Borist hefur bréf frá heilbrigðisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til þess að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 883, kostnaður við hjúkrunar- og bráðarými, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra og ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra.
Virðulegi forseti. Ég býst við að mér sé farið eins og mörgum öðrum að ég er ákaflega hugsi eftir að ég sá Kveik í fyrrakvöld. Maður hefur svo sem gert sér grein fyrir því, og það hefur ekkert farið leynt, að við erum ekki bara með alls konar losunarheimildir og annað slíkt heldur erum við einmitt að selja þessi upprunavottorð. Ég gerði mér hins vegar ekki grein fyrir því að umfangið væri slíkt sem fram kom í þættinum og hvernig það lítur út í alþjóðasamfélaginu að við skulum í raun bæði vera að geyma kökuna fyrir okkur, og segjast vera ótrúlega mikið græn, en síðan vera að selja hana frá okkur og taka í staðinn til okkar jarðvarmaeldsneyti og kjarnorku. Mig langar einfaldlega til að spyrja hæstv. ráðherra hvort eitthvað af þessu hafi komið henni á óvart eða hvort hún hafi verið algerlega meðvituð um hvernig staðan væri. 900 millj. kr. voru teknar inn í sölu á þessum upprunavottunum til Landsvirkjunar á síðastliðnu ári. Og ef svo er ekki spyr ég hvort ráðherra sé sátt við þetta eins og það er, hvort hún og hennar ráðuneyti sé að skoða þetta eitthvað frekar og hyggist bregðast við. Við höfum verið að auglýsa þá sérstöðu okkar að vera græn en það er ekki nóg að segja að staðreyndin sé sú að við séum græn þegar pappírar segja allt annað.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Til þess að svara því fyrst hvort eitthvað hafi komið á óvart í þessari umfjöllun þá get ég ekki sagt að svo hafi verið. Við höfum auðvitað alloft rætt upprunaábyrgðir og þær eru mjög umdeildar. Ég finn mjög fyrir því að almenningur er heilt yfir kannski ekkert ofboðslega hrifinn af þessu fyrirkomulagi. Þetta er fyrirkomulag sem hefur verið hér við lýði síðan 2008 og er hluti af regluverki frá Evrópu sem við komum á fót hér og önnur lönd gera líka, önnur lönd sem framleiða græna orku gera líka. Ef við myndum ganga það langt að banna til að mynda, ef það er yfir höfuð hægt, fyrirtækjum að selja upprunaábyrgðir þá eru alla vega aðrir framleiðendur grænnar orku í öðrum löndum sem geta gert það og okkar framleiðendur gætu það þá ekki. Því er stundum haldið fram að þetta kerfi eigi ekki við af því að við erum einangruð. En sú staðreynd að raforka verður ekki flutt á milli Íslands og annarra landa breytir því ekki að sala á upprunaábyrgðum héðan þjónar vissulega meginmarkmiði þessa kerfis, sem menn geta síðan haft skoðun á, sem er í grundvallaratriðum að gera framleiðslu á endurnýjanlegri orku fýsilegri frá sjónarhóli orkuframleiðenda en hún væri annars. Öll almenn fyrirtæki fá þessar ábyrgðir inni í verðinu, eru ekki að kaupa þær sérstaklega. En það á ekki við um stóriðjuna. Ég hjó eftir því að rætt var um sölu upprunaábyrgða á Spáni, að það væru hindranir þar. En þær hindranir eiga eingöngu við um virkjanir sem voru reistar fyrir ríkisstyrki, þannig að hjá grænum virkjunum sem voru reistar þar á eftir hefur aukist mjög sala á þessum upprunaábyrgðum. Það eru auðvitað önnur lönd, [[Forseti hringir.]]eins og ég segi, sem eru með græna framleiðslu á raforku og það breytir því ekki að raforkan okkar er [[Forseti hringir.]]framleidd með grænum hætti. Upprunaábyrgðir breyta þeirri stöðu ekki.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið en ég hafði frekar hugsað mér að líta okkur pínulítið nær og tala um Ísland jafnvel þó að við séum í samskiptum úti í hinum stóra heimi og í alþjóðasamfélaginu. En þá var ég fyrst og síðast að hugsa um okkur hér. Við segjum gjarnan að við séum svo rosalega spes og enginn sé eins og við og ég ætla bara að halda því fram að það sé nákvæmlega þannig, a.m.k. ef marka má - ég bara vísa því og spyr hæstv. ráðherra hvort hún viti um eitthvert annað land sem getur sagt það sem við getum sagt: Við erum 100% með græna orku hér. Við erum 100% hrein og framleiðum 100% græna orku. Veit hæstv. ráðherra um eitthvert annað land sem hún gæti dregið upp að hliðinni á okkur og sagt að væri sambærilegt? Og hvað varðar okkur um það hvernig önnur lönd fara með sína orku? Ég hélt að við værum algerlega sjálfstæð í orkumálum okkar hér og hvernig við færum með okkar mál. Við þyrftum ekkert endilega að vera að gera eins og allir hinir, af því að ég tel að við séum sérstök hvað þetta varðar og þetta gæti frekar bitið okkur í skottið en hitt.
Herra forseti. Það eru auðvitað önnur lönd sem stefna að því sem við erum með hér, þ.e. að vera að fullu með græna framleiðslu á raforku. Markmið þessa kerfis um upprunaábyrgðir er í raun að flýta fyrir því ferli að gera þá framleiðslu fýsilegri en hina, þannig að þau fyrirtæki hafi ákveðið samkeppnisforskot. Það er markmið kerfisins sem ég vissulega bjó ekki til og var innleitt hér fyrir löngu. Landsvirkjun er sá aðili sem selur langstærstan hluta af þessu enda er það langstærsti raforkuframleiðandi í landinu. Það sem væri hægt að skoða er hvort hægt er að láta birtast í eigendastefnu þess fyrirtækis afstöðu eigandans á því hvort og að hve miklu leyti eigi að selja upprunaábyrgðir vegna þess, eins og ég segi, skyldan er að þetta kerfi sé til staðar. Skyldan er ekki að gefa þær út. Það er eitthvað sem hefur verið rætt nokkrum sinnum og þessi umræða er uppi núna og ég er mjög opin fyrir því að taka þátt í slíkri umræðu og taka það áfram.
Herra forseti. Þrátt fyrir mikla fækkun starfsfólks og gjörbreytt starfsumhverfi í fjármálastarfsemi stendur Landsbankinn í stórframkvæmd á Hafnartorgi og byggir nýjar höfuðstöðvar fyrir milljarða króna á dýrustu lóð landsins. Framkvæmdin er rétt byrjuð og þegar komin 1,8 milljörðum fram úr áætlun, stendur í 12 milljörðum og upphæðin á örugglega eftir að hækka enn frekar. Byggingin á að borga sig á 24 árum og mun þá sennilega enginn fara lengur í banka, allt verður gert í heimabanka. Ég hef áður gagnrýnt þessa taktlausu og óþörfu framkvæmd ríkisbanka og hef áður rætt þetta við hæstv. ráðherra undir þessum lið. Ráðherra reyndi þá að búa til sinn eigin umboðsvanda og fría sig ábyrgð. Fyrir ellefu mánuðum lagði ég fram skriflega fyrirspurn um málið til hæstv. ráðherra og í vikunni barst loksins svar. Ráðherra vísar sem fyrr á stjórnina og reynir enn að koma sér undan ábyrgð, segist ekkert hafa með málið að gera þó svo að hann haldi á hlutabréfinu og sé eigandi félagsins. Í svari ráðherra kemur fram að þessi stórframkvæmd upp á 12 milljarða af opinberu fé var ekki borin undir eigandann á hluthafafundi. Bankasýsla ríkisins fer með hlut ríkisins í bankanum og samkvæmt lögum getur ráðherrann beint tilmælum til hennar um tiltekin mál eins og hann gerði þegar laun bankastjóra ríkisbankanna voru lækkuð. Bankasýslan sat alla aðalfundi bankans og vissi vel af fyrirhuguðu stórhýsi. Hæstv. ráðherra var því ekkert til fyrirstöðu að beina þeim tilmælum til Bankasýslunnar að láta stjórn bankans falla frá byggingunni. Ég spyr hæstv. ráðherra: Hvers vegna var málið aldrei samþykkt af eiganda bankans og hvers vegna var það ekki borið undir hluthafafund eins og ber að gera samkvæmt eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki?
Virðulegi forseti. Það voru nú svo margar rangfærslur í þessari ræðu að ég náði ekki að halda tölu á þeim öllum. Í fyrsta lagi, ég held ekki á hlutabréfum. Það er samkvæmt lögum þannig að hlutabréfið er í Bankasýslunni sem fer með hlutabréfið og hefur ákveðið fyrirkomulag við val á stjórnum. Stjórn Landsbankans er sjálfstæð, hún sækir umboð sitt ekki til Bankasýslunnar heldur til aðalfundarins og tekur ekki fyrirmælum frá Bankasýslunni heldur starfar sjálfstætt sem stjórn þessa fyrirtækis á grundvelli laga og reglna sem bankinn sjálfur hefur sett sér. Í öðru lagi er ég með efasemdir um að það sé rétt hjá hv. þingmanni að bankanum hafi borið að leita samþykkis á aðalfundi. En hitt er síðan annað mál að það kann að vera svo að fjármálaráðherra geti sent ýmiss konar tilmæli til Bankasýslunnar um hitt og þetta, t.d. gerðum við það á sínum tíma, eins og rakið var, að við lögðum áherslu á það við öll ríkisfyrirtæki, ekki bara fjármálafyrirtæki, Bankasýsluna eins og öll önnur fyrirtæki í eigu ríkisins, að menn gættu hófs við launaákvarðanir forstjóra og tækju mið af þeirri stefnumörkun sem myndaðist við kjarasamningagerð. Hér vill hv. þingmaður ítrekað taka upp viðskiptaákvörðun bankans við mig, en ég er einfaldlega ekki maðurinn sem tók þá ákvörðun. Ég held að þingið vilji heldur ekki að ég geti tekið slíka ákvörðun. Svo getum við rætt um það hvort þetta hafi verið góð ráðstöfun hjá bankanum eða ekki. Ég hef mínar efasemdir um að nauðsynlegt sé að byggja höfuðstöðvar á þessum stað. Ég tek það hins vegar ekki af stjórnendum bankans að þeir hafa sýnt fram á að þeir muni spara mikið í rekstri og svo er hitt [[Forseti hringir.]]að þeir munu eiga húsið. Þeir munu eiga húsið, það færist til eignar í reikningi Landsbankans sem getur þá selt það í framtíðinni eftir atvikum [[Forseti hringir.]]ef það nýtist ekki í þeim tilgangi sem bankinn starfar.
Herra forseti. Spuninn um umboðsvanda ráðherra heldur áfram. Ég hvet hæstv. ráðherra til að lesa lögin um Bankasýsluna. Á aðalfundum Landsbankans 2017, 2018 og 2019 er fjallað um nýjar höfuðstöðvar. Á þessum fundum sátu fulltrúi ráðherra og Bankasýslunnar og gerðu þeir aldrei athugasemdir við þessa glórulausu framkvæmd. Þetta er algjört aðgerðaleysi af hálfu ríkisins. Næg voru tækifærin fyrir eigandann að tjá sig um þetta gæluverkefni bankastjórnar. Bankasýslan hafði afskipti af arðgreiðslum í Arion banka og hótaði lögbanni en sér hins vegar ekkert tilefni til að hafa afskipti af útgjöldum Landsbankans upp á 12 milljarða í höfuðstöðvar. Í samþykktum bankans segir að höfuðstöðvar hans séu í Austurstræti. Þessu er ekki hægt að breyta nema á hluthafafundi. Stjórn bankans telur sig hafa heimild til að byggja nýjar höfuðstöðvar án samþykkis hluthafafundar. Stjórnin hefur því brotið samþykktir bankans. Hæstv. ráðherra: Er stjórn bankans eftirlitslaus? [[Forseti hringir.]]Sem gæslumaður ríkissjóðs hefur hæstv. ráðherra brugðist í þessu máli. Nær væri að þessir 12 milljarðar færu í fjársvelt heilbrigðiskerfi.
Virðulegi forseti. Þessi síðustu ummæli eru dæmi um vitleysuna sem stundum heyrist hér í þinginu um að það sem átti að fara í fjárfestingu ætti frekar að fara í rekstur, sem er sem sagt á hverju ári um alla framtíð. 12 milljarðar í rekstur á ári er allt annað en 12 milljarða fjárfesting. En hv. þingmaður vill ekki fella sig við það að hér er sérstök stofnun sem starfar lögum samkvæmt sem fer með hlutabréfið og á þessi samskipti við þau fyrirtæki sem undir stofnunina heyra. Ég lagði á sínum tíma fram frumvarp í þinginu um að við létum líftíma þessarar stofnunar líða undir lok eins og upphaflega var gert ráð fyrir, þ.e. lögin kváðu á um að stofnunin skyldi lifa í fimm ár. Þá þótti mönnum það afar slæm ráðstöfun, sérstaklega með vísan til þess að þá færðust málefni þessarar stofnunar nær ráðuneytinu. Það var það sem þingið var svo ósátt við. En svo vilja menn halda áfram að halda ráðherranum ábyrgum fyrir öllu því sem gerist í þessari sjálfstæðu stofnun sem síðan hefur aðkomu að skipan sjálfstæðrar stjórnar.
Herra forseti. Kannski fyrst að skjóta hér örstutt inn að bæði Albanía og Paragvæ eru með 100% endurnýjanlega raforku. En ég kem hér upp til að ræða við hæstv. ferðamálaráðherra um þá alvarlegu stöðu sem ferðaþjónustan er komin í. Ég hef áður lýst áhyggjum af skorti á viðbrögðum frá ríkisstjórninni og hæstv. ráðherra vegna þeirra áfalla sem greinin hefur orðið fyrir á síðustu mánuðum. Fyrst er það fækkun ferðamanna til Íslands vegna gjaldþrots WOW, erfið staða Icelandair vegna Max-vélanna, sterk staða krónunnar og til viðbótar erum við að sjá afbókanir á versta tíma vegna Covid-19 veirunnar. Þannig fækkaði ferðamönnum um 13% milli ára í janúar en í þeim tölum er ekki farið að gæta áhrifa veirunnar. Allt þetta hefur gert fyrirtækjum í ferðaþjónustu erfitt fyrir þó að vissulega sé jákvætt að þrátt fyrir fækkun ferðamanna hafi verðmæti á hvern ferðamann aukist. Enn meira áhyggjuefni er þó, eins og kom fram í viðtali við framkvæmdastjóra Samtaka ferðaþjónustunnar og RÚV í gær, að umtalsvert hefur þrengt að fjármagni innan ferðaþjónustunnar sem hefur auðvitað mikil áhrif á rekstrarumhverfi fyrirtækjanna. Sérstaklega hefur þetta slæm áhrif á lítil og meðalstór fyrirtæki sem eiga erfitt með að standa af sér tafir á greiðslum og hafa þá sömuleiðis enga möguleika til uppbyggingar. Deilir hæstv. ráðherra áhyggjum mínum af stöðu greinarinnar? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að Seðlabankinn stígi inn í og bregðist við þeirri stöðu sem komin er upp gagnvart fjármögnun greinarinnar? Herra forseti. Ég spyr einfaldlega: Hvar eru mótvægisaðgerðir við brotthvarf WOW? Án þess að gera lítið úr þeirri stöðu sem er komin upp vegna loðnubrests, sem er vissulega mjög alvarleg, er gríðarlega mikið lagt í að bregðast við því þegar silfrið úr hafinu hverfur, en hvað með önnur útflutningsverðmæti eins og komur ferðamanna? Hvar eru rannsóknarskipin að leita að þeim? Það er nefnilega loðnubrestur í ferðaþjónustunni en aðkoma stjórnvalda er allt önnur þar í orðum og gjörðum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Spurt er hvort ég hafi áhyggjur af stöðu greinarinnar og vissulega hef ég áhyggjur af stöðu greinarinnar þegar kemur að verðmætasköpun innan hennar, stöðu hennar í því efnahagsumhverfi sem við erum í núna. Sá samdráttur sem við horfum fram á bítur ferðaþjónustuna a.m.k. ekki minna og jafnvel meira en aðrar greinar. Ferðaþjónustan er auðvitað ofboðslega mannaflsfrek atvinnugrein. Það er ekki hægt að líta fram hjá þeirri þróun sem átt hefur sér stað hér á Íslandi undanfarin ár þegar kemur að launahækkunum og launahlutfall í ferðaþjónustu er mjög hátt. Ráðuneytið er til að mynda að klára samning við Íslandsstofu, það er hlutverk Íslandsstofu að markaðssetja Ísland sem ferðamannaland. Sá samningur er sterkur og ég veit að Íslandsstofa hefur farið í stefnumörkun. Þar er ferðaþjónustan að sjálfsögðu einn helsti áherslupunktur. Við höfum eflt markaðsstofurnar úti um allt land og erum í frekari vinnu hvað það varðar þegar kemur að stoðkerfi ferðaþjónustunnar um landið. Við höfum farið í meiri háttar stefnumótun þar sem við höfum greinina með, þar sem við göngum í takt og erum sammála um hvert stefnir. Hagræðing er að eiga sér stað innan greinarinnar. Fyrirtæki munu fara á hausinn, það liggur fyrir. Það er hluti af markaðnum og þau áföll sem við höfum orðið fyrir flýta þeirri þróun. Og þegar spurt er hvort ég muni beita mér þegar kemur að Seðlabankanum þá er Seðlabankinn ofboðslega sjálfstætt stjórnvald og ég geri ráð fyrir því að þar séu þessir þættir greindir sömuleiðis. En ég vil bara að það komi fram að við höfum bæði verið að auka fjármagn í rannsóknir, í Framkvæmdasjóð ferðamannastaða, erum að fara að segja frá úthlutunum þar mjög fljótlega, og höfum tekið á heimagistingu. Mitt seinna svar nýtist þá í að tala um það hversu mikla trú ég hef á þessari grein og framtíðarhorfum hennar.
Forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Raunveruleikinn er sá að ferðaþjónustan er ekki lengur einhver krúttatvinnugrein heldur er þetta grein sem stóð undir 11% af vergri landsframleiðslu árið 2018. Sama ár störfuðu tæplega 29.000 manns við greinina. Vegna samdráttarins eru ferðaþjónustufyrirtæki í auknum mæli að loka yfir vetrartímann og fækkun fyrirtækja er að verða greinileg vegna gjaldþrota og sameininga. Þrátt fyrir fögur orð um að stuðla að aukinni vetrarferðamennsku hefur ríkið ekki staðið við sitt en vetrarþjónusta við fjölmarga vinsæla ferðamannastaði hefur verið takmörkuð og aðgengi að heilu landshlutunum jafnvel takmarkað líka. Það var áhugavert að lesa í morgun viðtal við hæstv. menntamálaráðherra um þá skoðun hennar að ríkisstjórnin verði að grípa til aðgerða til að sporna við frekari slaka í hagkerfinu. Mig langar að spyrja hæstv. iðnaðar-, nýsköpunar- og ferðamálaráðherra hvort hún sé sammála hæstv. menntamálaráðherra. Væri ekki mikilvægt nú að fara í raunverulega aukinn stuðning við ferðaþjónustuna til uppbyggingar og viðhalds og þjónustu innviða sem gagnast öllum íbúum landsins, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins?
Herra forseti. Þrátt fyrir að ferðamönnum hafi fækkað vil ég að það komi fram að þeir bæði dvelja lengur og eyða meiri fjármunum. Það er þrátt fyrir allt í samræmi við það sem við stefnum öll að, þ.e. að hver ferðamaður skilji meira eftir sig, markmiðið er ekki að fjölga þeim eða þeir séu svo og svo margir heldur að verðmætasköpun og arðsemi sé næg. Varðandi dreifingu ferðamanna er það alveg rétt, það er viðvarandi verkefni og við höfum alls ekki lokið við allt sem þar þarf að gera. Þegar kemur að tugmilljarða innspýtingu í innviðafjárfestingar í landinu held ég að enginn standi hér og segi að þeim finnist það vond hugmynd. En það þarf bara að horfa á það í samhengi hlutanna; hvaða áhrif það hefur á ríkissjóð, hvaða fjárráð eru nú, hvað er rétt að gera efnahagslega þegar þessi staða er uppi. Kallað hefur verið eftir innviðafjárfestingum í nokkur ár. Það var ekki rétt að fara í meiri háttar fjárfestingar þegar umhverfið var þannig. Nú er annar tími uppi. En það þarf líka að horfa á það í hvað peningarnir hafa farið. Við höfum tekið ákvarðanir um að setja tugi milljarða í þau kerfi sem kallað hefur verið eftir að treysta; heilbrigðiskerfi, velferðarkerfi, fæðingarorlof, atvinnuleysisbætur o.s.frv. [[Forseti hringir.]]Staðan er einfaldlega þannig að ekki er hægt að eyða sömu krónunni tvisvar. En nú eru vissulega tímar uppi þar sem kallað er eftir innviðafjárfestingu [[Forseti hringir.]]og það þarf þá að leita leiða til að gera það og þá má líka horfa á [[Forseti hringir.]]hvaða eignir ríkið á og hvaða eignir er hægt að selja til að nýta í það.
Virðulegi forseti. Mig langar til að spyrja fjármála- og efnahagsráðherra tveggja spurninga. Sú fyrri er leiðandi og mætti eflaust flokka sem klassíska leiðindapólitík en tilefnið verður æ háværara eftir því sem líður á. Hin spurningin er praktísk, nauðsynlegur hluti af eftirlitshlutverki þingsins og skiptir miklu máli. Þegar lög nr. 116/2016 voru sett var núverandi fjármálaráðherra einnig fjármálaráðherra. Þetta var breyting á lögum um almannatryggingar en því miður voru gerð mistök, þessi klassísku mistök sem gerast alltaf í þinglokastressinu þegar verið er að reyna að troða málum í gegnum þingið án þess að það fái nægilegan tíma til ígrundunar. Þessi mistök kostuðu skattgreiðendur 4,8 milljarða og leiðréttingin sem var gerð kostaði á bilinu 800–1.500 milljónir, ef marka má tölurnar sem komu fram í Kveik sl. þriðjudag. Miðað við þetta klúður upp á um 6,1 milljarð og að viðbættum mistökum við búsetuskerðingar, Landsréttarmálið og ýmislegt fleira er fyrri spurning mín til ráðherra: Af hverju fara Sjálfstæðismenn svona illa með almannafé? Seinni spurningin er nauðsynleg því að kostnaðurinn við misheppnuðu leiðréttinguna í þessu máli gæti orðið 1.500 milljónir ef ríkið þarf að greiða öllum 32.000 sem urðu fyrir skerðingu vegna misheppnuðu leiðréttingarinnar dráttarvexti sem voru greiddir málsaðila í dómsmálinu sem þurfti að höfða til að sækja rétt viðkomandi. Seinni spurningin er því hvort ákvörðun um fjárheimild vegna endurgreiðslu á ólögmætum afturvirkum skerðingum hafi komið frá fjármálaráðuneytinu eða fjármálaráðherra. Voru einungis 800 milljónir í vexti en ekki 700 milljónir aukalega í dráttarvexti samkvæmt dómsorði vegna fjárheimildaákvörðunar úr fjármálaráðuneytinu?
Virðulegi forseti. Mér er algerlega fyrirmunað að skilja hvernig hv. þingmaður sem hér talaði vill heimfæra upp á fjármálaráðherrann ábyrgð á frumvarpi sem hann ekki lagði fram og var síðan á endanum samþykkt samhljóða á Alþingi. Hann segir síðan: Hér er dæmi um að Sjálfstæðisflokkurinn fer illa með almannafé. Ég verð að segja, virðulegi forseti, mér er algerlega orðið misboðið, að þessi hv. þingmaður sem kemur hér á sokkaleistunum upp í ræðupúlt, í sitt hvorum sokknum ítrekað með pólitískt skítkast í raun og veru, ekkert annað, hefur ekkert annað fram að færa hér í þingsal, skuli ætlast til þess að maður taki svona fyrirspurn alvarlega. Ég get bara ekki gert það. Varðandi útreikninga vegna þeirrar niðurstöðu að ríkið skuldi tilteknar fjárhæðir þá eru menn að reyna að gæta ýtrustu sanngirni, fara að lögum. Það kunna að vera uppi álitamál um alls konar atriði sem snúa að vaxtaprósentu, upphafsdegi vaxta, dráttarvöxtum á hvaða tímabili o.s.frv. Og já, stundum rís ágreiningur um það og þá er leyst úr því.
Virðulegi forseti. Fyrir nokkru kom upp rifrildi milli félagsmálaráðuneytis og fjármálaráðuneytis vegna endurgreiðslna búsetuskerðinga þar sem því var haldið fram að ekki væri hægt að endurgreiða búsetuskerðingar af því að ekki fengist heimild um það frá fjármálaráðherra. Þetta var ákveðið rifrildi sem var í gangi sem gat komið út á einn eða annan veg o.s.frv. Það er því mjög eðlilegt að í þessu tilviki sé spurt aftur: Er þetta fjárheimildavandamál eða liggur ábyrgðin í alvörunni hjá velferðarráðuneytinu? Hver tók ákvörðunina? Það er talað hérna um ýtrustu sanngirni. Hér er málsaðili sem fær greidda 10% vexti á meðan 31.999 aðrir aðilar fá ekki 10% heldur 5,5%. Hver er sanngirnin í því? Það er orðið dálítið athyglisvert líka hvernig fjármála- og efnahagsráðherra kemur ítrekað upp í andsvör og segist ekki skilja neitt. Ég held að það sé kjarninn í vandamálinu þegar allt kemur til alls.
Virðulegi forseti. Hér er einfaldlega verið að spyrja út í mál sem er margrætt í þinginu og í þingnefndum og við höfum brugðist við því áður. Ég hef sagt í þessum stól af þessu sama tilefni að þegar fólk á kröfu á ríkið þá mun hún innheimtast og það getur ekki staðið á fjárheimildum að greiða lögmætar kröfur á hendur ríkinu.
Herra forseti. Óveðursský hafa hrannast upp í efnahagslífinu á undanförnum misserum og kannski ekki síst á síðustu mánuðum. Það er að raungerast það sem ríkisstjórnin var ítrekað vöruð við, þ.e. að of bratt væri farið í útgjaldaaukningu á grundvelli óraunhæfra efnahagsforsendna. Ríkisstjórnin hefur hingað til skellt skollaeyrum við þeim aðvörunarorðum en þó virðist það vera að breytast. Hæstv. menntamálaráðherra kom fram með tillögur um viðamiklar efnahagsaðgerðir í viðtali í Morgunblaðinu í morgun, m.a. um verulega innspýtingu í innviðafjárfestingar og sérstaka lækkun á tryggingagjaldi sem hæstv. ráðherra sagði að nyti að sínu viti stuðnings ríkisstjórnarflokkanna og að öllum líkindum stuðnings stjórnarandstöðuflokka líka. Ég skal reyndar segja það hér og nú að ég tel þessar hugmyndir álitlegar. Ég hef svo sem nefnt það áður í pontu að þetta væri tímapunkturinn sem við ættum að fara í verulegar innviðafjárfestingar, ráðast í stórátak og jafnvel breyta lögum um opinber fjármál til að takast á við það. En ég hefði áhuga á að heyra það frá hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort þessar hugmyndir njóti stuðnings ríkisstjórnarinnar, hvort þær séu til umræðu á borði ríkisstjórnarinnar við gerð nýrrar fjármálaáætlunar. Og það sem væri auðvitað áhugaverðast að heyra er hvernig ríkisstjórnin hyggist fjármagna slíkar innviðafjárfestingar, hvort það verði þá með lántökum eða eignasölu.
Virðulegur forseti. Við höfum rætt þetta mál áður hér í þingsal. Ég tel að nú séu kjöraðstæður til að auka við opinbera fjárfestingu. Innviðafjárfestingar eru akkúrat það mál sem ég hef verið að nefna sérstaklega, t.d. í tengslum við sölu á Íslandsbanka, það geti stutt ríkissjóð í því að fara í átak í innviðafjárfestingu og gera umbreytingar á efnahagsreikningi sínum. Þar þarf málið ekki að raungerast allt á þessu ári heldur á næstu árum. Aðalatriðið er að menn leggi af stað, taki ákvörðun um að umbreyta eigninni þegar réttu aðstæðurnar skapast. Þannig eflum við innviði í landinu án þess að taka það allt saman að láni á meðan eignir eru til staðar. Ég held að lykilatriðið í þessu efni liggi í tveimur hlutum. Það er annars vegar það að við getum ekki horft upp á að á næstu árum verði ríkissjóður að öðru leyti rekinn í halla. Við þurfum að sjá tekju- og gjaldaliðina ná saman að fráteknum fullfjármögnuðum innviðafjárfestingum. Þarna er ástæða til að hafa ákveðnar áhyggjur vegna þess að tekjur ríkisins um þessar mundir eru að gefa eftir. Það er rétt. Útgjaldaaukningin hefur verið mikil á undanförnum árum og við rísum ekki undir viðlíka útgjaldavexti á næstu árum að óbreyttum tekjuforsendum. Við þurfum því að koma með áætlun sem er trúverðug hvað þetta snertir þannig að við til viðbótar við fjárfestingarátakið séum við ekki að steypa ríkissjóði í tug ef ekki hundruð milljarða rekstrarhalla. Þetta er annars vegar verkefnið. Hitt er síðan það að velja verkefnin af kostgæfni þannig að við fjárfestum í því sem raunverulega skilar arði fyrir samfélagið. Margt af því sem ég hef heyrt nefnt í umræðunni mun skila afskaplega litlum arði fyrir samfélagið til lengri tíma, jafnvel þó að það auki umsvifin eitthvað tímabundið og fleiri verði ráðnir til vinnu. Þarna held ég að við eigum mikið verk að vinna, dýpka umræðuna um arðbærar innviðafjárfestingar á móti hins vegar hugmyndum um alls konar fjárfestingar sem gera [[Forseti hringir.]]ekkert annað en að fjölga störfum í landinu tímabundið.
Herra forseti. Ég held að við hæstv. ráðherra séum nokkuð sammála um það að það skiptir öllu máli í innviðafjárfestingum að þær séu arðbærar til lengri tíma. Ég saknaði þess raunar svolítið í upptalningu hæstv. menntamálaráðherra að hún hugsaði ekki til samflokksmanns síns og formanns um vegaframkvæmdir. Ég tel að við höfum á undanförnum árum byggt hagvöxt á uppgangi í ferðaþjónustu en að verulegu leyti höfum við svelt vegaframkvæmdir á móti. Ég held að mjög mikilvægt sé að ráðast í framkvæmdir eins og að hraða tvöföldun Reykjanesbrautar og tryggja öryggi á Suðurlandsvegi. Við sjáum allt of mikla slysatíðni á Suðurlandsvegi með stórauknum ferðamannastraumi. Ég held að nú sé einmitt rétti tímapunkturinn til að ráðast af ákveðni og hraða í slíkar fjárfestingar en ég óttast að það dragist ef það verður algjörlega spyrt saman við sölu á bönkum. Ég styð sölu á bönkum, ég tel ríkið vera með allt of stóran eignarhlut í fjármálakerfinu, en það mun taka tíma að losa um hann. Þess vegna tel ég eðlilegt að við horfum til þess með hvaða öðrum hætti við getum hraðað innviðafjárfestingum og fjármagnað þær til skamms tíma þó svo að til lengri tíma litið sé mjög skynsamlegt að losa sig við eignir eins og fjármálastofnanir á móti.
Virðulegur forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni að það er ákveðin áskorun í þessu. Ég held að við getum ekki boðað átak í fjárfestingum sem algerlega og í einu og öllu er háð því að við seljum á einhverjum tilteknum tíma. En ef við hins vegar förum þá leið að lýsa því yfir að við séum komin af stað í söluferli með bankann er ljóst að á komandi árum mun söluandvirðið skila sér til ríkisins og þannig getum við brúað bilið með því að fjármagna það sem þarf að hrinda í framkvæmd áður en að salan raungerist. Ég held að það verði í sjálfu sér ekki risastórt vandamál. Ég ætla líka að nefna það hér að við höfum búið okkur undir þetta á undanförnum árum með því að greiða upp skuldir ríkissjóðs í stórum stíl og tryggja þannig ríkissjóði aðgang að mun ódýrara fjármagni. Ég hef oft verið gagnrýndur fyrir það í þessum sal að við værum jafnvel að skila of miklum afgangi á ríkisfjármálunum á undanförnum árum, og hversu oft hefur maður ekki farið í viðtalsþættina og fengið gagnrýni fyrir það á meðan verkefni bíða. En nú sjá menn, þegar kólnar aðeins í hagkerfinu, hversu miklu það skiptir að skila afgangi þegar vel gengur til að geta tekist á við stöðuna þegar hægir á.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. nýsköpunarráðherra fyrir að taka sér tíma til að ræða þetta mikilvæga mál. Þegar ég óskaði eftir þessari sérstöku umræðu í október sl. var nýbirt úttekt Daða Más Kristóferssonar, prófessors við Háskóla Íslands, um framlög til rannsókna og nýsköpunar eftir landshlutum 2014–2018. Niðurstöður voru nokkuð sláandi hvað varðar dreifingu þessara framlaga en staðreyndin er að langstærsti hluti þessara styrkja fer á höfuðborgarsvæðið. Ég vildi því spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi spurninga: Hverjar telur ráðherra að séu helstu skýringar á því að þessi munur sé á árangri milli landshluta? Hvernig sér ráðherrann fyrir sér að auka stuðning við rannsóknir og nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins? Er það stefna ráðherra að fjölga opinberum störfum sem tilheyra málaflokki hennar utan höfuðborgarsvæðisins? Það er að mínu mati fátt mikilvægara en að styðja við fjölbreytta atvinnustarfsemi um allt land, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins, í ljósi þess að þar eru egg atvinnulífsins allt of oft öll í sömu körfu. Miðað við niðurstöður Daða Más er ljóst að okkur tekst ekki nægilega vel upp, a.m.k. virðast nýsköpunarfyrirtæki og rannsóknarverkefni utan höfuðborgarsvæðisins ekki ná að nýta sér það styrkjakerfi sem byggt hefur verið upp fyrir landið. Ástæðurnar fyrir því eru eflaust margar. Í einhverjum tilfellum skila upplýsingar um sjóðina sér e.t.v. ekki til þeirra sem á þyrftu að halda og í öðrum tilfellum vantar ef til vill þekkingarlega grunninn og þekkingarlega stuðninginn, aðgengi að leiðbeiningum við umsóknir og stuðning við uppbyggingu fyrirtækja. Nýsköpunarmiðstöð hefur það hlutverk að styðja við nýsköpun um allt land en því miður er staðreyndin sú að þó að starfsmenn stofnunarinnar séu allir af vilja gerðir hafa þeir ekki tök á því að sinna öllu landinu eins og er. Er raunar sorglegt að sjá, eins og kom fram í svari ráðuneytisins við fyrirspurn minni nýlega, að starfsmönnum stofnunarinnar utan höfuðborgarsvæðisins hefur fækkað á undanförnum árum en síðustu ár hefur til að mynda engin starfsstöð Nýsköpunarmiðstöðvar verið á Austurlandi sem Austfirðingar hafa tilfinnanlega fundið fyrir. Ég vil því nýta tækifærið hér í þessari umræðu og skora á hæstv. ráðherra að bæta úr þeirri stöðu. Nýsköpun byggir á hugmyndum en hún byggir ekki síður á þrautseigju og það er einmitt eitt af því sem Nýsköpunarmiðstöð styður við og þarf að styðja við, að veita hvatningu og stuðning og ráðgjöf um hvernig frumkvöðlar koma hugmyndum sínum áfram. Annað sem er mikilvægt að hafa sem víðast er aðgengi að ódýru húsnæði fyrir frumkvöðla sem og í einhverjum tilfellum aðgengi að sérhæfðara húsnæði eins og votrýmum og viðurkenndum eldhúsum. Við höfum séð það í klasasetrunum eins og í Íslenska sjávarklasanum og Íslenska ferðaklasanum, sem og í Þróunarsetrinu á Ísafirði, hve mikilvægt það er fyrir frumkvöðla að vera í skapandi umhverfi með öðrum sem eru að vinna að ýmsum verkefnum og eru jafnvel sérfræðingar á sínu sviði. Það gerist svo margt þegar verið er að drekka kaffibolla á kaffistofunni. Þá er það að lokum fjármagnið. Margir kunna að velta því fyrir sér af hverju ríkið ætti að vera að styðja við nýsköpun en staðreyndin er að aðkoma ríkisins skiptir máli. Hagfræðingurinn Mariana Mazzucato hefur t.d. sýnt fram á að margar af okkar lykiluppfinningum, svo sem allir íhlutir í snjallsíma, eru þróaðar í verkefnum á vegum hins opinbera. Hluti af vanda nýsköpunarfyrirtækja, ekki síst utan höfuðborgarsvæðisins, er einmitt skortur á þolinmóðu fjármagni og reyndar skortur á fjármagni yfir höfuð. En staðreyndin er sú að fjármálastofnanir neita að taka þátt í metnaðarfullum verkefnum utan höfuðborgarsvæðisins á þeim forsendum að þau séu of áhættusöm og einfaldlega virðast þau sérstaklega hafa áhyggjur af staðsetningu verkefna. Í þessu samhengi má til gamans geta þess að leitarvélar Google byggðu á styrk frá vísindasjóði Bandaríkjanna og Tesla fór ekki af stað fyrr en fyrirtækið fékk 465 milljón dollara lán frá Orkustofnun Bandaríkjanna. Í gær stóð til að úthluta úr uppbyggingarsjóði Austurlands við hátíðlega athöfn. Athöfninni var frestað, ótrúlegt en satt, vegna veðurs. Það var áhugavert að skoða þá úthlutun í ljósi þess hversu lítið er sótt í nýsköpunar- og rannsóknarsjóði frá Austurlandi. Í ár var nefnilega metfjöldi umsókna, 71 í menningarverkefni og 55 í nýsköpun og atvinnuþróun en aðeins 60 verkefni hlutu styrkúthlutun. Þessi umsóknarfjöldi sýnir það skýrt að það er enginn skortur á spennandi hugmyndum og verkefnum fyrir austan eða úti á landi en líklega eru uppbyggingarsjóðirnir aðgengilegri fyrir fyrirtæki og verkefni sem eru að stíga sín fyrstu skref. En þessir styrkir geta verið gríðarlega mikilvægir fyrir þessi fyrirtæki og má nefna sem gott dæmi um slíkt fyrirtæki Kerecis á Ísafirði sem hóf starfsemi sína eftir að hafa unnið nýsköpunarverðlaun Vestfjarða. Ég held því að það væri mjög mikilvægur hluti [[Forseti hringir.]]að efla stuðning við nýsköpun úti á landi, að stíga ákveðin skref í áttina að því að styrkja uppbyggingarsjóði landshlutanna. Væri gaman að heyra hvort hæstv. ráðherra sé ekki sammála mér og sé tilbúinn í það verkefni með okkur.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að vekja máls á þessari mikilvægu umræðu um stuðning við rannsóknir og nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Eins og margoft hefur komið fram í máli mínu, og ég veit að við hv. þingmaður erum hjartanlega sammála, er öflug nýsköpun forsenda þess að við getum tekist á við allar helstu áskoranir nútíðar og framtíðar. Þess vegna fagna ég þessari umræðu sem og öllum öðrum sem snúa að nýsköpun. Ein af okkar stóru áskorunum í dag eru þær öru tæknibreytingar sem kenndar eru við fjórðu iðnbyltinguna og það er okkar sameiginlega verkefni að passa upp á að þær breytingar leiði ekki til aukins aðskilnaðar í samfélaginu. Þess vegna verðum við að efla rannsóknir og nýsköpun á öllum sviðum samfélagsins, hvort sem er í þéttbýli eða dreifbýli. Í úttekt Daða Más Kristóferssonar, sem hv. þingmaður vísaði til, var kannað hvernig styrkir til rannsókna og nýsköpunar dreifðust eftir landsvæðum á tímabilinu 2014–2018. Skoðaðir voru ýmsir opinberir samkeppnissjóðir en einnig skattafsláttur vegna rannsókna og þróunar og bein framlög til háskóla. Í úttektinni kom fram að langstærstur hluti framlaga fór til höfuðborgarsvæðisins enda flestar umsóknir frá því svæði. Hins vegar var árangurshlutfall umsókna mjög mismunandi eftir landshlutum og þar bar höfuðborgin ekki hærri hlut en önnur landsvæði. Árangurshlutfall var þannig hæst á Vestfjörðum, bæði hvað varðar Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð. Það er auðvitað til vitnis um öflugt rannsókna- og nýsköpunarstarf á því svæði. Þegar heildarfjárframlög voru hins vegar borin saman við íbúafjölda kom fram að Norðvesturland stóð jafnfætis höfuðborgarsvæðinu hvað varðaði framlög á hvern íbúa og almennt stóðu þeir landshlutar betur að vígi þar sem háskólastarfsemi á sér stað. Þetta minnir okkur auðvitað á mikilvægi menntunar og færni í rannsóknum og nýsköpun. Tækniþróunarsjóður, sem heyrir undir ráðuneyti mitt, byggir úthlutunarreglur sínar fyrst og fremst á gæðum umsókna óháð því hvaðan þær koma. Framlög í sjóðinn voru aukin til muna fyrir nokkrum árum og umfang sjóðsins stækkað en þar sem umsóknum fjölgaði einnig mikið eru í dag aðeins um 12% umsagna sem fá styrk hverju sinni. Út frá sjónarmiði landsbyggðarinnar þýðir þetta að um átta umsóknir þurfa að meðaltali að koma frá viðkomandi landshluta til að ein þeirra fái styrk og flest árin eru umsóknir landshlutanna færri en átta. Umsókn í Tækniþróunarsjóð er ekki endilega besta lausnin fyrir frumkvöðla á landsbyggðinni heldur þurfum við að horfa á stuðningsumhverfið í stærra samhengi og horfa m.a. til þess hvernig megi auka menntun og færni um land allt og jafnvel draga fram sérstöðu hvers og eins landshluta. Við sjáum að innviðir eins og menntastofnanir og rannsóknastarf er það sem þarf að koma á undan til að hitt komi. Til viðbótar við stuðning í gegnum samkeppnissjóði höfum við á síðustu árum aukið mjög skattendurgreiðslu til fyrirtækja vegna rannsókna og þróunar. Það er í samræmi við stefnu ríkisstjórnarinnar um eflingu rannsókna og þróunarstarfs og bætt samkeppnisskilyrði nýsköpunarfyrirtækja. Hér hafa umsóknir frá landsbyggðinni verið tiltölulega fáar hingað til og úr því viljum við bæta og við höfum lagt aukna áherslu á kynningu á þessum stuðningi um land allt. Ég held að ég hafi nefnt þetta í öllum fyrirtækjaheimsóknum í hringferð um daginn. Í samvinnu við fjármála- og efnahagsráðuneytið erum við einnig að fara af stað með greiningu á áhrifum þessa skattafsláttar, m.a. með tilliti til landsbyggðarsjónarmiða, og munum við nýta niðurstöðurnar til að móta þennan opinbera stuðning enn frekar. Eitt af leiðarljósum nýsköpunarstefnu er áhersla á beinan stuðning og aðgerðir frekar en yfirbyggingu og umsýslu. Í þeim anda höfum við ekki áætlanir um að fjölga opinberum störfum á sviði nýsköpunar á landsbyggðinni. Við viljum frekar beita okkur fyrir meiri samþættingu aðgerða og aukinni samvinnu þvert á ráðuneyti, svo stuðningur við rannsóknir og nýsköpun sé sniðinn að þörfum viðkomandi landshluta og á forsendum íbúa sem þar búa. Við höfum sem dæmi áhuga á því að auka stuðning nýsköpunar innan sóknaráætlana landshlutanna og nýta betur þá innviði sem eru til staðar til rannsókna, nýsköpunar og atvinnuþróunar. Við erum t.d. í samvinnu við mennta- og menningarmálaráðuneytið, í kjölfar þingsályktunar sem samþykkt var hér og flutt af Samfylkingu og Pírötum, ef ég þekki rétt, að vinna að markvissri umgjörð um stafrænar smiðjur, FabLabs, um allt land. Þessar smiðjur eru í dag reknar á átta stöðum á landinu í samstarfi við framhaldsskóla og nærumhverfi og við viljum gefa þessari starfsemi fastara land undir fótum af því að þarna gefast einfaldlega tækifæri til að virkja sköpunarkraft og frumkvöðlamennsku um land allt. Ég verð að nýta þessar síðustu sekúndur í að taka undir með hv. þingmanni þegar hún nefnir að það sé mikilvægt fyrir frumkvöðla að komast í umhverfi með öðrum frumkvöðlum. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir hefur sömuleiðis nefnt að þetta snúist um meiri sambúð og minni fjarbúð. Það er í þeim anda sem við sjáum fyrir okkur þessa uppbyggingu úti á landi, [[Forseti hringir.]]að það sé raunverulega fyrir hendi umhverfi og aðstæður fyrir fólk til að koma saman, þar sem það kemst í tæki, kemst í kaffibolla með öllum hinum sem eru líka að hugsa um að stofna fyrirtæki, [[Forseti hringir.]]af því að þannig spretta upp þessi tré, þessi nýju tækifæri, þegar við sjáum um að vökva garðinn.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu og ágætisræðu hjá hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Það er mikill aðstöðumunur þegar kemur að stofnunum og háskólaumhverfi annars vegar og almennum frumkvöðlum hins vegar varðandi umsóknir í samkeppnissjóði. Stofnun sem er borin uppi af ríkisfé, eins og t.d. Matís eða Nýsköpunarmiðstöð Íslands, er í yfirburðaaðstöðu til að hljóta styrki samkeppnissjóða. Stofnunin getur sýnt fram á tryggt mótframlag sem fjármagnað er af ríkissjóði og mikið mannval sérfræðinga sem einnig eru á launum hjá ríkissjóði. Við þetta þarf hinn almenni umsækjandi að keppa sem er oft á tíðum búinn að setja allt handbært fé sitt í verkefni og á undir högg að sækja með öflun sérfræðiaðstoðar. Það er því alls ekki rétt þegar segir í skýrslunni að þeir fiski sem róa, sumir fá aflann einfaldlega sendan beint heim til sín. Þetta atriði snertir auðvitað aðstöðumuninn milli landshluta þar sem flestar stofnanir sem þessara forréttinda njóta eru á höfuðborgarsvæðinu en almennir frumkvöðlar eru dreifðir um landið. Frumkvöðlamiðstöðvar, þar sem hugvitsfólk getur komið saman og unnið að verkefnum sínum sameiginlega eða sér í lagi gegn hóflegu leigugjaldi, eru mikilvægur þáttur í frumkvöðlastuðningi sem stjórnvöld hafa því miður lítt hugað að. Á Ásbrú á Suðurnesjum var frumkvöðlamiðstöðin Eldey. Þangað komu fjölmargir frumkvöðlar og unnu að verkefnum sínum og má þar nefna Valorku sem dæmi. Þróunarfélagið Kadeco, sem er í eigu ríkisins, fékk það verkefni að koma húsum á Ásbrú í almenn not og á síðasta ári var húsnæði Eldeyjar selt undan frumkvöðlum og þeir settir á götuna. Ekki dugðu fyrirheit stjórnvalda lengur en þetta. Leigan í Eldey var hófleg en eftir þetta þurftu þeir að leigja húsnæði [[Forseti hringir.]]sem var fjórum sinnum dýrara og mun óhentugra. Engin úrræði hafa komið í staðinn. Þetta dæmi, herra forseti, sýnir því miður [[Forseti hringir.]]áhugaleysi ríkisstjórnarinnar þegar kemur að málefnum nýsköpunar á landsbyggðinni.
Herra forseti. Atvinnuveganefnd fékk í morgun fína kynningu á nýsköpunarstefnu Íslands til 2030. Hún er vissulega metnaðarfull og mikilvægt að fylgja henni eftir. Það eru mikil tækifæri í nýsköpun og þau eru mörg á landsbyggðinni, það eru auðlindir á landsbyggðinni, bæði til lands og sjávar og í matvælaframleiðslu, snyrtivörum, lyfjum, fæðubótarefnum og alls kyns fullvinnslu afurða hátæknifyrirtækja. Þetta þekkjum við, fyrirtæki sem hafa farið í uppbyggingu og ná góðum árangri eins og Skaginn á Akranesi, Kerecis á Ísafirði og önnur fyrirtæki sem eru í uppbyggingarfasa, Þörungaklaustur á Reykhólum. Villimey á Tálknafirði, Biopol á Skagaströnd og Pure Natura á Sauðárkróki. Allt eru þetta fyrirtæki sem eru að vaxa og dafna og við þurfum að styðja við. Það þarf að vera stuðnings- og samkeppnisumhverfi sem er í lagi og innviðir í lagi og það þarf að beina fjármagni til frekari rannsókna og frumkvöðla frekar en í umsýslu og uppbyggingu eins og hæstv. ráðherra nefndi. Það vantar þolinmótt fjármagn og að gera rekstrarregluverkið samræmdara til að geta hafið rekstur sprotafyrirtækja. Fjármagn til rannsókna og frumkvöðla hefur verið stóraukið. En það þarf líka að skila sér út á landsbyggðina eins og hér hefur verið nefnt. Ég held að margir þættir þurfi að spila saman til að tryggja frekari uppgang rannsókna og nýsköpunar hér á landi. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur lagt mikla áherslu á uppbyggingu. Það mætti skoða leiðir til að tryggja að rannsóknar- og nýsköpunarstyrkir renni frekar til landsbyggðarinnar og hvetja til þess að fólk frá öllum landshlutum sæki um styrki. Skoða mætti t.d. að eyrnamerkja tiltekna hluta styrkja hverjum landshluta. Ísland býr yfir miklum mannauði, verkviti og hugviti, og við þurfum að nýta það sem best og nýta líka skólakerfið okkar til að örva frumkvöðla og nýsköpun. Þar höfum við líka mikil tækifæri, að byrja strax í skólakerfinu með þá hugsun.
Virðulegur forseti. Einföld spurning: Hvers vegna getur íslenska ríkið átt aðild að Þróunarbanka Asíu en ekki viljað búa til Þróunarbanka Íslands? Þetta er svolítið spes spurning og skemmtileg mótsögn í þessu því að eitt stærsta vandamál bæði sprotafyrirtækja, fyrirtækja í rannsóknum og þróun og jafnvel eldri framleiðslufyrirtækja í dag er að þau hafa ekki aðgang að fjármagni til þess að stækka og skapa eitthvað nýtt og gera betur og meira. Bankarnir eru nefnilega að draga saman seglin í útlánum til fyrirtækja almennt og þegar slík lán eru veitt er það gert með himinháum vöxtum. Við í fjárlaganefnd vorum á fundi hjá Seðlabankanum í gær þar sem sýnd var þróun útlána á undanförnum misserum og þar fara útlán hratt niður, sérstaklega til fyrirtækja. Innlendir fjárfestar fjárfesta ekki nema mjög varlega og í takmörkuðum mæli og erlendir fjárfestar fást varla til þess að líta við Íslandi, aðallega vegna ótta um óábyrgt stjórnkerfi og óstöðugan gjaldmiðil, sem samkvæmt verkefnum Seðlabanka hefur vissulega gengið ágætlega að undanförnu að glíma við en hættan er alltaf til staðar. Við þurfum meiri tíma til að sanna okkur. Þó að þróunarsjóðir eins og Rannís og Tækniþróunarsjóður séu að gera ágæta hluti til að koma fyrirtækjum af stað eru sjóðir þeirra allt of litlir og hjálpa nær eingöngu á frumstigum verkefna en ekki þegar þau eru tilbúin til fjöldaframleiðslu eða markaðssetningar. Það er margt sem ætti að gera og ríkisstjórnin hefur sagst ætla að bregðast við þessu t.d. með Kríusjóðnum en hann kemur mögulegt ekki fyrr en eftir næstu kosningar og það er alveg óljóst hvernig fjármögnun hans verður háttað, úr hvaða fjármunum hann mun hafa að spila og hverjar reglurnar verða um fjárfestingar. Í stuttu máli er það bara óljóst loforð sem Sjálfstæðisflokkurinn þykist ætla að efna í næstu ríkisstjórn, en það kemur kannski í ljós í kosningabaráttunni.
Virðulegi forseti. Bestu þakkir fyrir þessa umræðu um rannsóknir og nýsköpun utan höfuðborgarsvæðisins. Umræðan snýst í raun einkum um opinbert stoðkerfi nýsköpunar sem hefur bein og óbein áhrif á alla nýsköpun og hvernig við högum aðstæðum og hvötum til nýsköpunar. Hér hefur verið rakið hversu hrópandi mismunur er á dreifingu fjármagns milli landshluta. Þarna erum við með tilfærslukerfi fjármuna sem vissulega á ekki að dreifast jafnt á alla einstaklinga landsins en verður að nýtast öllum landshlutum. Samfélagið þarf á tækifærum alls landsins að halda. Við þurfum og verðum að stunda nýsköpun og rannsóknir um land allt. Þannig tryggjum við samkeppnishæfni landsins í heild. Nýsköpun byggir m.a. á grunni atvinnulífs og náttúru sem nú þegar er til staðar. Svo bætum við hugvitinu við. Ekki var teljandi munur á árangurshlutfalli umsækjenda milli landsvæða en mikið misræmi er í sókn í sjóðina milli landshluta. Þá heyrist oft: Tja, þeir fiska sem róa. En það blasir við að það eru þeir sem fá bát og árar sem fiska. Þeir sem standa á bakkanum gera það ekki. Landshlutar án staðbundinnar háskólastarfsemi og ráðgjafar standa verr að vígi. Í allt of mörg ár hef ég rætt hvernig mögulegt sé að auka rannsóknastarf og nýsköpun í landsbyggðunum. Niðurstaða mín er að þrennt skipti mestu máli og það þarf að bæta. Það þarf staðbundið háskólanám og háskólastarf í öllum landshlutum. Við verðum að leggja skyldur á háskólana til að það gerist. Það þarf líka að búa til hvata og áhersluverkefni hjá opinberu sjóðunum sem stuðla að eða setja jafnvel í forgang umsóknir beint tengdar landshlutunum og það þarf virkt stoðkerfi um land allt. Bætum því við góða nýsköpunarstefnu og þar er FabLab góð byrjun.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir umræðuefnið hér sem er í sjálfu sér mikilvægt. Ég held að þegar við tölum um nýsköpun almennt, þegar við tölum um atvinnustefnu og þegar við tölum um byggðastefnu sé mjög brýnt að við skiljum nokkurn veginn að það er munur á þessum hlutum þó að þeir að sjálfsögðu styðji hver við annan. Nýsköpun er, eins og orðið gefur til kynna, það að gera eitthvað nýtt, alveg nýtt, eða gera eitthvað sem fyrir er með nýjum hætti. Það er annað að hefja atvinnurekstur um ágæta hugmynd sem er kannski ekkert í sjálfu sér stórkostlega merkileg en hún er mjög mikilvæg á því svæði eða hvar sem hún kemur fram. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við ruglum ekki saman hugtökum og tilgangi. Það er svo margt sem er hægt að gera. Það að byggja upp öflugt atvinnulíf um allt land getur verið háð ýmsum þáttum. Þar þykir mér t.d. að við höfum alltaf lagt allt of mikla áherslu á það að halda að landsbyggðinni sjávarútvegi og landbúnaði, það er alfa og omega alls. Við þurfum auðvitað að búa þannig um hnútana að það fé sem er til ráðstöfunar sé til frjálsrar ráðstöfunar, til hvaða hugmynda sem er, en ekki binda það á klafa einhvers tiltekins því að með frjálsræðinu og frelsinu gerast hlutirnir. Ég held að það sé aðalatriði málsins að við búum þannig um hnúta.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þessa góðu og gegnu umræðu. Mér finnst eiginlega augljósa verkefnið hér vera að stjórnvöld tryggi jafnræði hvað varðar tækifæri til að sækja í stuðningskerfið allt og hvetji stofnanir og einstaklinga um land allt til að sækja meira í rannsókna- og nýsköpunarsjóði. Það er jú skylda stjórnvalda að byggja upp vísinda- og nýsköpunarstarf um land allt. Við landsbyggðarmenn, eins og ég myndi vilja segja, erum nú alls ekkert verr gefnir en fólkið á höfuðborgarsvæðinu. Ég vil meina það að við ættum að sitja við sama borð hvað það varðar. Fólkið úti á landi hefur líka áhuga á því að taka þátt í velmeguninni og t.d. ferðamannaflæðinu sem hefur verið hér. Margir hverjir eru að reyna að skapa sér afkomu og koma með hugmyndir að litlum fyrirtækjum en oft og tíðum er mjög erfitt að ná í fjármagn. Ég tel því að þrátt fyrir að hæstv. ráðherra hafi sagt það á hringferð um landið að hún hafi hvatt alla til að sækja í þessa sjóði þá sé í fyrsta lagi hægt að einfalda allt regluverkið í kringum umsóknir í sjóðina. Fyrir utan það er ekki nóg að fara hringferð og segja þetta hér og þar, þótt viljinn sé góður, heldur verður að auglýsa það betur. Það verður að hvetja fólk og leiðbeina því. Það er eins og þessu sé haldið svo undir teppinu að þeir einstaklingar sem hefðu gjarnan viljað sækja í sjóðina vita ekki einu sinni hvernig þeir eiga að fara að því. Þeir eiga erfitt með það og þeir þurfa að fá hjálp. Miðað við þann metnað sem við leggjum í framtíðina er það núna á valdi stjórnvalda að jafna þetta úti um allt land og aðstoða þá sem þurfa á að halda við að sækja um.
Herra forseti. Nýsköpun er lykilorðið en við sem þekkjum fjárlögin eins og handarbakið á okkur sjáum að sú hugsun hefur ekki náð alla leið inn til ráðherrans. Förum yfir fimm hrollvekjandi staðreyndir úr fjárlögunum: 1. Rannsóknasjóður fær beinlínis minni fjármuni í ár en í fyrra í glænýjum fjárlögum þessarar ríkisstjórnar og er lækkunin 20% á tveimur árum. 2. Innviðasjóður fær einnig lækkun á milli ára. 3. Markáætlun á sviði vísinda og tækni fær sömuleiðis lækkun á vakt þessa ráðherra á milli ára. 4. Tækniþróunarsjóður, sem er lykilsjóður, fær þá einnig minna í ár en í fyrra samkvæmt núgildandi fjárlögum og er lækkunin yfir 20% á tveimur árum. Það er risavaxin lækkun til lykilsjóðs á vettvangi nýsköpunar. 5. Nú er lækkunin til endurgreiðslna vegna kvikmyndagerðar á Íslandi um 30% milli 2019 og 2020. Þessi ríkisstjórn minnkar fjármuni til kvikmyndagerðar um 30% á milli áranna 2019 og 2020. Herra forseti. Þetta eru allt mikilvægir sjóðir, úrræði á sviði nýsköpunar, sem fá ekki meira á milli ára heldur minna og það stendur skýrum stöfum í fylgiriti fjárlaga þessarar ríkisstjórnar. Nú liggur sérstaklega fyrir að það hallar á nýsköpun á landsbyggðinni. Hið opinbera gegnir afar mikilvægu hlutverki þegar kemur að því styrkja nýsköpun og þróun. Auknir fjármunir í nýsköpun og rannsóknasjóði búa beinlínis til peninga. Þeir búa til fjölbreyttara atvinnulíf og styrkja byggðirnar. [[Forseti hringir.]] Herra forseti. Við þurfum ríkisstjórn sem skilur þetta og fer fram á veginn en ekki aftur á bak eins og þessi ríkisstjórn gerir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir þessa umræðu sem er afar mikilvæg. Hér hefur margt gott komið fram þó að ekki komi allir með góðar hugmyndir um framþróun í þessu. Það er auðvitað mjög mikilvægt, eins og kom fram í ræðu ráðherrans, að landsbyggðin og auðvitað fyrst og fremst frumkvöðlar og hugmyndir þeirra sitji við sama borð. Ég held að það skipti mestu máli því að þessu er erfitt að deila niður eftir hausatölu úti um landið. Það sem við þurfum líka að huga mjög mikið að í þessum sal er umhverfi nýsköpunarinnar, hvernig það er fyrir þá sem vinna á því sviði. Gæði umsókna eru nánast sérfræðiatriði, menn þurfa nánast að vera sérfræðingar í því að sækja um í þessa sjóði og óvissan og biðin er löng. Við þurfum að laga leyfisveitingar, skattkerfi og reglugerðarumhverfi svo að það taki mið af þeim löndum sem við berum okkur helst saman við þar sem slíkir hlutir gerast nánast á ljósahraða meðan við bjóðum upp á margra mánaða bið. Ósigrar eru einn hluti af nýsköpun og þeir eru óhjákvæmilegir, eins og kom fram á fundi í atvinnuveganefnd í morgun. En uppgjöfin er óásættanleg og það er auðvitað það sem við skulum hafa að leiðarljósi. Það er líka þannig að frumkvöðlar og atvinnulífið búa að því er virðist oft við annað reglugerðarumhverfi en t.d. nágrannalönd okkar í Evrópusambandinu sem þó setur reglurnar sem við tökum upp. Við þurfum að skoða það. Í lokin vil ég minnast á það að frumkvöðlafyrirtækin sem hafa vaxið í skjóli öflugs atvinnulífs og eru á markaði um allan heim byrjuðu líka á fyrsta skrefinu.
Herra forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga máli og einnig þakka ég innlegg hæstv. ráðherra. Það kemur í ljós í þessari umræðu að mikill munur er á dreifingu fjármagns til nýsköpunar um landið og á árangri einnig. Sumir landshlutar hafa verið afskiptir. Ég hef eins og hæstv. ráðherra ferðast töluvert um landið að undanförnu og hef orðið var við ákveðið vandamál. Ég ætla því í ræðu minni að tala um landbúnaðinn. Hvernig hefur nýsköpun í landbúnaði verið á undanförnum árum og áratugum? Mig grunar, herra forseti, að þar sé ekki um auðugan garð að gresja þótt vissulega megi finna ljósa punkta eins og t.d. þróun í mjólkurafurðum. Nýsköpun á sér ekki stað nema að mjög litlu leyti meðal bændastéttarinnar sjálfrar. Hún er á horriminni, eins og alkunna er, og þar er ekkert fjármagn til nýsköpunar. Maður heyrir glöggt á bændum þegar maður heimsækir þá að það er ósköp lítið svigrúm til nýsköpunar og jafnvel vantar þekkingu á umsóknum, eins og hér hefur komið fram. Ég vil líka nefna aðrar afurðir, t.d. sauðkindarinnar sem hefur nú alið okkur hér um aldir. Hvað varðar kjöt, ull, gærur o.s.frv. hafa menn af veikum mætti víða um land verið að reyna að skapa meiri verðmæti úr því en gengið mjög brösuglega. Þarna er aldeilis verk að vinna og ég vil benda á að á milli landbúnaðar og sjávarútvegs og nýsköpunar, í þessum tveimur aðalatvinnuvegum þjóðarinnar, er himinn og haf.
Herra forseti. Fjárfesting í þekkingu og nýsköpun er einhvers konar ruðningstæki í efnahagslífinu og um þetta er veruleg samstaða á Alþingi, það er engum blöðum um það að fletta. Nýsköpun er yfirleitt tekin í fjórum skrefum eða fösum; það er hugmyndavinnan, það er greiningarvinnan, það er þróunarvinnan og svo að lokum framleiðsla. Það er á þessum tveimur síðustu fösum eða stigum sem okkur gengur verr en ella að fóta okkur og tryggja fjármagn. Landshlutasérþekking er nokkuð sem er til. Það er nándin við náttúruna sem er jú aðal auðlind okkar. Það er landbúnaðurinn, það eru sjávarnytjarnar, það eru grösin, grasnytjar, og það eru ýmiss konar jarðefni. Þessa þekkingu þurfum við að nota okkur betur en við höfum gert hingað til og leggja til þess fé og tíma. Mig langar að nefna tvennt í því sambandi. Það er annars vegar nýr sjóður, einhvers konar gangsetningarsjóður sem ég vildi kalla svo. Það er þá hægt að líta á þá sjóði sem fyrir eru, Tækniþróunarsjóð og Rannsóknasjóð, sem seinni skref. Þessi sjóður samanstendur annars vegar af áhættufé til fyrirtækja sem eru að fara í nýsköpun, getur þá horfið ef þetta gengur ekki upp, en það er líka hægt að sjá fyrir sér að þetta verði hlutafé sem síðan gangi hægt og rólega til baka. Það er hagnaður ríkis sem er notaður í þennan sjóð. Það getur verið fé úr þjóðlendum, rekstri þar, það getur verið úr sölu bankahluta, það getur verið frá hagnaði orkufyrirtækja. Í kjölfarið þarf að koma þriggja til fimm ára landshlutaátak þar sem eru haldnir kynningarfundir þar sem er farið ofan í mál með sérfræðingum í nýsköpun, sérfræðingum í vísindum og fjármagn í þetta tryggt í gegnum þennan tiltekna sjóð. Þeir eru margir veit ég, herra forseti, en stundum þarf að bæta við.
Virðulegur forseti. Í þessum geira eru mjög mörg vandamál en líka fullt af lausnum. Það eru kannski helst skortur á lausnum sem hefur verið vandamálið en sókn ríkisstjórnarinnar og stefna ríkisstjórnarinnar hefur á þessu kjörtímabili verið nýsköpunarstyrkir til stærstu aðilanna, ekki t.d. uppbygging á rannsóknasjóðum menntamála eða byggðasjónarmið eða eitthvað þess háttar. Hæstv. ráðherra talaði um stafrænar smiðjur, FabLab. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir sagði einmitt að FabLab væri góð byrjun í þessum aðstæðum. Ég get hjartanlega tekið undir það en þegar ég fór og heimsótti stafrænu smiðjurnar á Akureyri í liðinni viku og í Breiðholti þá höfðu menn þar áhyggjur af fjármögnun af því að það kemur frá mismunandi stöðum. Það voru áhyggjur um að fjármagn væri að hverfa. Það var engin vísbending um að farið væri eftir þeirri þingsályktunartillögu sem allir á þingi samþykktu. Ég bíð rosalega spenntur eftir fjármálaáætluninni sem verður birt núna því að hægt er að rökstyðja að þar sé fyrsta tækifærið til að bregðast við þeirri þingsályktun. Ef það verða orðin tóm, ef það verða engar aðgerðir í fjármálaáætlun gagnvart þessari þingsályktun sem þingið samþykkti og bætti í þá sjáum við einfaldlega að ríkisstjórnin ætlar ekki að bregðast við því sem þingið er að biðja um. Það hefur verið talað um ýmislegt. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason talaði um nýsköpun í landbúnaði sem er líka mjög áhugavert atriði en það er rosaleg nýsköpun víðs vegar um landið. Það er wasabi-rækt, það er verið að tala um lárperurækt á Vestfjörðum, það er verið að rækta iðnaðarhamp á Austfjörðum, það er verið að rækta bygg til viskígerðar o.fl. En allir þessir staðir mæta ákveðnum hindrunum. Þessir litlu aðilar sem eru að reyna að komast af stað og gera eitthvað spennandi lenda í stoppi, þá vantar fjármagn, reglugerðir þvælast fyrir og ýmislegt svoleiðis.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur fyrir að hefja máls á þessari umræðu. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir kom inn á mikilvægi staðbundins háskólanáms og hlutverk háskóla gagnvart samfélaginu í sókn og nýsköpun. Þá vil ég einnig nefna mikilvægi þekkingarsetra eða háskólasetra vítt og breitt um landið. Oftar en ekki vinna þau með rannsóknir sem tengjast heimahögunum á einhvern hátt og geta þannig stutt við nýja og frjóa hugsun og jafnvel í gamalgrónum atvinnuvegum. En þó að stoðkerfi nýsköpunar sé á vegum ríkisins þurfa sveitarfélögin einnig að leggja áherslu á að draga þjónustuna út á land. Frá mínum bæjardyrum séð er það vel reynandi að koma á fót einhvers konar stoðdeild eða ráðgjafa sem myndi aðstoða fyrirtæki, stofnanir og jafnvel sveitarfélög að sækja í rannsókna- og nýsköpunarsjóði. Það vantar ekkert áhugann að sækja fram heldur vantar frekar aðstoð, leiðbeiningar við að sækja í þetta fjármagn. Þessi ráðstöfun gæti klárlega verið til eflingar búsetu og atvinnuuppbyggingar og skapað betri lífsskilyrði á landsbyggðinni. Virðulegur forseti. Ég vil að lokum víkja aðeins að orðum hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar sem fjallaði um styrkveitingar til landbúnaðar. Ég vil nefna Matís sem sækir töluvert mikið fram og vinnur fyrst og fremst í matvælaiðnaði. Ég nefni Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og síðan er það einnig Framleiðnisjóður. Vissulega er alltaf hægt að gera betur en það er þó töluvert sem er sótt í á vegum landbúnaðarins og ég vildi koma því á framfæri.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka kærlega fyrir góða umræðu hér í dag og vonandi sjáum við þann góða vilja sem kom fram í umræðunni verða að raunveruleika. Ég tek sérstaklega undir það sem kom fram hjá hæstv. ráðherra og hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur varðandi mikilvægi aðgengis að menntun og rannsóknarstofnunum og auðvitað FabLöbbunum sem ég hlakka til að sjá eflast og verður að tryggja fjármögnun á. Samkeppnisstaða landshlutanna er hins vegar því miður, eins og kom glöggt fram í umræðunni, skökk á mörgum sviðum. Sem dæmi má nefna aðstöðumun þeirra sem búa utan höfuðborgarsvæðisins þegar kemur að aðgengi að sérfræðingum. Þau þurfa til að mynda sjálf að standa straum af ferðakostnaði. Ef þú ert að vinna t.d. í matvælaiðnaði og vilt fá sérfræðing frá Matís með þér í verkefnið þarftu að borga undir hann út á land. Er það eðlileg samkeppnisstaða? Við þurfum sömuleiðis, eins og hv. þm. Ágúst Ólafur Ágústsson kom svo vel inn á, að efla okkar góðu sjóði sem stuðla að nýsköpun og rannsóknastarfi um landið. Þar er ekki síst mikilvægt að efla uppbyggingarsjóði landshlutanna og ég vona að hæstv. ráðherra vinni að því með okkur að efla þessa sjóði, a.m.k. stendur ekki á okkur þingmönnum Samfylkingarinnar. Það er svo margt sem mætti gera betur og vonandi verður þessi umræða til að hvetja þingheim til að stuðla betur að því. Herra forseti. Góðar hugmyndir fæðast nefnilega hvar sem fólk býr en aðgengi að stuðningi, fjármagni og menntun eru lykilatriði þegar kemur að því að færa þessar góðu hugmynd yfir í raunveruleikann. Við megum ekki klikka á því að styðja við góðar hugmyndir einfaldlega af því að þær urðu ekki til á höfuðborgarsvæðinu. Við þurfum að gera betur og ég vona að við sjáum vilja til þess í komandi fjármálaáætlun og sömuleiðis í aðgerðum hæstv. ráðherra.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða og gagnlega umræðu hérna í dag. Úttekt Daða Más Kristóferssonar, sem vísað var til, var unnin að beiðni Vísinda- og tækniráðs en á þeim vettvangi hefur einmitt verið lífleg umræða um mikilvægi þess að styðja við rannsóknir og nýsköpun um land allt. Mig langar að koma að nokkrum atriðum. Hv. þm. Björn Leví Gunnarsson nefndi að hér væri ekkert erlent fjármagn að koma inn í nýsköpunarumhverfið. Það er alls ekki rétt. Erlendir fjárfestar komu t.d. með meira en 15 milljónir dollara til Íslands í fyrra, m.a. til Ísafjarðar, hvort sem það er Kerecis, Oculis, SidekickHealth, GRID, Lava cheese og fleiri og fleiri fyrirtæki. Það er því alger óþarfi að tala niður þann árangur sem þetta umhverfi er að ná og skiptir sköpum. En við viljum gera betur og Kría er auðvitað verkefnið og sjóðurinn er stóra aðgerðin í þeim efnum. Hún er hönnuð til að bæta fjármögnunarumhverfi á Íslandi. Sprotafyrirtæki þurfa einfaldlega aðra tegund fjármögnunar en banka og þess vegna erum við að koma á fót Kríu. Einu sinni vorum við með bankastarfsemi sem hjálpaði sjávarútveginum að fjárfesta í togurum og öðru til að byggja upp þá atvinnugrein og nú erum við að gera það sem gera þarf til að efla þetta umhverfi. Það er alger þvæla að segja að Kría sé einhvers konar loðið loforð sem komi einhvern tímann seinna og sé annarra að standa við. Við erum að smíða frumvarp. Við gerum ráð fyrir þessu í fjármálaáætlun. Þetta er að verða að veruleika og þetta mun skipta sköpum fyrir nýsköpunarumhverfið á Íslandi. Ef vel tekst til trúi ég því að þetta muni færa okkur upp um ekki bara eina tröppu heldur nokkrar í þessu umhverfi. Nýsköpun er einfaldlega grundvallarstoð verðmætasköpunar á Íslandi, á landinu öllu, og landsbyggðin öll þarf að vera með í því verkefni. Nýsköpun er ekki varaaflsstöð þegar annað brestur. Hún er grundvallarstoð verðmætasköpunar á Íslandi. Hún er heldur ekki lúxus til að hafa með til hliðar til að líta vel út [[Forseti hringir.]]heldur er hún það sem mun hjálpa okkur að leysa allar þær áskoranir sem við stöndum frammi fyrir, hvort sem það eru efnahagslegar áskoranir, lýðfræðileg þróun, loftslagsmál eða hvaðeina annað. [[Forseti hringir.]] Ég hlakka til að eiga áframhaldandi umræðu um nýsköpunarmál og þakka kærlega fyrir góða umræðu.
Forseta hefur borist bréf um afturköllun máls. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé kallar aftur fyrirspurn á þskj. 381 í máli 336, um stafræna endurgerð prentmáls.
Virðulegi forseti. Ég tilgreindi ekki í fyrirvara mínum við málið í hverju hann fælist en ég mun útskýra það í atkvæðaskýringum eftir atvikum. Mér finnst þetta mjög mikilvægt mál og það er kominn tími til að laga það sem hér er lagað. Ég geri athugasemdir við einstaka atriði en athugasemdirnar eru ekki nógu stórar til að réttlæta sjálfstætt nefndarálit. Ég vildi þó gera formlega grein fyrir fyrirvaranum sem snýr að a-lið 1. gr. og f- og g-liðum 2. gr. og mun gera það betur á eftir.
Virðulegi forseti. Þetta er engin svakaleg breyting, hér er lagt til að það taki fjögur ár í staðinn fyrir þrjú að verða íslenskur ríkisborgari sem er hér með dvalarleyfi á grundvelli hjónabands við íslenskan ríkisborgara. Þetta er gert af frekar tæknilegri ástæðu, af þeirri ástæðu að búsetuleyfi miðar við þær aðstæður við þrjú ár og þá þykir eðlilegra að það taki fjögur ár að verða íslenskur ríkisborgari. Ég get svo sem skilið þá röksemd en er samt á móti því að lengja tímann í fjögur ár. Þetta er hins vegar ekki stórt atriði og ég greiði atkvæði gegn því andstætt því sem birtist á ljósatöflunni. Ég greiði atkvæði gegn ákvæðinu.
Virðulegi forseti. Mig langar bara að gera eina litla athugasemd. Hér er bætt við heimild til að víkja frá skilyrðum 1. og 6. töluliðar 1. mgr. 9. gr. varðandi framvísun gagna frá heimaríki eða fyrra dvalarríki ef aðstæður umsækjanda eru óvenjulegar og ríkar sanngirnisástæður mæla með því. Þarna hefði ég helst viljað að stæði: eða. Aftur á móti er verið að bæta við heimild til að víkja frá skilyrðum sem ég styð, enda er eðlilegt og málefnalegt að víkja frá skilyrðum þegar málefnalegar ástæður eru fyrir því. Það að framvísa gögnum frá heimaríki þykir sjálfsagt á Íslandi þar sem við búum við frið og ágætar aðstæður. Það er ekki sjálfsagt hvar sem er í heiminum og þess vegna er gott og eðlilegt að þessi heimild sé sett inn. Því styð ég hana og greiði atkvæði með henni.
Virðulegi forseti. Hér er kjörinn útúrsnúningsmatur fyrir suma íhaldssamari flokka. F-liðurinn fjallar um að sá sem talinn er ógna mikilvægum þjóðarhagsmunum, öryggi ríkisins eða utanríkisstefnu þess eigi ekki rétt á íslenskum ríkisborgararétti. Það hljómar svo sem ágætlega. Hins vegar er þetta ákvæði illa skýrt í greinargerð að mínu mati og sér í lagi hugtakið „mikilvægir þjóðarhagsmunir“. Þar er t.d. fjallað um viðskiptahagsmuni. Þá veltir maður upp spurningunni: Hvað ef hér býr Kínverji sem er með mikinn uppsteyt og mikil leiðindi og hefur mikil áhrif gagnvart kínverskum stjórnvöldum og kínversk stjórnvöld fara að hóta því að rifta fríverslunarsamningi við Ísland? Eru það mikilvægir þjóðarhagsmunir? Samkvæmt greinargerð er það óljóst og það þykir mér ótækt þannig að þótt markmið greinarinnar sé í sjálfu sér ágætt og réttlætanlegt þurfa svona hlutir að vera skýrir að mínu mati. Þar til viðbótar er þetta þegar skilyrði fyrir búsetuleyfi og því í rauninni óþarft að mínu mati þótt markmiðið sé í sjálfu sér jákvætt. Ég sit hjá. Ég er ekki á móti greininni en ég sit hjá.
Virðulegi forseti. Hér er bætt við reglugerðarheimild til að setja nánari ákvæði um framkvæmd 1. og 5. töluliðar 1. mgr. 9. gr. laganna. Þarna vegast á tvö sjónarmið, annars vegar skýrleiki laganna og hins vegar sveigjanleiki gagnvart aðstæðum. Hægt er að færa rök fyrir hvoru tveggja. Mér þykir eðlilegast þegar kemur að svona mikilvægum réttindum sem ríkisborgararéttur er að þetta sé í lögum og að það sé þar skýrt. Aftur á móti tel ég eðlilegt að tímabundið sé reglugerðarheimild til að finna út úr því hvernig þau lög ættu að vera. Ég myndi því leggja til að reglugerðarheimild yrði veitt tímabundið en síðan yrði það fyrirkomulag sem þætti hentugast sett í lög eftir á. Aftur á móti er það ekki venjan, frekar í hina áttina, og þess vegna sit ég hjá við afgreiðslu þessa tiltekna ákvæðis.
Virðulegur forseti. Varðandi 3. gr. þessa frumvarps fagna ég því sem þar kemur fram er snýr að því að rýmka heimildir gagnvart smábrotum sem hafa kallað á sektir. Ég hef gagnrýnt reglulega að við séum í þingsal að taka afstöðu til slíkra umsókna eins og þekkt er fyrir þingfrestun hverju sinni. Mér þykir í greinargerðinni skautað heldur létt fram hjá röksemdunum fyrir því að láta þessa heimild ganga alveg upp til þess sem er skilgreint sem fangelsi í meira en tíu ár. Gangi málið til nefndar á milli 2. og 3. umr. held ég að skynsamlegt væri að nefndin bætti dálítið í rökstuðninginn fyrir því að hafa hærri refsiviðmiðin inni sem ég tel ekki skynsamlegt. Ég mun greiða atkvæði með greinunum á grundvelli þess að ég er ánægður með að lægri sektarviðmið séu komin inn.
Virðulegi forseti. Hér eru greidd atkvæði um eitt af mikilvægari ákvæðunum að mínu mati, þar sem sektarfjárhæðir eru hækkaðar, en öðru er líka breytt sem er sjaldnar nefnt, sem er afskaplega mikill meinbugur á gildandi lögum eins og þau hafa verið hingað til. Oft er talað um að þessar sektarfjárhæðir séu úreltar. Það er í sjálfu sér ekki aðalatriðið. Aðalatriðið er að ef maður fær að gildandi lögum tvær sektir og þær eru samanlagt meira en 100.000 kr. fær hann aldrei nokkurn tímann í lífinu ríkisborgararétt á Íslandi. Viðkomandi fengi þau fyrr ef hann færi í tveggja eða tíu ára fangelsi og myndi bíða af sér tímann einu sinni en ef hann fengi tvær sektir og þær færu yfir 100.000-kall. Þetta er augljóslega galli í lögunum, augljóslega ekki vilji löggjafans, en samt sem áður ótvíræður lagatexti. Þetta hefur leitt af sér mörg mál til undirnefndar allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis um undanþágur á þessum grundvelli og þá hafa nefndarmenn tekið tillit til ýmissa sjónarmiða eins og frægt er orðið. Ég bind vonir við að þessi breyting dragi úr álagi á þá undirnefnd og dragi úr nauðsyn þess að fara undanþáguleið [[Forseti hringir.]]til að ná niðurstöðu sem mér sýnist mestallur þingheimur vilja hvort sem er.
Herra forseti. Stjórnarfrumvarp þetta á sér rót í stórfelldum brotum sem fólust í fölsun ökumæla í bifreiðum, brotum sem beinast gegn fjárhagslegum hagsmunum og umferðaröryggi. Málið kallaði fram hörð viðbrögð fjölmargra aðila þegar það kom upp. Viðbrögð stjórnvalda mega teljast hafa verið heldur linkuleg og svo er um frumvarp þetta. Af þeim ástæðum leggjum við þingmenn Miðflokksins í atvinnuveganefnd til að málinu verði vísað til ríkisstjórnarinnar þar sem hún vinni málið betur. Við þingmenn Miðflokksins munum að öðru leyti ekki greiða atkvæði um frumvarpið.
Forseti. Málið er í sjálfu sér ekki slæmt en það er bara minnsta hugsanlega mögulega skref sem hefði verið hægt að taka í ljósi Procar-málsins, þ.e. þegar menn svindla á ökutækjamælum og selja þar af leiðandi eign sem nær þá hærra verði annars vegar og hins vegar selja eignir sem eru óöruggari í akstri. Menn vita ekki hvernig þeir eiga að sinna aðbúnaðinum með ökutækið vegna þess að upplýsingar um kílómetrastöðu eru rangar. Um það snýst þetta mál þannig að ég mun samþykkja það eins og það er hérna en þetta er minnsta hugsanlega skref sem hefði verið hægt að taka. Það hefði verið hægt að afmarka sig ekki við bílaleigur. Það hefði verið hægt að láta málið ná yfir söluaðila. Það hefði verið hægt að hafa sektir hærri. Í dag skiptir engu máli hversu oft menn brjóta af sér, þótt það væri 148 sinnum fylgir því bara einu sinni 2 millj. kr. sekt. Það hefði verið hægt að gera miklu meira og allir sem komu fyrir nefndina og ræddu um þann þátt málsins eru sammála um að þessi viðurlög séu ekki letjandi [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem vilja svindla. Menn sem svindla í eitt skipti á kílómetramæli og selja bílinn eru komnir með þessa 2 millj. kr. sektargreiðslu. [[Forseti hringir.]]Í 147 skipti í viðbót eru menn að græða. Þetta er engan veginn nóg. Ég mun samþykkja frávísunartillöguna frá Miðflokknum þannig að ráðherra geti unnið málið betur en ef hún verður felld, sem hún verður, samþykki ég samt málið.
Það má heldur ekki svindla á tímanum.
Herra forseti. Mig langar bara örstutt að gera grein fyrir þeirri afstöðu minni að vera ekki á meirihlutaáliti í þessu máli. Ástæðan er einfaldlega sú að ég tel að ekki sé nógu langt gengið. Eins og hv. þm. Jón Þór Ólafsson fór vel yfir áðan kom það mjög skýrt fram hjá gestum nefndarinnar að ástæða hefði verið til að ganga lengra. Þrátt fyrir það er þetta mjög gott skref og við styðjum því málið og teljum ekki ástæðu til að tefja það.
Forseti. Það væri ágætt fyrir ráðherra að fylgjast með eða vera í salnum þegar verið er að greiða atkvæði um frávísunartillögu á hennar máli. Það eru málefnalegar ástæður til að vísa málinu aftur til ráðherra. Þetta eru minnstu hugsanlegu skref sem hægt er að taka. Það hefði verið hægt að gera miklu meira, ráðherra hefði átt að gera miklu meira og við ræddum það í nefndinni. Við báðum um að haft væri samband við ráðherra um að skoða hlutina. Að vísu má segja ráðherra eitt til málsbóta, skilaboð komu til baka um að það eigi að setja skýrari atriði í reglugerðum. Í meðförum nefndarinnar var málið aðeins lagað en það væri rosalega gott fyrir okkur að fá svar við spurningunni: Hvað hyggst ráðherra gera í kjölfarið? Við báðum líka um að senda þau skilaboð til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að setja ekki bara þessi lög fyrir bílaleigur heldur líka bílasölur og einstaklinga. Sá sem lækkar kílómetratöluna á mælinum sem bæði veldur fólki fjárhagsskaða og skapar óöryggi í umferðinni á að vita [[Forseti hringir.]]að það sé ólöglegt heilt yfir.
Herra forseti. Um þetta mál er það að segja að hér er vissulega um að ræða ákveðin viðbrögð við máli sem upp hefur komið og þau fela í sér breytingu á stjórnsýslureglum hvað það varðar. Menn geta verið þeirrar skoðunar að hægt sé að ganga lengra en ég held að það sé allvíðtæk samstaða um að engu að síður sé rétt að stíga það skref sem hér er gert. Ég fagna því og þó að einhverjir hv. þingmenn stjórnarandstöðunnar hefðu hugsanlega viljað ganga lengra virðast þeir flestir ætla að styðja málið að svo stöddu. Ég verð hins vegar að biðja menn að hafa í huga þegar mál af þessu tagi eru til umfjöllunar að almennt er það svo að ef menn beita blekkingum eða svikum í þeim tilgangi að afla sér fjárhagslegs ávinnings getur verið um að ræða brot á hegningarlögum. Það getur verið um að ræða fjársvik þannig að þau stjórnsýsluviðurlög sem hér er verið að hugsa um eru ekki eina úrræðið sem getur [[Forseti hringir.]]þurft að grípa til vegna mála af því tagi.
Herra forseti. Ég var framsögumaður á þessu máli í fjarveru hv. þm. Njáls Trausta Friðbertssonar. Vissulega komu ýmsar athugasemdir við málið í atvinnuveganefnd en þær lutu fyrst og fremst að því að aðrir aðilar ætti jafnframt að falla undir þessi lög. Það kom líka fram að það þyrfti að koma fram með lög sem sneru að aðilum eins og bílasölum og öðrum slíkum sem hugsanlega gæti verið einhver brotavilji hjá til að breyta ökumælum. Ég tel því að þetta mál gangi vel í þá átt að koma í veg fyrir að slíkt gerist aftur, eins og gerðist varðandi bílaleigurnar, að það sé verið að fikta í mælum. Alltaf má deila um upphæðir stjórnvaldssektanna en þær mæta vel því sem þarna er reynt að ná utan um. Eins og hv. þingmaður nefndi áðan ná líka hegningarlög til þessara aðila sem eru að framkvæma slík brot svo að ég tel að þessi lög hér nái utan um það sem þeim er ætlað að gera [[Forseti hringir.]]og að þá þurfi að bregðast við með annarri lagasetningu ef við ætlum að ná til fleiri aðila.
Virðulegi forseti. Hér horfum við upp á það hvernig Alþingi þykir eðlilegt að bregðast við einbeittum brotavilja, fjársvikum og svindli. Það tekur lítil skref eða ekki skref. Erum við að tala um breytingar á stjórnsýsluumsýslan eða erum við að tala um almenn hegningarlög? Það er ekki það sem málið snýst um hér. Það snýst frekar um það hvaða verkfæri löggjafinn hefur til að senda skýr skilaboð út í samfélagið til þeirra sem með einbeittum brotavilja hafa hagað sér eins og umrædd bílaleiga í þessu tilviki. Við eigum fleiri verkfæri í töskunni. Ég hefði hiklaust notað það verkfæri að svipta viðkomandi rekstrarleyfi um ákveðinn tíma. Ég hefði hiklaust sent skýr skilaboð um að það sé ekki nóg að greiða smávegis sekt og geta svo haldið uppteknum hætti. Þú skalt hugsa þig um tvisvar, ágæti bílasali, áður en þú framkvæmir á einbeittan hátt þau brot sem þú svo augljóslega gerir. Ég styð tillögu Miðflokksins.
Herra forseti. Ég kem hérna upp vegna umræðu okkar flutningsmanns þessa frumvarps, hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur, við 1. umr. þar sem ég spurði hv. þingmann hvort verið væri að binda hendur persónuverndarfulltrúa, eins og frumvarpið mælir fyrir um, of mikið og takmarka tjáningarfrelsi viðkomandi of mikið ef hann verður vitni að einhverju misjöfnu í störfum sínum. Við samþykktum í fyrra reglur um að opinberir starfsmenn mættu greina frá atvikum ef það varðaði almannaheill. Við erum líka að vinna mál í þinginu er varðar vernd uppljóstrara en svo virðist sem þessari spurningu hafi ekki verið svarað í nefndinni fyrir 2. umr. Mér skilst að málið hafi ekki farið inn í nefndina þannig að ég velti fyrir mér hvort það gæti verið rétt að nefndin fengi bara svör við þeim spurningum hvort við værum að binda þennan einstaka starfsmann of mikið umfram alla aðra starfsmenn.
Virðulegi forseti. Í ljósi þess sem hv. þm. Helga Vala Helgadóttir fór yfir í sambandi við það hvort þetta byndi hendur persónuverndarfulltrúa of mikið vil ég bara koma því á framfæri fyrir mitt leyti, að hvaða gagni sem það kann að koma, að ég tel svo ekki vera vegna þess að textinn segir að persónuverndarfulltrúa sé „óheimilt að segja frá nokkru því sem hann hefur fengið vitneskju um í starfi sínu og leynt á að fara“. Það er sjálfsagt að skoða þetta betur og hafa það á hreinu. Ef það er mögulegt finnst mér það góð málsmeðhöndlun en ég vildi koma upp í ljósi þessa og útskýra mína túlkun á ákvæðinu eins og hún stendur í dag með fyrirvara um téða skoðun.
Virðulegi forseti. Bara í ljósi þess sem hér hefur komið fram vil ég segja að það varð smámisskilningur milli mín og hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur í umræðunni fyrr um þetta mál. Ég held að það sé allt í lagi að við tökum málið inn og skoðum það í ljósi þeirra þriggja mála sem hér er vitnað til þannig að það sé örugglega samræmi. Það er ekki gott að vera með lög sem er ekki samræmi í þannig að ég held að þetta ætti að taka stutta skoðun og fá bara athugun frá ráðuneytinu og skýringu á textanum þannig að við séum alveg með það á hreinu. Ég óska því eftir að málið fari á milli umræðna til nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um stimpilgjald, nr. 138/2013, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar ...
Forseta leiðist sá ósiður hv. þingmanna að rjúka með skvaldri og látum út úr þingsalnum þegar ræðumaður hefur hafið mál sitt. Hann fer vinsamlegast fram á að menn sitji í sætum sínum eða yfirgefi salinn hljóðlega.
Virðulegur forseti. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um stimpilgjald varðandi gjaldstofn stimpilgjaldsins og skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi. Markmið frumvarpsins er að stuðla að skýrari og einfaldari skattframkvæmd hvað varðar innheimtu stimpilgjalda. Í fyrsta lagi er lagt til að kveðið verði skýrar á um það þegar gjaldstofn til stimpilgjalds af skjölum er varða eignayfirfærslu fasteigna, þar sem skráð fasteignamatsverð endurspeglar ekki byggingarstig eignar eins og það verður við afhendingu, skuli miða gjaldstofninn við áætlað matsverð sem tekur mið af byggingarstigi viðkomandi eignar við afhendingu. Þá er jafnframt kveðið á um viðmið sem sýslumaður skal styðjast við þegar hann kannar hvort gjaldskyld fjárhæð sé rétt tilgreind í gjaldskyldu skjali og jafnframt þegar hann tekur ákvörðun um slíka fjárhæð þegar hún endurspeglar ekki matsverð í samræmi við byggingarstig eignar við afhendingu. Tillögu þessa má rekja til ábendingar umboðsmanns Alþingis þar sem bent var á að þessi atriði laganna gætu verið óskýr í núverandi mynd. Í öðru lagi er lögð til breyting á ákvæði laganna varðandi skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi vegna kaupa á fyrstu íbúð. Skilyrðið kveður á um að kaupandi íbúðarhúsnæðis megi ekki áður hafa verið þinglýstur eigandi að íbúðarhúsnæði. Lagt er til að framkvæmd skilyrðisins verði einfölduð með því að kveðið verði með skýrari hætti á um það að skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi sé að kaupandi íbúðarhúsnæðis hafi ekki áður verið þinglýstur eigandi að íbúðarhúsnæði, hvort sem er með kaupum, arftöku, gjafagerningi eða eignayfirfærslu með hvers kyns öðrum hætti. Talið er að með þessari breytingu sé verið að hnykkja á vilja löggjafans þó að komið hafi upp ákveðin vandkvæði við að höggva á hnútinn um þetta atriði í framkvæmd, nefnilega að afslátturinn ætti að ná til þeirra sem eru að eignast íbúð í fyrsta sinn. Það er sannarlega þröskuldur sem við gerum okkur grein fyrir að er býsna hár fyrir landsmenn og sá tilgangur laganna skolast dálítið til ef menn geta hafa verið þinglýstir eigendur að íbúðarhúsnæði og hafi orðið það með gjafagerningi, svo dæmi sé tekið, en síðar keypt sér eign í fyrsta skipti og þannig notið góðs af lagaákvæðinu. Ég vona að þetta sé nægilega skýrt. Í þriðja lagi er verið að fella brott ákvæði laganna varðandi skilyrði helmingsafsláttar af stimpilgjaldi vegna kaupa á fyrstu íbúð. Skilyrðið kveður á um að kaupandi íbúðarhúsnæðis þurfi að verða þinglýstur eigandi að a.m.k. helmingi þeirrar eignar sem keypt er. Hérna vil ég nefna að til ráðuneytisins hafa borist dæmi um að ungt fólk leggi í sín fyrstu íbúðarkaup með stuðningi foreldra þannig að foreldrar eignast t.d. 10% af eigninni og síðan sambúðaraðilar 45% hvor og þá er komin upp sú staða að lögin útiloka að veittur sé afsláttur af stimpilgjaldinu, jafnvel þótt báðir þessir ungu einstaklingar í því tilviki sem ég er að hugsa um séu að kaupa eign í fyrsta sinn. Samanlagt eiga þau 90% en lögin eru dálítið of stíf, má segja, til að hleypa slíkum tilfellum í gegn. Ég tel að það sé vilji til þess á þinginu að koma til móts við þessi tilvik með breytingunni vegna þess að með brottfalli skilyrðisins munu fyrstu kaupendur eiga fjölbreyttari valmöguleika á því hvernig eignarhlutfalli þeirra á hinu keypta íbúðarhúsnæði er háttað. Við gerum ráð fyrir því að lagabreytingar frumvarpsins hafi mjög óveruleg áhrif á afkomu ríkissjóðs verði frumvarpið óbreytt að lögum og ég legg til, virðulegi forseti, að frumvarpi þessu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu á þessu frumvarpi. Ég tel það að mörgu leyti gott þótt ég hafi ekki kynnt mér það til hlítar en ég velti fyrir mér einni spurningu, a.m.k. í upphafi. Það vill kannski svo til að menn fá eignararf, eignast eign að smáum hluta fyrir arf, kannski jörð eða eitthvað slíkt. Það er oft ansi skipt eignaraðild að jörðum þegar kemur til þess að þær fari á milli kynslóða. Menn eignast kannski jörð að 1–3%, eitthvað slíkt, eins og mörg dæmi eru um. Þetta er kannski ungt fólk og ég spyr hvort það sé rétt hjá mér, eins og ég hef heyrt, að þegar það unga fólk kaupir sér síðan íbúð komi þetta í veg fyrir að viðkomandi njóti afsláttar við kaup á sinni fyrstu íbúð. Ef svo er þarf auðvitað að skoða það því að þetta er í raun ekki mikil eign og jafnvel þótt meira væri. Jafnvel þótt það séu bara 10–20% í jarðarparti einhvers staðar sem lítils virði er kemur það í veg fyrir að viðkomandi njóti þessa afsláttar.
Virðulegi forseti. Þetta er gott dæmi um mál sem getur vafist fyrir okkur í framkvæmd laganna. Hér er sem sagt lagt til að farin verði sú leið að höggva á hnútinn þannig að menn geti notið góðs af lagaákvæðinu um afslátt við fyrstu íbúðarkaup enda hafi þeir ekki áður verið þinglýstir eigendur að fasteign. Hér er verið að hnykkja á því að það gildi einu hvort þar hafi verið um að ræða kaup, gjafagerning, arf eða að viðkomandi hafi með öðrum hætti eignast eignina. Ef við viljum þróa þessa hugmynd eitthvað lengra sem hv. þingmaður er hér að opna á og segja: Ef þetta var bara lítill eignarhlutur í fasteign eigum við að horfa í gegnum fingur okkar með það, held ég að þetta sé gott dæmi um mál sem er sjálfsagt að fara nánar ofan í saumana á, ekki síst að viðkomandi þingnefnd ræði við þá sem hafa verið að framkvæma lögin og kynni sér nánar öll þau fjölbreyttu tilvik sem menn hafa þurft að höggva á hnútinn með þegar upp kemur spurningin: Á viðkomandi rétt á afslættinum eða ekki?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessar hugleiðingar. Þetta er mjög raunhæft og líka varðandi fasteignir sem lítils virði eru kannski úti á landi sem fólk erfir að hluta til, eins og ég nefndi í fyrri spurningu minni. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra þegar hann lýsir því yfir að þetta sé nokkuð sem nefndin ætti virkilega að skoða. Í mörgum tilvikum getur þetta verið mjög ósanngjarnt. Ég hef heyrt um dæmi þess að fólk hafi ekki notið þessa afsláttar, sem getur numið verulegum fjárhæðum fyrir ungt fólk sem er að festa kaup á íbúð, hefur svo kannski einhverjum árum áður erft einhvern hlut í fasteign, kannski úti á landi, sem er lítils eða einskis virði og nýtur því ekki þessa afsláttar. Ég tek undir orð hæstv. ráðherra og ég tel að nefndin ætti að skoða þetta verulega og fyrst það er hægt að koma inn í lögin lágmarkseignarhlut í kaupum svo hann njóti afsláttarins hlýtur líka að vera hægt að taka tillit til þess sem ég er að nefna.
Virðulegi forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að svona álitamál hafa komið upp við framkvæmd laganna. Hér er sem sagt verið að leggja til við að við höggvum á þann hnút með því að segja að skilyrði afsláttarins sé að menn hafi ekki áður verið þinglýstir eigendur. Það væri þá valkostur við þá aðferðafræði að segja annaðhvort að það skipti ekki máli jafnvel þótt menn hafi áður verið þinglýstir eigendur en í því geta komið upp mjög ósanngjörn tilvik. Segjum sem svo að einhver hafi með arfi tekið við íbúð og ákveðið seinna á lífsleiðinni að fara í fasteignakaup og þá vill viðkomandi njóta afsláttarins enda hafi hann aldrei áður keypt íbúð. Ég myndi segja að í því tilviki hafi vilji löggjafans staðið til þess að viðkomandi nyti ekki afsláttarins enda væri hann ekki að reyna að komast yfir þann þröskuld sem við höfum verið með í huga þegar við smíðuðum það léttitæki sem afslátturinn er. Þetta er dálítið svarthvítt dæmi sem ég teikna hér upp en við getum haldið áfram að velta fyrir okkur hvort það skipti máli hvort viðkomandi hefði tekið við 60% eignarhlut í íbúð. Hvað ef hann hefði tekið 10% eignarhlut í íbúð? Það er alveg hárrétt að þetta geta verið svolítið snúin mál í framkvæmd en ef við viljum draga línuna einhvers staðar annars staðar held ég að það skipti mestu að lögin séu skýr þannig að ekki komi upp álitamál í framkvæmd og eins líka að fólk viti nákvæmlega hver réttur þess er.
Virðulegur forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um tekjuskatt. Í frumvarpinu er lagt til að lögfestar verði reglur um sektarheimild ríkisskattstjóra þegar skjölunarskyldir lögaðilar láta hjá líða að fara að ákvæðum 5. mgr. 57. gr. tekjuskattslaga í milliverðlagningarmálum. Þá er jafnframt lagt til að skýra orðalag sama ákvæðis með þeim hætti að ljóst sé að skjölunarskylda taki einnig til viðskipta lögaðila við fasta starfsstöð sína og málsliðaröðun er lítillega breytt án efnislegra breytinga. Ég vil fyrst taka fram að ríkisskattstjórahugtakið hefur verið lengi við lýði en um áramótin breyttum við með sameiningu ríkisskattstjóra og tollstjórans í nýtt heiti Skattsins sem við ættum að tileinka okkur í þessu máli hérna. Á ræðublaðinu hjá mér er talað um ríkisskattstjóra en hefði átt að vera rætt um Skattinn samkvæmt nýju hugtakanotkuninni. Grundvallaratriðið við alla framkvæmd í milliverðlagningarmálum er að skjölunarskyldir aðilar uppfylli þær skyldur sínar að skjala með fullnægjandi hætti viðskipti sín við tengda aðila. Þykir því brýnt að leggja til framangreinda sektarheimild. Við samningu ákvæðisins var horft til nýlega settra laga um raunverulega eigendur, nr. 82/2019, 15. gr. þeirra laga um stjórnvaldssektir, ásamt 120. gr. laga um ársreikninga, nr. 3/2006, en um sektarfjárhæð var horft til nágrannalandanna. Þá var litið til þess að nauðsynlegt væri að sektarfjárhæð væri lækkuð ef lögaðili bætti úr annmörkum innan eins, tveggja eða þriggja mánaða að fyrirmynd 120. gr. laga um ársreikninga, nr. 3/2006, til að knýja á um upplýsingaskil. Ef frumvarp þetta verður að lögum er um nýbreytni að ræða í íslenskum skattarétti, að Skatturinn fái heimild til að beita skattaðila sektum vegna umræddra brota á lögum umfram álagsbeitingarheimild 108. gr. tekjuskattslaga. Skatturinn hefur hins vegar heimildir samkvæmt öðrum lögum til að beita aðila sektum, svo sem á grundvelli laga um aðgerðir gegn peningaþvætti, laga um raunverulega eigendur og ársreikningalaga í því augnamiði að knýja á um að aðili fari að lögum. Ákvæði XII. kafla tekjuskattslaga, þá 108. gr. um álagsbeitingu Skattsins og ákvæði 109. gr. um sektarheimildir skattrannsóknarstjóra, eru ekki talin ná þeim tilgangi að knýja á um upplýsingaskil. Talið er að verði frumvarp þetta að lögum muni það ekki leiða til þess að beiting 109. gr. verði útilokuð í málum vegna milliverðlagningar lögaðila jafnvel þótt sektarheimild hafi áður verið beitt vegna seinna og/eða ófullnægjandi skila á upplýsingum samkvæmt 5. mgr. 57. gr. laganna. Ætla má að frumvarpið muni hafa veruleg áhrif, verði það samþykkt, á gæði skjölunar og skil skjölunarskyldra aðila á upplýsingum vegna milliverðlagningar þar sem það muni hafa kostnað í för með sér að láta hjá líða að skila inn upplýsingum eða standa skil á upplýsingum með ófullnægjandi hætti. Er þá litið til reynslu af tilkomu sektunarheimildar ársreikningaskrár Skattsins og verulega bættra skila á ársreikningum eftir að sektarheimild var tekin upp í lög á árinu 2007 og eftir að heimildin var hert verulega á árinu 2016, samanber 120. gr. laga um ársreikninga, nr. 3/2006. Ákvæði um lækkun stjórnvaldssektar ef skattaðili bregst við innan mánaðar til þriggja mánaða er jafnframt talið nauðsynlegt til þess að skattaðili sjái fremur ávinning af því að bregðast við sektarbeitingu en ekki. Ekki er talið að áhrif breytingartillögunnar verði veruleg á stjórnsýslu ríkisins verði frumvarpið að lögum. Þetta frumvarp er samið í fjármála- og efnahagsráðuneytinu í samvinnu við starfsmenn Skattsins á sviði milliverðlagningar og að höfðu samráði við skattrannsóknarstjóra. Þá voru drög að frumvarpinu lögð fram í samráðsgátt stjórnvalda og eftir athugasemdir frá umsagnaraðilum tóku drögin breytingum þar sem í nokkrum tilvikum var tekið tillit til ábendinga sem bárust. Ég vænti þess að áhugi verði á því að halda því samtali áfram hér undir þinglegri meðferð. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr.
Á þingfundi 17. febrúar var 109. máli, tillögu til þingsályktunar um að fordæma meðferð bandarískra stjórnvalda á flóttabörnum, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Málið átti hins vegar að fara til utanríkismálanefndar og hefur það verið leiðrétt.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um aukið lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Með mér á tillögunni er hv. þm. Guðmundur Ingi Kristinsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp fyrir árslok 2020 sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Frumvarpið feli m.a. í sér ákvæði sem tryggi að: a. sjóðfélagar fari með æðsta vald í málefnum lífeyrissjóða með því m.a. að stjórn lífeyrissjóða boði til félagsfunda í samræmi við samþykktir sjóðanna og atkvæðisréttur sjóðfélaga á félagsfundi fari eftir áunnum og framreiknuðum iðgjöldum sjóðfélaga eftir nánari ákvæðum í samþykktum sjóðanna, b. stjórnir lífeyrissjóða séu kosnar ár hvert á ársfundi sjóðs, c. stjórnarmenn og framkvæmdastjórar í lífeyrissjóðum megi ekki eiga eignarhlut eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða í þeim fyrirtækjum sem sjá um fjárfestingar fyrir hönd lífeyrissjóðs, d. Fjármálaeftirlitið haldi skrá um fjárhagslega hagsmuni og trúnaðarstörf stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða, e. Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með því hvort hagsmunir stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða samrýmist þeim reglum sem gilda um störf þeirra.“ Í greinargerð með tillögunni kemur fram að mál þetta var áður flutt á 149. löggjafarþingi, 857. mál, en náði ekki fram að ganga. Það hlýtur að breytast núna því að það hlýtur að vera mikill vilji allra að lögþvingaðir eigendur lífeyrissjóða, þeir sem eru lögþvingaðir til að greiða í sjóðina, fái að hafa sem mest um þá sjóði að segja. Með tillögu þessari er lagt til að Alþingi álykti að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fyrir Alþingi frumvarp til laga sem hafi það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum. Lagt er til að frumvarpið feli í sér skýr ákvæði sem tryggi sjóðfélögum aukið vald í málefnum lífeyrissjóðanna, að stjórnir þeirra séu með skýrt umboð sjóðfélaga, að ekki séu líkur á hagsmunaárekstrum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra við hagsmuni lífeyrissjóðanna og sjóðfélaga og aukið eftirlit með hagsmunaskráningu til að koma í veg fyrir hugsanlega hagsmunaárekstra. Eftir kjarasamninga vorið 1969 hafa stjórnir lífeyrissjóðanna almennt verið skipaðar til helminga af Samtökum atvinnulífsins fyrir hönd launagreiðenda og af viðkomandi stéttarfélagi, en án aðkomu hins almenna sjóðfélaga sem er þó ásamt launagreiðanda skyldaður til að greiða í lífeyrissjóði viðkomandi starfsstéttar eða starfshóps. Launagreiðendur hafa ávallt tilnefnt fulltrúa til setu í stjórnum lífeyrissjóða og á það sér sögulegar skýringar og grundvallaðist í upphafi á húsbóndaábyrgðinni. - Við skulum taka eftir því, það hafa nefnilega orðið ansi miklar breytingar á þeim tíma sem liðinn er frá því árið 1969, á 50 ára tímabili, eins og allir vita. Það er ekki bara þarna sem stökkbreyting hefur orðið í uppbyggingu og innviðum í samfélaginu og framþróun heldur alls staðar. Breytingarnar hafa orðið mjög víðtækar. Launagreiðendur hafa ávallt tilnefnt fulltrúa til setu í stjórnum lífeyrissjóða og á það sér sögulegar skýringar, eins og ég sagði áður, og grundvallast í upphafi, þarna í kringum 1969, á hinni svokölluðu húsbóndaábyrgð. Mikil breyting hefur orðið á húsbóndaábyrgðinni og framfærsluskyldu almennt. Framfærsluskyldan er að mestu komin yfir til opinberra aðila og hvílir meginþunginn á sveitarfélögunum en nokkur hluti er hjá ríkinu. Fáum dettur í hug að launagreiðandi hafi skyldu til að framfæra fyrrverandi starfsmenn, hvort sem þeir hafa hætt störfum sökum aldurs eða vegna örorku. Þannig hefur hin forna húsbóndaábyrgð flust yfir til Tryggingastofnunar ríkisins, skattkerfisins í formi barna- og vaxtabóta, til lífeyrissjóða, húsaleigubóta og félagsþjónustu sveitarfélaga. Því er ekki lengur sama ástæða fyrir því að launagreiðendur eigi sæti í stjórn lífeyrissjóða. - Bara akkúrat ekki, hvað eiga launagreiðendur í lífeyrissjóðunum? Það eru launþegar sem eiga lífeyrissjóðina. - Þá hafa sjóðfélagar mikilla fjárhagslegra hagsmuna að gæta og því þykir flutningsmönnum þessarar tillögu rétt og eðlilegt að sjóðfélagar fái að taka beinan þátt í starfsemi og stefnumótun lífeyrissjóða með þátttöku og kosningarétti á ársfundum sjóðanna. Það hefur sýnt sig í umræðu síðustu ára að almenningur er ekki ánægður með ríkjandi kerfi þar sem honum er jafnan ekki tryggð aðkoma að rekstri lífeyrissjóða sem hann er þó skuldbundinn samkvæmt lögum að greiða í. Mikilvægt er því að færa valdið aftur til sjóðfélaga og setja um það skýrar reglur. Er því lagt til að í frumvarpi því sem lagt verði fyrir Alþingi verði m.a. kveðið á um að stjórn lífeyrissjóða boði til félagsfunda í samræmi við samþykktir sjóðanna og atkvæðisréttur sjóðfélaga á félagsfundi fari eftir áunnum og framreiknuðum iðgjöldum þeirra eftir nánari ákvæðum í samþykktum sjóðanna. Eðlilegt er þó að sjóðfélagi geti veitt öðrum skriflegt umboð til að fara með atkvæði sitt á félagsfundum. Þá telja flutningsmenn rétt að lögfesta ákvæði sem tryggi að kosning stjórnar sé tekin fyrir á hverju ári. Nauðsynlegt er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra með skýrari reglum um að stjórnarmenn megi ekki eiga eignarhlut eða stunda viðskipti fyrir eigin reikning í fyrirtækjum sem lífeyrissjóðurinn á hlut í eða stundar viðskipti við. Jafnframt þarf að tryggja að opinbert eftirlit sé með hagsmunum stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða svo að grípa megi til aðgerða ef kemur til hagsmunaárekstra. Því er lagt til í frumvarpinu að Fjármálaeftirlitinu verði falið að halda skrá um fjárhagslega hagsmuni og trúnaðarstörf stjórnarmanna og framkvæmdastjóra lífeyrissjóða og jafnframt að hafa eftirlit með því að þeir hagsmunir og þau trúnaðarstörf myndi ekki hagsmunaárekstra gagnvart hagsmunum lífeyrissjóðs og sjóðfélaga. Virðulegi forseti. Eins og gengur var gefinn kostur á því að senda inn umsagnir í fastanefnd um þessa tillögu og mig langar að nefna þá einu umsögn sem barst. Hún barst frá Hagsmunasamtökum heimilanna og ég verð að segja að ég er svolítið undrandi á því að ekki skuli vera meiri áhugi á þessu máli. Með leyfi forseta ætla ég að vísa hér í umsögn Hagsmunasamtaka heimilanna þar sem segir: „Þingsályktunartillaga þessi hefur það að markmiði að auka lýðræði og gagnsæi í lífeyrissjóðum, m.a. með því að sjóðfélögum lífeyrissjóða verði gert kleift að fara með atkvæðisrétt. Einnig að settar verði ákveðnar reglur til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og eftirlit með þeim. Hagsmunasamtök heimilanna eru hlynnt markmiðum tillögunnar …“ - Og í raun verð ég bara að þakka fyrir það. Það er svo sem ekkert meira um þetta að segja. Ég vísa tillögunni bara í réttan farveg. Virðulegur forseti veit örugglega hvert hún á að fara. Væntanlega er það stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, ég er samt ekki viss, svo að ég viðurkenni það alveg. Maður er svolítið ringlaður í öllum þessum nefndum. Ég vona bara að vel verði tekið utan um þetta mál og af þeirri virðingu sem sjóðfélagar eiga rétt á.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpinu í annað skipti, ég mælti líka fyrir því á síðasta ári. Það snertir m.a. breytingu á lögum um sjúkratryggingar og tengist liðskiptaaðgerðum og fleiri aðgerðum sem eru langir biðlistar eftir. Það er ekki það eitt að biðlistarnir séu langir heldur er biðtíminn það sem skiptir máli og hann er allt of mikill, m.a. út af því að Landspítali – háskólasjúkrahús nær ekki að sinna öllu. Við vitum af bæði fráflæðisvanda og manneklu. Við lögðum fram þetta frumvarp, þeir þingmenn sem að þessu máli standa, ég með þingmönnum Viðreisnar og tveimur frá Miðflokknum, sem tengist því sérstaklega að leysa a.m.k. þetta mál tímabundið, horfast í augu við þann vanda og þær þjáningar sem fólk þarf að líða yfir því að bíða eftir að komast í aðgerð. Það er hægt að leysa þetta með tilteknum leiðum sem við leggjum m.a. til hér. Menn hafa heyrt mig segja áður að mér finnst ákveðnar kreddur ráða ríkjum. Við erum að fara úr heilbrigðiskerfi þar sem eru blandaðar leiðir þar sem við erum að grunni til með þjónustu sem er sinnt af hinu opinbera og síðan erum við líka með aðra þjónustu í samfélaginu, hvert sem litið er, hvort sem við erum að tala um hjúkrunarrými, tannlæknaþjónustu eða krabbameinsleit, þó að reyndar sé verið að færa krabbameinsleitina í auknum mæli yfir á Landspítala – háskólasjúkrahús. Uppistaðan í heilbrigðiskerfi okkar hefur verið að blanda þessum leiðum, hafa skýrt afmarkaðan rétt einstaklinga úti í samfélaginu til heilbrigðisþjónustu og síðan reynum við að finna bestu leiðir til að sinna því að fólk fái þjónustu. Þá mega að mínu mati ekki ákveðnar kreddur ráða för eins og þær gera núna. Það er verið að fara úr þessu blandaða kerfi yfir í eitt ríkisrekið apparat. Ég er ekki viss um að það henti sjúklingum eða ríkiskassanum sjálfum. Tillaga okkar flutningsmanna er sú að breyta 1. mgr. 38. gr. laga um sjúkratryggingar sem eru frá árinu 2008 þannig að inn í þá grein komi ný málsgrein sem segir eftirfarandi: „Uppfylli sjúkratryggður skilyrði 23. gr. a til að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru aðildarríki EES-samningsins skal honum greiddur kostnaður við þá þjónustu hér á landi þótt samningur um heilbrigðisþjónustu sé ekki fyrir hendi, samanber IV. kafla. Skilyrði endurgreiðslu er að þjónustan sé veitt af aðila sem uppfyllir allar kröfur sem til slíkrar þjónustu eru gerðar og kostnaður við þjónustuna sé ekki meiri en henni myndi fylgja í öðru EES-ríki. Sjúkratryggingastofnun skal gefa út reglur um framkvæmd þessa ákvæðis.“ Við teljum þetta rétta leið til að bregðast við bráðavanda biðlistanna. Eins og við þekkjum þarf fyrst að fara á biðlista hjá heimilislækni eða sínum lækni til að komast inn á biðlistann til að komast í viðtal til að fara í liðskiptaaðgerð, hvort sem er á mjöðm, hné eða öðru. Þetta er orðið alveg ótrúlega flókið kerfi og við vitum að í stað þess að gera það allt að því þrisvar sinnum ódýrara hér heima eru sjúklingar sendir til m.a. Svíþjóðar á einkaklíník þar og það kostar allt að 3 millj. kr. Þetta er alveg galið af því að við erum með ríkisstjórn og heilbrigðisráðherra sem getur ekki hugsað sér að hafa áfram það blandaða kerfi sem við höfum byggt upp annars alveg ágætlega. Vert er að draga fram að við þingmenn Viðreisnar og annarra flokka höfum lagt til, m.a. við fjárlagaumræðuna, tímabundnar fjárhæðir upp á 200 millj. kr. til sjúkratrygginga þannig að hægt sé að stytta biðlistana og fara strax í þessar aðgerðir. Hér hafa ítrekað, ekki bara einu sinni heldur tvisvar, þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þingmenn Framsóknarflokksins og auðvitað þingmenn Vinstri grænna fellt þessar tillögur okkar og annarra þingmanna. Það þarf einhvern veginn að útskýra fyrir fólki af hverju svo er. Ég get ekki ímyndað mér neina aðra leið en þá að ríkisstjórnin þurfi að halda saman. Hún má ekki falla á svona atriði og fyrir vikið er Sjálfstæðisflokkurinn ekki síður í fullri ábyrgð fyrir þessari ríkisvæðingu eins og heilbrigðisráðherra og hennar flokkur líka. Þeir flokkar geta ekki firrt sig ábyrgð á þessu. Samkvæmt 20. gr. reglugerðar Evrópuþingsins og ráðsins á sjúkratryggður einstaklingur rétt á því að sækja sér heilbrigðisþjónustu í öðru EES-landi sé bið hans eftir nauðsynlegri meðferð hér á landi eftir greiningu orðin lengri en viðmiðunartími nauðsynlegrar meðferðar. Gildi þessarar reglugerðar var staðfest hér á landi með reglugerð á árinu 2012 um gildistöku reglugerða Evrópusambandsins um almannatryggingar. Embætti landlæknis setti reglur um slík viðmiðunarmörk 15. júní 2016. Ásættanleg bið eftir aðgerð eða meðferð hjá sérfræðingi er þar ákveðin 90 dagar frá greiningu. Og munið, það er biðtími á undan til að komast fyrst í greininguna og svo fara menn í meðferð hjá sérfræðingi og þar er líka bið. Að liðnum 90 dögunum stofnast réttur sjúkratryggðs einstaklings til að leita sér þjónustu annars staðar á EES-svæðinu. Það er alkunna að hér á landi hafa um árabil verið langir biðlistar eftir ýmsum aðgerðum og að ekki eru horfur á að þeir styttist verulega í náinni framtíð í ýmsum greinum, t.d. liðskiptaaðgerðum. Á síðasta ári sýndi einmitt úttekt hjá landlæknisembættinu fram á að þrátt fyrir ákveðið átak hafi það ekki skilað sér nægilega. Vegna þessa hafa allmargir sem sjúkratryggðir eru á Íslandi fengið slíkar aðgerðir framkvæmdar erlendis á síðustu árum og kostnaður við þær þá verið greiddur af Sjúkratryggingum Íslands ef skilyrðið um biðtíma hefur verið uppfyllt. Sú undarlega staða er nú uppi að Sjúkratryggingar Íslands telja sér ekki heimilt að greiða kostnað við sams konar aðgerð hér á landi, enda þótt hún hafi verið gerð af aðila sem uppfyllir öll lagaskilyrði til að framkvæma hana. Synjunin hefur þá verið rökstudd með þeim hætti að ekki hafi verið fyrir hendi samningur milli Sjúkratrygginga Íslands og viðkomandi læknis um framkvæmd slíkra aðgerða og stofnunin hefur talið sér óheimilt að gera slíkan samning vegna afstöðu ráðherra. Vegna afstöðu ráðherra hafa Sjúkratryggingar ekki talið sig hafa heimild til að fara í þessa samninga. Þessi afstaða hefur í reynd leitt til þess að kostnaður við aðgerðirnar er miklu meiri en nauðsyn krefur því að aðgerðir framkvæmdar erlendis eru mun dýrari en sams konar aðgerðir framkvæmdar utan ríkisspítalanna hér á landi, allt að tvisvar og hálfum til þrisvar sinnum dýrari. Auk þess fellur ferða- og uppihaldskostnaður á Sjúkratryggingarnar og í mörgum tilvikum einnig kostnaður vegna fylgdarmanns. Þess vegna teljum við flutningsmenn þessa frumvarps ástæðu til að strax verði undið ofan af þessari framkvæmd með þeim hætti sem felst í þessu lagafrumvarpi. Gott og vel, ég hef margsagt hér að ég geti í sjálfu sér skilið heilbrigðisráðherra, af því að hún stendur fyrir þær hugsjónir sem Vinstri græn hafa barist fyrir, að allt þurfi að vera ríkisrekið, að hún sjái ekki kosti þess að hafa blandað kerfi eins og við höfum haft fram til þessa, en getum við þá ekki a.m.k. sammælst um að leysa þótt ekki væri nema tímabundið þennan biðlistavanda með því að fara í þetta átak, m.a. út af því að álagið á Landspítala – háskólasjúkrahúsi er það mikið? Það er hægt að semja, t.d. við Klíníkina, en ég veit að það er líka hægt að færa aðgerðir og hafa þeir sem eru uppi á Skaga og líka fyrir norðan sagt að þeir gætu komið að því að leysa þetta. Setjum allar hendur á dekk og leysum þetta tímabundna viðfangsefni og þennan vanda. Fólk í kringum mig, bæði í fjölskyldu og vinir og frændfólk, hefur verið lengi á biðlistunum. Það er búið að bryðja töflur á töflur ofan. Við getum ímyndað okkur hvaða kostnað það hefur í för með sér að bryðja bólgueyðandi og verkjastillandi. Við erum ekki að tala um sparnað á þeim kostnaði í þessu frumvarpi þannig að ég grátbæni þá sem m.a. tilheyra Sjálfstæðisflokknum að hlusta á okkur og fara í þá vegferð með okkur í Viðreisn og fleiri flokkum að reyna að leysa þetta mikla verkefni tímabundið og lina þjáningar fólks sem er á biðlistum, fara í að heimila Sjúkratryggingum að semja við aðra aðila. Ég hef nefnt hér önnur opinber sjúkrahús eða einkaaðila sem uppfylla allar reglur og mæta öllum kröfum sem við gerum. Það er enginn að tala um að skrúfa frá krana, þvílíkt dellumakarí að tala um að við séum að skrúfa frá krana fyrir einkaaðila eða aðrar opinberar stofnanir. Það er talað um að lina þjáningar og vanda fólks sem er búið að vera lengi á biðlistum og ég veit að hér eru þingmenn sem eru mér sammála í þeim efnum að við megum ekki láta hugmyndafræðilegar kreddur hamla því að við linum þjáningar þessa fólks. Þess vegna leggjum við þetta fram, við þingmennirnir sem erum á þessu máli, til að koma til móts við þennan vanda og um leið þjáningar fólks, eins og ég segi. Við getum leyst þetta. Þótt ekki væri nema tímabundið er hægt að fara í þessi verk og það er það sem við vonumst til að m.a. að þingmenn velferðarnefndar sjái þegar þeir fá þetta mál til umfjöllunar og afgreiða það vonandi hratt og örugglega út úr nefndinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu fyrir þetta frábæra frumvarp. Ég skil bara ekkert í því að ég skuli ekki vera á því líka vegna þess að ég gæti ekki verið meira sammála. Það breytir þó ekki þeirri staðreynd að ég er alveg á öndverðum meiði við hv. þingmann hvað lýtur að því að skilja hæstv. heilbrigðisráðherra. Hún er reyndar ekki í salnum til að svara fyrir sig en ég skil hana ekki vegna þess að hér er ákall eftir því að koma til móts við þá sem eru að bíða og hafa beðið eftir að fá að bíða til að komast í aðgerðir. Vandinn vex bara. Eins og hv. þingmaður bendir réttilega á er nú verið að færa t.d. inn á Landspítala – háskólasjúkrahús enn meira af störfum Krabbameinsfélagsins. Við höfum séð það í fréttum og ég hef heyrt það sjálf. Ég á vinkonu úti í bæ sem er ekki bara að bíða eftir að fara í fleygskurð vegna brjóstakrabbameins heldur þarf að taka af henni allt brjóstið af því að æxlið vex í henni. Hún er hins vegar látin bíða í einhverja mánuði eftir aðgerðinni vitandi það að í henni vex þetta skrímsli. Hún fær enga þjónustu, ekkert meira. Hún þurfti lengi að bíða eftir að fá þessa greiningu og núna lengist biðlistinn eftir því að konur með brjóstakrabbamein komist í myndatöku á Landspítala – háskólasjúkrahúsi. Er það svona, virðulegi forseti, sem við viljum sjá heilbrigðiskerfið okkar fara, að grundvallarmannréttindum sé gjörsamlega stungið niður í niðurfallið og sturtað niður? Við eigum rétt á heilbrigðisþjónustu, það er bara í réttarríki, ríki sem vill kenna sig við mannúð. Hjá ríki sem þykist vera í fremstu röð á meðal þjóða hlýtur að vera algjört lágmark að við getum fengið heilbrigðisþjónustu við hæfi - og það strax. Það er fráleitt að setja okkur á biðlista til að bíða eftir að komast á biðlista til að vera á þeim biðlista, að það þurfi að senda okkur til útlanda á mörgum sinnum hærra verði en dygði til að greiða fyrir það og koma okkur strax í aðgerðir hér heima. Hvers lags eiginlega stærðfræðisnillingur kemst að þessari niðurstöðu? Ég veit það ekki en mér finnst ekki mikil stærðfræðikúnst liggja þarna að baki. Ég get ekki ímyndað mér að þeir einstaklingar sem nálgast málin svona átti sig á því hvort tveir plús tveir eru fjórir eða eitthvað allt annað. Staðan eins og hún er núna og sú stefna sem við erum að taka í heilbrigðismálum er á margan hátt síðasta sort. Fyrsta snerting á alltaf að vera heilsugæslan. Það er alveg frábært. Hversu lengi þarf að bíða eftir þeirri snertingu þegar maður veit kannski sjálfur að maður þarf á sérfræðingi að halda? Menn draga á eftir sér fótinn og eiga samt ekki að fara á slysó. Nei, þeir skulu fara á heilsugæsluna. Það verður einhvern veginn, virðulegi forseti, að reyna að búa um þetta þannig að ekki séu alls staðar árekstrar í kerfinu vegna þess að við erum ekki öll steypt í sama mót. Við erum ekki ein manneskja á Íslandi og öll eins. Við erum eins misjöfn og við erum mörg og greiningar hvað varðar sjúkdóma okkar og annað slíkt eru líka eins misjafnar og þær eru margar. Við þurfum sérhæfða þjónustu og hana á að veita strax, undantekningarlaust. Það á aldrei að spara aurinn og fleygja krónunni í þessum efnum, það á aldrei að láta einstakling vera heima og bryðja verkjatöflur árum saman og fara út af vinnumarkaði með öllu því tapi sem þjóðfélagið verður fyrir samfara því. Svo er líka vitað að einstaklingur sem er frá vinnu og félagslegum samskiptum í langan tíma á mun erfiðara með að koma sér aftur inn í það ferli og það form sem hann var vanur að lifa í áður þegar honum verður loksins - ef einhvern tíma - bætt það líkamstjón sem hann býr við og þau veikindi. Það er í mörg horn að líta. Ég get nefnt dæmi um Sjúkratryggingar. Við fengum að vita hjá hæstv. heilbrigðisráðherra í haust í óundirbúnum fyrirspurnatíma að 10% af fyrirtækjum sem vilja og þurfa og eiga rétt á að vera í samningum við Sjúkratryggingar Íslands standa út af og það þótti bara allt í lagi. Það þótti bara allt í lagi að ekki hafði verið samið við 10% þeirra sem þurftu á samningum við Sjúkratryggingar Íslands að halda. Ég hef verið í samtali við unga konu - hún er miðaldra í dag. Hún fæddist fötluð og er í hjólastól. Hún er enn að bíða eftir NPA-þjónustu, hún er í hjólastól og hún er að bíða eftir þjónustunni sem við löggiltum hér voða glöð fyrir réttu ári. Þá voru allir voða glaðir yfir því hvað við vorum góð - en við settum kvóta. Hugsið ykkur, við settum kvóta á NPA-þjónustu fyrir fatlað fólk. Það eru bara 90 einstaklingar sem fá en hinir standa út af, einhver sem metur þá og dæmir hverjir fá og hverjir ekki. Ég vildi ekki vera í því dómarasæti. Þessi tiltekna kona sem enn er að bíða eftir NPA-þjónustu hefur verið í sama sjúkrarúmi frá því að hún var unglingur. Hún er búin að grátbiðja um að fá nýtt rúm 40 árum síðar og svarið er einfalt: Nei. Hugsið ykkur, hún fær það ekki neitt. Hún bíður eftir NPA-þjónustu og hún fær ekki þetta rúm. Auðvitað myndu allir stærðfræðingar reikna dæmið öðruvísi og hver einasti maður sem er með allt í lagi í kollinum hlýtur að sjá að það er betra að borga 1 milljón fyrir aðgerð en 3 milljónir. Þess vegna spurði ég hreinlega í fjárlaganefnd á sínum tíma fulltrúa fjármálaráðuneytisins hvort fjármálaráðuneytið sem slíkt þyrfti ekki að hafa eitthvað um það að segja hvernig fagráðuneytin, jafnvel þó að þau séu sjálfstæð, hvert á sína vísu, hefðu ekkert um það að segja þegar það væri svo augljóslega og vísvitandi verið að bruðla með almannafé í tilteknum ráðuneytum að óþörfu. Það er frábært að þetta mál skuli vera komið hér fram. Ég skil fullkomlega um hvað það snýst og er því hjartanlega sammála. Ég átta mig engan veginn á því hvers vegna þetta var ekki samþykkt á 149. löggjafarþingi, ekki síst miðað við það sem við erum að horfa upp á. Á því ári sem liðið er síðan málið var flutt síðast af hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur höfum við séð svo ekki verður um villst að vandinn vex. Biðlistarnir eru að lengjast. Það er eitt að vilja öfluga miðstýrða heilbrigðisþjónustu þannig að við mismunum engum eftir efnahag til að geta nýtt sér þá þjónustu en svo er allt annað að gera hana þannig úr garði að menn fari á biðlista og það er bara hipsumhaps hvort menn eru hrokknir upp af áður en þeir fá að njóta þessarar frábæru þjónustu. Það er aftur önnur saga. Alvarleikinn finnst mér ekki bara felast í því þegar verið er að taka fólk úr umferð og láta það bryðja töflur með tilheyrandi tilkostnaði, vanlíðan og kvölum á biðlista eftir liðskiptaaðgerðum. Alvarleikinn snýr líka að því þegar menn hafa verið greindir með banvænan sjúkdóm. Hverjum dettur í hug að sá sem er greindur með banvænan sjúkdóm sé sendur heim til sín og sagt að bíða eftir aðgerð í þrjá mánuði á meðan krabbameinsæxlið vex í honum? Er þetta Ísland í dag, virðulegi forseti? Svarið er: Já. Þetta er sú þróun sem við erum að horfa upp á og að mínu mati, ég fer ekkert ofan af því, er það algjörlega óviðunandi. Þetta er ólíðandi. Þetta er óafsakanlegt með öllu. Svona vinnubrögð mun ég aldrei nokkurn tímann samþykkja.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst og fremst þakka hv. þingmanni fyrir öfluga ræðu, mjög kjarnyrta ræðu, miklu betri ræðu en í rauninni framsöguræðan var af því að hún komst algjörlega að kjarna málsins, hvernig þetta er. Þetta er ólíðandi, þetta er óviðunandi og það sára er að við í þessum þingsal höfum haft tækifæri til að laga þetta, tækifæri til að breyta þessu, en þingmenn Sjálfstæðisflokksins virðast telja duga að skrifa eitthvert aflátsbréf í Morgunblaðið og koma síðan í þingsal og gera ekki neitt með það sem þau voru að skrifa um. Þau halda áfram að samþykkja þá ömurð sem framkvæmdin er á liðskiptum hér og öllu því og halda áfram að gútera það sem heilbrigðisráðherra er að gera á sínum vettvangi. Alþingi er ekki stimpilstofnun fyrir ríkisstjórnina. Við getum gert ýmislegt saman mun betur, en af því að þessi tillaga kemur ekki úr rétta ranninum er hún ekki tekin til greina. Við í Viðreisn höfum reynslu af því að þegar við leggjum fram frumvörp eru þau felld, mannanöfnin eða eitthvað annað, og korteri síðar mætir ríkisstjórnin með þau sem sín mál. Ég bind þess vegna vonir við það að ríkisstjórnin taki þetta upp, að m.a. Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn hætti að samþykkja þessa aðferð og leið sem heilbrigðisráðherra stendur fyrir. Sú leið er ávísun á biðlista og biðlistatíminn eykst og eykst. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þennan stuðning við málið. Það er mál sem ég veit að við munum sameinast um að reyna að ýta á í velferðarnefnd og reyna að fá aftur inn í þing af því að við getum ekki sagt fólkinu að bíða lengur og bryðja bara töflur.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég held að okkur sé hlaupið kapp í kinn og ég er alveg sammála því að það skýtur svolítið skökku við að sjá Sjálfstæðisflokkinn kokgleypa það sem er að gerast hér, það niðurrif sem á sér stað fyrir allra augum um hábjartan dag í heilbrigðiskerfinu. Eins og hv. þingmaður veit er hér svokallað ríkisstjórnarsamstarf í gangi og það má á ýmsu ganga og ýmsu kyngja til að halda völdum og fína stólnum undir rassinum. Það er þannig sem ég skynja það. Að öðru leyti segi ég: Betur má ef duga skal. Við skulum bara halda áfram. Það er alveg satt sem hv. þingmaður bendir á, hugsanlega verða þau búin korteri seinna að taka utan um málið og koma fram með það sem sitt eigið. Þá getum við líka bara verið glöð í hjartanu. Þá er okkar hugsjón náð, okkar barátta unnin og við vitum hvaðan gott kemur. Það er óskandi. Einu sinni var fyrsta mál Flokks fólksins að afnema skatta og skerðingar af tækja- og lyfjakaupum fyrir fátækt fólk. Það var tekið utan um það mál af öllum, það varð ekki endilega ríkisstjórnarmál heldur varð það mál okkar allra. Því miður fer það samt þannig að þegar stjórnvöld eru góð við fátækt fólk og segjast vera að rétta því eitthvað, eins og í þessu tilviki að afnema skatta og skerðingar af styrkjum sem fátækasta fólkið þarf á að halda til tækja- og lyfjakaupa, tekst þeim einhvern veginn að ná því til baka annars staðar. Eftir stendur viðkomandi sjaldnast með einhverjar krónur aukalega í umslaginu, því miður. Það er ekki bara hvað lýtur að heilbrigðiskerfinu okkar. Ég ætla að vona að ég eigi bandamann í hv. þingmanni í baráttunni gegn fátækt og því sem við erum að gera hér og er markmið okkar á þessu þingi, Flokks fólksins, að útrýma henni með öllu því að hún er ólíðandi.
Hæstv. forseti. Ég er komin hingað til að flytja tillögu til þingsályktunar um dómtúlka. Ásamt mér eru flutningsmenn Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Páll Jónsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Þingsályktunartillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að undirbúa lagafrumvarp til breytingar á lögum um dómtúlka og skjalaþýðendur. Frumvarpið felur í sér breytingar á þeim kröfum sem gerðar eru til löggiltra dómtúlka með það að markmiði að fjölga bæði dómtúlkum og þeim tungumálum sem dómtúlkar á Ísland fást við. Ætlunin er í þessari þingsályktunartillögu að óska eftir því að ráðherra leggi frumvarpið fram eigi síðar en 1. janúar 2021. Tillaga þessi var lögð fram á 149. löggjafarþingi nokkuð seint og komst því ekki áfram og er nú endurflutt lítillega breytt. Samkvæmt upplýsingum úr skrá sýslumanna yfir löggilta dómtúlka eru 58 dómtúlkar starfandi á Íslandi og þjónusta dómtúlka í boði á 11 tungumálum. Í 1. mgr. 10. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, og 1. mgr. 12. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, segir að þingmálið sé íslenska. Til að standa vörð um mikilvægi íslenskunnar sem opinbers tungumáls á Íslandi er nauðsynlegt að þinghöld geti að mestu farið fram á íslensku en jafnframt að aðilar máls og þeir sem eru kallaðir fyrir dóm geti tjáð sig á því tungumáli sem þeir kunna best. Þótt lög tryggi rétt til dómtúlks er reyndin sú að þjónustu dómtúlka getur verið erfitt að nálgast á fjölda tungumála og ef túlka þarf á tungumáli sem enginn starfandi dómtúlkur fæst við þarf að leita eftir þjónustunni erlendis. Í lögum um dómtúlka og skjalaþýðendur, nr. 148/2000, er gerð sú krafa til að fá löggildingu sem dómtúlkur að viðkomandi sé jafnframt löggiltur sem skjalaþýðandi, sbr. 2. mgr. 4. gr. laganna, og hafi löggildingu til að þýða skjöl af íslensku á erlent mál og af því máli á íslensku. Þá þarf viðkomandi einnig að standast sérstakt próf til að verða dómtúlkur. Þessar ríku kröfur hafa gert það að verkum að einungis fjórir hafa hlotið löggildingu sem dómtúlkar frá aldamótum og enginn frá árinu 2012. Nýliðun er því nánast engin. Haldi sama þróun áfram verður skortur á dómtúlkum enn meiri og sækja þarf þjónustuna í æ ríkari mæli til útlanda. Nauðsynlegt er að tryggja aðgengi þeirra sem búa hér á landi en tala ekki íslensku að réttarkerfinu. Það er nauðsynlegur þáttur í réttaröryggi einstaklings að hann geti miðlað og tekið við upplýsingum á tungumáli sem hann skilur enda er það forsenda þess að einstaklingur hljóti réttláta málsmeðferð að honum gefist kostur á að skilja hvað fram fer við málsmeðferðina. Þá er fjölgun dómtúlka nauðsynleg til að standa vörð um íslenskuna sem þingmál og einnig þarf að tryggja að dómtúlkar hér á landi geti túlkað á sem flest tungumál. Þrátt fyrir að hæfni túlka og skjalaþýðenda sé áþekk er hún ekki fullkomlega sambærileg. Góður túlkur þarf ekki endilega að vera góður í þýðingu ritaðs máls og góður skjalaþýðandi er ekki endilega góður túlkur. Túlkar þurfa yfirgripsmikla þekkingu á miðlun upplýsinga í töluðu máli og líkamstjáningu. Þá þurfa dómtúlkar að hafa skilning á því lögfræðilega viðfangsefni sem fengist er við hverju sinni til þess að miðla nákvæmum upplýsingum. Háskóli Íslands hefur boðið upp á hagnýtt nám í þýðingum, sem viðbótardiplóma, auk meistaranáms í nytjaþýðingum og þýðingafræði. Hægt væri að nýta mun betur þekkingu þeirra sem útskrifast úr þessu námi í Háskóla Íslands, eða viðlíka námi úr öðrum skólum, við dómtúlkun en hætt er við því að þær ríku kröfur sem gerðar eru í núgildandi lögum fæli þá sem áhuga hafa frá því að afla sér löggildingar. Þá hafa samfélagstúlkar annast túlkanir innan réttarkerfa víða í Evrópu og má vel líta til reynslu þaðan. Samfélagstúlkar hafa almennt yfirgripsmikla þekkingu á þeim menningarheimi sem er undirstaða þeirra tungumála sem þeir fást við. Vel má líta til þess hvort hægt sé að auka möguleika þeirra til að afla sér menntunar og þjálfunar til að annast túlkanir innan réttarkerfisins. Að umræðu lokinni vænti ég þess að málið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Segja má að hér sé á ferðinni gamall kunningi. Þetta mál hefur komið hingað í þingsali allnokkrum sinnum, fyrst af minni hálfu fyrir, ætli það séu ekki að verða ein tíu ár eða eitthvað svoleiðis, á 139. löggjafarþingi. Frumvarpið í sinni einföldustu mynd gengur út á að tryggja að þeir sem búa í dvalar- og hjúkrunarrýmum fái val um það hvort þeir verði í einbýli. Ég segi val um það vegna þess að vissulega kunna að vera stöku tilvik þar sem menn óska þess hreinlega ekki að vera einir og þá er ágætt að þeir kostir séu í stöðunni, en í grundvallaratriðum er þetta þó á þennan hátt. Nútíminn, má segja, ætlast til þess að við bjóðum fólki sem við ætlum varanlega búsetu í dvalar- og hjúkrunarrýmum upp á þá kosti að það geti búið sjálfstætt. Eins og ég kom inn á áðan hefur málið verið lagt fram nokkrum sinnum áður, seinast í óbreyttri mynd á 149. löggjafarþingi. Rétt er að geta þess sem kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að dvalarrýmum hefur heldur farið fækkandi á Íslandi undanfarin misseri, þá á kostnað hjúkrunarrýma, þ.e. hjúkrunarrýmum hefur allra síðustu misseri heldur fjölgað. Má sem dæmi nefna að nú í þessum mánuði verður opnað nýtt hjúkrunarheimili við Sléttuveg með einum 100 rýmum, nánar tiltekið 99 rýmum, ef ég man rétt. Staðan er nefnilega sú að smátt og smátt hafa menn verið að vakna til þess veruleika að það kynni nú kannski að vera skynsamlegra að hafa fjölbreytileika í framboði á þeirri þjónustu, eða við getum kallað það vistunarúrræðum fyrir eldra fólk, heldur en bara bjóða upp á varanlega dvöl. Þannig hefur til að mynda núverandi heilbrigðisráðherra lagt töluverða áherslu á aukningu í fjölda á dagvistunarúrræðum fyrir eldra fólk. Það er ekki í íslenskum staðtölum, alla vega ekki mér vitanlega, haldið beinlínis utan um það hver fjöldinn er á rýmum hvað varðar einbýli og tvíbýli, en nýjustu tölur, sem eru tiltölulega aðgengilegar, benda til þess að sennilega séu rúmlega 80% hjúkrunarrýma einbýli og sú tala fer hækkandi. Nú eru til að mynda ekki byggð nein hjúkrunarrými sem ekki eru einbýli þó að víða hagi þannig til, eins og ég gat um áðan, að hægt sé að bjóða upp á tvíbýli í undantekningartilvikum. Hins vegar liggur það fyrir að fjöldi fjölbýla er líklega einhvers staðar um eða innan við 500 og þeir íbúar eru, verð ég að segja, í flestum tilfellum í fjölbýli án þess að hafa beðið um það, búa sem sagt oft og tíðum með einhverjum vandalausum, einstaklingum sem eiga heima á sama hjúkrunarheimili og deila með þeim herbergi. Ástandið í þessum málum hefur sem betur fer farið batnandi. Eins og ég nefndi áðan eru núna ríflega 80% einbýli. Þau eru að vísu af mjög mismunandi stærðum og gerðum, alveg frá því að vera innan við 10 m² og upp í að vera 35–40 m² þar sem þau eru stærst. En tvíbýlin eru líka sums staðar afar lítil og ef maður beitir venjulegum tommustokk má reikna sig niður í það að prívatrými einstaklinga sem eru á minnstu tvíbýlunum megi teljast vera einhvers staðar á bilinu fimm, sex, sjö fermetrar, sem er afar lítið. Þess vegna er mikilvægt, finnst mér, og út á það gengur frumvarpið í raun, að við setjum okkur hreinlega áætlun um það hvernig við leiðréttum þetta, hvernig við förum í það verkefni að bjóða öllum upp á þessi sjálfsögðu mannréttindi. Gróflega áætlað má ætla að það kosti um 7 milljarða að byggja þau rými sem þarf. Ef menn horfa til þeirra upphæða sem á hverju ári renna til Framkvæmdasjóðs aldraðra ætti svigrúm hans að duga til að tryggja þessa framkvæmdaáætlun á þeim fimm árum sem frumvarpið nær til. Eins og ég gat um í upphafi er það náttúrlega ekki nýtt að menn hafi verið að velta þessu fyrir sér og gaman að geta þess að þáverandi félagsmálaráðherra, Jóhanna Sigurðardóttir, viðraði hugmyndir um þetta fyrir allmörgum árum og í hennar ágætu fótspor hafa síðan margir fetað. Þessa hefur oft verið getið í þingræðum og menn hafa oft séð í fjölmiðlum innslög um það óréttlæti, ef maður getur kallað það sem svo, sem fólk verður fyrir tengt þessu. En eins og ég nefndi líka áðan er mikilvægt að hafa möguleika á einhvers konar sambýli þegar menn vilja það og má geta þess í því samhengi að ég er einnig 1. flutningsmaður að frumvarpi til laga um sambýli maka og sambúðarmaka á dvalar- og hjúkrunarheimilum. Það er líka mikilvægt því að eins og hv. þingmenn þekkja er það þannig, a.m.k. í sumum tilfellum, að eiginlega má segja að sambúðarslit fólks séu þvinguð þegar veikari makinn þarf að flytjast á hjúkrunarheimili. Þetta getur oft verið fólki afar þungbært. Ég er ekki að segja að það eigi að jafnaði að vera þannig að menn flytji með maka sínum á hjúkrunarheimili, enda má kannski ætla að í grunninn sé það ekki eftirsóknarvert að búa á stað sem er í eðli sínu að stórum hluta til sjúkrastofnun, en aðstæður kunna að vera þannig. Við sem samfélag eigum að taka tillit til þess að þetta getur verið fólki erfitt og þess vegna þarf þessi möguleiki að vera til. Matsferlið vegna búsetu á hjúkrunar- og dvalarheimilum hefur breyst og verið að þróast frá því að matskerfinu var breytt um áramótin 2007–2008. Með þeirri breytingu sem þá varð styttust biðlistar og eftir því sem fram hefur undið hefur biðtíminn heldur styst, þó að það sé auðvitað ekki enn þá eins og við vildum hafa það, þ.e. að fólk geti gengið að hjúkrunarrými vísu á innan við tveim til þrem mánuðum eftir að umsókn þess er samþykkt. Þar er því nokkurt verkefni óunnið en við erum samt á réttri leið, einkum og sér í lagi ef við tökum okkur verulega á í heimaþjónustu, eins og við höfum nokkuð rætt hér áður í þingsalnum, og þá kann þrýstingurinn á hjúkrunar- og dvalarrýmin að minnka og þar með ætti þetta verkefni að verða auðveldara og leysast að einhverju leyti af sjálfu sér. En ég held samt að ekki sé hægt að draga fjöður yfir það að það þarf alveg áreiðanlega einhvers konar innspýtingu eða inngrip af hálfu opinberra aðila. Ég nefndi áðan Framkvæmdasjóð aldraðra í því máli. Ekki er hægt að skilja við þessa umræðu, finnst mér, öðruvísi en að nefna yfirtöku sveitarfélaganna á málefnum eldra fólks, sem í ráðherratíð Guðbjarts heitins Hannessonar var komin á nokkurn rekspöl, m.a. vegna þess að sveitarfélögin sáu fyrir sér verulegan fjárfestingarkostnað sem kynni að hljótast af því að þau tækju málaflokkinn yfir án þess að búið væri að leysa þetta með einbýlin. Það m.a. hefur gert að verkum, og áreiðanlega átt þátt í því, að sveitarfélögin hafa, við skulum segja hikað í eftirsókn sinni eftir að fá að taka málaflokkinn yfir. Þó að vissulega séu sum sveitarfélög áfram mjög áhugasöm um það og eins og hv. þingmenn þekkja eru sveitarfélög til sem hafa stigið þessi skref í meira mæli og nægir þar að nefna sveitarfélög eins og Akureyri og Höfn í Hornafirði. Það heitir nú sennilega ekki lengur Höfn í Hornafirði, sveitarfélagið heitir líklega Sveitarfélagið Höfn eða eitthvað þess háttar, það er alltaf verið að hringla með nöfn á sveitarfélögum en við látum það ekki endilega trufla okkur. En sem sagt, virðulegi forseti, við flutningsmenn frumvarpsins, sem eru ásamt mér hv. þingmenn Ari Trausti Guðmundsson, Guðjón S. Brjánsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Helgi Hrafn Gunnarsson og Inga Sæland, leggjum til að með þessari lögfestingu muni á fimm árum, í framhaldi af samþykkt frumvarpsins, verða tryggt að þeim íbúum á íslenskum hjúkrunar- og dvalarheimilum sem vilja standi til boða einbýli til varanlegrar búsetu. Hæstv. forseti. Ég legg til að málinu verði vísað til hv. velferðarnefndar eftir þessa umræðu.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson, Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Við 7. gr. laganna bætist ný málsgrein, sem verður 1. mgr., svohljóðandi: Tjúgufáninn skal dreginn á stöng alla daga ársins á Alþingishúsinu, Stjórnarráðshúsinu og byggingu Hæstaréttar Íslands kl. 8 að morgni og vera við hún til kl. 21 að kvöldi. Fáni forseta Íslands skal dreginn á stöng við embættisbústað hans og við skrifstofu hans í Reykjavík á sama tíma og vera jafnlengi við hún. Þessa fána skal lýsa upp í skammdeginu.“ Í 2. gr. frumvarpsins segir: „Lög þessi öðlast gildi 17. júní 2020.“ Frumvarp þetta var áður flutt á 148. löggjafarþingi og 149. löggjafarþingi en þá var málinu vísað til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem sendi málið til umsagnar. Umsagnir sem bárust um málið voru jákvæðar. Umsögn barst frá Íþrótta- og Ólympíusambandi Íslands og í þeirri umsögn segir, með leyfi forseta: „Íþrótta- og Ólympíusamband Íslands (ÍSÍ) fagnar framkomnu frumvarpi. ÍSÍ er því fylgjandi að lög um þjóðfána Íslendinga verði rýmkuð en vill þó árétta nauðsyn þess að virðing við þjóðfánann verði ekki skert, hvorki í orði né verki.“ Auk þess barst umsögn frá Íslandsstofu. Þar segir, með leyfi forseta: „Íslandsstofa hefur fengið ofangreint frumvarp til um sagnar og vill koma á framfæri eftirfarandi: Aukin notkun þjóðfánans styrkir ímynd landsins og er til þess fallin að efla þjóðarvitund. Íslandsstofa telur efni frumvarpsins því vera jákvætt og hvetur til jákvæðrar afgreiðslu þess.“ Þetta voru þær umsagnir sem bárust þegar frumvarpið gekk til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á 149. þingi. Með frumvarpinu er lagt til að flaggað verði alla daga ársins frá kl. 8 að morgni til kl. 21 að kvöldi á byggingum hinna þriggja arma ríkisvaldsins auk bygginga embættis forseta Íslands, þ.e. við forsetasetrið á Bessastöðum og skrifstofu forseta á Sóleyjargötu. Auk þess er lagt til að fáninn verði lýstur upp í skammdeginu. Herra forseti. Áhugi landsmanna á sögu íslenska fánans hefur aukist nokkuð á síðustu misserum ef marka má fjölda fyrirspurna sem hafa borist Vísindavef Háskóla Íslands. Ætla má að hinn aukni áhugi tengist fullveldisafmælinu og er það vel. Með gildistöku sambandslaganna 1. desember 1918 viðurkenndu Danir fullveldi Íslands. Á hádegi þann dag var klofinn fáni dreginn að húni á fánastöng Stjórnarráðshússins, eins og áður segir. Slíkur fáni nefnist einnig tjúgufáni en tjúga er annað orð yfir gaffal eða heykvísl. Fáninn sem dreginn var að húni 1. desember 1918 var sá sami og við notum í dag, heiðblár með hvítum krossi og hárauðum krossi innan í þeim hvíta. Blái liturinn var reyndar ljósari en við erum vön og varð ekki dekkri fyrr en árið 1974. Um liti fánans var fjallað í konungsúrskurði sem gefinn var út 30. nóvember 1918. Sömu litir höfðu einnig verið tilgreindir í konungsúrskurði frá 19. júlí 1915. Litatillagan var önnur af tveimur sem svokölluð fánanefnd lagði fram 1913. Þessa fánahugmynd hafði Matthías Þórðarson, þá þjóðminjavörður, fyrst sýnt níu árum áður á fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur 27. september 1906. Í grein í tímaritinu Valurinn 12. október 1906 er sagt frá fundinum. Þar er fána Matthíasar lýst og útskýrt hvað litirnir eiga að tákna. Með leyfi forseta: „Á fundinum sýndi Matthías Þórðarson prýðisfallegan fána sem hann hafði dregið upp. Var það hvítur kross í blám feldi með rauðum krossi í miðjunni og átti að tákna fjallablámann, ísinn og eldinn. Gast mönnum hið besta að fána þessum og þykja oss miklar líkur til að menn komi sér saman um að velja hann.“ - Þennan fróðleik er hægt að finna á vef Stjórnarráðsins og Vísindavef Háskóla Íslands. Ef við berum okkur saman við margar aðrar þjóðir höfum við verið með fremur stífar reglur um fánatíma og notkun fánans almennt. Að mati Bandalags íslenskra skáta hefur virðing fyrir fánanum farið vaxandi og landsmenn farnir að nota hann talsvert meira en var. Engu að síður nota Íslendingar fánann lítið, nær eingöngu á fánadögum, sem eru ekki nema 12 á ári, og á knattspyrnuleikjum. Skátarnir hafa hvatt til notkunar á íslenska fánanum. Segja má að skátarnir séu sérstakir varðmenn fánans og fyrir það ber að þakka. Það er mat skátanna að staða fánans hafi verið að styrkjast og er það jákvætt. Fáninn okkar er fallegur og hefur engar neikvæðar tengingar. Í þessu samhengi má nefna að það væri tilvalið að skátarnir tækju að sér að fræða landsmenn um notkun fánans, hvernig draga skuli hann að húni o.s.frv. Ríkisvaldið gæti styrkt skátana til þeirra verka. Vissulega eru til skriflegar leiðbeiningar um notkun fánans en það er að mínum dómi of algengt að ekki sé rétt með farið eins og t.d. þegar hann er dreginn í hálfa stöng. Rétt er að skoða aðeins í samhengi þessa máls hvaða reglur og hefðir gilda í nágrannalöndum okkar þegar kemur að fánanotkun á opinberum byggingum. Hvað fánatíma snertir er það almennt þannig meðal Norðurlandaþjóðanna að fánatíminn er frá kl. 8 á morgnana til kl. 21 og horft er til þessara tímamarka í frumvarpinu. Á konungshöllinni í Svíþjóð er flaggað alla daga og við þinghúsið. Fánarnir eru teknir niður við sólsetur, þó ekki seinna en kl. 21, eins og lagt er til í þessu frumvarpi. Í Noregi er flaggað alla daga við Stórþingshúsið og fáninn dreginn niður við sólsetur, þó ekki síðar en kl. 21. Það má segja að þetta frumvarp sé svolítið í anda þeirra reglna og hefða sem gilda hjá nágrannaþjóðum okkar, sem við berum okkur gjarnan saman við. Herra forseti. Sjálfstæðisbaráttu okkar Íslendinga fylgdi einnig barátta fyrir íslenskum fána. Hann er því táknmynd sjálfstæðisbaráttu okkar og fullveldis. Það er vel við hæfi að við gerum fánann okkar sýnilegri á byggingum hinna þriggja arma ríkisvaldsins, auk bygginga forseta Íslands. Með því að flagga alla daga ársins á Alþingishúsinu, á Stjórnarráðsbyggingunni, byggingu Hæstaréttar Íslands auk bygginga forseta Íslands aukum við veg fánans og sýnum honum meiri virðingu, sömu virðingu og við sýnum landi okkar, náttúru og menningu. Að þessu sögðu, herra forseti, lýk ég máli mínu og vísa málinu til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.