistök, aftur og aftur og aftur, og alltaf eins og aldrei ætlum við að læra. Í nýútgefinni skýrslu starfshóps um endurbætta peningastefnu kemur þetta ágætlega fram. Þar er í langri yfirferð farið ágætlega yfir harmsögu hagstjórnar okkar á undanförnum 100 árum og þann lærdóm sem draga má af henni. Þetta er mjög áhugaverð en að mörgu leyti mjög hryggileg lesning. Mér þykir áhugavert, með leyfi forseta, að fá að drepa niður í þeirri skýrslu þar sem segir m.a. um tíu lærdóma úr íslenskri peningasögu: „Á þessum 100 árum sem Íslendingar hafa haft fulla sjálfstjórn í peningamálum hefur margt verið reynt. Landsmenn hafa verið í myntbandalagi, á gullfæti, á fastgengi með höftum og fastgengissamstarfi innan Bretton-Woods kerfisins. Einnig hafa verið gerðar tilraunir með peningamagnsmarkmið, raungengismarkmið eða skriðgengi, og fastgengi með skuggaaðild að evrópska myntkerfinu (EMS). Þá hafa landsmenn nú einnig reynt verðbólgumarkmið með frjálsu fljótandi gengi og nú frá árinu 2009 sveigjanlegt verðbólgumarkmið með stuðningi af fjármagnshöftum.“ Og enn er borin á borð tillaga um nýja útfærslu af peningamálum. Hvert er vandamálið? Nefndin kemst að þeirri meginniðurstöðu að það að fylgja leikreglunum skipti meira máli en hvaða leikur sé valinn. Þar væri ágætt ef fjallað væri í löngu máli um þann aga sem peningastjórn krefst í öllum lýðræðisríkjum. Með leyfi forseta vitna ég aftur í skýrsluna: „Hins vegar hafa hin íslensku reglufrávik verið mun meiri en þekkist annars staðar - það er eins og þjóðin hafi í raun ekki einu sinni reynt að fylgja þeim reglum sem peningastefnan á hverjum tíma hefur krafist. Það hefur því miður komið illa niður á henni sjálfri.“ Annar meginlærdómurinn sem nefndin dregur af þessari 100 ára harmsögu: Hagstjórnin þarf pólitískan stuðning. Aftur, með leyfi forseta: „Önnur pólitísk markmið - atvinnumál, velferðarmál, byggðastefna eða einfaldlega óskin um að vinna næstu kosningar - hafa alltaf haft forgang yfir það verkefni að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Þetta birtist með því að Seðlabanki landsins hafði ekki pólitískt umboð til beitingar stýrivaxta - fyrr en við byrjun 21. aldar. Þetta hefur einnig birst með því að ríkisfjármálum hefur ekki verið beitt til þess að viðhalda stöðugleika - svo sem með því að halda aftur af eyðslu í góðæri.“ Það er einmitt sú staða sem við stöndum frammi fyrir núna. Og hvað felst í fjármálastefnu og fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar sem verðskuldar svo lága einkunn? Það er hinn eitraði kokteill stóraukinna ríkisútgjalda í hápunkti hagsveiflunnar og áforma um skattalækkanir. Það er í raun ekki hægt að finna mikið hættulegri blöndu í hagstjórn en þá blöndu. Hvað þýðir það á mannamáli? Þetta er ekki skemmtilegasta umræðan. Þetta er álíka sjónvarpsefni og að horfa á vatn sjóða stundum. En þetta skiptir gríðarlega miklu máli. Það er sjálfsagt fátt í ákvörðunum ríkisstjórna eða meðhöndlun á Alþingi sem skiptir meira máli um hag þjóðar en einmitt hvernig við beitum eða beitum ekki ríkisfjármálum til að styðja við efnahagslegan stöðugleika. Gjaldið sem við höfum greitt fyrir þann óstöðugleika er gríðarlega óstöðugt gengi með reglulegum boðaföllum í genginu og ærnum tilkostnaði fyrir heimilin og fyrirtækin í landinu og miklu hærra vaxtastig en nágrannaþjóðir okkar hafa átt að venjast. Raunvaxtastig er hér a.m.k. 3% hærra að jafnaði yfir áratugaskeið en nágrannar okkar t.d. annars staðar á Norðurlöndunum eða öðrum Vesturlöndum hafa átt að venjast. Þetta er kostnaðurinn af agaleysinu. Þetta er ástæðan fyrir því að það skiptir svona miklu máli. Þetta er sá kostnaður sem bitnar yfirleitt hvað þyngst á tekjulægstu heimilunum í landinu. Það eru þau heimili sem geta síst tekist á við skakkaföllin sem fylgja efnahagssveiflum, það eru þau heimili sem taka yfirleitt á sig þyngstu byrðarnar þegar kemur að húsnæðiskostnaði, hækkandi leiguverði, eins og við sáum í hruninu. Þetta var hópurinn sem tapaði heimilum sínum, sem réði ekki lengur við skuldir sínar út af m.a., og ekki eingöngu en að stórum hluta, mjög óagaðri hagstjórn. Á það hefur ítrekað verið bent, ekki aðeins í ágætri skýrslu peningastefnunefndarinnar. Um það hefur náttúrlega ítrekað verið fjallað í gegnum tíðina og er ein meginástæða þess að við ákváðum að setja lög um opinber fjármál, til þess að reyna að stemma stigu við þróuninni. Ég spyr enn og aftur: Hvaða lærdóm höfum við dregið af þessu? Það má líka nefna að í grein sem Jónas H. Haralz skrifaði í Sögu 1. janúar 2009, þar sem hann gerði upp dóm sinn, hvaða lærdóm mætti draga af hagþróun og hagstjórn á Íslandi á 20. öld, segir hann eftirfarandi, með leyfi forseta: „Tvö atriði verða mér efst í huga þegar ég velti fyrir mér þessari spurningu, atriði sem raunar eru nátengd. Annað þeirra er hversu slitrótt og erfitt samband okkar við umheiminn hefur verið.“ - Það var ekkert launungarmál að Jónas komst að þeirri niðurstöðu að við ættum að vera aðilar að Evrópusambandinu og evrunni. - „Hitt er hversu mikla áherslu við höfum lagt á öflun framleiðslutækja og hvers konar framkvæmdir en látið undir höfuð leggjast að búa efnahagslífinu það almenna umhverfi góðra stjórnarhátta sem er forsenda traustrar hagþróunar.“ Þetta þýðir í einföldu máli: Nú tölum við um á þessum tímapunkti í hagsveiflunni að aðeins sé byrjað að gefa eftir og þess vegna megi gefa í í ríkisfjármálunum. Á sama tíma segir Seðlabankinn okkur: Þið eruð að draga úr aðild ríkisfjármálanna, við þurfum að hafa vexti hærri en ella. Hvað þýða hærri vextir en ella? Það þýðir að fyrirtækin eiga erfiðara með að takast á við þá kólnun sem á sér stað í hagkerfinu. Þau þurfa að bíða lengur eftir því súrefni sem þau þurfa á að halda og hið sama á við um heimilin. Það þýðir líka að gengið verður sterkara en ella út af háu vaxtastigi, sem er það sem grefur undan öllum útflutningsatvinnuveg og samkeppnisatvinnugreinum í landinu. Þetta er ekkert nýtt. Við endurtökum slíkt hagstjórnarmistök á u.þ.b. sjö til tíu ára fresti. Við höfum gert það, eins og hin ágæta yfirferð peningastefnunefndarinnar sýnir, reglulega á sjö til tíu ára fresti undangengna öld, allt fullveldistímabil okkar. Á sama tíma og nágrannaþjóðir okkar drógu lærdóm af því fyrir áratugum síðan höldum við áfram að berja höfðinu við steininn. Við höldum áfram að telja sjálfum okkur trú um það að hér gildi önnur efnahagslögmál en í öllum öðrum löndum í kringum okkur. Víkjum aftur að þeim baneitraða kokteil sem stefna ríkisstjórnarinnar er. Þar er ekki lagður neinn endanlegur dómur á hvaða stig samneyslu sé rétt. Það er annað viðfangsefni. Við getum alveg stýrt við lágt eða hátt stig samneyslu á þessum tímapunkti í hagsveiflunni, staðreyndin er einfaldlega að fjármagna þarf það stig samneyslunnar sem á að stýra eftir. Það gerir ríkisstjórnin ekki. Það leiðir hugann að öðrum hagstjórnarmistökum sem fyrri ríkisstjórnir hafa gjarnan gert: Íslenskir stjórnmálamenn eyða þeim peningum sem þeir koma höndum yfir. Það er hið einfalda viðmið. Öllu því fé sem finnst laust er eytt af því að það vinnur kosningar. Svo einfalt er það. Það er aldrei sett í forgang að sýna ráðdeild, að sýna ábyrgð í hagstjórninni. Við gerum þetta enn og aftur. Við þekkjum það mætavel að á þessum tímapunkti hagsveiflunnar, þegar við höfum snúið frá því að hagvöxtur sé drifinn áfram af útflutningsgreinum yfir í það að hagvöxtur sé drifinn áfram af einkaneyslu og opinberum útgjöldum, hagnast ríkissjóður mjög vel um skeið. Það má segja að rigni inn í ríkiskassann á þeim tímapunkti af því að við nýtum okkur sterka stöðu vegna mikillar hækkunar á ráðstöfunartekjum okkar. Við endurnýjum bílana okkar, við endurnýjum rafmagnstækin okkar, við ferðumst dálítið myndarlega, við gerum vel við okkur í mat og drykk og svo mætti áfram telja. Allt er þetta skattlagt ágætlega af ríkissjóði og skilar ríkissjóði miklum tekjum. Við vitum hins vegar líka að það kemur að skuldadögum í því eins og öðru og þá dragast tekjur ríkissjóðs verulega saman. Þegar við ætlum að stilla af þjónustustig heilbrigðiskerfisins eða menntakerfisins í hápunkti hagsveiflunnar með rekstur ríkissjóðs nánast á núlli og jafnvel lækka skatta ofan í það allt saman vitum við að við munum ekki hafa efni á því að veita sömu þjónustu af tveimur, þremur eða fjórum árum liðnum þegar hægir á. Þá mun enn og aftur þurfa að gera sömu vitleysu, getum við sagt, og við höfum alltaf þurft að gera, að velja á milli þess í niðursveiflunni að draga saman útgjöld ríkissjóðs eða hækka skatta, eða eins og í síðustu krísu, gera hvort tveggja til þess að ná jafnvægi á fjárhag ríkissjóðs að nýju. Í þessari fjármálastefnu er ekki að sjá að neinn lærdómur sé dreginn af fyrri reynslu. Þetta er orðinn 100 ára skóli. Við ættum fjandakornið að hafa lært eitthvað, en við höfum ekki gert það. Það þykja mér gríðarleg vonbrigði að horfa upp á. Það er áhugavert að bera fjármálaáætlun þessarar ríkisstjórnar saman við fjármálaáætlun þeirrar ríkisstjórnar sem sat hér á síðasta ári og var gagnrýnd fyrir áætlun sína, sem þótti þó vera hlutlaus gagnvart hagsveiflunni að mati Seðlabanka. Hún hjálpaði kannski ekki mikið til við að halda aftur af þenslu en hún var hlutlaus, hún örvaði ekki hagkerfið. Þá var gagnrýnt harðlega að ekki væri eytt nógu miklu. Hér er búið að bæta eins og um munar úr því en á sama tíma er líka ákveðið að lækka skatta, ofan í það allt saman. Það er ekki grundvöllur að efnahagslegum stöðugleika. Það er ekki grundvöllur að mjúkri lendingu í hagkerfinu. Að öðru í tengslum við þetta, sem er efnahagsleg undirstaða fjármálaáætlunar. Gert er ráð fyrir gríðarlegri útgjaldaaukningu á þessu fimm ára tímabili og skattalækkunum, eins og áður hefur verið nefnt. Það sem ég held að hafi oftast heyrst í umfjöllun fjárlaganefndar um forsendur fjármálaáætlunar og megineinkenni hennar eru aðvörunarorð fjölmargra aðila um að allt of bjartsýnar hagspár lægju til grundvallar fjármálaáætluninni. Við slíkar kringumstæður mætti segja: Í fyrsta lagi hefur verið kallað eftir, fjármálaráð hefur m.a. gert það, hagsveifluleiðréttri nálgun á afkomu ríkissjóðs, sem ekki hefur verið brugðist við og augljóst að það þykir ekki ákjósanlegt að mörgu leyti, enda er alltaf mjög þægilegt að hafa þetta góðæri til að eyða svolítið vel. Í öðru lagi vantar að dregnar séu upp einhverjar sviðsmyndir. Hvað ef hagvöxtur verður minni á þessu ári eða því næsta en við gerum ráð fyrir? Við gerum í efnahagslegum forsendum fjármálaáætlunar ráð fyrir langlengsta samfellda hagvaxtarskeiði sem Ísland hefur gengið í gegnum, aftur á fyrrnefndri 100 ára sögu fullveldisins. Þó svo að það eitt og sér útiloki ekki að slíkt geti gerst er það alla vega veðmál sem er ekki mjög skynsamlegt að leggja allt undir í að gangi eftir, sem þýðir að það krefst aukinnar varfærni, aukinnar ráðdeildar og líka þess að horft sé til þess hvaða áhrif það hefur á afkomu ríkissjóðs gangi þau áform ekki eftir. Mig langar að vitna í nokkur dæmi. Hér er t.d. nýleg frétt sem birtist 3. júní og þar er haft eftir Yngva Harðarsyni, framkvæmdastjóra Analytica, sem hefur sérhæft sig í efnahagsgreiningum um alllangt skeið, með leyfi forseta: „Analytica telur yfir 90% líkur á því að raungengi krónunnar muni lækka töluvert á næstu tveimur árum og krónan gefa eftir.“ Yngvi segir: „Raungengið hefur sjaldan verið hærra og þegar það hefur farið svona hátt hefur það haft sögulega tilhneigingu til að lækka hratt aftur. Í gegnum hagsveiflur síðastliðinna 60 ára eða svo, eða síðan 1960, hefur raungengið farið fimm sinnum í þær hæðir sem það er í núna. Í sögulegu samhengi þýðir það að um 90% líkur eru á að raungengið verði lægra til lengdar.“ Í efnahagsforsendum fjármálaáætlunar er gert ráð fyrir því að raungengið styrkist í gegnum öll árin. Þegar við horfum á það sem er að gerast í hagkerfunum í kringum okkur eru öll teikn á lofti um að raungengið sé farið að grafa verulega undan efnahagslegum stöðugleika til lengdar. Hver einasta útflutningsatvinnugrein kvartar undan því, hvort sem horft er til sjávarútvegs, ferðaþjónustu, tækni- og sprotafyrirtækja eða annarra iðnfyrirtækja. Samkeppnisgreinarnar kvarta líka undan því. Það sem meira er, byrjað er að segja upp fólki og leggja niður starfsemi eða draga úr henni út af háu raungengi. Það segir okkur það eitt að þetta gengur ekki til lengdar. Ferðaþjónustan hefur sennilega sýnt af sér talsvert meira þol gagnvart raungenginu en maður hefði þorað að vona en við sjáum augljós teikn á lofti núna um að þrátt fyrir að hér sé enn fjölgun ferðamanna, þótt hægt hafi verulega á henni, hefur á sama tíma dregið úr nýtingu gistirýma. Sá meðaltími sem ferðamenn dvelja hérna styttist og sá radíus sem þeir ferðast innan út frá suðvesturhorninu er minni með tilheyrandi afleiðingum fyrir efnahagslífið á landsbyggðinni. Það hefur einmitt verið hvað jákvæðasti fylgifiskur vaxtarins í ferðaþjónustunnar að ferðaþjónustan hefur skilað hagvexti um allt land, uppgangi í atvinnustarfsemi úti um allt land. Það er alveg augljóst þegar við horfum á ríkisfjármálin með hliðsjón af hagstjórn að við slíkar kringumstæður verður ríkisstjórn að leggja alla áherslu á að stuðla að þeirri mjúku lendingu sem allir óska að verði. Það er ekki aðeins einn aðili, Analytica, sem varar við þessu. Við því er varað í umsögnum Alþýðusambandsins, í umsögn Samtaka iðnaðarins, í umsögn Samtaka atvinnulífsins, í umsögn Viðskiptaráðs. Í raun og veru er sama stefið í þeim öllum: Það er algjörlega óraunhæft að ætla að hagvöxtur verði svo sterkur sem hér er spáð í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í í raungenginu. Það hefur aldrei gerst áður að okkur hafi tekist að viðhalda efnahagslegu jafnvægi á þeim punkti í raungengi sem við erum í. Ef við horfum á myndirnar hefur undantekningarlaust orðið mjög skörp leiðrétting á því sama raungengi akkúrat á þeim tímapunkti eða í þeim hæðum sem við erum í núna. Hvort það gerist í ár eða á næsta ári er ómögulegt að segja til um, en enn og aftur skal horft til varnaðarorða Yngva Harðarsonar: Það er 90% líkur á verulegri leiðréttingu. Þetta þýðir að forsendur opinberra fjármála umturnast við slíka breytingu. Það er ekki gert ráð fyrir því í fjármálaáætluninni. Ég held að alveg ljóst sé að ríkisstjórnin mun þurfa að endurskoða þessa fjármálaáætlun frá grunni innan ekki langs tíma. Það mun ekki verða svigrúm í opinberum fjármálum til þeirra útgjaldaaukningar sem gert er ráð fyrir án þess að gripið sé til verulegra skattahækkana til að fjármagna þau áform. Ég veit ekki hvort þessi ríkisstjórn lifir af slíkar breytingar þegar hér er horft númer eitt, tvö og þrjú út frá pólitískum hagsmunum þeirra flokka sem að ríkisstjórninni standa, að miðla mála milli flokka sem vilja lækka skatta og flokka sem vilja auka verulega samneyslustigið í landinu með þeim eitraða kokteil að ætla að gera hvort tveggja í senn, sem mun aldrei ganga upp. Það eru mörg fleiri atriði sem vert er að staldra við og hafa af nokkrar áhyggjur. Ef við horfum fram hjá þeim augljósa og risavaxna veikleika sem efnahagslegar forsendur og hlutverk ríkisfjármálanna í hagstjórninni er er líka annað sem er mjög ámælisvert, myndi ég segja, í fjármálaáætlun. Til að gæta fullrar sanngirni mátti líka færa þá gagnrýni á síðustu ríkisstjórn og þá gagnrýni er að finna í sameiginlegum athugasemdum fjárlaganefndar. Það er algjör skortur á skýrum og greinilegum árangursmælikvörðum og skýrum markmiðum. Þetta er eitthvað sem ég held að við verðum að taka höndum saman um að þróa. Það er ekki markmið út af fyrir sig, alla vega ekki ásættanlegt markmið í stefnumörkun, að ætla einfaldlega að auka útgjöld. Við horfum t.d. til heilbrigðiskerfisins þar sem markmiðið er skýrt: Stórsókn í heilbrigðiskerfinu, stóraukin útgjöld í heilbrigðiskerfinu. En hvað ætlum við að gera við þá fjármuni? Hvaða árangri ætlum við að ná? Hvernig mælum við hann? Hvernig göngum við úr skugga um að við séum með betra heilbrigðiskerfi á eftir en ekki bara dýrara heilbrigðiskerfi? Það er umhugsunarefni, sérstaklega þegar við horfum á þá stefnumörkun sem virðist vera hjá hæstv. heilbrigðisráðherra í dag sem hefur ráðist til atlögu við einkarekinn hluta heilbrigðiskerfisins. Það verður ekki annað séð en að þrengja eigi að þeim hluta kerfisins með öllum ráðum án þess að við vitum nokkuð um það hvort það kerfi sé skilvirkara eða óskilvirkara en hið opinbera. Það eru allt of litlar upplýsingar um hvaða árangri við erum að ná í rekstri heilbrigðiskerfisins, hvaða árangri heilbrigðiskerfið skilar okkur í því markmiði sem hlýtur að vera sameiginlegt markmið okkar allra, að það þjóni íbúum þessa lands sem best. Við höfum enga mælikvarða um það í fjármálaáætlun. Horfum á þá veikleika sem hér er bent á, sem m.a. Landspítalinn hefur tilgreint. Ef Landspítalinn ætti að ná þeim markmiðum sem þó eru tilgreind í fjármálaáætlun hvað varðar starfssvið þeirra þyrfti 50–80 milljarða til viðbótar í fjármálaáætlun. Ég ætla ekki að leggja mat á hvort það sé rétt og sanngjarnt mat eða ekki, en það sýnir að verulega vantar upp á þann mælanleika að skýrt sé hvaða meginmarkmiðum eigi að ná fram, hvað þau kosti og hvernig eigi að ná þeim í gegn. Það má nefna fleiri dæmi. Það er t.d. nefnt varðandi örorkulífeyriskerfið að við höfum engan veginn nægjanlegt fjármagn til að ráðast í þá endurskoðun á lífeyriskerfi öryrkja sem boðuð er. Ef ég man rétt eru ætlaðir 4 milljarðar í það verkefni. Það er ágætt að hafa í huga í því samhengi að við stokkuðum upp lífeyriskerfi eldri borgara fyrir ekki svo löngu síðan, breytingar sem samþykktar voru á þinginu árið 2016. Frá þeim tíma hafa útgjöld okkar til ellilífeyris aukist um liðlega 30 milljarða, að ég hygg, úr 50 milljörðum í um 80 milljarða. Ég efa að við getum náð fram sambærilegri endurskoðun á lífeyriskerfi öryrkja fyrir 4 milljarða. Ég held að það sé talsvert langur vegur þar frá. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir t.d. fjárlaganefnd í umfjöllun um fjármálaáætlun að fá skýrari mynd af því þegar við horfum fram á veginn. Það er athyglisvert þegar við skoðum vinnuna sem fjárlaganefnd hefur lagt í í yfirferð yfir fjármálaáætlun að við erum engu að síður engu að breyta. Meiri hluti fjárlaganefndar leggur ekki fram neinar tillögur til breytinga, engar tillögur til úrbóta á þeim veikleikum sem flaggað hefur verið, engar tillögur til að meta t.d. þá tekjuveikleika sem kunna að reynast í henni o.s.frv. Það er mikilvægt ef við ætlum að láta þetta tæki virka fyrir okkur til framtíðar, óháð því hvaða ríkisstjórnir eru við völd, að verklag okkar breytist. Fjármálaáætlun getur ekki aðeins verið plagg lagt fram af framkvæmdarvaldi sem þinginu er einfaldlega ætlað að stimpla og fikta ekki nokkurn skapaðan hlut í. Við eigum töluvert við fjárlög á hverju ári. Við lagfærum þá veikleika sem við teljum vera í þeim. Við hlýðum á gesti sem koma fyrir fjárlaganefnd og reynum að bregðast við á einhvern hátt. En því er ekki til að dreifa í fjármálaáætlun. Það er eins og hvergi megi snerta á henni eða breyta frá þeirri uppröðun sem hún hefur fengið af hálfu framkvæmdarvaldsins. Þetta held ég að við verðum að lagfæra. Það er eitt sem ég myndi vilja nefna undir það síðasta. Það er mjög gagnrýnivert hversu óljós áform stjórnvalda eru varðandi skattamál, sérstaklega tekjuskattskerfisins. Við höfum heyrt endurteknar yfirlýsingar um að lækka eigi tekjuskatt um allt að 14 milljarða, jafnvel þegar á næsta ári, án þess að það hafi verið útfært með nokkrum hætti hvernig hið nýja tekjuskattskerfi eigi að vera. Við höfum heyrt, og það er í raun og veru það eina sem við sjáum út úr fjármálaáætlun, gert ráð fyrir 1% lækkun neðra þreps en jafnframt er talað um aðrar útfærslur. Ég myndi fagna því ef ríkisstjórn sem vill efla Alþingi og boðar þverpólitískara samstarf innan þingsins myndi efna til þverpólitískrar vinnu um nýtt tekjuskattskerfi. Það er vissulega mikilvægt að hafa samráð við aðila vinnumarkaðarins, ekki hvað síst verkalýðshreyfinguna, um þróun þess, en það er líka mikilvægt að minni hluti og meiri hluti hverju sinni komi sér saman um það hvernig tekjuskattskerfið eigi að vera byggt upp, svo að ekki sé talað um ef hugmyndin er að fara í verulega uppstokkun á kerfinu. Þess vegna held ég að það væri fagnaðarefni ef slík vinna yrði færð inn í þingið, ekki bara þegar ríkisstjórn hefur tekið ákvörðun um það hvernig hún vilji framkvæma þetta. Það eru fleiri þættir sem mætti nefna. Ég ætla ekki að fara yfir málefnasviðin hvert um sig. Ég hef áður sagt að forgangsröðun fjármálaáætlunar sé mjög í takt við forgangsröðun fjármálaáætlunar síðustu ríkisstjórnar, þó svo að nokkru sé bætt í útgjöldin í þessari hér. Það er þverpólitísk samstaða um það í þinginu að forgangsraða ríkisfjármálunum í þágu heilbrigðiskerfis og menntakerfis. Það eru augljósir veikleikar í fjármálaáætluninni þegar kemur að samgöngukerfinu okkar, sem hefur ítrekað verið bent á, og alveg ljóst að viðhaldi vegakerfisins okkar er orðið verulega ábótavant eins og umræðan um nýtingu ríkisstjórnarinnar á varasjóði til að bæta í viðhald veganna hefur sýnt. Það er alveg ljóst að miklu meira þarf til þegar við horfum á að hagvöxtur undangenginna ára hefur verið drifinn áfram af ferðamönnum sem aka þjóðvegina og að slitið á vegunum hefur aukist verulega en útgjöld til viðhalds hafa engan veginn fylgt því. Þegar öllu er á botninn hvolft er þetta er óábyrg ríkisfjármálaáætlun. Hún grefur undan efnahagslegum stöðugleika til lengri tíma litið. Hún dregur engan lærdóm af 100 ára sársaukafullri lærdómssögu okkar í hagstjórn, heldur endurtekur þvert á móti þau mistök sem ítrekað hafa verið gerð af hálfu okkar stjórnmálamanna á nákvæmlega þessum tímapunkti í hagstjórninni. Þetta gengur ekki lengur. Það er löngu tímabært að stjórnmálamenn fari að axla efnahagslega ábyrgð. Það er ekkert vandamál að reyna að verða við óskum allra þegar vel árar í afkomu ríkissjóðs eins og nú er, vandamálið er að reka ríkissjóð sem þolir hagsveiflurnar sem eru svo miklar hér á landi. Það krefst pólitísks hugrekkis og ábyrgðar. Því miður skortir verulega á það í þessari fjármálaáætlun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni prýðisræðu. Hv. þingmaður fór hér mjög vel yfir hagsöguna og vitnaði í nýútkomna skýrslu starfshóps um endurbætta peningastefnu. Ég vil taka það fram að ég hef ekki lesið skýrsluna til enda, aðallega fyrstu blaðsíðurnar og niðurstöðurnar, og hef ekki mikið annað til að byggja á. Það er reyndar athyglisvert sem hv. þingmaður kom inn á að það eru tveir möguleikar í stöðunni. Ég lít svo á að það sé fræðileg nálgun að ganga bara út frá því að hér séum við með íslenska krónu eins og í dag. Þá eigum við tvo möguleika; að halda áfram með núverandi fyrirkomulag og sjálfstæða peningastefnu sem hefur verðbólgumarkmið að leiðarljósi, eða hinn möguleikann, að festa varanlega gengi krónunnar með myntráði þannig að innlend seðlaútgáfa er þá dreifð með erlendum gjaldeyri. Viðreisn og væntanlega hv. þingmaður hafa talað fyrir þeirri leið. Hefur hv. þingmaður farið dýpra í skýrsluna en sá er hér stendur? Starfshópurinn metur það svo að þessi leið yrði stórhættuleg fyrir fjármálalegan stöðugleika. Hvernig metur hv. þingmaður þá niðurstöðu út frá stefnu Viðreisnar í þessum efnum?
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Af því að mér láðist að gera það í ræðu minni vil ég líka þakka hv. þingmanni og formanni fjárlaganefndar fyrir einstaklega góða vinnu í tengslum við fjármálaáætlunina. Þó svo að ég gagnrýni niðurstöðuna harðlega get ég sagt heils hugar að vinnan var til fyrirmyndar og gott dæmi um þann þverpólitíska anda sem gjarnan mætti ríkja oftar í þinginu. Hvað varðar niðurstöðu peningastefnunefndarinnar varðandi myntráðið sérstaklega er ég reyndar í sömu sporum og hv. þingmaður að ég er kominn á bls. 37, ef ég man rétt, ég hef ekki lesið hana til hlítar. En það er alveg rétt að nefndin telur meiri þjóðhagslega áhættu fólgna í myntráði en endurbættu verðbólgumarkmiði frá því sem nú er. Ég er ekki endilega sammála niðurstöðu nefndarinnar hvað það varðar. Reyndar hefur fjöldi ríkja rekið myntráð með góðum árangri yfir löng tímabil, hvort sem er ein síns liðs eða stutt af einhvers konar myntbandalagi eða inngöngu í myntbandalag, sem hefur skilað þeim mjög góðum efnahagslegum árangri. Ég er hins vegar alveg sammála niðurstöðu nefndarinnar sem er efnislega sú að það sé alveg sama hvaða fyrirkomulag við veljum okkur, að við munum alltaf sprengja það utan af okkur ef við ekki fylgjum þeim leikreglum sem þar gilda. Það er auðvitað alveg rétt varðandi fastgengisstefnu eins og myntráð í rauninni, að slík stefna krefst enn meiri aga, bæði af hálfu aðila vinnumarkaðar í kjarasamningagerð og ekki hvað síst af hálfu ríkisins í hagstjórninni. Það er full ástæða til þess að hafa áhyggjur af því miðað hvernig við hegðuðum okkur í fortíðinni hvort [[Forseti hringir.]]hægt sé að sleppa okkur lausum í slíkri stefnu, eða myntbandalagi ef því er að skipta. Við munum aldrei ná neinum [[Forseti hringir.]]árangri í að tryggja hér efnahagslegan stöðugleika [[Forseti hringir.]]öðruvísi en breyta vinnubrögðunum okkar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er spenntur að lesa lengra í skýrslunni, en er sammála hv. þingmanni um að framsetningin á niðurstöðunum um að virða leikreglurnar og agann er athyglisverð. Við erum að vinna með þetta regluverk í hv. fjárlaganefnd, lög um opinber fjármál. Það er nú orðið býsna samhangandi ferli, sem er stefna og áætlun samhliða framkvæmd fjárlaga. Svo koma fjárlögin þegar við mætum aftur í september. Þetta er því samhangandi ferli. Nú hefur hv. þingmaður setið beggja vegna borðs sem ráðherra og þingmaður á nú sæti í hv. fjárlaganefnd. Hvernig sér hann þetta verklag? Upphaflegi tilgangurinn var að auka agann í fjármálum þannig að samspil næðist á milli fjármálastefnu og peningamálastefnu, sem lengi hefur verið talað um. Erum við ekki á réttri leið í því þó að við þurfum að bæta ýmislegt í verklaginu? Það kemur fram í öllum álitum í meiri hluta fjárlaganefndar og í minnihlutaálitum sem við höfum fjallað um í dag, og að sama skapi í sameiginlegum ábendingum hv. nefndar, sem var mjög lofsvert framtak í nefndinni og hv. þingmaður tók þátt í að móta. Ég vil jafnframt nota tækifærið og þakka hv. þingmanni samstarfið í nefndinni.
Virðulegur forseti. Ég get alveg tekið undir með hv. þingmanni að sú umgjörð sem sett hefur verið um opinber fjármál með lögunum þar að lútandi er mjög til bóta. Við förum ekki eftir þeirri umgjörð, en hún hefur alla vega sett okkur mælanleg viðmið. Og að hér sé sett fjármálastefna skiptir gríðarlega miklu máli. Hún gefur þá strax mjög skýra vísbendingu um hvert ríkisfjármálin stefna hverju sinni. Það að hér sé sett fimm ára ríkisfjármálaáætlun skiptir líka gríðarlega miklu máli upp á fyrirsjáanleika, að stofnanir sjái hvað er fram undan, að það sé ekki bara bundið í fjárlagaumræðu hvers árs. Tillögurnar sem voru sameiginlegar tillögur fjárlaganefndar væru allar til umtalsverðra bóta ef við myndum ná að færa verklag í áttina að þeim. Ég held að þær myndu skerpa mjög verklagið í kringum þetta allt saman. Ég held að það sé líka algjört lykilatriði ef horft er til framtíðar að fjárlaganefndin sé þess umkomin að eiga við fjármálaáætlun hverju sinni líkt og nefndin á við fjárlög. Komið hefur ágætlega fram í umræðunum í dag að nefndina skortir grundvallarupplýsingar úr ráðuneytunum um hvernig kostnaðartölur eru fundnar og hvað liggi að baki þeim markmiðum sem sett eru. Auðvitað ætti það að vera eitt af því sem fjárlaganefnd gerir að stilla annað hvort af. Ef markmiðin teljast ekki vera fjármögnuð ætti annaðhvort að bæta fjármagni við á viðkomandi málefnasviði eða einfaldlega að breyta markmiðunum og segja: Þau eru óraunhæf, þau munu ekki nást. En til þess skortir okkur nokkur gögn. En ég held að þegar öllu er á botninn hvolft, þrátt fyrir allar þessar umbætur í lagaumhverfinu og þrátt fyrir öll metnaðarfull markmið þar að lútandi, séum við að falla í hefðbundinn freistnivanda stjórnmálanna að eyða þeim peningum sem til eru.
Herra forseti. Í fjárlaganefnd var mikið rætt um þjóðhagsspár og annað. Það er bara ákveðin forsenda og hin stóra forsenda í fjármálaáætluninni er þjóðhagsspá Hagstofunnar. Hún er eiginlega hryggjarstykkið hvernig við vinnum með þetta og við sjáum líka Alþjóðagjaldeyrissjóðinn, þjóðhagsspá hans, hún er meira að segja heldur jákvæðari í okkar garð næstu árin en spá Hagstofunnar. Hvað annað eigum við að nota í fjármálaáætlunargerðinni? Hvað sér hv. þingmaður annað fyrir sér í þessu ferli en þessa hagspá? Hún hlýtur alltaf að vera grunnurinn að öllu sem við erum að vinna með. Við getum ekki nýtt okkur hagdeild Viðreisnar eða hagdeild Sjálfstæðisflokksins, eða hvernig sem við sjáum það. Maður rekur ekki puttann upp í loftið. Þetta hefur mér fundist mjög mikilvægt í þessari vinnu, eða sem sagt, maður hefur aldrei fengið það svar hvað menn sjá fyrir sér í slíkri vinnu. Hv. þingmaður hefur oft talað um eitraðan kokteil varðandi skattalækkanir í hámarki hagsveiflunnar. Nú er önnur spurning. Ef almennt er litið á að við höfum verið í toppnum 2016 í hagsveiflunni og lending farin að mýkjast að einhverju leyti. Vonandi verður það þannig snertilending með tíð og tíma að við förum aðeins niður og síðan rísum við upp aftur, vonandi í rólegheitum. Er hv. þingmaður sammála að hápunkturinn í hagsveiflu hafi verið 2016? Af hverju er þetta þá svona viðkvæmt núna ef við erum að komast inn á rólegri tíma í því tilliti? Kannski er aðalatriðið hvaða hagstofuspár eða þjóðhagsspár við eigum að nýta okkur.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Í fyrsta lagi hvaða spár við eigum að nota. Það er auðvitað augljóst. Við getum ekki notað neinar aðrar spár en hinar opinberu hagspár. Auðvitað verðum við að byggja slíka vinnu á hagspá Seðlabankans og Hagstofu líkt og við erum að gera. En þegar við fáum þau skýru varðnaðarorð um að forsendur þeirra kunni að vera mjög bjartsýnar eða jafnvel óraunhæfar þá kallar það einmitt á þá sviðsmyndagerð sem hefur verið rædd í fjárlaganefndinni, að búa til sviðsmyndir um það ef einhverju bregður til verri vegar, hvernig ríkisfjármálin myndu þá líta út í því samhengi. Og það sem augljóslega er bent á að varlega sé stigið til jarðar, t.d. í útgjaldaaukningu eða út frá sjálfbærni ríkisfjármálanna, horft sé til þess og sagt: Við gætum þurft í raun og veru að hækka skatta til að fjármagna þetta samneyslustig til lengdar. Það er það sem núverandi ríkisstjórn horfir fram hjá í málamiðlun sinni, að horfa til þess einfaldlega að, jú, sennilega höfum við efni á þessu útgjaldastigi akkúrat núna. En hættan er alltaf þessi sama. Við tölum stundum um froðu, ég vil ekki segja froðu í tekjuöflun ríkissjóðs, en við vitum alveg að tekjur og gjöld ríkissjóðs eru mjög hagsveiflunæm. Tekjur aukast mjög hratt í uppsveiflunni, en dragast líka mjög skarpt saman þegar dregur saman í hagkerfinu aftur. Sama gildir um útgjöldin, við horfum til þess að útgjöld, t.d. til barnabóta, vaxtabóta og húsnæðisbóta, hafa tilhneigingu til þess að hækka í samdrætti. Sama er hið augljósa með atvinnuleysisbætur. Við þurfum að horfa framan í þetta og gera ráðstafanir til að ríkissjóður geti brugðist við samdrættinum ef hann kemur. Ágætt er að hafa það í huga líka þegar kannski harðasta viðmið fjármálareglna laganna um opinber fjármál er skuldaviðmiðið. [[Forseti hringir.]]Það þarf ekki mikið að bregða út af til að ríkissjóður megi einfaldlega bara ekki reka sig í neinum halla af því að hann sé í skuldaþakinu.
Herra forseti. Þetta er eiginlega nákvæmlega það sem er hið stóra verkefni hjá okkur varðandi fjármálaáætlunina og umræðuna í fjárlaganefnd á þinginu og annars staðar. Hver er veruleiki okkar í efnahagsmálum í dag? Hvar stöndum við? Sagan er einhvern veginn þannig að það er alltaf eitthvað nýtt sem kemur. Og þessi sjö til tíu ára sveifla sem hv. þingmaður talar um, það er alltaf eitthvað nýtt í henni. Svo verður fallið með einhverjum nýjum hætti. Veruleikinn núna, við sjáum kannski að hryggjarstykkið á bak við efnahagsmál þjóðarinnar er með allt öðrum hætti en hefur verið áður varðandi eignastöðu erlendis og skuldir og þessa samsetningu - ég hef verið óþreytandi að tala um ferðaþjónustu, áhrif hennar, flugrekstur og annað, á efnahagslífið, hvernig þetta hefur þróast. Það hefur verið gríðarlegur vöxtur og gríðarlegt gjaldeyrisinnstreymi tengt þessum atvinnugreinum síðustu fimm, sex ár sérstaklega. Mér hefur þótt skorta umræðu um þennan veruleika. Maður ræðir þessi mál við hagfræðinga okkar sem koma fyrir fjárlaganefnd eða maður hittir á förnum vegi og spyr: Hvað hefur gerst einmitt með tilkomu þessarar nýju atvinnugreinar, með þeim gríðarlega styrk sem ferðaþjónusta og flugreksturinn er? Ég held að mesta óvissan liggi kannski í því hvað þetta þýði til lengri tíma. Nú höfum við nýjar spár eða erum að fá nýjar tölur og íslenskir flugrekstraraðilar stefna fyrst og fremst á að fjölga farþegum yfir Atlantshafið milli Bandaríkjanna og Evrópu, þar er gríðarleg fjölgun núna. Hvað segir hv. þingmaður um þann nýja veruleika - hann er hagfræðimenntaður - um þann þátt og breyttan veruleika? Hvernig eigum við að reyna að átta okkur á þeirri stöðu sem er komin upp í dag og hvort hún hafi ekki breytt í grundvallaratriðum efnahagsmálum okkar?
Forseti. Ég held að algengasta staðhæfing í öllum efnahagsuppsveiflum sé: Þetta er öðruvísi í þetta skiptið. Algengasta niðurstaðan í niðursveiflunni er: Nei, það var það ekki. Það er alveg rétt og ég ætla ekki að gera lítið úr þeim gríðarlega ávinningi sem við höfum haft af ferðaþjónustunni í uppsveiflunni og stórkostlegt að sjá að við séum komin með nýja stoð undir hagkerfið, mjög sterka stoð. Ég hef fulla trú á að hún verði til frambúðar, þó að hún muni vafalítið ganga í gegnum sveiflur eins og allar aðrar atvinnugreinar, en við sjáum að um hana gilda alveg sömu efnahagslegu lögmál og aðrar atvinnugreinar landsins. Við sjáum að hin sterka raungengisstaða er líka farin að meiða mjög ferðaþjónustuna líkt og aðrar útflutningsgreinar. Það er að draga úr vexti og dvöl er að styttast, ferðamenn eyða minna og þar fram eftir götunum. Við þurfum því alltaf að gæta að okkur um sömu hluti. Það gilda sömu efnahagslegu málin um þetta allt saman á endanum. Það sama á líka við um flugfélögin okkar í samkeppninni yfir hafið. Ef launakostnaður þeirra í íslenskum krónum verður of hár þá verða þau ekki samkeppnisfær. Áform þeirra eru enn þá um að auka verulega við sig í þeim flutningum. Ég vona svo sannarlega að þau áform gangi eftir og þeim farnist vel. En þá þurfum við líka að tryggja þeim stöðugt rekstrarumhverfi líkt og öðrum útflutningsgreinum. Það má alveg benda á í þessu samhengi að auðvitað hefur verð á t.d. flugvélaeldsneyti hækkað mjög skarpt núna þessi misserin og með tilheyrandi kostnaðaraukningu fyrir þau flugfélög eins og öll önnur flugfélög í heiminum. Þetta er bara alltaf það sama. Við þurfum að gæta að stöðugleikanum. Fórnarkostnaðurinn okkar á endanum í þessum mikla óstöðugleika undangenginna 100 ára eru sprotarnir. Sprotarnir ná aldrei að vaxa og dafna. Fyrir vikið verður atvinnulífið miklu einhæfara en ella. Það þarf ekki að vera svoleiðis. Við getum skapað miklu meiri stöðugleika, bæði varðandi [[Forseti hringir.]]gengi, ekki síður hvað varðar fjármagnskostnað eða vexti.
Virðulegi forseti. Mér líður pínulítið eins og heilögum Frans frá Assisi sem sagt var um að hann hafi predikað yfir fuglunum og vonað að það kæmist á einhvern hátt til skila þótt þeir hafi kannski ekki beinlínis hlustað mikið á hann. Ég er hér að predika yfir þessum auðu stólum, mestmegnis. Ég þakka að sjálfsögðu hv. þingmönnum fyrir að sitja hér og hlusta, en ég geri mér vonir um að þessir auðu stólar muni þá einhvern veginn meðtaka það sem ég hef hér að segja og koma því til skila. Við höfum heyrt margar góðar ræður þar sem fjallað er um forsendur fjármálaáætlunar, efnahagslegar og haglegar forsendur hennar. Ég ætla að nálgast þetta úr dálítið annarri átt, nota þann tíma sem ég hef til að gera að umtalsefni það sem varðar þá nefnd þar sem ég sit og einbeita mér sérstaklega að því sem varðar menntahluta þeirrar nefndar. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar eru gefin fyrirheit um stórfellda uppbyggingu innviða á sviðum sem hafa lengi verið vanrækt, þá ekki síst í mennta- og menningarmálum. Við höfum oft heyrt talað um stórsókn í menntamálum af fulltrúum ríkisstjórnarinnar. Í ljósi þess veldur þessi fjármálaáætlun vissum vonbrigðum. Þannig munu framlög til háskóla ekki ná markmiðum um meðaltal OECD-ríkjanna og síðan Norðurlandanna á tímabilinu eins og lofað var og allir flokkar lofuðu fyrir kosningar. Og innan framlaga til háskóla eru mjög stórar og fjárfrekar byggingarframkvæmdir við Hús íslenskra fræða og ekki síður fjárfrek sérverkefni á sviði tungutækni. Þetta eru verkefni sem ber að fagna en kannski varhugavert að reikna þau beinlínis sem framlög til háskóla. Til framhaldsskóla verður ekki varið auknu fjármagni nema þá nokkurn veginn sem svarar því sem sparaðist við styttingu framhaldsskólanna. Framlög til lista og menningar munu sennilega beinlínis lækka á tímabilinu. Svipaða sögu er að segja um framlög til löggæslunnar í landinu sem munu ekki svara þörf fyrir meiri mannafla í lögreglunni eins og við höfum nú heyrt mikið talað um að undanförnu að verði sífellt meiri, bæði til að mæta auknum ferðamannastraumi og alls konar nýjum verkefnum í sífellt flóknari heimi. Það er fagnaðarefni að fjármagn skuli veitt í aðgerðaáætlun um meðferð kynferðisbrota í réttarvörslukerfinu en ekki er hægt að halda því fram að sú áætlun sé fullfjármögnuð þar sem hún hefur ekki verið kostnaðarmetin að fullu. Það vantar þannig sitthvað upp á metnað ríkisstjórnarinnar í málefnum fjölmiðlunar, persónuverndar og hvað varðar vernd réttinda einstaklinga og eins virðist lítill áhugi á að bæta stöðu útlendinga og fanga á tímabilinu. En ég ætla sem sé einkum að gera að umtalsefni það í þessari fjármálaáætlun sem varðar menningu, listir, íþróttir og æskulýðsmál, eins og það heitir. Í greinargerð með áætluninni segir, með leyfi forseta: „Helstu breytingar málefnasviðsins skýrast af áherslum í stjórnarsáttmálanum. Þar má nefna hækkun á framlögum vegna verkefnis um máltækni, eflingu höfuðsafnanna þriggja til að styrkja rekstur sameiginlegra og sértækra verkefna og framlags til að styrkja starfslauna- og verkefnasjóði listamanna.“ Í ljósi þessara orða vekur það nokkra athygli að framlög til þessa málefnasviðs í heild eiga að fara lækkandi á tímabilinu. Það segir líka í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í mennta- og menningarmálum ber hæst verulega aukin framlög til háskólastigsins í samræmi við stjórnarsáttmála. Framlög til háskólanna voru aukin um ríflega 2 milljarða kr. í fjárlögum 2018. Gert er ráð fyrir áframhaldandi auknum framlögum út áætlunartímann en alls hækka framlög til sviðsins um ríflega 2,8 milljarða kr. í samræmi við markmið í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um að framlög til háskóla nái meðaltölum OECD. Á sviði menningar og lista verður varið ríflega 750 millj. kr. til aðgerðaáætlunar um máltækni á áætlunartímabilinu en áður hefur hátt í 500 millj. kr. verið varið til verkefnisins.“ Þrátt fyrir þá viðleitni vantar enn dálítið upp á að framlög til háskólanna nái meðaltölum OECD á tímabilinu, hvað þá að Ísland verði fyrir ofan miðju eða nálgist önnur ríki Norðurlandanna. Máltækniverkefnið er sagt vera fullfjármagnað. En það hafa samt komið fram þær raddir að þar kunni að vanta upp á tæplega hálfan milljarð kr. til að sú áætlun sé fullfjármögnuð. Í fjármálaáætlun er lýst yfir vilja til að styrkja höfuðsöfnin þrjú, Þjóðminjasafn og Listasafn og Náttúruminjasafn Íslands. Sérstaklega er tekið er fram að unnið verði að málefnum náttúruminjasafnsins á tímabilinu, sem ber að fagna. Þó er ekkert í hendi hvað það varðar en ástæða er til að minna á að það er ekki vansalaust fyrir þjóð sem á svo mikið undir náttúrunni að ekki sé til staðar safn um íslenska náttúru. Slíkt safn var raunar til undir lok 19. aldar og hýst heima hjá skáldinu og náttúrufræðingnum Benedikt Gröndal. Við erum eftirbátar hans nú á dögum. Þjóðminjasafnið ber ábyrgð á 60 stöðum um allt land sem eru í mjög misjöfnu ásigkomulagi. Þar eru mikil tækifæri en líka mjög krefjandi verkefni sem ekki mega bíða öllu lengur því að þarna eru mikil menningarverðmæti í húfi sem ekki verða endurheimt. Gætt hefur togstreitu milli sveitarstjórna og safnstjóra og tekjustofnar safnanna eru óljósir um leið og söfnunum eru lagðar mjög ríkar skyldur á herðar um rekstur og viðhald. Það er mjög mikilvægt að tryggja fjármagn til viðhalds þessara staða og uppbyggingar en þess sér þó ekki stað í fjármálaáætlun að gert sé ráð fyrir því. Vert er að benda á í því sambandi að söfnin víða um land geta gegnt miklu stærra hlutverki í ferðamannaþjónustu en nú er. Ekki er fjallað sérstaklega um það mikla fjársvelti sem skólabókasöfn hafa búið við mörg undanfarin ár með þeim afleiðingum að þau hafa ekki getað keypt nýjar eða nýlegar bækur handa nemendum að lesa, sem hefur svo aftur hefur bitnað á lestri, lestrarkunnáttu, og jafnvel almennu læsi meðal unglinga. Yfirvöld virðast ekki hafa komið auga á samhengið sem er milli lestrarkunnáttu og þess að stunda lestur á hverjum degi. Enn sem komið er eru bækur mjög gott tæki til þess að lesa. Ríkið rekur ýmsar menningarstofnanir. Þær stofnanir skapa eins og við vitum undirstöðu fyrir alls konar fjölþætta menningar- og listastarfsemi í landinu og þjóna landsmönnum öllum og sinna auk þess sumar stjórnsýslu á sínum sviðum. Í fjármálaáætlun er sett fram það markmið að bæta aðgengi að menningu og listum svo fleiri landsmenn fái notið þeirra gæða. Það er lofsvert, þó að reyndar sé ekki að sjá útfærslu á þeim áformum. Ríkisútvarpið er meðal þessara menningarstofnana. Það hefur hin seinni ár verið rekið með mjög einkennilegu rekstrarfyrirkomulagi sem er kennt við opinbert hlutafélag. Ég verð að játa að mig skortir hagfræðilega kunnáttu til að skilja það. Þetta er hlutafélag þar sem aðeins einn aðili á hlut. Það er vikið að stofnuninni í kafla um fjölmiðlun og talað um að lögð verði áhersla á að auka framboð á íslensku menningarefni og leiknu efni fyrir börn og fullorðna og talað um að auka samframleiðslu með sjálfstæðum framleiðendum og kaup frá þeim. Allt er þetta lofsvert. Það fer ekki á milli mála mikilvægi stofnunarinnar við þróun og atvinnusköpun í kvikmyndaframleiðslu í landinu og íslensku menningarlífi og það er brýnt að stofnunin hafi þá styrk til að vera slík, vera kvikmyndaframleiðslu og atvinnusköpun þar slíkur bakhjarl og máttarstoð. Allar breytingar á tekjustofnum stofnunarinnar verður að skoða í þessu ljósi, ljósi menningarhlutverks hennar. Hvergi í fjármálaáætlun er vikið að því að innan Ríkisútvarpsins er að finna eitt stærsta og merkilegasta safn landsins. Það eru hljóðritanir á plötum og segulböndum sem ná aftur til ársins 1930 þar sem er að finna ómetanleg menningarleg og söguleg verðmæti. Það er mjög aðkallandi að það safn komist í stafrænan búning sem fyrst og verði aðgengilegt almenningi á vef stofnunarinnar. Það væri Alþingi til sóma að finna stofnuninni tekjustofna til þess að sinna því. Menningarsjóðir, svo vikið sé örlítið að þeim, eru margvíslegir. Mig langar til að tilfæra orð úr umsögn Bandalags íslenskra listamanna þar um, með leyfi forseta: „Stór hópur fjármagnar sín verkefni úr verkefnasjóðum svo sem sviðslistasjóði, tónlistarsjóði eða kvikmyndasjóði og svo eru það starfslaun listamanna sem óhætt er að tala um sem hornstein hins listræna starfs. Stofnanirnar allar og verkefnasjóðir eru á þeim stað í dag að vera á mörkum þess að geta staðið undir skyldum sínum.“ Áfram halda listamenn, með leyfi forseta: „Starfslaunasjóðirnir eru það sem helst brennur á listamönnum, þeir eru grunnurinn að listsköpun í landinu og á meðan við erum svo upptekin í átaksverkefnum til að ná utan um mál sem setið hafa á hakanum, en eru vissulega þörf, sjáum við starfslaunin rýrna. Starfslaunin og verkefnasjóðirnir eru gólfið í menningaruppbyggingunni, þau mynda stöðugleikann og framvindu í starfi listamannanna.“ Ég tek undir þessi orð og bendi á að þessir sjóðir hafa staðið í stað í níu ár og jafnvel rýrnað, eins og segir í umsögn Bandalags íslenskra listamanna. Kominn er tími til að efla þá á ný og bregðast við þessum áherslum og ábendingum listamanna. Það er ástæða til að fagna sérstaklega stofnun máltæknisjóðs sem við bindum öll miklar vonir við í þróun hugbúnaðar sem gerir okkur kleift að halda áfram að notast við íslenska tungu í daglegu lífi okkar þegar fram líða stundir og samskipti okkar við tól og tæki munu sífellt aukast. Ég held að ég muni ekki gera hér sérstaklega að umtalsefni málefni íþrótta og æskulýðsmála eða fjölmiðlunar, það verða væntanlega aðrir til þess, en ég vík lítillega að skólastigunum og fjalla þá fyrst um framhaldsskólastigið. Fram kemur í umsögn Kennarasambands Íslands um fjármálaáætlun að samkvæmt tölum frá Hagstofu Íslands hafi opinber útgjöld vegna framhaldsskóla á árunum 1998–2016 dregist saman sem hlutfall af vergri landsframleiðslu að raunvirði og á hvern mann, ekki síst eftir hrun. En á árunum 2008–2016 lækkuðu opinber útgjöld til framhaldsskóla sem hlutfall af vergri landsframleiðslu um 8,1%, að raunvirði 6,6% og 11,1% á hvern mann. Í fjármálaáætlun fyrir árin 2019–2023 er gert ráð fyrir að þessi framlög verði nokkuð hækkuð til samræmis við fyrirheit um stórsókn í menntamálum en fyrst og fremst eru þessar hækkanir þó tilkomnar þannig að ekki stendur til að draga það fjármagn út úr rekstri framhaldsskólanna sem sparaðist við styttingu námstímans eins og áður voru áform um að gera. Kennarasambandið bendir á í umsögn sinni að gengið sé út frá mikilli fækkun ársnemenda í framhaldsskólum til 2020 vegna styttingar náms í þrjú ár og fækkunar í árgöngum sem leiði til hærra framlags á hvern ársnemanda að óbreyttum fjárframlögum. Hins vegar sé ekki um að ræða raunútgjaldaaukningu til skólastigsins. Það er ástæða til að taka undir með Kennarasambandinu þegar það segir vandséð að þessi breyting dugi til að byggja upp innviði skólanna eftir langvarandi fjársvelti. Bæta þarf bæði kennslu og námsframboð og efla stoðþjónustuna. Styttingin hefur líka bitnað á nemendum, eins og við vitum. Hún hefur bitnað á þjónustu og endurnýjun búnaðar og ekki síst hefur setið á hakanum gerð námsbóka á öllum skólastigum svo tala má um ófremdarástand á því sviði. Ekki eru öll kurl komin til grafar með áhrif af styttingu námstímans til stúdentsprófs en það er brýnt að gerð verði úttekt á þeirri aðgerð, sem ekki virðist hafa orðið til þess að minnka brottfall nemenda eins og stefnt var að. Álag hefur mjög aukist á nemendur vegna samþjöppunar í námi og lengri skóladags, sem gefur svo aftur minni tíma til félagslífs og tómstundastarfs. Meta þarf hvaða áhrif þessi stytting hefur haft á námsframboð, undirbúning fyrir háskólanám, tungumálakunnáttu og stöðu íslenskra framhaldsskólanemenda í samanburði við erlenda jafnaldra þeirra. Undir þessum lið er líka vikið að tónlistarfræðslu, en um hana gilda lög um fjárhagslegan stuðning við tónlistarskóla sem taka til tónlistarskóla sem eru reknir af sveitarfélögum og annarra sem njóta til þess styrks. Ekkert kemur fram í fjármálaáætlun um áform ríkisstjórnarinnar í þeim efnum sem mjög brýnt er að standa vörð um. Ég ætla ekki að hafa fleiri orð um það. Ég minni á í sambandi við háskólastigið hið eindregna loforð stjórnmálaflokkanna fyrir síðustu þingkosningar að framlög til háskólastigsins skyldu ná viðmiðum OECD [[Forseti hringir.]]2020 sem ekki ganga hér eftir. Ég minni að lokum á húsnæðisvanda Listaháskóla Íslands sem brýnt er að bæta úr, en hef ekki fleiri orð um það að sinni.
Virðulegi forseti. Í áliti meiri hlutans, þar sem umsagnir allra fagnefnda fylgja sem fylgiskjöl, er farið yfir rekstrargrunn allra málefnasviða á bls. 11. Þar er til dæmis sagt að háskólastig sé að hækka úr 41 milljarði í 46 eða um tæp 14%. Nú kom hv. þingmaður inn á það, og það er komið inn á það í áliti meiri og minni hluta allsherjar- og menntamálanefndar, að þetta nær ekki þeim markmiðum að komast í meðaltal OECD og hvað þá Norðurlandanna. Mig langaði til að bæta aðeins við þennan punkt: Hagvöxtur á sama tíma samkvæmt fjármálaáætlun - á eins vafasömum forsendum og athygli hefur verið vakin á, þ.e. að það standist - er líka tæp 14%. Það þýðir í raun að breytingin frá fjárlögum 2017 upp í áætlun 2023 - réttara sagt tók ég bara hagvöxtinn á árum fjármálaáætlunar og þyrfti í raun að bæta við hagvexti ársins 2018 líka. Þá er þetta raunlækkun miðað við hagvaxtaraukningu, miðað við þessar tölur. Ekki er nóg með að ekki sé náð að auka, miðað við verga landsframleiðslu, hlutdeild háskólastigsins í þessu, hvað þá framhaldsskólastigsins; ef við tökum þetta tímabil og bætum 2018 við er verið að lækka hana með tilliti til vergrar landsframleiðslu, færa hana enn fjær meðaltali OECD. Ég vildi kannski fá smáumræðu um þetta.
Ég þakka hv. þingmanni þessa glöggu ábendingu sem ég ber ekki brigður á og held að sé alveg hárrétt. Ég tel að það sé reyndar töluvert áhyggjuefni hvernig háskólastigið hefur verið leikið hér á landi í mörg ár, fjársvelt, hvernig það hefur verið rekið. Það birtist með margvíslegu móti, til að mynda, sem mér gafst ekki ráðrúm til að koma inn á í ræðu minni, hefur það verið rekið mjög mikið með stundakennurum og doktorsnemum sem hafa þurft að sinna almennri kennslu úr hófi fram á háskólastigi. Þeir hafa verið á sultarlaunum í sínum störfum en háskólarnir hafa hins vegar ekki treyst sér til að ráða það fólk sem þarf að ráða til þess að sinna rannsóknum og kennslu svo að vel sé. Það hefur bitnað á bæði vísindastarfi þessara háskóla og gæðum starfsins. Þetta hefur líka birst í því að þegar doktorsnemar ljúka prófum sínum hafa þeir að minna að hverfa, þeir geta ekki treyst á að fá stöður innan háskólanna vegna þess einfaldlega að eðlileg endurnýjum á sér ekki stað. Þetta fjársvelti háskólanna og háskólastigsins birtist með margvíslegu móti og sýnir okkur hversu brýnt það er að auka verulega fjárframlög til háskólanna og bæta rekstrarskilyrði þeirra.
Virðulegi forseti. Það eru mörg áhugaverð atriði hér hvað varðar stefnu stjórnvalda í þessum málaflokki, háskólastiginu til dæmis. En það hafa líka orðið ýmsar breytingar á skólastiginu, nú síðast með styttingu framhaldsskólans í þrjú ár. Í tengslum við markmiðasetningu, stefnusetningu, er áhugavert að skoða þær breytingar sem urðu á áherslum Vísinda- og tækniráðs eins og þær voru og eru núna. Nú er sagt að „setja skuli stefnu“ eða „skoða þetta eða hitt“ en í fyrri stefnu voru miklu markvissari upphæðir, gert ráð fyrir þeim. Það er eins og bakkað hafi verið með þetta, það virðist ekki hægt að uppfylla þetta. Það hljómar fyrir mér eins og aðkallandi þörf sé á menntastefnu, að skoða menntakerfið í heild sinni og hvernig það virkar fyrir okkur, skoða ákall um aukna verkmenntun og að taka leikskólann inn í þetta, hvernig það passar yfir í háskólakerfið o.fl. Það er í stefnu stjórnvalda, eins og hv. þingmaður kom inn á varðandi endurnýjunina, að auka eigi hlutfall kvenna meðal prófessora og auka hlutfall akademískra starfsmanna undir 40 ára. Mér fannst það rosalega áhugaverð markmið og spurði um þau í fjárlaganefnd. Ég var að velta fyrir mér hvort svipuð umræða hefði verið í allsherjar- og menntamálanefnd, hvernig það ætti að nást að hækka hlutfall kvenna meðal prófessora úr 30% upp í 40% á þessum sex árum og hækka hlutfall akademískra starfsmanna undir 40 ára um 6%. Ef rætt var um það hefði ég áhuga á að heyra það.
Virðulegur forseti. Ég verð nú að játa að mig rekur ekki minni til þess að átt hafi sér stað umræður innan allsherjar- og menntamálanefndar um nákvæmlega þau atriði sem hv. þingmaður spyr hér um, hvernig auka eigi hlut kvenna og ungra fræðimanna. En hvort tveggja eru þetta mjög verðug og göfug og nauðsynleg markmið. Ég endurtek það sem ég sagði hér fyrr, það er áhyggjuefni hversu seint og erfiðlega hefur gengið að stuðla að eðlilegri endurnýjun innan háskólanna vegna þess einfaldlega að þegar starfsmenn láta af störfum fyrir aldurs sakir eru ekki, til að spara í rekstri, ráðnir nýir starfsmenn í þeirra stað en starfsemin keyrð áfram á mjög undirborguðum stundakennurum og doktorsnemum. Þetta bitnar mjög á fræðilegu starfi og gæðum kennslunnar innan háskólanna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Við erum sammála um mjög margt þegar kemur að listum, menningu og menntun. Mig langaði aðeins að koma inn á framlög til framhaldsskóla, sem ég held að við hv. þingmaður séum líka sammála um að megi alltaf vera hærri og sem mest. Þar kemur í ljós að nemendum á næstu árum fækkar, bæði vegna minni árganga og eins breytinga sem ég held að ég og hv. þingmaður séum líka sammála um að hafi verið óráð að gera. Ársnemendum fækkar. Framlög á hvern nemanda hækka töluvert meira en heildartölurnar segja til um. Annars langaði mig fyrst og fremst til að fá smá leiðsögn hjá hv. þingmanni. Ég heyrði hann fara nokkuð vel yfir ýmsa menningarstarfsemi og ekki síst safnastarfsemi í ræðu sinni. Aftur deilum við hv. þingmaður áhuga þar. Ég gat ekki betur heyrt en að hv. þingmaður væri búinn að brjóta þetta ansi vel niður í hin ýmsu söfn og alla leið niður í segulbandasafn Ríkisútvarpsins. Skólabókasöfn, sem ég hélt sannast sagna að væru flest á forræði sveitarfélaga. Þau í grunnskólum í það minnsta. En mig langaði einfaldlega að spyrja hv. þingmann: Hvar sér hann þess stað í þessari fjármálaáætlun að framlög í þau söfn sem hann tiltók í ræðu sinni verði ekki nægjanleg?
Virðulegi forseti. Ég er að reyna að rifja upp - þetta var mjög stutt og snörp og ágæt ræða hjá hv. þingmanni, en samt er nú dottið úr mér hver var nákvæmlega spurningin varðandi framhaldsskólana. [[Gripið fram í.]]- Það var engin spurning, það var meira svona hugleiðing?
Já.
Einmitt. En ég held að við deilum sýn okkar á það og að það hafi verið óráð, eins og hv. þingmaður orðaði það, að stytta framhaldsskólana í því fljótræði sem það var gert. Ég myndi ekki taka undir orðalagið „alla leið niður í segulbandasafn Ríkisútvarpsins“, sem hv. þingmaður notaði. Það er að mínu mati eitt af höfuðsöfnum landsins þó að það hafi ekki slíka formlega stöðu. Það er dæmi um safn sem hefur verið vanrækt í mörg ár og liggur undir skemmdum vegna þess að ekki hefur gefist fé til að koma því í viðunandi sómasamlegan búning. Ég tók þetta safn sem dæmi vegna þess að eins og hv. þingmanni er kunnugt um kynntist ég því safni nokkuð vel í fyrri störfum mínum. En ég hélt því hins vegar ekki fram í ræðu minni, ég hef kannski tjáð mig óljóst, að höfuðsöfnin þrjú væru fjársvelt eða bæru skarðan hlut frá borði í þessari fjármálaáætlun. Ég nefndi hins vegar varðandi náttúruminjasafn að gaman væri að sjá frekari útfærslu á því hvernig ríkisstjórnin hyggst efla það safn og sjá til þess að það [[Forseti hringir.]]vaxi og dafni.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður hefur eitthvað misskilið eða ég ekki talað nógu skýrt ef það hefur komið út eins og mér fyndist segulbandasafn Ríkisútvarpsins vera eitthvað til að fara alveg niður í, að það hafi eitthvað með mikilvægi þess að gera. Sjálfur hef ég notað það safn töluvert. Ástæðan fyrir því að ég nefndi það sem dæmi var að það greip huga minn og athygli þegar ég hlustaði á ræðu hv. þingmanns. Það sem ég á hins vegar við þegar ég tala um „alveg niður í safnið“ er að hér erum við að fjalla um fjármálaáætlun en ekki fjárlög. Ég hef hvergi séð þess stað í fjármálaáætlun að þetta safn eða hitt fái aukið fjármagn eða að dregið verði úr, þau fái ekki nægilega mikið eða að það mætti vera meira. Sem er vissulega eitthvað sem hægt er að lesa með góðri athygli út úr fjárlögum. Þess vegna bað ég hv. þingmann um að lóðsa mig í gegnum það, því að ég hafði einhvern veginn tekið því þannig, það væri þá ekki í fyrsta skipti sem ég misskil hlutina allhrapallega, að hér værum við að fjalla um heildarútgjaldarammana til ákveðinna málaflokka. Hv. þingmaður fór um það nokkrum orðum í ræðu sinni. Þess vegna spyr ég hvar maður sjái þess stað í því máli sem við fjöllum um hér, þ.e. ríkisfjármálaáætlun til næstu fimm ára, hver framlögin verða til þessara einstöku safna og raunar fleiri stofnana eða liða sem hv. þingmaður tiltók í sinni ágætu ræðu.
Virðulegur forseti. Í fjármálaáætlun er vikið að ýmsum þeim stofnunum sem þurfa á framlögum að halda af fjárlögum þeirra ára sem undir eru í fjármálaáætlun. Þar á meðal eru jú þau þrjú höfuðsöfn sem vikið var að hér áðan, Þjóðminjasafn Íslands, Listasafn Íslands og Náttúruminjasafn Íslands. Ég notaði hins vegar tækifærið, leyfði mér það, að minna á að það eru ýmis fleiri söfn sem þurfa á því að halda að einhver muni eftir þeim og að þau séu styrkt. Hv. þingmaður hjó eftir því og ég gleymdi að nefna það áðan að ég nefndi sérstaklega skólabókasöfn og langvarandi fjársvelti þeirra. Ég nefndi sérstaklega í samhengi við þann lestrarvanda sem verið hefur við að etja hér í nokkur ár og benti á að það væri til vinnandi að efla slík söfn sem innlegg í baráttuna gegn ólæsi. Það kann að vera að slík umræða eigi heima undir öðrum hatti. Við eigum eflaust eftir að ræða það betur síðar og á meira viðeigandi vettvangi. Ég tel þó að það sé alveg þess virði að minna á slík söfn.
Við erum sammála í söfnunum.
Virðulegi forseti. Ég vil segja nokkur orð um fjármálaáætlunina fyrir árin 2019–2023 og taka út fyrir sviga nokkra þætti. Fjármálaáætlun er grundvallaráætlun þar sem stefna ríkisstjórnarinnar kemur fram. Þar má sjá forgangsröðun hennar í fjármálum til næstu fimm ára. Það er því mikið undir. Fjármálastefna ríkisstjórnarinnar var samþykkt í mars sl. og skal fjármálaáætlunin byggð á henni. Fjármálaáætlun er lögð fram af ríkisstjórn fyrir Alþingi eins og sagt er til um í 5. gr. um opinber fjármál. Fjárlög hvers árs eru síðan efsta lagið í þessu samspili öllu, sem eiga auðvitað að aðlagast heildarmyndinni og falla í þær undirstöður sem þessar ályktanir segja fyrir um. Fjármálaáætlunin er byggð á forsendum um hvernig efnahagslífið hér muni verða í framtíðinni og þar er meðal annars litið til þjóðhagsspár Hagstofunnar um hagvöxt næstu ára. Gert er ráð fyrir áframhaldandi hagvexti og að núlifandi Íslendingar lifi því lengsta samfellda hagvaxtarskeiði Íslandssögunnar. Ýmis teikn eru þó á lofti sem gætu leitt til draumrofs í því sambandi og nefni ég þar nokkur atriði. Ég nefni hægari vöxt í ferðaþjónustu; gistinóttum fækkaði um 7% í apríl sl. miðað við sama tíma í fyrra. Ég nefni minnkandi aflaverðmæti sjávarútvegs síðustu misseri þrátt fyrir aukinn afla, en aflaverðmæti dróst saman um 17,3% á árinu 2017 miðað við árið á undan. Ég nefni aukinn vöruskiptahalla allt frá því í október 2016, hækkandi hrávöruverð og óvissu um launaþróun. Nauðsynlegt er að fylgjast vel með framvindunni hvað þetta varðar. Það góða er alltént að vel gengur að greiða niður skuldir ríkissjóðs og er gert ráð fyrir framhaldi á því. Þeir peningar sem við ella greiddum í vexti af þeim lánum eru betur komnir til þarfari hluta. Helstu fjárfestingar eru nýr Landspítali, bygging Húss íslenskunnar, uppbygging ferðamannastaða, þyrlukaup Landhelgisgæslunnar og uppbygging hjúkrunarheimila. Allt hin ágætustu mál. Það eru ekki bara útgjöldin sem við ræðum hér, það eru líka tekjurnar. Það fær mig til að minnast á eitt mál sem við í Flokki fólksins höfum verið að berjast fyrir, þ.e. frítekjumarkið. Óumdeilt er að áframhaldandi vinna eftir að ellilífeyrisaldri er náð eykur möguleika aldraðra á að bæta kjör sín, einkum þeirra sem lægstar hafa tekjurnar, og er eftirsóknarvert af þeim sem vilja og geta unnið lengur. Þá hafa rannsóknir sýnt fram á að vinna og virkni á efri árum stuðlar að betri heilsu, dregur úr einangrun og hefur almennt mikið félagslegt gildi fyrir eldri borgara. Þetta er því hreinræktað lýðheilsumál fyrir þennan aldurshóp. Því lagði Flokkur fólksins fram frumvarp í desember 2017 um að greiðslur til ellilífeyrisþega verði ekki skertar vegna atvinnutekna, samkvæmt 23. gr. laga um almannatryggingar. Núverandi fyrirkomulag, um skerðingar vegna atvinnutekna aldraðra, hefur verið gagnrýnt og hafa komið fram kröfur af hálfu hagsmunasamtaka aldraðra og fleiri aðila um að afnema skerðingar á atvinnutekjur eldri borgara. Dr. Haukur Arnþórsson vann greinargerð um fjárhagslega stöðu aldraðra fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík og ritaði grein um þá rannsókn sína í Morgunblaðið 23. nóvember sl. Þar kemur fram að afnám skerðinga á lífeyrisgreiðslur vegna atvinnutekna þurfi ekki að fela í sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð og vel sé hugsanlegt að ríkissjóður gæti haft fjárhagslegan ávinning af aðgerðinni. Þessu máli hefur meiri hluti velferðarnefndar vísað til ráðherra og þar með tekið það úr þinglegum farvegi með fordæmalausum hætti hér í þinginu að sögn reyndari manna. Fyrst ég er farinn að nefna mál okkar hér úr Flokki fólksins má ég til með að nefna annað slíkt og minnast lítillega á eitt kosningamál okkar, sem er um að tekjur einstaklinga sem ekki ná 300.000 kr. lágmarki verði skattlausar enda hrökkvi slíkar tekjur ekki fyrir lágmarksframfærslu. Stendur Flokkur fólksins að þingsályktunartillögu um þetta efni. Tillagan felur í sér að fjármála- og efnahagsráðherra geri tímasetta áætlun um að gera tekjur einstaklinga undir 300.000 kr. undanþegnar tekjuskatti og að lagt verði fram frumvarp þess efnis eigi síðar en fyrir árslok 2018. Eðlilegt er að fyrsta skref í átt að þessu markmiði felist í tilfærslu fjár innan tekjuskattskerfisins með því að persónuafsláttur verði stiglækkandi eftir því sem tekjur eru hærri og falli niður við tekjumark sem er einhvers staðar fyrir ofan milljón á mánuði. En út af fyrir sig mætti hugleiða lægri fjárhæð í því sambandi. Sparnaðurinn sem með þessu myndast innan skattkerfisins verði nýttur til að hækka persónuafslátt lægstu tekjuhópanna. Þetta er bara einföld tilfærsla. Samkvæmt gildandi skattalögum er persónuafsláttur 53.895 kr. á mánuði. Það þýðir að skattleysismörk á mánuði eru 151.978 kr. miðað við launþega með 4% lífeyrissparnað. Lágmarksframfærsla verður naumast metin undir 300.000 kr. og má telja þá fjárhæð síst of háa miðað við þróun húsnæðiskostnaðar á umliðnum misserum og árum. Þetta þýðir að samkvæmt gildandi ákvæðum laga um tekjuskatt eru tekjur sem ekki hrökkva fyrir lágmarksframfærslu skattlagðar. Á mæltu máli má segja að verið sé að skattleggja fátækt. Ekkert ríki sem vill kenna sig við velferð getur staðið að slíkri skattlagningu. Þessi þingsályktunartillaga okkar var lögð fram með það að markmiði að fólki verði gert kleift að komast betur af og enginn þurfi að sjá dreginn skatt af tekjum sem duga ekki fyrir nauðþurftum. Málinu var vísað til efnahags- og viðskiptanefndar sem hefur óskað eftir umsögnum. Er málið þar statt núna. Ég ætla í umfjöllun minni að fjalla svolítið um innviði, þá sérstaklega um samgöngur og löggæslu. Meiri hluti fjárlaganefndar talar um átak í samgöngumálum sem eitt helsta áherslumál áætlunarinnar og telur að með þeim fjármunum sem verja á til samgöngumála sé komið verulega til móts við mikla viðhaldsþörf og eftirspurn eftir nauðsynlegum úrbótum í samgöngum eins og það er orðað í áliti meiri hlutans. Fjárveitingar til vegamála hafa verið allt of litlar undanfarin ár og eru nær allir sammála um að stórátak þurfi til að bæta úr. Í fyrirliggjandi fjármálaáætlun, sem hér er til umræðu, er ekki að finna vott af slíku átaki. Samkvæmt áætluninni verða framlög til samgöngumála viðlíka hlutfall af landsframleiðslu á tíma áætlunar næstu fimm árin og þau hafa verið síðustu fimm ár, sem er langt undir þörf. Það liggur fyrir að framlög til samgönguuppbyggingar þurfa að aukast varanlega til að sinna nauðsynlegri viðhaldsþörf og nýfjárfestingu. Þar fyrir utan þurfi átak til að vinna á uppsöfnuðum vanda sem er ærinn eins og margoft hefur komið fram. Samkvæmt áætluninni verða framlög til viðhalds og nýframkvæmda í vegamálum að meðaltali 0,7% af landsframleiðslu á umræddu fimm ára tímabili áætlunarinnar. Er það langt undir langtímameðaltali hér á landi, en þetta hlutfall var yfir 1% á fyrsta áratug þessarar aldar. Stjórnvöld hafa viðhaft þau orð að verið sé að fara í stórátak í samgöngumálum á næstu árum. Þá yfirlýsingu virðist mega rekja til þess að fjármálaáætlunin gerir ráð fyrir að við bætist sérstök árleg framlög til þriggja ára sem nema 5,5 milljörðum kr. Samgönguframkvæmdir ná þó ekki þessi þrjú ár, að meðtöldum þessum 5,5 milljörðum, langtímameðaltali til samgönguframkvæmda og hljóma því ofangreind orð eins og einhvers konar öfugmæli. Þess má einnig geta að þegar þetta þriggja ára tímabil er liðið fer fjárfestingarhlutfallið í vegamálum niður í tæplega 0,6% af landsframleiðslu, en einungis eitt ár á síðustu áratugum hefur hlutfallið verið lægra, en það var árið 2012. Samtök iðnaðarins vekja athygli á því, í umsögn sinni til fjárlaganefndar, að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hafi kynnt nýlega að yfir 220 milljarða kr. vanti í viðhald og nýfjárfestingar í vegakerfinu. Því til viðbótar falli til árleg viðhaldsþörf upp á 11 milljarða, það eru samtals 55 milljarðar kr. yfir tímabil framangreindrar áætlunar. Samtals eru þetta því yfir 280 milljarðar kr. í viðhald og nýfjárfestingar eftir því sem fram kemur í umsögn Samtaka iðnaðarins. Í áætluninni er gert ráð fyrir að samtals fari um 114 milljarðar kr. í viðhald og nýfjárfestingar í samgöngumálum á tíma áætlunarinnar. Það er einungis tæplega 41% af þörf, segir í umsögn Samtaka iðnaðarins til fjárlaganefndar, þar sem klikkt er út með því að segja að ekki sé hægt að kalla þetta stórátak. Samtök iðnaðarins benda á að vegna vaxtar í tekjum af erlendum ferðamönnum undanfarin ár megi fullyrða að Íslendingar hafi aldrei áður byggt velmegun jafn mikið og nú á vegakerfi landsins. Á sama tíma segja samtökin ríkisstjórnina leggja minna til þessara mála en nokkru sinni fyrr. Beri það merki um ranga forgangsröðun í ríkisrekstri. Frú forseti. Samgöngumálin eru okkur mörgum hugleikin sem vegfarendum. Öll verðum við vör við afar bágt ástand vegakerfisins. Vegirnir í landinu eru að molna niður og kalla alls staðar bæði á viðhald og nýframkvæmdir. Verkefnin eru ærin. Hverjar eru þessar brýnu vegaframkvæmdir? Það þarf að ljúka við Reykjanesbraut frá Hafnarfirði allt upp að flugstöð. Það þarf að ganga á viðunandi hátt frá Grindavíkurvegi. Það þarf að tvöfalda veginn út úr höfuðborginni um Kjalarnes og svo er það viðunandi frágangur þjóðvegarins upp í Borgarnes. Það er ný Sundabraut. Það þarf að gera ný Hvalfjarðargöng þannig að þau anni sívaxandi umferð. Það þarf að klára Suðurlandsveg um Hellisheiði. Það þarf að ljúka við veginn á milli Hveragerðis og Selfoss svo að viðunandi sé. Það þarf að byggja nýja brú yfir Ölfusá og vegi henni tengda. Hvenær verða þessi brýnu verkefni að veruleika? Því miður virðist vera bið á því. Útspil ríkisstjórnarinnar er að setja árlega í þennan lið 5,5 milljarða í þrjú ár. Það er gert eftir að núgildandi samgönguáætlun var ekki fjármögnuð að fullu á síðasta ári. Loks er seilst í varasjóðinn. Hann er hálftæmdur, úr honum teknir 4 milljarðar til vegaframkvæmda. Það er sérstakt umfjöllunarefni, þessi meðferð á varasjóðnum, og fleiri hv. þingmenn hafa imprað hér á því. Að ráðherra geti seilst í varasjóðinn án þess að bera það undir þingið er auðvitað afleitt og að leggja það í hans vald að túlka að skilyrði laganna um opinber fjármál séu uppfyllt fyrir einstökum útgjöldum er ávísun á að varasjóðurinn verði eins og vasapeningur ráðherra þegar redda þarf einstaka málum, óháð því hvort um sérstakar hamfarir er að ræða í hvert skipti. Frú forseti. Í fjármálaáætlun er gert ráð fyrir 7% hækkun á framlögum til málefnasviðs lögreglu og skyldra málefna. Þar undir er líka ákæruvald og landhelgi o.fl. 7% hækkun að raungildi á næstu fimm árum. Einnig er gert ráð fyrir því að undir þessu séu fjárfestingar, ég nefndi hér áðan þyrlukaup fyrir Landhelgisgæsluna. Hvert leiðir þetta okkur? Þetta leiðir okkur að því að framlög til lögreglu eru ekki að aukast að neinu marki á næstu fimm árum. Það er verið að boða sömu kyrrstöðuna, aukning til rannsókna kynferðisbrota og ekki söguna meir. Meiri hluti allsherjar- og menntamálanefndar þingsins leggur, í áliti sínu um fjármálastefnuna, áherslu á að aukið fjármagn verði lagt til lögreglunnar, m.a. til almennrar löggæslu. Þar kemur einnig fram að enn skorti talsvert fjármagn til lögreglu svo að raungildi náist miðað við árið 2007. Allsherjar- og menntamálanefnd telur brýnt að auka fjárveitingar til löggæslu, m.a. sökum aukins álags, og að fjölga þurfi lögreglumönnum. Um langt árabil hefur lögreglan í landinu mátt þola fjársvelti svo að öllum viðmiðum um viðunandi mannafla í lögreglu hefur verið varpað fyrir róða árum og jafnvel áratugum saman á sama tíma og verkefnum lögreglu hefur fjölgað. Þau hafa orði flóknari og landsmönnum og ferðamönnum hefur fjölgað verulega en lögreglumönnum hefur ekki fjölgað heldur fækkað. Áberandi er hlutur löggæslunnar úti á landi sem er fyrir borð borinn. Er skemmst að minnast á mjög svo aðkallandi þörf fyrir lögreglumenn hjá lögreglunni á Suðurlandi vegna tíðra slysa og mikils ágangs ferðamanna á því svæði. Óhætt er að fullyrða að fjárveitingar til löggæslu séu alls ekki nægilegar til að tryggja lögreglunni þær starfsaðstæður sem nauðsynlegar eru í þjóðfélagi samtímans. Brýn og aðkallandi þörf er á fjölgun lögreglumanna eins og fjölmargar skýrslur bera með sér, t.d. skýrsla innanríkisráðuneytisins frá 2012 um stöðu lögreglunnar þar sem helsti vandi lögreglunnar var talinn fækkun lögreglumanna. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi grunnhlutverks lögreglunnar sem er að tryggja öryggi borgaranna, koma í veg fyrir afbrot, rannsaka þau, en einnig þjónustu-, aðstoðar- og hjálparhlutverk hennar, auk samstarfshlutverks hennar sem tengist öðrum stofnunum þjóðfélagsins á fjölmarga vegu. Hef ég þá ekki minnst á almannavarnahlutverk lögreglu. Miklar og margvíslegar breytingar hafa orðið í samfélaginu síðustu áratugi. Aukin alþjóðavæðing og stóraukin ferðalög og fólksflutningar landa á milli hafa haft í för með sér að störf lögreglu almennt eru orðin erfiðari og margslungnari en fyrr. Samkvæmt skýrslu greiningardeildar ríkislögreglustjóra, sem kynnt var í október á síðasta ári, er varað við fyrirsjáanlegri þróun á skipulagðri glæpastarfsemi, þar á meðal um alþjóðlega glæpastarfsemi sem hingað teygir anga sína, fíkniefnasölu, mansal, vændi og fleira. Deildin telur að framhald verði á þeirri þróun og í reynd sé um viðvarandi ástand að ræða. Mikilvægt er að lögreglunni verði gert kleift að skipuleggja störf sín á grundvelli greiningar á þróun mála hérlendis og erlendis þar sem reynt verður að nálgast brot og önnur löggæsluvandamál með það fyrir augum að fyrirbyggja þau. Loks ber að hafa í huga að ógnir eru ekki eingöngu fyrirséðar, lögreglan verður einnig að vera það öflug að hún geti tekist á við óþekktar ógnir sem geta komið upp fyrirvaralaust. Lögreglan þarf því að vera nægilega öflug á sviði öryggismála og svo sveigjanleg að hún hafi burði til þess að bregðast við hættum sem ekki gera boð á undan sér. Samkvæmt fyrrnefndri skýrslu, sem lögð var fram til kynningar á Alþingi, vantaði þá 236 lögreglumenn í lögreglulið landsins. Byggðist skýrslan á vinnu nefndar sem skipuð var á grundvelli þingsályktunar frá Alþingi 19. júní 2012. Niðurstaða nefndarinnar var að stórefla þyrfti lögreglu. Í skýrslunni kemur fram forgangsröðun innan lögreglu - og þar var efst á blaði fjölgun almennra lögreglumanna, þ.e. lögreglumanna sem annast útköll og almennt lögreglueftirlit. Þá mat ríkislögreglustjóri að lögreglumenn þyrftu að lágmarki að vera 860 í landinu. Þar kom fram að fjöldi lögreglumanna árið 2007 hafi verið 712, en þeim hafi fækkað í 624 árið 2012, eða um 88 lögreglumenn. Í skýrslunni kemur fram að talið sé að uppsöfnuð þörf á fleiri lögreglumönnum úti á landi sé 79 manns á þessum tíma og nauðsynlegt sé að fjölga lögreglumönnum á landinu öllu um 236 manns til ársins 2017, eða um nálega 38%. Hver hefur þróunin verið? Lögreglumenn voru 629 árið 2016 og eru því nánast jafn margir og fjórum árum fyrr. Samkvæmt fregnum munu lögreglumenn í dag vera um 660. Þeir eru enn færri en fyrir 11 árum; það vantar enn yfir 200 lögreglumenn. Þetta hefur verið viðvarandi árum og áratugum saman. Á sama tíma hefur lögreglumönnum fækkað enn frekar ef miðað er við fjölda lögreglumanna á íbúa, en árið 2007 voru 1,6 lögreglumenn á hverja þúsund íbúa en árið 2016 voru þeir orðnir 1,4 á þúsund íbúa. Nauðsynlegt er að fjárveitingar til lögreglu hækki svo að nægi til að lögreglumönnum verði fjölgað a.m.k. til samræmis við það sem nefndin taldi vera nauðsynlegt árið 2012. Engar vísbendingar eru í fjármálaáætlun um að ríkisstjórnin hafi áætlanir um að ná því takmarki og fremur unnt að segja að langur vegur sé þar frá. Löggæsla í málaflokki sem flokkast undir innviði sem ríkisstjórnin hyggst efla - hver er staða löggæslunnar? Hún hefur árum saman kallað eftir auknum mannskap og bent á mikilvægi sýnilegrar og almennrar löggæslu. Árum saman. Lögreglumenn í landinu eru færri nú en fyrir 11 árum, þá var talað um að það vantaði yfir 200 lögreglumenn. Ég ítreka kall mitt eftir eflingu lögreglunnar í landinu. Ég ætlaði einnig að minnast á sýslumannsembættin, en tímans vegna virðist ég ekki hafa margar sekúndur í það. Ég kem kannski að því í seinni ræðu minni um þetta sama málefni. En ég ítreka það varðandi sýslumannsembættin að þeim hefur fækkað [[Forseti hringir.]]undanfarin ár, voru 26 fyrir 15 árum, eru níu í dag. Umboðsmönnum framkvæmdarvalds [[Forseti hringir.]]í héraði hefur fækkað verulega og þau hafa veikst. Það eru ekki nægar fjárveitingar til þeirra. Það verður að laga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti vill góðfúslega benda hv. þingmanni á að nota rétt ávarpsorð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta fyrir ræðu hans. Hann kom þar inn á mál sem mér eru hugleikin, m.a. löggæslumálin, og fór ágætlega yfir hversu mjög hefur dregið saman í þeim efnum á undanförnum árum og áratugum. Hann nefndi einnig reglulegar brýningar æðstu yfirvalda í þá veru að nú skyldi bætt í. Það virðist því miður alltaf skila niðurstöðum sem eru í þá átt að það fækkar og liðin virðast veikjast. Alla vega eru fjárveitingar af verulega skornum skammti. Ég er áhugasamur um að heyra það sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason kom inn á í lokin og sagðist ekki komast yfir í þessari ræðu vegna tímaleysis, en það er ástand sýslumannsembættanna. Þeim var fækkað fyrir ekki löngu síðan. Markmiðið með því var að styrkja þau, auka sérþekkingu innan hvers embættis og ef ég man rétt átti að gera hverja einingu starfhæfari sem heild og auka sérhæfingu innan hennar. Þar sem hv. þingmaður er fyrrverandi sýslumaður langar mig, hv. þm. Karl Gauti Hjaltason, til að spyrja hvernig honum sýnist þróun hafa verið í því umhverfi og hvort fjárveitingar og staða þessara sameinuðu embætta hafi þróast með svipuðum hætti og við höfum séð lögregluembættin þróast til tiltölulega langs tíma, því miður.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni kærlega fyrir þetta andsvar. Varðandi sýslumannsembættin, ef ég byrja á því. Þau voru 26 fyrir kannski 20 árum, 26 um allt land. Ekki í hverjum firði en á hverju svæði fyrir sig var sýslumaður sem var útvörður framkvæmdarvalds í héraði og fólk leitaði til hans. Það voru nú ekki lögmenn á hverju strái, alla vega ekki þá, en fólk gat leitað á þessa skrifstofu og fengið þar leiðbeiningar a.m.k. og margháttaða aðstoð varðandi ýmsa hluti. Síðan var þetta sameinað, nokkur embætti lögð niður og síðan sameinuð jafnframt því sem lögreglan var aðskilin frá sýslumannsembættum. Þá var þeim fækkað niður í níu, hafði reyndar fækkað örlítið áður en það gerðist. Ég taldi það heldur langt gengið vegna þess að ég hélt allan tímann að skynsamlegt væri að hafa sterkari einingar, sérstaklega í dreifðari byggðum. Þá gæti sami maður bæði þjónað sem sýslumaður og lögreglustjóri. Það var mín skoðun en hún varð nú undir. En það er mjög mikilvægt að efla þessi embætti þannig að þau deyi ekki drottni sínum eins og þau hafa gert hingað til. Þau eru níu núna. Það er stórhætta á því að ef fjárveitingar verða dregnar saman, eins og er verið að gera. Mjög mörg þeirra eru rekin með miklum halla. Ekki eru sett verkefni til þeirra eins og lofað var. Því var lofað, bæði við fækkun þeirra og við aðskilnað lögreglu frá sýslumönnum var því lofað að sett yrðu aukin verkefni á þau embætti sem eftir voru. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki gengið eftir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir svarið. Ég er hræddur um að þessi skoðun þingmannsins sé á svipuðum nótum og þróun sýslumannsembættanna horfir við mér. Ég held að við þurfum að horfa til þess að einingarnar verði sterkari, bæði fjárhagslega og hvað faglega þekkingu varðar. Það var, eins og við þekkjum, markmiðið með þessum breytingum og sameiningum á sínum tíma. Mig langar að víkja aftur að því sem hv. þm. Karl Gauti Hjaltason kom inn á varðandi lögregluembættin. Hvaða marki telur hv. þingmaður að við þyrftum að ná til að mál væru með forsvaranlegum hætti miðað við þau markmið sem stjórnvöld hafa sett sér á undanförnum árum? Er það að ná þeim fjölda aftur sem áður var? Sér hv. þingmaður fyrir sér að það sé ákveðið hlutfall sem æskilegt væri að ná? Mér leikur hugur á að heyra sjónarmið hans í þessum efnum vegna fyrri starfa hans. Því að þetta skiptir máli. Maður heyrir það úr öllum áttum, a.m.k. í því kjördæmi sem ég er fulltrúi fyrir, að veruleg þörf sé á að styðja við lögregluliðin, efla þau á alla vegu, bæði fjárhagslega og faglega og hvað fjölda lögreglumanna varðar. Þá ítreka ég spurninguna: Hvað sér hv. þingmaður fyrir sér að þurfi að vera markmiðið sem ætti að ná innan fimm ára tímaramma þeirrar fjármálaáætlunar sem nú er til umræðu?
Virðulegi forseti. Markmið stjórnvalda varðandi lögreglu hafa ekki birst. Beðið er eftir löggæsluáætlun. Það er búið að bíða eftir henni - ég ætla ekki að fullyrða hvað mörg ár, en beðið hefur verið eftir að löggæsluáætlun verði lögð fram í talsverðan tíma. Ég veit ekki til þess að hún hafi birst enn þá, en hún er búin að vera lengi í vinnslu. Hún var líka í vinnslu þegar ég starfaði innan lögreglunnar. Hún er ekki enn komin. Þá var hún á lokametrunum. Markmið varðandi fjölda lögreglumanna eru alls ekki skýr, en þær skýrslur sem komið hafa út og innanríkisráðuneytið hefur m.a. unnið að, hafa leitt í ljós skoðanir lögreglunnar á þessu efni, eins og ég fjallaði um í ræðu minni áðan. Talið er að það vanti 200, 300 lögreglumenn til að uppfylla þessar þarfir. Ég skal ekki segja hvort það sé einhver rétt tala í þessu, en það er talin vera mjög góð löggæsla ef tveir lögreglumenn eru á hverja þúsund íbúa, mjög góð löggæsla. Við erum núna með 1,4. Þannig að sjá má að þarna er himinn og haf á milli. Ég ætla ekki að segja að tveir lögreglumenn á þúsund íbúa sé sú hárrétta sem við gætum horft á, en við þurfum að horfa á nokkra aðra þætti. Hér á Íslandi erum við með björgunarsveitir. Það er náttúrlega þáttur sem skiptir máli þegar verið er að áætla afl lögreglu, hversu nauðsynlegt er að hafa lögreglu sterka. Annað sem skiptir líka máli er að það eru ekki bara björgunarsveitir, í langflestum öðrum löndum er her til að bregðast við ef mikið liggur við. Þannig að það þyrfti auðvitað að bera það saman líka. Ég gæti talað lengi um þetta. En varðandi sýslumannsembættin er líka ein hugmynd sem ég myndi vilja varpa fram og er ekki ný: Það er fullt af stofnunum á vegum ríkisins úti um allt land sem eru aðskildar og sem geta hugsanlega unnið miklu betur saman. Hægt er að efla sýslumannsembættin með því að sameina vinnu hjá [[Forseti hringir.]]þessum stofnunum. Nefni ég bara Vinnumálastofnun og Vinnueftirlitið, [[Forseti hringir.]]Fiskistofu, Umhverfisstofnun.
Frú forseti. Ræða hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar er sérlega athyglisverð fyrir þá sök að hann fjallar með ítarlegri hætti en hefur heyrst hjá sumum um tiltekinn málaflokk, sem eru lögreglumálin. Það er alveg hárrétt sem hv. þingmaður segir að lögreglan heyrir til þess sem við myndum kalla innviði, en lögreglan hefur grundvallarhlutverki að gegna sem er að halda uppi lögum og reglu og gæta öryggis. Það er einu sinni þannig að fyrir þá sem ekki þekkja mjög vel til lögreglumála er mjög áhugavert að fá innsýn í þau. Það vill til að hv. þingmaður býr að langri reynslu og sérþekkingu á því sviði, eftir því sem mér er best kunnugt, hafandi verið sýslumaður, lögreglustjóri og skólastjóri Lögregluskólans. Þess vegna hef ég áhuga á því til að dýpka umræðuna eilítið að heyra frá hv. þingmanni álit hans á því hvaða afleiðingar það hefur, samfélagslegar afleiðingar og gagnvart þeim verkefnum sem lögreglunni er ætlað að rækja, þegar blasir við sá skortur á mannafla sem hann fór svo rækilega yfir í ræðu sinni, líka í sögulegu ljósi. Þarna er um langa einhvers konar vanrækslu að ræða sem hefur haft afleiðingar. Ég vil í fyrra andsvari inna hv. þingmann eftir afleiðingu þessa og því hvaða úrræði hann sjái mögulega í stöðunni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni andsvarið. Hvaða afleiðingar hefur þetta fyrir verkefni lögreglu? Það er augljóst. Lögreglan nálgast það meir og meir að verða svokölluð útkallslögregla, eins og var í fyrndinni þegar menn biðu við símann eftir útkalli. Ef það vantar mannskap endar þetta þannig. Þeir eru stöðugt í útkallsverkefnum og geta ekki sinnt neinni frumkvæðisvinnu. Það er fyrsta afleiðingin. Lögreglan á fullt í fangi með að sinna þeim beiðnum sem koma til hennar, ef forgangsverkefni berast er þeim er sinnt og öðrum verkum ýtt til hliðar. Ef ekki er nógu mikið afl í rannsóknum forgangsraða þeir þar. Innbrotum er ýtt til hliðar vegna þess að menn fara frekar í slagsmálin og svo er slagsmálunum ýtt til hliðar því að menn fara frekar í kynferðisbrotin. Það verða því mjög mörg mál og málefnasvið út undan. Menn hætta að sinna óskoðuðum bílum eða þeim sem eru ekki tryggðir, það er ekki tími til þess. Menn eru bara að slökkva elda og þeir taka auðvitað stærstu eldana fyrst. Þetta er það fyrsta sem gerist. Mál fyrnast og hlaðast upp. Það eru augljósustu afleiðingarnar. Aðrar afleiðingar eru þær að öryggi minnkar. Öryggistilfinning borgaranna minnkar í kjölfarið. Þetta er í stuttu máli, hv. þingmaður. Annað sem gerist og hefur gerst á Íslandi: Þegar maður metur löggæsluþörf er landið dreifbýlt og samgöngur víða slæmar, sérstaklega á vetrum. Það er óviðunandi þegar svona fáir lögreglumenn eru að geta ekki sinnt dreifbýlari svæðum og vera kannski einn lögreglumaður á mjög stóru svæði.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og það glögga og góða yfirlit og innsýn sem hann veitti inn í þennan þýðingarmikla málaflokk. Þessu tengt eru sýslumannsembættin. Þetta er atriði sem ég get greint frá og liggur fyrir að hefur verið fjallað um á vettvangi hv. fjárlaganefndar Alþingis. Það stendur þannig á að í áliti meiri hlutans, sem hefði alveg getað ratað inn í sameiginlegu ábendingarnar og tillögurnar, þar sem fjallað er um málefnasvið 10, sem eru réttindi einstaklinga, trúmál og stjórnsýsla dómsmálaráðuneytisins, segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn bendir á að ekki hefur tekist að skapa viðunandi rekstrargrundvöll hjá sýslumannsembættum og brýnt er að bæta úr því sem allra fyrst. Ef ekki tekst sem skyldi að færa stjórnsýslu- og þjónustuverkefni til embættanna ber ráðuneytinu að leita annarra leiða til að ná jafnvægi í rekstrinum.“ Ég vil af því tilefni leyfa mér að spyrja hv. þingmann, og vísa þá til reynslu hans og þekkingar á þessu þýðingarmikla málefnasviði: Hvað býr hér að baki? Hvaða skipulagsbreytingar liggja að baki og hvaða stjórnsýslu- og þjónustuverkefni gæti þingmaðurinn séð fyrir sér að gætu ratað inn í þessi embætti með það að markmiði, eins og segir þarna, að skapa viðunandi rekstrargrundvöll hjá umræddum sýslumannsembættum?
Virðulegi forseti. Það er gott að fjárlaganefnd sé að kalla eftir viðbrögðum við þeim mikla vanda sem sýslumannsembættin búa sannarlega við. Þau eru að draga saman. Ég hef heyrt að þau séu virkilega að draga saman seglin, sérstaklega úti á landi. Þegar átti að færa verkefni til sýslumannsembætta fyrir nokkrum árum tókst það fremur illa. Smáverkefni voru flutt frá dómsmálaráðuneytinu, eða þáverandi innanríkisráðuneyti, til nokkurra sýslumanna. Þetta voru yfirleitt, þó ekki í öllum tilvikum, fremur smá verkefni. En ég vil benda á mjög gott verkefni sem fór fram, það er lengra síðan það var, kannski 10–15 ár, þegar innheimtumiðstöð sekta og sakarkostnaðar var flutt undir sýslumanninn á Blönduósi. Það hefur tekist afskaplega vel og fleira slíkt hefur verið gert, en það þarf auðvitað að gera í miklu meira mæli. Það er fullt af tækifærum þarna. Ég vil benda hv. þingmanni á að fjárlaganefnd ætti hugsanlega að horfa svolítið út fyrir dómsmálaráðuneytið og á önnur ráðuneyti, því að viðbrögðin þar voru engin. Ég held ég geti fullyrt að næstum engin verkefni hafi komið frá öðrum ráðuneytum en fagráðuneytinu sjálfu. Yfirleitt voru þetta smáverkefni eins og ég nefndi áðan. Ég nefndi í fyrra andsvari að það væru ýmis tækifæri. Ég nefndi Fiskistofu, þeir eru með menn um landið sem eru á eigin vegum undir Fiskistofu. Ég get nefnt tollverði úti um landið, undir tollstjóra að sjálfsögðu. Fleiri dæmi eru Umhverfisstofnun, Skipulagsstofnun, Vinnueftirlitið, Vinnumálastofnun. Það eru fullt af starfsmönnum á fleygiferð um landið með starfsstöðvar, eða ekki, sem hægt [[Forseti hringir.]]er að samnýta undir sýslumannsembættum.
Frú forseti. Þetta hafa verið ágætar umræður hér í dag um ríkisfjármálaáætlun. Ég ætla aðeins að fara yfir það sem meiri hlutinn leggur áherslu á. Töluvert hefur verið fjallað, a.m.k. af framsögumönnum nefndarálita, um spárnar sem liggja til grundvallar. Ég ætla ekki að segja að lítið hafi verið gert úr þeim en ég held að við séum öll sammála um að við þurfum að eignast breiðari líkön. Áætlunin byggist á þjóðhagsspá Hagstofunnar frá því í febrúar 2018. Þar kemur fram að spennan í þjóðarbúskapnum fari minnkandi og að dregið hafi úr líkum á ofhitnun hagkerfisins. Spáin gerir ráð fyrir að í hönd fari aðlögun hagkerfisins frá kröftugum vexti heildareftirspurnar undanfarin ár að hægari vexti næstu misserin og það haldist í ágætu jafnvægi á tímabilinu. Þjóðhagsspá Hagstofu Ísland er í sjálfu sér mjög lík öðrum efnahagsspám, bæði Seðlabankans og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem þó gera ráð fyrir ívið meiri hagvexti næstu þrjú árin. Verðlagshorfurnar eru örlítið hagfelldari samkvæmt spá Seðlabankans en í spám Hagstofu og AGS en AGS gerir líka ráð fyrir að atvinnuleysi vaxi hraðar eftir því sem hægir á vexti efnahagsumsvifa. Enginn þessara aðila eða annarra sem spá fyrir um efnahagsframvindu á Íslandi gerir ráð fyrir snörpum samdrætti efnahagsumsvifa á næstu misserum. Í skýrslu Landsbankans sem kom út í morgun, þar sem talað er um að verðbólguhorfur séu almennt góðar og líklegt að verulega dragi úr spennu, kemur fram að ekki sé þörf fyrir sérstaka aðlögun eða lendingu hagkerfisins þar sem ójafnvægi hafi ekki myndast að nokkru ráði eins og oft eftir langt þenslutímabil. Það markist af því að uppsveiflan hafi ekki verið skuldsett í sama mæli og áður. Það má kannski segja að skýrslan skjóti sterkari stoðum undir forsendur fjármálaáætlunar og samhliða minnkandi atvinnuvegafjárfestingu aukast fjárfestingar hins opinbera. Í praxís hefur ráðuneyti fjármála gert samkomulag við Hagstofuna um samstarf sem varðar upplýsingasamskipti þegar verið er að búa til spár og sviðsmyndagreiningar. Það er verið að undirbúa þróun þjóðhagslíkans með tilliti til hagstjórnar hins opinbera. Hagstofan er að vinna að því að skilgreina verkefnið og efla spáteymi eins og kom fram í máli hæstv. forseta þingsins hér í dag. Hann ræddi um styrkingu þingsins hvað þetta varðaði og vona ég að það geti gengið eftir. Í sjálfu sér er hægt að fara mjög víða í þessari áætlun en við vitum auðvitað öll að spár eru ekki óskeikular. Þær duga kannski í eitt, tvö ár eitthvað slíkt, sérstaklega í litlu landi eins og okkar. Það breytir því þó ekki að þessi spágerðalíkön leita gjarnan jafnvægis í framreikningum til lengri tíma, en auðvitað geta orðið þar frávik. Að mati okkar sem stöndum að þessu stjórnarsamstarfi teljum við það vera fyllilega raunhæfa sviðsmynd að hagkerfið geti aðlagast hægari vexti og haldið síðan áfram í jafnari takti, en auðvitað verða allar hagaðilar að leggjast á eitt til þess að það geti orðið. Þetta er innlegg ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða þar sem við göngum út frá afkomuafgangi og skuldalækkun, en auðvitað ætlum við líka að fara í talsverða innviðauppbyggingu, enda hagvöxtur að hægjast eins og ég sagði áðan. Við stefnum að því að stuðla að félagslegum stöðugleika. Talað er um að lækka tryggingagjald, endurskoða tekjuskatt og bótakerfi til hagsbóta fyrir þá tekjulægstu. Við höfum hækkað atvinnuleysisbætur. Það á að auka rétt til fæðingarorlofs o.s.frv. Það er í sjálfu sér ekkert náttúrulögmál eða efnahagslega óhjákvæmileg nauðsyn að í kjölfarið á svona löngu hagvaxtarskeiði komi harkaleg lending. Mér finnst skýrsla Landsbankans kannski styðja við það. Stefnt er að því að heildarendurskoðun fari fram á tekjuskattskerfinu, bæði til að gera það skilvirkara og gegnsærra og til að huga að því sem við höfum nokkur talað fyrir, þ.e. að breyta persónuafslættinum þannig að það nýtist hinum launalægstu og fari lækkandi eftir því sem laun hækka. Við teljum að til þess þurfi víðtækt samráð og stuðning aðila vinnumarkaðarins. Ég ætla að stikla á stóru í þessu meirihlutaáliti okkar enda tíminn kannski ekki mikill. Eitt af því sem talað hefur verið um hér er að boðað þak á endurgreiðslur, vegna kostnaðar við rannsóknir og þróun, verði fjarlægt. Ég tel að það sé jákvætt skref. Það þarf líka að huga að skattalegum hvötum sem koma sprota- og nýsköpunarfyrirtækjum vel. Varðandi kolefnisskattinn er mikilvægt að við skoðum jöfnunaraðgerðir gagnvart landsbyggðinni. Ég er hlynnt því að við leggjum á kolefnisskatt og hækkum hann en ég tel að við þurfum líka að huga að því að ekki búa allir við að geta skipt yfir í annan orkugjafa. Samgöngur gætu þá orðið mun dýrari og allur flutningur til hinna dreifðu byggða, hvort sem það heitir matur eða önnur vara sem kostar gjarnan mun meira en hér á höfuðborgarsvæðinu. Frú forseti. Það kemur fram í nefndarálitinu að rekstrargjöldin hækka í heildina um 117,5 milljarða, eða 19% á tímabilinu. Við teljum það vera töluvert mikla útgjaldaaukningu en teljum að við getum viðhaldið stöðugleikanum þrátt fyrir það til þess að það geti gengið upp. Útgjöld til velferðarmála eru gríðarlega mikil. Miðað við 2017 verða rekstrarútgjöld til velferðarmála um 85 milljörðum hærri árið 2023 en í fjárlögum sem voru sett 2017. Það er í kringum 78% af heildarhækkun allra málefnasviða ef varasjóðurinn er undanskilinn. Síðan er farið í hvern einstakan málaflokk, hvernig hann hækkar. Mig langar að nefna hér fjárfestingar og annað slíkt varðandi almanna- og réttaröryggi. Talað er um að verja 14 milljörðum í að kaupa þrjár nýjar björgunarþyrlur fyrir Landhelgisgæsluna sem ég tel afskaplega mikilvægt og löngu tímabært að gera, enda höfum við séð það undanfarið að þörf er fyrir hendi. Hér var talað um sýslumenn og lögreglu. Ég hef talað mikið fyrir þeim málaflokki frá því að ég kom á þing. Ég tek undir það. Ég var hér inni sem varaþingmaður og greiddi þessari aðgreiningu ekki atkvæði af því ég hafði efasemdir um að verkefnaflutningurinn yrði eins og þar var gert ráð fyrir, sem hefur komið á daginn. Það er eitthvað sem þessi ríkisstjórn hefur tækifæri til að breyta. Það er rétt að það er bara innanríkisráðuneytið sem hefur flutt verkefni. Nú er að koma skýrsla, vonandi fljótlega, frá Ríkisendurskoðun þar sem þessi starfsemi er tekin út, þ.e. hvernig tekist hefur til eftir að embættin voru sameinuð. Varðandi samgöngu- og fjarskiptamálin: Gríðarlega mikið er sett í það og ekki bara í vegi og hafnir heldur klárum við líka verkefnið Ísland ljóstengt. Það skiptir máli sem og að hafa, bæði atvinnulíf og mennta- og heilbrigðiskerfið, viðunandi netöryggi. Gistináttagjaldið er eini nýi tekjustofninn sem sveitarfélögin fá. Þau hafa ekki fengið nýjan tekjustofn afskaplega lengi. Það er í stjórnarsáttmálanum að gistináttaskatturinn fari þangað eða gjaldið að einhverju leyti eða öllu. Ég held að það skipti sveitarfélögin gríðarlegu máli. Þau eru að takast á við flókin verkefni sem ríkið hefur falið þeim undanfarin ár sem og aukna ferðamennsku. Við þurfum líka að huga að því, þegar verið er að tala um gistináttaskatta og annað slíkt, eins og bent er á í áliti efnahags- og viðskiptanefndar, að það eru í kringum 2.000 bílar sem eru í raun gistibílar sem bera enga slíka skatta. Við þurfum að skoða hvort við getum ekki séð út úr því. Ferðaþjónustan er okkar stærsti atvinnuvegur núna og skilar gríðarlegum gjaldeyristekjum. Við þurfum að ná betur utan um hana á alla kanta. Þess vegna er hagskýrslugerð mjög mikilvæg um ferðaþjónustuna, til þess meðal annars að reyna að sjá fyrir hvernig samdrátturinn verður. Hann verður einhver, þetta er slík sprenging sem orðið hefur að enginn getur búist við því að það haldist um aldur og ævi, enda væri það ósjálfbært og óráðlegt að öllu leyti. Við erum að vonast til þess að þetta sé eitthvað sem hægt verði að setja af stað, að Hagstofan geti sett þetta af stað og einhverjir fleiri til þess að við náum sem fyrst upplýsingum saman um þetta. Það er sorglegt í svona stórum atvinnuvegi að slíkar upplýsingar skuli ekki vera til staðar, en það er fyrst og fremst vegna þess að hann hefur vaxið svo hratt að við höfum ekki getað haldið í við hann. Það er líka mikilvægt, þegar við tölum um að gjaldeyristekjunum sé haldið aðskildum í þeim geira, í hagskýrslunum, þeim sem myndast hér innan lands og svo auðvitað erlendis. Við erum að bæta verulega í varðandi umhverfismálin, 35%. Ég held að annað eins hafi ekki verið sett fram frá því umhverfisráðuneytið varð formlega til og ég er afskaplega ánægð með það. Menningu og listir og íþrótta- og æskulýðsmál, þ.e. málefnasvið 18, þarf ráðherra að fara yfir. Það hefur oft verið talað um alla þessa sjóði, hvort sem það eru safnasjóður, húsafriðunarsjóður eða fornleifasjóður eða hvað það nú er. Það þarf að skoða hvort allir þessir sjóðir sinni því sem þeim ber að sinna og hvort þeir hafa fjármagn til þess, hvort við þurfum að gera betur þar. Ég held að við þurfum líka að auka framlög til menningarsafna og safna um hinar dreifðu byggðir. Það skiptir máli í menningartengdri ferðaþjónustu víða um land. Það er verið að bæta í bæði skólastigin. Talað er um að það séu í kringum 16.000 ársnemendur á framhaldsskólastiginu árið 2020 sem er í kringum 2.500 nemenda fækkun frá 2017. Það gerir að verkum að framlagið á hvern nemenda hækkar eins og stefnt hefur verið að, í kringum 30%. Getum við gert betur? Við getum alltaf gert betur í öllum málaflokkum, þessum sem og öðrum, en ég held að þetta sé skref áleiðis. Við þurfum svo að taka stöðuna líka og sjá hvernig þetta skilar sér. Það sama á í raun við um háskólastigið. Þar er verið að setja inn gríðarlega fjármuni. Ég held að við verðum líka að horfa til þess hvort við séum að ná þeim markmiðum sem við setjum okkur um að bæta þjónustu við nemendur, hvort sem er að auka gæði kennslu eða sinna rannsóknum eins og við viljum best gera. Mikið hefur verið rætt hér um heilbrigðismálin, það hefur eiginlega lítið annað komist að í þessari umræðu og margir aðrir málaflokkar orðið út undan. Þetta er vissulega umfangsmesta málefnasviðið hjá ríkinu. Sjúkrahúsþjónustan verður komin upp í 110 milljarða árið 2023. Sú hækkun er sú mesta í samanburði við önnur málefnasvið í fjárhæðum talið. Auðvitað er byggingin þar inni, en hver vill ekki byggja? Það er partur af útgjöldum og þarf að telja það með. En við þurfum líka að gæta að því að Sjúkrahúsið á Akureyri og aðrar heilbrigðisstofnanir um land allt sitji ekki eftir og heilbrigðisráðherra fullvissar mig um að svo sé ekki. Ég hef ekki áhyggjur af því að svo sé ekki. Við erum líka að efla geðheilbrigðisþjónustu, gera heilsugæsluna að fyrsta viðkomustað, efla hana. Það er mikilvægt að það verði gert. Það minnkar álag. Þegar heilsugæslan verður komin á þann stað sem við viljum sjá hana minnkar álag á sjúkrahúsþjónustuna að öðru leyti. Það er eitthvað sem er víxlverkandi. Það á líka við um uppbyggingu hjúkrunarheimila og annað slíkt. Ég er nokkuð ánægð með þann þátt og ekki síst skrefin sem stigin eru með því að draga úr kostnaðarhlutdeild sjúklinga, jafna aðgang okkar allra að sérfræðilæknum. Við vitum auðvitað að það er ekki alfarið í okkar höndum. Það er ekki svo að maður geti hrist fram úr erminni lækna sem vilja vera úti um allt land. Að því þarf að huga í sambandi við LÍN, menntun og annað slíkt, að við getum reynt að laða fólk til starfa í hinum dreifðu byggðum. Þetta þarf að spila saman. Ég vona að okkur takist það. En fjarheilbrigðisþjónustan er líka mikilvæg, ég held að hún sé eitt af því sem kemur til með að skipta verulega miklu máli. Það eru margir aðrir stórir þættir hérna. Við erum að lengja fæðingarorlofið, hækka hámarksgreiðslur. Málefnasviðið hækkar í kringum 9% á milli ára, þannig að það verður í kringum 7,3 milljarða. Það er mikil hækkun í þessari ríkisfjármálaáætlun. Við gerum ekki allt fyrir alla eins og gjarnan er sagt, en það er heldur ekki hægt að ætlast til þess að mál sem hafa verið í ólestri jafnvel í áratugi verði leyst á fimm árum þó að maður gjarnan vildi. Gríðarlegar fjárhæðir eru undir og eiginlega alls staðar í öllu kerfinu. Ég var að tala um skatta og annað. Það er einn af þeim punktum sem eru í ábendingu meiri hluta fjárlaganefndar. Við tölum um uppbyggingu greinargerðarinnar, þetta með að tengja markmiðin og áherslurnar og allt þetta. Við erum öll sammála um það í fjárlaganefnd og víðar að á þessu þarf að skerpa og gera betur og áréttum hér eitt og annað. Sumt hefur tekist vel, annað gengur mun hægar. Það er okkar að fylgja því eftir að þetta sé gagnsærra og betra. Áttundi punktur í ábendingum meiri hlutans fjallar um kynjaða fjárlagagerð þar sem komið hefur fram að 93% ráðstöfunartekna vegna samsköttunar nýtist körlum. Þetta kom fram í umsögnum sem nefndinni bárust. Meiri hlutinn telur að út frá jafnréttissjónarmiðum skipti máli að skattkerfi séu ekki með innbyggðan hvata sem geti dregið úr atvinnuþátttöku eða fjárhagslegu sjálfstæði og leggur áherslu á að þetta verði tekið fyrir við endurskoðun skatta- og bótakerfa, hvernig þetta spilar allt saman. Mér finnst þetta afar mikilvægt og kem til með að fylgja því vel eftir að þetta verði gert. Við erum að fóta okkur í verklaginu hér og aðkomu okkar í fjárlaganefnd, hvernig farið er með þetta allt en þetta er alla vega eitt af því sem mér finnst þurfa að vinna með. Í lokin ætla ég að þakka fjárlaganefnd og félögum mínum þar fyrir mjög góða samvinnu. Fundirnir hafa stundum verið strembnir en mjög góðar og miklar upplýsingar hafa komið fram, við erum sammála því. Hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson lagði til að við reyndum að sameinast um ábendingar varðandi fjármálaáætlun. Við lögðumst yfir það og niðurstaðan er sú að hér eru 20 sameiginlegar ábendingar sem við leggjum til að fjármálaráðuneytið taki til sín og aðrir ráðherrar líka til að fara yfir og reyna að gera betur þannig að við séum í betri færum til að vinna okkar vinnu við áætlunina í framhaldinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er auðvitað hægt að spyrja um ýmislegt þar sem þingmaðurinn kom víða við. Mig langar að spyrja út í eignaójöfnuðinn sem blasir við. Í nýlegu svari fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn Loga Einarssonar, formanns Samfylkingarinnar, kom fram, og má lesa út úr því svari, að 218 fjölskyldur sem mynda ríkasta 0,1% landsmanna áttu 201,3 milljarða kr. í hreinni eign í lok ársins 2016. Þessi hópur auðmanna jók hreinar eignir sínar um 14 milljarða kr. á því ári. Ef því væri dreift jafnt á hvern framteljanda kemur það þannig út að hver framteljandi hefði aukið hreina eign sína um 67 millj. kr. á árinu 2016, eða 5,6 milljónir kr. á mánuði. Ríkasta tíund þjóðarinnar tók til sín tæpan helming hinnar hreinu eignar sem varð til á því ári. Fyrir vissum við að ríkasta 10% þjóðarinnar á um þrjá fjórðu af öllum eignum í landinu, þannig að fyrir var mikið eignamisvægi. Það er að bæta í. Ég hef heyrt hæstv. forsætisráðherra og hv. þingmenn Vinstri grænna ræða um þessa þróun hér á landi og einnig í öðrum löndum. Þeir segjast hafa áhyggjur af þessu en það er ekkert að finna í fjármálaáætluninni eða í kaflanum um breytingar á skattkerfinu sem gæti orðið til þess fallið að slá á þetta. [[Forseti hringir.]]Ég vil spyrja hv. þingmann hvort meiri hlutinn hafi ekkert rætt þetta, hvort það hafi ekki verið rætt [[Forseti hringir.]]að taka á þessu á næstu fimm árum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég deili áhyggjum hennar af eignaójöfnuði sem er hér á landi sem og víða í heiminum. Því miður er þetta alls staðar að gerast og er óþolandi. Við leysum þetta ekki á næstu fimm árum eins og ég sagði frekar en margt annað. Við getum stigið skref og ég tel að við séum að gera margt sem snýr að því að jafna kjör og þátttöku fólks. Ég nefndi til dæmis áðan opinbera aðkomu að kerfi, greiðsluþátttöku og annað slíkt. En eignaójöfnuðinn sem slíkan - þessar 218 fjölskyldur - ég held að við leysum hann ekki hér í þessum þingsal. Við getum auðvitað beitt skattkerfinu, það var eitt af því sem ég nefndi áðan, þ.e. samnýtingu á skattinum. Það er að mínu mati leið vegna þess að það eru karlar í hæsta tekjuskalanum sem þar njóta mest. Ég myndi vilja fara þá leið og meiri hlutinn beinir því beinlínis til fjármálaráðherra að skoða það. Þannig að það er auðvitað hægt að stíga skref á þessari leið. Mér finnst okkur bera skylda til þess að velta því fyrir okkur. Við höfum ekki lokað neinum dyrum í þessari ríkisfjármálaáætlun, að mér finnst, varðandi það, hvort sem það er að hækka persónuafsláttinn eða það sem ég nefni hér. Ég tel að við höfum ýmis færi til þess að mæta þessu. En ég því miður tel ég að okkur takist ekki að jafna þetta á þessum árum. En auðvitað eigum við að vera með augun opin og horfa í það hvað við getum gert. Ég held að það tvennt sem ég hef nefnt getum við gert ásamt svo mörgu öðru ef við setjumst yfir það.
Herra forseti. Ég vil bara nefna í því sambandi ályktun frá hagfræðingum OECD sem tala um þennan eignamismun og nauðsyn þess að taka á honum. Það eru mjög margar þjóðir sem hafa brugðist við honum einmitt með stóreignaskatti. Það er eina leiðin sem hægt er að fara til að slá á þennan eignamismun. Annað sem ég vil spyrja hv. þingmann um er að talað er um að skoða eigi bótakerfið og skattkerfið og eitthvað svona, maður veit ekki alveg. Það er mjög erfitt að átta sig á því hvað hæstv. ríkisstjórn ætlar að gera í skattamálum. Í áætluninni er ekki gert ráð fyrir að barnabætur hækki á næstu fimm árum, það er sett þak á barnabæturnar. Sama gerist með vaxtabæturnar. Það er hvergi að finna fjármuni til að lengja fæðingarorlofið í tólf mánuði. Er það áform [[Forseti hringir.]]stjórnarmeirihlutans og ríkisstjórnar að láta láglaunafólk semja um hærri barnabætur og þá fyrir lægri [[Forseti hringir.]]laun? Hvernig hugsar stjórnarmeirihlutinn þetta samspil vaxtabóta og launa? Ég bara spyr: Á láglaunafólk að semja um hærri vaxtabætur fyrir lægri laun?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég lít ekki svo á að fólk eigi að semja um það, en ég held að það sé mikilvægt, eins og margítrekað hefur komið fram í þessum ræðustól hjá ríkisstjórnarflokkunum, ef við ætlum að reyna að fá einhvern frið. Við þekkjum það, ég og hv. þingmaður. Okkar flokkar voru í ríkisstjórn og gerðu ákveðna atrennu að breytingu á skattkerfinu, að einhverju leyti vegna aðstæðna en líka sökum þess að okkar flokkar hafa ákveðna sýn á það. Við þurfum að eiga slíkt samtal við þá aðila sem skipta máli, þ.e. við atvinnulífið og verkalýðshreyfinguna, um það hvernig þessu verður best fyrir komið. Ég held að það skipti máli. Við erum ekki endilega bestu sérfræðingarnir í því. Það fólk sem við erum að tala hér um hlýtur líka að vera í þeirri stöðu að vera sérfræðingar í þessu. Við höfum talað um endurskoðun á tekjuskatts- og bótakerfunum, þetta er svigrúm. [[Forseti hringir.]]Við erum með ígildi 14 milljarða sem við getum útfært. Mér finnst skipta máli [[Forseti hringir.]]að verkalýðshreyfingin hafi eitthvað um það að segja. Hvort það er túlkað sem svo að fólk sé að semja sig inn í eitthvað, það má vel vera, en mér finnst það vera samtal.
Virðulegi forseti. Í nefndaráliti meiri hlutans er talað um hversu gífurleg útgjaldaaukning þetta er, um 117 milljarðar, en það er þá frá og með árinu 2018. Skoðum aðeins hvað það þýðir. Það þýðir 20 milljarðar einu sinni sem helst út sex ára áætlunina, eða rétt rúmlega það, í raun rétt tæplega það. Það er gott og blessað, en stefnumótun þarf að fylgja með og útskýring á því í hvað peningarnir eigi að fara og hvert markmiðið er með því. Til að komast að því báðum við í fjárlaganefnd um gögn sem útskýrðu grunnrekstur ríkisins og hvað stefna ríkisstjórnarinnar kostaði og óskuðum eftir frekari sundurgreiningu á því, sem við fengum ekki. Samkvæmt grunndæminu og þeirri sundurliðun sem við fengum þó, sem var á málefnasviðið í heild, kom í ljós að grunndæmið, stefna stjórnvalda í rauninni, voru þetta 77,9 milljarðar fyrir 2018–2023, 54 milljarðar fyrir árin í áætluninni sjálfri, sem þýðir 10 milljarðar einu sinni sem helst út öll ár fjármálaáætlunarinnar, sem passar mjög vel því að um 20 milljörðum var bætt í fjárlögin 2018. Þá velti ég fyrir mér: Þetta er aðeins öðruvísi tala en 117 milljarðar. Réttara sagt mínusast væntanlega eitthvað frá þeirri tölu af því þetta er heildartalan og líka með fjárfestingum á meðan 117 milljónirnar eru aðeins rekstrartölurnar. Eru 54 milljarðar gífurlega mikil útgjaldaaukning? Dugar hún til þess að stefna stjórnvalda nái þeim árangri sem ætlast er til?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Talnaleikur er ágætur, sumir ná utan um hann en aðrir ekki. Ég ætla að byrja á því að segja að ég er alveg sammála því sem við höfum rætt í nefndinni varðandi stefnumótun og markmið og hvort áætlun uppfyllir markmið og stefnu ríkisstjórnar á hverjum tíma. Það hefur m.a. komið fram hjá hv. þm. Þorsteini Víglundssyni að skynsamlegt væri að fækka markmiðum og reyna að hafa áætlunina skýrari. Ég held að þegar maður tekur fleiri rúnta á þetta sé það skynsamlegt og líka að reyna að ná fram betri framsetningu þannig að hlutirnir sé auðskiljanlegir. Eins og hv. formaður nefndarinnar sagði í dag eru rammasett útgjöld án vaxtagjalda, óregluleg og utan ramma. Það er yfirlit aftur til 2010 og alveg fram til 2023 þannig að auðvelt er að bera saman og horfa á þetta og reikna sig út. Sú nálgun sem hv. þingmaður setur fram breytir því samt ekki að þetta eru gríðarlega mikil útgjöld, þótt hann reikni sig niður á 54 milljarða, sem ég er ekki sannfærð um að sé rétt en ætla ekki að efast um hvernig hann kemst að þeirri tölu. Ég hef ekki séð þá tölu og náði ekki alveg utan um hana þegar hann var að þylja þetta upp í ræðustól. Það breytir því þó ekki að við setjum mikla fjármuni í alla helstu innviði. Ef hv. þingmaður horfir á það sem verið er að setja árlega í heilbrigðisgjöld, samgöngur og menntamál hlýtur hann að komast að annarri niðurstöðu en það séu 54 milljarðar á ári. Það held ég að hljóti að vera, virðulegi forseti. Ég vona að við getum alla vega verið sammála um að við erum að tala um miklar breytingar og að við séum að leggja [[Forseti hringir.]]til mikla innviðainnspýtingu. Píratar hafa ekki lagt neitt annað til svo ég viti, þannig [[Forseti hringir.]]að áhugavert væri að vita hvar hv. þingmaður vildi bera niður.
Virðulegi forseti. Þetta er þannig að ráðuneytið útvegaði þetta grunndæmi og inni í því voru allar þær útgjaldaskuldbindingar sem búið var að fara út í. Síðan var sýnt sérstaklega hver viðbótin var á hverju málefnasviði fyrir hvert ár. Tekinn var saman neðst í töflunni uppsafnaður kostnaður fyrir öll árin. Síðasta árið voru þarna um 78 milljarðar, fyrsta árið, fyrir 2018, voru þetta tuttugu og eitthvað milljarðar, ég mínusa það og enda í 54, sem er viðbótin við þá útgjaldaskuldbindingu sem er búið að fara út í sem hver sem er, hvaða ríkisstjórn sem er, þyrfti að standa undir. Þar af leiðandi kostar stefna ríkisstjórnarinnar 54 milljarða umfram það. Þetta var útskýringin á því. Varðandi markmiðasetninguna. Ef hún er of almenn er hún heldur ekki gagnleg. Það er líka vandamál. Þetta getur farið á báða vegu. [[Forseti hringir.]]Þetta er jafnvægi sem við þurfum að koma okkur niður á. - Það er óþolandi hvað tíminn er stuttur.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það er alveg rétt og verður alltaf þannig að ríkið stendur frammi fyrir skuldbindingum og getur í rauninni litlu breytt, á einhverjum tímapunkti getur það breytt meira en minna, samanber einhvers konar samninga. Auðvitað er það líka rétt að við þurfum að finna hinn gullna meðalveg. Það er alltaf talað um að þetta taki 10 ár í innleiðingu og annað slíkt, en við erum mjög óþolinmóð og viljum svolítið gera þetta strax og reyna að ná utan um það strax. Það getur vel verið rétt að það sé of óljóst ef við fækkum markmiðum, sums staðar eru þau mjög mörg og annars staðar eru þau heldur fá. Þar er það meðalvegurinn sem við erum að leita eftir og einnig að geta mælt markmiðin. Ætli það sé ekki það sem við þurfum að nálgast, að við sjáum hvort við höfum náð árangri? [[Gripið fram í.]]Höfum við farið þangað sem við ætluðum að fara? Mér finnst það [[Forseti hringir.]]skipta máli. Og fáum við það fyrir það sem við lögðum upp með? Ég held að það sé kannski það sem við viljum fá. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir ræðuna. Mig langar til þess að spyrja hana út í eitt atriði sem verið hefur nokkuð til umræðu á fyrri stigum, það er ákvörðun sem tekin var af ríkisstjórn um að nýta rétt um helming svokallaðs varasjóðs í sérstök samgöngumannvirki. Mig langar að spyrja hv. þingmann sem fjárlaganefndarkonu hvort hún telji það samræmast lögum um opinber fjármál og því markmiði sem varasjóðnum er ætlað að sinna. Ég held að allir sem horfa á vegamál með nokkurri sanngirni og þekkingu, eins og við þingmenn hér gerum örugglega, viti að ástand vegamála var alveg örugglega ekki ófyrirséð eftir misserin á undan og þá umræðu sem verið hafði. Það sem mig fýsir að vita er hver afstaða hv. þingmanns sem fulltrúa meiri hlutans í fjárlaganefnd og Vinstri grænna er gagnvart þessari sérstöku ráðstöfun, sem hefur auðvitað ekki farið fram hjá neinum þingsal að vakti allnokkrar spurningar, svo vægt sé til orða tekið. Hún verður eflaust grundvöllur frekari vangaveltna á næstu vikum, mánuðum og misserum. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns hvað þessa sérstöku aðgerð eða ráðstöfun varðar.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég vil byrja á því að segja að ég hefði viljað sjá þetta gert öðruvísi. Við sögðum það öll, nefndarmenn fjárlaganefndar. Hvert og eitt einasta okkar sagði það við ráðherra þegar hann kom á fund okkar að við hefðum viljað sjá þetta gert með öðrum hætti, þ.e. að beiðnin og upplýsingarnar hefðu komið með öðrum hætti til okkar í stað þess að við fengjum upplýsingar í fjölmiðlum og værum svo beðin um að gera þetta. Mér finnast það ekki góð vinnubrögð. Engu okkar þótti það og við gagnrýndum það alveg ófeimin við ráðherrann. Hitt er svo aftur annað mál að ég tel ekki að lög um opinber fjármál hafi verið brotin hvað þetta varðar. Það er alveg rétt að við vitum öll að samgöngukerfið er, má segja að niðurlotum komið mjög víða. Við þekkjum alveg það sem gengið hefur á í ferðamannamálum og að allur þungaflutningur fór af sjó og upp á vegi o.s.frv. Ég vil hins vegar ekki rengja vegamálastjóra sem kemur inn á fund nefndarinnar og segir við okkur að ástandið sé mun verra og sýnu verra en hann óraði fyrir eftir þennan vetur, sem er, eins og við þekkjum búinn að vera sérlega erfiður vegakerfinu. Frost og hiti og guð má vita hvað hefur orðið til þess að margir vegir hafa komið enn verr undan vetri en væntingar stóðu til þótt vitað væri að ástandið væri ekki gott. Hann taldi a.m.k. að þarna væru mörg bráðaverkefni sem bregðast yrði við. Ég gat í því ljósi gengist við því, en ég ítreka að ég var ekki sátt við að þessi ákvörðun væri tekin við ríkisstjórnarborðið og kæmi svo með þessum hætti inn til okkar. Ég hefði [[Forseti hringir.]]viljað fá ráðherra sem hreinlega ræddi það við nefndina og óskaði eftir því áður en hann færi með það eitthvert annað.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hitt atriðið úr ræðu hv. þingmanns sem mig langaði að forvitnast um var það sem hún kom inn á varðandi kolefnisskattinn og, eins og hún orðaði það, að sértækra aðgerða gagnvart landsbyggð væri þörf. Það er a.m.k. efnislega það sem hún sagði, ég held það sé orðrétt. Það sem mig langar að spyrja hv. þingmann út í er hvað hún sjái fyrir sér varðandi sértækar aðgerðir gagnvart landsbyggðinni og hvort hugmyndavinna eða önnur vinna sé í farvegi nú þegar hjá ríkisstjórnarflokkunum. Mig fýsir að vita það.
Herra forseti. Ég átti þessa umræðu við þáverandi fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, þegar hann lagði fram sína áætlun. Við vorum svo sem ekki komin að neinni niðurstöðu um hvað nákvæmlega væri hægt að gera. En það er alveg ljóst að hækkandi kolefnisskattur þýðir að allar vörur verða dýrari þar sem ég á heima og margur annar, þannig að við þurfum einhvers konar auknar jöfnunargreiðslur með einhverjum hætti. Ég er ekki búin að útfæra það, en ég held að sé alveg ljóst að það þarf að gera. Ég hef rætt þetta innan míns flokks og félagar mínir hafa nefnt að koma þurfi til móts við þá sem búa í hinum dreifðu byggðum ef kolefnisskatturinn verður hækkaður enn meira, sem stendur til að gera. Ég held að það þurfi að gera með einhvers konar jöfnunaraðgerðum. Útfærslu á þeim hef ég ekki. Ég held líka að vert sé að fá hugmyndir víða að hvað það varðar, því að eflaust hefur fólk fleiri hugmyndir en bara ég og hv. þingmaður. En [[Forseti hringir.]]það er mikilvægt að niðurgreiðsla með einhverjum hætti komi til svo vörur, þjónusta og annað slíkt verði ekki dýrari en ella á landsbyggðinni.
Herra forseti. Sú sem hér stendur er fulltrúi Samfylkingarinnar í efnahags- og viðskiptanefnd. Þess vegna mun ég einkum ræða þá hlið áætlunarinnar. Í fjármálaáætlun á að birta stefnu fyrir málefnasvið opinberra fjármála til næstu fimm ára og áætla jafnframt tekjur ríkissjóðs og útgjöld hvers málasviðs fyrir sig. Útgjaldarammar eru ákveðnir og ráðuneyti skipta síðan áætluðum fjármunum niður á málaflokka í fjárlagafrumvarpi og á stofnanir og einstök viðfangsefni innan þeirra og birta í fylgiriti með fjárlagafrumvarpinu. Fjármálaáætlun er endurskoðuð árlega en með samþykkt hennar fyrir árin 2019–2023 eru rammar fyrir fjárlagafrumvarp 2019 ákveðnir. Þeim römmum verður því ekki breytt nema verulegar breytingar verði á afkomu ríkissjóðs að vori 2018 og þá að hausti sama árs. Auk þess verður fjármálaáætlun að uppfylla skilyrði fjármálastefnunnar sem gerir kröfur um afkomu á árinu 2019 sem er 1,2% af vergri landsframleiðslu. Þess vegna er fjármálaáætlun ákaflega mikilvæg, til þess að rýna stefnu ríkisstjórnarinnar en líka til að ákveða rammana fyrir málasviðin sem vinna á með strax á næsta ári. Síðan er fjármálaáætlun tekin upp árlega en það er næsta ár, árið 2019, sem er einkum undir þegar kemur að tölunum sem eru í henni og eru lagðar hér fram til samþykktar. Fjármálaráð gerir alvarlegar athugasemdir við áætlunina og bendir m.a. á að sá sveigjanleiki sem boðaður var í fyrri fjármálaáætlun, frá síðustu ríkisstjórn, sé nú að mestu leyti horfinn. Við í Samfylkingunni leggjum ríka áherslu á að fjárlaganefnd taki tillit til athugasemda og ábendinga fjárlagaráðs og geri breytingar á fjármálaáætlun í samræmi við þær. Við lögðum á það áherslu en raunin er sú að meiri hluti fjárlaganefndar gerir engar breytingar. Það gerum við hins vegar í Samfylkingunni. Þær hafa verið lagðar fram. Það þarf að gera bæði breytingar á tekjuhlið og útgjaldahlið áætlunarinnar. Auka þarf við tekjur ríkissjóðs, einkum til að skila betri afkomu í góðæri til að undirbúa niðursveifluna og einnig til að standa straum af nauðsynlegum útgjöldum sem ekki er gert ráð fyrir í fjármálaáætluninni. Þarna skiptir hvort tveggja máli vegna þess að þegar við förum niður úr sveiflunni er mikilvægt að við göngum á afganginn en ekki á þjónustu við þá sem þurfa sérstaklega á velferðarþjónustu okkar að halda. Við eigum ekki að láta sjúka, aldraða, skólafólk, vera sveiflujöfnunina heldur á það að vera afgangur í ríkissjóð, sem við eigum að hafa góðan þegar góðæri er eins og nú. Þótt erfitt sé að átta sig á orðum hæstv. ráðherra ríkisstjórnarinnar sem tala ekki einum rómi um fyrirhugaðar skattkerfisbreytingar má ljóst vera af kaflanum Áherslur í skattamálum, svo sem á bls. 15 í fjármálaáætluninni, að gengið er út frá að tekjuskattur lækki í neðra þrepi um 1 prósentustig. Lækkun tekjuskatts í neðra skattþrepi um 1 prósentustigs rýrir tekjur ríkissjóðs um 14 milljarða kr. Í þeim sama kafla stendur, með leyfi forseta: „Samhliða er stefnt að heildarendurskoðun tekjuskatts einstaklinga og bótakerfa, m.a. með það að markmiði að unnt verði að draga úr skattbyrði og koma á fót heildstæðu og einfaldara kerfi, ekki síst í þágu tekjulægri hópa. Þar er horft til stuðnings hins opinbera við barnafjölskyldur og vegna húsnæðiskostnaðar, með markvissari fjárhagslegum stuðningi við efnaminni heimili.“ Þessi stefna er síðan útfærð með áætluðum fjármunum í fjármálaáætluninni og mikilvægt er að lesa tölur og orð saman svo ljóst sé hvaða athafnir ríkisstjórnin hyggst láta fylgja orðunum. Þannig er að texti og tölur passa ekki saman hvað þetta varðar. Það eru fögur orð sums staðar í textanum, áherslur sem vel er hægt að fallast á, en síðan koma tölurnar og þar með eru hlutirnir slegnir út af borðinu. Fram kemur í greinargerð með fjármálaáætlun að framtíðarkerfið sem ríkisstjórnin vill koma á verði einfaldara, skilvirkara og gegnsærra en nú. Vísað er í hugmyndir Alþjóðagjaldeyrissjóðsins frá 2015 og samstarfsvettvang um aukna hagsæld frá 2016. Báðar hugmyndirnar ganga út á bótakerfi sem sérstaka fátæktaraðstoð og að húsnæðisstuðningur í formi vaxtabóta heyri sögunni til. Einstaklingar fái mismunandi háan persónuafslátt eftir tekjum og vinnuframlagi en skattprósentan verði aðeins ein. Í þeim hugmyndum er ekki gengið út frá tvöföldu hlutverki skattkerfisins, þ.e. tekjuöflunarhlutverki þess annars vegar og tekjujöfnunarhlutverki þess hins vegar. Hugmyndirnar miðast við óbreyttar tekjur. Sú sem hér stendur mælir með því að litið verði frekar í smiðju hinna norrænu ríkjanna en til Alþjóðagjaldeyrissjóðsins þegar breyta á skattkerfi sem standa á undir velferð. Samfylkingin vill að tekjuskattur sé þrepaskiptur og gegni því tvíþætta hlutverki að vera tekjustofn fyrir ríkissjóð og stuðla að tekjujöfnun. Við viljum endurskoða bilið milli skattþrepa, fjölga skattþrepunum og tryggja sanngjarnt framlag tekjuhærri hópa og stóreignafólks til samfélagsins í gegnum skattkerfið. Ójöfnuður, hvort sem litið er til tekna eða eigna, er að aukast hér á landi og nýta þarf skattkerfið til að jafna leikinn. Eins og ég fór yfir áðan í andsvari við hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur má lesa það úr svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherrans við fyrirspurn Loga Einarssonar, formanns Samfylkingarinnar, að ríkasta 0,1% landsmanna hafi átt 201,3 milljarða kr. í hreinni eign í lok ársins 2016. [[Gripið fram í.]]Hópurinn jók hreinar eignir sínar um 14 milljarða kr. á því ári. Ríkasta tíund þjóðarinnar, þ.e. ríkustu 10%, tók til sín tæpan helming þeirrar hreinu eignar sem varð til á því ári. Áður, fyrir árið 2016, var ljóst að eignamismunurinn var mikill hér á landi. Þarna er verið að bæta í. Þetta er þróun sem er ekki góð og hefur átt sér stað víða í hinum vestræna heimi og víða um heim. Til dæmis hafa hagfræðingar OECD og fleiri fræðimenn bent á þetta og varað við að þegar slíkur ójöfnuður vex hefur það slæm áhrif á samfélögin og verður m.a. til þess að það dregur úr hagvexti. Það er mikill hagur í að reyna að finna út úr hvernig hægt sé að slá á þann ójöfnuð. Til þess nota mörg lönd, mörg ríki, stóreignaskatta. Við jafnaðarmenn viljum auka vægi barnabóta sem auk húsnæðisbóta og persónuafsláttarins eru mikilvægustu jöfnunartækin sem stjórnvöld geta beitt. Við mótmælum því harðlega að þak sé sett á barnabætur til næstu fimm ára og boðað að þær verði styrkur til fátækra en ekki leið til að jafna stöðu barnafólks við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Fjölskyldum sem njóta barnabóta hefur fækkað um rúmlega 12 þús. frá árinu 2013 þegar hægri menn komust aftur til valda. Á Norðurlöndum og reyndar víða í Evrópu hefur ríkt mikil sátt um gildi stuðnings við barnafjölskyldur en hér á landi hefur dregið úr vægi barnabóta jafnt og þétt. Þeirri afleitu stefnu á að viðhalda. Upphæðin sem lagt er til að Alþingi samþykki að verja til barnabóta á ári til næstu fimm ára er nánast sú sama og Alþingi samþykkti fyrir fimm árum síðan. Helsta niðurstaða nýlegrar skýrslu frá norrænu ráðherranefndinni er að vaxandi ójöfnuð á Norðurlöndum megi skýra með því að bætur hafi ekki hækkað í takt við laun undanfarin ár. Barnabætur hér á landi byrja að skerðast langt undir lágmarkslaunum samkvæmt ákvörðun ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Hvergi er að sjá í fjármálaáætluninni að gert sé ráð fyrir fjármagni til lengra fæðingarorlofs, sem þó er talað um í stjórnarsáttmálanum. Samfylkingin leggur áherslu á að fæðingarorlof verði lengt í tólf mánuði en einnig að fjármagn til barnabóta verði hækkað og tekin verði markviss skref á næstu fimm árum þannig að barnafjölskyldur muni um greiðslurnar til að jafna stöðu þeirra við hina sem ekki eru með börn á framfæri. Draga á úr húsnæðisstuðningi þannig að undir lok áætlunartímans eru áætlaðar umtalsvert minni fjármunir í stuðninginn en í upphafi tímans. Það er ekki nefnt í húsnæðismálum sem tekur á þeim stóra vanda sem snýr að efnahag en ekki síður að velferð fólksins sem á í erfiðleikum með að eignast eigið heimili eða nær vart endum saman vegna þess hve húsnæðiskostnaðurinn er hár. Það eru vonbrigði, svo ekki sé meira sagt, að meiri hluti fjárlaganefndar skuli ekki gera breytingartillögur sem taka á húsnæðisvandanum. Afleiðingar vandans eru ekki aðeins efnahagslegar heldur hafa mikil áhrif á velferð þeirra sem eiga í erfiðleikum með að eignast heimili, greiða húsaleigu eða annan húsnæðiskostnað. Við Íslendingar erum rík af auðlindum og teljum það eina okkar mestu blessun. Við erum þó ekki góð í að innheimta sanngjarnt gjald fyrir nýtingu auðlindarinnar og eins og nýleg dæmi sanna eru sumir stjórnmálamenn viljugri en aðrir til að selja auðlindir eða leigja þær út eða heimildir til nýtingar þeirra ódýrt. Það á við um fiskveiðiauðlindina en einnig um orkuauðlindir og aðrar náttúruauðlindir. Þó að margt hafi tekist vel í sjávarútvegi hér á landi vantar enn réttlætistilfinningu um að samfélagið allt njóti góðs af auðlindanýtingunni eins og best verður á kosið. Með útboði á aflaheimildum og leigusamningum til ákveðins tíma fengist fullt verð fyrir kvótann. Sanngjarn hlutur auðlindarentunnar frá orkufyrirtækjunum ætti að renna í ríkissjóð og gjaldtaka af ferðamönnum einnig. Eins ríkir af auðlindum og Íslendingar eru getur það ekki verið ásættanlegt að almenningur fái ekki að njóta réttláts hlutar af arðinum sem annars rennur til þeirra sem hafa réttinn til að fénýta auðlindirnar eða geta tekið sér þann rétt vegna stefnuleysis stjórnvalda. Eins og fjármálaráð bendir réttilega á stuðlar fjölbreyttara atvinnulíf að stöðugleika. Í umsögn fjármálaráðs segir, með leyfi forseta: „Fjölbreytt samsetning atvinnuvega getur mildað áhrif áfalla í einstökum greinum á efnahagslífið, sérstaklega í litlum opnum hagkerfum eins og okkar. Ekki er heppilegt að geyma öll eggin í sömu körfu.“ Ferðaþjónustan er á skömmum tíma orðin ein stærsta atvinnugrein landsins. Snöggur samdráttur í þeirri grein hefði mikil áhrif á efnahagslífið eins og snögg fjölgun ferðamanna hefur sannarlega haft á undanförnum árum. Raunverulega atvinnustefnu skortir í landinu. Það er mikilvægt að styðja við sprota í atvinnulífinu og hjálpa þeim að vaxa og skila til þjóðarbúsins en jafnframt er mikilvægt að hætta stuðningi þegar atvinnugrein þarf ekki lengur á stuðningi að halda eða hefur með stuðningi stjórnvalda rutt öðrum greinum út úr atvinnulífinu. Engin atvinnugrein nýtur eins mikilla skattstyrkja frá hinu opinbera og stærsta atvinnugrein landsins, ferðaþjónustan. Í greinargerð með fjárlagafrumvarpi 2018 eru skattstyrkir til ferðaþjónustunnar metnir á um 26,5 milljarða kr. Stjórnvöld þurfa að beita skattstyrkjum með markvissari hætti. Það er alveg nauðsynlegt. Ég skora á meiri hlutann að taka það til alvarlegrar skoðunar. Það er, eins og fjármálaráð bendir á, afar óskynsamlegt að hafa öll eggin í sömu körfunni og ýta undir að stærsta atvinnugreinin verði enn stærri og ryðji öðrum frá. Í greinargerð með fjármálaáætlun er rætt um að herða þurfi eftirlit með skattskilum. Ég tek undir þau sjónarmið. Hins vegar þarf hærri fjárhæð til þannig að ásættanlegur ávinningur náist með eftirliti og skattrannsóknum, bæði með skattsvikum innan lands en einnig með þeim sem svíkja undan skatti með því að nota erlend skattaskjól. Sú viðbót sem lögð er til í fjármálaáætlun til skattrannsókna og eftirlits er tekin til baka á næstu tveimur árum. Því þarf að breyta eigi stefna ríkisstjórnarinnar að ná fram að ganga. Lengra fæðingarorlof, hærri barnabætur sem fleiri fá notið og húsnæðisstuðningur í takt við þarfir eru allt mál sem stuðla að jafnari stöðu karla og kvenna. Hins vegar vinnur skattafsláttur í formi samnýtingar skattþrepa gegn jafnrétti, ef svo má að orði komast. Greining fjármála- og efnahagsráðuneytisins á umfangi á samnýtingu persónuafsláttar og skattþrepa fyrir tekjuárin 2010–2015 sýnir að úrræðið er algengast meðal tekjuhæstu hjóna eða sambýlisfólks, eða að 93% af endurgreiðslunni nýtist til hækkunar ráðstöfunartekna karla. Samnýtingin hvetur til minni atvinnuþátttöku tekjulægri maka í samsköttun, sem oftast eru konur. Eftir engu er að bíða. Leggja ætti heimild til samnýtingarinnar niður hið allra fyrsta. Áætlað umfang skattafsláttarins er um 2,7 milljarðar kr. árið 2018. Enginn vafi er á því að félagsleg undirboð ógna sjálfum grundvelli velferðarsamfélagsins sem einmitt byggir á afkomuöryggi allra og samstöðu um réttindi og kjör sem gilda fyrir alla. Heilbrigður vinnumarkaður er undirstaða góðra samfélaga og svikin verður að stöðva hér á landi. Brotastarfsemin beinist einkum að þeim sem eru veikastir fyrir, ungu fólki og erlendum starfsmönnum í byggingariðnaði og ferðaþjónustu. Félagslegt undirboð kallar á skýr viðbrögð af hálfu stjórnvalda. Slík svik á vinnumarkaði hafa bæði alvarlegar fjárhagslegar afleiðingar og félagslegar. Viðbrögð stjórnvalda verða að vera í samræmi við alvarleika málsins og gera verður ráð fyrir fjármunum til að verja heilbrigði vinnumarkaðarins hér á landi. Forseti. Til stendur að taka á dagskrá frumvarp sem tekur að einhverju leyti á því vandamáli, um svik og svindl á vinnumarkaði. Ég fagna því. Ég styð þær aðgerðir þó að ég vilji taka fram að gera þurfi betur. Ég treysti því að stjórnarmeirihlutinn og hæstv. ríkisstjórn muni gera það því að það er okkar allra hagur. Það er hagur starfsmanna, hagur verkalýðsfólks en líka hagur fyrirtækjanna því að með félagslegu undirboði eru fyrirtæki að svindla sér fram fyrir í röðinni og framar í samkeppninni. Það er einnig algerlega óásættanlegt. Það er því allra hagur að taka með myndarbrag á þessu. Þó að ég sé ekki á móti því að tekin séu þau skref sem lögð eru til í þeim frumvörpum sem liggja fyrir þessu þingi þarf að gera enn betur. Forseti. Af ræðu minni vona ég að enginn efist um að ég er mjög gagnrýnin á þessa fjármálaáætlun. Við í Samfylkingunni leggjum til ákveðnar breytingar. Þó að við séum ekki með stór ráðuneyti á bak við okkur til að útfæra þær nákvæmlega eru þær hugmyndir um hvernig megi laga þetta til þannig að það nýtist þeim hópum sem virðist eiga að skilja eftir í þessu góðæri og því góða efnahagsástandi sem við sannarlega búum við. Það er óréttlátt og við viljum reyna og leggjum til að sú staða verði löguð.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Ég verð þó að segja eins og er að ég hef orðið fyrir persónulegum vonbrigðum með hvernig hv. þingmenn Samfylkingarinnar tala niður þá miklu útgjaldaaukningu og uppbyggingu velferðarkerfisins sem ég hélt að hv. þingmenn væru hlynntir og er að finna í þessari áætlun. Mín persónulegu vonbrigði eru svo sem algert aukaatriði, en hef ég talið að heillavænlegra væri ef við viðurkenndum í það minnsta það sem vel er gert í staðinn fyrir að nota einhverja frasa og stimpla til að tala það niður til að lyfta sjálfum sér upp. Hv. þm. Oddný G. Harðardóttir kom aðeins í lok ræðu sinnar inn á tillögur Samfylkingarinnar. Ég verð að hrósa Samfylkingunni fyrir að leggja fram sínar tillögur. Ég er mjög ánægður með þau vinnubrögð. Ég ætla þó að leyfa mér að spyrja aðeins út í þær tillögur því að ég sé ekki betur en að í þeim, þar sem verið er að leggja til 23 milljarða kr. aukningu ofan á 5.000 milljarða eins og stendur í fréttatilkynningu, sé sagt, með leyfi forseta, hvernig eigi að fjármagna þær: „Með því að falla frá 1%-stigs lækkun tekjuskatts hefði ríkissjóður um 14 milljarða króna meira á milli handanna á ári.“ Þetta er athyglisvert þar sem í fjármálaáætluninni kemur fram að fara eigi í heildarendurskoðun á tekjuskattskerfinu samhliða endurskoðun bótakerfa með það að leiðarljósi að auka sérstaklega ráðstöfunartekjur lágtekjuhópa og þeirra sem eru með lægri millitekjur, þetta eigi að fara fram í samráði við aðila vinnumarkaðarins og miðað sé við að þær breytingar, þá er sérstaklega verið að huga að breytingum á persónuafslætti, einhvers konar þrepaskiptingu þar, geti jafngilt þessari 14 milljarða kr. lækkun sem Samfylkingin vill taka af, eins og ég skil hana, til að afnema sínar tillögur. [[Forseti hringir.]]Er Samfylkingin á móti því að fara í viðræður við aðila vinnumarkaðarins og huga að því að breyta persónuafslættinum? Ef hún er ekki á móti því, hvar ætlar hún þá að fá þessa 14 milljarða sem hún ætlar að spara við það samkvæmt sinni áætlun og nýta í sína 23 milljarða?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Stjórnarþingmenn hafa notað ræðutíma sinn til að mæra fjármálaáætlunina og tala hana upp. Ég notaði mínar 20 mínútur til að benda á það sem ég vildi hafa öðruvísi. Ég kannast ekki við að hafa notað einhverja frasa í ræðu minni en þó má það vera. Hún er að mestu leyti sem fylgiskjal með nefndaráliti fulltrúa Samfylkingarinnar í fjárlaganefnd, þannig að það er þá hægt að skoða frasana þar sem ég notaði og hv. þingmanni fannst svona leiðinlegt að heyra. Hv. þingmaður spyr um 14 milljarðana. Við í Samfylkingunni teljum þennan tímapunkt rangan til að lækka skatta. Þessi kokteill, við höfum séð Sjálfstæðismenn, oftast með Framsóknarmönnum, hræra í slíkan kokteil. Þegar vel árar er bæði bætt í útgjöld og dregið úr tekjunum með skattalækkunum. Við viljum að þetta svigrúm sé nýtt til að mæta barnafjölskyldum, mæta öldruðum, mæta öryrkjum, mæta kalli Landspítalans svo dæmi séu tekin. Við eigum ekki að fara í skattalækkanir á þessum tímapunkti. Ef hv. þingmaður hefur lesið t.d. athugasemdir ASÍ við þessa fjármálaáætlun og fjármálaáætlanir og fjárlög [[Forseti hringir.]]eða fjárlagafrumvörp undanfarin fimm ár þarf enginn að velkjast í vafa um hvað verkalýðsfélögin vilja gera hvað varðar samspil bóta og skattkerfisins. [[Forseti hringir.]]Það þarf ekki að semja um það sérstaklega.
Virðulegur forseti. Það vill svo til að þetta er ekki í fyrsta skipti sem hv. þingmaður talar um fjármálaáætlun. Síðast hlustaði ég á hana í sjónvarpsþætti sem var á dagskrá áðan og ég leyfði mér að horfa á. En þetta eru athyglisverð skilaboð frá Samfylkingunni, Jafnaðarmannaflokki Íslands, eins og ég held að flokkurinn heiti enn, til verkalýðsfélaganna eða til aðila vinnumarkaðarins, að það eigi ekki að setjast niður með þeim og ræða, svo ég vitni í fjármálaáætlunina, með leyfi forseta, „að skoða sérstaklega hvernig slíkt fyrirkomulag“, þ.e. með persónuafslátt, „virkar í samspili við bótakerfin, svo sem við greiðslur barnabóta, vaxtabóta og húsnæðisbóta, þannig að hægt sé að gera breytingar sem vinna með markmiðum ríkisstjórnarinnar varðandi lægri tekjuhópa. […] Einn af ýmsum kostum í þá átt er að gera persónuafslátt útgreiðanlegan þannig að hann fjari út eftir því sem tekjur eru hærri.“ Það eru athyglisverð tíðindi ef Samfylkingin er á móti því [[Forseti hringir.]]að slíkt samtal eigi sér stað eða þá leiði af sér raunverulegar aðgerðir því að það eru þær aðgerðir sem búa til þessa 14 milljarða [[Forseti hringir.]]sem Samfylkingin ætlar að nýta á annan hátt.
Herra forseti. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé, þingmaður Vinstri grænna, býður okkur upp á hártoganir hér. Ég fagna samtalinu, en þetta andsvar hv. þingmanns var ekkert annað en hártogun á því sem ég hef sagt bæði um þessa fjármálaáætlun og fleiri fjármálaáætlanir. Við í Samfylkingunni tölum ekki fyrir skattalækkunum á þessum tímapunkti, en það er auðvitað fráleitt að halda því fram að þar með séum við á móti samtali um skattkerfisbreytingar við aðila vinnumarkaðarins eða verkalýðshreyfinguna. Það er fráleitt að halda því fram. En núna á þessum tímapunkti eigum við ekki að segja að það verði til að lækka tekjur ríkissjóðs. Við getum breytt skattþrepunum, gert betur við barnafjölskyldur, [[Forseti hringir.]]aukið jöfnuð og nýtt skattkerfið til þess. En við eigum ekki á þessum tímapunkti að lækka tekjur ríkissjóðs. Þegar við förum í niðursveifluna eigum við ekki að láta, eins og mér heyrist hv. þingmaður vilja, velferðarkerfið taka sveifluna heldur á það að vera afgangurinn á ríkissjóði sem á að taka hana.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur prýðisræðu. Ég vil fyrst segja að ég tek undir það með hv. þingmanni að fjölbreytt atvinnulíf er mikilvægt og allt sem lýtur að félagslegum umbótum. Síðan er það alltaf spurning hvernig við nálgumst viðfangsefnið. Hv. þingmaður kom í ræðu inn á málefni ferðaþjónustunnar. Nú höfum við margoft fjallað um öran vöxt í ferðaþjónustu og auknar tekjur sem greinin hefur skilað. Hv. þingmaður talaði um að mikilvægt væri að við gættum jafnræðis milli atvinnugreina. Ég tek undir það. Hv. þingmaður vitnaði í skýrslu í fjárlögum sem lýtur að skattstyrkjum atvinnugreina. Ég hef aðeins staldrað við akkúrat það yfirlit því að áform voru uppi um að hækka virðisaukaskatt á ferðaþjónustu. Meiri hlutinn fjallar aðeins um ferðaþjónustuna í nefndaráliti sínu en hún skilar verulegum beinum tekjum og ekki síst gjaldeyristekjum. Þó er það þannig að allar skýrslur segja okkur að brugðið geti til beggja vona með þann öra vöxt og í það minnsta sé að draga úr honum. Ég velti fyrir mér í ljósi aðstæðna og mikilla fjárfestinga í greininni hvort ekki hefði verið óráðlegt að ráðast í hækkun á virðisaukaskatti á þessa atvinnugrein.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég held að það sé svo löngu, löngu tímabært að taka yfirvegaða umræðu um atvinnustefnu í landinu, hvert við viljum stefna og undir hvað við viljum ýta. Fjármálaráð talar líka um það, sem er reyndar augljóst, að ekki sé gott að hafa öll eggin í sömu körfunni. Ferðaþjónustan er sveiflukennd og erfitt að treysta á að það verði endalaus vöxtur þar og eiginlega alls ekki hægt. Þegar við sáum fram á að vöxtur væri að færast í ferðaþjónustuna áttum við að segja: Við fögnum því að ferðaþjónustan er að vaxa. Við skulum endilega fara í markaðsátak og reyna að fá ferðamenn til að fara út um allt land og dreifa álaginu en við skulum láta greinina vaxa við eins almenn skilyrði og mögulegt er. Það hefði verið afar skynsamlegt árið 2012 ef við hefðum borið gæfu til að samþykkja virðisaukaskattsbreytinguna þá. Ég viðurkenni alveg að núna rúmlega fimm árum síðar, það hefði verið einhver töf á gildistöku, er erfiðara að fara út í þá aðgerð. Þess vegna kalla ég árin frá 2013, bæði hvað varðar ferðaþjónustuna en líka innviðauppbyggingu, ár hinna glötuðu tækifæra, sérstaklega voru það þau þrjú ár sem ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins var við völd. Þá áttum við að fara af fullum krafti í innviðauppbyggingu en það var ekki gert.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek heils hugar undir að heildstæð atvinnustefna er eitthvað sem við ættum að fara í. Ég hygg að það sé í bígerð. En varðandi innviðauppbyggingu. Hv. þingmaður nefnir ár hinna glötuðu tækifæra. Kjörtímabilið 2012–2016 var mikil áhersla á að ná niður skuldum. Það var erfitt á sama tíma að fara í mjög kröftuga innviðauppbyggingu. En þess sér stað í fjármálaáætlun að það er forgangsröðun ríkisstjórnarinnar. Það kemur ágætlega fram í nefndaráliti meiri hluta að gífurleg aukning er í heilbrigðiskerfið. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður talaði um að þess sæi ekki stað en það kemur mjög vel fram í ríkisfjármálaáætluninni.
Herra forseti. Ég var algerlega sammála þeirri stefnu ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar að greiða niður skuldir. Það var mjög skynsamlegt. En það var ekki skynsamlegt að lækka skatta og lækka veiðigjöld á sama tíma. Við áttum að halda tekjunum og fara í innviðauppbyggingu. Það áttum við að gera. Það er svolítið afleiðingin af því sem við erum að glíma við núna. Ég sagði ekki í ræðu minni að ekki væri verið að auka í heilbrigðiskerfið. En ég kalla hins vegar á að tekið sé á þeim vanda sem ríkir á Landspítalanum. Það þarf að gera það og við í Samfylkingunni gerum tillögu um það.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það má segja að þingmaðurinn á undan mér hafi stolið glæpnum. Ég ætlaði að ræða nákvæmlega sömu hluti sem snúa að hinum svokölluðu skattaívilnunum, sem hafa verið töluvert í umræðunni varðandi fjárlög undanfarin ár. En þegar verið er að tala um almenn skilyrði í ferðaþjónustu hefur verið bent á að í Evrópu er gistiþátturinn með virðisauka upp á 7–12%. Það er almenna reglan. Það eru tvö lönd í Evrópu sem eru með hærri virðisauka, Rúmenía með 24% sirka og Danmörk með 24–25% og eru menn þar í miklum vandræðum og hafa ívilnandi hluti á móti með öðrum hætti til að gera ferðaþjónustu sína samkeppnishæfa eins og með ráðstefnuhald og slíka hluti. 7–12% í Evrópu er almennur virðisauki á gistingu. Það hefur frekar verið þannig undanfarin ár að virðisaukinn hefur verið færður niður í löndum eins og Þýskalandi til að jafna samkeppnishæfni landsins við önnur lönd í Evrópu. Síðan langar mig að spyrja. Við erum búin að fá svar við spurningunni um hvort hv. þingmaður sé jafn sannfærð og hún var fyrir ári síðan um að hækka virðisaukann á gistiþætti ferðaþjónustunnar upp í 24%. Svar við því kom áðan. Það eru komnar einhverjar efasemdir um það. En hvenær er þá rétt að lækka skatta ef það er ekki við þau skilyrði sem eru núna, ef við gætum farið í það? Hv. þingmaður telur ekki rétt, eins og kom upp í umræðunni áðan, að lækka skatta í dag. Hvenær kemur þá réttur tímapunktur til að lækka þá?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég sagði áðan að það væri erfiðara og að betra hefði verið að láta greinina vaxa við eðlileg rekstrarskilyrði, þau sömu og önnur þjónustufyrirtæki þurfa að glíma við. Skattstyrkirnir til ferðaþjónustunnar sem eru metnir í fjárlögum fyrir árið 2018 upp á 26,5 milljarða kr. eru til þess að gefa þeirri grein betri tækifæri en öðrum atvinnugreinum hér innan lands. Við þurfum líka að horfa í það þegar við erum með atvinnugrein sem með starfsemi sinni verður til þess að krónan styrkist, og það hefur áhrif á aðrar útflutningsgreinar, bara svo hv. þingmaður haldi ekki að ég vilji ekki lengur tala um hærri virðisaukaskatt. Svo er mjög mikilvægt að hafa í huga þegar við berum okkur saman við önnur lönd hversu stór hluti vinnumarkaðarins ferðaþjónustan er á hverjum stað. Við verðum, og okkur hefur ekki tekist það, eða þeim sem hafa verið við stjórnvölinn, að koma með almennilega stefnu eða umgjörð um ferðaþjónustuna. Þó að menn hafni þessari leið hljótum við að verða að fara aðrar leiðir, því að þótt að ferðaþjónustan skapi okkur störf og vöxtur hennar hafi sannarlega komið sér vel meðan við vorum að rétta úr kútnum er mikill kostnaður við álagið. Ef ekki er komið til móts við það í samgöngum, hjá lögreglu, við heilsugæslu, [[Forseti hringir.]]mun það bitna á íbúunum og sambúð greinarinnar og íbúanna versna.
Herra forseti. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún sé meðvitað um það hvernig umræðan var á síðastliðnu ári varðandi virðisauka í ferðaþjónustu. Ef við tökum gjaldeyristekjurnar í ferðaþjónustunni koma 35–40% úr flugrekstri þar sem er enginn virðisauki, og hvergi í heiminum. Um þriðjungur greiðir fullan virðisauka í dag þannig að virðisaukaskattshækkanirnar áttu raunverulega aðeins að fara á 1/3 af atvinnugreininni, sem er fyrst og fremst gisting og kannski sala á rútuferðum og hefði þýtt að við værum fyrst og fremst að fara gegn landsbyggðunum í gistiþættinum. Það var alvarlega árásin. Umræðan um að hækka virðisauka á ferðaþjónustu snerist bara um þetta, þ.e. að fara gegn þeim hluta ferðaþjónustunnar, landsbyggðartengdri ferðaþjónustu. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi verið meðvituð um þetta í umræðunni um þau mál á undanförnum misserum.
Herra forseti. Ég held að ég hafi skoðað ýmsar hliðar þessa máls, m.a. er ágætt svar frá fjármála- og efnahagsráðherra um virðisaukaskattsstofninn í gistingu. Ég bað hann um að skipta því eftir höfuðborgarsvæðinu og landsbyggðinni vegna þess að ég vildi draga fram að þarna væri einhver munur. En það er enginn munur. Þetta er sama talan. Ég spyr hv. þingmann: Er hann meðvitaður um það? [[Gripið fram í.]]Er ekki best að hann kíki á þetta svar og skoði það? En mig langar til að svara fyrri spurningunni um hvenær sé rétti tíminn til að lækka skatta. Þegar kreppir að á ríkið að lækka skatta og auka útgjöld til að reyna að toga hlutina aftur á réttan stað. Þegar kreppan var fórum við algerlega á hausinn og við gátum ekki gert það því að við vorum svo skuldsett. En við eigum ekki að lækka skatta [[Forseti hringir.]]í góðærinu. Við eigum að læra af því. Þjóð sem fór næstum því á hausinn á að safna í sjóði þegar vel stendur á og lækka skatta og auka útgjöld [[Forseti hringir.]]á þeim tíma þegar við erum á vondum stað í hagsveiflunni.
Virðulegi forseti. Gangi sú fjármálaáætlun sem við ræðum hér fyrir árin 2019–2023 eftir verða útgjöld ríkissjóðs án fjármagnskostnaðar um 132 milljörðum kr. hærri á lokaárinu en þau voru samkvæmt fjárlögum á liðnu ári. Það er 20% aukning á föstu verðlagi. Það er aukning sem nemur u.þ.b. 1,5 millj. kr. á hverja fjögurra manna fjölskyldu. Ef lýsa á þróun ríkisfjármála síðustu ár með einu orði þá er það útgjaldaþensla. Það er eiginlega sama á hvaða liði er horft, allt hefur hækkað og mun halda áfram að hækka á komandi árum. Í fjármálaáætluninni er því heitið að tekjuskattur einstaklinga lækki sem og tryggingagjald. Ég er einn af þeim sem telja, ólíkt hv. þm. Oddnýju Harðardóttur sem var hér áðan, að við þurfum að stíga fastar og hraðar til jarðar þegar kemur að því að slaka aðeins á skattaklónni. En það er sérstaklega ánægjulegt að í fjármálaáætluninni er tilkynnt um að hefja skuli heildarendurskoðun á tekjuskattskerfinu. Þar verður m.a. skoðað hvort rétt sé að innleiða breytilegan persónuafslátt með svipuðum hætti og ég hef talað fyrir. Þá yrði persónuafslátturinn hækkaður verulega og færi stiglækkandi eftir því sem tekjur eru hærri. Hugsanlegt er að ónýttur persónuafsláttur yrði að einhverju leyti greiddur út. Þannig tekjuskattskerfi, með einni flatri skattprósentu, hvetur fólk til vinnu, en refsar því ekki fyrir að bæta hag sinn. Það eykur á sama tíma ráðstöfunartekjur tekjulágra meira en þeirra sem meira hafa. Í fjármálaáætluninni er lagt til að framlög til sjúkrahúsþjónustu, heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa, hjúkrunar- og endurhæfingar og lyf og lækningavara, hækki um rúmlega 56 milljarða frá 2017–2023. Það er 29% raunaukning. Gangi áætlunin eftir verða útgjöld til heilbrigðismála 249 milljarðar kr. árið 2023. Svipaða sögu er að segja þegar kemur að málefnum aldraðra og öryrkja. Þar verða framlögin nær 35 milljörðum hærri. Alls nema framlög til aldraðra og öryrkja um 162 milljörðum árið 2023. Í því sambandi er nauðsynlegt að hafa í huga að framlög til lífeyrisgreiðslna hækkuðu á árunum 2013–2017 um 69% að raunvirði. Í heild verða útgjöld til velferðarmála liðlega 96 milljörðum kr. hærri árið 2023 en á síðasta ári. Það er raunhækkun upp á 26%. Ég hygg að ekki sé hægt að finna dæmi um jafn mikla raunaukningu útgjalda til velferðarmála í öðrum löndum yfir fimm, sex ára tímabil. En krafist er hærri útgjalda. Þeir eru nokkrir í þessum sal sem telja að útgjaldaþenslan sé ekki nægilega mikil. Gefa þarf meira í og síðan að láta af þeim vonda sið að ríkið afsali sér tekjum. Tillögur um að lækka skatta eru sagðar vera merki um getuleysi ríkisstjórnar við að afla tekna. Aðrir þeir sem tala fyrir því að slakað verði á klónni sitja undir ásökunum um að gefa eftir milljarðana, að tekjuleiðirnar séu ekki nýttar svo einhverjar af möntrunum, sem stundum eru kyrjaðar, séu nefndar. Það er einhvern veginn þannig, eins og ég hef sagt áður, að sá mælikvarði sem við notum á opinbera þjónustu er hve miklum peningum er varið í hana. Á grundvelli þessa mælikvarða er stöðugt krafist hærri útgjalda. Gæði þjónustunnar verða eiginlega aukaatriði. Það er miður og ég hygg að það eigi auðvitað að innleiða ný vinnubrögð eins og margir hafa talað um varðandi fjármálaáætlun og gerð fjármálaáætlunar, en það er miður að útgjöld eða ákvörðun um útgjöld virðist fremur vera á forsendum kerfisins og þeirra þarfa sem það hefur en ekki stjórnast eða ráðast af þörfum þeirra sem þurfa á þjónustunni að halda. Það á ekki síst við um heilbrigðiskerfið. Við erum of upptekin á stundum að taka hér ákvarðanir um að auka útgjöld, m.a. til heilbrigðismála til að leysa ákveðinn vanda, að við gleymum því að gera kröfur um hvað við fáum fyrir peninginn. Hvern er verið að þjónusta? Hverjir fá úrlausn sinna mála með því að auka fjármunina? Við erum of upptekin við að leysa vanda kerfisins sjálfs. Það er erfitt, það skal játað, að standa á bremsunni þegar kemur að útgjöldum ríkisins. Það er stundum eins og bremsurnar virki ekki. Þess vegna er ég sannfærður um að við þurfum að hugsa rekstur ríkisins upp á nýtt. Við þurfum að straumlínulaga það allt saman. Við þurfum að gera auknar kröfur til þjónustu sem við kaupum sameiginlega. Við þurfum að auka skilvirkni og nýsköpun í opinberum rekstri. Það eiga að vera markmið sem á að setja og ætti að vera skylda að setja í fjármálaáætlun. En víkjum aftur að tekjuhliðinni. Garmurinn hann Ketill, skattgreiðandinn sjálfur, virðist fremur vinafár. Þrepaskipt tekjuskattskerfi einstaklinga með persónuafslætti og tekjutengdum vaxta-, húsnæðis- og barnabótum, vinnur ólíkt því sem margir halda gegn launafólki, ekki síst þeim sem lægstu tekjurnar hafa. Jaðarskattar sem fylgja slíku kerfi auka fremur launamuninn en þeir jafni kjörin. Verst er þegar fólk festist síðan í gildru jaðarskatta. Því er refsað í hvert skipti sem hagur þess batnar. Það er nefnilega þannig að það eru ráðstöfunartekjurnar, launin sem maður heldur eftir þegar maður er búinn að greiða sína skatta, leggja iðgjöldin inn í lífeyrissjóðinn, sem skipta fjölskyldurnar í landinu mestu frá degi til dags. Samspil launaþróunar og barna-, og vaxta- og húsnæðisbóta, hefur auðvitað þarna verulega mikil áhrif. Tekju- og eignatengingar þessara bótaflokka eru með þeim hætti að þeim sem síst skyldi er refsað, jaðarskattar éta upp ábatann og stundum gott betur. Þeir sem standa sterkast að vígi á vinnumarkaðnum eiga hins vegar möguleika á því að fá bættan skaðann sem háir jaðarskattar og/eða hækkun tekjuskatts valda. Þrepaskipt tekjuskattskerfi eykur vanda launafólks og refsigleði skattkerfisins magnast. Það er með hliðsjón af þessum innbyggðu göllum tekjuskattskerfisins sem ég hef sannfærst um að við eigum að innleiða flatan tekjuskatt, eina almenna skattprósentu, en um leið hækka persónuafsláttinn verulega og láta persónuafsláttinn síðan lækka eftir því sem tekjur hækka. Gallinn í tekjuskattskerfinu birtist einmitt í persónuafslættinum. Í hvert einasta skipti sem við tökum ákvörðun um það í þessum sal að hækka persónuafsláttinn þá gengur hann upp allan tekjustigann. Það er þess vegna sem hækkun um þúsund kall er svona dýr. Það er þess vegna sem hækkun á persónuafslætti með tekjuskattskerfi okkar skilar sér ekki til þeirra sem lakast standa. Það er þess vegna sem flöt skattprósenta með háum persónuafslætti sem lækkar með hækkandi tekjum, er skynsamlegasta leiðin. Þess vegna er það mikið fagnaðarefni að í fjármálaáætluninni er boðuð heildarendurskoðun á þessu tekjuskattskerfi og greint er frá því að þetta sé ein af þeim hugmyndum sem er til skoðunar. Auðvitað verða róttækar breytingar á tekjuskattskerfi einstaklinga ekki gerðar í ágreiningi við aðila vinnumarkaðarins og allra síst launþegahreyfingum. Þess vegna skiptir máli að slík breyting, sem ég er orðinn sannfærður um að sé skynsamleg, sé gerð í góðri sátt og samráði við aðila vinnumarkaðarins og getur orðið mikilvægt innlegg í kjaraviðræður, ekki bara þær sem eiga sér stað á þessu ári, heldur líka til framtíðar. Þetta eru breytingar sem miða að því að gera tekjuskattskerfi einstaklinga réttlátara og einfaldara, gegnsærra. Undir forystu Bjarna Benediktssonar fjármálaráðherra voru stigin mörg mikilvæg skref til að einfalda skattkerfi á árunum 2013–2016. Í upphafi síðasta árs féll milliþrep í tekjuskatti einstaklinga niður sem jók ráðstöfunartekjur stórs hluta launafólks. Almenn vörugjöld voru felld niður, tollar af fatnaði og skóm heyra nú sögunni til. Kaupmáttur heimilanna jókst. Efsta þrep í virðisaukaskatti var lækkað úr 25,5% í 24. Neðra þrepið var hins vegar hækkað á móti og skattstofninn breikkaður. Tryggingagjald hefur lækkað úr 8,65% í 6,85%. Tryggingagjaldið er lítið annað en skattur á laun og störf. Ríkisstjórnin hefur gefið fyrirheit og þau fyrirheit eru m.a. gefin í fyrirliggjandi fjármálaáætlun um frekari lækkun gjaldsins. En það er enn töluvert miklu hærra en það var árið 2008 þegar gjaldið var 5,34%. Þannig að verkefnin eru til staðar, en okkur miðar í rétta átt. Þegar við ákveðum að breyta skattkerfi, hvort heldur það er skattkerfi er viðkemur sköttum og álögum, fyrirtækjum eða einstaklingum getum við hins vegar ekki einblínt eingöngu á hvaða áhrif þær breytingar hafa á tekjur ríkissjóðs til hækkunar eða lækkunar. Við verðum að sannfærast og vera sannfærð um að breytingarnar leiði ekki til skertrar samkeppnisstöðu íslenskra fyrirtækja og að a.m.k. sé ekki verið að leggja þyngri byrðar á fyrirtæki hér heldur en í samkeppnislöndunum. Þetta var t.d. eina ástæða þess að ég talaði gegn og lagðist gegn því að virðisauki, virðisaukaskattur á ferðaþjónustu, væri hækkaður upp í 24% á síðasta ári eins og til stóð vegna þess að menn gleymdu því og horfðu fram hjá þeirri einföldu staðreynd að íslensk ferðaþjónusta, gisting, er að keppa á alþjóðlegum markaði, keppa við lönd þar sem virðisaukaskatturinn er töluvert mikið lægri. Það er engin tilviljun t.d. að Þjóðverjar tóku þá ákvörðun fyrir nokkrum árum að lækka virðisaukann sérstaklega á ferðaþjónustu til að gera þýska ferðaþjónustu samkeppnishæfari við það sem gengur og gerist í Evrópu og sérstaklega í austurhluta Evrópu. Það voru samkeppnissjónarmið sem réðu því. Það er þess vegna sem Danir hafa innleitt flókið millifærslukerfi og endurgreiðslukerfi í ferðaþjónustu til að endurgreiða aðilum hluta af virðisaukanum sem lagður er á, en þar er eitt þrep við lýði. Virðulegi forseti. Rétt í lokin, af því að ég sé að tími minn styttist í annan endann, sem kemur á óvart, held ég að ég komist ekki hjá því, eðli málsins samkvæmt, að ræða aðeins um þær forsendur sem liggja að baki fjármálaáætluninni og þeirri þjóðhagsspá sem liggur að baki. Ástæðan er sú að við sem sitjum í meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar bentum á í umsögn okkar að við umfjöllun nefndarinnar hafi komið fram áhyggjur hjá gestum okkar af grunni þjóðhagsspár. Þar var varað við of mikilli bjartsýni. Auðvitað er óvissa alltaf fyrir hendi þegar menn spá. Eftir því sem spáin tekur til lengri tíma er óvissan meiri. Ég held að nauðsynlegt sé eins og við í meiri hluta efnahags- og viðskiptanefnd bendum á að taka alvarlega ítrekuðum ábendingum fjármálaráðs um einsleitni spálíkana sem stuðst er við. Það er þess vegna mikilvægt [[Forseti hringir.]]að innleiða breytt verklag, smíða nýtt [[Forseti hringir.]]þjóðhagslíkan út frá þörfum [[Forseti hringir.]]opinberra fjármála svo við getum betur og með pínulítið meiri vissu spáð fyrir um framtíðina.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni prýðisgóða ræðu. Margt áhugavert kom fram í máli hans og ég get heils hugar tekið undir margt af því, sér í lagi í skattaumfjöllun hans. Ég er einmitt sjálfur mjög hrifinn af þeirri tekjuskattshugmynd sem hann reifaði, hún er raunar sprottin frá samráðsvettvangi og Viðreisn hafði ásamt fleiri flokkum hana á stefnuskrá sinni fyrir síðustu kosningar. Vonandi getur því náðst góð þverpólitísk samstaða hér í salnum. Það sem ég hefði hins vegar haft mestar áhyggjur af er það sem snýr að áhrifum ríkisfjármála á hagstjórn, sérstaklega á peningastefnu. Það kemur ágætlega fram í nýútkominni skýrslu að það skipti kannski ekki öllu máli hvaða leikkerfi sé spilað eftir svo lengi sem menn virði leikreglurnar. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður deili með mér þeim áhyggjum að þessi mikla útgjaldaþensla og samspil hennar við áform um skattalækkanir - sem ég er í prinsippinu ekki á móti en eru auðvitað varasamar samhliða svo mikilli útgjaldaaukningu - grafi einfaldlega undan [[Forseti hringir.]]peningastefnunni sem við störfum eftir, valdi hærra vaxtastigi en ella og þá hærra gengi krónunnar en ella eins og Seðlabanki hefur ítrekað bent á; en hann einmitt talið sig þurfa að halda vaxtastiginu svona háu vegna minnkandi aðhalds ríkisfjármálanna.
Herra forseti. Ég hygg að ég og hv. þm. Þorsteinn Víglundsson séum á svipuðum slóðum og höfum svipaðar áhyggjur þegar kemur að þróun ríkisútgjalda. Þau hafa verið gríðarlega mikil. Það er boðað að vöxturinn haldi áfram, raunvöxturinn. Á móti kemur, og við megum ekki gleyma því, að ekki er verið að auka útgjöld ríkisins eða ríkissjóðs sem hlutfall af landsframleiðslu. Það skiptir máli. Hitt er svo annað að ef ekki er farið eftir leikreglunum skiptir engu máli hverjar leikreglurnar eru. Við getum sett alls konar leikreglur hér en ef við fylgjum þeim ekki þá skipta þær engu máli. Það er boðskapur sem starfshópur um nýja stefnu í [[Forseti hringir.]]peningamálum er að benda okkur á og ég hygg að við þurfum [[Forseti hringir.]]að ræða hann mjög ítarlega í þessum þingsal og a.m.k. í sameiginlegri nefnd okkar.
Forseti. Ég tek undir það með hv. þingmanni að það er mjög mikilvægt að ræða þá skýrslu mjög vandlega hér í þingsal, ekki held ég að veiti af. Það var annað í máli þingmannsins sem ég myndi líka geta tekið heils hugar undir, það er einmitt þessi umræða um að útgjöld séu ekki markmið í sjálfu sér, útgjaldaaukning ekki markmið í sjálfu sér, heldur hvað við fáum fyrir fjármagnið og hvernig skilvirkni ríkisrekstrarins er fyrir okkur. Þar hef ég töluverðar áhyggjur af skilvirkni heilbrigðiskerfisins. Í stefnu núverandi ríkisstjórnar finnst mér til dæmis mjög sótt að hinu einkarekna - og mikilvægt að gera skýran greinarmun á einkavæddu og einkareknu heilbrigðiskerfi - sem hefur sýnt sig vera mjög skilvirkt á köflum, en vissulega má gera mjög miklar kröfur þar líka. En þar sýnist mér að við séum einmitt að lenda í þessari gildru; að markmiðin séu stórkostleg útgjaldaaukning án þess að við sjáum glögglega hvað við fáum fyrir það fjármagn; að sótt sé að einkarekna hluta kerfisins án þess að til grundvallar sé lagt neitt mat á það hvort fjárhagslegur ávinningur sé af því fyrir ríkissjóð, hvort verið sé að fá bætta [[Forseti hringir.]]þjónustu eða á hagkvæmara verði hjá hinu opinbera heilbrigðiskerfi en hinu einkarekna.
Virðulegi forseti. Ég er sammála hv. þm. Þorsteini Víglundssyni. Það er stundum eins og eina markmið okkar sé að auka ríkisútgjöld. Við gleymum - ég held að það hafi verið það sem ég var að reyna að koma á framfæri í ræðu minni áðan - að nota réttu mælikvarðana, hvað við fáum fyrir peninginn. Ég held að horfa eigi til þess að setja réttu mælikvarðana inn í fjármálaáætlunina og gera ákveðnar kröfur um þá þjónustu sem veitt er. Ég vil að gerður sé skýr greinarmunur á því hver greiðir, þ.e. við úr sameiginlegum sjóði, og hver veiti. Það á að vera samkeppni um að veita þjónustuna vegna þess að tvennt gerist: Þjónustan verður betri og hún verður ódýrari fyrir okkur sameiginlega. Þess vegna er svo mikilvægt að byggja upp heilbrigt kerfi í heilbrigðisþjónustu, ef svo má að orði komast. Þar skiptir einkaframtakið gríðarlega miklu máli og á að leika lykilhlutverk samhliða hinu ríkisrekna kerfi.
Virðulegi forseti. Lækkandi persónuafsláttur og flatur skattur er það sama og hækkandi tekjuskattur og flatur persónuafsláttur, bara til þess að hafa það á hreinu. Flatur persónuafsláttur með hækkandi tekjuskatti étur smám saman af persónuafslættinum og öfugt. Þannig að mér finnst rosalega fallegt að segja þetta svona, að við förum í flatan tekjuskatt og lækkandi persónuafslátt eins og það sé öðruvísi en það sem við erum með núna. Það getur meira að segja orðið pínulítið flóknara þar sem fólk þyrfti að endurgreiða persónuafslátt ef það hefði borgað of mikið, ef það væri t.d. fyrri hluta árs í námi og seinni hluta í starfi og með það miklar tekjur að það fengi ekki persónuafslátt og skuldaði hann þegar heildartekjur ársins eru annars vegar. Mér þætti líka áhugavert að heyra, með tilliti til fjármálastefnunnar og þeirrar skattstefnu sem þar er sett fram, hvort einhver möguleiki sé á að þetta breytist á þessu tímabili fjármálastefnunnar.
Ég held að það sé rétt hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að ef innleiða á hér háan persónuafslátt, sem fer lækkandi eftir því sem tekjur hækka, en vera jafnframt með flata prósentu þá verðum við í raun með jafn mörg skattþrep og skattgreiðendur eru margir. En þau eru miklu fleiri og miklu flóknari þegar verið er með fjölþrepakerfi sem síðan er bundið tekjutengdum bótum, eins og barnabótum, vaxtabótum, húsaleigustuðningi o.s.frv., en þetta. Ég er alveg sannfærður um að ef við ætlum að byggja upp og útbúa tekjuskattskerfi sem er heilbrigt, tekjuskattskerfi sem hvetur fólk en letur ekki, refsar fólki ekki [[Forseti hringir.]]heldur ýtir undir það þegar það bætir sinn hag þá er það [[Forseti hringir.]]þess virði. Ég hef sannfærst um að þetta sé leiðin, það tekur einhver ár.
Virðulegi forseti. Ég veit þetta er það sama, það fer eftir því hvernig maður stillir upphæðirnar, hvernig þeir lenda að lokum. Í fjármálastefnu og lögum um opinber fjármál er talað um festu, að forðast óvæntar eða fyrirvaralitlar breytingar. Í fjármálastefnu er talað um að það eigi að vera greinargerð með tilliti til grunngilda um þróun skatta. Þá er talað um, í fjármálasamþykkt í fjármálastefnu ríkisstjórnarinnar, lækkun á tekjuskatti í neðra þrepi. Ég hef áhuga á að vita hvort frekari breytinga sé að vænta. Eins og hv. þingmaður orðaði það tekur þetta kannski einhver ár. En mig langar einnig að spyrja um markmið um þróun skatta í fjármálastefnunni, lækkun á tekjuskatti í neðra þrepi, hvernig það komi inn á vettvang efnahags- og viðskiptanefndar með þessa eins prósentustigs lækkun í þrepum yfir kjörtímabilið, hvort það var einhver útfærsla þar. [[Forseti hringir.]]Við höfum bæði heyrt að þetta „geti jafngilt“ eins prósentustigs lækkun eða sé eins prósentustigs flöt lækkun á neðra tekjuskattsþrepi.
Forseti. Talað var um að stefnt sé að því að lækka neðra þrep tekjuskattsins um eitt prósentustig. En það er líka sagt að verið sé að huga að heildarendurskoðun á tekjuskattskerfinu, m.a. einhverjar hugmyndir eins og ég er að tala fyrir, samhliða, en að þessar breytingar verði ekki gerðar nema í samráði við aðila vinnumarkaðarins sem ég held að sé skynsamlegt; ég held að hv. þingmaður hljóti að taka undir það. Það er þá hægt að nota þá fjármuni, þetta eina prósentustig, í þessar skattkerfisbreytingar. Þetta er alveg skýrt. Þetta liggur alveg fyrir. Þetta getur hv. þingmaður lesið með skýrum hætti á bls. 58 og 59. Hv. þingmaður verður bara að lesa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni kærlega fyrir yfirgripsmikla, innihaldsríka og góða ræðu. Ég er sammála honum um mjög marga hluti. - Þar tapaði ég mínútu af ræðutímanum. Mér leist svo býsna vel á að þetta væru tvær mínútur, þess vegna byrjaði ég á að skjalla þingmanninn. Nú fer ég að tala hraðar. Það sem mér fannst svolítið skína í gegn í ræðunni voru áhyggjur hans af því að kerfið væri farið að vinna út frá sjálfu sér hvað útþensluna varðar og að erfitt væri um viðspyrnu. Hvar sýnist hv. þm. Óla Birni Kárasyni, sem formaður efnahags- og viðskiptanefndar, helst hafa tekist að spyrna við fótum hvað útgjaldavöxt varðar í fjármálaáætluninni miðað við fjárlög undanfarinna ára? Er hann einhvers staðar í öllu fjármálakerfinu virkilega ánægður með hvernig til hefur tekist hvað það varðar?
Hæstv. forseti. Nú var stórt spurt. [[Gripið fram í: Fátt um svör?]]Svörin eru nefnilega lengri en ég næ að fara yfir. Ég hygg að ég verði núna að vísa til fjölmargra greina sem ég mun hafa skrifað á undanförnum árum og bent á. Ég hef ekki bara talað fyrir því að halda útgjaldaaukningunni niðri og jafnvel draga úr útgjöldum, ég hef líka haldið því fram að víða vanti útgjöld, það vanti framlög í ákveðna málaflokka. Þegar kemur t.d. að heimaþjónustu eldri borgara, þegar kemur að uppbyggingu hjúkrunarheimila og rekstri þeirra, [[Forseti hringir.]]er alveg augljóst og óumdeilanlegt [[Forseti hringir.]]að þar vantar fjármuni. Þeir eru til án þess að hækka skatta.
Virðulegur forseti. Ég þakka svar hv. þingmanns. Ég fæ kannski aðeins meiri ræðutíma um þetta mál ef ég bið fallega. - Já, þetta var fínt. Mínútan verður ekki tekin af mér. Ég get lýst því yfir hér að ég er dyggur lesandi vikulegra greina hv. þingmanns, þær eru flestar mjög prýðilegar. Það er annað mál sem mér hefur ekki þótt eins gott hér innan dyra á síðustu vikum. Mig langaði að heyra afstöðu hv. þingmanns gagnvart þeirri aðgerð sem gengið var til núna nýlega þegar gengið á var á svokallaðan varasjóð sem nemur rúmlega helmingi þeirra fjármuna sem í honum voru. Eins og við þekkjum verður því varið til samgöngumála, svokallaðra bráðaaðgerða á vegakerfinu. Ég tel að flestir hafi getað séð fyrir það ástand sem blasti við á vegakerfinu. Það sem mig langar að heyra frá hv. þingmanni og um afstöðu hans er hvort honum þyki þetta forsvaranleg nálgun á þennan svokallaða varasjóð. Er þetta sjóður ríkisstjórnar hverju sinni sem ætlaður er til ófyrirséðra hluta sem síðan á að fylla á einu sinni á ári? Að þetta sé orðið eins konar skúffufé á sterum til að bjarga ráðherrum fyrir horn sem ekki klára sín mál í fjárlagagerð, af því að erum að fjalla um stera í öðru þingmáli þessa dagana. Það slær mig dálítið með þeim hætti, að þarna ætli menn að bjarga ýmsu fyrir horn hverju sinni ef þeir koma ekki sínum málum í gegnum fjárlög í desember eða hvenær sem þau eru afgreidd og ætli þá að ganga í þennan svokallaða varasjóð sem hefur þrátt fyrir allt töluvert skýrar reglur hvað umgjörðina varðar.
Forseti var heldur ríflegur með tímann fyrir Bergþór Ólason. Það er ekki fordæmisgefandi.
Virðulegi forseti. Ég ætla að vona að bitni ekki á mér þá. Bara til að svara spurningu hv. þingmanns: Það er ekki gott. Það breytir í sjálfu sér engu. Ég held að við séum öll sammála um að málefnið er gott. Það var nauðsynlegt að setja aukna fjármuni í að bæta vegakerfið. Það er enginn pólitískur ágreiningur um það. [[Gripið fram í.]]- Það kann að vera að menn þurfi að endurmeta stöðu ákveðinna mála og málaflokka, en þá eiga menn auðvitað að gera þetta. Í þessu tilfelli hefði verið eðlilegt og rétt að koma með málið í þingsal sem fjárauka [[Forseti hringir.]]og leita eftir samþykki þingsins, þótt fjáraukinn muni síðan hverfa og fari vonandi á spjöld sögunnar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni, formanni efnahags- og viðskiptanefndar, fyrir prýðisræðu; hann talaði af þekkingu. Ég vil nota tækifærið og þakka hv. formanni efnahags- og viðskiptanefndar góða umsögn við tekjuhluta ríkisfjármálaáætlunar, þá sem við ræðum hér. Það nýttist hv. fjárlaganefnd mjög vel og viðbrögð við ábendingum og umsögn þessari rata hér í álit meiri hluta nefndarinnar. Hv. þingmaður fór yfir tekjuskattskerfið og fyrirhugaðar áætlanir um að taka það til endurskoðunar og samspil við bótakerfi; hann fór yfir þessa eitruðu mynd þrepaskiptingar og neikvæðra hvata jaðarskatta og nefndi í því samhengi sannfæringu fyrir því að hafa hér eina flata prósentu. Fyrir forvitnissakir spyr ég hv. þingmann, ég veit að hann hefur mikla þekkingu á málinu: Hvert gæti það hlutfall verið?
Forseti. Þegar ég hef verið að reyna að setja upp reiknilíkan í þessu hef ég miðað við 35%. Hér á árum áður þá gaf ég víst út og stofnaði blað sem hét Viðskiptablaðið. Árið 1995, svíki minnið mig ekki, var gefið út sérstakt aukablað um tekjuskattskerfið og hvernig hægt væri að koma tekjuskatti einstaklinga niður í 5%, að vísu að viðbættu útsvari sveitarfélaga sem þá var í kringum 11% eða 12%, ef ég man rétt. [[Forseti hringir.]]Þá ætlaði ég líka á móti að spara töluvert mikið í útgjöldum sem hv. þm. Bergþór Ólason var að spyrja mig um hér áðan.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni; ég held að orðið hafi verið „útgjaldaþensla“. Ábendingar fjármálaráðs hafa auðvitað snúið að því af því að ýmislegar efnahagsbreytur hafa áhrif á tekjuskattskerfið okkar og hvernig við öflum tekna til þess að mæta þeirri verulegu útgjaldaaukningu, vil ég segja, sem lagt var upp með í stjórnarsáttmála og verið er að standa við hér á margan hátt, í heilbrigðiskerfið og velferðina eins og hv. þingmaður fór vel yfir. Varðandi spágerðina og spálíkönin - ég er ekki með neina spurningu til hv. þingmanns - er verið að bregðast við því, og ég held að sé vel, í samvinnu við Hagstofuna, að útbúa hér þjóðhagslíkan sem tekur mið af fleiri breytum.
Virðulegi forseti. Ég held að við getum ekki undirstrikað það nægjanlega hversu mikilvægt það er að við höfum réttu tækin og tólin og að þau spálíkön sem við erum að nota séu eins góð og hægt er. En það sem skiptir líka máli í mínum huga er að við séum ekki að styðjast við sama líkanið út um allan bæ, að við séum með mjög ólík spálíkön þannig að við fáum dýnamíska umræðu um efnahagslífið og horfur í efnahagsmálum. Eins og hv. þm. og formaður fjárlaganefndar, Willum Þór Þórsson, þekkir betur en flestir aðrir þá greinir hagfræðinga á um eiginlega allt. Sumir eru að vísu sannfærðir um að þetta séu raunvísindi sem við vitum báðir að er rangt, en látum það nú [[Forseti hringir.]]liggja milli hluta. Ég held að það skipti miklu máli og það eigi að [[Forseti hringir.]]leggja mikla áherslu á þetta. En við eigum líka að sameinast um að koma upp hagdeild, sjálfstæðri, hér á nefndasviði Alþingis.
Herra forseti. Við ræðum hér ríkisfjármálaáætlun 2019–2023. Ég hef farið víða í dag og ætla rétt að hlaupa yfir nokkra punkta, kannski það sem áhersla hefur verið lögð á í vinnu fjárlaganefndar. Ég byrja á fjárfestingarstiginu. Síðastliðið ár höfum við lagt töluverða vinnu í að átta okkur betur á fjárfestingarstiginu hjá ríkinu, í fjármálaáætluninni, og þá greint í sundur rekstrarhlutann og síðan fjárfestinguna í áætluninni til að gera okkur betri mynd af fjárfestingarstiginu. Fjárfestingarstig ríkisins hefur mikið að segja í efnahagslífi þjóðarinnar og við höfum reynt að setja það í samhengi við einkageirann, eins og á íbúðamarkaði og atvinnumarkaði, og síðan aftur ohf.-in og líka fyrirtæki tengd ríkinu. Þar má kannski helst nefna framkvæmdir og fjárfestingar á vegum Isavia sem verða umtalsverðar á næstu árum eins og komið hefur fram í kynningum af hálfu Isavia. Þar er gert ráð fyrir framkvæmdum upp á 120–150 milljarða á næstu fáu árum. Það er um það bil helmingurinn af fjárfestingarstiginu hjá ríkinu í fjármálaáætluninni; þar er reiknað með að fjárfestingar af hálfu ríkisins séu tæpir 339 milljarðar. Það sýnir hversu hátt fjárfestingarstigið er hjá Isavia þessa stundina, það gæti verið um helmingurinn af því sem ríkið setur í fjárfestingar á sama tíma. Það hefur verið farið vítt og breitt hér í dag en við sjáum umtalsverðar fjárfestingar. Síðan eru það náttúrlega líka rekstrargjöldin hjá ríkinu. Ef við förum aðeins í rekstrargjöldin er verið að tala um að á tímabili ríkisfjármálaáætlunar hækki þau um 19% eða um tæpa 118 milljarða. Þar af er aukningin, ef miðað er við árið 2017 fram til 2023, 117 milljarðar; til velferðarmála 85 milljarðar eða um 78% af heildarhækkun allra málefnasviða. Það sýnir áhersluna sem hefur verið á þessa málaflokka, að þetta hefur tekið langmest af þessum rekstrarútgjöldum. Ef við greinum aðeins niður í prósentur eru fjárfestingar á sviði samgöngu- og fjarskiptamála, sem athyglin hefur beinst að í vor, síðustu vikur og mánuði - í vegi, hafnir og flugvelli og fjarskipti - um 124 milljarðar á þessu tímabili eða 36,7% af heildarfjárfestingu. Það er því aðeins að lifna yfir því og töluverðar hækkanir, miðað við það sem verið hefur á undanförnum árum, í þetta málefnasvið. Sjá má að töluvert fjármagn fer til almannatrygginga, í heildarendurskoðun bóta þar, eða um 17,7 milljarðar. Örorka og málefni fatlaðs fólks, 17 milljarðar. Síðan 13,1 milljarður til heilbrigðisþjónustu utan sjúkrahúsa. Framlög til sjúkrahúsþjónustu hækka um 13 milljarða. Þetta eru helstu liðir sem hækka. Það er til bóta að við höfum lagt meiri vinnu í töflur og annað til að reyna að greina heildarsamhengi hlutanna, setja þetta meira upp í töfluformi en áður hefur verið gert. Það er kannski breytingin sem við erum að sjá núna á milli þessara missera. Síðan höfum við lagt áherslu á, í vinnu fjárlaganefndar, að fá frekari sviðsmyndagreiningar af ýmsu sem tengist fjármálaáætlun í sambandi við hagspár og slíka hluti. Það er almennur áhugi á því meðal nefndarmanna í fjárlaganefnd að bæta enn frekar í á því sviði. Við sjáum það, miðað við ábendingar sem komu fram í fyrra, að fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur verið að vinna töluvert eftir þeim ábendingum. Vonandi þróast þetta með tíð og tíma en við eigum sjálfsagt enn töluvert langt í land með að ná þessu nákvæmlega eins og við myndum vilja sjá þetta til lengri framtíðar. Ég er mjög ánægður með að á málefnasviði um almennt réttaröryggi er talað um þyrlukaup upp á 14 milljarða, til kaupa á þremur nýjum björgunarþyrlum fyrir Landhelgisgæsluna. Það er löngu kominn tími á það enda eru þyrlurnar um 30 ára gamlar að meðaltali. Það er stórt og skref og ánægjulegt að það sé að verða að veruleika. Þessar þyrlur þurfa að vera af ákveðinni stærð og hafa ákveðna flutningsgetu og geta sótt ákveðnar fjarlægðir, 220 mílur, ef ég man rétt, út fyrir landsteinana, út á hafsvæði, til að sækja tíu manns. Það er grunnurinn að þessum kaupum. Þetta eru öflugar vélar og það er mjög ánægjulegt að sjá fram á þetta. Það er líka ánægjulegt að sjá í þessu, eins og ég kom aðeins inn á áðan, átak í samgöngumálum. Það er eitt af þessum stóru áherslumálum í ríkisfjármálaáætlun, að bæta í. Á tímabilinu munum við klára verkefnið Ísland ljóstengt, sem er grunnverkefni, og ég held að það hafi gríðarleg áhrif á byggðaþróun á Íslandi til lengri tíma og sé ákaflega jákvætt verkefni. Við komum vel út í ýmsum mælikvörðum og eins og kemur fram í áætlun Alþjóðafjarskiptasambandsins erum við númer eitt í heiminum í þessum málum. Ég myndi vilja koma aðeins inn á ferðaþjónustuna. Í störfum mínum í fjárlaganefnd hef ég lagt töluvert mikla áherslu á málefni sem tengjast ferðaþjónustu og þá líka flugrekstri í landinu. Þetta er svið sem er geipilega mikilvægt í efnahagslífi þjóðarinnar, málefni ferðaþjónustu. Á síðastliðnu ári voru gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu um 42% af gjaldeyristekjum þjóðarinnar, samanborið við 18% af sjávarútvegi og 14% af stóriðju. Því er ákaflega mikilvægt að ríkisvaldið hugi vel að þessari mikilvægu atvinnugrein, efnahagslega, varðandi rannsóknir og í öllu stóra samhenginu. Áhuginn á þessum málaflokki er að vaxa gríðarlega. Við sjáum það á umsögnunum, bæði í ár og í fyrra. Sjáum jafnvel töluverðan mun á milli ára í umsögnum, hvernig menn fjalla um ferðaþjónustuna í umsögnum sínum um ríkisfjármálaáætlunina. Í stóra samhenginu hefur verið kallað eftir frekari hagrænum rannsóknum í ferðaþjónustu, sérstaklega frá Eyjafjallajökulsgosi 2010, síðastliðin átta ár, til að það liggi fyrir hversu gríðarleg áhrif þetta hefur haft á efnahagslíf þjóðarinnar. Mjög áhugavert væri að fá greiningarnar, sérstaklega síðustu fjögur til fimm ár, á því hvað þetta hefur þýtt fyrir efnahagslífið og atvinnumál og þá stöðu sem við erum komin í, þ.e. hið mikla gjaldeyrisinnstreymi sem hefur fylgt þessum atvinnugreinum, ferðaþjónustu innan lands og flugrekstri. Þegar rætt er við hagfræðinga í dag, okkar færustu, hafa þeir ekki almennilega getað náð utan um það hvaða þýðingu þetta hefur haft í stóra samhenginu. Við vitum raunverulega ekki hversu mikil þessi áhrif eru. Þetta er nýr veruleiki. Þess vegna er ákveðin óvissa í umhverfi ríkisfjármálaáætlunar og það þarf að fara í gengum það hversu stórt og mikilvægt þetta mál er. Það er gríðarlega stórt í þessu samhengi. Í nefndaráliti meiri hlutans er talað um að meiri hlutinn sé hlynntur því að gistináttagjaldið gangi til sveitarfélaganna. Við þekkjum það að mikil umræða hefur verið um það innan sveitarfélaganna hvernig verja eigi því þar. Það á eftir að ná endanlegu samkomulagi um hvernig því gæti verið háttað en við styðjum það, eins og kemur fram í álitinu, að skoða með jákvæðum hætti að sveitarfélögin fái gistináttagjaldið til sín. Þar með gæti orðið til nýr tekjustofn hjá sveitarfélögunum. Einnig hefur verið rætt um upplýsingamiðstöðvarnar í þessu samhengi, hvernig menn vilji sjá þær í framtíðinni, hvernig standa eigi að rekstri þeirra. Ef ég man rétt eru sveitarfélögin að leggja 300 milljónir í upplýsingamiðstöðvarnar í dag en ríkið leggur, að mig minnir, 35 milljónir á móti; spurning hvernig gistináttagjaldið gæti komið inn í þessa umræðu. Það er sérstakt, eins og kom kannski fram í umræðunni í dag, að erfitt hefur verið að ná utan um það hversu margir vinna í ferðaþjónustunni. Það er hægt að ná mun betur utan um það; að þekkja það umhverfi. Hagskýrslugerðin hefur kannski ekki verið nægilega góð hvað það varðar að gera fulla grein fyrir þessu. Enn fremur kemur fram í meirihlutaálitinu að gjaldeyristekjurnar, sem voru á síðasta ári um 500 milljarðar, geti eftir tvö ár orðið um 620 samkvæmt áætlunum þeirra sem gerst þekkja. Ég vil gera lítillega grein fyrir íslenskum flugrekstri hér og benda á að á undanförnum árum hafa umsvif í íslenskum flugrekstri stóraukist. Þotum sem fljúga til og frá Íslandi á vegum íslenskra flugrekstraraðila í áætlunarflugi hefur fjölgað úr 16 vélum árið 2010, árið sem Eyjafjallajökull gaus, í 47 árið 2017. Miðað við þær fréttir sem berast af Icelandair og Wow Air má reikna með að millilandaflugvélum sem þeir aðilar reka haldi áfram að fjölga hratt á næstu árum. Reiknað er með að þessi tvö flugfélög reki 57 þotur í lok þessa árs. Því er spáð að þær geti orðið allt að 80 til 90 innan þriggja ára. Gjaldeyristekjur af ferðaþjónustu eru orðnar gríðarlega miklar. Á síðastliðnu ári voru þær, eins og ég sagði áðan, 42% af heildargjaldeyristekjum þjóðarinnar. Þessar gjaldeyristekjur skiptast fyrst og fremst í tvo hluta, annars vegar af ferðaþjónustu innan lands og hins vegar af íslenskum flugrekstri. Þetta eru gjaldeyristekjur sem myndast vegna flugs með erlenda ferðamenn til og frá Íslandi og tengiflugs á milli Evrópu og Norður-Ameríku. Svo má benda á að þetta á líka við um Air Atlanta sem er að fljúga vítt og breitt um heiminn. Þær tekjur sem myndast af þeim rekstri koma í hagtölunum þarna undir. Með tilliti til þess leggur meiri hlutinn til að í hagskýrslum verði gjaldeyristekjum ferðaþjónustunnar skipt í tvo hluta, annars vegar gjaldeyri sem myndast innan lands, þ.e. tekjur af komum erlendra ferðamanna til Íslands, og hins vegar gjaldeyristekjur af íslenskum flugrekstri. Tilfinningin er sú að í dag séu gjaldeyristekjur af flugrekstrinum svipaðar og af sjávarútvegi og stóriðju í landinu. Það á algerlega eftir að meta það umhverfi sem er komið upp, þetta hefur gerst á örskömmum tíma. Við skulum huga að því að árið 1990, þegar leiðarkerfi Icelandair eins og við þekkjum það var sett í gang, voru sjö millilandaþotur í rekstri. Umfangið er orðið gríðarlega stórt og mikið en við þekkjum ótrúlega lítið áhrifin, hvað þetta raunverulega þýðir í samhengi hlutanna í efnahagslífi þjóðarinnar. Árið 2011 kom út skýrsla Oxford Economics þar sem þetta umhverfi var skoðað. Þá kom fram að í landsframleiðslu komu 6,6% af flugrekstrinum. Í dag telur samgönguráðuneytið það vera á milli 12 og 14%. Sem er, eins og ég hef oft bent á í pontu Alþingis, áttfalt á við það sem við sjáum almennt í hinum vestræna heimi; áttfalt til tífalt stærra í okkar umhverfi en almennt gerist í hinum vestræna heimi. Þetta er því gríðarlega stórt og mikið og ég tel mikilvægt að frekari rannsóknir fari fram á þessu og jafnvel að þessi skýrsla frá 2011 verði endurtekin og unnin með nýjustu upplýsingum sem til eru varðandi þessa atvinnugrein og hagtölur tengdar henni; það þarf að skoða betur samhengið, stóru myndina í þessu. Varðandi ferðaþjónustu og flugrekstur er kannski kominn tími til að hugsa hlutina aðeins öðruvísi. Þegar við tölum um sjálfbæra atvinnugrein er talað um efnahagslega, umhverfislega og samfélagslega þáttinn. Hingað til höfum við mest verið að hugsa um efnahagslega og umhverfislega þáttinn og því er kannski kominn tími til að fara að skoða betur samfélagslega þáttinn af atvinnugreininni. Á Suðurnesjum sjáum við til dæmis gríðarlega hraðan vöxt erlends vinnuafls á svæðinu. Fjárlaganefnd fékk í vetur upplýsingar um að 20% íbúa í Reykjanesbæ væru af erlendu bergi brotnir og 22%, ef ég man rétt, í Sandgerði. Þetta er ótrúlega hröð þróun. Ef masterplanið hjá Isavia gengur eftir, það sem menn eru að stefna á, að 2025 verði 15 milljónir farþega og 25 milljónir 2040, eru það þessi samfélagslegu áhrif sem ég tel nauðsynlegt að menn greini og átti sig á hvað þýða í samhengi hlutanna, samfélagslega. Í umhverfismálum er gríðarleg aukning; 47% raunaukning í það málefnasvið sem er hlutfallslega næstmesta hækkun allra málefnasviða. Aðeins lyfjakostnaður hækkar meira miðað við ríkisfjármálaáætlunina. Meiri hlutinn leggur áherslu á að forgangsraðað verði til skógræktarmála, minnst er á það í áliti meiri hluta. Bent er á að framlög til skógræktarmála hafi dregist mjög saman árin eftir bankahrunið en fjárfesting í þessum málaflokki styður við mörg markmið stjórnvalda í umhverfismálum. Nú fer að styttast í tímanum. Ég vil rétt í lokin benda á tvö málefnasvið sérstaklega. Annars vegar eru það málefni aldraðra sem töluverð athygli hefur beinst að í fjárlaganefnd og í samfélaginu öllu. Á síðustu misserum og árum hefur orðið frekari umræða um það. Í meirihlutaálitinu er bent á að áætlað sé að hlutfall fólks 67 ára og eldra hækki úr 12% af mannfjölda í dag í 19% árið 2040 og 22% árið 2060. Það þarf að finna góðar lausnir á þessu. Þetta verður aldrei unnið með því að fjölga hjúkrunarrýmum; það þýddi að við þyrftum á mjög skömmum tíma að fjölga hjúkrunarrýmum í landinu um helming. Við þurfum að finna góðar hugmyndir um hvernig við ætlum að reyna að hægja á þeirri þróun. Þá hef ég oft vísað í Dr. Janus Guðlaugsson og þá vinnu og rannsóknir sem hann hefur verið með á þessu sviði, að styrkja eldri borgara þannig að þeir geti dvalið lengur heima hjá sér. Alveg í lokin er það það sem við höfum rætt mikið í fjárlaganefnd í vetur sem snýr að örorku, örorku og málefnum fatlaðs fólks, sem er málefnasvið 27. Þá kemur í ljós - nefndin hefur fengið margar heimsóknir í vetur - að öryrkjum hefur fjölgað mjög síðustu fimm til sex ár. Þetta er í sjálfu sér ákveðin bylgja. Við þurfum einhvern veginn að finna út úr því og þetta er ekki bara á Íslandi heldur almennt í hinum vestræna heimi. Þegar maður fer að tala við erlenda þingmenn er þetta ekki bara að gerast hér á landi. Það er eitt af allra stærstu verkefnunum í núinu að átta sig á hvernig þetta er tilkomið og hvað við getum gert til að bæta úr þessari stöðu.
Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að ræða um stefnumótun stjórnvalda. Mér finnst gæta þess vana að tala bara um hvað sé keypt fyrir peninginn, ekki hvað við fáum fyrir hann. Það hefur verið orðað hér nokkrum sinnum í dag að það sé nauðsynlegt að vita hvað við fáum fyrir peninginn. Þegar við teljum upp þyrlur sem við kaupum er samt ekki verið að segja hvað við fáum, þ.e. hvað þyrlurnar gera og hvaða vandamál þær leysa. Við þurfum að vera með fyrir framan okkur hvaða vandamál eru uppi. Því er ágætlega lýst í fjármálaáætlun þar sem farið er yfir stöðu málefnasviðsins. En í kjölfar þess að vita stöðuna, hvert sé vandamálið, þurfum við að stinga upp á lausnum, sem er stefnan, með ákveðna mælikvarða á það hvernig við, með þessari stefnu, leysum vandamálið. En eins og kannski hefur oft komið fram vantar þó nokkuð upp á þennan hluta, bæði markmiðið, að augljóslega sé verið að leysa það vandamál sem staðan lýsir, og mælikvarðana, til þess að við vitum í raun og veru hvert við ættum að vera komin fyrir þann pening sem við setjum í verkefnið. Þetta er lykilatriði sem mér finnst við þurfa að draga aðeins betur fram. Það er miklu auðveldara að segja bara: Við ætlum að kaupa þrjár þyrlur, vandamálið er leyst. Það er ekki nóg. Það er ekkert auðvelt að tala um vandamál, stefnu, markmið og mælikvarða, það er auðveldara að segja bara: Kaupum þrjár þyrlur. Ég held að við þurfum að fara [[Forseti hringir.]]meira í hina áttina. Ef hv. þingmaður vill ræða um það væri það vel þegið.
Frú forseti. Þetta var tiltölulega opin spurning. Ég gæti talað um þyrlurnar, út á hvað þær ganga. Það er mjög vel skilgreint. Eins og ég rétt náði að koma inn á áðan er algerlega skilgreint hvað viðkomandi þyrlur eiga að geta gert. Það sem ræður því að við ætlum að kaupa þessa ákveðnu tegund af þyrlum er að þær geta borið tíu manna áhöfn, 220 sjómílna leið út frá ströndum landsins. Það er algerlega skilgreint hvaða markmið er að baki. Þetta er kannski eitthvað sem gerist miðað við skýrsluna sem við lásum í fyrra og tókum sérstaka umræðu um. Í þessu tiltekna máli viljum við eiga kost á því, þótt það sé ekki nema í örfá skipti, að menn geti farið langt út frá landinu á Norður-Atlantshafið og tekið tíu manns. Þetta er bara okkar skilgreining. Norðmenn eru með aðra skilgreiningu, 20 manns, aðeins styttri leið. Þeir eru með fleiri skilgreiningar. Ég er nýbúinn að kynna mér málefni þeirra í Noregi, um leit og björgun á Norður-Atlantshafinu. Það er varla hægt að ræða þetta á svona stuttum tíma. [[Gripið fram í.]]Hvað þá korter í tólf að kvöldi. [[Gripið fram í.]]Hvað vil ég fá fyrir peningana? Auðvitað er þetta lykilatriði í öllum ríkisfjármálunum, hvað við ætlumst til að fá fyrir peningana. Hvort sem við erum að taka ákvarðanir um hjúkrunarrými, kröfulýsingar þar eða hvað, þetta er lykilatriði í öllu sem við gerum. Við verðum að vita hvað við erum að gera. Ef til vill var hv. þingmaður að fara í átt að, ég man ekki á íslensku, afsakið, frú forseti, „balanced scorecard“, sem var voðalega vinsælt fyrir einhverjum árum, græna, gula og rauða ljósið. Þetta er lykillinn að öllu í okkar ríkisfjármálum, markmiðin. Við getum hent peningum út hægri, vinstri og út um alla glugga en ef við mælum ekki hvað við fáum fyrir þá vitum við ekkert hvar við stöndum.
Virðulegi forseti. Þá er spurningin mín í raun og veru mjög einföld: Er þau markmið og þá mælikvarða að finna í fjármálaáætlun? Segir fjármálaáætlun okkur hvað við fáum fyrir þessa 54 milljarða sem stefna ríkisstjórnarinnar bætir við þau skuldbundnu útgjöld sem gefin eru samkvæmt grunndæminu? Ég sé það ekki. Ef til vill getur hv. þingmaður frætt mig um hvort svo sé. Ég sé það á nokkrum stöðum, í málefnasviði skatta, hjá umboðsmanni Alþingis. En að langmestu leyti er bara sagt: Viðmið verða skilgreind. Ekki vitað. Staða ókunn, o.s.frv. Þetta kemur frá fólkinu sem segir á sama tíma: Við verðum að fá að vita hvað við fáum fyrir peninginn. Þess vegna t.d. vil ég vísa fjármálaáætluninni aftur til ríkisstjórnarinnar til að segja: Látið okkur fá betra plagg svo við vitum hvað þið viljið fá fyrir peninginn.
Frú forseti. Ég held að það verði mjög erfitt fyrir mig að svara spurningunni 100% á tveim mínútum, klára [[Nei …]]þessa spurningu. En eins og ég sagði áðan er þetta lykilatriði. Mín skoðun er að í vinnu okkar í fjárlaganefnd hafi okkur miðað ágætlega, t.d. í sambandi við grunndæmið sem hv. þingmaður kom einmitt með tillögu um að vinna með. Sviðsmyndirnar, sviðsmyndagreiningar. Ég hafði mikinn áhuga á að fá þær fram. En ég held að árangursmælingar hljóti að vera eitthvað sem við verðum að þróa miklu betur. Ég vil trúa því að það sé komið að því þegar menn ræða innleiðingu opinberra fjármála, við vitum að það mun taka góðan tíma, við erum ekkert komin alla leið, það er ljóst. Þetta er eitt af góðum markmiðum. Ég skal klárlega vera með hv. þingmanni í að vinna því brautargengi innan fjárlaganefndar að við hugum betur að þessu. Þetta er bara mjög góður punktur, eins og í öllum fyrirtækjarekstri, að menn séu með einhverja mælikvarða á það hvernig gengur hverju sinni og hvað menn fá fyrir fjármagnið. Enda hlýtur það að vera lykilatriði í ríkisrekstrinum að við fáum sem allra mest fyrir það fjármagn sem kemur inn í skatttekjur til ríkisins. Þetta snýst ekki alltaf um að hækka og hækka eins og margir tala um heldur að nýta fjármagnið sem allra best. Þetta hlýtur allt að ganga út á það.
Virðulegur forseti. Fyrst vil ég fá að lýsa stuttlega yfir ánægju með margar af þeim ræðum sem hafa verið fluttar undanfarið því að í mörgum þeirra er tæpt á því að menn þurfi að fá meiri þjónustu fyrir þá peninga sem fara í kerfið hjá okkur í staðinn fyrir að mælikvarðinn á árangur sé fleiri krónur, þá er það meira fyrir krónurnar. Ég get ekki komið inn í umræðu um fjármálaáætlun nema segja nokkur orð í byrjun um hin nýlegu lög um opinber fjármál sem má segja að séu á fyrsta hring sínum í framkvæmd. Ég verð að viðurkenna að ég hef verið dálítið hugsi í gegnum fyrsta þing þessa kjörtímabils því að upplifun þess sem hér stendur hefur verið sú að þingið hafi selt af hendi sér mun meiri áhrif og völd hvað fjárstýringuna varðar en menn hafi sennilega ætlað sér. Ég er mikill fylgismaður þess að meiri festa sé í ríkisfjármálum og menn plani lengra fram í tímann en verið hefur, en svo ég taki dæmi er skógrækt eitt af þeim málum sem mörgum eru hugleikin hér innan dyra. Sá sem hér stendur er formaður umhverfis- og samgöngunefndar og þar hefur okkur gengið alveg sérstaklega illa að fá fram upplýsingar um það hvernig menn sjá fyrir sér að verja þeim fjármunum sem varið er til þess ramma sem skógrækt fellur undir hvað fjárveitingar til umhverfisráðuneytisins varðar. Ég gef mér að þetta hafi ekki verið hugsunin hjá þingmönnum þegar nýju reglurnar voru samþykktar. Þarna ráðherra hvers málaflokks í rauninni kominn með fjárveitinguna til sín. Það er einhver púllía með ákveðið mörgum milljörðum og svo spilar hann úr því innan ákveðinna ramma. En mín upplifun er sú að þrengt hafi mjög að getu þingmanna og nefnda til að kalla eftir upplýsingum og í rauninni hafa áhrif á það hvert ákveðnar upphæðir fara. Aftur tek ég dæmið um skógræktina þar sem upplifun margra í umhverfis- og samgöngunefnd hefur verið sú að upplýsingar og svör náist ekki út nema með töngum. En ég vona að úr því verði bætt þegar þing kemur aftur saman í haust og að við færum samskiptin til betri vegar. Þá að efnisatriðum fjármálaáætlunarinnar. Ég ætla að segja nokkur orð um samgöngumál. Við erum í þeirri stöðu að samkvæmt fjármálaáætluninni er áætlað að halda þeim takti sem verið hefur að viðbættum 5,5 milljörðum á árunum 2019, 2020 og 2021, samanlagt 16,5 milljörðum til uppbyggingar samgöngukerfisins. Það álítur sú ríkisstjórn sem hér situr vera stórátak í samgöngumálum, í uppbyggingu vegakerfisins. Það er auðvitað ekkert stórátak. Þetta er eins og Samtök iðnaðarins hafa kallað það, dropi í hafið. Sú uppbyggingarþörf, bæði hvað nýframkvæmdir varðar og síðan hvað uppbyggingu vegakerfisins varðar á stórum köflum, er af slíkri stærðargráðu að við erum svo fjarri því að ná í skottið á okkur með þær fjárveitingar sem eyrnamerktar eru til þeirra hluta. Ég hef ákveðnar áhyggjur af því hvað þingheimur og ríkisstjórnin veigrar sér við að fara í gegnum þessa umræðu. Hún er mjög aðkallandi og tjónið sem er að verða á samgöngukerfi landsins jafnt og þétt er gríðarlegt. Það er ótrúleg staða að finna sig í, og ég hef komið fram með það í ræðum áður, að ráðherrar þurfi að seilast í neyðarsjóð, svokallaðan varasjóð, til að bregðast við ástandi á vegum sem öllum var ljóst að væru vart á vetur setjandi þegar fjárlög voru afgreidd í desember. Þetta er atriði sem ég held að við verðum að taka til alvarlegrar skoðunar og nálgast vandamálið með galopin augun. Mig langar örlítið að koma inn á kolefnisgjald. Það er eitt af þeim gjöldum sem hækkað var í desember um 50%. Ríkisstjórnin sem sat á undan áætlaði að hækka það um 100% en nú var það hækkað um 50% og fyrirheit um að hækka það um 10% á ári næstu tvö árin, ef ég man rétt. Við Miðflokksmenn greiddum auðvitað atkvæði gegn þeirri skattahækkun og ég lofa því hér með að ég ætla að greiða atkvæði gegn þeim 10% sem félagar mínir í stjórnarflokkunum ætla að leggja til næsta desember og svo ætla ég aftur að greiða atkvæði gegn þeirri 10% hækkun sem þeir eru búnir að lofa okkur ári síðar. Fram kom í andsvari fyrr umræðunni áhugaverð nálgun hjá fulltrúa Vinstri grænna í fjárlaganefnd, hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur. Sú nálgun kom svo sem ekki á óvart því að hún hefur komið fram áður hjá henni og víðar: Það á að fara í mótvægisaðgerðir. Þær eru raunar nauðsynlegar til að þetta velti ekki út í verðlag og skapi verri rekstrarskilyrði fyrir fyrirtæki og heimili, sérstaklega úti á landi. En gengur þetta þá allt upp á punt, einhvern sýndarskap? Það er mikið lagt upp úr því að hækka kolefnisgjald undir fána grænna skatta, en svo á að „kanalera“ þeim pening til baka inn á svæðin til að það fari ekki út í verðlag. Er ekki skárra að sleppa skattlagningunni? Ég gef mér að þeir sem sitja í salnum séu flestir tiltölulega sammála því, enda skynsamir menn upp til hópa. Ég legg alla vega til að þeir sem eru í salnum núna gangi í lið með mér með að hafna þeirri 10% hækkun næsta desember sem er búið að tilkynna og hafna sömuleiðis þeirri 10% hækkun sem er búið að tilkynna ári seinna á hinum svokölluðu kolefnisgjöldum. Þetta er eitthvert punt sem við ættum ekki að eyða orku í að rúlla heilan hring í kerfinu til að það endi allt saman á núlli. Mig langar örsnöggt til viðbótar að koma inn á tryggingagjaldið. Það hefur gengið afskaplega hægt að ná þeim stofni niður hvað fyrirtæki landsins varðar og engin fyrirheit um það, eða ég ætla ekki að segja engin en þau eru mjög hófleg skilaboðin sem send eru í þessari fjármálaáætlun hvað tryggingagjaldið varðar, sem er enn þá miklu hærra en það væri ef það væri einhvers staðar í námunda við álagningarhlutfallið sem var hér fyrir hrun þegar atvinnuleysi var a.m.k. ekki meira gagnvart nýtingu þessara fjármuna en nú er. Eitt atriði til viðbótar sem mig langar að koma inn á er fjármögnun og kem ég þá aftur inn á samgöngumálin. Ég hef gagnrýnt reglulega að þeir sem nota samgöngumannvirki landsins, þá sérstaklega vegina, séu skattlagðir miklum mun meira en sanngjarnt getur talist. Ég er aðeins með tölurnar frá 2016 í kollinum en þá var það þannig að ef við tökum virðisauka af upphæðunum runnu 46 milljarðar til ríkissjóðs af ökutækjum og umferð á vegum landsins og 21 milljarði varið til uppbyggingar og viðhalds vegakerfisins. Það fer sem sagt innan við helmingur af skatttekjum ríkisins af ökutækjum og umferð í það. Þá segja menn: Einhvern veginn verður að borga samneysluna. Það er alveg gilt sjónarmið. Við höfum m.a. tekjuskatt, virðisauka og fleiri leiðir til þess. En þá verða menn að spyrja þeirrar sanngjörnu spurningar, og fá jafnvel svar við henni: Af hverju eiga þeir sem þurfa að nota vegakerfið að borga miklu hærri skatta til samneyslunnar, sem nemur rúmlega 50% af þeim gjöldum sem lögð eru á ökutæki og umferð, þegar þeir sem nota ekki bílinn til ferðalaga sleppa? Með fullri virðingu fyrir hjólreiðamönnum og þeim sem eru svo heppnir að geta gengið til vinnu og til þeirra starfa sem þeir þurfa að sinna dags daglega og þurfa ekki að nota bíl til að koma sér á milli, af hverju eiga þeir hópar að borga sem því nemur minna til samneyslunnar? Við því hef ég aldrei fengið svar og það svar er sannarlega ekki í fjármálaáætluninni. Mig langar í lokin, af því ég ætla ekki að hafa tölu mína mikið lengri í kvöl, að koma aftur inn á varasjóðinn sem ég minntist á fyrr í kvöld, sem mér hefur þótt gengið um með býsna frjálslegum hætti miðað við það regluverk sem um hann er. Varasjóðurinn var alveg örugglega ekki til þess ætlaður að vera eins konar ráðstöfunarfé ráðherra til að bjarga í horn gagnvart málum sem þeir komu ekki í gegn í fjárlagagerð undangengins desembermánaðar. Það getur ekki verið. Það er ekkert í regluumhverfinu sem bendir til þess að það hafi verið hugsunin, að menn gætu notað sjóðinn til að bjarga sér út úr málum sem voru fullkomlega fyrirsjáanleg. Það er ekkert óvænt við ástand vegakerfisins, ekki neitt. Við eigum að nálgast það með þeim hætti að fara varlega í þeim efnum og fara að reglunum, því að eins og hv. þm. Óli Björn Kárason sagði fyrr í kvöld þá skiptir engu máli hverjar reglurnar eru ef menn fara ekki eftir þeim. Það hvernig hinn svokallaði varasjóður er hanteraður í fyrstu umferð setur miklar efasemdir í huga minn hvað það varðar að hér séu uppi áform um mikinn þjóðarsjóð, eða hvaða nöfnum sem menn vilja kalla þær áætlanir. Ef þjóðarsjóðurinn svokallaði á að virka eins og varasjóðurinn þá verði þetta bara enn ein leiðin þar sem Alþingi afsetur áhrif sín hvað fjárveitingavaldið varðar yfir til ráðherra og embættismannakerfisins. Ef það var planið er ágætt að það komi fram. Ég ætla ekki að hafa ræðuna lengri. Ég vona að okkur hlotnist að setja orku í að vinna nýja nálgun á það hvernig við metum þann árangur sem við náum með fjárveitingum sem veitt er inn í ríkiskerfið. Það kom fram fyrr í umræðunni að árið 2023 áætla menn að 249 milljörðum verði varið til heilbrigðismála, ef ég man töluna rétt. Það eru gríðarlegir fjármunir. Ég hef ekki séð miklar vangaveltur í því samhengi um það hvernig menn ætla að nýta þá peninga sem best. Það þarf ekki mikinn framlegðarauka í kerfinu til að það fari að skipta verulegu máli þegar upphæðirnar eru svo stórar. Ég vona að slík vinna fari af stað strax í haust og menn gangi af einurð til hennar og með það að markmiði að ná árangri í málum sem skila einhverju og skipta máli, en það verði ekki eitthvert endemis punt eins og þetta kolefnisgjald virðist vera.