Föstudaginn 1. maí tók Þórunn Egilsdóttir sæti á ný á Alþingi og vék þá varamaður hennar, Þórarinn Ingi Pétursson af þingi. Þórunn er boðin sérstaklega velkomin eftir rúmlega ársfjarveru. Það gleður okkur að hafa hana hérna aftur með okkur.
Forseti vill geta þess að frá og með deginum í dag verður unnið samkvæmt endurskoðaðri starfsáætlun. Í dag taka einnig gildi nýjar takmarkanir í samkomubanni og hafa því verið gerðar ráðstafanir til að sem flestir þingmenn og ráðherrar geti verið á þingfundi samtímis. Leitað var ráða hjá sóttvarnalækni varðandi þessi atriði og kom hann ásamt þríeykinu öllu í þinghúsið til að skoða aðstæður. Þingfundasvæðið hefur verið stækkað og er nú efrideildarsalur ásamt báðum herbergjunum austur og vestur af þingsalnum, þau sem í daglegu tali eru kölluð skjalaherbergi og ráðherraherbergi, hluti af þingfundasvæðinu. Setið verður í öðru hverju sæti í þingsalnum og bil milli sæta og í hliðarsölum tekur mið af nálægðarreglunni. Sætaskipan er frjáls, þingmenn eiga ekki fast sæti í þingsal eða í hliðarherbergjum. Ráðherrar hafa einir afnot af ráðherrabekkjum og viðbótarsæti fyrir þá eru í skjalaherbergi. Atkvæðagreiðslur verða áfram með sama sniði og undanfarnar vikur, a.m.k. fyrst um sinn. Verið er að skoða möguleika á þráðlausu atkvæðagreiðslukerfi og niðurstaða í það mál fæst væntanlega innan ekki langs tíma.
Borist hefur bréf frá forsætisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1161, um samninga samkvæmt lögum um opinber fjármál, frá Birni Leví Gunnarssyni.
Svo háttar til um 2., 3., 4. og 6. dagskrármálið að þingmálunum var útbýtt eftir 1. apríl, og þarf því að leita samþykkis fyrir því að taka málin á dagskrá. Lítur forseti svo á að afbrigðin séu samþykkt án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum við því. Enginn hreyfir andmælum og afbrigðin eru því samþykkt og geta málin komið fyrir á fundinum.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, heilbrigðisráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Virðulegi forseti. Hæstv. forsætisráðherra hefur boðað okkur formenn stjórnmálaflokkanna á fund vegna stjórnarskrárvinnu sem við höfum verið að sinna núna á þessu kjörtímabili og við eigum að mæta á fund forsætisráðherra næsta föstudag. Það kom alveg skýrt fram í viðhorfskönnun Félagsvísindastofnunar, sem var unnin fyrir hönd okkar í nefndinni, hvert viðhorf þjóðarinnar er. Skilaboðin eru þau að það þarf skýrt og klárt auðlindaákvæði. Að mínu mati er ákvæðið sem liggur fyrir núna ekki nægilega skýrt og treystir ekki rétt þjóðarinnar yfir auðlindunum. En gott og vel, ég ætla ekki að ræða það núna heldur miklu fremur hin skýru skilaboðin, sem eru: Einn maður, eitt atkvæði. Að misvægi atkvæða verði útrýmt. Það er alveg skýrt samkvæmt viðhorfskönnuninni að eindreginn vilji þjóðarinnar er sá að það eigi að endurskoða það ranglæti sem felst í því misvægi atkvæða sem við búum við í dag. Þetta er eitt skýrasta dæmið um almannahagsmuni á okkar tímum. Og núna þegar við höfum tækifæri til að fara í þessi mál með allt veganestið sem við höfum, þessi skýru skilaboð, þá verðum við að mínu mati að taka á þessu. Þetta er eitt af þeim kjarnamálum sem Viðreisn byggir m.a. sinn málflutning og stefnu sína og hugsjónir á, að einn maður er ígildi eins atkvæðis. Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún muni beita sér fyrir því að nákvæmlega þetta verði tekið upp. Miðað við gang mála [[Forseti hringir.]]er vilji þjóðarinnar alveg skýr og ég tel að við eigum að taka tillit til hans.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur fyrir að vekja máls á þessu. Fyrst vil ég segja almennt um stjórnarskrárvinnuna sem staðið hefur yfir á þessu kjörtímabili, hefur núna verið í hléi vegna faraldursins, að það var mín ákvörðun að óska eftir þessum fundi núna þegar fyrstu skref hafi verið stigin í afléttingu samkomubanns, reyndar ekki til að ræða það mál sem hv. þingmaður spyr um, heldur til að ræða mál sem við vorum langt komin með og varða forsetaembættið og framkvæmdavald. Enn standa vonir mínar til þess að við getum tekið til umræðu á næsta þingi tillögur til breytinga á stjórnarskrá, bæði hvað varðar auðlindaákvæðið sem hv. þingmaður nefndi, ákvæði um umhverfisvernd og forseta- og framkvæmdarvald. - Ég ætla að benda forseta á að klukkan virkar ekki.
Forseta er ljóst að það er einhver mánudagur í klukkunni en tímamælingin gengur hjá forseta.
Hvað varðar jöfnun atkvæða var það ekki á upprunalegri áætlun minni fyrir þetta kjörtímabil þar sem ég skipti vinnunni við heildarendurskoðun stjórnarskrár niður á tvö kjörtímabil. Ég hef hins vegar sagt að sé áhugi fyrir því á vettvangi formanna að breyta þeirri áætlun er ég reiðubúin til þess og m.a. þess vegna var þetta eitt af þeim atriðum sem við settum inn í ekki bara viðhorfskönnunina sem hv. þingmaður nefnir heldur einnig í rökræðukönnunina sem fór fram í framhaldinu. Þar kom nákvæmlega hið sama fram og hv. þingmaður nefnir, það er mikill áhugi á því að jafna vægi atkvæða. Áhrif umræðunnar á rökræðufundinum voru í raun og veru þau að fólk var reiðubúið að horfa á fleiri leiðir en þær að breyta landinu í eitt kjördæmi, þ.e. það var reiðubúið að horfa til þess að breyta hugsanlega kjördæmaskipan til að jafna mætti vægi atkvæða en þessi almenna lína var mjög skýr eins og hv. þingmaður nefnir. Ég hyggst því taka það upp á fundinum á föstudaginn hvort áhugi sé fyrir því á þeim vettvangi að taka þetta mál á dagskrá á þessu kjörtímabili.
Virðulegi forseti. Þetta er gríðarlega mikilvæg yfirlýsing sem hér er gefin. Það er alveg ljóst að við í Viðreisn munum styðja það eindregið að þetta mál verði tekið upp enda er vilji þjóðarinnar skýr, ekki bara í þessari viðhorfskönnun heldur var það svo að þegar við fórum að kafa dýpra ofan í raunverulegan vilja þjóðarinnar í gegnum rökræðukönnunina þá skerptist alltaf á þessari kröfu og sýn þjóðarinnar. Það er ótvírætt að við í Viðreisn munum styðja það að þetta verði sett á dagskrá formanna stjórnmálaflokkanna. Ég vil líka vekja athygli á því að eins og staðan er núna varðandi til að mynda auðlindaákvæði þá eru skoðanir mjög skiptar á milli formanna flokkanna. Ég beini því til formanns Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs og forsætisráðherra að þó að ekki séu allir flokkar mjög hlynntir því, þar á meðal flokkar sem eru með hæstv. forsætisráðherra í ríkisstjórn, að taka jafnt vægi atkvæða inn í stjórnarskrá, er það engu að síður þannig að það eru fleiri flokkar sem styðja það en bara stjórnarflokkarnir sem slíkir. Það eru eindregin tilmæli að taka þetta upp. Það er gríðarlega mikilvægt að hér gildi [[Forseti hringir.]]að það sé einn maður sem fái eitt atkvæði, að það þýði ekki að sá sem býr í Kópavogi hafi bara hálft atkvæði. [[Forseti hringir.]]Það er hróplegt misrétti.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Það fer að líða að því. Nú hefur mikil vinna verið unnin á þessum vettvangi það sem af er kjörtímabilinu og ljóst að við munum vafalaust ekki ná öllu því sem stefnt var að í upphaflegri áætlun minni fyrir kjörtímabilið. En ég ítreka aftur að það er minn eindregni metnaður að leggja fram tillögur til breytinga á stjórnarskrá á næsta þingi, bæði hvað varðar auðlindaákvæði og ákvæði um umhverfisvernd og forseta- og framkvæmdarvald. Ég er mjög opin fyrir því að taka til skoðunar fleiri ákvæði, bæði það sem hv. þingmaður ræðir hér um jafnara vægi atkvæða en líka fleiri ákvæði sem við höfum verið að ræða. Ég tel einboðið að nú verði línur að skýrast í raun og veru í því hvert formenn flokkanna vilja stefna þannig að í það minnsta sé hægt að koma málum í þinglega meðferð frá og með næsta hausti.
Virðulegur forseti. Er búið að fella á brott hluta af lögum um réttindi sjúklinga vegna Covid-19? Það er verið að koma í veg fyrir að fólk deyi af völdum Covid-19 veirunnar, en hvað ef það deyr svo vegna aðgerðaleysis? Það er dauðans alvara að grotna niður á biðlistum eftir að komast í hjarta- eða æðaaðgerð eða liðskiptaaðgerð. Þar er í gildi 90 daga Evrópuregla um aðgerðir erlendis, en það er ekki hægt eins og staðan er núna. Spurningin er hvað hægt er að gera og hvað heilbrigðisráðherra og ríkisstjórnin eru að gera í biðlistamálum. Hvað hefur fjölgað mikið á biðlistum eftir skurðaðgerðum? Hversu alvarleg er staðan hjá þeim sem bíða í þessum biðsal dauðans, sem borða óhugnanlega mikið af lyfjum, ekki síst rótsterkum ávanabindandi verkjalyfjum? Hvað um aðgerðir hér innan lands? Það á að nýta allar aðgerðastofur sem lausar eru til að stytta biðlistana og koma þar með þessum hópi svo fljótt sem auðið er úr þessu ómannúðlega biðlistakerfi. Núna 4. maí verður aftur mögulegt að gera valkvæðar aðgerðir. Hvert er planið? Hvernig á að vinna á biðlistunum? Og lykilspurningin er: Hvað á þetta taka langan tíma? Því það er á hreinu að tíminn líður alltaf hægt og kvalafullt hjá þeim sem eru á þessum biðlistum og þurfa að bíða og bíða. Ég segi af eigin reynslu að það er ömurlegt. Ég óttast um þá sem þarna eru og ég tel að nú sé kominn tími til að taka á því og sjá til þess í eitt skipti fyrir öll að við útrýmum þessu biðlistakerfi þannig að tími á biðlista verði aldrei lengri en þrír mánuðir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Eins og kemur fram í máli þingmannsins hefjast valkvæðar aðgerðir frá og með deginum í dag eftir að hafa verið í hléi frá 23. mars. Það hlé var ákveðið í kjölfarið á bréfi sem mér barst frá landlækni um að réttast væri að taka slíka ákvörðun í ljósi þess að við þyrftum á öllu okkar heilbrigðiskerfi að halda fyrir viðbrögð vegna Covid-19. Við erum núna að biðja heilbrigðisstofnanirnar að endurskoða allar sínar áætlanir og sérstaklega í þeim flokkum sem heyra undir biðlistaátakið. Við vitum ekki enn þá hvaða áhrif þetta aðgerðahlé hefur haft á biðtímann en embætti landlæknis hefur verið beðið sérstaklega um að taka stöðuna. Á morgun vænti ég þess - eða a.m.k. örugglega síðar í þessari viku, vonandi gengur það upp á morgun - að geta haldið fund með forstjórum allra heilbrigðisstofnana í landinu sem og forstjóra Sjúkratrygginga Íslands og landlækni þar sem við erum í raun og veru að taka stöðuna í fyrsta skipti eftir að kúfurinn svokallaði er að baki og við höfum breytt samkomutakmörkunum og hafið aftur valkvæðar aðgerðir. Við þurfum m.a. að horfa til þess sem þingmaður nefnir hér, þ.e. vanda sem kann að hafa safnast upp á meðan á þessu óvenjulegu ástandi stóð. Ég vil minna hv. þingmann á það að enn þá er neyðarstig almannavarna í gildi í landinu. Það er líka þannig sem betur fer að það er allnokkuð um að verklag hafi breyst bæði í heilsugæslunni og á heilbrigðisstofnunum og sjúkrahúsum í þær áttir sem við getum tileinkað okkur inn í lengri framtíð. Ég get vonandi komið að því í síðara svari mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir svörin. Við vitum að í þessu ótrúlegu ástandi sem við erum búin að vera í, ef við tökum nokkra mánuði aftur í tímann og síðan Covid kom, þá hafa að meðaltali dáið á Íslandi 44 einstaklingar á viku en hafa verið áður 46, þannig að við erum eiginlega í betri málum en margar aðrar þjóðir að þessu leyti. En í framhaldi af því þá spyr ég hvað við ætlum við að gera þegar við sjáum að á biðlistunum er kominn nokkuð stór hópur af einstaklingum sem er kominn með rétt til þess að fara erlendis í aðgerðir. Hvernig ætlum við að taka á því? Þessir einstaklingar geta ekki nýtt þennan rétt. Ég spyr: Hvað verður gert fyrir þetta fólk? Verður séð til þess að þeir fái þessar aðgerðir innan lands? Það væri auðvitað langbest vegna þess að hér er hægt að gera liggur við þrjár aðgerðir fyrir hverja eina þannig að við myndum spara mikinn pening á því. Hvernig ætlar hæstv. heilbrigðisráðherra að leysa þetta?
Virðulegi forseti. Það er a.m.k. ljóst miðað við stöðuna eins og hún er akkúrat í dag, vegna þess að það hefur í raun verið takmarkað hversu mikið af valkvæðum aðgerðum hafa farið fram, að sjúklingar hafa mögulega ekki heldur komið sér á framfæri við umrædda sérfræðinga. Því kann að vera að enn þá þurfi að bíða þangað til að við sjáum í raun og veru hver þörfin er á biðlistum. En það er líka rétt sem kemur fram í máli hv. þingmanns að það fer enginn utan, a.m.k. ekki eins og málin standa núna þessar vikurnar og til þess þarf að taka tillit. En mig langaði til að nefna það hér varðandi lærdómana, hina jákvæðu, af þessum skipulagsbreytingum sem hafa orðið núna vegna Covid-19, að við sjáum það að heilsugæslan getur annað umtalsvert miklu fleirum í gegnum síma og í gegnum net. Við sjáum líka á hinni öfluga göngudeild Covid-19 á Landspítala verklag sem vonandi verður hægt að færa yfir á fleiri sjúkdómaflokka með það fyrir augum að sinna sjúklingum enn betur.
Virðulegur forseti. Mig langar hér í dag að beina spurningu til hæstv. forsætisráðherra sem snýr að kostnaði atvinnulífsins og með hvaða hætti ríkisstjórnin sér fram á að reyna að draga úr honum á þeim tímum sem við nú lifum. Í dag er lögð megináhersla á að verja störf og fyrirtæki til þess að möguleiki sé á öflugri viðspyrnu þegar staðan skánar. Það skýtur því skökku við að sjá fram koma ný mál frá ríkisstjórninni sem leggja aukinn kostnað á fyrirtæki frá því sem nú er og auka til muna flækjustig eftirlits. Bara í dag eru til að mynda mál í 1. umr. sem þetta á við um. Og þegar farið er í gegnum endurskoðaða þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar, sem var endurskoðuð núna í apríl og rétt rúmlega 60 mál felld niður frá því sem áður var, virðist ekki hafa verið unnin sérstök greining eða lögð áhersla á að draga sérstaklega til baka mál sem leggja auknar byrðar á atvinnulífið. Mig langar í þessu samhengi að spyrja hæstv. forsætisráðherra: Ætlar ríkisstjórnin að fresta framlagningu og eftir atvikum afgreiðslu þeirra mála sem leggja aukinn kostnað á atvinnulífið og bæta í flækjustig eftirlitsiðnaðarins, nú þegar mestu máli skiptir að halda atvinnulífinu gangandi? Af nógu er að taka miðað við endurskoðaða þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar síðan í apríl. Spurningin er: Ætlar ríkisstjórnin að fresta framlagningu og eftir atvikum afgreiðslu þeirra mála sem leggja aukinn kostnað á atvinnulífið og bæta í flækjustig eftirlitsiðnaðarins?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bergþóri Ólasyni fyrir þessa áhugaverðu fyrirspurn, sem ég er ekki viss um að ég skilji alveg, um flækjustig og eftirlitsiðnað. Í hvað er hv. þingmaður að vísa? Er hann að vísa í mál sem snúast um skráningu raunverulegra eigenda, risastórt gagnsæismál sem við höfum afgreitt hér á þingi og höfum verið að vinna síðan með í kjölfarið að auka upplýsingaskyldu stærri fyrirtækja? Ég vísa í mál ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra í því samhengi sem sömuleiðis er ætlað að auka gagnsæi um störf stórra fyrirtækja. Er hann að vísa í það mál sem ég hef lagt fram um vernd uppljóstrara sem snýst svo sannarlega líka um að auka gagnsæi? Er hann að vísa í mál mitt um varnir gegn hagsmunaárekstrum sem snýst einnig um að auka gagnsæi? Er það það sem hv. þingmaður kallar flækjustig og eftirlitsiðnað? Ég held að meiri hluti þeirra sem reka fyrirtæki á Íslandi sé sammála mér um að það á að vera metnaðarmál íslensks atvinnulífs að hafa eins mikið gagnsæi um sína starfshætti og mögulegt er, að almenningur geti átt greiðan aðgang að upplýsingum um fyrirtæki og til að mynda skráningu raunverulegra eigenda þeirra. Það er risastórt hagsmunamál, ekki bara fyrir okkur sem hér búum heldur líka til að tryggja að við séum samkeppnishæf í samfélagi þjóðanna þegar kemur að vörnum gegn peningaþvætti og öðru. Þannig að mig langar að spyrja hv. þingmann, því ég trúi ekki öðru en að hann sé sammála mér um öll þessi þjóðþrifamál sem ég hef hér talið upp, hvaða mál hann er nákvæmlega að vísa í þegar hann talar um aukið flækjustig og eftirlitsiðnað.
Virðulegur forseti. Ég þakka forsætisráðherra svarið. Því miður var það dálítið á þeim nótum sem ég reiknaði með og bendir til þess að þetta hafi ekki fengið neina sérstaka athygli í þeirri vinnu sem nú er í gangi. Bara svo dæmi séu tekin þá er hæstv. forsætisráðherra flutningsmaður máls um breytingu á lögum um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda sem setur bændur landsins í aðra og heldur ömurlega hringferð sem snýr að því að verjast ásókn ríkissjóðs hvaða eignarlönd þeirra varðar. Það er eitt dæmi. Í dag verður mælt fyrir loftslagsmáli um skuldbindingar og losunarheimildir og þar er t.d. verið að horfa til þess, ef ég skil frumvarpið rétt, að ráða sex starfsmenn til Umhverfisstofnunar, uppsafnað, til að sinna eftirliti og þar fram eftir götunum. Þannig að þessi atriði blasa við, ég hef bara mínútu til umráða. [[Gripið fram í.]]Ég ítreka það og hvet forsætisráðherra til þess að uppáleggja ráðherrum sínum það [[Forseti hringir.]]að taka einn snúning á málaskrá sinni með það í huga að leggja ekki viðbótarálögur á atvinnulífið frá því sem nú er. Nóg er nú samt.
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni aftur en munurinn er sá að ég lít ekki á það sem viðbótarálögur á atvinnulíf að iðka gagnsærri starfshætti. Ég lít ekki á það sem viðbótarálögur á atvinnulíf að taka þátt í því risastóra samfélagslega verkefni sem við öll erum þátttakendur í sem snýst um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Og af því að hv. þingmaður vísaði í það mál sérstaklega þá snýst það einmitt um að einfalda skráningarkerfi og gera það gagnsærra. Hvað þjóðlendumálið varðar sem hv. þingmaðurinn nefnir og ég tel allgóða samstöðu um hér í þinginu, fyrir utan þingflokk Miðflokksins, tel ég ekki að það snúist endilega um hagsmuni atvinnulífsins. Fremur er þar verið að halda áfram þeirri merkilegu vinnu sem hófst á sínum tíma undir forystu þáverandi forsætisráðherra, Davíðs Oddssonar, sem var með þá sýn að mikilvægt væri að eyða þeirri þoku sem ríkti um eignarhald á landi. Í kjölfar þess var þjóðlendufrumvarpið lagt fram, sem er eitt það merkilegasta sem lagt hefur verið fram hér á þingi þegar kemur að því að tryggja rétt almennings. Ég hef ekki trú á öðru en að [[Forseti hringir.]]það sé yfirgnæfandi meiri hluti hér fyrir að ljúka því verki eins og lagt er til í því frumvarpi, sem bíður raunar bara atkvæðagreiðslu hér á þingi.
Virðulegi forseti. Við þurfum einmitt að tala um umhverfismál. Það var eitt í annars prýðilegri ræðu hæstv. forsætisráðherra í gær sem mér fannst ekki alveg sýna rétta hugsun og það var þegar hún fór að tala um veiruna sem óvin sem þyrfti að sigrast á. Ég veit að þetta var líkingamál en ég held samt að ef það er eitthvað sem þetta mál allt hefur kennt okkur þá er það að náttúran er ekki óvinur sem þarf að brjóta undir sig eða sigra heldur umhverfi okkar sem við þurfum að laga okkur að og lifa í og lifa með. Herra forseti. Sé eitthvað jákvætt sem veiran hefur haft í för með sér þá er það að jörðin hefur fengið örlítið tóm til að anda. Það hefur dregið um stund úr þeirri gegndarlausu rányrkju sem fer fram á takmörkuðum auðlindum jarðarinnar og olíunotkun skreppur saman. Nú er lag. Mig langar að heyra hæstv. umhverfisráðherra ræða aðeins um það við mig hvort ekki sé tóm núna til að endurskoða og endurmeta alls konar ósiði í umgengni við náttúruna. Við upplifum loksins samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda, eiginlega nauðbeygð. Hefur hæstv. umhverfisráðherra hugleitt leiðir til að tryggja að sá árangur, ef nota má það orð, verði viðvarandi? Hyggst hann gera meiri kröfur til sjávarútvegs, til landbúnaðar? Er þess að vænta að meira verði gert til að hraða orkuskiptum í samgöngumálum? Verði nú aftur farið að fljúga villt og galið, hvernig tryggjum við þá áframhald á samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda? Hvernig, virðulegi forseti, ætlum við að hafa þetta? Hér er til mikils vinnandi og það væri fróðlegt að heyra hvort Íslendingar geti notað þetta lag til að koma sér á beinu brautina hvað varðar losun gróðurhúsalofttegunda.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir góða fyrirspurn. Þetta er einmitt málefni sem ég tel mikilvægt að við getum rætt frekar hér í þingsal. Ég hef sagt það um þá breytingu sem orðið hefur í kjölfar kórónuveirunnar á t.d. losun gróðurhúsalofttegunda að ég vildi að hún væri út af einhverju öðru en kórónuveirunni, að við værum að ná þessum árangri í heiminum með samstilltu átaki til að draga úr losun. Það sem ég held að við getum lært af þessari veiru og því sem hér hefur gerst hvað varðar t.d. samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda er einmitt að samstaðan sem hér hefur verið svo góð og svo mikil í samfélaginu til að takast á við veiruna er akkúrat samstaðan sem við þurfum til að geta tekist á við loftslagsbreytingar. Það eykur mér bjartsýni að sjá hana. Ég held að við munum til einhvers skamms tíma sjá losunina fara aftur upp en verkefni okkar er að til lengri tíma litið séum við að ná losuninni niður líkt og við sjáum gerast núna. Til þess hefur ríkisstjórnin nú þegar gripið til aðgerða til að flýta orkuskiptum, svo dæmi sé nefnt, til að flýta kolefnisbindingu og setja meira fé í nýsköpun sem mun nýtast í því starfi sem þarf að eiga sér stað og í nýjum verkefnum sem geta einmitt orðið til þess að við sjáum breytingar í sjávarútvegi, í landbúnaði og í byggingariðnaði svo að dæmi séu tekin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar. Við deilum þessari sýn og vonandi verður þarna einhver árangur. Ég kann að vera glámskyggn en ég hef ekki orðið mikið var við mjög græna áferð á þeim aðgerðapökkum sem ríkisstjórnin hefur lagt fram og ég sé þar ekki mikið um grænar áherslur. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort við megum eiga von á því að sjá kannski frekar slíkar áherslur í komandi pökkum, hvort ekki sé til mikils vinnandi að fara í grænar innviðafjárfestingar sem myndu styðja við orkuskipti á landi og í sjó, rafvæðingu hafna og fjölgun og stækkun á þeim hleðslustöðvum sem eru við hringveginn, svo eitthvað sé nefnt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra um það hvort við megum eiga von á frekari grænum áherslum í komandi aðgerðapökkum ríkisstjórnarinnar.
Hæstv. forseti. Líkt og ég sagði áðan þá höfum við þegar gripið til allmargra aðgerða, t.d. til að flýta orkuskiptum. Þar þurfum við að horfa sérstaklega til ákveðinna þátta. Við þurfum að horfa til þungaflutninga og til bílaleiganna, við verðum að geta skipt hraðar út þeim bílaflota þegar ferðaþjónustan tekur aftur við sér því að hann kemur inn á eftirsölumarkað, 40–50% á síðustu árum. Að þessu erum við að vinna, þessum aðgerðum erum við að flýta þannig að aðgerðapakkinn sem var samþykktur hér í mars var með margar grænar áherslur. Ég vil líka draga sérstaklega fram að nýsköpun, aukið fjármagn til nýsköpunar, vísar að sjálfsögðu líka til þess að hægt sé að sækja um verkefni sem eru umhverfisvænni en þau sem verið er að vinna með í dag. Þetta tel ég að sé mjög mikilvægt. Auðvitað er veiran að valda okkur mjög miklu tjóni og sérstaklega þeim sem missa líf sitt, þeim sem missa heilsu og það eru málefni [[Forseti hringir.]]sem við höfum verið að takast á við í gegnum heilbrigðiskerfið. Síðan er það efnahagslegi pakkinn og þar erum við að horfa til grænna lausna líkt og ég kom inn á.
Virðulegi forseti. Spurt er um aðferðafræði. Nú eru óvenjulegir tímar og þingið starfar með óvenjulegum hætti og því er hvorki almenningi né þingmönnum stjórnarandstöðunnar fullkomlega ljóst hvernig ríkisstjórnin vinnur að sínum málum. Af þeim sökum vil ég spyrja hæstv. ráðherra hvernig vinnulagi er háttað við gerð þessara aðgerðapakka og hver aðferðafræði hæstv. ríkisstjórnar er. Hvernig eru þessar aðgerðir teknar saman? Hverjir eru efnahagslegir ráðgjafar ríkisstjórnarinnar og hvaða sviðsmyndagreiningar, ef einhverjar, liggja að baki aðgerðapökkum ríkisstjórnarinnar?
Herra forseti. Í lögum um Stjórnarráð Íslands er gert ráð fyrir að ávallt sé starfandi ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um efnahagsmál. Það hefur verið ráðherranefnd um ríkisfjármál sem hefur haldið utan um undirbúning aðgerða sem stjórnvöld hafa kynnt. Þær byggja að sjálfsögðu annars vegar á þeim sérfræðingum sem eru í ráðuneytum Stjórnarráðsins, þá ekki síst fjármála- og efnahagsráðuneytis, og hins vegar þeirri vinnu sem unnin er m.a. á vettvangi Seðlabanka Íslands, Hagstofu Íslands og fleiri fagstofnana sem við styðjumst við í allri okkar stefnumótun. Síðan er það ráðherranefnd um efnahagsmál sem kemur saman sömuleiðis og fer þá yfir stærri myndina, getum við sagt, í efnahagsmálum þjóðarinnar. Þær aðgerðir sem stjórnvöld hafa kynnt hafa verið undirbúnar á vettvangi ráðherranefndar um ríkisfjármál sem hefur það hlutverk samkvæmt lögum um Stjórnarráðið og styðst að sjálfsögðu við alla þá sérfræðiþekkingu sem er inni í ráðuneytunum. Fyrir ráðherranefndirnar hefur unnið stýrihópur ráðuneytisstjóra og hann hefur skipað undirhópa sem annars vegar hafa fengist við hagrænu hliðarnar og hins vegar félagslegu hliðarnar. Að sjálfsögðu hefur sá hópur tekið tillit til ýmissa atriða því við, eins og allir aðrir þingmenn, fáum töluvert mikið af ábendingum og hugmyndum frá bæði einstaklingum, hagsmunasamtökum og til að mynda hafa aðilar vinnumarkaðarins komið með töluvert af hugmyndum inn í þessa vinnu. Hún hefur verið kynnt annars vegar á vettvangi þjóðhagsráðs þar sem aðilar vinnumarkaðarins og fulltrúar sveitarfélaganna sitja og hins vegar hef ég haldið nokkra fundi með formönnum flokka og kynnt þá vinnu sem hefur verið unnin.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Ég falast enn þá eftir því að heyra hvort einhverjar sviðsmyndagreiningar liggi fyrir og séu notaðar við mat á aðgerðum, hvort þær hafi verið unnar og ef svo er, hvort þingið megi náðarsamlegast fá aðgengi að þeim. Þar að auki langar mig að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort einhver umræða hafi átt sér stað innan ríkisstjórnarinnar um hagsmunamat ráðherra gagnvart þeim aðgerðum sem verið er að hrinda í framkvæmd akkúrat núna. Hefur ríkisstjórnin rætt um einhver hagsmunatengsl innan sinna raða? Hefur það komið til tals að mögulega séu ráðherrar á a.m.k. á gráu svæði þegar kemur að hæfi þeirra til að framkvæma þessar aðgerðir vegna tengsla við fyrirtæki sem aðgerðir ríkisstjórnarinnar hafa veruleg áhrif á? Hefur þetta verið rætt eða kemur til greina að ræða það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Eins og komið hefur fram í máli mínu áður hér þá liggja fyrir ákveðnar sviðsmyndir og fjármála- og efnahagsráðuneytið hefur mætt á fund efnahags- og viðskiptanefndar og farið yfir þær sviðsmyndir sem liggja fyrir. En eins og ég hef líka margítrekað er mér sagt það af nefndarmanni í efnahags- og viðskiptanefnd og ég get ekki sagt nákvæmlega til um það en ég vænti þess að nefndin hafi kallað ráðuneytið til, til þess að fara yfir út frá hvaða sviðsmyndum er unnið. Mér þætti það skrýtið ef nefndin hefði ekki gert það. Sömuleiðis liggja fyrir þær hagspár sem Seðlabankinn hefur kynnt á opinberum vettvangi, sem eru auðvitað mjög mikilvæg gögn í þessu. Það eru sömu gögn og við öll höfum séð. Ég vil bara ítreka að um þetta er svo mikil óvissa að það er mjög erfitt að tala beinlínis um spár heldur er meira verið að horfa til sviðsmynda þar sem er miðað við hvað það þýði ef við segjum til að mynda að ferðaþjónustan taki ekki við sér á þessu ári og eitthvað slíkt. Þar getum við aldrei talað um spádóma. [[Forseti hringir.]] Hv. þingmaður spyr hér um hagsmuni ráðherra. [[Forseti hringir.]]Auðvitað geta ráðherrar sagt sig frá málum er varða þeirra persónulega hagsmuni og um það eru dæmi. [[Forseti hringir.]]Það hefur ekki gerst í tengslum við þessar aðgerðir.
Virðulegi forseti. Mig langar að koma inn á rekstrarleyfi í fiskeldi og flýtingu á leyfisveitingum þar. Nýlega ákvað hæstv. sjávarútvegsráðherra að gera átak til að stytta málsmeðferðartíma í útgáfu rekstrarleyfa fyrir fiskeldi en nokkuð hefur borið á því að málsmeðferðartími í útgáfu leyfa til fiskeldis hafi dregist úr hófi. Þetta er ein leið stjórnvalda nú á tímum Covid-19 til að styrkja atvinnulífið og koma framkvæmdum af stað og ekki síst til að styrkja stjórnsýsluna í þessum efnum. Þegar kemur að leyfum í fiskeldismálum er oft tiltekið að bíða þurfi lengi eftir afgreiðslu á málum hjá Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun. Það að flýta afgreiðslu leyfa til fiskeldis gæti á þessu ári og til framtíðar haft í för með sér mikla fjárfestingu hér á landi og ráðningar á fleira fólki til starfa og það er það sem við þurfum á þessum tímum. Til að geta starfrækt fiskeldi þarf álit Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum að liggja fyrir og auk rekstrarleyfis frá MAST þarf starfsleyfi frá Umhverfisstofnun. Mig langar að beina þeirri spurningu til hæstv. umhverfisráðherra hvort hann hafi skoðað tímalengd leyfisveitinga í þeim stofnunum sem heyra undir hann, þ.e. Skipulagsstofnun og Umhverfisstofnun, með tilliti til þeirra aðgerða sem stjórnvöld vilja fara í. Til hvaða ráðstafanir má grípa til svo lögbundnar tímaviðmiðanir séu virtar?
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem snýr að tímalengd leyfisveitinga. Spurningin er kannski: Hvers vegna hefur málsmeðferðarhraði í sumum tilfellum ekki verið nægilega hraður? Það hefur verið bent á að í sumum tilfellum gætu ferlar verið of flóknir og í öðrum tilfellum taki það hreinlega langan tíma að afgreiða málin hjá stofnunum okkar sem er oft og tíðum vegna þess að þar er mannekla. Ég ætla að koma aðeins inn á þetta út frá þessum atriðum. Við höfum á grundvelli stjórnarsáttmálans verið að vinna í þessum málum, flýtingu leyfisveitinga, með mismunandi leiðum en samt þannig að þess sé gætt að aðkoma umhverfisverndarsamtaka og almennings sé tryggð, eins og segir í stjórnarsáttmála. Það má kannski nefna í fyrsta lagi að úttekt á löggjöf Norðurlandanna vegna umhverfismats og löggjöf um umhverfismál hefur sýnt að frestir stofnana í nágrannalöndum okkar eru lengri en stofnana hér heima. Það gæti skýrt þetta að hluta til, við séum einfaldlega með of stuttan frest fyrir stofnanirnar til að vinna í þessum oft flóknu málum. Í öðru lagi má nefna að það eru komnar til heimildir til einföldunar á ákveðnum þáttum sem snúa að löggjöfinni um mat á umhverfisáhrifum sem við samþykktum á þinginu í fyrra sem gefa leyfi til að sameina bæði umhverfismat framkvæmdar og áætlana. Síðan erum við að skoða möguleika á frekari einföldun í leyfisveitingaferli raflína í kjölfar óveðursins í desember og tillögur um það munu brátt liggja fyrir. En ætli ég komi ekki að afgangnum af svarinu hér rétt á eftir.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og tek undir að það má ekki vera að flýta leyfisveitingum á kostnað umhverfisþátta, alls ekki. En við þurfum svo að koma þessu í vinnslu og þá spyr ég hvort jafnvel væri ástæða til að samþætta betur vinnslu starfs- og rekstrarleyfa milli Matvælastofnunar og Umhverfisstofnunar þannig að minni líkur séu á tvíverknaði. Er það einhvers staðar að finna í þessum þáttum? Þannig mætti náttúrlega nýta þá þekkingu úr þeim stofnunum. Það gæti mögulega hraðað ferlinu. Eru einhver áform um að auka mannafla í þessum stofnunum? En það er alveg skýrt að við viljum ekki ganga á rétt eins né neins heldur bara hraða ferlinu til þess að við getum komið þessari vinnu af stað. Það skiptir gríðarlega miklu máli hvað varðar að fá aukin útflutningsverðmæti og koma fleira fólki að til að vinna við þetta.
Hæstv. forseti. Það er gott að vita að við hv. þingmaður erum sammála um það að gæta þarf að aðkomu almennings í þessu ferli og ég er algjörlega þeirrar skoðunar að það má einfalda ýmislegt án þess að það þurfi endilega að bitna á aðkomu félagasamtaka eða almennings og ég veit að um það er ágætissamstaða í sjálfu sér. Við þurfum að hraða vinnu við endurskoðun á lögunum um mat á umhverfisáhrifum og sú vinna er í gangi, þannig að ég bind líka miklar vonir við að við getum horft til ýmissa af þessum þáttum þar sem þetta tvennt er samþætt. Síðan hefur stóraukið fjármagn á þessu kjörtímabili farið til úrskurðarnefndar um umhverfis- og auðlindamál sem hefur gjörbreytt málsmeðferðarhraðanum þar, þannig að hann er að verða kominn á þann stað sem hann á að vera, loksins sem betur fer. Við erum núna að auka fjárframlög til Skipulagsstofnunar vegna þess að þar hefur málsmeðferðarhraði verið allt of hægur. Það er fyrst og fremst vegna manneklu. Þetta eru meðal þeirra atriða sem við erum að vinna að í ráðuneytinu hjá mér. En það sem hv. þingmaður nefndi sérstaklega varðandi samspil leyfisveitinga hjá stofnunum sem heyra kannski ekki undir sama ráðherrann, þá er það eitthvað sem við höfum að einhverju leyti skoðað en alla vega ekki komist að þeirri niðurstöðu að sameina það hingað til.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012. Frumvarpið er annars vegar lagt fram til að tryggja lagaramma utan um samkomulag það sem Ísland, Noregur og Evrópusambandið hafa gert með sér um sameiginlegt markmið varðandi skuldbindingar um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á tímabilinu 2021–2030 innan ramma Parísarsamkomulagsins. Samkomulagið felur í sér innleiðingu reglugerðar (ESB) 2018/841 um landnotkun, breytta landnotkun og skógrækt og reglugerðar (ESB) 2018/842 um bindandi árlega skerðingu á losun gróðurhúsalofttegunda aðildarríkjanna á tímabilinu 2021–2030 samkvæmt skuldbindingum í Parísarsamningnum. Hins vegar er frumvarpinu ætlað að innleiða nauðsynlegar breytingar á viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, þar með talið innleiðingu á reglum um vöktun og skýrslugjöf samkvæmt CORSIA-kerfi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Ég ætla að fara nánar í það hér á eftir. Eins og áður sagði felur samkomulagið milli Íslands, Noregs og Evrópusambandsins í sér innleiðingu tveggja gerða ESB sem eru lykilgerðir svo markmiðum til ársins 2030 verði náð. Annars vegar er um að ræða reglugerð (ESB) 2018/842 sem tekur á losun frá flokkum orku, iðnaðarferla, efna-/vörunotkunar, landbúnaðar og úrgangs. Samkvæmt reiknireglum ESB fékk Ísland á sig kröfu um 29% samdrátt í losun í fyrrgreindum flokkum. Heildarmarkmiðið í Evrópusambandinu, hjá Noregi og Íslandi er eins og margur veit 40%. Hins vegar er um að ræða reglugerð (ESB) 2018/841 um losun gróðurhúsalofttegunda og upptöku kolefnis frá landnotkun, breyttri landnotkun og skógrækt. Samkvæmt samkomulagi við ESB skal flokkur landnotkunar, breyttrar landnotkunar og skógræktar ekki leiða af sér nettólosun gróðurhúsalofttegunda. Ég vil taka fram að 29% samdráttur í losun er ekki það markmið sem íslensk stjórnvöld hafa sett sér til ársins 2030 heldur er markmið íslenskra stjórnvalda að ná að lágmarki 40% samdrætti í losun frá þeim geirum sem nefndir eru hér að framan á tímabilinu 2021–2030. Í því felst metnaður en ekki síður fyrirhyggja því að nú þegar er þrýst á um að ríki setji sér metnaðarfyllri markmið um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Að mínu mati er þetta algjörlega nauðsynlegt. Með frumvarpi þessu eru jafnframt lagðar til breytingar á þeim köflum laganna sem fjalla um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir, hið svokallaða ETS-kerfi. Breytingarnar fela í sér innleiðingu tilskipunar (ESB) 2018/410 sem breytir reglum viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir á fjórða tímabili þess sem hefst 2021 og við Íslendingar erum nú þegar aðilar að. ETS-kerfið er lykiltæki til að ná markmiðum Parísarsamningsins á árinu 2030 en sett hafa verið fram markmið um að heildarsamdráttur í losun innan kerfisins verði 43% í þeim geirum sem falla undir það, miðað við losun ársins 2005. Breytingar sem eru gerðar á ETS-kerfinu á fjórða tímabili þess eiga að stuðla að því að þetta markmið náist. Um 11.000 fyrirtæki í Evrópu heyra undir kerfið. Hér á landi taka sjö fyrirtæki þátt í viðskiptakerfinu og fjórir flugrekendur. Öll losun stóriðju á Íslandi fellur undir ETS-kerfið og tekur reglugerðin því til um 40% losunar á Íslandi. Losunin sem fellur undir ETS-kerfið er ekki á beina ábyrgð íslenskra stjórnvalda heldur þeirra fyrirtækja sem falla undir viðskiptakerfið. Helstu breytingar í uppfærðri tilskipun um ETS-kerfið fyrir fjórða tímabilið eru eftirfarandi: Áfram er gert ráð fyrir að ákveðnum hluta losunarheimilda verði úthlutað án endurgjalds. Þetta verður gert þrátt fyrir að uppboð á losunarheimildum eigi að vera almenna reglan og úthlutuðum heimildum mun fækka árlega um 2,2% í stað 1,74%. Í heild er gert ráð fyrir að 6 milljörðum heimilda verði úthlutað án endurgjalds á tímabilinu 2021–2030. Uppfæra þarf skrá yfir þær starfsstöðvar í viðskiptakerfinu sem eiga rétt á endurgjaldslausri úthlutun. Skráin verður uppfærð á fimm ára fresti í stað tíu ára frests áður. Á tímabilinu verður úthlutað tvisvar í stað einu sinni. Það verður gert til að endurspegla betur raunverulega framleiðni rekstraraðila sem getur tekið miklum breytingum á tíu ára tímabili. Svokölluð árangursviðmið sem eru 54 talsins verða endurskoðuð á hvoru úthlutunartímabili. Þetta verður gert svo árangursviðmið endurspegli betur framþróun í tækni. Á fjórða tímabili ETS-kerfisins verður stofnaður nýr evrópskur sjóður um nýsköpun. Sjóðnum er ætlað að styrkja stór verkefni, að lágmarki 7,5 milljóna evra, sem varða orkufrekan iðnað, endurnýjanlega orku, orkugeymslu og föngun, bindingu og notkun koltvísýrings. Verkefni skulu hafa það meginmarkmið að stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Bæði fyrirtæki og opinberir aðilar munu geta sótt í sjóðinn. Í frumvarpinu er að finna ákvæði um sjóðinn sem gerir kleift að innleiða hér á landi reglugerð ESB um starfsemi hans. Í frumvarpinu eru einnig lagðar til breytingar á þeim kafla laganna sem fjallar um skráningarkerfið en ákvæði um það taka þó nokkrum breytingum á fjórða tímabili ETS-kerfisins. Skráningarkerfið er umfangsmikill rafrænn gagnagrunnur þar sem skráðar eru upplýsingar um stöðu og hreyfingar losunarheimilda ríkja og einkaaðila. Á tímabilinu 2021–2030 verður svokallaðri losunarúthlutun úthlutað til aðildarríkjanna samkvæmt reglugerð (ESB) 2018/842 um bindandi árlegan samdrátt. Innleiðing reglugerðarinnar er einmitt hluti af samkomulagi Íslands og Noregs við ESB, samanber það sem fram kom hér að framan. Áskilið er að stofnaður verði reglufylgnireikningur í skráningarkerfinu til þess að geyma upplýsingar um losunarúthlutun hvers ríkis. Að síðustu eru lagðar til breytingar á lögunum sem eru tilkomnar vegna upphafs hins svokallaða CORSIA-kerfis Alþjóðaflugmálastofnunarinnar. Kerfið er hnattrænt og byggir á sambærilegri hugmyndafræði og ETS-kerfið og er því ætlað að draga úr losun koldíoxíðs frá flugumferð og styðja þannig við markmið Parísarsamningsins um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Nauðsynlegt er að innleiða skyldurnar í lög svo skýrt verði kveðið á um skyldu flugrekenda samkvæmt hnattrænu kerfi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar til að vakta, gefa skýrslu og fá vottun samkvæmt gildissviði kerfis stofnunarinnar. Á Íslandi tekur kerfið til vöktunar íslenskra flugrekenda í alþjóðaflugi. Vöktun samkvæmt kerfinu miðast við ársbyrjun 2019. Í frumvarpinu er einnig gerð tillaga um útvíkkun gildissviðs laganna sem nú einskorðast við gildissvið viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir en vöktun samkvæmt CORSIA-kerfinu felur í sér vöktun losunar frá öllu alþjóðaflugi. Þrátt fyrir CORSIA er áfram gert ráð fyrir að ETS-kerfið verði starfrækt á EES-svæðinu. Reglur um CORSIA verða því innleiddar sem viðbót við ETS-kerfið. Virðulegi forseti. Rétt er halda til haga að reglulegt samráð hefur verið við Alþingi vegna samkomulagsins við Evrópusambandið og Noreg um sameiginlegt losunarmarkmið samkvæmt Parísarsamningnum til ársins 2030. Drög að samkomulaginu voru kynnt á sameiginlegum fundi utanríkismálanefndar og umhverfis- og samgöngunefndar 30. nóvember 2018. Gerðirnar voru auk þess kynntar fyrir umhverfis- og samgöngunefnd 26. febrúar 2019 og sendar utanríkismálanefnd til skoðunar þar sem þær kalla á lagabreytingar. Þann 5. mars 2020 samþykkti Alþingi tillögu utanríkisráðherra til þingsályktunar um staðfestingu ákvörðunar sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 269/2019 um breytingu á bókun 31 sem fjallar um samvinnu á sérstökum sviðum utan marka fjórþætta frelsisins við EES-samninginn vegna sameiginlegra efnda samkvæmt Parísarsamningnum fyrir árin 2021–2030. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og tildrög þess að það er lagt fram nú. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar að lokinni 1. umr.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um hið besta mál, frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál, skuldbindingar og losunarheimildir. Það stendur ósköp vel á, núna í Covid hafa íbúar í ákveðnum borgum í fyrsta skipti í mörg ár séð bláan himin, íbúar Feneyja sjá fiska synda í sjónum hjá sér í fyrsta skipti í fjölda ára. Ég hef komið þangað og þar sást ekkert nema drulla til botns. Við mengum gífurlega mikið. Erum við að byrja á réttum enda? Ég spyr hæstv. ráðherra um heimild til að selja mengunarkvóta. Er það ekki eitt af því sem við ættum að byrja að taka á, að af því að við mengum lítið sé hægt að menga meira annars staðar? Frumvarpið er 41 blaðsíða og svo eru reglugerðir og annað. Ég reyndi að lesa mig í gegnum textann og á hverri einustu blaðsíðu stendur ESB, EES og EFTA og stundum yfir alla blaðsíðuna. Hversu mikið af þessu er frá EES, eru það 98% og 1% frá Íslandi og 1% Noregi?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég tel afskaplega mikilvægt að við tökum þátt í því alþjóðasamstarfi á sviði loftslagsbreytinga sem er í gangi og veit að við hv. þingmaður erum sammála um það. Það þýðir m.a. að þegar sú ákvörðun var tekin að fara með Noregi og Evrópusambandinu í þá vegferð að draga sameiginlega úr losun gróðurhúsalofttegunda í samræmi við Parísarsamninginn kallaði það á að við myndum innleiða sambærilegt eða sama kerfi og er verið að gera í ríkjum Evrópusambandsins og Noregi. Það mál sem hér liggur fyrir á 41 blaðsíðu, ef ég man rétt það sem hv. þingmaður vitnaði til, er til að innleiða þá sameiginlegu vegferð okkar. Þess vegna koma þau orð sem hinn ágæti hv. þingmaður nefndi fyrir eins oft og raun ber vitni. Það er alveg rétt að loftslagslöggjöfin á Íslandi tekur að mjög miklu leyti, ekki veit ég prósentutöluna, mið af Evrópulöggjöf og því samkomulagi sem við höfum nú þegar átt við Evrópusambandið og Noreg á fyrri stigum. Það sem við erum hér með að leggja til að verði innleitt í lagabálkinn tekur akkúrat á því sem snýr að þessum málum, þ.e. að takast á við Parísarsamkomulagið í samstarfi við aðrar Evrópuþjóðir sem ég tel farsælt. Ég tel að það sé rétta leiðin til að ná sem mestum árangri og halda uppi sem mestum metnaði í þessum málum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en vil ítreka spurningu mína um sölu á mengunarkvótum. Við erum með ótrúlega hreina orku, sérstaklega í rafmagnsframleiðslu. Er það eðlilegt eða er það ekki eiginlega okkur til hneisu að við skulum vera að selja mengunarpakka? Værum við ekki miklu betur stödd að selja þá ekki og geta auglýst okkur sem tiltölulega hreint land? Síðan tökum við á því sem mest er að menga. Ég sé að gerð er krafa um að Ísland lækki um 29%. Við eigum að gera enn þá betur og gætum örugglega gert betur. Okkur ber skylda til þess. Þetta er allt of flókið og mikið. Ég held að við gætum alveg náð þessu og náð betri markmiðum ef við hefðum einfaldari reglur og lög.
Hæstv. forseti. Ef ég skil hv. þingmann rétt er hann að vísa til sölu upprunaheimilda með raforku. Það mál tengist þessu máli ekki neitt. Þau eru ekki tengd. Það er annað mál. Ég get tekið undir það með hv. þingmanni að það hljómar afskaplega sérkennilega að á rafmagnsreikningum okkar sé raforka sem er upprunnin með kolabrennslu eða öðru slíku, en það mál tengist ekki þessu. Síðan tek ég undir með hv. þingmanni að 29% samdráttur er bara lágmark og íslenska ríkisstjórnin hefur lýst því yfir að hún stefni að a.m.k. 40% samdrætti. Það er alveg ljóst að á næstu árum munu koma frekari kröfur um að ríki heims setji sér metnaðarfyllri markmið og sú vinna er í gangi á alþjóðavettvangi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og vil staldra við kafla í frumvarpinu á bls. 21 sem ber yfirskriftina Mat á áhrifum. Hér er skriffinnska Evrópusambandsins upp á sitt besta og verið er að bæta í í þeim efnum. Því fylgja að sjálfsögðu kröfur á ýmsum sviðum, m.a. um fjölgun starfsmanna með tilheyrandi kostnaði. Hér er verið að fara í mun umfangsmeira loftslagsbókhald, ef svo má að orði komast, og það er rakið á hvaða stofnunum það kemur til með að mæða helst. Það er talað um Umhverfisstofnun, Landgræðsluna og Skógræktina og auk þess fjölmargar aðrar stofnanir. Nú er verið að fara fram á auknar fjárheimildir vegna þessa. Við sjáum fram á umtalsverð útgjöld úr ríkissjóði vegna veirufaraldursins og þess vegna hlýtur að vera nauðsynlegt að fara í ráðdeildarsemi þegar kemur að því að fjölga störfum hjá hinu opinbera á komandi misserum. Það er ljóst að þetta eitt og sér kemur til með að kosta hátt í 80 milljónir hér og nú og síðan sirka 55 milljónir árlega, sé ég hér. Það er verið að fjölga starfsmönnum. Hæstv. ráðherra vísar í gildandi fjármálaáætlun en henni verður breytt. Sér hæstv. ráðherra fyrir sér að þessir fjármunir séu yfir höfuð til? Er ekki nauðsynlegt að reyna að gæta hagræðis í þeim kostnaðarauka sem fylgir þessu? Er ekki hægt að gera það innan ráðuneytisins í stað þess að sækja þetta beint í ríkissjóð að kröfu Evrópusambandsins eins og margt annað sem kemur þaðan og fylgir þessari skriffinnsku? [[Forseti hringir.]]Getur hæstv. ráðherra farið aðeins yfir þessar kostnaðartölur og hvort hann telji þetta vera skynsamlegt í ljósi þess sem við erum að kljást við núna hvað varðar útgjöld ríkissjóðs?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Líkt og þingmaðurinn kom inn á segir í umfjölluninni um mat á áhrifum frumvarpsins að þessi kostnaður sé talinn rúmast innan fjárheimilda málefnasviðsins. Það er það sem við vinnum út frá núna, hluta af því fjármagni sem þarna er tínt til höfum við á undanförnum árum bætt í hjá þeim stofnunum sem þarna eru nefndar. Ég vil nefna sérstaklega mikilvægi þess að ráðast í þær auknu rannsóknir sem frumvarpið kallar í sjálfu sér á sem við hefðum hvort eð er þurft að gera en þær snúa að landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis sem ég veit að hv. þingmaður hefur mikinn áhuga á og metnað fyrir þeim líkt og sá sem hér stendur. Að mínu mati er um að ræða [[Forseti hringir.]]nauðsynlegan kostnað sem þessu fylgir.
Herra forseti. Það er spurning hvað er nauðsynlegur kostnaður þegar við stöndum frammi fyrir þessum miklu útgjöldum ríkissjóðs. Hér er tekið fram að það séu aðrar stofnanir sem þetta kemur til með að hafa áhrif á. Eigum við þá von á því að aðrar stofnanir á vegum ríkisins komi til fjárlaganefndar og óski eftir sérstökum fjárheimildum vegna þessa nýja fyrirkomulags? Þetta finnst mér óskýrt hvað kostnaðarmatið varðar. Í lokin spyr ég hæstv. ráðherra um mikilvægar upplýsingar sem mér finnst vanta. Hver verður kostnaðurinn fyrir atvinnulífið? Það er nokkuð sem við verðum að fá skýr svör um. Við þekkjum þær aðstæður sem atvinnulífið glímir við og þar skipta störfin gríðarlega miklu máli ef verið er að leggja auknar álögur á atvinnulífið sem geta síðan haft slæm áhrif á það að reyna að byggja það upp eins og við erum öll að reyna að sameinast um hér og nú. Þarna eru tvö atriði sem ég hefði gjarnan viljað fá nánari útlistun á. Mér fannst það ekki koma nógu skýrt fram hjá hæstv. ráðherra varðandi fjármálaáætlunina því að núna þarf að endurskoða hana. Hún verður gjörbreytt frá því sem verið hefur. Er ráðherra þá tilbúinn að beita sér fyrir því að reynt verði að draga úr þessum kostnaði sem frekast er unnt? Mér finnst þetta vera töluverðar upphæðir, vaxandi kröfur frá Evrópusambandinu um skriffinnsku, skýrslugerð og annað slíkt vegna loftslagsmálanna. Við erum vissulega þátttakendur í þessu alþjóðasamstarfi og það er gott og vel, en núna þurfum við bara að gjöra svo vel að horfa í alla kostnaðarliði og sjá hvar við getum sparað og þá er kannski ekki hægt að taka alveg möglunarlaust á móti öllum kröfum frá Evrópusambandinu. Við þurfum að fara nákvæmlega yfir það [[Forseti hringir.]]hvar við ætlum að finna fjármuni fyrir þessum auknu kröfum.
Hæstv. forseti. Hér talar hv. þingmaður um meiri skriffinnsku en ég bendi á að með endurskoðun á skráningarkerfinu sem hér er talað um varðandi ETS-kerfið erum við líklegri til að einfalda kerfið en hitt. Þetta eru allt saman gagnagrunnar sem eru á veraldarvefnum og auðvelda í rauninni alla umsýslu um þetta mál. Ég held að það sé líka mjög mikilvægt að halda því til haga að bókhaldið sem snýr að fyrirtækjunum tekur í sjálfu sér ekki grundvallarbreytingum, tekur reyndar mjög litlum breytingum. Fyrirtækin þurfa að halda því til haga sem snýr að losun gróðurhúsalofttegunda frá starfsemi þeirra og það er eftir sem áður þeirra hlutverk að standa skil á því og er grundvallaratriði til að átta sig á þeirri losun sem Ísland ber ábyrgð á. Það er ekki hægt að gera minni kröfur um það núna en hefur verið gert áður. Ég býst ekki við neitt sérstaklega miklum breytingum á því hvað bókhaldið varðar. Það sem ég nefndi áðan kostar peninga, það er alveg rétt, það að styrkja rannsóknir, sérstaklega þær sem snúa að landgræðslu, skógrækt og endurheimt votlendis. Þar er þekkingin ekki næg í dag. Þá þekkingu verðum við að auka einmitt til þess að við getum staðið sterkar að vígi í framtíðinni þegar kemur að því að sýna fram á losunina í þeim geirum og bindinguna sömuleiðis. Það er hagsmunamál fyrir Ísland að geta staðið í lappirnar með rannsóknaniðurstöður á bak við sig þegar þar að kemur. Ég vil meina að þetta sé til þess gert að styrkja okkur frekar en hitt. [[Forseti hringir.]]Við þurfum að sýna metnað í loftslagsmálunum og þetta er hluti af honum.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um mikilvægt málefni sem er víðfeðmt og snertir alla Íslendinga og hvern jarðarbúa, snertir allt líf á himni og jörð. Nú eru sjö fyrirtæki á Íslandi sem eru þátttakendur í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir fyrir staðbundna starfsemi og þau greiða fyrir sína losun umfram það sem þau fá úthlutað endurgjaldslaust. Ég spyr ráðherra hvort við horfum fram á stöðugleika varðandi endurgjaldslausa losun gróðurhúsalofttegunda eða hvort gjaldtaka verði sennilega stærri hluti af því sem losað er. Hvernig spáir ráðherra um þróun losunar frá þessum stærstu fyrirtækjum sem eru starfandi á Íslandi í framtíðinni? Er unnið markvisst að því að draga úr losun frá þeim? Hvernig beita stjórnvöld sér í þessu efni? Við erum að fjalla um breytingar á þessum lögum og þær varða flugrekendur sem þeim ber að vakta og skila skýrslu um losun frá flugstarfsemi samkvæmt viðurkenndu kerfi til Umhverfisstofnunar. En þessi fyrirtæki eru væntanlega, ef ég skildi rétt, utan viðskiptakerfis ESB. Ég spyr ráðherra: Telur ráðherra að með þessu frumvarpi sé verið að stíga skref í þá átt að fella flugstarfsemi betur undir ákvæði þessa viðskiptakerfis? Hefur verið lagt mat á það hvaða áhrif þetta muni hafa [[Forseti hringir.]]á starfsgreinina og rekstur þessara fyrirtækja?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hvað varðar endurgjaldslausar losunarheimildir sem hv. þingmaður kom inn á eru breytingarnar sem er verið að kynna til sögunnar á þessu kerfi þær að þessar endurgjaldslausu heimildir eða potturinn öllu heldur sem er til ráðstöfunar fyrir öll fyrirtækin í heild sinni mun skreppa hraðar saman en gert var ráð fyrir á þriðja tímabilinu, þ.e. 2012–2020. Þannig að á tímabilinu 2021–2030 á þessi samdráttur að gerast hraðar en verið hefur hingað til. Þetta er mjög mikilvægt til að búa til þann hvata og þrýsting að þessi fyrirtæki ráðist í tæknibreytingar sem draga raunverulega úr losun og það er markmiðið með kerfinu. Þegar hv. þingmaður spyr mig um þróun losunar hjá þeim fyrirtækjum sem eru hér heima á Íslandi tel ég einmitt mjög mikilvægt að áþreifanlegur samdráttur verði í losuninni á næstu tíu árum. Það gerist kannski ekki strax en á seinna tímabili þessara tíu ára sem er að ganga í garð. Þar hafa stjórnvöld hvatt til samstarfs og komið á samstarfi m.a. stóriðjufyrirtækjanna og Orkuveitu Reykjavíkur í að leita lausna og leiða til þess að geta nýtt hina svokölluðu CarbFix-aðferð, þ.e. að dæla koltvísýringi niður í berglög og draga þannig stórlega úr losuninni. Ég bind miklar vonir við að þetta gæti gefið af sér á seinni hluta næstu tíu ára og gæti orðið til þess að það dragi úr losun. Ég held að ég verði að koma inn á flugmálin í seinna svari mínu til hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Með þessum lagabreytingum er gert ráð fyrir enn mikilvægara hlutverki Umhverfisstofnunar, að innheimta þjónustugjöld, úthluta losunarleyfum og fylgjast með og hafa skráningarkerfi á reiðum höndum, ef ég skil rétt. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er stofnunin vel í stakk búin til að takast á við aukin verkefni hvað varðar þekkingu, mönnun, tækni og fjármuni í starfseminni? Svo langar mig að spyrja hæstv. ráðherra ofurlítið um grein í frumvarpinu sem gengur út á nýsköpunarsjóð sem á að stofna og ráðherra á að setja reglugerð um starfsemi þess sjóðs sem mun starfa á Evrópska efnahagssvæðinu. Mig langar að heyra svolítið frá ráðherra um það hvert hlutverk þessa sjóðs er og hver verkefni hans eigi að vera.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir innlegg hans og mig langar að koma örlítið inn á það sem hann nefndi varðandi flugið. Við vitum að útblástur frá flugi hefur aukist gríðarlega mikið á undanförnum árum þótt það hafi vissulega dottið niður núna á undanförnum tveimur mánuðum. Það er afskaplega mikilvægt að við náum utan um það alþjóðlega og út á það gengur CORSIA-kerfi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, að við náum utan um útblástur frá flugfélögum alþjóðlega. Fyrsta skrefið er að mæla hversu mikill hann er til að við getum tekið næstu skref sem eru þá að kolefnisjafna alla aukningu sem verður frá þeim mælipunkti. Það er hugmyndin núna til að byrja með. Svo þurfum við náttúrlega að færast yfir í það að geta dregið úr losun með því að ráðast í nýja tækni og frekari kolefnisbindingu. Það er því mjög stórt verkefni fram undan. Umhverfisstofnun er að fá á sig fyrst og fremst ákveðin aukin verkefni sem snúa að umsýslu út af bókhaldi og utanumhaldi um ETS-kerfið. Við gerum ráð fyrir því í frumvarpinu að auka fjárframlög til stofnunarinnar. Hún er mjög vel búin af sérfræðingum á þessu sviði, er með fjölmarga umhverfisfræðinga og fleiri sérfræðinga í vinnu hjá sér, þannig að ég hef ekki áhyggjur af því, en það myndi hjálpa henni við að auka mannaflann. Ef ég næ að koma rétt aðeins inn á þennan spennandi nýsköpunarsjóð sem hv. þingmaður minntist á, þá er honum ætlað að styrkja fyrst og fremst stór verkefni sem varða orkufrekan iðnað, endurnýjanlega orku, [[Forseti hringir.]]orkugeymslu og -föngun, bindingu og notkun koltvísýrings þar sem verkefnin hafa að meginmarkmiði að stuðla að samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda. Ég bind vonir um að hann geti nýst hér heima á Íslandi.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál. Efnisatriðin snúa fyrst og fremst að skuldbindingum og losunarheimildum. Það sem ég vil koma inn á við 1. umr. er þáttur sem mér þykir skautað helst til létt yfir, nema niðurstaðan sé sú að enginn kostnaður falli á þau fyrirtæki sem regluverkið fjallar um við þessar breytingar. En miðað við starfsmannafjöldann sem á að vinna með, eins og það er orðað í frumvarpinu, aukna umsýslu Umhverfisstofnunar, þá trúi ég því varla að atvinnulífið sleppi alveg við viðbótarkostnað vegna þessa. Fram kemur á bls. 22 í texta frumvarpsins, undir Mat á áhrifum, svo snöggt sé rennt í gegnum áhrifin á Umhverfisstofnun, að fjölga þurfi um hálft stöðugildi hjá stofnuninni vegna þessa. Svo segir innan sömu greinar að viðbótarvinna svari til fjölgunar um tvö stöðugildi hjá Umhverfisstofnun. Svo segir áfram að fjölga þurfi um eitt stöðugildi hjá Umhverfisstofnun vegna nýrra verkefna sem þessu tengjast og enn heldur áfram innan sömu greinar og segir að þetta samsvari vinnu fjögurra sérfræðinga í tvö ár en árlegur rekstrarkostnaður eftir það svari til eins eða tveggja stöðugilda. Þetta telst saman vera sex til tíu starfsmenn hjá Umhverfisstofnun. Ef hæstv. ráðherra kemur hingað aftur upp áður en málinu verður vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar væri áhugavert að heyra hvort ég skilji texta frumvarpsins rétt. Mér finnst þetta gríðarleg hlutfallsleg viðbót vegna þessa frumvarps af því að í óundirbúnum fyrirspurnum fyrir innan við klukkutíma síðan kom hæstv. forsætisráðherra upp og svaraði fyrirspurn vegna flækjustigs í regluverki og sagði að þetta frumvarp væri eingöngu til einföldunar. Ég hafði ekki ímyndunarafl til að láta mér detta til hugar að það þyrfti tíu nýja starfsmenn Umhverfisstofnunar til að einfalda þetta regluverk. Mér þætti vænt um ef hæstv. umhverfisráðherra kæmi inn á þetta. Þetta kemur auðvitað til skoðunar í umhverfis- og samgöngunefnd en mér finnst þetta skjóta svo skökku við gagnvart svari hæstv. forsætisráðherra áðan að ég vildi gjarnan fá skýringu á þessu helst núna strax en þó ekki seinna en í meðförum nefndarinnar. Atriðið sem mig langaði sérstaklega koma inn á við 1. umr. snýr að kostnaði fyrir atvinnulífið og þau fyrirtæki sem undir þetta regluverk heyra. Svokölluð ráðgjafarnefnd um eftirlit á vegum hins opinbera, sem starfar samkvæmt lögum nr. 27/1999, sendi inn umsögn og ábendingar til umhverfisráðuneytisins vegna þessa máls þann 9. október 2019. Það er hið skynsamlegasta plagg að því er mér sýnist og gerðar voru ýmsar ábendingar og athugasemdir. Það er meira að segja rammað svo vel inn að sendur er sérstakur leiðarvísir frá nefndinni um það hvað nefndin sé að fara með ábendingum sínum. Það segir í ábendingum hennar, með leyfi forseta: „Einnig færi vel á því að áætla kostnað fyrirtækja af lagasetningunni ef unnt er.“ Svo er vísað í hjálagðan leiðarvísi. Ég verð að viðurkenna að ég er ekki búinn að lesa frumvarpið og greinargerð eða annað tengt efni staf fyrir staf en fljótt á litið sýnist mér alveg hafa verið skautað fram hjá þessu nema ef niðurstaðan er sú að enginn kostnaður hljótist af fyrir þau fyrirtæki sem hér undir heyra. Í 6. kafla greinargerðar með frumvarpinu, um mat á áhrifum, eru talin upp fyrirtæki sem eru þátttakendur í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir. Þau eru sjö talsins í augnablikinu og hér er Alcan á Íslandi nefnt fyrst. Ég gef mér að átt sé við Rio Tinto í Straumsvík. Svo eru Alcoa Fjarðaál, Norðurál Grundartanga, Elkem Ísland, Fiskimjölsverksmiðja Loðnuvinnslunnar, Verne gagnaver og PCC á Bakka. Síðan er heimild, sem er væntanlega þegar virk, sem snýr að því að fyrirtæki með árlega losun gróðurhúsalofttegunda undir 25.000 tonnum sé heimilt að greiða losunargjald í stað þátttöku í viðskiptakerfinu. Undir þetta, miðað við núverandi stöðu samkvæmt því sem segir í frumvarpinu, falla Fiskimjölsverksmiðja HB Granda á Akranesi, Ísfélag Vestmannaeyja, Steinull hf. á Sauðárkróki og Ísfélag Vestmannaeyja í Þórshöfn. Það virðist ekki vera gerð nein tilraun til þess að leggja mat á hvort það er eitthvað í þessu regluverki sem auki kostnað þessara fyrirtækja - aftur ítreka ég: nema niðurstaðan sé sú að það sé ekkert sem eykur kostnað. En bara af svari hæstv. umhverfisráðherra við andsvari áðan má ætla að verið sé að draga úr hinum svokölluðu endurgjaldslausu losunarheimildum hraðar en áður var. Hæstv. ráðherra leiðréttir mig ef það er misskilningur. Bara það eina atriði sem kom fram í andsvari við ræðu hæstv. ráðherra bendir til þess að viðbótarkostnaður falli á þau fyrirtæki sem undir þessu regluverki vinna, til viðbótar við það sem fyrir er. Ég vil því ítreka: Það er nauðsynlegt að við náum vel utan um þann kostnað sem atvinnulífið verður fyrir vegna þessa og við metum það hvort í núverandi ástandi sé ástæða til að keyra slíkar breytingar í gegn ef þær eru ekki tilgreindar í tíma gagnvart regluverkinu. Því miður er auðvitað mjög algengt, eins og allir þingmenn þekkja, að frumvörp séu þannig búin að leitast sé við að ná einhverju marki utan um kostnað hins opinbera við reglusetningu og reglubreytingar en skautað er mjög létt fram hjá því sem snýr að kostnaði atvinnulífsins sem þarf þó að starfa undir þessu regluverki. En að lokum segir ég: Það að sex til tíu starfsmenn þurfi til viðbótar við það sem nú er hjá Umhverfisstofnun til að sinna þessum verkefnum bendir augljóslega til þess að hér sé eitthvað annað og meira í gangi en hæstv. forsætisráðherra kom inn á áðan, sem hélt því fram að hér væri mál sem gengi eingöngu út á það að einfalda utanumhald og regluverk.
Háæruverðugur forseti. Ég geri ráð fyrir því að forseti sýni því skilning að það sé óhjákvæmilegt þegar ég hef þessa umræðu að nefna þá dagskrá sem liggur fyrir á þessum þingfundi því að hún er á einn eða annan hátt í tengslum við það mál sem við ræðum nú. Ég varð satt að segja stórundrandi þegar ég sá dagskrána. Nú er 4. maí og rétt búið að slaka á öryggiskröfum varðandi ýmsa starfsemi í landinu og þar með talið starfsemi Alþingis og þó að mánudagar hafi yfirleitt farið í það að gefa ráðherrum tækifæri til að svara fyrirspurnum, munnlegum fyrirspurnum, þá ákveða menn nú að skella á dagskrá lista af málum sem ég held að sé ekki hægt að kalla annað en samansafn af helstu dellumálum ríkisstjórnarinnar. Og byrjað er á þessu. En hvað er í vændum, herra forseti? Ástæðan fyrir því að ég nefni þetta er sú að þetta helst allt í hendur. Þegar þessi umræða klárast er gert ráð fyrir nýrri umræðu um aukið eftirlit og auknar kvaðir, hollustuhætti og mengunarvarnir, plastvörur. Bann við plasti núna á þeim tímum þegar plast er búið að sanna gildi sitt sem nauðsynlegt efni í því að takast á við kórónuveirufaraldurinn og er notað í eiginlega allan þann búnað sem helst þarf á að halda í því sambandi. Það eru allir andsnúnir því að henda plasti í sjóinn, en það mál sem er hér á dagskrá á eftir er auðvitað fráleitt eins og þau sem fylgja á eftir, áframhaldandi refsingar og útgjöld ríkisins til óhagkvæmra verkefna og auðvitað auknar álögur á almenning eins og með veggjöldum. En ekki vantar álögurnar í því frumvarpi sem við ræðum og kannski vel við hæfi að byrja á því. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, að ég hef ekki haft tækifæri til að lesa þá bók sem fylgir frumvarpinu því að mér datt ekki í hug að þetta yrði sett á dagskrá í dag. Það er sama hvar maður opnar þennan bækling, alls staðar eru nýjar kvaðir og ný gjöld á almenning og atvinnulíf. Tökum bara sem dæmi 28. gr. á bls. 10 þar sem í átta liðum er farið yfir þau atriði sem geta orðið til þess að Umhverfisstofnun fái heimild til að leggja dagsektir upp á allt að 500.000 kr. sektir á dag á hvern þann sem brýtur gegn eftirfarandi atriðum. Mikið af því snýst um flugfélög. Þetta er auðvitað rétti tíminn til að refsa flugfélögum. Þar er til að mynda nefnt í 5. lið að ef flugfélag brýtur skyldu rekstraraðila og flugrekenda til að gera breytingar á vöktunaráætlun megi refsa því, sekta um 500.000 kr. á dag. Það er ýmislegt annað sem flugfélög og aðrir geta gert af sér. Ef þau senda ekki fullnægjandi og vottaða skýrslu um losun gróðurhúsalofttegunda til Umhverfisstofnunar í tæka tíð, 500.000 kr. á dag. Það er eitthvað um skyldur rekstraraðila og flugrekenda til að afhenda Umhverfisstofnun upplýsingar almennt. Við vitum ekki hvaða upplýsingar það eru, bara ef það vantar einhverjar upplýsingar er 500.000 kr. sekt á dag. Það er allt eftir þessu. Á sama tíma og flugfélög heims og ekki hvað síst hið mikilvæga meginflugfélag Íslands eru að berjast fyrir lífi sínu kynnir ríkisstjórnin frumvarp um það hvernig megi klekkja á flugfélögunum fyrir að vera að fljúga og nota til þess eldsneyti. Maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort ríkisstjórnin setji þetta í samhengi við þann stuðning sem hún hefur boðað að flugfélagið fái takist því að afla frekara hlutafjár, hvort ríkið ætlar að ná sínu til baka með svona refsigjöldum og sköttum eða hvort markmiðin togast á, annars vegar markmið um að halda flugfélögum og samgöngum við landið gangandi og hins vegar markmiðið um að lágmarka slíka starfsemi, eins og birtist í þessu frumvarpi. Ég verð að segja alveg eins og er, herra forseti, að ég skil ekki hvað ríkisstjórnin er að fara með dagskrá þessa dags. Þetta eru eintóm dellumál sem ganga þvert á markmið okkar núna við að takast á við líklega mestu efnahagslegu niðursveiflu í meira en 100 ár og sniðin að því að vinna gegn þeim markmiðum sem stjórnvöld hafa að öðru leyti boðað í þeirri vinnu. Þótt ég viðurkenni það, eins og ég nefndi áðan, að ég hafi ekki náð að lesa í gegnum þetta allt saman þá er eiginlega sama hvar gripið er niður, þetta er allt á sömu bókina lært og auðvitað á hverri síðu vísað í Evrópusambandið og að þetta snúist um að uppfylla kröfur Evrópusambandsins. Það er svo álitamál hvort Evrópusambandið er enn að vinna eftir þessum gömlu kröfum á sama tíma og það er að reyna að bjarga flugfélögum sínum. Svo ég haldi áfram af handahófi að grípa niður í þessa bók þá kemur fram á bls. 19, í kaflanum um samráð, að frumvarpið sé unnið í náinni samvinnu við Umhverfisstofnun. Svo segir, með leyfi forseta: „enda gegnir stofnunin mikilvægu hlutverki sem lögbært stjórnvald samkvæmt viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir og sem landsstjórnandi skráningarkerfisins.“ Það var sem sagt haft samband og samráð við landsstjórnanda skráningarkerfisins um að undirbúa þetta frumvarp en reyndar fylgir svo á eftir, sýnist mér, að Umhverfisstofnun hafi upplýst rekstraraðila um hvað var í vændum. Þannig að samráðið var við landsstjórnandann sem svo upplýsti þá sem verða fyrir barðinu á þessu frumvarpi um hvað væri í vændum í framhaldinu. Ég held áfram stuttlega að grípa niður í þetta af handahófi. Tökum bara byrjunina á kafla 6, Mat á áhrifum: „Ljóst er að byggja þarf betur upp loftslagsbókhald Íslands til að mæta þeim kröfum sem eru settar í reglugerðum ESB um sameiginlega ábyrgð og landnotkun, breytta landnotkun og skógrækt.“ Skógrækt, herra forseti, er mjög af hinu góða og gagnast í baráttu við losun gróðurhúsalofttegunda betur en líklega flestallt annað. En það sem virðist vera lögð meiri áhersla á er að moka ofan í skurði en það er enn þá algjörlega óljóst hvort og hversu mikil áhrif verða af því og hvort þau áhrif séu jákvæð eða neikvæð, því að þegar menn endurheimta votlendi losar það votlendi metan sem er a.m.k. tuttugu og þrisvar sinnum áhrifameiri gróðurhúsalofttegund en koltvísýringur. Ég veit ekki hvort ég á að þreyta hæstv. forseta með því að halda áfram af handahófi að grípa ofan í þetta handrit en eflaust mun þurfa að ræða þetta mjög ítarlega í 2. umr. málsins, komist málið svo langt, því að það er algerlega úr tengslum við raunveruleikann sem við stöndum frammi fyrir núna og uppfullt af Evróputilskipunum og neikvæðum hvötum, ekki hvötum til að ráðast í framþróun sem gagnast umhverfinu og dregur úr losun gróðurhúsalofttegunda - nei, þetta er allt í samræmi við það sem Evrópusambandið lagði upp með og ég tel, eða vona a.m.k., að það sé að hverfa frá. Allt í samræmi við það sem snýst um sýndarmennsku, brellur, að ráðast í aðgerðir sem eru til þess fallnar að menn geti sýnst vera að bregðast við fremur en að hvatt sé til aðgerða sem raunverulega geta virkað. Auðvitað hafa vaknað mjög margar spurningar síðustu misserin um hvort margt af þessu sé eintóm svikamylla þegar t.d. menn leggja af iðnað á Vesturlöndum og flytja hann til Kína sem rekur hagkerfi sitt og framleiðslu á kolabruna og kaupa svo varninginn þaðan, vegna þess að hann sé framleiddur samkvæmt umhverfisskilyrðum Kínverja með kolabruna frekar en að vera framleiddur hér til þess einmitt að losna við þetta úr bókhaldinu sem nefnt er ítrekað í þessum bæklingi. Með öðrum orðum: Falsanir. Þetta leiðir hugann að ákaflega sérstöku svari hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn hv. þm. Bergþórs Ólasonar í fyrirspurnatíma áðan þar sem hv. þingmaður spurði hvort ráðherrann myndi reyna að draga úr innleiðingu íþyngjandi regluverks og eftirlitsiðnaðar. Hæstv. forsætisráðherra virtist koma af fjöllum og spurði sérstaklega hvort hv. þingmaður væri mótfallinn reglum um skráningu raunverulegra eigenda. Hvers konar mál er það nú, herra forseti? Ég veit að fólk um allt land, þátttakendur í kórastarfi, saumaklúbbum, hjálparstofnunum o.s.frv., hefur þurft að undanförnu að skrá sig sem raunverulega eigendur félagsskapar síns, sama á við um stjórnmálaflokka, það eru margir þingmenn hér skráðir eigendur síns flokks, til þess að uppfylla þessar kröfur. Ella áttu menn á hættu að fá dagsektir eins og hótað er í þessum bæklingi. Svoleiðis að skilaboðin verða: Skráðu þig bara sem eiganda. Við vitum að þú ert ekkert eigandi kórsins en skráðu þig fyrir alla muni því að þetta eru kröfurnar. Með öðrum orðum, þetta snerist ekki um aukið gagnsæi, eins og hæstv. forsætisráðherra orðaði það, þetta snerist um fölsun upplýsinga. Það er einmitt vandamálið í þessum umhverfismálum líka. Þetta snýst allt of mikið um að draga upp ranga mynd til að stjórnvöld geti sagst vera að gera eitthvað í málunum. Þegar settar eru upp vindmyllur í Þýskalandi, Danmörku, Bretlandi eða annars staðar í Evrópu eru þær vindmyllur yfirleitt að langmestu leyti framleiddar í Kína. Það þarf gríðarlega mikið stál, bæði í undirstöðurnar og vindmyllurnar sjálfar, og þetta stál er framleitt með kolabruna í Kína. Færð hafa verið ágætisrök fyrir því að framleiðsla á þessum vindmyllum í Kína losi umtalsvert meira af gróðurhúsalofttegundum en vindmyllurnar svo spara þegar búið er að setja þær upp og þær komnar í rekstur í Evrópu. Þetta er allt á sömu bókina lært, herra forseti. Í stað þess að koma hér með framsýnt frumvarp um það hvernig hægt sé að veita jákvæða hvata, t.d. skattalega hvata, svo fyrirtæki nýti tækni, ráðist í tækniþróun og nýsköpun til að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og vernda umhverfið þá eru hér kynntir fleiri og fleiri refsiskattar til að refsa almenningi og fyrirtækjum fyrir það að lifa lífi sínu, framleiða vörur, framleiða verðmæti eða bara komast á milli staða. Það að þetta skuli kynnt nú, lagt hér fram á sama tíma og samfélagið stendur frammi fyrir mestu efnahagsniðursveiflu í 100 ár er að mínu mati algjörlega óskiljanlegt, rétt eins og þau mál sem fylgja á eftir, herra forseti. Þeim virðist hafa verið raðað inn, varla af tilviljun, til að búa til dellumáladaga ríkisstjórnarinnar og reyna að henda sem flestum vandræðamálum hér í gegn með sem minnstri umræðu á meðan búið er að útbúa undarlegar ráðstafanir svo a.m.k. hluti þingmanna geti fylgst með en þingstörf þó ekki orðin eðlileg á nokkurn hátt. Ég minni á að fjöldi þingmanna er í þeirri aðstöðu að geta ekki mætt og tekið þátt í þessari umræðu og varað við því sem hér er að gerast. Ég ítreka að málið mun krefjast mikillar skoðunar og frekari umræðu. Þegar kemur að 2. umr. verð ég vonandi búinn að ná að lesa í gegnum allan þennan bækling en mér sýnist á öllu að það muni skila sér í mun fleiri athugasemdum við það sem stefnt er að hér.
Virðulegur forseti. Ég get tekið undir margt í ræðu hv. þingmanns að því er lýtur að umfangi þessa þingmáls sem er gríðarlega mikið. Ég held ég geti leyft mér að fullyrða það að þegar mál eins og þetta kemur inn í utanríkismálanefnd, sem sú er hér stendur stýrir, hafa nefndarmenn þar eða nefndin eða aðrir þingmenn jafnvel takmarkaðar forsendur til að skoða það, þ.e. þegar mál koma inn á því stigi að verið er að heimila að mál sem þetta sé tekið upp inn í EES-samninginn, en það er forsenda þess að þetta þingmál hefur komið hingað inn á þingið. Ég hvet því í framhaldi af þessari umræðu til þess að hv. þingmaður ásamt öðrum þingmönnum skoði málið efnislega afar vel. Í frumvarpinu kemur fram, sem er kannski grundvallaratriði í málinu, að Ísland hefur gert samkomulag við Evrópusambandið og Noreg um sameiginleg markmið um 40% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Þetta samkomulag byggir á þátttöku Íslands í hinum svokallaða Parísarsáttmála sem kveður á um þennan samdrátt í losun og á að miðast við til ársins 2030 og þá miðað við losun árið 1990. Hv. þingmaður er hokinn af reynslu, ekki bara á þinginu heldur líka úr ríkisstjórn og var forsætisráðherra á sínum tíma þegar Ísland tók þá ákvörðun að taka þátt í þessum Parísarsáttmála, og því vildi ég spyrja hvort mögulega hafi verið gerð mistök þá, hvort hann hafi verið þvingaður eða einhvern veginn ýtt út í það að óathuguðu máli að binda Ísland við þær skuldbindingar sem Parísarsáttmálinn kveður á um.
Herra forseti. Ég þakka prýðilega fyrirspurn. Ég heiti á hv. þingmann að stýra þessum málum vel í sinni nefnd eins og ég veit að hv. þingmaður gerir jafnan. En varðandi spurninguna: Já, ég skrifaði undir þennan Parísarsáttmála, eins og ég hef játað áður í ræðustól, og gerði það með nánast öllum öðrum forsætisráðherrum eða þjóðarleiðtogum heims. En ég verð að viðurkenna, eins og ég hef reyndar gert áður, að á því voru mjög verulegir vankantar, sérstaklega þegar kom í ljós með hvaða hætti kerfið, ekki bara á Íslandi heldur í Evrópu og víðar, ætlaði að ná þessum markmiðum. Markmiðin eru fín og markmiðin eru nauðsynleg, að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. En þegar maður sér með hvaða hætti á að ná þeim markmiðum áttar maður sig á því að þegar þjóðarleiðtogar skrifa undir samkomulag um markmið er mikilvægt að menn passi í framhaldinu upp á hvernig eigi að ná þeim markmiðum. Þær aðferðir sem hér eru boðaðar til að ná markmiðunum eru ekki til þess fallnar að mínu mati að skila þeim ávinningi sem að er stefnt og í sumum tilvikum jafnvel til þess fallnar að hafa öfug áhrif, vera skaðlegar, eins og ég nefndi í einu dæmi í ræðu áðan varðandi vindmylluvæðinguna, stóru lausnina sem í raun skilar mjög litlum, kannski neikvæðum, áhrifum í loftslagsmálum.
Virðulegur forseti. Það er rétt að ég haldi því til haga að umfjöllun um þetta mál er lokið í þeirri nefnd sem ég stýri, utanríkismálanefnd, en kemur auðvitað til umfjöllunar í öðrum nefndum. Þar held ég að við hv. þingmaður verðum að binda miklar vonir við hv. umhverfisnefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar. Við erum alveg örugglega öll sammála um það hérna í þinginu að það sé göfugt og gott markmið að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ég veit hins vegar ekki hvort við hv. þingmaður erum sammála um það að markmið Parísarsáttmálans sem slíks séu ekki endilega raunhæf eða eðlileg og þar af leiðandi ekki góð og göfug í tilfelli Íslands vegna þess að í Parísarsáttmálanum er þessi losun sérstaklega miðuð við, án þess að það hafi nokkurn tíma verið rökstutt, ár sem henta Íslandi ákaflega illa. Þar er kveðið á um samdrátt við losun gróðurhúsalofttegunda miðað við árið 1990 en fyrir þann tíma hafði mesti samdráttur Íslands þá þegar farið fram. Að því leyti verð ég að segja að þegar ég horfi til baka, kannski er það ekki sanngjarnt en þetta er samt bara tölfræði á blaði og ætti að blasa við hverjum manni sem vildi kannast við það á þeim tíma þegar Parísarsáttmálinn var undirritaður, gat þessi viðmiðun engan veginn verið eðlileg í ljósi Íslands og sérstakra aðstæðna á Íslandi. Hv. þingmaður hefur viðurkennt að það hafi kannski verið mistök að taka þátt í þessu. Ég velti því fyrir mér hvort hann geti upplýst hvort það hafi verið mistök hans eða einhverra fleiri. Ég held að það sé sérstaklega skoðunarvert að hvaða leyti hagsmunum Íslands er haldið til haga í alþjóðasamstarfi sem þessu. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann telji ástæðu til að skoða grundvöll þessa samkomulags í ljósi þeirra mála sem nú streyma inn á grundvelli þess.
Herra forseti. Önnur góð spurning frá hv. formanni utanríkismálanefndar. Ég get tekið undir það tvímælalaust að við þurfum að fylgjast betur með því hvernig þessi mál eru unnin og útfærð því að þegar útfærslan fyrir Ísland var samþykkt árið 2018, vel að merkja, herra forseti, 2018, þá hefði þingið eflaust mátt gera meira til að bregðast við og laga aðkomu Íslands að aðstæðum hér. Ég vil þó geta þess að ég var ekki að fullyrða að það hefðu verið mistök hjá Íslandi að taka þátt í markmiðinu um að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Ég held að það sé mikilvægt markmið en aðferðirnar sem notaðar hafa verið til þess og birtast ekki hvað síst í því frumvarpi sem við ræðum nú eru kolrangar. Ég held að þingmenn allir ættu að líta til hvatningar hv. formanns utanríkismálanefndar um mikilvægi þess að við fylgjumst með framkvæmd alþjóðasamninga og hvaða aðferðir eru notaðar til þess að uppfylla þá. Árið 2018, þegar útfærslan á Parísarsáttmálanum var samþykkt hér, var einfaldlega ákveðið að elta Evrópusambandið og aðferðir þess. Og það leit ekkert til hagsmuna Íslands þegar það útlistaði þær aðferðir. Við þurfum í öllum málum, hvort sem það eru orkupakkar eða viðbrögð við umhverfisvá, að meta hvernig við getum sem best leyst hlutina á Íslandi en ekki elta Evrópusambandið í blindni því að það lítur til einhvers allt annars en hagsmuna Íslands og þeirra aðferða sem virka best.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna fyrir þessu máli. Það er óþarfi að fara mjög djúpt yfir það af hverju þetta mál er hér komið inn, það hefur verið gert ágætlega í ræðum og í andsvörum. Mig langar kannski að byrja þessa stuttu ræðu mína á að nefna að ég var því miður fjarverandi þegar þingsályktunartillagan var afgreidd úr utanríkismálanefnd og kom hingað til umræðu en ræða formanns utanríkismálanefndar í þingsal var hreint með ágætum og varpaði ágætlega mynd á þetta mál allt í heild. Hér hefur verið velt upp í fyrirspurnum vangaveltum um hver sé grunnurinn að þessu máli, hvort menn hafi gert mistök o.s.frv. Ég held að þetta sé eitt af þeim málum sem má læra helling af, hvernig það kemur til okkar. Ég tek undir með hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að það eru ekki mistök að ætla sér að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og á þeim forsendum voru held ég ekki mistök að taka þátt í Parísarsamkomulaginu en það má hins vegar velta því fyrir sér hvort það voru mistök að ætla sér að fara í samstarf með Evrópusambandinu og Noregi og fleirum til að ná þessum markmiðum eða hvort Ísland átti að reyna að ná þeim eitt og sér. Það er alveg hægt að velta því upp. Sá er hér stendur var utanríkisráðherra á þeim tíma og ber að sjálfsögðu ákveðna ábyrgð á því en á þeim tíma var það mat manna og ráðgjöf að fara ætti þessa leið. Ég er ekki endilega viss um að það hafi verið rétt, en það er okkar sem berum ábyrgð að sitja uppi með það. Það er eins og það er. Þetta eru mikil kerfi, þessi losunarkerfi sem hér er rætt um, og flókin að mörgu leyti, kosta vitanlega mikla fjármuni. Utanumhaldið allt kostar að sjálfsögðu mikið líka. Það er hins vegar óhætt að velta því upp í tengslum við frumvarpið eins og það lítur út hvort það sé til þess að auka kostnað fyrirtækja og atvinnulífsins, auka flækjustig og auka útgjöld ríkissjóðs þegar upp er staðið. Mig langar líka aðeins að nefna hér í ræðu minni að í þessu máli á að framselja mikið vald, bæði til ráðherra og stofnana. Það á að setja mikið af reglugerðum og veita stofnunum og ráðherra reyndar líka, ég kem að því hér á eftir, töluvert mikil völd sem maður sá kannski ekki alveg fyrir þegar þetta mál var afgreitt úr utanríkismálanefnd og kom til tals á sínum tíma. Mig langar að byrja á bls. 3, þar sem segir í lokamálsgrein 5. gr.: „Ráðherra skal setja reglugerð þar sem kveðið er á um árlegan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi, sveigjanleikareglur og eftirlitsreglur í samræmi við sameiginlegt markmið skv. 1. mgr.“ Nú hafa ráðherrar mikil völd og ráðherra hefur töluvert mikið um þetta að segja, en er það rétt að ráðherra geti með einfaldri reglugerð ákveðið árlegan samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda á Íslandi? Ég velti því bara upp, hæstv. forseti, hvort það sé eðlilegt. Í 6. gr. er talað um losunarleyfi. Þar segir, með leyfi forseta: „Sækja ber um losunarleyfi til Umhverfisstofnunar sem skal gefa út leyfið innan þriggja mánaða frá því að umsókn berst stofnuninni enda hafi allar tilskildar upplýsingar borist henni og sýnt þyki að rekstraraðili sé fær um að vakta og gefa skýrslu um losun frá starfseminni.“ Þarna er sagt að losunaraðili eða umsóknaraðili skuli senda inn ákveðnar upplýsingar og hann sé fær um að vakta og gefa skýrslu um losun frá starfseminni. Kallar þetta e.t.v. á ákveðinn kostnað, einhverja umsýslu hjá þeim er sækir um þetta leyfi? Og því er ekki svarað, svo ég sjái, ekki við þann lestur sem ég hef náð að fara í á þessu plaggi, hvort losunarleyfi komi til með að vera ókeypis. Við hljótum því að kalla eftir svörum við því hvort það sé hugmynd ráðherra að losunarleyfið kosti eitthvað og hvort þeir fjármunir renni til Umhverfisstofnunar til að mæta þeirri fjölgun starfa sem hér er líka rætt um. Á bls. 4 er framhald af 6. gr. þar sem talað er um úthlutanir á þessum leyfum og svoleiðis og er fjallað um það að ef rekstraraðili hefur hætt starfsemi þarf hann að geta sýnt fram á að starfsemin geti hafist á ný innan hæfilegs tíma til að fá úthlutað. Ég velti fyrir mér hver hinn hæfilegi tími er. Er það eitthvað sem ráðherra mun skilgreina í reglugerð eða mun Umhverfisstofnun geta ákveðið sjálf hvað telst hæfilegur tími í þessu tilviki? Áfram er hægt að halda. Ég ætla eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson að nefna 28. gr. þar sem er lagt upp með nokkuð mörgum útgáfum af því hvernig hægt er að beita dagsektum. Áhugavert fyrir nefndina að fara vel í gegnum það. Síðan vil ég nefna að mál þetta er vitanlega komið inn á grundvelli EES-samningsins en er samt í raun ekki EES-mál. Íslendingar reyndu, samkvæmt þeim upplýsingum sem við höfum, að fara þá leið að gera þjóðréttarlegan samning við Evrópusambandið um það hvernig að þessu skyldi staðið. Að sjálfsögðu vildi Evrópusambandið ekki gera það heldur krafðist þess að þetta færi inn í EES-samninginn. Þá var nýtt ákveðin samstarfsheimild sem er í 31. gr. samningsins og málið gert á þeim grunni. Þetta er bókun við samninginn þar sem kveðið er á um samvinnu ríkja utan fjórþætta frelsisins. Þannig er þetta mál komið inn því að sem betur fer tókst að forða því að það yrði sett beint inn í EES-samninginn. Síðan er hér á bls. 18 rætt um kerfi Alþjóðaflugmálastofnunarinnar og kynnt kerfi sem heitir CORSIA. Mig langar að varpa því fram hvort hæstv. ráðherra geti svarað því hvort gert sé ráð fyrir að þetta kerfi kosti eitthvað. Kann þarna að verða til viðbótarkostnaður eða eru breytingar á öðrum kostnaði hjá þeim sem koma til með að standa straum af þessu? Síðan er einfaldlega hægt að velta því upp, í ljósi þeirra aðstæðna sem eru, að við sáum bara í síðustu viku í fjölmiðlum eða einhvers staðar sá ég það, að gerð var könnun meðal aðila Alþjóðaflugmálastofnunarinnar, ef ég man rétt, og þar eru ýmsar útgáfur á því hvenær menn búast við því að flug komist aftur á rétt ról. Mig langar því að velta upp hvort þetta mál, í það minnsta það sem snýr að flugrekstri, sé ekki tímaskekkja, hvort ekki sé best að geyma það bara. Það er ekki að sjá að flugið sé á nokkurn hátt að ná sér alveg á næstunni. Ef þetta mál mun leiða til íþyngjandi aðgerða eða kostnaðar fyrir þann rekstur finnst mér ekki skynsamlegt að fara að auka á hann miðað við þær aðstæður sem eru uppi í dag. Á bls. 21 er kafli um mat á áhrifum af frumvarpinu. Hér hefur verið bent á, m.a. benti hv. þm. Bergþór Ólason á það, öll þau störf sem virðast eiga að verða til hjá Umhverfisstofnun í kringum þessi mál. Ef við erum að lesa þetta rétt - nú þarf að hafa aðeins fyrirvara á því, málið er nýkomið hingað inn og við höfum kannski ekki fengið skýringar á öllu saman - eru það sex til tíu störf eins og hv. þingmaður benti á. Hér stendur í lok kaflans um mat á áhrifum: „Gert er ráð fyrir að kostnaður sem hlýst af frumvarpinu, verði það óbreytt að lögum, rúmist innan fjárheimilda málefnasviðs 17 Umhverfismál í gildandi fjármálaáætlun.“ Ég velti því bara fyrir mér: Eru svo miklir afgangspeningar á þessum lið að hægt er að bæta við öllum þessum ríkisstarfsmönnum, fjölga um öll þessi störf, blása út báknið, um sex til tíu stöðugildi? Ég hef fyrirvara, ef ég er að skilja þetta rétt, hæstv. forseti. Getur virkilega verið að við höfum verið svo rausnarleg hér á þingi við þennan lið að þetta rúmist þar inni, það þurfi ekki að koma til aukafjárveitingar? Mig langar bara að hæstv. ráðherra staðfesti það að gert sé ráð fyrir að þetta rúmist í þeim fjárveitingum, að ekki komi til með að þurfa að bæta við fjárveitingu vegna þessa. Þá um leið hljótum við að draga þá ályktun, ef þetta rúmast innan fjárveitinga, að ekki þurfi að leggja frekari álögur á atvinnulífið sem nemur þeim kostnaði sem þarna er undir. Hæstv. forseti. Ég get ekki annað en tekið undir að það er svolítið sérstakt að á dagskrá í dag séu meira og minna mál sem eru til að íþyngja atvinnulífinu eða Íslendingum. Það er verið að auka skatta, opna fyrir alls konar sektir, auka eftirlit, þvæla systemið, þvæla kerfið. Er það það sem við þurfum núna? Þurfum við ekki einmitt að horfa á hina hliðina á þessum peningum? Þurfum við ekki að létta atvinnulífinu og einstaklingum lífið fram undan, þurfum við ekki að lækka skatta, lækka álögur á atvinnulífið? Hverfa frá þessum földu umhverfissköttum sem eru, sem eru þó ekkert faldir, kolefnissköttum o.s.frv.? Er ekki málið, herra forseti, að breyta um takt og hverfa frá þessum neikvæðu skilaboðum sem ríkisstjórnin er að senda og fara yfir í jákvæð?
Herra forseti. Mér vefst nú kannski tunga um tönn eftir ræður Miðflokksmanna hér á undan mér því að sennilega þyrfti nokkra klukkutíma til að fara vandlega ofan í þær. En það er þó gott að við erum öll sammála um að það þurfi að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda. Það er þó einn snertiflötur, þótt hann sé kannski ekki víðar. Losun Íslands gæti í heild numið um 10 milljónum tonna á ári af koldíoxíði eða kolefnisígildum og helmingurinn af því er innan Parísarsamkomulagsins, u.þ.b. 5 milljónir tonna. 40% samdráttur þar eru 2–3 milljónir tonna fyrir 2030. Innan ETS-kerfisins er svo annað eins. Í báðum þeim tilvikum sem ég nefni hér er hægt að ná því marki. Orkufrekur iðnaður er vissulega þar innan. Hann er einhver helsti mengunarvaldur á Íslandi að þessu leyti ásamt með losun frá framræstu votlendi, illa förnu landi, auðnum og öðru slíku. Auðvitað þurfum við að ráðast í það að minnka losun frá orkufrekum iðnaði. Þetta ETS-kerfi hefur virkað. Það er hægt að láta það virka betur vissulega og til þess er þetta frumvarp. Þeir sem hafa andmælt því eða gert það tortryggilegt hafa engar tillögur komið fram með um hvernig eigi þá að minnka losun frá orkufrekum iðnaði. Álverin þrjú á Íslandi geta gert það á tvo mismunandi vegu, þ.e. að þrýsta koltvísýringnum ofan í vatn og dæla því ofan í jörðina þannig að það falli út sem steind og svo eru mjög lofandi tækniframfarir hvað snertir kolaskautin í álverunum. Þetta til samans á tíu árum u.þ.b. getur dugað til þess að við náum okkar marki hvað álver snertir. Kísiljárnið á Grundartanga verður áfram eins og það er. Þar eru engin skaut eða tækniframfarir. Sú framleiðsluaðferð er eins og hún er og þar verður að nota niðurdælingu. Sama er að segja um hrákísil eða kísilmálminn eins og þetta er kallað, það er auðvitað rangnefni, þetta er auðvitað bara hrákísill sem verið er að framleiða á Bakka. Það verður að beita sömu aðferð þar. En hún er margreynd og hún dugar. Hún kostar ákveðið á hvert tonn en það er skattur sem þessi fyrirtæki verða að greiða fyrir að vera til. Svo getum við auðvitað beitt kolefnisjöfnun og hún er hafin með ýmsum hætti og öll þessi fyrirtæki, sem ég hef nefnt, líka álverin, geta auðvitað bætt þar um betur sjálf og lagt fé í kolefnisjöfnun. Þegar kemur að fluginu er, eins og hæstv. ráðherra nefndi, kolefnisbinding sú aðferð sem dugar í bili áður en tækniframfarirnar gera okkur kleift að fljúga með öðrum hætti en að nota steinolíu á flugvélar. Menn ræða um rafhlöðuflugvélar af minni gerðinni. Það er rætt um lífrænt eldsneyti af ýmsum toga, bæði sem íblöndun eða sem hreint eldsneyti, lífrænt framleitt af ýmsum tegundum. Það er rætt um vetni. Ég ætla ekki að fara í saumana á því en á sama máta og með stóriðjuna ber okkur skylda til þess að styðja við það kerfi sem er við lýði því að það hefur enginn og allra síst hv. Miðflokksmenn bent á einhverja aðra leið í því. Þá er þá sagt. Svo langar mig að fara örfáum orðum um það sem ég heyrði hér úr ræðustól áðan, eins konar umkvartanir um að baráttan í loftslagsmálum hafi kostnað í för með sér og hann sé of mikill og það séu kvaðir á fyrirtæki o.s.frv. Við erum með tvenns konar og gætum jafnvel verið með þrenns konar vanda hérna. Við gætum verið með einhverja aðra náttúruvá. Við þurfum að spila á alla þrjá hestana, það er ekkert annaðhvort/eða í þessu, það er bæði og. Það er líf eftir Covid-19 og sú vá sem felst í loftslagsvánni er öllu alvarlegri þegar til langs tíma er litið heldur en nokkurn tíma Covid-19 og fyrir miklu fleiri jarðarbúa. Það væri algjörlega kolrangt að halda sem svo að kostnaður við loftslagsbaráttuna sé helmingaður eða skorinn niður að stóru leyti meðan við erum að kljást við efnahagsaðgerðir og annað slíkt sem af Covid-veirunni hlýst. Þannig að það er ekki dellumál að hjóla í stærstu losun af mannavöldum á Íslandi sem er annars vegar stóriðjan og hins vegar gróðurfar, gróðurleysi eða framræstar mýrar. Það er hreint ekki dellumál. Það er móðgun við íslensku þjóðina að kalla það dellumál. Það er líka móðgun við íslensku þjóðina að líta svo á að þau tvö mál sem eru hér á dagskrá á eftir, sem eru samgöngumál, séu ekki Covid-mál í raun, bæði framkvæmdirnar sjálfar sem eru atvinnuskapandi o.s.frv., ég tala nú ekki um greiðari samgöngur. Það er auðvitað Covid-mál ef lengra er horft eða jafnvel nær. Þau tvö mál sem liggja núna fyrir, annars vegar höfuðborgarsáttmálinn, þ.e. Keldnalandið og það sem snýr að því, og svo aftur svokölluð PPP-verkefni eða samvinnuverkefni í samgöngum, eru bæði nauðsynleg svo hægt sé að ljúka við samgönguáætlun, skila nefndaráliti og koma samgönguáætlun til atkvæðagreiðslu. Það mætti jafnvel skilja það af hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni að það ætti ekkert að gera í því, við eigum bara að vera að afgreiða Covid-mál. Svona málflutningur er dapurlegur. Veiran stöðvaði ekki atvinnulífið, veiran stöðvaði ekki mannlífið á Íslandi þannig að við verðum að hyggja að þingmálum sem snúa að því sem tekur við á næstu mánuðum og næsta ári. Það eru auðvitað allt þingmál ríkisstjórnarinnar. Þau eru ekki tortryggileg á nokkurn máta. Svo langar mig svona í lokin, hæstv. forseti, að reyna á þolinmæði manna með því að minnast á vindmyllurnar sem hér bar á góma þar sem þessi ágæti hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson fór að tala um stálið sem í þær fer. Hann gleymdi reyndar steypunni sem fer í undirstöðurnar. Hann gleymdi líka því sérstaka plasti sem er notað í vindmyllur og sjaldgæfu málmunum sem fara í sumt af innvolsinu o.s.frv., vegna þess að hann hefur ekki hugmynd um hvað hann er að tala um, ekki minnstu hugmynd. Sannleikurinn er auðvitað sá að það er búið að reikna þetta mjög vandlega út, losun við framleiðslu á vindmyllum frá vöggu til grafar. Þetta eru svokallaðar „life cycle assessments“ á ensku eða lífsferilsgreiningar fyrir stórar og litlar vindmyllur. Síðan er það auðvitað mátað við notkunina í 10, 20 eða 30 ár. Allar niðurstöður sem er mark á takandi sýna að vindmyllur eru til bóta. Auðvitað losar framleiðsla þeirra þessar lofttegundir. Það gerir meira eða minna allt sem við erum að gera, en á móti kemur að þær skila plús á notkunartímanum, síðast en ekki síst vegna þess að þeim er fargað á þann máta að allt úr þeim er endurnýtt. Það gleymdi hv. þingmaður að nefna. Við framleiðum ál, vissulega. En við getum líka endurnýtt ál og við framleiðum plast og við getum endurheimt plast o.s.frv. og sjaldgæf jarðefni sem eru notuð svo sem líka. Það sem hér kom fram stenst ekki skoðun ef menn eru vísindunum tryggir. Það sama gildir um að moka ofan í skurði, sem menn kalla gjarnan í háði, líkja því við það sem menn gerðu í gamla daga á Kleppi að moka ofan í skurð eða moka upp úr þeim. En aðalmálið er þetta: IPCC, alþjóðleg vísindanefnd Sameinuðu þjóðanna, hefur lagt fram gögn sem eiga að sýna losun frá mismunandi gerðum gróðurlendis á mismunandi breiddargráðum og þær mælingar sem hafa verið gerðar hér á losun t.d. úr mýrum og svo framræstum, kemur ágætlega heim og saman við þau gögn. Þannig að það er útilokað að koma hingað upp í ræðustól og halda því fram að endurheimt votlendis sé eitthvert kukl eða fitl eða della. Það er það ekki. Ég ætla að halda því fram að það sem hefur verið sagt hér um vindmyllur sé rangt. Það sem hefur verið sagt hér um endurheimt votlendis er rangt. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir ræðuna. Það er tvennt sem ég ætlaði að koma inn á, hv. þingmaður svaraði svo sem að hluta til öðru atriðinu sem snýr að því sem mig langaði til að spyrja hv. þingmann um: Ef við horfum á tveggja ára líftíma efnahagsvandamála Covid-heimsfaraldursins, bara til að festa einhvern tímapunkt, maður verður bara að gefa sér þær forsendur að það verði tveggja ára rammi þar sem efnahagslíf heimsins, sérstaklega flug og ferðaþjónusta, verði í raunverulegum vandræðum, telur hv. þingmaður að viðbótarkostnaður vegna aðgerða eins og hér eru lagðar til skipti máli í þeirri mynd? Það er fyrri spurningin. Hin spurningin er í rauninni mjög einföld og tengist því sem hv. þingmaður kom inn á þar sem hann gagnrýndi að Miðflokkurinn hefði ekki komið fram með tillögur um það hvernig skyldi draga úr losun stóriðjunnar á gróðurhúsalofttegundum. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann: Skiptir máli hvar í heiminum losun gróðurhúsalofttegunda á sér stað?
Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Svo ég taki nú síðari spurninguna fyrst: Auðvitað skiptir ekki máli hvar losun á sér stað. Við erum með þessar fimm stóru verksmiðjur og erum búin að vera með þær í öll þessi ár og þær losa mjög svipað og aðrar verksmiðjur. Nú er ég ekki að tala um rafmagnsframleiðsluna, bara verksmiðjurnar sjálfar. Svo kemur auðvitað rafmagnsframleiðslan til viðbótar og hún er tiltölulega græn hér en ekki í Kína, segjum það. Það hefur enginn gert athugasemdir við að þessar verksmiðjur standi hér áfram næstu árin, en geri þær það þurfa þær að taka þátt í að minnka losun með einhverju móti. Það kemur niður á álverunum, það kann vel að vera. Það kann líka vel að vera að ál framleitt með þessum hætti geti selst á betra verði en ýmislegt annars konar ál. En þó svo væri eru þau ofurseld þeirri kvöð að þurfa að minnka losun með öllum ráðum. Heimurinn er grimmur stundum. Skiptir viðbótarkostnaður máli? Vissulega. En baráttan gegn loftslagsmálum er ekki ókeypis og það er ekki hægt að slá slöku við hana. Ef þetta þýðir t.d. hækkandi flugmiðaverð, tíu dollarar á eitthvað sem kostar 500 dollara, þá verður það svo að vera. Við getum á engan máta fríað hvorki stóriðjuna né flugið frá því að taka þátt í þessu starfi áfram með kostnaði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir prýðisgóð svör. Það var ánægjulegt að fá svar, ég reyndi að spyrja hæstv. forsætisráðherra þessarar spurningar fyrir ekki löngu síðan, hvort ráðherrann teldi það skipta máli hvar losun ætti sér stað en ég fékk ekki svar við þeirri spurningu á þeim tíma. En ég er þakklátur fyrir þetta skýra svar enda vitum við svo sem alveg hvert svarið er í þessum efnum. Þá vil ég koma að því að við í Miðflokknum höfum reglulega bent á að það væri skynsamlegt að auka framleiðslu hér innan lands, styðja við innlendan iðnað og fleira slíkt. Ég held að svarið sem snýr að stóriðjunni hverfist að nokkrum hluta um það, því að nauðsynleg er að horfa á meira en bara losun álversins sjálfs, auðvitað þarf að horfa á raforkuframleiðsluna líka. Hv. þingmaður kom inn á „life cycle assessment“, lífsferilsgreiningu eins og hann þýddi það, í tengslum við vindmyllur eða vindmyllugarða og það verður að taka raforkuframleiðsluna inn þegar metin er heildarlosun álframleiðslu hér heima samanborið við Kína. Ef við þrengjum dæmið mjög og segjum að valkostur væri að tiltekið álver í Kína sem framleiðir 500.000 tonn yrði rekið á Íslandi, hvort telur hv. þingmaður að kæmi betur út hvað heildarlosun gróðurhúsalofttegunda varðar?
Herra forseti. Nú gerast spurningarnar ærið framúrstefnulegar. Væri ég ánægður með það að flytja 500.000 tonna álver frá Kína til Íslands? Hjálpi mér hamingjan, ég hef aldrei hugleitt það. Það sem ég veit hins vegar, hv. þingmaður, er að við þurfum vissulega að auka innlendan iðnað, eins og hann segir, og innlenda starfsemi margs konar.
… minni losun?
Orkufrekur iðnaður er til af ýmsum toga. Það þarf ekki að vera álver, það þarf ekki að vera málmblendiverksmiðja, það þarf ekki að vera önnur kísilmálmverksmiðja svokölluð. Reyndar verðum við að muna eftir því í hvað þessi kísill sem er framleiddur á Bakka er mikið notaður. Hann er notaður í sólarsellur, sem er reyndar mjög jákvætt. En aðalatriðið er að við framleiðum einhver X megavött af grænni raforku. Við ákveðum sjálf hvernig við hagnýtum hana, í gagnaver, það sem kæmi út úr alls konar íslenskri nýsköpun, hvort við leyfum hér einhvers konar málmiðju eða annars konar orkufrekan iðnað eins og Becromal. Það gagnrýnir enginn Becromal vegna þess að það ku vera mjög mengunarlítil stóriðja o.s.frv. Ég ætla líka að minna okkur sjálf á að stóriðja samkvæmt íslenskum lögum er sá iðnaður sem notar 17 megavött eða meira. Þannig að þetta er spurning sem ég treysti mér ekki til að svara nema það að ég myndi vilja sjá allt annað en þetta 500.000 tonna álver frá Kína og reyna að koma þeim iðnaði á koppinn sem væri samsvarandi í verðmætasköpun með einhverjum öðrum hætti.
Virðulegur forseti. Maður veigrar sér hálfpartinn við að koma upp í andsvar við mann sem virðist vita allt, talar í það minnsta þannig til okkar hinna að það viti enginn neitt nema hv. þingmaður. Svolítið sérstök nálgun úr þessum ræðustól. Þingmaðurinn svaraði vitanlega ekki spurningunni sem hann var spurður að áðan, hvort hann teldi betra að framleiða 500.000 tonn af áli í Kína eða á Íslandi, þannig að ég ætla að spyrja hann aftur að því. Hvort er betra fyrir umhverfið að framleiða á Íslandi eða í Kína? Svo langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann geti upplýst mig um það hvað votlendi á Íslandi losar mikið. Þingmaðurinn virtist geta upplýst okkur um það rétt áðan. Síðan langar mig að spyrja þingmanninn hvort er betra eða umhverfisvænna að framleiða raforku með vatnsafli eða vindmyllum. Í fjórða lagi langar mig að spyrja þingmanninn hvort hann telji koma til greina að beita jákvæðum hvötum eins og t.d. að lækka skatta, að lækka álögur, endurgreiða kostnað til álfyrirtækja eða hreinlega til þeirra sem kaupa sér bíla til að hvetja til þess að menn noti umhverfisvænar lausnir.
Herra forseti. Ég verð að játa að ég náði ekki síðustu spurningunni þannig að ég bið um leyfi til þess að fá þá spurningu utan úr sal. Mér þykir leitt ef þingmaðurinn heldur, af því að ég hélt hér ræðu og gagnrýndi Miðflokkinn, að þá þykist ég vita allt. Ég veit langt í frá allt. En ég veit meira en Sigmundur Davíð Gunnlaugsson t.d. um vindmyllur, smíði þeirra og notkun og um votlendi og framræslu þess vegna þess að ég hef kynnt mér það mjög vandlega út af mínu starfi. En látum það nú vera. Mér leiðist svona tal. Hvort er betra að framleiða ál í Kína eða á Íslandi? Það er auðvitað betra að framleiða það á Íslandi. Er það ekki? Ég hélt ég hefði svarað því í mínu fyrsta andsvari. Með votlendið er giskað á losunina vegna þess að verkurinn er sá að votlendisframræsla á Íslandi er misgömul. Hún byrjar í kringum 1946 og er enn þá stunduð þannig að við vitum ekki mjög vel hversu mikið er losað í heild. Ágiskun er 5–10 milljónir tonna. Það sem við vitum hins vegar er að þær tölur sem eru fengnar með nákvæmum mælingum á misgamalli votlendisframræslu og við skulum segja jafnvel mismunandi tegundum votlendis, vegna þess að það er líka til, passa vel við þær alþjóðlegu tölur sem eru notaðar af vísindamönnum til þess að mæla yfir höfuð með endurheimt votlendis. Svo verð ég að biðja hv. þingmann um að spyrja mig á ný síðustu spurningarinnar.
Hæstv. forseti. Þetta er áhugavert því að hv. þingmaður hefur ekki hugmynd um það, hann veit ekkert um það hvað framræst votlendi losar mikið á Íslandi. Það eru einhverjar ágiskanir uppi, eins og þingmaður sagði réttilega, um hvað það losar mikið en samt er svona mikilvægt og nauðsynlegt að taka það inn í jöfnurnar þó svo að þingmaður hafi ekki hugmynd það, er með einhverja dellu hér í ræðustól um hvað þetta mengar mikið. Ég spurði þingmanninn hvort hann teldi ekki fýsilegt að beita jákvæðum hvötum til að hvetja fyrirtæki og fólk til að bregðast við loftslagsvandanum, t.d. með því að lækka skatta, gefa afslátt af opinberum gjöldum til þeirra sem nýta sér umhverfisvænar lausnir, velja umhverfisvænar bifreiðar, annan ferðamáta eða hvað eina, fjárfesta í tækni, að fyrirtæki sem fjárfestir í tækni til að draga úr umhverfisáhrifum fái hvatningu, t.d. afslátt af sköttum eða gjöldum. Það var það sem ég spurði hv. þingmann um í síðustu spurningu minni. Ég spurði hann líka um það hvort væri betra að framleiða rafmagn með vatnsafli eða vindmyllum, fyrst þingmaðurinn er alfróður um vindmyllur, þá hlýtur hann að vera það líka um vatnsafl. Þess vegna spyr ég hvort það sé betra fyrir Ísland að auka notkun vatnsaflsvirkjana og mögulega jarðhita líka, alla vega vatnsafl, í stað þess að vera að horfa á vindmyllur eins og virðist vera vinsælt þessa dagana.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að fá að leiðrétta mig vegna þess að þegar ég sagði 5–10 milljónir var ég náttúrlega ekki bara með votlendið, ég var með annað gróðurlendi sem losar inni í því. En ég minni bara á það sem ég var að segja. Við höfum ákveðna hugmynd um heildarumfangið. Ef við tökum bara lægri töluna, 5 milljónir, er það það sama og allt hitt sem fellur undir Parísarsamkomulagið. Og það þýðir auðvitað, þó að það væru ekki nema þessar 5 milljónir, að það þarf að vinna gegn því. [[Gripið fram í.]]Ég gef því lítið fyrir þau orð sem voru höfð hér uppi um að ég hefði ekki hugmynd um hvað ég væri að tala. [[Gripið fram í.]]Lækka skatta? Já, já, við gerum það t.d. í sambandi við rafbílakaup. Hækka skatta. Já, já. Það er nefnilega aðferð sem er notuð alls staðar, bæði að leggja á græna skatta og vera með skattaívilnanir, og það gerum við og það er hárrétt aðferð. Varðandi vind- og vatnsafl er hægt að auka vatnsafl á Íslandi í núverandi virkjunum um mörg hundruð megavött, bæði með því að nota aukið rennsli og breyta blöðunum í túrbínunum. Það er hægt og það mun verða gert vegna þess að Landsvirkjun hefur talað um það. Varðandi vindafl er það í sjálfu sér, ég segi ekki mjög umhverfisvæn en vel umhverfisvæn aðferð og vindorkugarðar skilja eftir sig lítil spor, það er auðvelt að fjarlægja þá. Það er síður þannig með vatnsvirkjanir. Mér finnst alveg sjálfsagt að skoða báða kosti, en allt á að vera inni í rammaáætlun og allt á að vera undir ákveðnu ferli sem þýðir það að við virkjum, hvort sem það eru fleiri vatnsvirkjanir, jarðhitavirkjanir eða vindorkuvirkjanir, í samræmi við þá orku sem við þörfnumst þannig að við vitum hvað við ætlum að gera við hana og gerum það undir ákveðnu heildarskipulagi þannig að ekki sé einhvers konar frumskógarlögmál sem ræður orkuöflun á Íslandi á neinu sviði.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmönnum fyrir umræðurnar í dag um þetta mikilvæga mál. Það eru nokkur atriði sem mig langar að koma inn á sem geta kannski varpað aðeins skýrara ljósi á sumt af því sem hér hefur verið til umræðu. Ef ég byrja á spurningum og vangaveltum um kostnaðinn þá er nefnt í frumvarpinu að gert er ráð fyrir að aukinn kostnaður Umhverfisstofnunar vegna frumvarpsins sé um 45 millj. kr., sem eru ekki sex til átta starfsmenn. Það eru frekar þrír til fjórir, sennilega þrír. Við settum þegar á árinu 2020, og það er í fjárlögum, tvö og hálft stöðugildi til stofnunarinnar til að mæta verkefnum sem við vissum að væru að koma vegna loftslagsmála og vegna ýmissa annarra verkefna sem stofnunin fer með. Í frumvarpinu er hins vegar líka gert ráð fyrir auknum kostnaði Landgræðslunnar og Skógræktarinnar vegna þátta sem snúa fyrst og fremst að rannsóknum á losun gróðurhúsalofttegunda frá landi, hvort sem það er úthagi, votlendi eða hvað það er. Það eru, ef ég man rétt, ég gleymdi frumvarpinu í sæti mínu, um 48 milljónir. Ég held að við eigum að geta verið sammála um það, ef við tökum þennan síðari hluta sem snýr að Landgræðslunni og Skógræktinni, að þarna er náttúrlega verið að ræða um það að styrkja mjög til muna þær rannsóknir sem undirbyggja í rauninni það hvað land á Íslandi losar mikið. Við erum hreinlega ekki með nægilega góðar upplýsingar um það. Það á við um votlendi en líka t.d. mólendi í úthaga. Með þær upplýsingar að vopni getum við tekið á auðveldari hátt umræðuna um hvar þurfi að draga úr losun frá landi og hvar við ráðumst í að binda. Hins vegar vitum við að það verður mikil losun frá votlendi og við vitum að aðgerðir til að binda það kolefni, bæði með landgræðslu og skógrækt, hjálpa loftslaginu. Við erum öll sammála um það. Sama gildir um það þegar við mokum ofan í skurði, þá erum við að minnka útblásturinn sem annars hefði orðið. Aðeins meira um kostnað og hvort frumvarpið hafi í för með sér aukinn kostnað fyrir fyrirtæki. Þau fyrirtæki sem þurfa að kaupa kvóta samkvæmt ETS-kerfinu eins og það er í dag munu áfram þurfa að gera það, þannig að það er að sjálfsögðu kostnaður þar. Þegar ég kom í andsvari mínu inn á kostnaðinn áðan var ég ekki að tala um það, enda er ekki um breytingu að ræða nema sem lýtur að því að það er í rauninni verið að fækka heimildunum sem eru ókeypis. Það er til að fækka heimildunum í heild sinni þannig að það verði meiri hvati til þess að ráðast í tæknibreytingar og það virkar þá á öllu Evrópska efnahagssvæðinu. Hér voru nefnd líka þjónustugjöld fyrir losunarleyfi. Það er gert ráð fyrir því að Umhverfisstofnun geti rukkað þjónustugjöld fyrir losunarleyfi sem dugar fyrir um helming kostnaðar. Það er sams konar heimild í núgildandi lögum þannig að þetta er í sjálfu sér ekki breyting. Síðan var hér nefnt líka að það væri verið að innleiða heimildir til dagsekta. Þessar sömu heimildir eru í núgildandi lögum þannig að það eru engar breytingar þar á. Svo held ég að við þurfum að gera skýran greinarmun á því hvort heimild fyrir dagsektum sé gjöld á fyrirtæki eða hvort dagsektum sé beitt. Þeim er væntanlega ekki beitt ef fyrirtækin standa sig hvað varðar þau atriði þar sem mögulegt er að setja á dagsektir. Það er stór munur þar á. Ég var búinn að koma aðeins inn á auknar rannsóknir og mig langar að taka sérstaklega endurheimt votlendis vegna þess að endurheimt votlendis er mjög oft í umræðunni. Þar hefur m.a. verið bent á að okkur skorti rannsóknir til að geta gert okkur betur grein fyrir því hvert raunverulegt umfang þeirrar losunar er sem þar verður og hvað við græðum á því að moka aftur ofan í skurðinn. Við erum í rauninni stödd þar að við vitum að það verður losun og við vitum að við gjörbreytum því ef við mokum ofan í skurðina. Þá dregur að sjálfsögðu úr losuninni og hún fer nær því að vera eins og hún er við náttúrulegar aðstæður. Þar getur verið ákveðin sveifla, losun eða binding, svolítið eftir því hvernig aðstæður eru hverju sinni og jafnvel á milli ára. Ég held að það að setja aukið fjármagn til Landgræðslunnar sem snýr að því að við förum að fá meiri upplýsingar um það hverju endurheimt votlendis skilar, sé jákvætt. Ég held að við ættum öll að geta verið sammála um það. Eins og komið var inn á er gerð grein fyrir því í frumvarpinu að þessi kostnaður rúmast innan fjárheimilda málefnasviðsins. Þegar fjármálaáætlunin síðasta var gerð þá gerðum við eins og góður húsfaðir eða góð húsmóðir gerir, við reyndum að horfa fram í tímann til að sjá hvaða kostnaður það væri sem við þyrftum að mæta á þessu ári og næsta og gera þar með ráð fyrir því að geta dekkað þann aukna kostnað sem við vissum að sjálfsögðu að myndi koma til. Mig langar að nefna eitt enn varðandi endurgjaldslausu heimildirnar, en það er: Hvers vegna erum við með endurgjaldslausar heimildir yfir höfuð? Einhver gæti spurt: Af hverju á hluti af kvótanum sem fyrirtækin þurfa að verða sér úti um að vera ókeypis? Það er bara mjög sanngjörn spurning. Af hverju borga þau ekki bara fyrir allt sem þau menga? Svarið er að þar er einmitt verið að reyna að koma í veg fyrir það sem kallast kolefnisleki, þ.e. að iðnaður flytjist til svæða, hér var Kína nefnt, sem gætu boðið upp á umhverfi sem væri hagstæðara fyrirtækjunum. Þess vegna eru þessar endurgjaldslausu heimildir settar inn í regluverkið, til að reyna að koma í veg fyrir að fyrirtæki flytji sig af Evrópska efnahagssvæðinu í þessu tilliti. Ég held að það sé mjög mikilvægt í þessari umræðu allri að við erum með þessu frumvarpi að horfa fyrst og fremst á það að setja hér í lög það samkomulag sem Noregur og Ísland hafa unnið að með Evrópusambandinu, þ.e. markmið um samdrátt. Ég heyri það á öllum þeim þingmönnum sem hér hafa talað að þeir telja mikilvægt að við náum að draga úr losun gróðurhúsalofttegunda og þarna erum við að setja markmið um samdrátt. Við erum að búa til um umgjörðina í rauninni um það hvernig við greinum frá því með hvaða móti við erum að ná þessum samdrætti. Frumvarpið fjallar ekki um nákvæma útfærslu aðgerða. Það gerir aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Hún var gefin út fyrst af þessari ríkisstjórn 2018 og við erum að endurskoða hana núna og höfum verið að því á síðustu misserum. Hér hefur verið umræða um hvata og jákvæða hvata og í aðgerðaáætluninni er t.d. gerð grein fyrir þeim mögulegu jákvæðu hvötum sem hægt er að ráðast í og það eru áætlanir um að ráðast í það. Við höfum á grundvelli aðgerðaáætlunarinnar frá 2018 ráðist í fjöldann allan af slíkum hvötum, eins og einhverjir hv. þingmenn nefndu hérna, t.d. hvatar þar sem felldur er niður virðisaukaskattur af rafmagnsbílum eða metanbílum eða öðrum umhverfisvænni fararskjótum, styrkir til að koma með fjárframlag á móti einkaaðilum við að setja upp hraðhleðslustöðvar o.s.frv. Það er mjög mikilvægt að mínu mati að við höldum áfram með þetta hvatakerfi og getum farið að beita því víðar en við höfum verið að gera, sem hefur verið fyrst og fremst í samgöngumálum eða vegasamgöngum, og beitt því líka í sjávarútvegi, landbúnaði og byggingariðnaði, að það séu einmitt jákvæðir hvatar til umskipta í tækninni sem margir þingmenn komu hér inn á. Það er svo sannarlega verk í vinnslu en í þessu frumvarpi eru ekki nákvæmar útfærslur á slíku heldur fjallar það, eins og ég segi, um markmið um samdráttinn og umgjörðina utan um það hvernig við gerum grein fyrir því hvernig við stöndumst skuldbindingar okkar á alþjóðavettvangi. Hér var nefnt líka af einum hv. þingmanni að miðað sé við árið 1990 í öllum þessum útreikningum. Reyndar er það nú svo að allt það sem snýr að samkomulaginu við Evrópusambandið miðar við 2005 í þeim aðgerðum sem gripið er til, þó svo að ártalið 1990 sé þar á bak við. Ég nefni þetta vegna þess að komið var inn á að 1990 væri á einhvern hátt óheppilegt ártal fyrir Ísland. Auðvitað getur Ísland ekki fengið eitthvert sérártal sem aðrar þjóðir eru ekki með, það verða allar þjóðir að miða við sama ártal. Ég vil nefna það sérstaklega að tekið er tillit til sérstakra aðstæðna á Íslandi í útreiknireglunum í samkomulagi Íslands, Noregs og Evrópusambandsins. Þess vegna erum við að fá 29% kröfu en ekki hámarkskröfu eins og sum ríki fá, sem er 40%, vegna þess að okkur hefur þegar tekist að ná miklum árangri, sérstaklega þegar kemur að framleiðslu á rafmagni og hita. Hér var líka spurt hvort það hefðu verið mistök að fara með ESB og Noregi. Ég er þeirrar skoðunar að það séu ekki mistök vegna þess að við erum hér í fyrsta lagi að taka þátt með þeim þjóðum í heiminum sem hafa einna mestan metnað til að draga úr losun og um það markmið erum við öll sammála, heyri ég á þingheimi. Við erum þannig, af því að fyrirtækin hafa mikið komið hér til umræðu, að búa til sama kerfi fyrir fyrirtæki á Íslandi og gildir meðal fyrirtækja í Evrópu. Ég hef ekki heyrt stóriðjuna á Íslandi kvarta yfir því að vera inni í þessu sameiginlega evrópska kerfi eða Samtök atvinnulífsins eða aðra hópa í atvinnulífinu. Við megum ekki heldur gleyma því að almennt séð er mjög mikilvægt að allar aðgerðir atvinnulífsins sem snúa að því að draga úr losun munu koma þeim til góða, ekki bara í nánustu framtíð heldur til lengri framtíðar. Það eru aðgerðir sem munu koma fyrirtækjunum vel til lengri tíma litið. Ég vil þakka aftur kærlega fyrir umræðuna og segja að lokum að við stöndum frammi fyrir gríðarlega miklum áskorunum þegar kemur að loftslagsmálum. Við verðum að draga úr losun. Það vitum við. Til þess þarf reglur og umgjörð og hvort tveggja er sett með þessu frumvarpi. Til að ná samdrætti þurfum við aðgerðir sem unnið er að, eins og hér var komið inn á, með gerð aðgerðaáætlana í umhverfisráðuneytinu í mjög breiðu samstarfi við önnur ráðuneyti. Þegar við nefnum kostnað finnst mér stundum gleymast að horfa til þess að það er talinn þjóðhagslegur ávinningur af því að grípa til aðgerða og draga úr losun til skemmri og lengri tíma litið, sérstaklega til lengri tíma litið. Svo megum við heldur ekki gleyma því að það er auðvitað ákveðið ímyndarmál að halda sjó í loftslagsmálum, líka á þeim tímum sem við lifum núna með kórónuveirufaraldurinn sem geisar í heiminum. Það er fátt mikilvægara en að við getum flýtt framkvæmdum sem skila okkur árangri í að draga úr losun og auka bindingu eins hratt og hægt er. Ég vil bara segja að lokum að komandi kynslóðir munu líta til ákvarðana okkar núna. Þær ákvarðanir þurfa að vera í þágu loftslagsins.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þessa seinni ræðu hans. Það er tvennt sem mig langar að koma inn á. Annars vegar snýr það að fjölda nýrra starfsmanna. Það stendur í plagginu að þetta séu sjö og hálft stöðugildi. Ég veitti því reyndar ekki athygli við fyrsta yfirlestur að hluti þeirra er hjá Landgræðslu og Skógrækt en punkturinn er engu að síður sá sami, þetta frumvarp virðist kalla fram umtalsvert umfang viðbótarvinnu hjá hinu opinbera. Þetta eru sjö og hálft stöðugildi og þeim mun síðan fækka að tveimur árum liðnum þegar þau áhrif koma fram, eins og segir í frumvarpinu, sem samsvarar vinnu fjögurra sérfræðinga í tvö ár en árlegur rekstrarkostnaður eftir það svari til eins til tveggja stöðugilda. Þannig að einhver hluti vinnunnar klárast á tveimur árum, en næstu tvö árin eru þetta sjö og hálft stöðugildi, bara eins og það er útlistað í frumvarpinu. En spurningin sem ég vildi koma á framfæri til hæstv. ráðherra er hvort minnkað umfang, fækkun losunarheimilda í tonnum talið, liggi fyrir á þessum tímapunkti, þ.e. hver fækkun hinna svokölluðu ókeypis losunarheimilda verður á hverju tímabili.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hvað varðar endurgjaldslausu losunarheimildirnar verður breytingin sú á tímabilinu, á þessum tíu árum, að í stað þess að vera 2,2% fer fækkunin niður í 1,74%. Mig minnir að þetta séu um 6 milljónir losunarheimilda. Það stendur í frumvarpinu, ég man þetta ekki alveg upp á tíu. Það er það sem unnið er með og skiptir náttúrlega miklu máli að fækka þeim. En það skiptir líka máli að þetta sé gert á þeim hraða sem skynsamlegur er.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég gerði mjög óformlegan útreikning hér á leiðinni upp í pontu og miðaði við það verð sem er tilgreint í 9. gr. frumvarpsins, að gjald fyrir hvert tonn losunar skuli jafngilda meðalverði losunarheimilda á Evrópska efnahagssvæðinu eins og það er á árstímabili sem lýkur 31. júlí ár hvert o.s.frv. Fyrir árið 2020 eru það 3.025 kr. fyrir hvert tonn. Ef við miðum við 6 milljónir tonna eru það 18 milljarðar sem koma til greiðslu hjá þessum fyrirtækjum miðað við aðrar óbreyttar forsendur. Ég hefði nú einhvern tímann talið að það væri ástæða til að tilgreina 18 milljarða viðbótarkostnað gagnvart nokkrum fyrirtækjum. Þetta er það sem ég var að minna á og gagnrýna í ræðu minni, mér þætti skautað ansi létt fram hjá kostnaðarhluta atvinnulífsins. Þó að viðbótarvinna innan hins opinbera kerfis hjá Umhverfisstofnun og síðan Skógrækt og Landgræðslu, eins og kemur fram í frumvarpinu, sé ágætlega römmuð inn, þá vantar vinkilinn hvað atvinnulífið varðar og 18 milljarðar er alvörutala sem ekki er hægt annað en að taka tillit til í þessu samhengi.
Hæstv. forseti. Ég efast ekki um að útreikningarnir voru réttir miðað við 6 milljónirnar en það er í heild í kerfinu, þannig að það er ekki bara Ísland eins og ég skil þetta og ég held að það sé örugglega réttur skilningur hjá mér. Það sem ég vildi nefna að lokum í þessu andsvari mínu er að það er mín tilfinning að við höfum náð að ræða svolítið vel núna, varðandi kostnað hins opinbera, nauðsynina á því ekki síst að geta aukið rannsóknir á því hvað við erum að losa frá landi en líka hvað við erum að binda. Þess vegna skiptir máli að við getum náð svolítið sameiginlegum skilningi á mikilvægi þess. En aftur að því sem hv. þingmaður kom að með þessi fyrirtæki. Þau fyrirtæki sem við erum að tala um hér eru þau sem eru á þessum svokallaða lekalista þar sem verið er að reyna að koma í veg fyrir kolefnislekann. Það eru ekki nærri því öll fyrirtækin sem heyra undir ETS-kerfið. Það eru bara sum þeirra. Og það eru sum fyrirtækjanna á Íslandi sem heyra undir það. Þannig að 18 milljarðarnir, sé það rétt reiknað hjá hv. þingmanni, eru í heild sinni fyrir kerfið, miðað við þær upplýsingar sem ég hef í höndunum.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir varðandi plastvörur. Megintilgangur frumvarpsins er að innleiða í íslenskan rétt tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/904 frá 5. júní 2019 um að draga úr áhrifum tiltekinna plastvara á umhverfið. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarflokkanna segir að ráðist verði í langtímaátak gegn einnota plasti með sérstakri áherslu á fyrirbyggjandi aðgerðir og er þetta liður í þeirri mikilvægu vegferð. Frumvarpið var samið í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu og var lagt fram í kjölfar opins kynningarferlis í samráðsgátt Stjórnarráðsins í desember sl. Tilskipun (ESB) 2019/904 tekur til um 20 einnota vörutegunda úr plasti. Henni er fyrst og fremst beint að þeim vörum sem finnast helst á ströndum en mælingar hafa sýnt að rusl á ströndum í Evrópu er 80–85% plast og þar af helmingurinn einnota plastvörur og hlutir tengdir veiðum um 27%. Tilskipuninni er ætlað að styðja við myndun hringrásarhagkerfis og draga úr myndun úrgangs með því að styðja við notkun sjálfbærra og margnota vara fremur en einnota vara. Í frumvarpinu er lagt til að tilskipunin verði að meginstefnu innleidd með breytingum á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir. Það er gert á grundvelli þess að fyrir eru í þeim lögum ákvæði um burðarpoka sem ákvæði frumvarpsins eru talin eiga samleið með. Með því að fara þessa leið er stuðlað að einföldu og gegnsæju regluverki og nýtingu þess vettvangs sem þegar er til staðar og felst í gildandi lögum. Ákvæði frumvarpsins falla vel að markmiðum laganna, svo sem hvað varðar að búa landsmönnum heilnæm lífsskilyrði, vernda þau gildi sem felast í heilnæmu og ómenguðu umhverfi, koma í veg fyrir eða draga úr losun út í vatn og koma í veg fyrir myndun úrgangs í því skyni að vernda umhverfið. Hæstv. forseti. Meginmarkmið frumvarps þessa er að draga úr áhrifum af notkun plasts á umhverfið og heilsu fólks og jafnframt að vekja neytendur til umhugsunar um neyslu og umhverfisáhrif plasts, draga úr notkun einnota plastvara og styðja við notkun fjölnota vara í anda hringrásarhagkerfisins. Gert er ráð fyrir nokkrum mismunandi ráðstöfunum til að ná þeim árangri sem að er stefnt. Í fyrsta lagi er í frumvarpinu lagt til bann við að setja á markað tilteknar einnota plastvörur, svo sem einnota bómullarpinna úr plasti, hnífapör, diska, sogrör, hræripinna og blöðruprik, sem og matarílát, drykkjarílát, bolla og glös úr frauðplasti. Undantekningar eru gerðar ef vörur flokkast sem lækningatæki. Þá er í frumvarpinu lagt til bann við að setja vörur á markað sem gerðar eru úr plasti sem er niðurbrjótanlegt með oxun. Um er að ræða plast sem stundum hefur verið nefnt oxó-plast og hafa vörur úr slíku plasti, svo sem burðarpokar, rutt sér til rúms á markaði síðustu ár en eðli þess er að sundrast í öragnir sem eru skaðlegar heilsu og umhverfi og er vaxandi vandi á alþjóðavísu. Lagt er til að ákvæði um bann við að setja þessar tilteknu einnota plastvörur á markað öðlist gildi 3. júlí 2021. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að óheimilt verði að afhenda endurgjaldslaust einnota matarílát, bolla og glös úr plasti sem ætluð eru undir drykki og matvæli til neyslu beint úr viðkomandi íláti, líkt og algengt er á skyndibitastöðum. Tilgangurinn er að draga úr notkun á þessum vörum og beina fyrirtækjum og almenningi í átt að sambærilegum margnota valkostum. Jafnframt er lagt til að gjaldið verði sýnilegt á kassakvittun. Lagt er til að ákvæðið öðlist gildi 3. júlí 2021. Ákvæðið er sambærilegt gildandi ákvæði laganna um afhendingu burðarpoka. Í þriðja lagi eru í frumvarpinu lagðar til kröfur um gerð og samsetningu tiltekinna einnota drykkjaríláta. Annars vegar er um að ræða kröfu um að einnota drykkjarílát sem eru með tappa eða lok úr plasti verði einungis heimilt að setja á markað ef tappinn, eða lokið, er áfastur ílátinu á meðan fyrirhuguð notkun þess stendur yfir. Þetta er gert til að koma í veg fyrir að tappar og lok af ílátum endi á víðavangi. Öll þekkjum við hvernig það er. Undanskilin ákvæðinu eru drykkjarílát úr gleri eða málmi. Lagt er til að þetta ákvæði laganna taki gildi 3. júlí 2024, þremur árum síðar en önnur ákvæði þeirra, en þá má gera ráð fyrir að samhæfðir staðlar um þessar vörur liggi fyrir hjá evrópskum staðlastofnunum. Hins vegar er gerð krafa um að einnota plastflöskur fyrir drykkjarvörur skuli gerðar að tilteknum lágmarkshluta úr endurunnu plasti. Samkvæmt tilskipuninni skulu flöskur úr svokölluðu PET-plasti innihalda að lágmarki 25% endurunnið plast frá árinu 2025 og frá 2030 skulu allar flöskur sem falla undir ákvæðið innihalda að lágmarki 30% endurunnið plast. Meiri hluti þeirra einnota flaskna sem nú eru notaðar undir gosdrykki og álíka drykkjarvörur er einmitt framleiddur úr PET-plasti. Lagt er til að ákvæðið öðlist gildi 3. júlí 2021 en að það verði útfært með nánari hætti í reglugerð, í samræmi við ákvæði tilskipunarinnar. Einnig er lagt til í frumvarpinu að komið verði á reglubundnu eftirliti Umhverfisstofnunar með því að ákvæðum laganna um plastvörur verði framfylgt. Gert er ráð fyrir að Umhverfisstofnun verði heimilt að stöðva markaðssetningu vöru þar til bætt hefur verið úr ágöllum og að stofnuninni verði jafnframt heimilt að leggja stjórnvaldssektir á einstakling eða lögaðila sem brýtur gegn ákvæðum laganna. Að lokum er lagt til að sett verði stoð í lögunum fyrir reglugerðarákvæðum um plastvörur, m.a. um merkingar einnota plastvara, gerð og samsetningu einnota drykkjaríláta og töluleg markmið fyrir söfnun til endurvinnslu á veiðarfæraúrgangi sem inniheldur plast, til frekari innleiðingar á tilskipuninni. Jafnframt er lagt til að við lög um meðhöndlun úrgangs bætist ákvæði sem kveður á um að við gerð almenns fræðsluefnis um úrgangsforvarnir og meðhöndlun úrgangs skuli Umhverfisstofnun huga sérstaklega að upplýsingagjöf og fræðslu um plastvörur. Að mati ráðuneytisins mun frumvarpið ekki hafa í för með sér kostnaðaráhrif fyrir ríkissjóð. Frumvarpið er til þess fallið að auka vernd umhverfisins. Einnota plastvörur eru sérstaklega alvarlegt vandamál í tengslum við rusl í sjó, þær skapa alvarlega hættu fyrir vistkerfi sjávar, líffræðilega fjölbreytni og mögulega heilbrigði mannanna. Þá er plastmengun líka ímyndarmál sem getur haft áhrif á ímynd ferðaþjónustu og fiskveiða. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, um plastvörur. Þetta frumvarp tel ég vera mjög mikilvægt en það nær kannski ekki yfir nógu breitt svið. Það er ekki nema 13 blaðsíður en fyrra frumvarpið um loftslagsmál er meira en 40 blaðsíður. Það sem mér finnst gott við þetta er að það er verið draga úr plastnotkun og eitt af því er að draga úr losun úrgangs út í vatn. Við vitum líka að eitt af stóru vandamálunum við plast í vatni er þvottur á fötum sem eru unnin úr plastefnum. Minnstu agnirnar, þær sem eru eiginlega ekki sýnilegar, fara í sjó og enda því miður sem fæða hjá fiskum og öðrum sjávardýrum. Síðan er gígantískt magn af plasti sem safnast upp á ströndum og við höfum orðið vör við, t.d. í friðlandinu á Hornströndum. Það er spurning um hreinsun á því og hvernig við ætlum að standa undir þeim kostnaði. Það væri auðvitað frábært vinnuúrræði fyrir nema í sumar að við myndum kortleggja strendurnar og hreinsa plast. Það sem ég hef þó mestar áhyggjur af í þessu er kostnaðurinn. Ef við hættum plastnotkun verður til kostnaður í búðum. Þá er ég að hugsa um þá sem eru á lægstu launum og lífeyrislaunum, það gæti orðið gífurlegur kostnaður fyrir þá einstaklinga og þeir mega bara ekkert við því. Spurningin er hvernig eigi að taka á því. Er það í umræðunni hjá hæstv. ráðherra hvernig á að sjá um að þetta bitni ekki á þeim sem síst skyldi?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða fyrirspurn. Þingmaðurinn veltir hér upp örplastsmengun sem er rétt að kemur m.a. vegna þvotta á fötum úr plasti. Úttekt sem við létum gera í umhverfisráðuneytinu á því hvaðan mest af örplastinu kæmi leiddi m.a. í ljós að þetta er einn af þáttunum, alveg hárrétt, en mest kemur frá hjólbörðum. Það er slit sem verður á vegum og það fer þá í frárennsliskerfin eftir því hvernig þau eru uppbyggð eða þá í ofanvatnið. Spurningin er hvernig hægt sé að finna lausn til að þetta örplast berist ekki með fráveitunni til sjávar. Það er hægt að gera með ýmsum hætti, t.d. er hægt að sía ofanvatnið þannig að örplastið sé tekið frá, hafa settjarnir og annað slíkt. Ég vonast til þess að koma í þessari viku með frumvarp til breytinga á lögum um fráveitur þar sem við erum að byrja á að fjalla um með hvaða hætti við getum stutt við þann málaflokk sem er virkilega þörf á. Þar horfum við til þess að m.a. verði hægt að ráðast í það sem snýr að örplastsmengun. Sá kostnaður sem leggst á neytendur er fyrst og fremst kostnaður sem neytendur geta forðast með því að nota fjölnota vörur. Það er kannski það góða við þetta, eins og var með plastpokana, að gjaldið er vissulega sett á vöruna til að reyna að búa til hvata til að nota fjölnota vörur. Það getum við öll gert þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af því að þetta verði vandamál.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en ég verð að vera aðeins ósammála vegna þess að yfirleitt eru ódýrustu vörurnar á markaði, frystivörur og vörur fyrir örbylgjuofna, í plastumbúðum. Þetta eru yfirleitt ódýrustu vörurnar í búðunum og því eru þær oft keyptar af þeim sem síst skyldi í sjálfu sér vegna þess að það er fólkið á lægstu laununum og lífeyri. Það er með þessu að borða bæði óhollari fæðu, myndi ég segja, og nota mest af þessum plastvörum. Ef eitthvað nýtt kemur í staðinn fyrir plastumbúðirnar sem veldur því að þessar vörur stórhækka í verði kemur þetta þeim í koll. Þess vegna þarf að sjá til þess að þeir sem eru verst settir hafi efni á að kaupa hollari vörur og heilnæmari eins og við vitum að þeir efnameiri geta gert. Síðan er annað sem ég hef líka tekið eftir. Veiðarfæri og alls konar stóra hluti og plastvörur rekur upp að ströndum og þá er spurning um kostnaðinn af þessu og hvort ekki sé hægt að nota þessa fjármuni í hreinsun, láta þá fara beint í að hreinsa upp þessi svæði. Ég myndi segja að þá værum við að láta þá sem framleiða vöruna og nota hana sjá til þess að þetta verði hreinsað.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé mikilvægt hvað þetta frumvarp varðar að muna að í fyrsta lagi er verið að setja bann við ákveðnum fjölda einnota plastvara þar sem til eru staðgönguvörur. Hins vegar er verið að setja gjald á einnota matarílát, bolla, glös og annað slíkt, þar sem ég tel auðvelt að vera með annars konar vöru sem ekki er úr einnota plasti. Það er svo mikið af því sem finnst á ströndum hjá okkur og markmiðið með þessu er að draga úr því. Við höfum þegar ágætisreynslu af frumvarpinu sem var samþykkt hér í fyrra um plastpokana. Plokkarar sem eru úti að tína rusl tala um það núna að plastpokum hafi stórlega fækkað, sérstaklega þeim litlu úr grænmetisdeildinni. Krónan var með frétt fyrir mánuði eða tveimur um að stórlega hefði dregið úr fjölda plastpoka þar. Síðan kemur hv. þingmaður líka inn á umbúðir sem oft eru úr plasti og ég skal aðeins bregðast við því. Reyndar er ekki tekið á því í þessu frumvarpi en það er í pípunum að sú ábyrgð eigi að vera á framleiðendum. Það á að setja þann kostnað inn í svokallaða framleiðendaábyrgð sem við höfum á mörgum vörum í gegnum Úrvinnslusjóð. Þar með er það á ábyrgð framleiðandans sem er að framleiða akkúrat þessa vöru, það kemur gjald á það og framleiðandinn þarf á endanum að borga fyrir að nota plast [[Forseti hringir.]]ef hann kýs að gera það. Þetta er ætlað sem hvati til að leita annarra leiða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það eru tvö atriði sem mig langar til að koma inn á. Annað snýr að kostnaði og hitt að innleiðingunni sem slíkri. Fyrst varðandi kostnaðinn. Það segir í frumvarpinu á bls. 9, í lið 6 sem fjallar um á mat á áhrifum, að kostnaður við eftirlitið muni að líkindum greiðast úr ríkissjóði. Eftirlitið er útlistað í 1. lið 7. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Til framfylgdar ákvæðum laga þessara um plastvörur skal Umhverfisstofnun meðal annars: 1. hafa eftirlit með markaðssetningu, afhendingu, merkingum og gerð og samsetningu plastvara, sbr. 37. gr. d–g , með samræmdum hætti á landinu öllu […]“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort búið sé að útlista þetta og meta hver kostnaðurinn á bak við þetta er. Þetta er með samræmdum hætti á landinu öllu. Við sem búum úti á landi vitum að það er kostnaður við að hafa eftirlit með fjarsvæðum og getur verið meiri ef heimastöðin er skrifstofa Matvælastofnunar. Hitt atriðið sem mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra um er innleiðingarákvæðið í 10. gr., en þar segir: „Lög þessi eru sett til innleiðingar á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2019/904 frá 5. júní 2019 um að draga úr áhrifum tiltekinna plastvara á umhverfið.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort þetta sé algerlega hrein innleiðing eða hvort það séu einhver atriði í frumvarpinu sem eru, hvað skal segja, [[Gripið fram í.]]héðan heiman að. Hæstv. ráðherra skilur hvað ég er að fara í þessum efnum. Þetta eru ekki margar greinar þannig að það ætti ekki að vera flókið að útlista það ef eitthvað af þeim greinum sem í frumvarpinu eru ekki það sem ég leyfi mér að kalla hrein innleiðing.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanni kærlega fyrir þetta innlegg í umræðuna. Varðandi kostnaðinn við eftirlitið er þetta fyrst og fremst kostnaður í upphafi sem hefur verið metinn á 6–7 milljónir sem skiptist á þrjú ár, eitthvað slíkt, þannig að það er vel yfirstíganlegt. Síðan varðandi innleiðinguna þá er þetta hrein innleiðing. En ég verð þó að nefna að við innleiðum ekki alla tilskipunina með þessu frumvarpi. Það sem er ekki inni í frumvarpinu en er í tilskipuninni er það sem snýr að framleiðendaábyrgðinni sem ég var að tala um áðan og snýst um ábyrgð framleiðandans á því hvers konar umbúðir hann kýs að nota. Eins og þið þekkið kannski með Úrvinnslusjóð þá hefur verið farin sú leið með ýmsar vörur að setja gjald á þær sem síðan skilar sér þegar verið er að ná til umbúðanna og meðhöndla það í lokin. Við þekkjum það kerfi. Sá hluti tilskipunarinnar er ekki innleiddur hér og ástæðan er einfaldlega sú að við töldum okkur þurfa aðeins meiri tíma til að taka það atriði. Þá væri hægt að spyrja: Af hverju í ósköpunum eruð þið þá að koma með þetta strax? Svarið við því er að þetta mun taka gildi í júlí á næsta ári og við teljum mikilvægt að almenningur og atvinnulíf hafi tíma til að aðlaga sig þessum breytingum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég verð bara að fagna því að þarna sé komið verkefni sem þetta og heildarkostnaður, deilt á þrjú ár, sé áætlaður ekki nema 6–7 milljónir, það eru rúmar 2 milljónir á hvert ár sem samsvarar kostnaði við rétt rúman mannmánuð í störfum. Ég vil fagna því að það virðist stefna í að vel takist til við að halda kostnaði við eftirlitið niðri og vona að það verklag verði innleitt sem víðast að menn treysti sér til að innleiða íþyngjandi reglur sem þessar með eftirlit upp á rúman mannmánuð í þrjú ár og síðan ekkert eftir það. Þetta er ekki beint spurning heldur vil ég bara hrósa ráðherra fyrir þessa útfærslu eftirlitsins.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að taka þátt í þessari mikilvægu umræðu um þetta mál. Ég veit að hann mun stýra því hratt og vel í gegnum nefndina, enda um mjög mikilvægt mál að ræða.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um þetta frábæra frumvarp um hollustuhætti, mengunarvarnir, plastvörur. Eins og með frumvarpið hér á undan er þetta ESB-frumvarp. Það fer ekki á milli mála þegar maður skoðar einstakar greinar frumvarpsins alveg frá 1.–12. gr. þá er ESB í öllum greinum, og þarf ekki að vera slæmt mál en samt svolítið skrýtið að við skulum ekki geta gert betur sjálf. En í þessu frumvarpi er verið að taka á stórum málum eins og veiðarfæraúrgangi, sem er hið besta mál eins og hefur komið fram hér. Við höfum séð að farið hefur verið í hreinsanir á svæðum, t.d. á Ströndum, þar hefur verið gígantískt magn af plasti. Því miður erum við, eins og komið hefur fram, eiginlega að drekkja okkur í plasti. Við erum með heilu plasteyjarnar og maður hefur eiginlega séð heilu fljótin af endalausu plasti, ekkert annað en plast, sem rennur til sjávar. Maður hefur séð ótrúlegt hugmyndaauðgi hjá uppfinningamönnum til að reyna að stemma stigu við plasti og ná því upp úr árfarvegi og sjónum og hreinsa það úr. Sem betur fer erum við byrjuð á því. En ég held að við þurfum að gera mun betur. Ég vona bara að þetta sé fyrsta skrefið vegna þess að við mengum gífurlega. Og hættulegast af þessu öllu er nanóplastagnir sem sjást ekki og virðist vera gífurlegt magn af þeim í umferð. Það er frábært að taka skuli á einnota umbúðum. Við vitum það í þinginu að eftir að Covid-faraldurinn skall á fengum við matinn í frauðplastbökkum, maður fær eiginlega fyrir hjartað. Það er gífurleg plastnotkun sem fylgir bæði einnota frauðplastbökkum, glösum, hnífapörum og fleiru. Þetta er ótrúlega mikið magn en sem betur fer erum við þó alla vega að reyna að sporna við þessu. Ég geri mér líka grein fyrir því, eins og við vorum að ræða um áðan, að við erum með plast í ótrúlega mörgu og sérstaklega undir skyndibitarétti, einnota plast undir skyndibitarétti og frysta rétti. Eitt af því sem við vitum að er gígantísk plastmengun af eru plastbakkar sem notaðir eru undir mat í örbylgjuofnum. Þetta er engu að síður eitthvað sem þarf að finna nýjar lausnir á vegna þess og eins og ég segi, þetta eru ódýrustu plastbakkarnir, ódýrasta hráefnið sem kemur yfirleitt vegna gífurlegrar fjöldaframleiðslu á matvælum og því miður er það, held ég, langt frá því að vera talið það hollasta sem menn geta fengið. Það hollasta eru auðvitað ferskar matvörur. En ég styð frumvarpið heils hugar og tel að þetta sé alveg frábært fyrsta skref, en ég hef líka alltaf áhyggjur af því að þegar við förum af stað með svona verði kostnaðurinn óheyrilegur og of mikill fyrir þá sem síst skyldi. Ég ætla samt að vona heitt og innilega að svo verði ekki.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Tvennt kom upp í hugann sem fékk mig til að koma hingað upp í andsvar við hv. þingmann. Annars vegar það sem hann nefndi reyndar í andsvari við hæstv. ráðherra, þ.e. allur þessi fatnaður úr plasti í rauninni og svo það sem hann benti réttilega á að nú þegar við forðumst að snerta hvert annað eða hluti sem aðrir hafa kannski verið með í höndunum, þá gerum við hvað? Við notum einnota umbúðir, einnota verkfæri, sem er að mörgu leyti ákveðin sóun, það er rétt, en það leysir á sama tíma ákveðin vandamál. Því fylgir líka ákveðin sóun og ákveðin eiturefni vitanlega að vera alltaf að vaska upp og allt það. En ég velti fyrir mér hvort það sé endilega rétt að fara þessa leið, að banna svona mikið af þessum vörum, hvort við séum búin að gefast upp á því að kenna okkur að nota og umgangast plastglös, plastdiska, hnífapör og þess háttar, því að þó að það heiti einnota þá er það ekkert alltaf einnota. Hvað á að koma í staðinn? Margt af því sem boðið er upp á í dag er gjörsamlega gagnslaust. Þegar maður ætlar að reyna að nota einhver áhöld úr t.d. bambus eða einhverju slíku endar það kannski með ósköpum. Þetta er varðandi umbúðirnar eða þessar plastvörur. Hitt er hvort þingmaðurinn geti verið sammála mér um það að mikilvægt sé að hvetja til þess að menn noti meira af lífrænum efnum í framleiðslu. Við getum séð t.d. ull sem er framleidd á Íslandi, loðdýr, framleiðsla á vörum úr skinnum er miklu umhverfisvænni ef þær lenda í hafinu heldur en bútur úr plasti, myndi ég ætla. Framleiðslan kann að vera svipuð, ég þekki það ekki, svo ég taki það fram. En eigum við ef til vill að horfa á slíkar lausnir, hv. þingmaður?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni fyrir andsvarið. Jú, ég get alveg verið sammála honum. Í sambandi við föt þá hef ég t.d. áhyggjur af því að við erum komin með svo mikið plast. Í nýjustu rannsóknum sem ég sá eru vísindamenn að taka borkjarna úr jöklum til að tékka á því hvort við myndum finna örplast í þeim. Svarið var já og við erum að tala um einhver ár aftur í tímann, jafnvel áratugi. Á sama tíma sjáum við líka auglýsingu um jógúrt sem allt í einu er komin í pappa. Það virkar, sem var áður í plasti. Þannig að það er allt hægt. Maður hefur líka séð annað. Það sem ég varð eiginlega mest hrifinn af var í einhverjum þætti þar sem sýnt var fram á að hægt var að borða umbúðir utan um matvæli. Hægt var að borða það allt saman. Það var ekkert eftir, innihaldið var borðað og umbúðirnar. Svona uppfinningar eru bara snilld. Ef við gætum fengið og hvatt unga uppfinningamenn til að reyna að finna einhverjar svona lausnir, þá erum við í góðum málum. Ég held líka að það séu ágætislausnir að fara aðeins aftur í tímann, hugsa til gamalla daga þegar við vorum með mjólk í glerflöskum eða í járnbrúsum hreinlega. Að vísu voru járnbrúsarnir iðnaðarvara en gler var notað lengi. Síðan fórum við yfir í pappa og svo erum við farin að koma með alls konar umbúðir í plasti, þannig að við höfum lausnir, það bara spurning hvað þær kostar og hvernig við ætlum að útfæra þær.
Hæstv. forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svörin. Næsta sem mig langar að velta upp við þingmanninn er hvort við erum e.t.v. að nálgast þessa hluti með röngum hætti. Við förum í verslun í dag og ef við gleymum margnota pokanum heima, sem er búinn til úr efnum, plasti eða einhverju slíku, þá greiðum við um 30 kr. fyrir burðarpokann í versluninni, burðarpoka sem gætum komið með aftur og aftur. Hvað ef við gerðum þetta öðruvísi? Að í hvert skipti sem við kæmum með burðarpokann með okkur fengjum við 30 kr. afslátt af reikningnum okkar í staðinn fyrir að fara þessa neikvæðu leið sem snýr að því að rukka okkur fyrir þessa poka. Þarna væri kominn hvati, jákvæður hvati til að taka pokann með sér í verslunina og fyrir marga gæti þetta skipt nokkru máli þegar fram líður, að geta fengið einhvers konar smáafslátt, nokkrar krónur, þegar þeir koma með þennan poka með sér. Hitt er hvort við eigum að beita okkur fyrir því - í stað þess hvetja menn til að hætta að nota skinn í framleiðslu, loðdýr, sem svo mörg eða einhver samtök gera - að hvetja til þess að meira sé unnið úr slíku þar sem nýsköpun í þeim vörum, hvort sem það er ull eða skinn, hvetja til notkunar á þessu, því að þetta hlýtur að vera betra, í það minnsta ef við horfum á hafið og lífríki, því að þetta er vara, afurðir af dýrum sem brotna miklu hraðar niður í náttúrunni heldur en nokkurn tímann það sem er unnið úr plastflöskum eða einhverju slíku sem við þekkjum mjög vel. Það er hins vegar mjög áhugavert hjá hv. þingmanni þegar hann lýsir því hvernig mætti nota þekkingu sem var hér fyrr þekkt, en ég veit ekki hvort nútímamaðurinn væri til í að fara alla þá leið til baka.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvörin. Jú, við vorum hér með aska í gamla daga, það var ekki flókið mál. En við erum líka í öðrum vandamálum núna. Það er auðvitað snilldarhugmynd t.d. með plastpokana, að ef við eigum að borga 30 kr. fyrir plastpoka en slepptum því að koma með þá, fengjum við 15 kr. afslátt í staðinn. Það væri mjög hvetjandi. En það eru önnur vandamál sem koma upp í þessu Covid-ástandi. Það eru bláu plasthanskarnir sem fjúka út um allt. Við erum oft með einhverjar lausnir, sem eru ekki lausnir, heldur leysum við vandann á einum stað en aukum hann á öðrum stað. Það er auðvitað ekki gott. Það væri alger snilld ef við gætum nýtt hlutina betur, t.d. í skinnaiðnaðinum og öðru. Hann var algerlega drepinn af þeim sem eru á móti kjötframleiðslu og kjötafurðum, en skinnið er auðvitað náttúruleg vara alveg eins og margt annað og það er auðvitað mun betra að nota það en plast, það segir sig sjálft. Það þarf engan snilling til að átta sig á því að það brotnar algjörlega niður og skilur ekki eftir eitthvað sem er ónáttúrulegt eða veldur skaða í umhverfinu eins og plastið gerir. Við verðum að hvetja til nýsköpunar. Við erum að tala um nýsköpunarverkefni, eins og Kríusjóð og aðra sjóði, og þarna væri sko kjörið að fá ungt fólk og aðra til að spreyta sig á því og finna lausnir vegna þess að við höfum lausnir við þessu öllu saman. Spurningin er að finna þær og hvetja til þess og skapa tækifæri til að þróa þær. Þá held ég að við séum bara í fínum málum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Við ræðum hér frumvarp um breytingu á lögum um hollustuhætti og mengunarvarnir, atriði sem snúa að plastvörum. Þetta er, má segja, að ákveðnu marki framhald af máli sem var til meðferðar á síðasta þingi þar sem m.a. var mjög þrengt að notkun plastpoka. Til að mynda plastpokarnir, ég man ekki hvað þeir eru kallaðir, þunnildin, gegnsæju plastpokarnir sem maður hefur sett ávexti og annað í gegnum árin. Skárra væri það nú að þeir væru hættir að fjúka út um allt, að mati plokkaranna, það er búið að banna þá. Það væri þá mjög virkur svartur markaður með þessa poka ef þetta væri enn þá stórkostlegt vandamál. Það vakti athygli sums staðar í fyrra að ég var ekki á nefndarálitinu sem afgreiddi það tiltekna mál úr umhverfis- og samgöngunefnd, sem sagt þrengingunni hvað varðaði afhendingu plastpoka, skilyrði um að það væri rukkað fyrir þá og síðan að endingu bann á notkun þeirra eða afhendingu þeirra. Þetta mál er af sama meiði. Það er alveg ofboðsleg forsjárhyggja í því, rétt eins og málinu sem var afgreitt í fyrra. Það er eiginlega alveg sama hvar er, frumvarpið er ekki nema 12 greinar, og það er eiginlega bara í gildistökuákvæðinu sem ekki er einhver æpandi forsjárhyggja sem okkur er send frá Brussel í þessu máli. Ég sá býsna pennafæran mann skrifa um það í tengslum við frumvarpið sem var samþykkt í fyrra varðandi plastpokana að þetta væri eitthvert það ömurlegasta mál sem hann hefði séð undanfarið úr pólitíkinni. Loksins hefði hann verið ánægður með að hann væri að ná tökum á plastpokanotkun, væri að nota þá undir ruslið og upplifa það að hann væri að leggja eitthvað af mörkum. Svo kæmi þessi forsjárhyggja frá okkur á þinginu sem skyldaði hann til að gera þetta. Það færi öll gleði úr því að þróa eigin samskipti við umhverfið þegar það er orðin kvöð en ekki eitthvað sem almenningur sækist eftir að gera og telur hafa markmið í sjálfu sér. Það er auðvitað mjög sérstakt að einhverjum sé beinlínis bannað með lögum að gefa eitthvað sem hann á. Það má vera að það séu fleiri dæmi um slíkt en ég þekki þau alla vega ekki í fljótu bragði. Ég benti á þetta í tengslum við umræðuna um plastpokamálið í fyrra og bendi á þetta aftur núna. Hér í 5. gr., undir liðnum um afhendingu tiltekinna einnota plastvara, er sagt, með leyfi forseta: „Óheimilt er að afhenda eftirfarandi einnota plastvörur án endurgjalds á sölustöðum“, og síðan eru taldir upp þeir hlutir sem er bannað frá og með tilteknum tíma að gefa, en það má selja þá og gjald skal vera sýnilegt á kassakvittun. Erum við ekki farin að teygja okkur fulllangt þarna í forsjárhyggjunni að beinlínis banna fólki eða fyrirtækjum og rekstraraðilum að gefa eitthvað? Það verður algerlega ónýtt gamla góða hugtakið um kaupbæti fljótlega ef fram heldur sem horfir. Aftur að forsjárhyggjunni og smámunaseminni. Rétt að taka það fram í byrjun að auðvitað viljum við öll ganga vel um og lágmarka mengun og óþrifnað. Það er mjög pirrandi að sjá bláa eyrnapinnastöngla í fjörum landsins og þar fram eftir götunum og mesta furðu hve illa gengur að koma því í gegn að slíkt skuli ekki fara niður um klósettið, ekki frekar en blautþurrkurnar og handþurrkurnar. En það er engu að síður ofsaleg forsjárhyggja í þessu, svo ég segi það aftur. Ég upplifi þetta eins og menn séu að reyna að setja plástur á eitthvert sár eða upplifun og á sama tíma forðast menn eins og heitan eldinn að ræða stóru vandamálin í plastumhverfinu sem er þessi losun í hafið sem á sér að langmestu leyti stað í Asíu og Afríku. Bara svo dæmi séu tekin um hversu langt menn ætla að seilast í því að hafa vit fyrir okkur þá er hér í 5. gr. liður sem heitir Gerð og samsetning einnota drykkjaríláta, og þar segir, með leyfi forseta: „Einnota drykkjarílát með tappa eða loki úr plasti sem nánar er kveðið á um í reglugerð, sbr. 5. gr., er einungis heimilt að setja á markað ef tappinn eða lokið er áfast ílátinu á meðan fyrirhuguð notkun þess stendur yfir.“ Það er náttúrlega engin spurning að það er ofurembættismaður sem skrifar þennan ágæta texta. Það eru mörg svona tilvik í textanum og þetta er einhvern veginn allt af sama meiði, nú skal beita hörðu til að hafa vit fyrir okkur í samskiptum okkar borgaranna við plastdjöfulinn. Annað sem mig langaði að nefna hér eru atriði sem snúa að kostnaði. Hæstv. ráðherra svaraði andsvari mínu áðan og sagði að kostnaður væri áætlaður 6–7 milljónir uppsafnað á þriggja ára tímabili og ég fagna því ef það er raunin. Það verður þá vel sloppið miðað við sjö og hálft stöðugildi sem á að koma til hjá Umhverfisstofnun og öðrum stofnunum umhverfisráðuneytisins í tengslum við málið sem var rætt á undan þessu. Það segir í greinargerð í 6. lið, um mat á áhrifum, að kostnaður við eftirlitið muni að líkindum greiðast úr ríkissjóði. Þar er vísað í 1. lið 7. gr. þar sem segir að Umhverfisstofnun skuli m.a. hafa eftirlit með markaðssetningu, afhendingu, merkingum og gerð og samsetningu plastvara, með samræmdum hætti á landinu öllu. Svo segir áfram í 6. lið, um mat á áhrifum, með leyfi forseta: „Búast má við að lagasetningunni fylgi aukin verkefni Umhverfisstofnunar vegna eftirlits með plastvörum á markaði. Gert er ráð fyrir að aukin fjárframlög til stofnunarinnar muni mæta þeim kostnaðarauka við rekstur sem af þessum verkefnum hlýst.“ Ef raunin er sú að þetta verður þó ekki dýrari en 6–7 milljónir, sem eru nú samt peningar, er það jákvætt. En við spyrjum að leikslokum, ég er hræddur um að það verði ekki niðurstaðan. Miðað við vinnuna sem fór greinilega í að kynjagreina þetta frumvarp, svo ég segi, með leyfi forseta: „Líkur eru taldar á að lagasetningin hafi óveruleg áhrif á stöðu kynjanna. Lagasetningunni er ekki beint sérstaklega að öðru kyninu umfram hinu og má ætla að þær plastvörur sem lagasetningin tekur til séu að meginstefnu notaðar til jafns af konum og körlum. Ekki er mögulegt að fullyrða að þetta hafi bein áhrif á stöðu kynjanna og ætla má að áhrifin geti eftir atvikum jafnast út á milli kynjanna ef horft er til allra þeirra plastvara sem lagasetningin tekur til. Það er einungis ein vörutegund sem lagasetningin tekur til og gera má ráð fyrir að yfirgnæfandi hluti kaupenda sé af öðru kyninu.“ - Þar er rætt um tíðavörur. Miðað við greininguna sem fer í að kyngreina áhrif frumvarpsins þá þykir mér auðvitað ekki boðlegt að kostnaðaráhrifin séu ekki greind meira en að vísa til þess að gert sé ráð fyrir því að aukin fjárframlög til stofnunarinnar muni mæta þeim kostnaðarauka við rekstur sem af þessum verkefnum hlýst. Það má reikna með því að þetta sé eitt skref í lengri vegferð. Það voru plastpokarnir í fyrra sem eru kallaðir einnota. Ég er svo heppinn að ég held að það ónýtist aldrei hjá mér plastpoki, það passar nokkurn veginn að plastpokar sem ég kem með heim úr verslunum enda í ruslatunnunni og halda þar utan um sorp sem fer í sinn hefðbundna farveg. Þannig held ég að það sé á flestum heimilum. Ég held að það hljóti að vera uppgrip í því að selja plastpokarúllur núna eftir að það var þrengt að þessu. En það sem ég vildi koma inn á varðandi það að þetta væri partur af lengri vegferð: Það voru plastpokarnir í fyrra og nú eru það einnota matarílát, gafflar og ýmislegt fleira sem er talið upp í nokkuð langri upptalningu í 5. gr., hræripinnar fyrir drykkjarvörur, sogrör, diskar, hnífapör og ýmislegt fleira. Hvert verður þriðja skrefið? Verður þá t.d. lagt til atlögu við filmur sem eru notaðir til að pakka inn matvælum? Verður horft þröngt á umhverfisáhrifin af þeim filmum eða verður tekið tillit til þess að þær lengi líftíma matvæla miðað við það sem annars væri? Það verður að horfa á þetta í stærra samhengi og í augnablikinu er ég hræddur um að verið sé að leggja mikla áherslu á atriði sem í sjálfu sér skiptir ekki miklu máli í stóru myndinni en það eykur mönnum vellíðan að þurfa ekki að taka á stóru vandamálunum. Það er eins og er með svo margt annað í þessu pólitíska umhverfi að leiðin til þess að forðast flóknu og stóru umræðuna er sú að setja plástur á eitthvert minna atriði. Ég er hræddur um að það eigi að nokkru marki við í þessu máli. Ég er hræddur um að næsta skref, þriðja skrefið í þessari vegferð, ef við köllum þetta skref tvö, verði á þeim nótum að raunverulega neikvæð umhverfisáhrif gætu hlotist af. Ég ætla ekki hafa þetta lengra að sinni. Ég hlakka mikið til að fá málið til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd og þakka aftur hæstv. ráðherra fyrir svörin í andsvari hér áðan. Það verður forvitnilegt að sjá svör við þeim spurningum sem koma til með að vakna um leið og málið verður tekið til meðferðar.
Herra forseti. Líklega ætti ég að byrja á því að viðurkenna að ég er ekkert sérstaklega hrifinn af plasti sem efni. Kunnandi að meta gamla iðn og gæði eru þau efni sem áður voru notuð í sama tilgangi; leður, viður, málmur, keramik, og þannig mætti lengi telja, miklu meira aðlaðandi efni og vörurnar kannski merkilegri. Ég verð hins vegar að viðurkenna að plast er praktískt og er hluti af framförum mannkyns og hefur átt þátt í því að auka lífsgæði fólks. Meira að segja ég, þrátt fyrir þennan inngang, var lengi hafður að háði og spotti á háskólaárunum fyrir að vera alltaf með plastpoka undir bækurnar mínar en ekki vandaða leðurtösku. En þetta var praktískt. Lengi vel notaðist ég við sama Hagkaupsplastpokann, vó eins og plastpokar flestir rúmlega fimm grömm en burðargetan var ótrúleg. Fimm gramma plastpoki getur hæglega borið tíu kíló. Í fyrndinni þurftu menn að framleiða leirker sem eitt og sér vó kannski fimm kíló til að geta geymt í því fimm kíló af varningi. Plast er því, þrátt fyrir að vera kannski ekki mjög aðlaðandi efni, mjög praktískt og eins og ég gat um áðan hefur átt stóran þátt í því að auka lífsgæði fólks. En það er praktískt á fleiri vegu en hvað varðar burðargetu því að matvæli sem eru geymd í plasti, t.d. grænmeti, endast miklu lengur en matvæli sem ekki er pakkað í plast. Það var Gurrý sem hélt úti sjónvarpsþáttum um garðyrkju sem útskýrði þetta fyrst fyrir mér í sjónvarpsþætti. Ég hef kannað þetta síðan og þetta reynist alveg rétt. Umhverfisáhrifin af því að banna að pakka matvælum, t.d. grænmeti, inn í plast eru þau að miklu meira magn matvæla fer til spillis og í staðinn þarf að framleiða ný með tilheyrandi umhverfisáhrifum, áburðargjöf, flugi til að skila matvælum á sinn stað, flutningabílum o.s.frv. Plast er á vissan hátt vinur umhverfisins og menn ættu að fara varlega, ef þeir eru raunverulegir umhverfissinnar, í að banna þetta praktíska efni. Hvað á að gera við plast? Augljóslega ekki að henda því í sjóinn. Það hefur verið undarlegt, finnst mér, að fylgjast með umræðum um plast á Íslandi sem gengur öll út á, eins og svo oft áður, því miður, að líta til ástandsins í öðrum löndum frekar en stöðunnar hjá okkur og ímynda sér að meira og minna allt plast sem er notað hér endi í sjónum. Það er ekki svoleiðis. Eins og hv. þm. Bergþór Ólason kom aðeins inn á áðan er megnið af plastinu sem endar í hafinu, sem við höfum væntanlega öll miklar áhyggjur af, frá Asíu og Afríku og ekki bara það, heldur úr einungis tíu ám, tíu fljótum, átta þeirra eru í Asíu og sjö í Afríku. Þau skila um 90%, 88–95%, af öllu plasti í hafinu, þessi tíu fljót. Ef okkur er raunverulega umhugað um það að taka á plastmengun í hafi, er þá ekki eðlilegt að byrja á því að líta á rót vandans? Jafnvel þó að ekki ein einasta plastarða færi í hafið nokkurs staðar í Evrópu eða á Vesturlöndum yfir höfuð frá og með deginum í dag hefði það sáralítil áhrif vegna þess að aukningin og fólksfjölgunin á þeim svæðum sem losa mest plast í hafið er svo gríðarleg og það tæki ekki nema eitt, tvö, í mesta lagi þrjú ár, að vera komin aftur á sama stað og raunar upp fyrir það í plastlosun í hafið. En því miður er þetta mál eins og svo mörg umhverfismál því marki brennt að það gengur út á sýndarmennsku, að virðast vera að gera gagn, og allt of oft er það gert með boðum og bönnum og jafnvel sektum, meira að segja að því marki að það sé bannað að gefa ákveðnar vörur. Ég velti fyrir mér hvert viðhorf Sjálfstæðismanna sé til þessa máls. Ég velti því reyndar fyrir mér í síðasta máli líka því að þeir tjáðu sig ekki þá nema í einni fyrirspurn frá hv. þm. Sigríði Á. Andersen og hafa ekki tekið til máls í þessu máli sem er skilgreint neyslustýringarmál. Það er ekkert verið að reyna að fela það, það kemur bara fram, þetta er neyslustýringarmál. Nú ætlar ríkið að útlista fyrir þér, borgari góður, hvernig þú átt að haga þínu lífi. Sjálfstæðismenn hafa ekki talið ástæðu til að gera athugasemd við það eða ræða málið yfir höfuð. Auðvitað fer eitthvað af plasti í hafið við Ísland. En á ekki markmið okkar að vera að koma í veg fyrir það? Sjávarútvegurinn, sem hefur verið nefndur í þessari umræðu, hefur náð ótrúlegum árangri í að koma í veg fyrir plastlosun í hafið. Það var ekki gert með hótunum um sektir eða nýjum eftirlitsstofnunum. Það var gert með því að greinin tók sér tak. Nú er losun af plasti í hafið frá íslenskum sjávarútvegi einungis örlítið brot af því sem hún var fyrir ekki svo mörgum árum. Verðum við ekki í umhverfismálunum, ef við erum sammála um að þau séu mikilvægur málaflokkur, að líta til lausna sem virka raunverulega í stað þess að taka upp endalausan straum af Evrópureglugerðum og bæta þar við eftir sérstökum áhuga, hvort sem er ráðherra eða embættismanna, nota tækifærið, ef svo má segja, til að gera reglurnar enn meira íþyngjandi? Nú er það boðað að beðið sé samhæfðra staðla frá evrópskum staðlastofnunum svo við vitum raunverulega hvað við erum að gera með þessu frumvarpi. Ég hef nefnt það áður í ræðu að við verðum að reyna að líta á umhverfismálin í heildarsamhengi og þar með talið plastnotkun. Ég hef bent á að rannsóknir hafi sýnt að einn bómullarpoki, burðarpoki, mengi eða losi gróðurhúsalofttegundir sem nemur 173 plastpokum og það er þá háð því að plastpokinn sé bara notaðar einu sinni. Eins og ég nefndi áðan hef ég notað mína plastpoka vel og oft enda þeir í því hlutverki að halda utan um sorp til að skila því á sorphauga þannig að það fjúki ekki út í sjó. Reyndar hef ég lent í vandræðum með umhverfisvæna poka sem eru framleiddir úr maís eða einhverju slíku. Ég veit ekki hvort ég á að rekja þá sögu, en einhvern tímann þegar ég var einn heima dögum saman þá borðaði ég yfirleitt hér í þinginu en ekki heima. Það hlóðst því ekki hratt í ruslapokann heima en ég fékk mér alltaf kaffi á morgnana og á kvöldin og henti kaffikorginum í pokann. Og þegar þetta var farið að mygla og að því kom að tæma ruslið þá lyfti ég pokanum og botninn og allt dótið var bara eftir því að pokinn datt í sundur. Það var eins gott að sá poki var ekki kominn á haugana og losnaði í sundur þar og allt hefði fokið út í sjó. Við þurfum að líta á heildarmyndina, heildaráhrifin af þeim ákvörðunum sem við tökum þegar við reynum að bregðast við umhverfisvanda. Það var áhugavert að heyra í ræðu Bergþórs Ólasonar áðan hversu vel menn hefðu staðið að því að kyngreina frumvarpið og kyngreina plastnotkun. Þetta kveikti á ákveðnum hugrenningatengslum hjá mér vegna þess að ég hef einmitt haft áhyggjur af plasti, ákveðnum plastefnum, hvað varðar áhrif á kyn. Það eru t.d. ákveðnar tegundir af filmuplasti sem geta losað estrógen og kenningar hafa verið settar fram um að það geti haft mjög veruleg áhrif á frjósemi manna. Svona hluti þarf að skoða og leitast þá við, ef menn vilja beita bönnum sem getur þurft í ákveðnum tilvikum, að banna notkun skaðlegra efna í plasti. Það sama á við um efni sem valda eiturmengun þegar plast er brennt. En hvað er best að gera við plast umhverfislega séð? Ótrúlegt en satt, það er að kveikja í því, brenna plastið á umhverfisvænan hátt til að framleiða orku. Nú hafa vísindamenn fundið upp leið til að brenna plast á það umhverfisvænan hátt að það losar minna af gróðurhúsalofttegundum og mengun heldur en brennsla á náttúrulegu gasi. Hvað er plast? Það er unnið úr olíu. Besta leiðin til að takast á við plastvanda heimsins er að tryggja að plastið skili sér allt til endurvinnslu, sérstaklega til brennslu þar sem það nýtist þá til að framleiða umhverfisvæna orku. Við þingmenn Miðflokksins höfum einmitt lagt fram tillögur um byggingu umhverfisvænnar brennslustöðvar. Menn hafa nefnt ýmis önnur úrræði hér, gler til að mynda, sem er vissulega áþekk tegund og plast, en hefur hins vegar margfalt meiri umhverfisáhrif en plastið. Og alltaf komum við að því sama. Þegar ríkið leggur upp með aðgerðir til að hafa áhrif í umhverfismálum, ég tala nú ekki um þegar það eru íþyngjandi neyslustýringaraðgerðir eins og þessar, þá þarf að líta á heildarmyndina. Ég er alveg viss um að þeir þingmenn sem hafa kynnt sér þessi mál geta tekið undir mikilvægi þess og þá er ég kannski sérstaklega að vísa til hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar sem að eigin mati hefur meira vit á þessum málum en allir aðrir þingmenn, a.m.k. meira vit en ég og hefur þar af leiðandi kynnt sér þetta betur en flestir, geri ég ráð fyrir. Ég vænti þess að þegar frumvarpið fer til vinnslu muni menn, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson og aðrir, reyna að laga málið þannig að það virki betur en það lítur út núna og litið sé til heildaráhrifanna af þeim íþyngjandi reglum sem verið er að boða hér. Ég efast ekki um að málið muni fá góða meðferð í umhverfis- og samgöngunefnd og treysti á að það taki þar miklum breytingum til bóta.
Hæstv. forseti. Örfáar pælingar varðandi þetta mál. Ég sakna þess, ég hef ekki fundið það í frumvarpinu, að sjá upplýsingar um hvaða magn er verið að tala um. Hvað er verið að nota mikið af þessum vörum sem hér á að banna eða koma í veg fyrir að séu notaðar? Og þá um leið að setja það í samhengi við ágæta ræðu sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson hélt hér um magnið sem kemur frá Íslandi í hafið miðað við heildarmyndina, hvað kemur mikið frá þessum helstu mengunarþjóðum heims? Það er ágætt að setja þetta í samhengi. Ég er ekki að gera lítið úr því að við þurfum að vanda okkur og hugsa vel um umhverfið, ekki misskilja það, en ég hugsa að það sem hér er á ferðinni skipti mjög, mjög litlu máli í stóra samhenginu. Ég velti fyrir mér, hæstv. ráðherra kom inn á það í lokaorðum sínum, hvort við höfum gefist upp á því í rauninni að kenna fólki að ganga vel um umhverfið, hvort menn hafi gefist upp á því að kenna fólki að nota hluti eins og plastpoka eða plastglös og þess háttar. Ég vil líka velta því upp hvort ekki hafi komið til tals að reyna að hafa einhverja jákvæða hvata fyrir þá sem endurnota eða endurnýta þessar einnota umbúðir, sem margar hverjar eru margnota í rauninni eins og plastpokarnir, þeim sé umbunað með einhverjum hætti t.d. í verslunum. Ég velti því líka fyrir mér hvort verslanir sem selja burðarpoka séu að hagnast á því eða hvort þeir séu seldir á kostnaðarverði eða undir kostnaðarverði. Ég þekki það ekki, viðurkenni það bara. Það væri nær að verðlauna þá sem nota slíkar umbúðir aftur og aftur. Síðan rek ég augun í það, hæstv. forseti, í samráðskaflanum að það komu fram athugasemdir, m.a. að verið sé að innleiða málið hér áður en það er tekið upp í EES-samninginn. Miðað við efni frumvarpsins velti ég fyrir mér hvers vegna það er gert. Þá kemur líka fram að umsagnirnar hafi beinst að því að þetta gildi einungis um ákveðnar plastvörur. Ef hæstv. ráðherra gæti upplýst um hvað þarna var á ferðinni væri það gott. Það er svolítið sérstakt að verið sé að taka út ákveðnar vörur. Svo er náttúrlega mikilvægt að vita hvað kemur í staðinn, hvort menn hafi hugsað það. Margt af því sem hefur verið boðið upp á til þessa er algerlega ónothæft. Síðan get ég ekki sleppt því að minnast á það sem kemur fram á bls. 9, að það megi búast við að þessari lagasetningu fylgi aukin verkefni hjá Umhverfisstofnun vegna eftirlits með plastvörum á markaði og gert sé ráð fyrir að aukin fjárframlög til stofnunarinnar muni mæta þeim kostnaðarauka. Hvað á þetta að þýða? Það er verið að auka eftirlit og eru þessi framlög trygg, eru þetta framlög sem koma beint úr ríkissjóði eða framlög sem leggjast á fyrirtækin sem framleiða eða flytja inn eða eru notendur að þessum vörum? Þarna er vinstri stjórnin sem hér ræður öllu að hafa vit fyrir fólki og, eins og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson benti á áðan, að stýra neyslunni og Sjálfstæðisflokkurinn eltir þetta alveg eins og [[Gripið fram í.]]- ég segi ekkert hvað ég er að hugsa. Nær væri að horfa á þetta jákvæðum augum og hvetja til þess að þessir hlutir séu nýttir betur. Við eigum ekki að vera hrædd við að taka umræðuna um það hvort þessi aðferð sé betri en önnur, hvort rétt sé að ganga þessa leið eða fara aðra. Við eigum bara að virða það að skiptar skoðanir eru um þessi mál eins og flest önnur. En ég held og ég hef talað fyrir því margoft að vænlegra sé að reyna að verðlauna eða hvetja fólk í stað þess að reyna að hafa vit fyrir því eins og hér virðist vera gert. En það er líklega erfitt þegar við erum í þeirri stöðu í dag að vera með ríkisstjórn sem telur sig þurfa að hafa vit frekar en að leyfa einstaklingum og fyrirtækjum að koma með lausnir og bjarga sér. Ég tek undir með þeim sem hér hafa talað um það, m.a. hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni, að hvetja til þess að farið sé af stað í nýsköpunarstarf á Íslandi til að finna nýjar leiðir til þess að búa til umbúðir eða áhöld sem við getum notað sem eru jafn nýtanleg og plastið. Við megum heldur ekki ganga þá leið að búa til eitthvað sem er á endanum jafnvel verra en plastið og hefur meiri og verri umhverfisáhrif.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir að taka þátt í umræðu um þessi mál einfaldlega vegna þess að þau eru mjög mikilvæg. Ég heyri að það er samhljómur á meðal þingmanna um að draga úr mengun af völdum plasts, sérstaklega að koma í veg fyrir að hún berist til sjávar. Það er ánægjulegt og gott leiðarljós fyrir okkur til að stíga enn stærri skref en hér eru tekin, því hér hefur vissulega verið nefnt að þetta væri sennilega hluti af stærri vegferð og ég ætla svo sannarlega að vona að svo sé. Mig langar að taka undir með hv. þm. Guðmundi Inga Kristinssyni að það þarf að líta til þess við allar aðgerðir og ráðstafanir eins og hér eru boðaðar, sem og í öðrum umhverfismálum, að reynt sé að passa upp á að slíkt bitni ekki á þeim sem minnst hafa milli handanna. Ég tek undir það, enda er það hluti af því að byggja upp réttlátt samfélag. Mig langar að segja, vegna umræðu um þær vörur sem hér er verið að leggja til að verði bannaðar, sem allt eru einnota plastvörur sem finnast í miklum mæli á ströndum í Evrópu, að það eru til svokallaðar staðgönguvörur fyrir þetta allt saman. Það eru til aðrar vörur sem ekki eru úr einnota plasti. Hér er spurt út í nýsköpun. Jú, við erum einmitt að setja stóraukið fjármagn í nýsköpun á Íslandi núna þannig að ég held að þeirri spurningu sé svarað. En hér er líka spurt: Hefur það ekki virkað hingað til að reyna að beina því til fólks að nota ekki þessar vörur? Ég get ekki séð að það hafi virkað. Ég get ekki séð að það hafi virkað að beina því til fólks að nota ekki þessar vörur. Það hefur virkað á suma en greinilega ekki alla, einfaldlega vegna þess að það berst allt of mikið af þessum vörum út í umhverfið. Þess vegna er verið að stíga það skref að taka algengustu einnota plastvörurnar sem finnast úti í náttúrunni og setja bann við markaðssetningu þeirra. Allt vörur sem hægt er að nota aðrar vörur í staðinn. Síðan hefur líka verið spurt: Erum við bara að setja plástur á sárin? Erum við ekki að horfa á stóru myndina? Við reynum að grípa til aðgerða til að draga úr plastmengun á Íslandi þegar við ættum í rauninni að vera að horfa til þess að 90% af allri plastmengun sem berst út í hafið kemur frá nokkrum stórum ám í Afríku og Asíu. Það er alveg rétt að þaðan kemur langmesta mengunin, en réttlætir það það að Íslendingar grípi ekki til aðgerða heima fyrir? Mun það breyta þeirri staðreynd að um 70% af þeim fýlum sem rannsakaðir hafa verið eru með plast í maganum eða 40–50% af þeim kræklingi við Íslandsstrendur sem rannsakaður hefur verið? Nei, það gerir það ekki. Að sjálfsögðu eigum við að sýna gott fordæmi og ganga fram fyrir skjöldu í þessu máli. Aðeins varðandi Asíu, Afríku og önnur ríki. Það er alveg hárrétt sem hér kemur fram að þar berst mikil mengun út í umhverfið. Þess vegna hefur Ísland, með mig sem umhverfisráðherra, gengið fram fyrir skjöldu ásamt fleiri ríkjum til að krefjast alþjóðlegs samnings sem taki á mengun af völdum plasts í hafi á alþjóðlegum vettvangi. Það tel ég gríðarlega mikilvægt og tek undir með þeim sem hafa bent á það hér í dag að þetta sé mikilvægt atriði á alþjóðavettvangi. Aðeins að kostnaðinum. Ég verð að hryggja hv. þm. Bergþór Ólason því að ég gerði mistök áðan. Það voru 6–7 milljónir á ári í þrjú ár. Ég biðst innilegrar afsökunar á því að ég sagði að það væri allt yfir þrjú ár, en ég veit að hann fyrirgefur mér, ég biðst afsökunar á þessu. Þetta átti við um eftirlitið. Hér var komið aðeins inn á það að lögð hafi verið vinna í það að reyna að greina áhrif þessa frumvarps á kynin. Ég verð bara að segja alveg eins og er að ég er mjög stoltur af því að ráðuneyti mitt skuli ráðast í það að greina áhrif frumvarpsins á kynin, hvort áhrifin geti verið mismunandi á þau okkar sem eru af karlkyni, kvenkyni eða hvernig sem á það er litið. Ég vil fá að taka undir með þeim þingmönnum sem hafa talað um að plast sé afskaplega praktískt efni. Plast hefur einmitt dregið úr matarsóun í heiminum. Plast hefur valdið straumhvörfum í því að geta varið vöru í flutningi o.s.frv., enda erum við ekki að tala um að banna slíkar vörur. Við erum að tala um að banna óþarfaplast. Við erum að tala um að banna óþarfa einnota plast sem við þurfum ekki á að halda, en ekki plast almennt. Þannig erum við ekki að banna að pakka matvælum í plast. Við erum ekki að banna að nota plast til að draga úr matarsóun eða verja vörur. Ég er hins vegar mjög ánægður með það í umræðunni að við erum sammála um að draga úr þessari mengun. Ég er sannfærður um að frumvarpið er liður í því í þeirri vegferð okkar að draga einmitt úr framboði á þeim vörum sem finnast í hvað mestu magni úti í náttúrunni og eru einnota. Síðan bendi ég á varðandi vandamál sem hér var komið inn á áðan með lífrænan úrgang í pokum sem rifnuðu, að þá fer maður yfir í moltugerð og það vandamál hverfur eins og dögg fyrir sólu. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna og hlakka til að málið komi aftur til umræðu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að koma hingað upp og svara flestum af þeim spurningum sem til hans var beint. Það er alveg til fyrirmyndar og ég vil hrósa ráðherra fyrir það hvað hann er einlægur í baráttu sinni fyrir umhverfinu. Við höfum öll áhyggjur af umhverfinu en við nálgumst það að sjálfsögðu með mismunandi hætti. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra út í það sem ég minntist á í ræðu minni um það magn sem um er að ræða. Vitum við hve mikið magn þetta er af þeim plastvörum sem þarna eru nefndar og við erum að banna? Hvað eru þetta mörg kíló, tonn eða einingar sem er flutt inn af þeim liðum sem þarna eru taldir upp, sem munu þá hverfa núna úr okkar innflutningstölum eða slíku? Er eitthvað af þessu framleitt hér innan lands? Það er annað sem kom upp í hugann. Erum við að framleiða eitthvað af þessum vörum innan lands sem nú verða ekki framleiddar lengur? Hefur það einhver áhrif, hugsanlega á einhver fyrirtæki, fækkun starfa, eitthvað þess háttar? Eða er þetta svo lítið magn að það skiptir ekki höfuðmáli þegar á hólminn er komið?
Ég þakka hv. þingmanni fyrir góðar spurningar. Ég er ekki alveg klár á því hvernig er með framleiðslu á þessu innan lands, ég verð að viðurkenna það. Magnið sem hér er spurt um liggur heldur ekki fyrir, en það má reyna að leita eftir þeim upplýsingum í meðförum nefndarinnar, að sjálfsögðu. En þetta er eitthvað sem liggur ekki alveg ljóst fyrir. Mig langar síðan að nefna líka að einnota plastvörur, eins og við þekkjum, koma inn á afskaplega fjölbreytt svið. Þær eru notaðar mikið en þetta er náttúrlega skammlíf neysluvara og það er ekkert vit í því að vera að nota vörur sem við hendum eftir eitt eða tvö skipti þegar við eigum aðra möguleika sem eru mun umhverfisvænni. Ég segi nú bara að ég held að við eigum að geta náð árangri með þessu og lítum, eins og ég sagði áðan, á þetta sem sameiginlegt verkefni okkar allra. Ég skal reyna að komast að þessu með framleiðsluna hér á landi áður en ég kem upp í pontu næst.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og mun því ekki ýta meira á eftir því að fá að vita magnið, en segja má að það hefði vitanlega verið gott, áður en farið var af stað með svona þingmál, að gera sér grein fyrir því hversu mikið magn er um að ræða í raun og veru og eins líka að vita hvort einhver framleiðsla sé hér á landi sem þetta kæmi hugsanlega við með einhverjum hætti. Ég veit að hér er verið að framleiða einhvers konar umbúðir úr plasti. Margt af því er endurnýtanlegt, væntanlega ekki allt reyndar. En síðan er það hitt að við viljum öll, kannski ekki öll, vernda umhverfið okkar en þá er spurning hvort við erum að gera það á réttum stöðum eða ekki. Herra forseti. Ég man ekkert hvað ég ætlaði að spyrja ráðherra út í annað en það verður bara að hafa það.
Hæstv. forseti. Það er þá spurning hvort ráðherra viti hverju hann eigi að svara ef hann veit ekki hvað hann er spurður um. En af því sem hér er verið að leggja til að sé bannað að markaðssetja er afskaplega lítil sem engin framleiðsla á hér á landi, er ég með upplýsingar um. Mig langar bara að segja að lokum að í viðleitni okkar til að draga úr plastmengun þurfum við náttúrlega að horfa til margra þátta. Við þurfum að horfa til þess að draga úr framleiðslu einnota vara. Við verðum að draga úr því að nota þær og við þurfum að draga úr því að gera þær aðgengilegar. Við þurfum síðan að koma því plasti sem við notum, hvort sem það er einnota eða fjölnota, í réttan farveg þegar notkuninni lýkur, þ.e. að endurvinna það. Þetta er það sem við í stóru myndinni þurfum að horfa til hér á landi líkt og annars staðar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun, nr. 160/2011. Markmið frumvarpsins er að breyta fyrirkomulagi jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara, en slík jöfnun hefur þann tilgang að tryggja framboð og sambærilegt verð á olíuvörum sem ætlaðar eru til notkunar innan lands, óháð staðsetningu sölustaða olíuvara. Flutningsjöfnun á olíuvörum fer nú fram samkvæmt lögum um jöfnun flutningskostnaðar olíuvara, nr. 103/1994. Samkvæmt ákvæðum laganna er starfræktur flutningsjöfnunarsjóður olíuvara og lagt er sérstakt flutningsjöfnunargjald á innfluttar olíuvörur sem er forsenda tekna sjóðsins. Sjóðurinn hefur sérstaka stjórn sem sér um daglegan rekstur, m.a. að úrskurða hvað teljist flutningskostnaður og annast greiðslur flutningsjöfnunar til söluaðila. Lengi hefur legið fyrir að núverandi fyrirkomulag er ekki gallalaust. Ráðuneytið óskaði eftir því að stjórn flutningsjöfnunarsjóðs myndi vinna minnisblað um stöðu sjóðsins þar sem fram kæmu ábendingar og eftir atvikum tillögur um úrbætur á verklagi. Meginniðurstaða stjórnarinnar var sú að tilvist sjóðsins væri tímaskekkja, flutningsmynstur hefði breyst verulega frá því að kerfinu var komið á fót og að ferlið væri allt of flókið og kostnaðarsamt. Réttast væri því að fella á brott lög um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara og leggja sjóðinn niður. Engu að síður væri opinber stuðningur við framboð á orkugjöfum til samgangna á byggðalega viðkvæmum svæðum mikilvægur og ætti fyllilega rétt á sér. Slíkur stuðningur ætti þó að eiga sér annan farveg, svo sem innan byggðaáætlunar. Það myndi einfalda framkvæmd flutningsjöfnunar verulega, auk þess sem koma mætti styrkjum með markvissari hætti til þeirra staða sem þarfnast slíks stuðnings hvað mest. Í ljósi þessa vann ráðgjafarfyrirtækið Capacent sérstakt mat á byggðaáhrifum þess að leggja niður flutningsjöfnunarsjóð olíuvara og til hvaða annarra stuðningsaðgerða þyrfti að grípa til að tryggja að aðgerðin leiddi ekki til neikvæðra áhrifa á búsetuskilyrði og byggðaþróun. Niðurstaða Capacent var m.a. sú að dreifingarkostnaður eldsneytis um landið væri ekki mjög stór kostnaðarliður í umfangi olíufélaganna og ef flutningsjöfnun yrði lögð af myndi það að öllum líkindum ekki hafa umtalsverð áhrif á verð á eldsneyti á stórum hluta landsbyggðarinnar. Það gæti þó haft þau áhrif að það félag sem annast mesta dreifingu um landið þyrfti að hækka verð hjá sér umfram önnur félög en líklegra væri að staðir legðust af sem hefðu minnst umfang og hæstan flutningskostnað. Það væri hins vegar mikilvægt að allir landsmenn hafi aðgang að eldsneyti og því væri ekki æskilegt að dreifing þess til fámennra, afskekktra staða legðist af. Til að koma í veg fyrir það væri þörf á stuðningi til aðila sem væru tilbúnir að veita þjónustu þar sem hana yrði ekki að finna að öðrum kosti. Meginefni þessa frumvarps byggir á þeim sjónarmiðum sem hér hafa verið rakin og í frumvarpinu er lagt til að lög um jöfnun á flutningskostnaði olíuvara verði felld brott. Flutningsjöfnunarsjóður olíuvara verður því lagður niður og hætt verður að leggja sérstakt flutningsjöfnunargjald á olíuvörur. Þess í stað er lagt til að færð verði í lög um svæðisbundna flutningsjöfnun lagastoð fyrir stuðningi til söluaðila olíuvara í dreifbýli. Slíkur stuðningur yrði fjármagnaður með hækkun vörugjalda á olíuvörur og færi fram með sérstökum flutningsjöfnunarstyrkjum vegna sölu olíu til innanlandsnotkunar á sölustöðum innan svæða sem búa við skerta samkeppnislega stöðu af land- eða lýðfræðilegum ástæðum. Markmiðið með styrkjunum yrði að tryggja framboð olíuvara á slíkum svæðum. Miðað við þá útreikninga sem Byggðastofnun hefur unnið fyrir ráðuneytið má ætla að slíkur byggðastuðningur næmi um 170 millj. kr. en heildarumfang flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara er í dag um 370–400 milljónir árlega. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að styrkirnir yrðu veittir á grundvelli umsókna söluaðila og að fjárhæð styrkjanna yrði ákvörðuð í samræmi við þá heildarfjárhæð sem fyrirhugað er að veita til jöfnunar á flutningskostnaði olíuvara í fjárlögum ár hvert, seldu magni olíuvara á viðkomandi sölustað og sérstakra byggðastuðla sem eiga að endurspegla byggðalega stöðu svæðis að mati Byggðastofnunar. Byggðastofnun myndi annast framkvæmd styrkveitinganna og yrðu styrkirnir veittir árlega. Frumvarpið lætur ráðherra eftir að öðru leyti að setja reglur um útreikninga, framkvæmd og fyrirkomulag styrkveitinganna að fenginni umsögn Byggðastofnunar. Virðulegur forseti. Ljóst er að bæði atvinnuvegir og samgöngur eru enn háð olíuvörum sem orkugjafa og því sérstakt byggðamál að tryggja að þjónusta með olíuvörur haldi áfram í viðkvæmum byggðum, a.m.k. á meðan orkuskipti fara fram. Verði frumvarpið að lögum verður einfaldað til muna fyrirkomulag stuðnings vegna sölu olíuvara á viðkvæmum byggðalegum svæðum. Umsýsla og kostnaður vegna slíkrar jöfnunar lækkar verulega og við tekur mun gagnsærra kerfi sem er í samræmi við stefnu stjórnvalda um einfaldara regluverk fyrir atvinnulífið. Er því um verulega stjórnsýslubót að ræða, auk þess sem aðgengi að eldsneyti í strjálbýli verður áfram tryggt. Virðulegur forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Það er eitt og annað sem kemur upp í hugann þegar maður rennir yfir frumvarpið og eflaust munu fleiri spurningar vakna þegar nokkuð líður á þessa umræðu og meðferð málsins í þinginu. Mig langar hins vegar að spyrja ráðherra hvort það hafi ekki verið tilefni til, fyrst farið var í þessar breytingar, að taka inn í millilandaflugið líka. Við vitum að það skiptir miklu máli á Egilsstöðum og Akureyri. Þeir sem skipuleggja ferðir eða vilja selja ferðir til og frá Íslandi frá þessum flugvöllum hafa bent á að eitt af því sem er fráhrindandi við það er að verð á flugvélabensíni er hærra þar en á suðvesturhorninu. Sá ráðherra ekki þann kost að taka þetta inn í núna til að höggva á þann hnút, þetta vandamál? Það myndi augljóslega hvetja til þess enn frekar að flogið verði beint til og frá þessum stöðum, sem skiptir svo miklu máli úti á landi. Ég sé að vísað er til einhverrar annarrar vinnu í þessu frumvarpi, en það hefði verið skynsamlegra að nýta ferðina, fyrst við erum að koma með þetta mál hingað inn og breyta þessum lögum öllum. Þetta er ein spurningin, hvers vegna það hafi ekki verið gert. Síðan langar mig að spyrja ráðherra hvort hann geti sagt við okkur þingmenn og landsmenn að þessi breyting muni ekki leiða til hækkunar á olíuverði úti á landi eða jafnvel, eins og einhverjir hafa áhyggjur af, að sala eða afgreiðsla á sumum stöðum legðist hreinlega af. Er klárt að þessi breyting þýði ekki slíkt?
Virðulegur forseti. Varðandi seinni spurningu hv. þingmanns hafa menn, eins og ég fór yfir í mínu máli, verið að setja hornin í fyrirkomulagið um nokkurt skeið, ýmsir aðilar, og farið er yfir það í greinargerð með frumvarpinu. Þegar stjórnin lagði til að þetta kerfi yrði lagt af fannst mér mikilvægt að kannað yrði hvort það hefði virkilega engin áhrif. Þess vegna var annars vegar Capacent fengið í verkið og hins vegar Byggðastofnun til að greina það og niðurstaða þessara aðila er að nauðsynlegt sé að hafa einhvers konar kerfi í gangi og það er mat þeirra að með þeim hætti sem hér er verið að setja af stað í staðinn, verði tryggt að hægt sé að koma í veg fyrir það sem hv. þingmaður nefndi, þ.e. að hugsanlega leggist olíudreifing af til einhverra staða, vegna þess að það væri dýrara, eða þá að verðið yrði hærra. Tilgangur kerfisins er að tryggja að til slíkra staða verði áfram dreift eldsneyti á sambærilegu verði og við þekkjum. Það er hugmyndafræðin og við leggjum af mjög flókið og dýrt stjórnsýslulegt kerfi sem að mati margra er úrelt og stenst ekki tímans tönn. Varðandi fyrri spurninguna hefur það komið fram áður að núverandi kerfi nær ekki til jöfnunar á eldsneyti í millilandaflugi og það er til heil skýrsla frá Háskólanum á Akureyri sem svarar ekki spurningunni mjög skýrt hvort það sé nauðsynlegt. Þess vegna þarf frekari vinna að eiga sér stað og við ferðamálaráðherra höfum rætt það að koma henni á til að svara þeim spurningum. Það er hins vegar hægt að gera það líka með fleiri aðferðum, eins og fram kemur í þeirri ágætu skýrslu sem unnin var af Háskólanum á Akureyri, m.a. að olíufyrirtækin sjálf gætu tekið þátt í því að jafna þann kostnað [[Forseti hringir.]]milli landsvæða. Það er fleira sem þar kemur til eins og [[Forseti hringir.]]birgðageymsla og geymsla á eldsneyti á hverjum flugvelli fyrir sig sem er kannski stærsta málið.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Já, þessi skýrsla sagði kannski ekki akkúrat af eða á en við vitum þó að yfirlýsingar þeirra sem hafa starfað í ferðaþjónustu úti á landi og á þeim stöðum sem hér hafa verið nefndir hafa bent á að eldsneytisverð sé einn af þeim hlutum sem eru fráhrindandi við þetta reglulega millilandaflug sem svo marga dreymir um og getur vissulega skipt máli. Ég vil því hvetja hæstv. ráðherra til að setja strax af stað þá vinnu sem hann nefndi hér, hann orðaði það þannig að það væri í athugun að setja hana af stað. Um að gera að byrja strax að velta því fyrir sér og halda því þá opnu að fella millilandaflugið frá þessum stöðum eða stöðum sem hafa kost á því undir þessa nýju framkvæmd, reynist hún góð. Ég segi núna, reynist hún góð, herra forseti, vegna þess að það kemur fram í frumvarpinu, að a.m.k. eitt olíufélag hafi áhyggjur af því að breytingin, í það minnsta eins og hún lá fyrir á þeim tíma, geti haft þau áhrif að olíuverð eða verð á þessum vörum hækki á sömu stöðum eða dreifingin leggist jafnvel af. Við sjáum að net þessara dreifingaraðila er misþétt þegar kemur að landsbyggðinni og það er augljóst að dýrara er að flytja og halda uppi starfsemi á ákveðnum stöðum en öðrum. Þess vegna er svo mikilvægt að niðurgreiðslan hverfi ekki fyrir þessa staði. Ég vil hvetja ráðherra til þess að taka af allan vafa um það. Ef það liggur ekki ljóst fyrir þá komi það fram í nefndinni að ekki verði gengið frá málinu nema tryggt sé að verð hækki ekki og að þessi breyting verði ekki til þess að loka þurfi einhverjum þjónustustöðvum eða stöðvum úti á landi sem full þörf er á að afgreiði þessar vörur.
Virðulegi forseti. Ég tek bara undir með hv. þingmanni. Það er mjög mikilvægt að þessi kerfisbreyting, sem er sannarlega til einföldunar og ódýrari í allri umsýslu og svarar betur tímanna kröfum, verði ekki til þess að þjónustan skerðist á þeim stöðum sem við erum að reyna að tryggja með þessu frumvarpi. Þess vegna er þetta einmitt haft með þeim hætti sem lýst er að hægt sé að bregðast við með því að fara í gegnum byggðaáætlun og að reglugerð ráðherra setji í raun og veru þau viðmið, að fengnum tillögum Byggðastofnunar, að reki menn sig á að kerfið virki ekki eins og menn hafi lagt upp með þá sé ekki bundið í lög um að breyta því og bregðast við. Tilgangurinn er að tryggja að þessi þjónusta verði sambærileg og við þekkjum og verði áfram sambærileg um land allt, sérstaklega á þeim stöðum sem ella, ef ekkert kerfi væri til staðar, myndi einmitt verða til þess, eins og kom fram í umsögn eins olíufélagsins, reyndar þess sem er með mest umfang á landsbyggðinni, þ.e. að ef ekkert kerfi væri þá væri þetta hættan. Þess vegna er kerfið ekki lagt af heldur annað kerfi sett í staðinn sem á að tryggja sömu niðurstöðu og í það minnsta jafn góða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra framsöguna. Það eru tvö atriði sem mig langar til að spyrja ráðherrann út í. Í fyrsta lagi verð ég að viðurkenna að ég hafði bara ekki veitt því athygli að, eins og segir í frumvarpinu, flutningskostnaður olíuvara til Akureyrar hefur ekki verið jafnaður í núverandi kerfi, en þarna er átt við flugið, og er því ekki um að ræða neina breytingu vegna sölu olíuvara á Akureyri. Spurningin er þá hvort af þessu megi skilja að flutningsjöfnunin eigi við á Egilsstöðum og hvort ráðherrann hafi skýringu á því hvað veldur. Ég get alveg sagt að ég ætti að vita þetta en ég þekki ekki sögulegu skýringarnar á bak við þetta. Hitt atriðið sem mig langar til að biðja hæstv. ráðherra um að fara aðeins í gegnum er að núverandi tekjurammi flutningsjöfnunarsjóðs er, ef ég greip tölurnar rétt, 350–370 milljónir á ári og ráðherra nefndi að vörugjöldin sem yrðu lögð til viðbótar ofan á gjaldstofnana yrðu 170 milljónir á ári. Þarna er 200 milljóna munur. Má skilja sem svo að stuðningur við flutning á fjarsvæðin verði sem nemur 200 milljónum lægri árlega hér eftir eða verður talan jöfnuð með fjárveitingu úr annarri átt? Það er auðvitað þannig að 200 milljónir, þótt það dreifist yfir landsbyggðina með einum eða öðrum hætti, eru líka peningar. Mig fýsir að vita hvort það séu fleiri stuðningsaðgerðir en þessi 170 millj. kr. vörugjöld sem eiga að koma til eða hvort með breytingunum [[Forseti hringir.]]megi reikna með því að u.þ.b. 200 milljónir verði til viðbótar á landsbyggðinni til greiðslu árlega hér eftir.
Virðulegur forseti. Nei, það er ekki hægt að skilja þetta þannig, hv. þingmaður. Eins og ég fór yfir í máli mínu er kerfið í dag mjög dýrt og er sóun á peningum, þeir fara ekki til þess verkefnis sem þeir eiga að fara. Í dag er lagt á flutningsjöfnunargjald. Síðan er umsýsla með það fram og til baka, með sérstakri stjórn og alls konar umfangi sem gerir það að verkum að síðan fer ákveðinn hluti til að jafna flutninginn. Með því að leggja á viðbótarvörugjald á olíuna við innflutning er verið að tryggja skaðleysi ríkissjóðs. Í staðinn fyrir að setja þetta flutningsjöfnunargjald á koma tekjur til ríkisins upp á um 170 milljónir. Þeim fjármunum er síðan deilt út til þeirra staða þar sem þörf er á að jafna flutninginn til, til að tryggja annars vegar þjónustu, að hún verði til staðar og leggist ekki af, og hins vegar að verðið sé eðlilegt. Það er verið að leggja af flókið, íþyngjandi kerfi fyrir fyrirtækin í landinu og allt svæðið, og dýrara. Ég hefði talið að þingmenn Miðflokksins, miðað við það sem ég hef hlustað á hér í dag, væru ánægðir með að hér sé verið að létta af stjórnsýslubyrðum og íþyngjandi aðgerðum fyrir fyrirtækin í landinu og koma með gegnsærri stuðning til þeirra aðila sem þess þurfa.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. samgönguráðherra svarið. Hann hefur væntanlega tekið eftir því að það er engin gagnrýni á þær áætlanir að leggja niður flutningsjöfnunarsjóðinn heldur eru þetta bara vangaveltur sem snúa að þessu. Ég verð að viðurkenna að það getur ekki nema tvennt útskýrt þetta. Annaðhvort hefur kerfið verið alveg gríðarlega dýrt sem við höfum notast við hingað til eða að flutningsjöfnunargjaldið hefur verið of hátt. Ef þær 170 milljónir í vörugjaldinu nýja, sem verða færðar til Byggðastofnunar, duga til þess að leysa þetta mál landið um kring, en gjaldtakan hefur verið 350–370 milljónir hingað til, þá hafa þær 200 milljónir sem þarna eru á milli annaðhvort farið í mikla sóun og mikið kerfisapparat allt saman eða að innheimtan hefur beinlínis verið of há og hvorugu ætla ég nokkurn tímann að mæla með. Ef hægt er að ná sömu markmiðum með 170 milljóna vörugjaldi í staðinn fyrir 350–370 milljóna flutningsjöfnun, þá er það auðvitað hið besta mál. Ég ítreka að meginmarkmiðið er, og það hefur komið held ég skýrt fram hjá ráðherranum, að þetta hafi ekki áhrif á verðlagningu úti á landi. Forsendur fyrir verðlagningu úti á landi eiga að halda þó að stuðningur í gegnum Byggðastofnun upp á 170 milljónir komi í staðinn fyrir stuðning í gegnum þetta dýra apparat sem kostaði 350–370 milljónir. Skil ég þetta ekki rétt, hæstv. ráðherra?
Virðulegur forseti. Svo ég vitni í minnisblað sem stjórn sjóðsins vann þá sagði hún að tilvist sjóðsins væri tímaskekkja, flutningsmynstur hefði breyst verulega og ferlið væri allt of flókið og kostnaðarsamt. Það fer of mikill kostnaður í kerfið sjálft. Auk þess hafa margir sett hornin í að þetta fyrirkomulag sé á. Það sama gilti um þá niðurstöðu Capacent að dreifingarkostnaður eldsneytis um landið væri ekki mjög stór kostnaðarliður í umfangi olíufélaganna og ef þessi flutningsjöfnun yrði lögð af myndi það að öllum líkindum ekki hafa umtalsverð áhrif á verð á eldsneyti á stórum hluta landsbyggðarinnar eftir sem áður. Ég deili þeim sjónarmiðum með þeim þingmönnum sem hafa tekið til máls að það eru ákveðin svæði sem við þurfum að tryggja. Ef ekkert kerfi væri til staðar þá er hætta á því að annaðhvort gerðist; flutningskostnaðurinn myndi hækka verð umtalsvert á þeim stöðum eða þau félög eða það félag sem áður hefði sinnt þeirri þjónustu myndi leggja hana af. Þess vegna er mikilvægt að fara þar inn. Það er markmið þessa nýja kerfis að tryggja að íbúar á þeim stöðum sitji við sama borð og aðrir landsmenn, en að mati þeirra sem þetta hafa skoðað sitja allir aðrir við það borð. Það hafi verið kerfi í gangi sem hafi í sjálfu sér ekki skilað neinum viðbótarárangri miðað við það sem markaðurinn myndi ellegar sjá um. En ég ætlast hins vegar til þess og trúi því að menn muni fylgjast mjög vel með því að þetta kerfi virki. Virki það ekki þá þurfi að gera á því breytingar. Með þessu fyrirkomulagi þar sem þetta er gert í gegnum reglugerð hjá ráðherra er hægt að bregðast mjög hratt við ef upp koma þær aðstæður að kerfið virki ekki til hlítar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um svæðisbundna flutningsjöfnun sem gengur efnislega út á niðurlagningu flutningsjöfnunarsjóðs olíuvara. Ég vil í sjálfu sér fagna þeim markmiðum sem koma fram í frumvarpinu, að leitast við að einfalda regluverk og utanumhald um þennan mikilvæga þátt og að tryggja ákveðna jöfnun hvað varðar eldsneytisverð landið um kring. Ef raunin er sú að rúmlega helmingur tekna flutningsjöfnunarsjóðs á undanförnum árum hefur verið umfram það sem raunverulega þarf til að styðja við þessa starfsemi og tryggja þessa jöfnun þá er það auðvitað mjög alvarlegt. Það er alveg á mörkunum að ég trúi því. En ég dreg það ekki í efa að þetta hafi verið skoðað í ráðuneytinu og menn komist að þeirri niðurstöðu að með 170 milljóna vörugjaldi á eldsneyti sé hægt að ná nokkurn veginn sama árangri hvað flutningsjöfnun á eldsneyti varðar á landsbyggðinni og gert hefur verið með 350–370 milljónum í gegnum flutningsjöfnunarsjóð hingað til. Þetta þýðir í rauninni það að rekstur kerfisins og umsýsla hafi verið 180–200 milljónum hærri á ári, ef þessar tölur liggja svona eins og ég skil þær. Það er auðvitað bara fagnaðarefni ef hægt er að komast út úr slíkri sóun í kerfinu. En eins og ég segi, það er alveg á mörkunum að ég trúi því að hlutföllin séu svona í þessu en ég hef engar forsendur til að halda annað á þessum tímapunkti. Það er markmið í sjálfu sér að einfalda rekstur og umsýslu svona verkefna og ég held að Byggðastofnun, þó að maður sé að skoða þetta frumvarp núna í fyrsta skipti, sé í sjálfu sér ágætlega til þess bær að sjá um umsýslu hvað þetta varðar. Væri áhugavert að vita hvort Byggðastofnun hafi kallað eftir því að fá fjárveitingar til að standa undir þeirri vinnu, því að í 6. kafla greinargerðar, þar sem fjallað er um mat á áhrifum, segir að áhrif á ríkissjóð verði engin, sem þýðir þá það að ríkissjóður ætlar sér ekki að leggja til meiri fjármuni en 175 milljónir, sem eru þó komnar til vegna vörugjaldsins til þessa verkefnis. Og þá er hægt að álykta sem svo, og ekki hægt annað í rauninni, að Byggðastofnun telji þetta svona tiltölulega hóflegt og nett verkefni að taka til sín. Því ber að fagna og ég lýsi yfir sérstakri ánægju með það og hefði sparað töluverðar upphæðir ef það hefði verið raunin í þeim tveimur málum sem við ræddum hér á undan. Það er eitt í þessu sem ég vil fá að nefna sérstaklega. Í umsögn N1 við frumvarpið, og N1 er það fyrirtæki, ef ég skil rétt, sem hefur verið stærsti nettóþiggjandinn út úr þessu regluverki hingað til, eru gerðar ýmsar athugasemdir við frumvarpið eins og það kemur fram og er áhyggjum lýst yfir að með breyttu kerfi kynni að koma til þess „að verð hækkaði eða sala á olíuvörum til ákveðinna staða félli niður.“ Ég held að þetta sé atriði sem þurfi að skoða sérstaklega í umhverfis- og samgöngunefnd. Og eins og hæstv. ráðherra kom inn á áðan þarf að ná utan um þau jaðartilvik sem þetta á við um, því að það hefur auðvitað gríðarleg áhrif á viðgang byggðar á hverju svæði ef ekki er hægt að sækja sér eldsneyti með tiltölulega tryggilegum hætti á einhverjum tilteknum stað. Það er örugglega hægt að ná fram þeim markmiðum í gegnum Byggðastofnun rétt eins og í gegnum þennan flutningsjöfnunarsjóð hingað til. Þessu til viðbótar langar mig einnig til að koma inn á atriði sem ég vil kannski setja undir þann hatt að sporin hræða. Í greinargerð frumvarpsins segir í inngangi, þar er verið að fjalla um 175 milljónirnar í tengslum við vörugjöldin, með leyfi forseta: „sú breyting að tekjurnar renna ekki í sérstakan „flutningsjöfnunarsjóð“ heldur renna nú beint í ríkissjóð.“ Áfram segir: „Innheimtumenn ríkissjóðs annast innheimtu gjaldsins sem skilað er í ríkissjóð. Árleg heimild til ráðstöfunar er síðan ákvörðuð í fjárlögum hverju sinni og er fjárhæðin á árinu 2020 alls 375 millj. kr.“ Þarna er verið að lýsa núverandi kerfi, svo það sé sagt hér, að menn finni sig ekki í þeirri stöðu árlega að slást um fjárveitingar til þessa verkefnis til að tryggja stöðu flutningsjöfnunar á landsbyggðinni, að það sé formað þannig. Ef það er ekki - nú gæti það verið í frumvarpinu eins og það liggur fyrir, þó að ég hafi ekki rekið augun í það enn sem komið er - að við séum þá ekki að búa okkur til árlegan slag þar sem freistnivandinn verður á köflum mikill að slá þetta mikilvæga jöfnunartæki landsbyggðarinnar af. Ég vildi halda því til haga við 1. umr. Það er rúm heimild sem ráðherra er veitt til þess að útfæra reglur um útreikninga, framkvæmd og fyrirkomulag styrkveitinga með reglugerð. Markmiðið er, eins og hér segir, með leyfi forseta: „Með því að veita ráðherra slíkt svigrúm verður að telja að meiri líkur á að markmiðum laganna verði náð heldur en ef lögfestar verða ítarlegar reglur sem erfitt verður að víkja frá ef í ljós kemur að þær ná ekki tilgangi sínum.“ Þetta má svo sem til sanns vegar færa en engu að síður eru takmörk fyrir því hvað ég tel persónulega skynsamlegt, og þá algjörlega burt séð frá hæstv. samgönguráðherra, heldur bara almennt, hversu rúmar heimildir þingið getur veitt til að skapa ráðherra heimild til að stýra fjárveitingum sem þessum. Nýlega kom upp umræða þar sem kom fram hörð gagnrýni á að veita ætti hæstv. menntamálaráðherra heimild til þess að útdeila fjármunum sem voru tilgreindir í aðgerðapakka tvö, ef ég man rétt, frá ríkisstjórninni og að meginhluta til með reglugerð. Hæstv. fjármálaráðherra tók þeim athugasemdum vel, treysti ég mér til að segja, það væri allt of rúm heimild þar. En ég held að markmiðin séu ljós hjá öllum sem koma að þessu. Það þarf að tryggja jöfnun flutningskostnaðar og jöfnun eldsneytisverðs landið um kring. Það er algerlega ótrúlegt ef rúmlega helmingur af þessu flutningsjöfnunargjaldi hefur farið í rekstur kerfisins hingað til. En nú er tíminn til að losna út úr því fyrirkomulagi og ég skil það þannig. Meira að segja stjórn flutningsjöfnunarsjóðsins leggur til að sjóðurinn verði lagður niður þannig að það eru ekki margir í vörninni fyrir sjóðinn sem slíkan. En það er prinsippið um flutningsjöfnun sem þarf að passa upp á. Ég ætla að láta þetta duga við 1. umr. hvað þetta varðar og hlakka til að fá málið til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd.
Herra forseti. Aðeins nokkrar athugasemdir og punktar sem mig langar að skilja eftir í þessari umræðu. Í fyrsta lagi er mjög mikilvægt að fá það á hreint hvort að þær 175 milljónir, sem hér eru nefndar sem framlag í þessa niðurgreiðslu, séu til samræmis við það sem raunverulega fór í jöfnunina í kerfinu sem á að leggja af. Ég tek fram að sú breyting er ekki endilega slæm, að breyta fyrirkomulaginu á þessu. Það þarf bara að tryggja að markmiðin haldi sér, að ekki verði dregið úr jöfnuðinum. Það verði ekki til þess að loka þurfi á stöðum sem eru háðir því að þessi starfsemi sé til staðar og að verðið rjúki ekki upp úr öllu valdi. Það eru alveg prýðisgott að Byggðastofnun skuli fá þarna ákveðið hlutverk. Ég tek undir það. Það er mjög mikilvægt að það komi fram því að vitanlega er áhyggjuefni ef það er þannig að miklir fjármunir hafi ekki nýst í raunverulega jöfnun eins og virðist vera þegar við förum í gegnum þessar tölur. Mig langar líka aðeins að nefna annað af því að hér var nefnt að verið væri að einfalda stjórnsýsluna. Fram kemur á bls. 6 í frumvarpinu, í kaflanum um samráð, með leyfi forseta: „Fallið hefur verið frá því að mæla fyrir um nákvæmt fyrirkomulag styrkja og í stað þess er það sett í hendur ráðherra að útfæra reiknireglur styrkveitinga samkvæmt frumvarpinu.“ Ég held að mjög mikilvægt sé að þessar reiknireglur liggi fljótt fyrir. Verið er að færa ráðherra á hverjum tíma ákveðið vald til að sýsla með þessar reglur. Það hefði verið betra að þær hefðu verið lögfestar, það lægi fyrir út á hvað þetta gengi. Það kann að vera að hægt sé að gera það þegar búið er að útfæra þessar reiknireglur. Í þeim má ekki vera einhver óvissa. Það má ekki skapast ný óvissa í kringum þetta með einhverjum hætti. Að því sögðu vil ég leggja til að nefndin fari vandlega yfir þetta mál.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna um þetta mál. Ég held að bæði sá sem hér stendur sem og þeir þingmenn sem hafa tekið til máls séu sammála um að mikilvægt er að til sé fyrirkomulag til að tryggja að þessi jöfnun til þeirra staða sem á henni þurfa að halda fáist, til að tryggja annars vegar þjónustu og hins vegar sambærilegt verð og aðrir landsmenn búa við. Það er rétt að tilgangurinn í þeirri aðferðafræði, að gefa ráðherra þetta opna heimild til að aðlaga sig að þessu er í því skyni gerð að tryggja að markmiðið náist í stað þess að fara að skrifa það nú út í lög sem þyrfti þá að breyta ef í ljós kemur að stilla þurfi einhverjar skrúfur af til að tryggja að einhverjir staðir detti ekki út eða eitthvað slíkt. Ég geri mér alveg grein fyrir því, herra forseti, að það er jafnvægislist að fara þar á milli, annars vegar að tryggja að markmið verkefnisins náist sem í þessu skyni er kannski ekkert mjög stórt en fyrir þá staði sem upplifa það að fá þessa flutningsjöfnun og tryggja annars vegar aðgang að eldsneyti og þjónustu og hins vegar sambærilegt verð, þá skiptir hún gríðarlegu máli. Og ég held að hún sé réttlætanleg í þessu tilviki, en tek undir með hv. þingmönnum að mikilvægt er að nefndin fari vel yfir þetta og að þær upplýsingar sem við í ráðuneytinu getum gefið verða auðfúslega gefnar.