Borist hefur bréf frá 12. þm. Suðurk., Smára McCarthy, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Þá hefur borist bréf frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að Ásmundur Friðriksson, 4. þm. Suðurk., geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, mánudaginn 18. febrúar, taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þá 1. varamaður á lista Pírata í Suðurkjördæmi, Álfheiður Eymarsdóttir, og fyrsti varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Unnur Brá Konráðsdóttir. Þær hafa áður tekið sæti á Alþingi og eru boðnar velkomnar til starfa að nýju.
Borist hefur bréf frá 2. varamanni á lista Pírata í Reykjavíkurkjördæmi suður, Snæbirni Brynjarssyni, dagsett 11. febrúar sl., þar sem hann segir af sér varaþingmennsku fyrir flokkinn. Samkvæmt þessu færast varamenn flokksins neðar á listanum upp um eitt sæti og 2. varaþingmaður flokksins í kjördæminu verður Katla Hólm Þórhildardóttir.
Borist hafa bréf frá eftirtöldum ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; frá mennta- og menningarmálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 401, um aldursgreiningar Háskóla Íslands á tönnum umsækjenda um alþjóðlega vernd, frá Loga Einarssyni; frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 843, um ófrjósemisaðgerðir, frá Olgu Margréti Cilia; og loks tvær frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurna á þskj. 510, um útgáfu á ársskýrslum, frá Óla Birni Kárasyni, og á þskj. 254, um íslenska ríkisborgara á Bretlandi og útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni.
Forseti vill vekja athygli á því að dagskrárliðurinn óundirbúinn fyrirspurnatími getur staðið lengur á mánudögum en þingsköp gera ráð fyrir þannig að allt að sex fyrirspurnir komist að.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra og dómsmálaráðherra.
Herra forseti. Á nýliðnu viðskiptaþingi sagði hæstv. forsætisráðherra að mikilvægast fyrir leiðtoga væri að hlusta og skilja. Hún talaði um að hið eina fyrirsjáanlega í heiminum í dag væri hið ófyrirsjáanlega en samt taldi hún að með myndun þessarar ríkisstjórnar væri pólitískri óvissu í þessu landi eytt. Þótt ég væri til í að ræða betur við forsætisráðherra um þá pólitísku vissu, um gildi stefnu flokka og hvenær eðlilegt og réttlætanlegt er að víkja frá henni í nafni málamiðlana, ætla ég frekar að einbeita mér að þeirri samfélagslegu óvissu sem við búum við vegna íhalds í íslenskum stjórnmálum. Almenningur bíður nú eftir því að dragi til tíðinda í yfirstandandi kjaraviðræðum. Leiðtogar launafólks hafa sagt skýrt að lausn verði ekki náð nema þessi ríkisstjórn sýni á spilin. Hæstv. ráðherra hefur aftur á móti sagt að aðkoma stjórnvalda hangi á því að það sjái til lands í kjaraviðræðum. Titringur hefur verið látinn magnast á vinnumarkaði í skugga aðgerðaleysis stjórnvalda. Ábyrg ríkisstjórn hefði strax í upphafi lagt fram breytingar á skattkerfinu og húsnæðismálum í stað þess að nota þau nú sem skiptimynt í kjarasamningum. Verkalýðshreyfingin hefur lagt fram tillögur um fjölþrepaskattkerfi eins og Samfylkingin og Vinstri græn, lengst af, hafa talað fyrir. Það er skynsamleg leið til jöfnunar og til að auka lífsgæði. Tillögur ASÍ gera ráð fyrir fjórum þrepum þar sem 95% launafólks muni standa betur eða í stað við breytingarnar en fjórða þrepið yrði hátekjuskattur. Mig langar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvernig henni lítist á tillögur ASÍ en einnig hversu lengi hún ætli að leyfa titringnum að magnast áður en hún sýnir á spilin. Loks spyr ég hvort hæstv. forsætisráðherra finnist mikilvægara, pólitísk vissa innan ríkisstjórnarinnar eða stöðugleiki og réttlæti á vinnumarkaði.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina þótt ég neyðist til þess að leiðrétta margt af því sem kom fram í máli hans. Ég get fullvissað hv. þingmann um að fáar ríkisstjórnir á síðari árum og síðari tímum hafa gripið til jafn mikilla aðgerða og jafn mikils samtals við aðila vinnumarkaðarins. Því getur enginn neitað. Hv. þingmaður getur ekki haldið öðru fram. Hér hefur þegar verið gripið til ýmissa aðgerða sem ég hef margoft farið yfir með hv. þingmanni, hvort sem þær lúta að stöðu atvinnulausra, breyttu launafyrirkomulagi æðstu embættismanna, aukningu barnabóta eða breytingum á skattkerfi, bæði þeim sem tóku gildi þegar í stað síðustu áramót og þeim sem tóku gildi þegar í stað fyrstu áramótin sem þessi ríkisstjórn sat. Hv. þingmaður kemur upp og leyfir sér að tala um að ábyrg ríkisstjórn hefði þegar í stað gripið til aðgerða. Við boðuðum aðila vinnumarkaðarins á fund okkar strax í upphafi. Við höfum átt einstaklega gott samtal við þá aðila. En þegar verið er að reyna að ná kjarasamningum til langs tíma skiptir að sjálfsögðu máli - og ég tók eftir því að hv. þingmaður sagði að ýmsir töluðu skýrt og ég hef einmitt talað mjög skýrt í því - að aðilar sjái til lands til þess að stjórnvöld geti komið inn með raunhæfar aðgerðir sem munu í raun og veru greiða fyrir því að ná farsælli lendingu í kjarasamningum og bæta hag launafólks. Hv. þingmaður spurði mig sérstaklega um skattkerfisbreytingar. Það er ekkert launungarmál að ríkisstjórnin hefur undirbúið tillögur í skattamálum sem miða að því að bæta hag tekjulægsta fólksins í samfélaginu. Það er gríðarstórt hagsmunamál, gríðarstórt lífskjaramál, eins og þær tillögur sem átakshópur í húsnæðismálum hefur unnið, eins og þær tillögur sem verið er að vinna núna hvað varðar félagsleg undirboð, eins og [[Forseti hringir.]]það sem þegar hefur verið gert fyrir barnafólk í landinu og eins og það sem þegar hefur verið gert fyrir atvinnulausa. Ég hlýt [[Forseti hringir.]]að vísa tali um aðgerðaleysi norður í land, hv. þingmaður.
Herra forseti. Hér eru þingmenn ekki ósammála um að á síðustu 10–15 árum hafa skattar á lægstu launin hækkað umfram það sem þeir hafa hækkað á hæstu launin. Jöfnunarkerfi skattkerfisins er með öðrum orðum óljósara og lélegra en það var. Við höfum farið yfir það margoft hér hvernig vaxtabótakerfið er nánast ónýtt, hvernig barnabætur hafa minnkað og nú er þetta einungis fátækrastyrkur eða a.m.k. styrkur við fólk í verulegum vanda. Það má einu gilda fyrir mig hversu oft hæstv. forsætisráðherra á samtal við hinn og þennan úti í bæ og það er gott og henni til hróss að hún tali mikið við verkalýðshreyfinguna. Hér er ég hins vegar að spyrja hæstv. forsætisráðherra hvert viðhorf hennar er til þess að útfæra fjölþrepaskattkerfi en ekki fara einhverjar aðrar leiðir.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni síðari spurningu hans. Það er mjög margt sem stjórnvöld geta gert í samvinnu við aðila vinnumarkaðarins og í samvinnu við Alþingi allt til þess að bæta kjör fólksins í þessu landi. Ég nefndi húsnæðismálin. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um það því að ég hef kynnt mér tillögur flokks hans í húsnæðismálum, að það er mjög mikilvægt að styrkja hin félagslegu húsnæðiskerfi. Við höfum rætt um félagsleg undirboð sem meinsemd sem ekki eigi að líðast á innlendum vinnumarkaði. Þar erum við hv. þingmaður sammála. Hvað varðar skattkerfisbreytingar höfum við þegar gripið til vissra ráðstafana til að tryggja að ólíkir tekjuhópar fari ekki með ólíkum hætti út úr skattkerfisbreytingum, þ.e. að samstilla efri og neðri mörkin í skattkerfinu sem ekki voru samstillt því að önnur fylgdu launavísitölu og hin neysluvísitölu, sem þýddi að tekjuhærri hópar komu betur út úr skattkerfisbreytingum en tekjulægri. Því var breytt um síðustu áramót. Ég vil bara ítreka það að ég hef áður sagt að þær breytingar sem við gerum eiga að verða til þess að auka jöfnuð í kerfinu. Þær mega ekki verða til þess að við þurfum að vanrækja samneysluna vegna skattalækkana. En það er mjög mikilvægt að allar ívilnanir komi sem best út fyrir tekjulægri hópana. Markmiðið á að vera að stuðla að raunverulegri lífskjarabót fyrir þá hópa.
Herra forseti. Fyrirspurn mín til hæstv. forsætisráðherra snýr að viðbrögðum ríkisstjórnarinnar við launahækkunum æðstu stjórnenda í ríkisfyrirtækjum og áhrifum þeirra á yfirstandandi kjaraviðræður. Í því samhengi vil ég víkja sérstaklega að einni slíkri hækkun, launahækkun bankastjóra Landsbankans upp á 82%, frá 3,25 millj. kr. á mánuði upp í 3,8 millj. kr., í apríl í fyrra. Til að byrja með vil ég vekja athygli á orðum sem hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmundur Einar Daðason lét falla á opnum fundi á Hellu í síðustu viku. Hann sagði að laun forstjóra ríkisfyrirtækjanna væru rugl og komin úr öllum takti. Hann sagði einnig að stjórnir bankanna yrðu að sýna samfélagslega ábyrgð. Hæstv. félagsmálaráðherra sagði síðar á Facebook, með leyfi forseta: „Þessar eilífu hækkanir forstjóra ríkisfyrirtækja eru óþolandi. Ríkisbankinn fremstur í flokki að hækka laun á sama tíma og aðrir eru varaðir við vegna kjarasamninga. Bankasýsla ríkisins og bankaráð Landsbankans verða að sýna það í verki að þeim sé treystandi til að stýra fyrirtækjum í almannaeign. Ef ekki þá verða stjórnvöld að grípa inn í með lagabreytingum. Í hreinskilni sagt þá fer þolinmæði mín þverrandi gagnvart þessu rugli.“ - Ég get tekið undir það hjá hæstv. ráðherra. Hæstv. forsætisráðherra sagði við sama tilefni, með leyfi forseta: „Ef það er þannig að stjórn bankans túlkar hóflega og samkeppnishæfa launastefnu með þessum hætti þá þarf kannski bara að setja það nákvæmlega inn í starfskjarastefnu hvernig fara eigi með kjör æðstu stjórnenda.“ Í fyrirspurn minni vil ég biðja hæstv. forsætisráðherra að skýra þau orð sín og mögulega einnig orð hæstv. félags- og barnamálaráðherra. Að mínu viti er morgunljóst að þessar hækkanir setja þetta samfélag á hliðina. Ég spyr því hæstv. forsætisráðherra: Hvernig hyggst hann beita sér og sinni ríkisstjórn í því að tryggja að þær ákvarðanir, sem eru greinilega þvert á eigandastefnu ríkissjóðs, hafi ekki áhrif á yfirstandandi kjaraviðræður? Hyggst ríkisstjórnin lækka laun þeirra forstjóra og bankastjóra sem mesta hækkun hafa fengið eða er planið að gera ekki neitt fyrr en þjóðfélagið logar í verkföllum og fara svo í lagasetningu gegn þeim?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Það var ágætt að fá upplestur hennar á ræðu hæstv. félags- og barnamálaráðherra á fundi hans á Hellu. Ég held að hún verði bara að spyrja þann ráðherra sérstaklega um þann fund ef hún vill setja hann á dagskrá Alþingis. Það liggur algjörlega ljóst fyrir hvað ég hef sagt um þessi mál. Þegar Bankasýsla ríkisins var stofnuð á sínum tíma, vegna þess að ríkið var orðið eigandi banka, var lögð á það mikil áhersla af Alþingi að ekki væru bein pólitísk afskipti af þessum ríkisbönkum. Þess vegna var Bankasýslan sett á laggirnar, til að tryggja ákveðna fjarlægð hins pólitíska valds frá bönkunum. Nú getum við deilt um það hvort okkur finnst það skynsamlegt yfir höfuð að ríkið sé að reka banka og hversu mikil fjarlægð hins pólitíska valds á að vera frá þeim bönkum. Í því felst að launakjör eru ákvörðuð með sérstakri eigenda- og starfskjarastefnu og þar kemur fram eins og hv. þingmaður nefndi - eða kannski var hv. þingmaður að vísa í það sem ég sagði um þessi mál, það kann að vera - að launin skuli vera hófleg og samkeppnishæf. Fyrrverandi hæstv. fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, sendi tilmæli árið 2017 til bankaráða þar sem hann ítrekaði þessa starfskjarastefnu og þau tilmæli eru enn í fullu gildi. Það sem ég hef sagt er mjög einfalt: 4 millj. kr. laun eru ekki hófleg í neinum þeim veruleika sem við þekkjum. Þau geta ekki talist hófleg í neinum þeim veruleika sem við búum við og 82% launahækkun á einu ári getur aldrei talist hófleg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Samkeppnishæf laun - þurfum við þá ekki að spyrja hið pólitíska vald: Hvað eigum við við þegar við tölum um samkeppnishæf laun? Eru það samkeppnishæf laun sé maður bankastjóri í ríkisbanka að vera með helmingi hærri laun en hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem fer með yfirstjórn þessara sömu ríkisbanka? Eru það samkeppnishæf laun? Mér finnst það ekki, ekki samkvæmt mínum skilningi á orðinu samkeppnishæfur og tel ég mig hafa ágætismálskilning. [[Forseti hringir.]]Það sem ég átti við, af því að hv. þingmaður spyr, er að þá þarf kannski að skrifa þessa starfskjarastefnu út þannig að hún sé hverjum sem er fullkomlega ljós, að við ætlumst til þess að þarna sé þessum tilmælum fylgt eftir í raun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið og finnst ánægjulegt að hún minnist einmitt á það sem fyrrverandi fjármálaráðherra, Benedikt Jóhannesson, gerði, að senda bréf til allra stjórna fyrirtækja í eigu ríkisins og biðja þær að huga að áhrifum á stöðugleika á vinnumarkaði eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Ég vil einmitt minnast sérstaklega á orð sem hann lét falla í þessu bréfi þar sem kemur fram að æskilegt sé að launaákvarðanir séu varkárar og forðast sé að ákvarða miklar launabreytingar á stuttu tímabili en þess í stað sé þess gætt að laun séu hækkuð með reglubundnum hætti til samræmis við almenna launaþróun. Mér finnst það algjörlega ljóst að stjórnir fjölmargra ríkisfyrirtækja hafa gjörsamlega hunsað þessi fyrirmæli. Listinn yfir þá ríkisforstjóra sem hafa hlotið margra tuga prósenta hækkun á laun sín heldur áfram að lengjast og krónutöluhækkun þeirra flestra er hærri en lágmarkslaun á Íslandi. Ég spyr í fyrsta lagi: Hvað verður um þá stjórnarmenn sem hunsa svona fyrirmæli? Munu þeir sæta einhverjum afleiðingum? Munu þeir fá að sitja áfram, þ.e. verða þeir skipaðir aftur, geta þeir átt von á endurkjöri? Er einhugur í ríkisstjórn með þessa afstöðu að ekki verði afskipti af því hvernig þetta verður eða ekki? [[Forseti hringir.]]Ég heyri ráðherra tala í kross um þessi mál um þessar mundir.
Herra forseti. Þá kem ég að því sem ég kom ekki að í fyrra svari, en hv. þingmaður nefndi líka til hvaða viðbragða ætti að grípa. Ég verð að segja að ég heyri ráðherra ekki tala í kross í því máli. Það liggur fyrir að núverandi hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hefur sent Bankasýslu ríkisins og stjórnum þessara fyrirtækja bréf þar sem hann ítrekar að tilmælin frá 2017 séu í fullu gildi - enda eru þau í fullu gildi - og óskar eftir rökstuðningi stjórnanna fyrir ákvörðunum sínum, þ.e. hvernig stjórnirnar geti mögulega rökstutt að þeim tilmælum hafi verið fylgt sem og hinni almennu starfskjarastefnu ríkisins. Stjórnunum og Bankasýslunni er gefinn naumur tímafrestur til svara þannig að væntanlega er von á svari frá þeim fyrir lok þessarar viku. Það er mjög mikilvægt að hið opinbera taki mjög fast á slíkum málum í sínum ranni. Það höfum við gert. Við höfum þegar lagt niður kjararáð, sem var önnur uppspretta eilífra átaka og deilna. Við erum að færa launafyrirkomulag æðstu embættismanna í gagnsæjan og fyrirsjáanlegri farveg og hið sama hlýtur að eiga að gilda um þau fyrirtæki og þær stofnanir sem ríkið ber ábyrgð á. Þátt fyrir að við gætum að þeim armslengdarsjónarmiðum sem við viljum gæta að, [[Forseti hringir.]]sérstaklega gagnvart svona starfsemi, hljótum við líka að gera þá kröfu að launastefnan sé [[Forseti hringir.]]í takt við stefnu stjórnvalda á hverjum tíma.
Virðulegi forseti. Um helgina kom utanríkisráðherra Bandaríkjanna til Íslands og ljóst er að verið er að stefna að viðskiptasamningum við Íslendinga, en samkvæmt yfirlýsingum Pompeos og bandaríska utanríkisráðuneytisins er líka sagt að Ísland verði ekki vanrækt lengur af þeirra hálfu. Það þýðir að mínu mati á íslensku að Bandaríkjamenn leggja aukna áherslu þegar kemur að varnar- og öryggismálum á svæðinu. En hvað þýðir það fyrir okkur? Ég er eindreginn talsmaður vestrænnar samvinnu en það þýðir auðvitað ekki að við getum ekki leyft okkur að gagnrýna bandalagsþjóðir okkar, hvort sem þær eru vestan hafs eða austan. Samkvæmt þjóðaröryggisstefnu okkar er blessunarlega lögð áhersla á vestrænt varnarsamstarf og NATO. Við eigum að tryggja að fylgja því eftir að vera með okkar helstu bandalagsþjóðum þegar kemur að því að stuðla að samstarfi og samvinnu, hvort sem það eru norðurslóðir eða annars staðar. En það þarf heildstæða stefnu í þessu sem öðru og við hljótum alltaf að spyrja okkur hvernig við tryggjum öryggi okkar Íslendinga best. Við getum ekki tryggt varnir okkar án þess að við fókuserum í leiðinni á lýðræði og mannréttindi, því að án þeirra lykilþátta er frelsinu ógnað og þá er örygginu líka ógnað. Ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra, af því að þetta eru risamál, bæði viðskiptasamningar við Bandaríkin og ekki síður það hvernig auka á öryggis- og varnarmál á norðurslóðum með tilkomu þá meiri umsvifa Bandaríkjanna: Getur hæstv. forsætisráðherra verið mér sammála um að utanríkismálanefnd þingsins verði ekki bara upplýst um þetta, hugsanlega bara með einu símtali, heldur líka upplýst markvisst af hálfu utanríkisráðuneytisins? Og ekki bara það: Mun ráðherra styðja og beita sér fyrir því að samráð verði haft við utanríkismálanefnd og reynt að ná samstöðu um helstu samningsmarkmið Íslands í þessum mikilvægu verkefnum sem fram undan eru í samskiptum okkar við Bandaríkin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Ef ég byrja fyrst á því sem lýtur að samráði við utanríkismálanefnd um aukið samstarf við Bandaríkin á sviði viðskipta er það nokkuð sem er á algjöru byrjunarstigi og er í höndum hæstv. utanríkisráðherra sem hér situr og er til svara. Það er því hægur vandi að spyrja hann nánar út í hvar það mál er statt. Hins vegar liggur algjörlega fyrir að það á að hafa samráð við utanríkismálanefnd Alþingis um allar meiri háttar ákvarðanir. Ég geri ekki ráð fyrir öðru en að hæstv. utanríkisráðherra muni eiga gott samráð við utanríkismálanefnd Alþingis um markmið Íslands í því samstarfi, sem skiptir okkur auðvitað máli. Það skiptir máli fyrir litla þjóð eins og okkur, og þar held ég að við hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir séum sammála, að eiga sem best samstarf við ólíka aðila, hvort sem við erum að tala um Norðurlönd, vinaþjóðir okkar í Evrópu, Bandaríkin og Kanada og auðvitað víðar um heiminn. Ég er talsmaður þess að við eigum víðtækt samstarf, fjölþjóðlegt samstarf á sem flestum sviðum. Þegar kemur að öryggis- og varnarmálunum, sem hv. þingmaður ræddi, held ég líka að það hafi verið gott skref að Alþingi sammæltist um að skilgreina öryggishugtakið með breiðari hætti en áður hefur verið gert þegar þjóðaröryggisstefnan var samþykkt á sínum tíma. Það hefur að mínu viti verið mjög mikilvægt að Alþingi taki afstöðu til slíkrar stefnu. Nú er ekkert launungarmál að ég greiddi þeirri stefnu ekki atkvæði mitt og ekki flokksmenn mínir heldur af því að við vorum ósammála einu grundvallaratriði í stefnunni, sem er aðildin að Atlantshafsbandalaginu. Það breytir því þó ekki, og það kom mjög skýrt fram í umræðum okkar um málið, að við fögnum því að Alþingi taki lýðræðislega umræðu, afgreiði svona stefnu sem skiptir okkur öll máli, á lýðræðislegan hátt. Það er að mínu viti til marks um ákveðinn [[Forseti hringir.]]þroska lýðræðisins að Alþingi hafi náð að ljúka þeirri vinnu 2016.
Herra forseti. Ég þakka forsætisráðherra fyrir svörin og einlægni. Ég treysti því sem forsætisráðherra hefur sagt, að hún muni, þrátt fyrir að hafa ekki greitt þjóðaröryggisstefnunni atkvæði sitt, fylgja því eftir eins og segir í stjórnarsáttmála. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkar öryggis- og varnarhagsmuni. Ég bíð eftir sem áður eftir því, af því að það skiptir máli að leiðsögn sé skýr af hálfu forsætisráðherra, hvort hún muni beita sér fyrir því að reynt verði með þinginu öllu og fyrst og fremst utanríkismálanefnd að ná samstöðu um okkar helstu samningsmarkmið. Við fáum t.d. ekki nægilegar upplýsingar um okkar helstu samningsmarkmið vegna Brexit. Þar er utanríkismálanefnd ekki tengd inn í þá vinnu sem þar fer fram. Mér finnst það ekki rétt og ekki frambærilegt að gera það með þeim hætti. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Styður hún það að utanríkismálanefnd og þingið komi að því að móta samstöðu um helstu samningsmarkmið? Ég vil benda á eitt gott dæmi. Það er þegar hin umdeilda umsókn varðandi ESB fór af stað. Skoðanir voru skiptar hjá flokkum en það var eitt sem var sameiginlegt, [[Forseti hringir.]]utanríkismálanefnd þingsins var virkjuð í að ná sameiginlegri niðurstöðu um helstu samningsmarkmið og [[Forseti hringir.]]hagsmuni Íslendinga. Ég tel að það hafi verið góð vinnubrögð. Ég tel æskilegt, til að auka samstöðu í þinginu varðandi [[Forseti hringir.]]ríka hagsmuni í öryggis- og varnarmálum, að við náum sem breiðastri samstöðu um þau mál.
Herra forseti. Ég held að við séum öll sammála um þetta. Ég held að við séum öll sammála á Alþingi um að mjög mikilvægt sé að hafa gott samráð, ekki síst á sviði utanríkismála. En ég veit ekki betur en að það hafi verið gert. Brexit hefur margoft verið til umræðu hjá utanríkismálanefnd Alþingis. Hér hefur verið gefin út sérstök skýrsla af hálfu utanríkisráðherra um þau mál og málið hefur ítrekað verið tekið fyrir á vettvangi nefndarinnar. Við vitum líka - hv. þingmaður hefur spurt mig að þessu áður en ég held að hún geti ekki kastað þeim bolta yfir til íslenskra stjórnvalda - að enn er töluverð óvissa af hálfu breskra stjórnvalda um hvernig þau mál enda, en íslensk stjórnvöld geta ekki tekið ábyrgð á þeirri óvissu þó að hv. þingmaður hafi skotið því að okkur hér um daginn. Auðvitað er það mikilvægt og ekki síst á sviði utanríkismála. Ég nefndi þjóðaröryggisstefnuna um daginn en fulltrúar allra flokka tóku þátt í þeirri vinnu í langan tíma. Merkilega góð samstaða náðist og algjör samstaða um marga þætti hennar. Þannig eigum við sérstaklega að vanda okkur, [[Forseti hringir.]]ekki síst á sviði alþjóðamála og utanríkismála. Ég vil að það samráð sé gott, ég er sammála hv. þingmanni um það og ég held að við séum öll sammála um það.
Virðulegur forseti. Vannæring, einmanaleiki allan sólarhringinn, einangrun, enginn til að ræða við, depurð, kvarta ekki, enginn að hugsa um þau, ótryggt fæðuöryggi, fæðuframboð lítið, slæmt næringarástand, vilja ekki láta hafa fyrir sér. Vannæring leiðir af sér pirring, óróa, minnisleysi, þunglyndi, kvíða og minnkaða hreyfifærni. Þetta á við um aldraða sem hafa minna en 200.000 kr. til ráðstöfunar á mánuði, eru á aldrinum 77–93 ára og útskrifast af öldrunardeild Landspítalans. Þeim einstaklingum leið enn verr á sálinni, ef það er hægt, sem voru sjálfir í vöðvaniðurbroti af því að þeir borðuðu ekki nóg og þurftu líka að sjá um veika maka. Þetta segir Berglind Soffía Blöndal í viðtali frá 3. janúar sl. um rannsókn sína á útskrift af öldrunardeild Landspítalans. Rót vandans er alvarlegur skortur á hjúkrunarrými og alls staðar er þrýstingur frá spítölum um að útskrifa fólk sem fyrst. Ég vil spyrja ráðherra: Er verið að gera eitthvað í þessu máli? Ef svo er, hvað er verið að gera? Væri þetta ásættanlegt þótt ekki væri nema einn í þessu ástandi? Því að einn er einum of mikið. Ég vil bara fá að vita hvað er í gangi í þessum málum vegna þess að lýsing á því hvernig þessu fólki líður er ömurleg. Það er okkur til háborinnar skammar á Íslandi að hér skuli vera eldri borgarar, á aldrinum 77–93 ára, í slíkri aðstöðu. Ég spyr: Hvernig í ósköpunum er hægt að hafa þessa öldruðu einstaklinga í slíku ástandi?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég vil segja í fyrsta lagi að eftir að hafa gegnt embætti heilbrigðisráðherra í ríflega 14 mánuði hef ég dregið út úr nokkur mál sem mér finnst ítrekað koma fram að sé ekki nægilega skýrt fyrir komið í íslenskri heilbrigðisþjónustu og þar er m.a. heilbrigðisþjónusta við aldraða. Af þeim sökum hef ég sett það mál sem sérstakt forgangsmál á yfirstandandi ári, á árinu 2019, og hef nú þegar átt fundi með lykilaðilum í heilbrigðisþjónustu við aldraða. Næsti fundur sem ég mun halda verður með þeim sem best þekkja til í forvarnamálum þegar aldraðir eru annars vegar. Hv. þingmaður fer víða í fyrirspurn sinni og ræðir um vannæringarmál sem snúast að hluta um forvarnamál og í raun um heilsuvernd aldraðra, sem við þurfum að leggja miklu meiri áherslu á. Hv. þingmaður spyr líka um hjúkrunarrými og þar gefum við verulega í. Við erum að fjölga hjúkrunarrýmum og bara á þessu ári fjölgum við hjúkrunarrýmum um hátt í 200. Þar eru því stigin stór skref. Fjölgun dagdvalarrýma hefur líka verið á dagskrá og þeim hefur þegar verið fjölgað, bæði á höfuðborgarsvæðinu, norður í Eyjafirði og víðar. Af því að hv. þingmaður beinir sjónum sínum sérstaklega að efnaminna fólki sem er aldrað vil ég geta þess að til viðbótar hefur verið tekin sú ákvörðun frá síðustu áramótum að komugjald í heilsugæslunni verði fellt niður. Það á því ekki að vera hindrun fyrir neina manneskju að hafa ekki efni á því að hitta heilbrigðisstarfsfólk. Það er því verið að gera fjölmargt í þeim málaflokki.
Virðulegur forseti. Ég þakka heilbrigðisráðherra svörin. Hún kom inn á hjúkrunarheimilin. Í því samhengi vil ég benda á grein í Morgunblaðinu nú um helgina. Þar bendir Helga Hansdóttir, sem er yfirlæknir á hjúkrunarheimilinu Mörk, á að verið sé að skera niður um 50 milljónir. Hún spyr: Hvar á að skera niður? Og hvar eiga þau að skera niður? Þarna hefur verið skorið niður undanfarin ár. Á að skera niður lyf? Á að skera niður mat? Hvar á að skera niður? Spurningin er þá: Erum við að fá fleiri hjúkrunarheimili en ekkert fjármagn til að reka þau? Þá er lítið gagn að þeim. Talsmenn hjúkrunarheimila segjast þurfa að velja um eitthvað til að skera niður, mat eða lyf eða annað, af því að búið sé að skera allt annað niður. Hvað er í gangi þar? Er verið að auka fjármagn eða á að gera kröfu um að þau skeri niður áfram?
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður vísar til þess að ekki hafi enn náðst samningar um rekstur hjúkrunarheimila. Það er sannarlega bagalegt að staðan skuli vera sú. Samkvæmt þeim upplýsingum sem ég hef fengið frá Sjúkratryggingum Íslands sem fara með samningsumboðið fyrir hönd ríkisins er enn verið að skiptast á upplýsingum, þ.e. rekstraraðilar hjúkrunarheimila og Sjúkratryggingar Íslands. Ég hef fengið þær upplýsingar að samskipti standi yfir. Ég hef áhyggjur af þessu rétt eins og hv. þingmaður en af því að þingmaðurinn nefnir hér sérstaklega Mörkina og starfsemina þar finnst mér sérstök ástæða til að geta þess, sem er ánægjuefni, að þar hefur rýmum fyrir geðsjúka aldraða verið fjölgað úr tíu í 20 nýlega með sérstakri heimild. Það er dæmi um sérhæfð hjúkrunarrými sem er sérstaklega mikilvægt að halda til haga og var mjög mikið ánægjuefni að Mörkin skyldi óska eftir þeim heimildum.
Virðulegur forseti. Ég kem hingað upp til að forvitnast um mál við hæstv. forsætisráðherra sem snýr að svokölluðum þjóðarsjóði og fjármögnun hinna ýmsu verkefna sem menn telja mikilvæg hverju sinni. Ég ætla að byrja á að leyfa mér, með leyfi forseta, að lesa upp tvær greinar úr frumvarpi fjármálaráðherra um þjóðarsjóð sem fyrst segir í 5. gr.: „Veita skal framlög til Þjóðarsjóðs sem eru jafnhá öllum tekjum sem ríkissjóður hefur haft af arðgreiðslum, leigutekjum og öðrum tekjum vegna nýtingar orkuauðlinda á forræði ríkisins frá orkufyrirtækjum á næstliðnu ári …“ Síðan segir í ákvæði til bráðabirgða: „Þrátt fyrir ákvæði 5. gr. um framlög til Þjóðarsjóðs skulu árleg framlög til hans vera allt að 16 milljörðum kr. lægri á tímabilinu 2020–2024 en tekjur ríkissjóðs vegna nýtingar orkuauðlinda á forræði ríkisins frá orkufyrirtækjum á sama tímabili í því skyni að gera ríkissjóði kleift að fjármagna annars vegar frekari stuðning við sérstakt átak í uppbyggingu hjúkrunar- og dagdvalarrýma, sem nemi allt að 6 milljörðum kr. á tímabilinu 2020–2022, og hins vegar tímabundinn stuðning við nýsköpunarmál, sem nemi allt að 10 milljörðum kr. á tímabilinu 2020–2024.“ Þetta er auðvitað ekki fyrsta skiptið sem tveir ráðherrar vilja nota sömu milljarðana. Þannig er mál með vexti að hæstv. fjármálaráðherra leggur þetta svona fram í frumvarpi sínu og síðan gerðist það að þann 10. febrúar sl. lýsir hæstv. samgönguráðherra því yfir að hann telji skynsamlegt að nýta fjármuni úr þjóðarsjóðnum ætlaða til uppbyggingar samgöngumannvirkja. Mig fýsir að heyra hver sjónarmið hæstv. forsætisráðherra eru til þeirra sjónarmiða hæstv. samgönguráðherra og hvernig hún sjái fyrir sér að málinu vindi fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Hann vísar í orð hæstv. samgönguráðherra sem fram komu í útvarpsþætti, ef ég kann þetta rétt, þar sem hann bendir á að í raun og veru hafi ekki meira verið samþykkt hér við afgreiðslu samgönguáætlunar, eins og hv. þingmaður þekkir væntanlega mjög vel sem nefndarmaður í þeirri nefnd, en tillaga sem hljóðaði svo: „Unnið verði að útfærslu nýrra fjármögnunarleiða og nauðsynlegri frumvarpsgerð með það að markmiði að flýta framkvæmdum á áætluninni og skapa fjárhagslegt rými fyrir nýjar framkvæmdir.“ Segja má að með þeirri samþykkt hafi því verið vísað til hæstv. samgönguráðherra að vinna að nýjum fjármögnunarleiðum. Hann fór í þessu viðtali yfir að rætt hefði verið í upphafi að nýta eignatekjur í auknum mæli til uppbyggingar í samgöngukerfinu. Það erum við auðvitað að gera, eins og við fórum yfir í umræðu um samgönguáætlun, u.þ.b. 20 milljörðum er aukalega varið til fjármögnunar hennar með eignatekjum úr fjármálakerfinu til viðbótar við það sem við höfum séð á undanförnum árum. En eigi að síður eru hugmyndir manna þær að gera þurfi meira. Ég get tekið undir það í ljósi þess að þörfin er mikil og uppsöfnuð. Ég lít svo á að samgönguráðherra hafi verið að horfa til þess að hugsanlega mætti skoða frekari eignatekjur og nefnir hann þjóðarsjóðinn í þessu samhengi. Hins vegar er í stjórnarsáttmála fjallað um þjóðarsjóð. Þar er hann eyrnamerktur arðgreiðslum úr Landsvirkjun, eins og fram kemur í frumvarpi fjármálaráðherra, og þessi tvö verkefni sérstaklega rædd, nýsköpunarfjárfesting og hjúkrunarheimili, sem við skilgreinum sem ákveðin kynslóðaverkefni. Ég tel þetta vera mál sem rímar mjög vel við þá hugmynd að við séum að hugsa dálítið lengra fram í tímann. Ég hefði sjálf talið eðlilegt að skoða aðrar leiðir þegar kemur að samgöngumálum. Ég útiloka ekki að aðrar eignatekjur, eins og hæstv. samgönguráðherra sagði í sama viðtali, geti þarna komið að notum. Það liggur hins vegar fyrir að það er mikið verk fram undan þangað til ný samgönguáætlun kemur fram í haust [[Forseti hringir.]]ef mæta á þeim hugmyndum sem hafa verið uppi um auknar framkvæmdir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir svarið. Það er ánægjuefni að hæstv. ráðherra opni með þessum hætti á umbreytingu ríkiseigna til fjárfestinga í innviðum með sérstaka áherslu á samgönguverkefni. En þetta er kannski hluti af vandamáli sem kom upp á liðnu ári þegar menn seildust í svokallaðan neyðarsjóð til að sækja 4 milljarða í viðhaldsverkefni í samgöngumálum. Þessi umgangur um sjóði er oft frjálslegur, leyfi ég mér að segja, og þess vegna vakti þetta sérstaklega athygli af því að í frumvarpinu eru tilgreindir 16 milljarðar. Þeim er ráðstafað, 6 milljarðar í hjúkrunarheimili og 10 í nýsköpun, þannig að þar er ekkert borð fyrir báru, eins og kemur fram í texta frumvarpsins. Þetta kom nokkuð á óvart. En ég tek fagnandi öllum þeim hugmyndum sem verða til þess að svigrúm verður til að auka í framkvæmdir í samgöngumálum. En þá er það spurningin til forsætisráðherra: Sér hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]fyrir sér að auka þetta svigrúm úr 16 upp í einhverja aðra tölu í meðförum þingsins?
Herra forseti. Ég heyri að ég hef ekki verið alveg nógu skýr í mínu fyrra svari. Ég sagði þá að ég teldi ekki útilokað að við nýttum einhverjar eignatekjur til uppbyggingar samgöngukerfisins til viðbótar við það sem þegar hefur verið gert. Hvað varðar þjóðarsjóðinn er hann skilgreindur í stjórnarsáttmála. Hér liggur fyrir frumvarp og ég hef talið mjög mikilvægt, eins og hv. þingmaður nefnir, að við séum með nokkuð skýrar línur þegar við ráðumst í að koma slíkum sjóði á laggirnar og það sé mjög skýrt skilgreint ef við ætlum að nýta fjármuni í önnur verkefni. Hins vegar finnst mér ekkert, eins og kom fram í þessu viðtali við samgönguráðherra, að því að við skoðum aðrar leiðir en mest hafa verið í opinberri umræðu, þ.e. veggjaldaleiðina, þ.e. frekari eignatekjur en þegar hefur verið gert til uppbyggingar samgöngukerfisins. Ég tek undir það með hv. þingmanni að þörfin er mikil, væntingarnar eru miklar. Við þurfum að horfa til þess að þeim hefur fjölgað sem fara um vegina, við erum að breyta orkugjöfum og við erum með aðrar hugmyndir um það hvernig við viljum byggja upp samgöngumannvirki, ekki síst á höfuðborgarsvæðinu. Við erum opin fyrir leiðum [[Forseti hringir.]]en engin ákvörðun hefur verið tekin um að breyta þeim fyrirætlunum sem birtast í frumvarpi fjármála- og efnahagsráðherra í þjóðarsjóð sem er takt við stjórnarsáttmála.
Herra forseti. Ekki þarf að fjölyrða um mikilvægi þess að allir íbúar landsins hafi sem jafnastan aðgang að stofnunum hins opinbera. Á ríkinu hvílir skylda til þess að svo sé. Þannig verður ríkisvaldið að leitast við að sinna öllum íbúum landsins og hefur lengi verið viðurkennd sú skipan að í dreifðum byggðum sé þeirri opinberri þjónustu sinnt þannig að hver og einn þurfi ekki að leita mjög langt eftir sjálfsagðri þjónustu hins opinbera og hafi að henni tiltölulega greiðan aðgang. Þetta er auðvitað ekki auðvelt viðfangsefni og hefur löggjafinn því sett fyrirmæli um hvernig margháttaðri þjónustu ríkisins skuli háttað í landinu. Í nýlegum lögum um framkvæmdarvald og stjórnsýslu í héraði frá 2014 er einmitt að finna ein slík fyrirmæli til framkvæmdarvaldsins. Þar er í 2. gr. landinu skipt í níu sýslumannsembætti. Þar undir er umdæmi sýslumanns í Vestmannaeyjum og segir að þar skuli vera staðsettur sýslumaður. Við lagabreytinguna 2014 var sýslumannsembættum fækkað niður í um þriðjung af því sem þau voru um síðustu aldamót. Þá kom tilkynning á vefsíðu dómsmálaráðuneytisins í lok janúar, sem kom okkur þingmönnum Suðurkjördæmis verulega á óvart, um að sýslumaðurinn á Suðurlandi yrði settur tímabundið í stöðu sýslumannsins í Vestmannaeyjum á meðan hann gegndi öðrum störfum. Í tilkynningu ráðuneytisins sagði að þær breytingar væru í samræmi við áform dómsmálaráðherra sem hún hefði kynnt bæði ríkisstjórn og sýslumönnum við stefnumörkun í stjórnsýslu ríkisins í héraði sem sýslumönnum hefði verið falin. Ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hver þau áform eru nákvæmlega. Í öðru lagi: Hverju má það sæta að embætti sýslumanns Eyjamanna er ekki auglýst þegar það liggur fyrir að sá sem gegnir því er tímabundið að fara til annarra starfa?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á mikilvægi sýslumanna og sýslumannsembættanna og hlutverki sem sýslumenn gegna úti um land allt, sem er afar víðfeðmt og alls ekki niðurnjörvað í lögum. Sýslumenn eru handhafar framkvæmdarvalds í héraði og þeim er hægt að fela í sjálfu sér hvaðeina sem framkvæmdarvaldinu er falið með lögum að gera. Fyrirspurn hv. þingmanns lýtur sér í lagi að þeim tímabundnu breytingum sem hafa verið á högum sýslumannsins sjálfs sem persónu um nokkurra mánaða skeið. Ég lýsti því við sýslumenn mjög snemma á síðasta ári, síðasta sumar, að ég hygðist fara í gagngera skoðun á verkefnum sýslumanna um allt land og tækifærum sem geta falist í flutningi verkefna til þeirra í auknum mæli. Það hefur nú verið reynt í áratugi en gengur víst illa hjá öðrum ráðuneytum en kannski dómsmálaráðuneytinu og heilbrigðisráðuneytinu að einhverju leyti líka að fela sýslumönnum úti á landi ýmis verkefni. Þau tækifæri eru augljóslega að aukast mjög með tilkomu rafrænnar stjórnsýslu. Ég tel einboðið að við höfum það í huga þegar við hugum að sýslumannsembættunum og verkefnum þeirra úti um allt land. Menn hafa nefnt það oft að þeir eigi rétt á því að hafa sýslumann á staðnum, að það skuli vera sýslumaður. Það er alveg rétt, það er kveðið á um ákveðin sýslumannsembætti í lögum, en það verður ekki gerð nein búsetukrafa á einstaka sýslumenn, ekki frekar en aðra starfsmenn hins opinbera og vonandi ekki heldur í einkageiranum. Það getur því auðvitað gerst tímabundið að menn færi sig yfir í annað sveitarfélag eða annað kjördæmi. Mér heyrðist hv. þingmaður hafa mestar áhyggjur af kjördæminu sem slíku eða hluta þess. Það verður ekki annað gert en að leyfa þeim það. Ég fagna því hins vegar mjög að hafa fengið þennan sýslumann til liðs við mig út þetta ár til að greina [[Forseti hringir.]]þessi verkefni í samvinnu við sýslumannaráð.
Herra forseti. Ég vil minna á að þessi ráðstöfun hæstv. ráðherra er gerð fyrirvaralaust og m.a. lýsti hv. þm. Páll Magnússon því í ræðu á þingi 30. janúar sl. hvernig hann, sem er 1. þingmaður kjördæmisins, fékk á skotspónum fregnir af þeirri ráðstöfun ráðherrans, sem er samflokksþingmaður hans. Það sætir mikilli furðu að þetta sé gert á þann hátt og ég vil spyrja: Hvers vegna var ekki auglýst tímabundið embætti sýslumanns í Vestmannaeyjum? Á hvaða vegferð er Sjálfstæðisflokkurinn? Undir stjórn Sjálfstæðisflokksins hefur verið unnið markvisst að því að leggja niður embætti stjórnsýslu í héraði. Sýslumannsembættin hafa verið lögð niður undir forystu hans og sýnist mér eiga að halda áfram á sömu braut. Ég nefni sem dæmi Vík í Mýrdal, og þetta er ekki allt í mínu kjördæmi, Höfn á Hornafirði, Neskaupstað, Ólafsfjörð, Siglufjörð, Hólmavík, Patreksfjörð, Búðardal og Akranes. Ég gæti nefnt fleiri dæmi. Þetta eru þau embætti sem hafa verið lögð niður undanfarin ár, [[Forseti hringir.]]á vakt Sjálfstæðisflokksins. Eru það áform hæstv. ráðherra að gera kannski bara eitt sýslumannsembætti á landinu sem verður þá staðsett í Reykjavík? Þeir eru iðnir við að stofnsetja embætti [[Forseti hringir.]]á höfuðborgarsvæðinu og vil ég nefna nýlegt frumvarp um þjóðarsjóð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa góðu yfirferð yfir þá hagræðingu og þá skynsamlegu ráðstöfun á skattfé sem hefur orðið í tengslum við lokun á einstökum útibúum úti á landi. Hingað til hefur sýslumannsembættum ekki fækkað, haldið er úti þjónustu. Tökum Vestmannaeyjar af því að þær eru sérstaklega til umræðu. Í Vestmannaeyjum hefur ekki nokkurn skapaðan hlut verið dregið úr þjónustu þótt sýslumaðurinn hafi tekið sér tímabundið leyfi frá störfum og sitji hérna í Reykjavík til að vinna fyrir sýslumannaráð sem hefur verið ómannað hingað til, ómannað sýslumannaráð en hefur þó hlutverki að gegna og fær núna starfsmann. Sýslumaðurinn hefur enn þá sína skipun og það kemur ekki til greina að skipa í það embætti eða auglýsa tímabundið. Það þjónar engum tilgangi þegar verið er að skoða öll embættin í heild og verkefnin og verkefnastöðu. Það sem mestu máli skiptir er að þjónustan er algerlega óbreytt í Vestmannaeyjum þótt sýslumaðurinn hafi komið upp á land í sátt og samlyndi við aðra sýslumenn og sýslumannaráð. Þjónustan er algerlega óbreytt og það er það sem mestu máli skiptir.
Herra forseti. Ég lít svo á að undir fundarstjórn falli líka hlutverk forseta við stjórn þingsins og m.a. í nefndum þingsins. Nú ber svo við að fá mál, eiginlega engin, frá stjórninni eru í atvinnuveganefnd, rétt að geta þess. Störf hvað varðar mál frá ráðherra í ríkisstjórn eru engin í nefndinni. Hins vegar eru þar ýmis mál sem þingmenn hafa flutt og m.a. mál um mótun klasastefnu frá Framsóknarflokknum, um búvörulög frá Viðreisn, til þess að koma í veg fyrir einokun á Íslandi, ráðstafanir til að lækka eldsneytiskostnað í millilandaflugi o.fl., en þessi mál fást ekki rædd. Þau fá ekki einu sinni umfjöllun í nefndinni, engir gestir eru kallaðir til. Þess í stað er verið að skipuleggja starf nefndarinnar frá þingstaðnum, frá nefndunum, sem er gott og blessað. Það er gott að fara í heimsóknir í fyrirtæki, opinberar stofnanir, en ég vil undirstrika að enn eru þar mál sem mælt hefur verið fyrir. Þau eru komin til nefndarinnar en einhverra hluta vegna fæst engin umfjöllun um þau. Ég vil beina því til forseta að fyrirmæli til nefndarformanna verði skýr hvað þetta varðar. Við þurfum líka að vinna vinnuna okkar hér.
Forseti vill árétta að nefndir eru sjálfstæðar í störfum sínum. Hafi menn athugasemdir fram að færa við það hvernig starfsáætlun eða störfum þar er háttað er rétt að ræða það á vettvangi nefndanna í fyrstu umferð.
Herra forseti. Ég fagna því að fá tækifæri til að eiga orðastað við hæstv. ráðherra heilbrigðismála um helstu markmið og framtíðarsýn stjórnvalda varðandi fjarheilbrigðismál. Verkefnið sem heilbrigðisyfirvöld standa frammi fyrir, ekki bara hér á landi heldur víða um heim, er annars vegar að haga skipulagi heilbrigðisþjónustunnar á þann hátt að hún nái sem best að nýta kosti fjarlækninga, og hins vegar að gera nýsköpun hátt undir höfði og hvetja og styðja við bakið á aðilum sem besta þekkingu og færni hafa á þessum málaflokki. Í tillögu til þingsályktunar um heilbrigðisstefnu til ársins 2030, sem hæstv. ráðherra mælti fyrir lok janúar, kemur því á óvart hversu litla áherslu má sjá þar á fjarheilbrigðisþjónustuna. Svo dæmi sé tekið af stöðu mála í löndum í kringum okkur má nefna að nyrst í Svíþjóð, í Lapplandi, er farið að bjóða upp á viðtöl við lækna í gegnum fjarbúnað og í kjölfarið verið að þróa lyfjasendingar með drónum. Svo getur maður séð fyrir sér hvernig það gengur á okkar ágæta eylandi. Í Noregi er verið að skoða að bjóða þeim læknum sem fyrstir eru til að tileinka sér þessa nýju tækni sérstaka hvata og í Bretlandi er komin áætlun um að fyrir árið 2024 fari þriðjungur viðtala heilbrigðisstarfsfólks við sjúklinga sem ekki liggja inni á stofnunum, fram í gegnum slíkan búnað. Ég spyr því hæstv. ráðherra fyrst um framtíðarsýn hennar varðandi fjarheilbrigðisþjónustuna á Íslandi. Á Kirkjubæjarklaustri hefur verið unnið mikið brautryðjendastarf á sviði fjarheilbrigðisþjónustu. Fyrir réttu ári fjármagnaði heilbrigðisráðuneytið kaup á fjarlækningabúnaði fyrir Heilbrigðisstofnun Austurlands annars vegar og Heilbrigðisstofnun Suðurlands hins vegar. Ég spyr: Hvað varð eftir það? Það er búið að kaupa búnaðinn. Er búið að útbúa hvata fyrir heilbrigðisstarfsfólk til að sinna sjúklingum í gegnum svona búnað? Er komin gjaldskrá fyrir þessa þjónustu? Má taka gjald fyrir svona þjónustu? Hvað með þjálfun starfsfólks? Svo er það spurningin sem hefði kannski átt að koma fyrst: Hver stýrir þessari vinnu? Eru það staðbundnir aðilar á viðkomandi svæðum sem best þekkja til og vita hvaða þjónustu þarf, eða er þessu stýrt miðlægt frá Landspítala og Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, svo dæmi séu tekin? Ég spyr hæstv. ráðherra: Hverjir eru helstu hvatar til fjarlækninga og af hverjum beinast þeir hvatar? Hvert er hlutverk heilbrigðisyfirvalda hér að mati hæstv. ráðherra? Heilbrigðisyfirvöld standa frammi fyrir miklum áskorunum um tæknimiðaða, fjölbreytta og einstaklingsmiðaða þjónustu. Þegar upp er staðið hlýtur markmiðið sem fyrr að vera að tryggja gæði og aðgengi þjónustunnar og nýtingu fjármagns. Áhersla á nýsköpun og fjölbreytni við þessar aðstæður er lykilatriði enda stendur í stjórnarsáttmála sitjandi ríkisstjórnar, með leyfi forseta: „Efla á nýsköpun í heilbrigðismálum þannig að Ísland verði í fremstu röð og nýti sér nýjustu tækni á þessu sviði, þar með talið fjarlækningar.“ Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra nánar út í þessa fyrirætlan: Hvernig hyggst hún gera nýsköpun sem tengist fjarlækningum hátt undir höfði? Hvar sér ráðherra fyrir sér að þessi nýsköpun eigi sér helst stað? Nýlega undirritaði ráðherra fyrirmæli landlæknis um upplýsingaöryggi við veitingu fjarheilbrigðisþjónustu. Ekki er dregið í efa mikilvægi þess að öryggi sé tryggt enda liggja miklir hagsmunir undir. Mig langar hins vegar að gera athugasemd við það sem lesa má úr fyrirmælunum, þ.e. að gerður er greinarmunur á kröfum til þeirra sem nýta fjarheilbrigðisþjónustu hjá hinu opinbera, t.d. þeirra sem nota lokað kerfi hjá Landspítala og heilsugæslunni, og aðila sem standa utan þessara kerfa. Þar er reyndar oft um að ræða aðila sem gengið hafa á undan með stofnun sprotafyrirtækja og eru farnir af stað með eigin starfsemi en hafa reyndar beðið ansi lengi eftir umræddum reglum til að komast lengra í að þjónusta íslenskan heilbrigðismarkað. Hér á ég t.d. við mismunandi kröfur hvað varðar aðgengismál eða auðkenniskröfur þótt reyndar sé óljóst hvernig sú niðurstaða fæst að ríkisrekin kerfi séu öruggari en önnur. Nú er notkun rafrænna skilríkja ekki almenn hér á landi og samkvæmt fréttum virðist staðreyndin vera sú að ungt fólk veigri sér frekar við að taka upp þau rafrænu skilríki sem fyrirtæki á borð við Auðkenni hafa lagt fram eða kynnt. Ég spyr: Verður það sett sem skilyrði ef fólk hyggst nýta sér þessa nýjung að það útvegi sér að rafræn skilríki í stað þess að skrá sig t.d. inn í gegnum Ísland.is eða aðra miðlæga grunna? Verður þá sérstaklega gert sem skilyrði að fólk eigi og noti rafræn skilríki ef það hyggst nýta sér fjarheilbrigðisþjónustu utan ríkisrekna kerfisins? Að lokum spyr ég hæstv. ráðherra, vegna þess að fréttir berast af því að opinberar stofnanir á borð við Sjúkratryggingar, Landspítala og Sjúkrahús Akureyrar séu farnar að forrita eigin kerfi: Er það sé í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar um eflingu nýsköpunar í heilbrigðismálum? Á sú nýsköpun fyrst og fremst að eiga sér stað innan stofnana ríkisins?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að vekja máls á fjarheilbrigðisþjónustu og mér er ljúft að verða við ósk hennar um að ræða þetta undir þessum dagskrárlið. Hún hefur beint til mín fjórum meginspurningum, en þetta er, eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanns, mjög fjölþætt umfjöllunarefni þannig að ég vona að mér gefist tími til þess að koma að sem flestum þáttum í þessu samtali. Í fyrsta lagi spyr hv. þingmaður hver sé framtíðarsýn heilbrigðisyfirvalda varðandi fjarlækningar á Íslandi, eins og það er orðað. Þann 24. nóvember 2017 skipaði þáverandi heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé starfshóp um eflingu fjarheilbrigðisþjónustu sem hafði það hlutverk samkvæmt erindisbréfi að móta tillögur að áframhaldandi uppbyggingu og framþróun á skipulagi og framkvæmd fjarheilbrigðisþjónustu. Starfshópurinn skilaði niðurstöðum sínum í ágúst á síðasta ári til mín. Þessar tillögur lutu að stefnumótun, gæðamálum, tæknimálum og samhæfingu búnaðar á landsvísu til að tryggja samstarfsmöguleika og auka hagkvæmni. Jafnframt lutu þær að styrkingu innviða til að taka upp fjarheilbrigðisþjónustu, styrkingu teymisvinnu innan og á milli stofnana sem og fræðslu og valdeflingu heilbrigðisstarfsfólks og almennings til að auka hæfni til að nýta þjónustuna. Þá var lögð áhersla á fjármögnun verkefnisins og faglega innleiðingu. Nú er unnið að því að hrinda tillögum þessa hóps í framkvæmd og er gert ráð fyrir 50 milljónum á þessu ári. Rafræn heilbrigðisþjónusta eða fjarheilbrigðisþjónusta verður í vaxandi mæli hluti af íslensku heilbrigðiskerfi og hlýtur að verða það. Fjarlækningar sem spurt er um hér eru í raun og veru hluti af fjarheilbrigðisþjónustu þannig að í svari mínu geri ég fyrst og fremst ráð fyrir því að verið sé að ræða fjarheilbrigðisþjónustu almennt. Hún felur í sér nokkra mismunandi þætti sem styðja hver við annan. Til að átta sig betur á umræðunni þá er rétt að fara aðeins yfir þau hugtök sem eru almennt notuð í samhengi fjarheilbrigðisþjónustu. Ensku orðin „eHealth“, „mHealth“, „telehealth“ og „telemedicine“, með leyfi forseta, eru þau sem jafnan eru notuðu í umræðunni um fjarheilbrigðisþjónustu og vísa til notkunar á upplýsinga- og fjarskiptatækni fyrir heilsu. Þar erum við í raun og veru að vísa í notkun tölva, farsíma, spjaldtölva o.s.frv. til að nálgast upplýsingar um eigin heilsu. Hugtakið telehealth og þar með telemedicine vísar í þá heilbrigðisþjónustu sem er veitt úr fjarlægð, þ.e. fjarheilbrigðisþjónustu. Skilgreining á telemedicine eða fjarlækningum er hins vegar þrengri og á við um klíníska læknisfræðilega greiningu og meðferð með rafrænum hætti og er bara einn hluti í raun og veru af öllum þessum möguleikum sem tæknilegar lausnir færa okkur. Undir telehealth, sem er eins og áður sagði víðtækara hugtak, heyrir ýmis önnur heilbrigðisþjónusta, t.d. almenn upplýsingagjöf, og getur verið um að ræða meðferðir heilbrigðisstarfsfólks, forvarnir og fræðslu sem er ætluð fólki almennt en ekki sérstaklega miðað við tiltekinn einstakling. Dæmi um verkefni sem flokkast undir fjarheilbrigðisþjónustu er vefurinn heilsuvera.is sem er vefur fyrir almenning um heilsu og áhrifaþætti hennar þar sem einstaklingar hafa aðgang að fræðslu og upplýsingum um heilsu o.s.frv. Fjarheilbrigðisþjónusta er þannig viðbót við hefðbundna heilbrigðisþjónustu og með aukinni nýtingu á rafrænum samskiptum felast mörg tækifæri til að leysa verkefni á nýjan hátt, bæði fyrir sjúklinga og samfélagið allt. Það er auðvitað mjög mikilvægt að halda því til haga að þarna opnast gríðarlega miklir möguleikar til þess að þjónusta dreifðari byggðir í landinu betur en við höfum áður getað gert. Hv. þingmaður spyr í öðru lagi um eflingu nýsköpunar í heilbrigðismálum. Í innleiðingu á fjarheilbrigðisþjónustu felst auðvitað ákveðin nýsköpun í opinberum rekstri en nýsköpun er ein meginforsenda aukinnar verðmætasköpunar og samkeppnishæfni, hvort sem er í ungum eða rótgrónum fyrirtækjum og stofnunum. Nýsköpun er lykilatriði í viðleitni okkar til að bæta samfélagið og veita betri heilbrigðisþjónustu og ég vil árétta að það er óháð því hver veitir þjónustuna, hvort sem það eru opinberir aðilar eða aðilar sem ríkið kaupir þjónustu af í gegnum samninga við Sjúkratryggingar Íslands. Tæknin ein og sér hjálpar okkur auðvitað ekkert inn í framtíðina heldur er það samvinna okkar með hjálp tækninnar sem kemur okkur áfram. Í stað þess að sjúklingurinn þurfi að fara um langan veg til að sækja þjónustu eða fagaðilar þurfi að ferðast á milli stofnana þá er unnt með nýtingu tækninnar að koma á tengingu milli sjúklings og fagaðila í þeirra nærumhverfi. Þingmaðurinn spyr í þriðja lagi um nýtingu nýjustu tækni til fjarlækninga en veitendur heilbrigðisþjónustu hafa um nokkurt skeið nýtt sér ýmsar tæknilegar lausnir og verkefnin eru af mismunandi stærðargráðum. Stærsta verkefnið telst væntanlega vera verkefni hjá embætti landlæknis sem hefur í samvinnu við allflestar opinberar heilbrigðisstofnanir sl. ár unnið að þróun og innleiðingu á vefsvæðinu heilsuvera.is. Virðulegur forseti. Ég held að ég hafi snert á broti af þeim spurningum sem hv. þingmaður kom fram með í sinni framsögu og vonast til þess að geta svarað fleirum í minni lokaræðu.
Virðulegur forseti. Fjarheilbrigðisþjónusta hefur verið þróuð víða um heim undanfarna áratugi og rannsóknir hafa sýnt ótvíræðan ávinning sem snýst um lífsgæði og heilsu þeirra sem ná að nýta sér þjónustuna og þetta dregur að jafnaði úr kostnaði við heilbrigðisþjónustu. Flest tækifæri á þessu sviði eru enn ónýtt á Íslandi þótt aðstæður hrópi á allar tiltækar lausnir í heilbrigðisþjónustu, ekki síst á landsbyggðinni. Við búum fá í stóru landi. Það er strjálbýlt, samgöngur erfiðar og langvarandi mönnunarvandi og ekkert útlit fyrir viðsnúning, því miður. Það ríkir stefnuleysi í málaflokknum. Virðulegur forseti. Það felast stórkostleg tækifæri í fjarheilbrigðisþjónustu, ekki sem valkosti sem kemur í stað heilbrigðisstarfsmanna á vettvangi heldur til að auka gæði þjónustunnar, bæta starfsumhverfið og gera það fýsilegra að starfa á þeim svæðum þar sem sérfræðingar eru ekki á hverju strái. Fagfólk getur með þessari þrautreyndu tækni fengið aukinn stuðning frá sérhæfðu fagfólki til að meta sjúklinga og meðhöndla, auka færni sína og þekkingu. Þá eru ónefndir þeir miklu möguleikar til að auka öryggi aldraðra í heimahúsum, bæði í borg og á landsbyggðinni. En það þarf verk og vilja stjórnvalda og vilja fagfólks að sjálfsögðu og þar kunna að vera einhverjar hindranir sem þarf að yfirstíga. Í tillögum starfshóps ráðherra frá því í ágúst eru sett skýr markmið og m.a. tímasett aðgerðaáætlun. Ég spyr því ráðherra: Er eitthvað áþreifanlegt að gerast? Samkvæmt tímaáætlun á allt að vera í fullum gangi við innleiðingu á þessu ári en lítil hreyfing virðist vera á þessum málum, a.m.k. í mínu kjördæmi. Í byggðaáætlun er gert ráð fyrir að veittar verði í þetta verkefni 140 millj. kr. á fimm ára tímabili, sem heitir að sýna lit og er engan veginn nóg ef vel á að ganga. Ég spyr enn fremur: Verður bætt í þetta fjármunum? Og er ráðherra yfir höfuð full alvara með þetta verkefni?
Herra forseti. Ég þakka þessa umræðu og málshefjanda. Fjarþjónusta á heilbrigðissviði hefur ekki verið áberandi í opinberri umræðu hér á landi, en síðustu ár hefur orðið breyting þar á og er það jákvætt. Það þarf að efla opinbera umræðu um gildi fjarþjónustu í lækningum almennt. Könnun á fjarlækningum meðal heimilislækna á Íslandi sýnir að um 80% svarenda hafa áhuga á að nýta sér fjarlækningar í starfi. Læknarnir voru beðnir um að tilgreina hvað helst stæði í vegi fyrir því að taka upp fjarlæknaþjónustu og nefndu um 60% þeirra vöntun á fullnægjandi tækjabúnaði og rúmlega 33% tilgreindu fjárskort. Mikilvægt er að við nýtum okkur tæknina í þessum efnum eins og kostur er og horfum til fleiri þátta heilbrigðisþjónustu eins og sálfræði- og heilsugæsluþjónustu. Fjarheilbrigðisþjónustan hefur verið starfrækt á Kirkjubæjarklaustri með góðum árangri og hefur þar verið unnið ákveðið frumkvöðlastarf í þessum efnum. Þar geta m.a. hjúkrunarfræðingar sem eru á vakt sent upplýsingar til sérfræðinga annars staðar á landinu og þannig boðið skjólstæðingum upp á skjóta og örugga þjónustu á öllum tímum. Herra forseti. Ég vil beina sjónum sérstaklega að talmeinaþjónustu. Fjarþjónusta talmeinafræðinga hefur ekki verið rannsökuð hér á landi svo neinu nemur, en erlendis hefur hún verið mikið rannsökuð og benda niðurstöður til að sú þjónusta sé árangursrík og ekki síðri en þjónusta augliti til auglitis. Einnig sýna þær rannsóknir að þjónustuþegar eru ánægðir með fjarþjónustuna og telja mikla hagræðingu fólgna í að þurfa ekki að aka langar vegalengdir eftir þjónustu talmeinafræðings. Með þessu er því hægt að hjálpa fólki sem á erfitt með að ferðast langa vegu til að fá þjónustu talmeinafræðings. Með fjarþjónustu er átt við að talmeinafræðingur þjálfar skjólstæðinga sína í gegnum fjarfundabúnað í stað þess að hitta þá augliti til auglitis. Skjólstæðingurinn fær þá þjálfunina í gegnum tölvu í skólanum. Það þarf að efla opinbera umræðu um gildi fjarþjónustu talmeinafræðinga. [[Forseti hringir.]]Hér á landi starfa flestir talmeinafræðingar á höfuðborgarsvæðinu og þeir sem starfa á landsbyggðinni þurfa að fara [[Forseti hringir.]]um langan veg. Það er því mjög brýnt að fjarþjónusta talmeinafræðings sé skoðuð í þessu samhengi. Hún er kjörin leið til að bæta þessa mikilvægu þjónustu á landsbyggðinni.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, og hæstv. ráðherra Svandísi Svavarsdóttur fyrir að taka þessa mikilvægu umræðu hér. Það er gríðarlega mikilvægt að við fáum tækifæri til að ræða framþróunina og alla þá uppbyggingu sem orðið getur í heilbrigðiskerfinu með nýrri tækni og tækifærum. Við höfum séð slíkt spretta upp á síðustu árum þar sem fólk hefur lagt sitt af mörkum til að bjóða framúrskarandi þjónustu fyrir fólkið í landinu. Hér hefur verið komið inn á hugmyndir sem hafa orðið að veruleika, eins og á Kirkjubæjarklaustri þar sem læknir og hjúkrunarfræðingur bjóða upp á betra aðgengi að heilsugæslu með fjarheilbrigðisþjónustu, sem getur síðan einnig nýst sérfræðilæknum. Það er einmitt þessi bætta þjónusta og tækifærin sem þar búa sem gleymast stundum í umræðunni þegar við ræðum kerfið og kröfurnar sem við þurfum að gera. Þá gleymist þjónustan fyrir fólkið okkar. Fleiri framúrskarandi nýsköpunarfyrirtæki í heilbrigðisþjónustu hafa sprottið upp sem mætt hafa kröfu fólks í heilbrigðisþjónustu út frá veruleika þess, veruleika nýrrar tækni og öðruvísi þjónustu. Við megum ekki stuðla að því að þessi fyrirtæki eigi í vanda eða samskiptaörðugleikum við ríkið af því að við ætlum að gera of miklar kröfur til þeirra sem bæta aðgengi með hjálp tækninnar, meiri en til þeirra sem þegar sinna þessari þjónustu augliti til auglitis, en ekki í gegnum tæknina. Það væri gaman að heyra frá hæstv. ráðherra hvort það séu einhverjar hugmyndir uppi um að fá tilraunaverkefni inn í heilbrigðisþjónustuna til að nýta þessa tækni, hvort við ætlum að prófa slíkt eftir að starfshópurinn hefur lagt fram niðurstöðu, því að án tilraunaverkefna verða engir þróunarsjóðir til. Þá er aldrei leyft að skoða sem betur má fara, hvaða kröfu eðlilegt er að gera, hvaða þekkingu hægt er að nýta sem búin hefur verið til [[Forseti hringir.]]af fólki sem lagt hefur sitt af mörkum til að bæta þjónustuna. Við þurfum að mæta fólki þar sem það getur [[Forseti hringir.]]fengið þjónustu með auðveldum hætti, skjótari úrlausnum og með minni kostnaði.
Forseti. Eins og hefur komið fram í umræðunni er fjarheilbrigðisþjónusta mikilvæg viðbót fyrir heilbrigðisþjónustu og fyrir samfélagið, en mig langar að fókusera aðeins á hindranir, hvort stærstu hindranir í nýsköpun hér á landi séu oft, því miður, viðbrögð stjórnvalda. Tregða við að innleiða nýjungar, eins og nauðsynlegar fjarþjónustulausnir, hefur reynst brautryðjendum erfið. Stundum virðist sem kröfur til fjarlækninga séu meiri en kröfur til hefðbundinnar læknisþjónustu. Gott dæmi um slíkt eru nýleg fyrirmæli landlæknis um upplýsingaöryggi við veitingu fjarlækningaþjónustu. Þar er gerð krafa um að notendur þjónustunnar auðkenni sig með rafrænum skilríkjum sem fjölmargir einstaklingar hafa ekki aðgang að. Sem dæmi getur ungt fólk undir 18 ára aldri ekki auðkennt sig án samþykkis og aðkomu foreldra. Hvað með fólk sem ekki hefur íslenska kennitölu? Hvað með þá hópa fólks sem kæra sig hreinlega ekki um að nota rafræn skilríki sem eru auk þess þjónustuð af einu fyrirtæki, Auðkenni, sem er einkafyrirtæki og virðist hafa einokunarstöðu á markaði um rafræn skilríki? Hvað réttlætir íþyngjandi auðkenniskröfur sem þessar? Engin krafa er gerð um skilríki af neinu tagi þegar fólk mætir á heilsugæslu, sjúkrahús, til sálfræðings eða jafnvel þegar fólk sækir sér ráðgjöf hjá heilbrigðisstofnun símleiðis. Það verður engan veginn séð að eina tæknilega lausnin til að uppfylla skilyrði persónuverndarlaga í þessu sambandi séu rafræn skilríki. Þegar horft er til upplýsingaöryggis væri eðlilegra að skilja á milli aðgangs sjúklings annars vegar og heilbrigðisstarfsmanns hins vegar. Sjúklingur hefur alla jafna ekki aðgang að eigin sjúkraskrám í gegnum fjarþjónustubúnað og er því eðlismunur á þessu tvennu í skilningi persónuverndarlaga. Hvers vegna er gerð ströng krafa á sjúklinga um rafræn skilríki sem skilyrði vilji þeir nýta sér fjarlækningaþjónustu? Forseti. Ein helsta forsendan fyrir útbreiðslu rafrænnar heilbrigðisþjónustu er óheft aðgengi markhópsins að þjónustunni. Það væri gagnlegt að heyra frá hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hún telji þörf á að eiga í betra samráði við frumkvöðla í fjarlækningaþjónustu hér á landi til að tryggja að reglur sem settar eru um starfsemi þeirra sé ekki íþyngjandi og til þess fallnar að standa í vegi fyrir innleiðingu þessarar nýsköpunar, þessarar þjónustu. Það væri grátlegt að missa þetta mikilvæga frumkvöðlastarf úr landi.
Virðulegur forseti. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, fyrir þessa umræðu og hæstv. heilbrigðisráðherra, Svandísi Svavarsdóttur, fyrir hennar innlegg í umræðuna. Fjarlækningar eru ekki nýjar af nálinni á Íslandi eða í nágrannalöndum okkar. Þær hafa verið stundaðar hér með góðum árangri. Árið 1992 fór t.d. af stað tilraunaverkefni með sendingu röntgenmynda frá sjúkrahúsinu í Vestmannaeyjum til aflestrar hjá röntgenlæknum á Landspítala, og fleiri sjúkrahús bættust við á næstu árum með bættu fjarskiptasambandi. Þingmönnum hefur verið tíðrætt um Kirkjubæjarklaustur, sem hefur verið mjög framarlega í þessum málum og riðið á vaðið að frumkvæði heimamanna. Fjarlækningar er samheiti yfir mjög ólíka hluti eða allt frá einu símtali og í það að aðstoða við mjög flóknar aðgerðir og sjálfvirkni lækningatækja. Einn af hvötunum til þess að við Íslendingar bætum okkur í þessum málum eru erfiðleikar við mönnun heilbrigðisstarfsfólks á landsbyggðinni. Hins vegar má ekki gleyma því að þótt tæknin verði góð og hægt verði að bæta greiningu og meðferð með aðstoð fjarlækninga þarf fagfólk í mörgum tilfellum á báða enda. Þannig að þörfin fyrir mönnun flyst til og starfsmaðurinn nýtist væntanlega betur. Ný tækni getur gert sjúklingunum kleift að vera jafnvel í sambandi við lækninn sinn eða göngudeild í gegnum app í símanum GSM-sendingar o.s.frv. Þannig er meðferðaraðila gert viðvart ef meðferð gengur ekki sem skyldi eða atvik koma upp sem bregðast þarf við. Einnig hafa fræðslufundir eða svokallaðir klínískir fundir verið taldir með í umræðunni. Það er mjög mikilvægur vettvangur fyrir sí- og endurmenntun heilbrigðisstarfsfólks, sérstaklega þá sem starfað geta í litlum teymum. Fjarlækningar geta dregið úr þörf fyrir komu á göngudeildir til eftirlits og eftirfylgdar og jafnvel dregið úr kostnaði samfélagsins vegna ferðakostnaðar milli landshluta. Fjarlækningar eru klárlega komnar til að vera og við þurfum að efla okkur á því sviði. Hins vegar koma þær ekki í stað bráðaþjónustu á vettvangi. Þar þurfum við að tryggja mönnun um allt land.
Virðulegur forseti. Við erum að tala um fjarlækningar og ég tel að þær séu bara hið besta mál, ekki bara úti á landi heldur líka hér á höfuðborgarsvæðinu. Maður pantar tíma hjá heimilislækni og fær kannski tíma eftir mánuð en maður getur leyst málin einn, tveir og þrír með því að fara inn á heilsuvera.is, þá er maður kominn í sambandi við lækni. Maður er líka kominn í samband til að endurnýja lyf og annað. Þetta er bara hið besta mál og mjög þægilegt. Við eigum líka að horfa til nágranna okkar, t.d. Grænlendinga. Þeir standa framarlega í svona lækningum og þeir eru komnir langt vegna þess að þar eru fjarlægðir miklar og samgöngur stopular. Þeir hafa leyst sín mál mjög vel. Við eigum ekki að vera hrædd við tæknina. Þetta er framtíðin og við eigum að sjá til þess að allir geti komist að. Þótt við séum að tala um rafræn skilríki í dag þá hlýtur að vera framtíðin að það þurfi ekki nein sérstök rafræn skilríki. Það getur verið nóg að nota augnskanna eða fingrafar til að komast inn á svona síður. Það eiga allir að geta haft aðgang að þessu, tæknin er rétt handan við hornið og við eigum bara að sjá til þess að allir geti notað þetta. Þetta getur varðað svo marga eins og sjómenn, fólk með sykursýki og fleiri. Við eigum ekki að vera hrædd við þetta, við eigum að skoða þessa tækni og við eigum að vera helst með fremstu þjóðum og sjá til þess að allir geti haft aðgang að þessari þjónustu og þá erum við í fínum málum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Það er gríðarlega mikilvægt að við nálgumst umræðuna út frá víðu samhengi. Við sjáum fjarheilbrigðisþjónustu sem ákveðið tækifæri fyrir m.a. landsbyggðina, ekki síst varðandi þá þætti að við vitum að þegar fólk stendur frammi fyrir búsetuvali er aðgengi að þjónustu ofarlega, efst á lista, sérstaklega þegar kemur að málefnum heilbrigðismála og menntamála. Ekki síður er þetta náttúrlega áhugavert tækifæri líka fyrir sérfræðinga að hafa allt landið undir, að geta búið annars staðar en á suðvesturhorninu en veitt sömu þjónustu. Þess vegna er mikilvægt að tryggja að allir hafi aðgengi að tækninni og að ekki verði byrjað að loka á tilraunir vegna einhverrar hræðslu við nýja tækni og nýja þróun sem enginn á síðan að vera hræddur við. Það skiptir líka máli að við Íslendingar getum tekið hröð skref í sameiningu þekkingar og aðgengi að fagmennsku sérfræðinga. Við megum ekki líta á þessa byltingu sem við stöndum frammi fyrir með fjarheilbrigðisþjónustuna sem ógnun, heldur miklu frekar sem gríðarlega stórt tækifæri. Ég segi núna: Allir verða að fara upp á dekk. Við verðum að spyrja okkur hvort við séum að nýta alla þræði til að byggja upp fjarheilbrigðisþjónustu og nýta um leið fjármagnið eftir bestu fáanlegu leiðum. Getur hið opinbera til að mynda nýtt framlag einkaframtaksins, þeirra sprotafyrirtækja, nýsköpunarfyrirtækja sem nú þegar eru farin af stað og eru búin að afla sér ómældrar þekkingar og reynslu? Ég vil undirstrika að um leið og við getum tekið þessi skref varðandi fjarlækningar sem geta fært okkur í forystu þekkingarsamfélags, líka á sviði fjarheilbrigðisþjónustu, þarf skýra sýn og pólitíska forystu. Við megum ekki nálgast málið þannig að við byggjum upp hindranir, múra eða veggi, heldur eigum við miklu frekar að opna kerfið og nýta alla krafta hvort sem eru innan opinbera kerfisins eða hjá sjálfstætt starfandi aðilum.
Herra forseti. Nú eru líklega í kringum 19 ár síðan sá sem hér stendur tók þátt í því sem þá var kannski kallað tilraunaverkefni undir stjórn ágæts forstjóra heilbrigðisstofnunar úti á landi sem þá var. Það gekk bara bærilega og verkefnið var síðan flutt á annan stað og gekk líka vel þar. Þetta er því ekkert nýtt sem við erum að tala um. Við erum ekki að tala um eitthvað sem er tilraunaverkefni eða eitthvað sem við eigum að velta fyrir okkur. Þetta er það sem við eigum að gera, þetta er hægt. Það sem er sérlega mikilvægt í þessu eru kannski í grundvallaratriðum tvö, þrjú atriði. Í fyrsta lagi þurfum við að huga að allri menntun heilbrigðisstarfsfólks, að það að sinna þessari tegund þjónustu sé hluti af þeim pakka sem við bjóðum upp á þegar einhver ákveður að mennta sig til heilbrigðisstarfa. Það er gríðarlega mikilvægt vegna þess að slík þekking kemur ekki af sjálfu sér. Í öðru lagi finnst mér líka mjög mikilvægt að við hugsum ekki fjarheilbrigðisþjónustu fyrst og fremst sem viðbrögð við skorti á þjónustu eða viðbrögð við skorti á starfsfólki, heldur eigum við að hugsa þetta fyrst og síðast sem tækifæri til að bæta þjónustu, til að bæta þjónustuna við þá sem hana þurfa. Í umræðunni hefur komið fram að persónuverndarmál eru þarna undir og þau eru mikilvæg og þau verkefni þarf að leysa. Og það á bara að leysa þau. Við eigum ekki að láta þau vera hindranir. Við eigum að finna á þeim lausnir. Hægt er að fara margar leiðir og við erum þegar byrjuð að vinna á mörgum sviðum í því sambandi. Eins og hefur komið fram í umræðunni leysum við ekki öll mál í gegnum fjarheilbrigðisþjónustu, en það er mjög margt sem getur komið til. Til að mynda þjónusta [[Forseti hringir.]]á milli landa, ekki bara á milli landshluta.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að koma þessari mikilvægu umræðu á dagskrá og sömuleiðis hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir svör hennar. Í grunninn er um jafnréttismál að ræða, þ.e. að jafna aðgengi að sérfræðingaþjónustu án tillits til búsetu. Með eflingu fjarheilbrigðisþjónustu eru dýrmæt tækifæri til þess að vinna markvissar að veitingu sérhæfðrar heilbrigðisþjónustu, bættu aðgengi að þjónustu og aukinni hagkvæmni og í raun líka skilvirkni. Þá eru einnig tækifæri til hagræðis fyrir sjúklingana sjálfa, sem er ekki síður mikilvægt og birtist m.a. í lægri ferðakostnaði og sömuleiðis minni fjarveru frá fjölskyldu og minna vinnutapi sem oft er töluvert þegar ferðast þarf umtalsverðar vegalengdir til að hitta sérfræðilækna. Staðreyndin er að íslenska þjóðin er að eldast sem þýðir aukna þörf fyrir heilbrigðisþjónustu og þar skiptir aðgengi að þjónustunni miklu máli. Staðreyndin er líka sú að rannsóknir á heilsufari Íslendinga hafa sýnt að fólk sem býr utan höfuðborgarsvæðisins býr við lakara heilsufar, sem er mikið áhyggjuefni. Það er því alveg ljóst að við þurfum að bæta þjónustuna. Fjarheilbrigðisþjónusta er mikilvægur hlekkur í því og eins og fram hefur komið er tæknin til staðar en enn á eftir að taka mörg skref og m.a. aðlaga kerfið og tryggja fjármögnun og fjármögnunarferla. Í því samhengi vil ég hvetja hæstv. ráðherra til að nýta tækifærið og hugsa aðeins út fyrir boxið og íhuga hvort e.t.v. sé ekki rétt að hætta að nota sama excel-skjalið fyrir höfuðborgina og fyrir landsbyggðina yfir höfuð. Við erum fámenn þjóð sem býr í stóru landi og það hefur ýmsan kostnað í för með sér. Það er löngu tímabært að horfa öðruvísi á veitingu þjónustu á landinu til þess einmitt að nýta fjármuni í heilbrigðisþjónustuna sem best með það að markmiði að tryggja bestu mögulegu þjónustu fyrir almenning hvar sem er á landinu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson og hæstv. ráðherra fyrir að taka þetta mál upp. Ég hef fylgst með þessari umræðu af athygli vegna þess að ég er alveg blankur í þessu máli. Ég fylgist með af áhuga og athygli vegna þess að ég er ekki vel að mér um þetta. Það hefur komið fram í umræðunni að þetta er ekkert nýtt af nálinni. Hv. þm. Ólafur Gunnarsson var að tala um að það væru 19 ár síðan hann kom að þessu máli, þessari vinnu, og kannski eitthvað lengra síðan þetta hófst hér. Þetta er orðinn langur tími og þróunin hefur verið í gangi en greinilega ekki komist til skila til mín, ég hafði ekki hugmynd um það. Ég var meira svona í andaglasi og á miðilsfundum, það segir nú kannski svolítið um aldurinn á mér. Þetta er mjög athyglisvert og tæknin er einhvern veginn allsráðandi í þessari umræðu og möguleikar í þessum efnum eru vegna tækniframfara. Það er mjög gleðilegt að sjá hvað hægt er að gera í sambandi við tæknina. Samt sem áður kemur mér í hug, og það hefur komið fram hér í ræðum, að við búum í strjálbýlu landi og erfitt hefur reynst að manna læknisþjónustu á landsbyggðinni, og gerðar hafa verið alls konar tilraunir með það. Það mun aldrei breytast að það að hitta lækni augliti til auglitis er kannski það sem er heilladrýgst þegar upp er staðið. Þetta er mjög áhugaverð þróun og gaman að fylgjast með og ég mun gera það hér eftir.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Þegar ég heyri orðið fjarlækningar kemur mér eiginlega ekkert í hug nema tækifæri. Þetta eru tækifæri sem við þurfum að vanda okkur við að nýta og kjörið tækifæri í þeirri þróun sem hefur átt sér stað, hvernig veiting heilbrigðisþjónustu hefur breyst, sérhæfingin sem við höfum mikið rætt, vöntun á mannskap til að sinna störfunum og ekki síst aðgengi, hvernig hægt er að tryggja sem best aðgengi. Þarna held ég að sé komið tækifæri til að nýta starfskrafta þeirra sem sinna heilbrigðisþjónustu sem allra best og auka teymisvinnu og annað slíkt. Við erum oft að ræða hér hve erfitt er að fá lækna til starfa úti á landi eða fá þá til að manna sérhæfð störf hér á landi. Þarna er komið gullið tækifæri fyrir lækninn að flytja heim í gamla héraðið sitt og sinna sérhæfingu sinni um allt land frá stað úti á landsbyggðinni og þess vegna sinna sérhæfingu sinni um allan heim þaðan. Þetta getur verið í báðar áttir, ekki bara til þess að auka aðgengi að þjónustunni heima í héraði heldur er líka hægt að veita þjónustuna þaðan eftir því um hvaða þjónustu er að ræða. Ég vil leggja áherslu á það hér að við þurfum að hugsa samhliða þessu, eins og við höfum oft rætt, um mikilvægi uppbyggingar á bráðaþjónustu utan spítala. Auka þarf menntun og hæfileika þeirra sem sinna sjúkraflutningum, þessari bráðaþjónustu, á vettvangi, af því að ferðamönnum hefur fjölgað. Slíkt starfsfólk, ef hlutirnir eru hugsaðir frá upphafi, getur orðið til að vera á hinum enda fjarlækninganna, þannig að hægt sé að nýta það á heilsugæslu til aðstoðar við sérfræðingana. Það þarf að nýta starfsfólkið, bæði á vettvangi og í heilsugæslunni.
Virðulegi forseti. Í þingsályktunartillögu sem hæstv. heilbrigðisráðherra lagði fram fyrir nokkrum vikum var innihaldinu fagnað nokkuð einróma af þingheimi. Er það vel því að um mikilvægt framfaraskref er að ræða með framlagningu ályktunarinnar. Hún er til marks um ákveðna langtímasýn og framtíðarsýn og í 2. mgr. ályktunarinnar er orðið framtíðarsýn beinlínis notað í þessu samhengi. Ég segi nú bara: Loksins. Þetta er nauðsynlegt skref ef við eigum að njóta skilvirks og vandaðs heilbrigðiskerfis hérlendis. Þeir mikilvægu möguleikar sem fjarlækningar fela í sér hafa örugglega ekki farið fram hjá neinum hér í dag. Eins kemur vilji til fjarlækninga fram í stjórnarsáttmálanum sjálfum. Með hlutfallslega mjög litlum kostnaði opnast með fjarlækningum fjölmörg tækifæri til nýsköpunar, bæði innan heilbrigðiskerfisins sjálfs sem og tæknigeirans, fyrir hugbúnaðarþróun o.s.frv. Þarna geta skapast störf. Ég vil nota tækifærið til að tengja þetta líka aðeins umræðunni, eins og hv. þm. Vilhjálmur Árnason gerði hér rétt áðan, um brothættar byggðir. Ég vil leggja til að við sem störfum hér séum með ákveðin fjarlækningargleraugu þegar við nálgumst önnur vandamál sem snúa að þeirri vinnu sem við vinnum hér inni. Það er hægt að tengja þetta miklu meira saman en fólk heldur kannski í fyrstu. Ég hef minnst á öppin og hversu mikið það tengist tækniþróun og hugviti, allir möguleikar sem við höfum þar. Í óundirbúnum fyrirspurnum var einmitt rætt um skort á hjúkrunarrýmum sem hefur verið endurtekið viðkvæði hér í þingsal síðustu ár. Þá mætti líka spyrja hvort fjarlækningar skapi þar tækifæri. Sjúklingar sem þurfa ekki intensífa umönnun geta kannski sótt dagrými í staðinn fyrir almenn rými. Það eru alls konar slíkir hlutir sem hægt er að tengja beint. Eins var minnst á menntun hér áðan. Fjarmenntunarmöguleikar geta verið á báða vegu eins og hv. þingmaður kom inn á rétt áðan. Ég fagna þessari umræðu og þakka málshefjanda fyrir hana.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu sem er mjög þörf. Fjarlækningar verða æ mikilvægari þáttur í heilbrigðismálum um allt land. Með þeim má jafna aðgengi að heilsugæslu og þjónustu sérfræðinga á landsbyggðinni og ekki bara hér á landi heldur getur þetta átt við aðgengi að sérfræðiþekkingu erlendis. Samskipti eru upphaf og endir á góðri þjónustu og leiðarstef í heilbrigðisþjónustu til að snerta sem flesta. Notkun stafrænna lausna í heilbrigðisþjónustunni fer vaxandi og mun halda áfram á komandi árum. Þetta skiptir máli bæði fyrir þjónustuveitendur og notendur. Þetta gæti átt við heilbrigðisstarfsmenn á hjúkrunarheimilum úti á landi þar sem eru mjög veikir sjúklingar sem eiga erfitt með að ferðast hingað til höfuðborgarinnar til að leita sérfræðinga, en bæði læknar og hjúkrunarfræðingar gætu nýtt fjarlækningar í sínum störfum til samtals við stærri hóp fagaðila, enda virkar þetta eins og aðrar leiðslur, þær virka í báðar áttir. Virðulegi forseti. Hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir hefur lagt fram þingsályktunartillögu ásamt tíu öðrum þingmönnum um velferðartækni þar sem heilbrigðisráðherra er hvattur til að skipa starfshóp sem meti með hvaða hætti velferðartækni geti nýst í þjónustu við eldra fólk og fatlaða, þar með talið að skoða hvernig fjarþjónusta geti nýst hér á landi með hliðsjón af reynslu annarra Norðurlanda. Velferðartækni nær yfir fjölmargar tæknitengdar lausnir í þágu notenda sem eru til þess fallnar að viðhalda og auka færni og samfélagsþátttöku og lífsgæði. Þarna kemur inn réttur til sjálfstæðrar búsetu. Það er fólki mikilvægt að búa sem lengst heima óháð aldri og þverrandi heilsu. Þar getur velferðartækni nýst og skapað aðstæður til að búa lengur heima og er það mikilvægt heilbrigðis- og lýðheilsumál. Virðulegi forseti. Með því að nýta okkur tæknina þá náum við til breiðari hóps um land allt og einnig gæti þetta náð til sjómanna á hafi úti. Þannig væri hægt að ná að greina fyrr bráðaveikindi og afleiðingar slysa á skipum og bregðast svo við því með viðeigandi hætti úr landi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum sem hafa tekið þátt fyrir góðar umræður. Ég spái því að þetta verði ekki í síðasta skipti sem við ræðum þennan málaflokk. Það sem hægt er að taka með sér úr þessu er að við erum sammála um mikilvægi fjarheilbrigðisþjónustu almennt. Það hefur verið rætt hér um landsbyggðina og það gengur í báðar áttir, sannanlega, þjónusta sem landsbyggðin getur þegið og þjónusta sem landsbyggðin getur veitt. Þetta er líka mikilvægt fyrir þéttbýlið vegna þess að við erum ekkert of vel haldin hér af aðgengi okkar að heilbrigðisþjónustunni, sérstaklega hvað tímann varðar. Starfsfólk. Það hefur komið fram að starfsfólk í heilbrigðisþjónustu býr við mikla hættu á kulnun í starfi og kulnun er ekki síst afleiðing af álagi og tilbreytingarleysi í störfum. Yfirvöld sjá fram á möguleika til að bæta þjónustuna. Frumkvöðlar. Ísland þarf nýsköpun og ef einhvers staðar er rétt að segja að hér getum við verið í fararbroddi þá er það þegar kemur að nýsköpun í fjarlækningum í okkar strjálbýla landi, okkar strjálbýla netvædda landi með vel menntað heilbrigðisstarfsfólk. Þetta er gríðarlega sterkt tæki til að tikka í öll þessi mikilvægu box. Það er samt eitt sem er ástæða til að vara við og mig langar að gera að lokaorðum mínum, það er sú lenska íslenskra stofnana og íslenskra ráðamanna, lenska kerfisins, að þurfa að finna upp hjólið. Ég held að akkúrat núna þurfum við að varast það að beina kröftunum og fjármagninu fyrst og fremst í það að sérsmíða eitthvert kerfi sem við sitjum svo uppi með af því að það verður of dýrt að snúa af þeirri braut. Fegurðin í þeirri þróun sem er að eiga sér stað víða, að nota netið, er sú að kerfin eru ekki svo mikilvæg heldur forritin og það sé hægt að hreyfa sig hægt. Umfram allt þarf sú þjónusta sem á að veita í gegnum fjarlækningar að vera skilgreind í gegnum stefnumótun. Hvað er það sem við ætlum að fá út úr þessu? Hvernig þjónustu viljum við veita fólki? Hvernig ætlum við að jafna aðgengi? Hvernig ætlum við að veita starfsfólki tækifæri [[Forseti hringir.]]á að veita bestu mögulegu þjónustuna? Við gerum það ekki með því að niðurnegla núna í upphafi eitthvert kerfi [[Forseti hringir.]]sem mun síðan ráða ferðinni um ókomin ár. - Ég þakka umræðuna.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka fyrir góða umræðu. Hér eru nokkrir punktar í lokin. Í fyrsta lagi vil ég taka undir það sem hefur komið fram hjá nánast öllum sem hafa tekið til máls og það er hversu mikil tækifæri eru í tæknilausnum til að bæta þjónustuna og jafna aðgengi. Það er lykilatriði. Í öðru lagi vil ég segja að það er mjög mikilvægt við innleiðingu tækni að horfa með heildstæðum hætti á málið þar sem öryggi er í forgrunni án þess að reistar séu tæknilegar girðingar sem mögulega takmarka samstarf, ég tek algjörlega undir þau sjónarmið. Það er líka í samræmi við niðurstöðu hópsins sem ég vék að áðan. Ég vil líka segja að innleiðing og framkvæmd fjarheilbrigðisþjónustu snýst ekki bara um hagnýtingu nýrrar tækni heldur ekki síst um framsýna stjórnendur, kjark til skipulagsbreytinga, mótun á nýju verklagi og vinnuflæði þar sem þjónusta við sjúklinginn er í forgrunni. Ég vil taka undir það sem hv. málshefjandi nefnir að þetta skiptir líka máli til að vera með sem mest spennandi starfsumhverfi og ögrandi möguleika til að þróa sig í starfi. Þetta er þess vegna líka mönnunarmál. Breytingarnar krefjast í raun og veru aðkomu allra sem í hlut eiga og góð samvinna er þar mjög nauðsynleg til árangurs. Hér komu nokkrir inn á það að við ættum að gæta okkar á því að nota ekki sömu excel-skjölin fyrir landsbyggðina og höfuðborgarsvæðið. Ég er mjög meðvituð um það. Núna er okkar nýjasta verkefni Þróunarmiðstöð heilsugæslu á landsvísu þar sem við gætum að því að allir möguleikar séu undir og gætum líka að því þegar við erum að fara yfir greiðslumódel heilsugæslunnar að það gildir ekki endilega það sama um höfuðborgarsvæðið og landsbyggðina. Einnig var nefnd fyrirmyndin frá Grænlandi. Grænlendingar eru komnir mjög langt í því að nýta sér þjónustu af þessu tagi og þróa hana. Við eigum og höfum verið í samstarfi á vestnorrænum vettvangi [[Forseti hringir.]]að fjalla sérstaklega um reynslu Grænlendinga af fjarheilbrigðisþjónustu og munum þróa það áfram. Enn aftur vil ég þakka fyrir góða umræðu, virðulegi forseti.
Frú forseti. Þetta er áframhaldandi fyrirspurn. Ég var með fyrirspurn til þáverandi félags- og jafnréttismálaráðherra - nú er hann orðinn félags- og barnamálaráðherra - Ásmundar Einars Daðasonar einhvern tímann fyrir jól, minnir mig. Nú langar mig að spyrja dómsmálaráðherra því að í fyrirspurn minni til félagsmálaráðherra vísaði hann til þess að hans málefnasvið væri barnavernd en hann hafði ekki að gera með útlendingamál í þessu tilfelli eða dvalarleyfisþáttinn, hann vísaði til dómsmálaráðherra. Ég beini því spurningum mínum til dómsmálaráðherra. Ástæðan fyrir því að ég er að fara af stað með þetta og er að spyrja að þessu er sú að ég er einn af talsmönnum barna. Allir þingflokkar hafa tilnefnt einn í sínum þingflokki til að vera talsmenn barna. Þetta er verkefni Barnaheilla, UNICEF á Íslandi og umboðsmanns barna. Þar lofum við að við setjum í forgang og höfum það að leiðarljósi - leiðarljós er orðið sem er notað - í okkar starfi að tryggja að lögum um barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sé fylgt eftir. Í fyrirspurn til ráðherra með ósk um munnlegt svar er ég að sinna skyldu minni sem eftirlitsaðili með því hvort þessum lögum sé fylgt. Í 1. mgr. 3. gr. segir: „Það sem barni er fyrir bestu skal ávallt hafa forgang þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafarstofnanir gera ráðstafanir sem varða börn.“ Jafnframt segir í 2. mgr. 2. gr.: „Aðildarríki skulu gera allar viðeigandi ráðstafanir til að sjá um að barni sé ekki mismunað eða refsað vegna stöðu eða athafna foreldra þess, lögráðamanna eða fjölskyldumeðlima, eða sjónarmiða sem þeir láta í ljós eða skoðana þeirra.“ Óháð stöðu foreldranna eigum við, samkvæmt lögum, að hugsa um það sem er barninu fyrir bestu. Ég sá í fréttum, og ég hef talað við lögmann þessara aðila, rúmlega ársgamlan dreng sem heitir Filip Ragnar. Foreldrar hans eru með dvalarleyfi á Íslandi sem námsmenn en hann fær ekki dvalarleyfi. Það er ákvæði í útlendingalögum, 71. gr. 5. mgr., sem heimilar að veita undanþágu. Það er einhver brotalöm þarna en það má samt veita undanþágu. Þá er sérstaklega talað um, bæði í greininni sjálfri og í greinargerðinni, að það sé gert til að tryggja réttindi barnsins. Nú var ég að tala um hvaða réttindi barnið hefur samkvæmt lögum, að allar þessar stofnanir hins opinbera geri það sem er barninu fyrir bestu. Og það sem er barninu fyrir bestu, í tilfelli Filips Ragnars og Ernu Reka, sem er ekki með dvalarleyfi hér því að foreldrar hennar eru ekki með dvalarleyfi - þar sem hún er ekki með dvalarleyfi fær hún ekki þau réttindi sem önnur börn á Íslandi hafa - erum við ekki að gæta að jafnræðissjónarmiðinu sem ég nefndi í 2. mgr. 2. gr. laga um réttindi barnsins. Við ráðherra höfum eitthvað talað um þetta en ég vil fá skýrt upp: Hver er staðan hvað þessi mál varðar? Hvaða vinna er í gangi í ráðuneytinu til að réttindi barnsins og það sem barni er fyrir bestu sé virt?
Virðulegur forseti. Það hefði kannski verið til skýringar og upplýsandi að heyra hvaða réttindi það eru nákvæmlega sem hv. þingmaður telur að umrædd börn séu að missa af í þessum efnum. [[Gripið fram í.]]- Ýmis félagsleg réttindi, er kallað hér fram úr þingsal. Það er ágætt að hafa í huga að við hv. þingmaður höfum rætt þessi mál áður hér í salnum, en rétt er að árétta það samt að börn sem fæðast hér á landi fá svokallaða kerfiskennitölu, hljómar auðvitað ekki vel að byrja lífið á kerfiskennitölunni en þannig er það nú samt og þau eru skráð í þjóðskrá. Það er raunveruleikinn og þau börn hafa komist inn á leikskóla og notið ýmissar annarrar þjónustu á meðan foreldrar þeirra njóta dvalarleyfis við nám, svo það sé tekið sérstaklega sem dæmi. En það kann auðvitað að vera að hv. þingmaður kunni dæmi af einhverju þar sem barnið fær ekki slíka þjónustu og það er auðvitað ekki gott. En mig langar líka að nefna og rétt að menn hafi það í huga að handhafar dvalarleyfis hér á landi eru sjúkratryggðir, af því að það er kannski helst horft í þau réttindi, þau eru kannski mikilsverðust í þessu sambandi, að þau börn eru sjúkratryggð eftir sex mánaða búsetu. Börn yngri en 18 ára eru sjúkratryggð með foreldrum sínum. Þetta á við bæði um íslenska ríkisborgara og aðra sem koma hingað eftir dvöl erlendis, að menn fara ekki inn í kerfið fyrr en eftir sex mánuði. Foreldrar sem eru hér á grundvelli dvalarleyfis, t.d. vegna náms, detta ekki sjálfkrafa inn í sjúkratryggingakerfið hér á landi, en fólki er að sjálfsögðu ávallt frjálst að kaupa sér sjúkratryggingu á meðan dvalið er hér. Það þekkist mjög vel. Verið er að skoða hvaða réttinda börn sem fæðast íslenskum námsmönnum erlendis, íslensk börn erlendis, njóta í löndunum til samanburðar. Í dómsmálaráðuneytinu er núna til skoðunar að yfirfara dvalarleyfiskafla útlendingalaga í heild sinni til að sníða af ýmsa vankanta sem hafa komið í ljós við framkvæmd laganna. Við þá vinnu verður jafnframt tekið til skoðunar hvort rétt sé að bæta við nýju ákvæði í lögin sem taki til barna sem fæðast hér á landi á meðan foreldrar þeirra eru með dvalarleyfi sem veitir ekki rétt til fjölskyldusameiningar. Þetta mál hefur m.a. verið til umræðu á vettvangi þverpólitískrar þingmannanefndar um útlendingamál og þar var rætt að frekar en að bæta við auknum heimildum til fjölskyldusameiningar fyrir námsmenn sérstaklega myndum við skoða það hvort öll börn sem fæðast hér á landi og eiga foreldra með dvalarleyfi ættu að fá sambærilegt dvalarleyfi og foreldrarnir. Slíkt ákvæði myndi ná til stærri hóps en bara barna námsmanna sem fæðast hér á landi og hlýtur að vera mikilvægt, líka í ljósi jafnræðisins sem hv. þingmaður vísaði til. Áætlað er að vinna við undirbúning frumvarps fari fram á næstu mánuðum og vonast er til að hægt verði að leggja fram frumvarp kannski á næsta þingvetri. Að þessu leyti reynist það eðlilegt. En ég árétta það líka að mikilvægt er að menn hafi það í huga hvernig þessu er háttað í öðrum löndum. Börn íslenskra námsmanna erlendis, a.m.k. í mörgum löndum sem við sækjum mikið í nám, njóta ekki sérstaks réttar til þess sem kallað er efnahagsleg og félagsleg réttindi í þeim löndum, heldur njóta réttar með foreldrum sínum. Það þarf líka að hafa það í huga að hagsmunir barns eru alltaf fyrst og fremst þeir að vera með fjölskyldu sinni og njóta þeirra réttinda sem fjölskylda hefur.
Frú forseti. Í rauninni stendur eftir að það er vinna í gangi og ábendingar hafa komist til skila, en samkvæmt lögfræðingi Ernu Rekas, þar sem foreldrarnir eru ekki með dvalarleyfi, hefur hún ekki ákveðin félagsleg réttindi þar sem þau eru bundin við lögheimilisskráningu hennar. Til að mynda hefur hún ekki, með leyfi forseta, „rétt á læknisþjónustu hérlendis, tannlæknaþjónustu, ekki rétt til að ganga í leikskóla í því sveitarfélagi sem hún býr í þar sem skilyrði um inntöku er um skráð lögheimili á Íslandi.“ Það eru greinilegar brotalamir þarna. Ég vil spyrja hvernig dómsmálaráðherra myndi bregðast við ef ég eða aðrir gætum bent á að þarna sé ekki verið að tryggja að barnið hafi jöfn réttindi á við önnur börn samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, en það segir í 2. mgr. 2. gr. hans að það er ekki staða foreldranna sem skiptir máli þegar það kemur að réttindum barnsins. Sama hvernig það er gert, hvernig ráðherra er bent á það, ef það eru þannig brotalamir í kerfinu að núna eru börn á Íslandi sem ekki fá þau réttindi sem þau eiga að hafa samkvæmt lögum - og það kemur alveg skýrt fram frá UNICEF að meðan barn er innan okkar landamæra á það rétt á þeim réttindum sem segir í okkar lögum - ef það er hægt að benda ráðherranum á það, væri þá ekki eðlilegast að ráðherra myndi bregðast sem fyrst við? Ráðherra noti þær heimildir sem hann hefur til að koma tímabundið með einhverjar undanþágur til að tryggja réttindin séu til staðar. Það segir í útlendingalögum að Útlendingastofnun sjálfri er heimilt, með leyfi forseta, „að víkja frá skilyrðum ákvæðis þessa ef sérstaklega stendur á enda krefjist hagsmunir barnsins þess.“ Og svo segir í 6. mgr. sömu greinar: „Ráðherra er heimilt að setja í reglugerð nánari skilyrði fyrir dvalarleyfi á grundvelli þessarar greinar …“ Ráðherra hefur heimildir í lögum til að grípa inn í fyrr áður en fram fer einhver heildarendurskoðun eða endurskoðun á dvalarleyfiskaflanum og bregðast við þannig að börnin njóti réttinda sem fyrst. Er ráðherra tilbúinn að stíga þau skref?
Virðulegur forseti. Það er auðvitað alfa og omega okkar réttarríkis að menn njóti réttar lögum samkvæmt. Það kann að vera að hv. þingmaður hafi mismælt sig þegar hann rakti dæmi um að foreldrar hefðu ekki dvalarleyfi. Ef svo er, þá er auðvitað ekki um það að ræða að barnið njóti annars réttar en foreldrarnir enda nefndi ég það að það er barni fyrir bestu að fylgja foreldrum sínum. Það þarf líka að huga að því að ef barn fær hér réttindi, t.d. rétt á heilbrigðisþjónustu og öðru, kann það að missa rétt í sínu landi líka. Það er ekki um það að ræða að menn geti hoppað á milli landa til að sækja sér heilbrigðisþjónustu víða. Mest um vert í þessu er réttur að lögum. Varðandi dæmin sem hv. þingmaður rekur og vill meina að barn njóti ekki réttar sem það hafi lögum samkvæmt þá held ég að það sé misskilningur hjá hv. þingmanni vegna þess að þá er ástæðan sú að börnin njóta einmitt ekki réttar að lögum. Það er einmitt það sem við erum að skoða í dómsmálaráðuneytinu og í hinni þverpólitísku nefnd þingmanna sem hefur til skoðunar útlendingalögin. Það kann mjög vel að vera að við breytum þessum kafla er varðar réttindi barna, þeirra barna sem fæðast hér en eru börn fólks með tímabundin dvalarleyfi hér á landi. Það er sjálfsagt að gera það en það þarf auðvitað að vera lögum samkvæmt. Við þurfum líka að hyggja að því að menn séu ekki með því að missa kannski mikilsverð réttindi í öðrum löndum, í sínu heimalandi, sem hugsanlega kunna að veita betri þjónustu - þótt við veitum frábæra þjónustu hér, t.d. á heilbrigðissviði - að menn séu ekki missa enn þá betri eða fjölbreyttari þjónustu í sínu heimalandi. Þetta þarf allt að skoða og ég trúi ekki öðru en að við hv. þingmaður getum verið sammála um a.m.k. markmiðið, að börnin njóti sömu réttinda og foreldrarnir hér. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það.
Frú forseti. Ég vil spyrja hæstv. dómsmálaráðherra að því hvers vegna þingsályktun, sem samþykkt var í september 2016 af fulltrúum allra flokka á þingi, um að fullgilda valkvæðan viðauka við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, hafi ekki verið framfylgt fyrir árslok 2017. Einnig spyr ég hverju þær tafir sæti, en núna er rúmt ár síðan að það átti að vera búið að fullgilda valkvæða viðaukann. Hvenær má búast við því að þingsályktuninni verði framfylgt af hálfu ráðuneytisins? Mætti kannski flýta ferlinu með því að utanríkisráðuneytið tæki málið að sér? Alþingi ályktaði á árinu 2016 um að valkvæður viðauki við samninginn skyldi fullgiltur. Viðaukinn felur í sér mikilvægar réttarbætur fyrir fatlað fólk, annars vegar kvörtunarleið fyrir einstaklinga til nefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna um réttindi þess, og hins vegar leið fyrir nefndina til að rannsaka alvarleg og kerfisbundin brot gegn samningnum með samþykki viðkomandi aðildarríkis. Núna erum við búin að fullgilda meginsamninginn. Við undirrituðum þennan valfrjálsa viðauka á sínum tíma árið 2007. Við vorum gagnrýnd mjög lengi fyrir að hafa ekki fullgilt hann, en það var síðan gert 2016, eins og ég sagði áðan. Valfrjálsa bókunin mælir fyrir um kæruleið fyrir einstaklinga og hópa sem telja að íslensk stjórnvöld hafi ekki veitt þeim þann rétt sem þeim ber samkvæmt samningnum og hafa árangurslaust, eins og dæmi sýna því miður, nýtt þau úrræði sem þeir hafa samkvæmt íslenskum lögum og stjórnkerfi til að ná því fram sem þeir telja sig eiga rétt samkvæmt samningnum. Með þessu er verið að styrkja réttarstöðu þeirra og draga fram þær kæruleiðir sem eru mögulegar. Eftirlitsnefndin getur síðan óskað upplýsinga frá ríkjum og beint tilmælum til þeirra. Með því að fullgilda valfrjálsu bókunina verður virkara aðhald með ríkjum um að framfylgja samningnum. Réttaröryggi fatlaðs fólks verður þá um leið meira og mannréttindi þess verða betur varin. Þess ber að geta að um 90 lönd hafa nú þegar fullgilt viðaukann og við viljum að sjálfsögðu vera í hópi þeirra. Ég sé ekki neina ógnun sem ætti að fylgja því að framfylgja samhljóða ályktun þingsins frá 2016. Mér leikur hugur á að vita hver afstaða ráðherra er til þess að að fullgilda eða koma með tillögu hingað til okkar um að fullgilda sem fyrst valkvæða viðauka samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegur forseti. Rétt er að árétta að þingsályktunartillögur sem samþykktar eru í þessum sal eru auðvitað bara þingsályktanir og í eðli sínu yfirlýsingar Alþingis á hverjum tíma. Ég vil nefna atriði sem mér finnst skipta máli, að frá því að Alþingi ályktaði um valkvæða viðauka hafa tvennar alþingiskosningar verið haldnar, 2016 og 2017. Ég vil einnig nefna að þingleg meðferð slíkra mála er allt önnur en lagafrumvarpa og menn hafa oft verið glannalegir í því sem þeir setja inn í þingsályktanir og fengið samþykkt alls kyns mál af óskalistum ýmissa þingmanna. Ég segi ekki að þingsályktunartillögurnar hafi nánast gengið kaupum og sölum en menn hafa stundum notað þær til að semja um þinglok eða önnur efni. Ég bendi á að þingsályktunartillögur hafa ekki lagagildi. Varðandi þá þingsályktun sem vísað er til er gott að rifja upp að lögð var fram þingsályktunartillaga um fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um fatlaða, einföld tillaga sem þingheimur vildi standa mjög vel að og fékk þinglega meðferð í samræmi við þær meðferðir sem þingsályktunartillögur fá. En á síðustu metrunum, á síðustu klukkustundunum, var tillögunni breytt með þeim hætti að bætt var inn í hana að einnig yrði ályktun þingsins að fullgilda ætti valfrjálsa bókun. Sú breyting fékk enga þinglega meðferð, enga umsögn frá m.a. dómsmálaráðuneytinu eða öðrum, ekkert kostnaðarmat fór fram og þar fram eftir götunum. Ég vil nefna þetta í upphafi. Þá vil ég segja að síðustu ár hefur hlutur alþjóðasamstarfs aukist ár frá ári á kostnað innlendrar löggjafar og Íslendingar hafa undirgengist mannréttindasáttmála Evrópu sem á mikla skyldleika við mannréttindaákvæði stjórnarskrár. Það hefur einnig umtalsvert afsal fullveldis átt sér stað til að geta tekið þátt í EES-samningnum og í báðum þeim samningum eru ýmis ákvæði sem hafa það að markmiði að tryggja fullveldi. Sem dæmi má nefna að í EES-samningnum er leitast við að tryggja að ákvarðanir séu teknar af stofnunum á okkar vegum fremur en sjálfu Evrópusambandinu. Það er ágætt að kynna þessa þingsályktun. Fyrir nokkrum árum ályktaði Alþingi að valkvæði viðaukinn skyldi einnig fullgiltur en við nánari eftirgrennslan kemur í ljós að þessi samningur er ekki bara tilgangslaus heldur segir í þingsályktuninni að hann feli ekki í sér ný réttindi til fatlaðs fólks heldur feli í sér að erlend eftirlitsnefnd hagsmunaaðila muni skera úr um stöðu þeirra sem skjóta máli sínu til nefndarinnar. Þannig felur þingsályktunin í sér að þegar tilteknir einstaklingar hafa tæmt kæruleiðir innan lands án þess að fá það sem þeir vilja fyrir raunverulegum dómstólum þá geti þeir reynt fyrir sér með málskoti til nefndra hagsmunaaðila þar sem litlar líkur eru á að niðurstaðan uppfylli lágmarkskröfur sem gera má til dómsúrlausna. Eftirlitsnefndir Sameinuðu þjóðanna hafa lagt til að Ísland undirgangist valkvæðu bókanirnar svo að kærunefndir Sameinuðu þjóðanna geti öðlast lögsögu í tilteknum málaflokkum sem hafa fram að þessu verið samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og samningur Sameinuðu þjóðanna um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi. Það er allur gangur á því hvort hin Norðurlöndin hafi innleitt þær bókanir. Hv. þingmaður nefndi rök sem mæla með því að innleiða hina valfrjálsu bókun en það eru ýmis rök, og að mínu mati rök sem vega þyngra, sem mæla gegn því að hún sé innleidd, sem á svo sem við um hinar líka. Þau rök eru að álit þessara nefnda eru óbindandi og því óhagstæðari leið fyrir kærendur en niðurstöður t.d. Mannréttindadómstóls Evrópu. Það er hætta á að kæruleiðirnar skapi óraunhæfar væntingar meðal almennings og hagsmunaaðila sem átta sig jafnvel ekki á því að um óbindandi álit er að ræða. Ég vil líka nefna að það skiptir verulegu máli að mannréttindi á Íslandi eru þegar tryggð og því bæta þessar bókanir í raun engum réttindum við, eins og kemur stundum fram í ályktunum Alþingis, t.d. í ályktun um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Sumar bókanirnar varða matskennd réttindi, jafnvel stefnuyfirlýsingar, þar sem aldrei er hægt að vita fyrir fram hver niðurstaðan verður og eru ekki leiðbeinandi á nokkurn hátt. Ekki eru gerðar miklar hæfiskröfur til nefndarmanna í nefndinni sem kjörnir eru til setu í eftirlitsnefndum víðs vegar að úr heiminum og koma oft úr hópi hagsmunaaðila og því varla um óvilhallar úrskurðarnefndir að ræða. Þetta skiptir mjög miklu máli þegar menn tala um að ætla að fela einhverjum [[Forseti hringir.]]að fjalla um réttindi eða skyldur bæði borgaranna og ríkjanna sem um ræðir.
Frú forseti. Mig langar að nýta tækifærið og spyrja ráðherra út í þingmál Samfylkingarinnar um lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Í því máli er einmitt kallað eftir fullgildingu á þeim viðauka sem er til umfjöllunar og lögfestingin væri því heillaskref. Þingheimur tók vel í þessa þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar og þingmenn velferðarnefndar sömuleiðis sem og umsagnaraðilar. Málið er tilbúið til afgreiðslu. Með leyfi frú forseta: Geðhjálp hvetur Alþingi Íslendinga til að samþykkja þingsályktunartillöguna og leggja þar með sitt lóð á vogarskálarnar til mannréttindabaráttu fólks með geðfötlun og aðra fötlun. Öryrkjabandalag Íslands fagnar innilega framkominni tillögu og undirstrikar mikilvægi þess að hún verði samþykkt. Verði tillagan ekki samþykkt eru skýr rök fyrir því að með slíku aðgerðaleysi væri löggjafinn enn og aftur að neita fötluðu fólki um að njóta sjálfsagðra réttinda til jafns við aðra. Umboðsmaður barna fagnar tillögunni og telur að lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks muni styrkja stöðu fatlaðra barna hér á landi. Hæstv. ráðherra. Er eftir nokkru að bíða?
Virðulegur forseti. Valkvæði viðaukinn er inni að kröfu hagsmunasamtaka fatlaðra. Þau vilja fá þetta inn, þau vilja fá hann staðfestan. Það er enn þá í gangi og nýlegir dómar fallnir sem kveða á um að ekki sé hægt að fara að lögum um aðgengi vegna þess að ekki er búið að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðra. Ég segi fyrir mitt leyti: Hvers vegna ósköpunum? Þetta er síðan 2016 og reynt er að gera lítið úr þessu. Hvers vegna í ósköpunum er alltaf verið að þæfa mál sem varða öryrkja, þæfa þau þannig að allt verði einhvern veginn flókið, vonlaust? Við eigum að fara að hugsa málið upp á nýtt og reyna að sjá til þess að réttindi þeirra sem eru vörðuð í samningi Sameinuðu þjóðanna um fatlað fólk, að þeir samningar séu bara lögfestir og að gengið sé frá viðaukum og öllu. Það er vilji þingsins. Þess vegna er alveg óskiljanlegt að það skuli vera svona rosalega flókið.
Virðulegur forseti. Þetta er stórmerkilegur málflutningur hjá ráðherra. Við erum með einn fulltrúa í barnaverndarnefnd Sameinuðu þjóðanna sem er sambærilegt dæmi, það er ein af þessum mörgu nefndum Sameinuðu þjóðanna sem verja mannréttindi hér og þar. Er sá fulltrúi eins vanhæfur og allir hinir í þeim nefndum sem hæstv. ráðherra minnist á? Ég held ekki og held að það sé erfitt að nota þennan málflutning til að rökstyðja það að við eigum ekki að fara í þá vegferð sem þarna er kveðið á um. Ráðherra minntist líka á að þingsályktunin væri einhvers konar skiptimynt í þinglokastarfi sem mér finnst gríðarlega áhugavert að heyra. Er það ekki svo að þingmenn eru að fara að sinni sannfæringu þegar þeir ýta á atkvæðagreiðslutakkann? Hvers eiga þeir að vænta, ef vilji Alþingis kemur fram í sameiginlegum atkvæðum þingmanna, að hann gufi upp af því að það eru nýjar kosningar? Það virkar ekki þannig. Ef ráðherra ætlar ekki að fylgja gildandi þingsályktun verður einfaldlega að koma fram með nýja til að fella hana niður.
Frú forseti. Ég verð að lýsa yfir nokkrum vonbrigðum með svar hæstv. ráðherra í þessu máli og finnst í rauninni algerlega ótækt að ræða um þingsályktunartillögur sem einhverja óskalista sem settir eru fram af þinginu og eiginlega komið fram við sem einhvers konar annars flokks þingmál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það tel ég bara alls ekki fært og gildir þá einu hvort við ræðum mál almennt eða um þetta sérstaka mál sem um ræðir, sem er þingsályktunartillaga sem var samþykkt um að fullgilda viðauka um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Ég veit eiginlega ekki hvert við erum komin sem löggjafarþing ef þingsályktunartillögur skipta engu máli og ef það er bara hægt að pikka úr og velja hvaða þingsályktunartillögum eigi að framfylgja og hvaða ekki og held ég þá hreinlega að við þurfum að skoða málin í miklu stærra samhengi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég verð að vera alveg hreinskilin að þetta svar hæstv. dómsmálaráðherra fyllir mig alveg óendanlegri depurð og ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir að hafa komið hingað upp og vakið athygli á því að við greiðum atkvæði hér og segjum já eins og hæstv. ráðherra gerði á sínum tíma og varðandi þingsályktunartillögur þarf að greiða atkvæði samkvæmt okkar eigin samvisku. Þetta er ekki einhver skiptimynt. Það er ekki hægt að senda þessi skilaboð út í umhverfið og veröldina t.d. inn í heim fatlaðs fólks. Það er ekki hægt að bjóða fólki upp á þetta. Það er engan veginn hægt. Ég skil ekki svona nálgun, að þetta plagg sé bara einhver skiptimynt. Það er með ólíkindum þegar við horfum á að þetta var samþykkt samhljóða hér á þingi. Halda menn virkilega að Öryrkjabandalagið eða Þroskahjálp séu bara að leika sér að því að ýta undir að þetta verði samþykkt, að þessi valkvæði viðauki við samning Sameinuðu þjóðanna fyrir réttindi fatlaðs fólks verði fullgiltur? Að sjálfsögðu ekki. Þó að ekki kæmu til nema eitt eða tvö tilvik sem myndi hugsanlega reyna á þennan samning þá skiptir það máli fyrir nákvæmlega þá einstaklinga sem eru að leita að vissu leyti skjóls hjá réttarríkinu Íslandi. Það er bara þannig. Þessi svör eru ekki boðleg. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Það er ekki hægt að koma svona fram. Ég trúi því ekki, ég vil ekki trúa því að þetta sé viðhorf Sjálfstæðisflokksins. Ég neita að horfast í augu við það. Við erum búin að fá viðhorf Vinstri grænna og ég þakka fyrir það. Ég trúi ekki heldur að þetta sé viðhorf sem Framsóknarflokkurinn vill leggja nafn sitt við. Ég hvet hæstv. ráðherra til að endurskoða afstöðu sína og koma hingað með inn í þingið þingsályktunartillögu þar sem við fullgildum þennan viðauka sem eykur réttindi fatlaðs fólks. Við eigum ekkert að óttast það.
Virðulegur forseti. Ég taldi rétt að halda til haga eðli þingsályktunartillagna almennt. Það er auðvitað þannig að þær fá ekki sömu umræðu hér og lagafrumvörp. Þær eru ekki kostnaðarmetnar með sama hætti. Þetta tiltekna atriði, sem var á sínum tíma bætt í klukkutíma fyrir atkvæðagreiðslu, hefur ekki verið kostnaðarmetið. Það hefur ekki verið skoðað. Það var í raun ekki skoðað með nokkrum einasta hætti hvernig að þessum málum er staðið í þessari nefnd. Ég vil nefna það, og það skiptir máli, að einstaklingar hér á landi sem telja á sér brotið hafa nú þegar fjölda raunhæfra úrræða. Þeir geta kært ákvarðanir stjórnvalda með von um hagstæðari úrskurð eða stefnt máli sínu til dóms. Slík niðurstaða er aðfararhæf. Það hefur raunhæfa merkingu. Ef niðurstaða innlendra dómstóla er kæranda ekki skapi er hægt að vísa til Mannréttindadómstóls Evrópu og Íslendingar hafa ekki dregið af sér í því. En sá dómstóll getur einnig kveðið upp úrskurði sem hafa þýðingu fyrir þann sem í hlut á. Þær reglur sem gilda um slík mál eru í flestum tilvikum þær hagstæðustu sem völ er á og hinar alþjóðlegu bókanir og samningar sem hér um ræðir, ekki bara þessi valfrjálsa bókun, það eru fleiri valfrjálsar bókanir sem menn hafa nefnt í þessu sambandi, bæta sjaldnast nokkrum réttindum við stöðu einstaklingsins. Engu að síður eru margir sem líta slíka samninga vonaraugum. Ég skil það, ég skil það alveg, en það getur verið villuljós. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga því að ég hef talað við fatlað fólk og ég hef talað við hagsmunasamtök fatlaðra sem telja að þetta hafi einhverja raunhæfa þýðingu. Það kemur meira að segja skýrt fram í þingsályktunartillögunni að þetta sé ekki bindandi álit. Og hvaða þýðingu hefur það fyrir fólk að reka mál fyrir þessari nefnd fremur en að gera það hér eða fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu? Það er ábyrgðarhluti að skapa og búa til væntingar sem ekki standast skoðun. Þannig að þetta skiptir máli. Ég vil líka nefna það varðandi lögfestingu samnings fatlaðs fólks að við höfum fullgilt hann. [[Forseti hringir.]]Það væri ánægjulegt að geta lögfest hann. Það gerum við ekki fyrr en við getum staðið við það og af nógu er að taka þar. Ég tel mjög brýnt að þingheimur sameinist um að geta staðið við skuldbindingar samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks yfir höfuð áður en farið er í valfrjálsar bókanir þar að lútandi.
Herra forseti. Ég ætla að halda áfram að spyrja um réttindi sem tengjast fötluðu fólki og aðgangi þess að réttarkerfinu. Ég verð að viðurkenna að ég vona að viðhorf ráðherra verði annað í þessari fyrirspurn en í þeirri síðustu. Ég spyr: Hvað hefur verið gert til að standa við skuldbindingar okkar í tengslum við samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks um að tryggja fötluðu fólki virkan aðgang að réttarkerfinu, m.a. með viðeigandi fræðslu og þjálfun fyrir þá sem starfa á sviði réttarvörslu, hvort sem það eru lögreglumenn eða starfsfólk fangelsa? Og einnig: Hvað hefur verið gert varðandi úttekt á stöðu fatlaðs fólks í fangelsum? Við verðum að hafa í huga að með samningnum er m.a. verið að fara í það hvernig tryggja megi fötluðu fólki virkan aðgang að réttarkerfinu og það hvernig aðildarríkin eigi að stuðla að slíkri fræðslu eða viðeigandi fræðslu og þjálfun fyrir þá sem starfa innan réttarvörslukerfisins. Þetta þýðir m.a. að líta verði á allar sértækar ráðstafanir, eins og segir í samningnum, og stjórnvöld hverju sinni eiga að vega og meta og taka sérstakt tillit til fatlaðs fólks og aðstæðna þess og þarfa í lögum og reglum varðandi réttarkerfið og í framkvæmd án þess að það verði talin mismunun gagnvart öðru fólki. Þetta á við hvort sem við ræðum um sakamál eða einkamál. Virðulegur forseti. Á undanförnum árum hafa komið upp mál sem sýna svo ekki verður um villst að íslenska réttarkerfið nær ekki að tryggja rétt fatlaðs fólks sem rökstuddur grunur er um að brotið hafi verið gegn með alvarlegum hætti og að það njóti þeirrar stöðu og verndar sem það á rétt á að njóta til jafns við aðra. Einnig hafa komið fram upplýsingar sem gefa ástæðu til að ætla að réttarkerfið taki ekki nægilega tillit til stöðu og þarfa fólks sem er til að mynda þroskahamlað eða glímir við geðrænar raskanir og/eða er grunað um afbrot og er rannsakað af hálfu lögreglu og jafnvel sett í gæsluvarðhald. Einnig liggja fyrir upplýsingar frá fangelsisyfirvöldum sem sýna svart á hvítu að einstaklingar sem eru þroskahamlaðir eða aðrir sem eru með geðrænar raskanir af einhverju tagi og hafa verið dæmdir til fangelsisrefsingar fá allt of lítinn sérfræðistuðning í fangelsum. Í réttarkerfinu skortir líka mjög viðeigandi úrræði fyrir þá. Landssamtökin Þroskahjálp hafa ítrekað bent á að brýnt sé að íslensk stjórnvöld láti án tafa fara fram greiningu á íslenska réttarkerfinu og grípi til viðeigandi og fullnægjandi aðgerða til að tryggja að réttarkerfið taki á öllum stigum nauðsynlegt tillit til aðstæðna og þarfa fatlaðs fólks. Það er á þeim grunni sem ég spyr hæstv. ráðherra hvað hafi verið gert í þessu máli til að tryggja aðgang fatlaðs fólks að réttarkerfinu þannig að það uppfylli allar alþjóðaskuldbindingar en ekki síður bara almenn mannréttindi hér innanlands.
Virðulegur forseti. Já, það er af nógu að taka þegar kemur að því að uppfylla skyldur okkar gagnvart alþjóðasamningum eins og þeim sem hér um ræðir - og hér er um að ræða 2. mgr. 13. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Það hefur sem betur fer ýmislegt verið gert til að standa við skuldbindingar Íslands í þessu sambandi. Liður í því að tryggja fötluðu fólki virkan aðgang að réttarkerfinu er m.a. að fagstéttir réttarvörslukerfisins hljóti viðeigandi fræðslu og þjálfun í málefnum fatlaðs fólks; í aðgangi fatlaðs fólks til jafns við ófatlað fólk að réttarkerfinu felst einnig að meðferð sé vönduð þar sem metið er hvort fötlun, sakbornings eða brotaþola kalli á sérstakar ráðstafanir. Það verður að líta til ýmissa þátta í því sambandi. Fatlaðir einstaklingar sem þurfa aðstoð við að gæta réttar síns geta í dag leitað til réttargæslumanna sem starfa samkvæmt lögum um réttindagæslu fyrir fatlað fólk og reglugerð um réttindagæslumenn. Um land allt starfa síðan svæðisbundnir réttindagæslumenn fatlaðs fólks og er skilyrði að þeir hafi þekkingu og reynslu af málefnum og réttindum fatlaðs fólks. Þessir réttindagæslumenn skulu fylgjast með högum fatlaðs fólks á sínu svæði og vera því innan handar við hvers konar réttindagæslu. Í ársbyrjun 2017 skipaði ríkissaksóknari starfshóp um meðferð kynferðisbrotamála þegar um fatlaða einstaklinga er að ræða - eða brotaþola. Meðal verkefna starfshópsins var að skoða atriði sem varða tilhögun skýrslutöku af fötluðum gerendum og þolendum við rannsókn mála og fyrir dómi, fræðslu og þjálfun lögreglumanna, ákærenda, dómara o.s.frv. Starfshópnum var falið að gera drög að verklagsreglum um meðferð ofangreindra mála. Starfshópurinn skilaði skýrslu til ríkissaksóknara í júní 2018 og hún var kynnt ráðherra í október sl. Starfshópurinn leggur til að farið verði í heildarendurskoðun á reglum sem gilda um skýrslutökur af sakborningum og vitnum í lögum um meðferð sakamála í þeim tilgangi að bæta réttarstöðu fatlaðs fólks. Á grundvelli þessarar skýrslu og að tillögu ríkissaksóknara hef ég tekið ákvörðun um að leggja það fyrir réttarfarsnefnd, sem er nefnd sem starfar fyrir dómsmálaráðherra við breytingu á réttarfarslöggjöfinni, að taka til skoðunar og vinnslu þær breytingar sem lagðar eru til á lögum um meðferð sakamála. Þá hefur ríkissaksóknari jafnframt gefið út leiðbeiningar til lögreglustjóra og annarra ákærenda um meðferð kynferðisbrotamála þegar um fatlaða sakborninga er að ræða eða brotaþola á grundvelli þessara tillagna starfshópsins. Í þessari skýrslu eru svo frekari tillögur til úrbóta á þessu sviði, svo sem í tengslum við tölfræði sem halda ber ásamt tillögum um fræðslu um stöðu fatlaðra. Þær eru nú til skoðunar í dómsmálaráðuneytinu. Þá má jafnframt nefna að í stefnu og framkvæmdaáætlun í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2017–2021 er m.a. að finna aðgerð sem miðar að því að auka þekkingu lögreglu, ákæruvalds og dómskerfis við rannsókn ofbeldisbrota í þeim tilgangi að tryggja að fatlað fólk njóti verndar réttarkerfisins til jafns á við aðra. Í samræmi við þessa aðgerð stóð mennta- og starfsþróunarsetur lögreglunnar fyrir sérhæfðu fjögurra daga námskeiði í skýrslutökum af fólki með sérþarfir - með sérstaka áherslu á einhverfu. Þetta var vorið 2018. Einnig var haldin ráðstefna 23. mars á síðasta ári í samvinnu við réttindavakt velferðarráðuneytisins með yfirskriftinni „Hvert er réttaröryggi fatlaðs fólks?“ Haldnar hafa verið fjölmargar ráðstefnur og þjálfun í grunnnámi rannsóknarlögreglumanna hefur einnig verið bætt. Það er mikil vitundarvakning í réttarvörslukerfinu almennt á sérþörfum fólks með alls kyns fatlanir. Ég vil líka nefna að til umræðu hér á þingi er lagafrumvarp mitt um réttindi manna til að fá dómtúlk í einkamálum. Það varðar ekki sakamálin þannig að það er nú eitt mál sem er kannski umfram skyldu sem leiðir af þessum sérstaka samningi Sameinuðu þjóðanna. En ég vona að það fái jákvæða meðferð og fljóta og skjóta hér á þinginu. Það skiptir líka máli að tryggja mönnum þennan aðgang þegar um einkamál er að ræða. Það er sérstaklega spurt hvort gerð hafi verið úttekt á stöðu fatlaðs fólks í fangelsum. Samkvæmt upplýsingum frá Fangelsismálastofnun hefur ekki verið gerð úttekt á því en aðgangur að aðbúnaði fanga sem notast við hjólastól er tryggður með sérstökum klefum á Hólmsheiði, Litla-Hrauni og fangelsinu á Akureyri. Þá reynir Fangelsismálastofnun eftir bestu föngum móti að mæta þörfum fatlaðra fanga sem þurfa sérstaka aðhlynningu eða aðbúnað í hverju tilviki fyrir sig.
Virðulegur forseti. Við ræðum aðgang fatlaðra að réttarkerfinu. Hæstv. dómsmálaráðherra kom inn á einkamál fatlaðra. Ef viðkomandi ætlar í einkamál þarf hann að fá gjafsókn og það er eitt af því erfiðasta í dag að fá gjafsókn. Ég spyr: Hver er staðan hjá fötluðum í þeim málum? Áðan var sagt að fólk gæti farið með sín mál til mannréttindadómstóla og annað, en það kostar ekki neitt lítið. Ekki hafa fatlaðir efni á því. Þeir hafa ekki efni á að fara fyrir íslenska dómstóla nema fá gjafsókn. Það er eitt af því sem þarf að taka vel á. Svo segir það sig sjálft að fatlaður einstaklingur í fangelsi er ekki með góðar tekjur. Ef hann vill berjast fyrir sínum réttindum á einhvern hátt og fara fyrir dómstóla verður hann að fá gjafsókn. Ég spyr bara hvernig þeim málum sé háttað.
Herra forseti. Mig langar að þakka fyrir fyrirspurnina sem og svar hæstv. ráðherra við henni. Það hefur sem betur fer eitthvað verið að gerast í þessum málum frá því að ég stóð í þessari pontu einhvern tímann á árinu 2015, minnir mig að það hafi verið, þegar upp komu í þjóðfélaginu mál sem sneru að ofbeldi gegn fötluðum konum. Þá kom einmitt í ljós að til að mynda hafði aldrei verið haldið neitt námskeið sem dómarar höfðu haft aðgang að sem sneri að sérstöðu fatlaðs fólks. Mig langar að fagna því að þá var tekið á málunum. Þeim var komið í ferli. Starfshópur er búinn að skila af sér, það er komin skýrsla og verið er að vinna úr henni núna. Ég fagna því sérstaklega, en langar að beina því til hæstv. ráðherra að í þeirri vinnu verði leitað til sérfræðinga í [[Forseti hringir.]]málefnum fatlaðs fólks sem hafa sérþekkingu, m.a. á því hvernig birtingarmyndir ofbeldis gegn fötluðu fólki eru.
Virðulegi forseti. Ég vek máls á því í þessu sambandi að réttindamálin skipta gríðarlega miklu máli og þá langar mig aðeins að tala um aðgang heyrnarskertra og heyrnarlausra að réttarkerfinu. Hér er frumvarp frá dómsmálaráðherra sem snýr að því að þeir aðilar hafi rétt á táknmálstúlkun í einkamálum. Það skiptir gríðarlega miklu máli. Það eru að verða liðin átta ár frá því að íslenska táknmálið var samþykkt sem opinbert fyrsta mál heyrnarskertra. Þetta skiptir gríðarlega miklu máli, en það eru miklu fleiri hér á landi sem tala ensku eða annað erlent tungumál en þetta. Því er mjög mikilvægt að tekið sé á þessu eins og öðrum réttindum fólks með fötlun og aðrar sértækar aðstæður.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Sem betur fer hefur margt þróast á jákvæðan hátt. Umhverfið er að verða betra en langt er í land, en nokkuð er síðan réttindagæslumennirnir komu til skjalanna. Ég hvet hæstv. ráðherra að taka skrefið lengra. Það er fínt að skipa vinnuhópa, vera með ákveðna aðgerðaáætlun, en það þarf að fylgja því eftir. Það þarf m.a. að gera það á grunni fjármagns. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hún hafi, eftir að skýrslan var kynnt í júní 2018, gert ráð fyrir að setja fjármagn í þessa þætti, þ.e. að tryggja réttindi fatlaðs fólks og aðgang þess að réttarkerfinu. Ég vil einnig geta þess að það skiptir gríðarlega miklu máli að fræðslan varðandi réttarvörslukerfið, hvort sem er hjá lögreglumönnum eða starfsfólki fangelsa eða öðrum, verði markviss. Ég vil einnig hvetja hæstv. ráðherra til að gera úttekt á stöðu fatlaðs fólks í fangelsum. Ég held að það skipti gríðarlega miklu máli. Ég hef heyrt að það séu einstaklingar í fangelsum á grunni þroskahömlunar, en þeir eiga ekki heima þar. Ég hvet hæstv. ráðherra til að fara ítarlega yfir það svið fyrir utan almennt aðgengi fatlaðra brotamanna að almennri þjónustu. Ég hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessu. Ég vona að við fáum tækifæri til að styðja við þau mál, hvort sem það eru dómtúlkar í einkamálum, því máli sem hefur verið nefnt hér, eða í öðrum málum. En ég vil hvetja hæstv. ráðherra til að láta þessi mál til sín taka.
Virðulegur forseti. Ég hef engar áhyggjur af því að ekki náist góð samstaða um breytingar og þróun í þessum efnum. Það þarf auðvitað að hafa í huga að vísindunum fleygir líka fram í þessum efnum. Menn átta sig kannski á nýjum takmörkunum einstaklinga með fatlanir sem þeir höfðu ekki áttað sig á áður að gætu skipt máli þegar kemur að samskiptum almennt, hvað þá í svona mikilvægum málum eins og á við í réttarvörslukerfinu. Hér var spurt sérstaklega um gjafsókn fatlaðra. Um hana fer auðvitað eins og um gjafsókn allra. Tekið er tillit til tekna og þá skiptir ekki máli hvort það eru fatlaðir einstaklingar eða ekki, enda eru fatlaðir einstaklingar alls konar, efnamenn og aðrir sem hafa minna fé milli handanna. Það er því ekki skilgreiningaratriði á fötluðum að þeir hafi ekki efni á að reka sín dómsmál. Reglur um gjafsókn eru hins vegar almennar og altækar og þær ná yfir fatlaða líka. Ég undirritaði held ég í síðustu viku reglugerð sem hækkar viðmiðunarmörk vegna gjafsóknarmála. Það gildir um alla. Það þarf að líta til lausna fyrir fatlaða þar, þá sérstaklega ef það eru einhver sérstök sjónarmið, sem ég þekki ekki, um það. Þessi vinna heldur áfram og búið er að gera gott betur en að stofna starfshópa. Eins og ég lýsti hef ég óskað eftir því við réttarfarsnefnd að hún vinni að lagafrumvörpum um breytingar í þessum efnum. Þau munu líta dagsins ljós, einhver frumvörp sem lúta að þessu. Að sjálfsögðu kappkostum við að hafa í allri þeirri vinnu sérfræðinga til að leita til, til að búa þessu sem við best megum. Spurt var um fjármagn. Kostnaður hefur ekki verið sérstaklega metinn af þessu, enda held ég að hér skipti mestu fræðsla, breytt vinnulag og verklag, eins og t.d. hjá dómstólum og lögreglu, [[Forseti hringir.]]sem á ekki kost á að vera, eins og maður segir, innan ramma. Þetta lýtur meira að verklagi og vitundarvakningu. En eitthvert fjármagn kann að vanta og þá kíkjum við á það í framhaldinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir að koma hér og ræða fyrirspurn mína um rafræna stjórnsýslu Útlendingastofnunar. Fyrirspurn þessi var upphaflega lögð fram um miðjan nóvember en síðan þá hefur Ríkisendurskoðun skilað skýrslu um málsmeðferð og verklagsreglur Útlendingastofnunar sem unnin var að beiðni Alþingis. Ein af meginniðurstöðum þeirrar skýrslu er að ríkisendurskoðandi telur að bæta megi áætlanagerð og skilvirkni í meðferð umsókna hjá Útlendingastofnun auk þess að stytta málsmeðferðartíma með því að innleiða betri upplýsingakerfi og taka upp rafrænt umsóknarferli. Þessi skýrsla hefur verið til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis og eftir þá umfjöllun tel ég enn brýnna en áður að ræða þessi mál hér í þingsal við ráðherra. Mikilvægt er að hafa í huga að frá árunum 2009–2017 fjölgaði handhöfum dvalarleyfa um 134% auk þess sem fjöldi umsókna um alþjóðlega vernd meira en þrítugfaldaðist. Þessar breytingar hafa kallað á aukin umsvif Útlendingastofnunar en hefur oftast verið mætt með átaksverkefnum með tímabundnum fjárveitingum til málefna umsækjenda um alþjóðlega vernd, en ekki hefur verið farið í nauðsynlega styrkingu innviða til að stuðla að hagkvæmni og skilvirkni til lengri tíma litið. Öllum umsóknum til Útlendingastofnunar er nú skilað á pappír, hvort sem þær varða dvalarleyfi, vegabréfsáritanir, íslenskan ríkisborgararétt eða alþjóðlega vernd. Þetta eru þúsundir umsókna. Starfsfólk stofnunarinnar færir svo upplýsingar af umsóknareyðublöðum handvirkt inn í upplýsingakerfi, sem er tímafrekt, óskilvirkt og skapar hættu á villum og mistökum. Þá hafa umsækjendur enga möguleika á að fylgjast með stöðu eða afdrifum umsóknar meðan á málsmeðferð stendur. Þar fyrir utan eru gallar á upplýsingakerfum þannig að starfsmenn hafa ekki heldur góða yfirsýn yfir stöðu mála eða möguleika til að miðla upplýsingum. Samkvæmt fjárlögum ársins 2019 styðja markmið og aðgerðir í málaflokki 10 við nýja og bætta gagnagrunna og upplýsingakerfi þeirra er starfa að málefnum útlendinga. Þá hefur Útlendingastofnun sjálf skilgreint rafræna stjórnsýslu sem eitt af sínum mikilvægu verkefnum. Samt sem áður er ekki hægt að skilja upplýsingar sem fram komu á fundum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar um skýrslu Ríkisendurskoðunar á annan hátt en að enn sé óleyst hvenær eða hvernig verði farið í þetta verkefni. Því spyr ég: Er undirbúningur að rafrænni stjórnsýslu við afgreiðslu dvalarleyfa og annarra leyfa hjá Útlendingastofnun hafinn? Hefur verið lagt mat á kostnað við að innleiða rafræna stjórnsýslu á þessu sviði? Hvaða kostir gætu fylgt slíkri innleiðingu, annars vegar fyrir stjórnvöld og hins vegar fyrir notendur þjónustunnar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina um rafræna stjórnsýslu, sem er mér mjög hugleikin í öllum kimum dómsmálaráðuneytisins, að koma henni á í ríkari mæli. Ég tel tvímælalaust að fjölmörg tækifæri séu til staðar til að gera málsmeðferð skilvirkari og ódýrari hjá Útlendingastofnun með rafrænni afgreiðslu, sérstaklega á sviði dvalarleyfa og ríkisborgararéttar, og um leið fyrst og fremst að bæta þjónustuna við þá viðskiptavini Útlendingastofnunar sem þangað leita. Markmiðið er að hægt verði að leggja fram umsóknir rafrænt og fá þær samþykktar séu þá öll skilyrði að öðru leyti uppfyllt án þess að sérstök málsmeðferð á pappír sé viðhöfð. Það er auðvitað aukin þjónusta frá því sem nú er. Það er til skoðunar að efla upplýsingakerfi stofnunarinnar þannig að auðveldlega megi ná fram tölfræðiupplýsingum, sem aftur auðveldar stjórnvöldum og þinginu, fjárveitingavaldshafanum, alla áætlanagerð og eftirfylgni með meðferð mála. Útlendingastofnun og dómsmálaráðuneyti hafa fylgst náið með þróun tæknilegra lausna og ég vonast til þess að formleg vinna við undirbúning slíkra breytinga geti hafist á næsta ári. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar um Útlendingastofnun frá því í nóvember 2018, sem hv. þingmaður vísaði til, var bent á að brýnt sé að Útlendingastofnun innleiði rafræna umsýslu og afgreiðslu umsókna og að stofnunin bæti rafræn samskipti og rafrænt viðmót gagnvart umsækjendum. Ég tek í sjálfu sér heils hugar undir það mat. Það hefur verið reynt að leggja mat á þennan kostnað í tengslum við vinnu við fjármálaáætlun fyrir 2020–2024. Þá hefur verið óskað eftir 94 millj. kr. fjárveitingu vegna þarfagreiningar og endurnýjunar á upplýsingakerfum Útlendingastofnunar. Í tillögunni felst þá nánar tiltekið ósk, þetta er sem sagt ósk Útlendingastofnunar, ósk um 14 millj. kr. fjárveitingu vegna ársins 2020 og 40 millj. kr. á árinu 2021 og 2022. Þetta erum við að skoða og reyna að leggja síðan sjálfstætt mat á, ráðuneytið einnig. Spurt er hvaða kostir gætu fylgt þessari innleiðingu. Það er ljóst að rafræn meðferð mála, eins og rætt hefur verið um, skilar sér í skilvirkari og hraðari afgreiðslu mála. Umsóknum um dvalarleyfi fjölgaði til að mynda um tæp 60% frá árinu 2015 til ársins 2017, þannig að það er auðvitað brýnt að stofnunin geti brugðist vel við sveiflum í sem flestum málaflokkum. Rafræn stjórnsýsla breytir starfsumhverfi og opnar líka á mikla möguleika til umbóta í verkferlum og eðli þjónustu. Og af því að mönnum verður tíðrætt um störf úti á landi þá opnar þetta líka á möguleikann að vinna þessi mál annars staðar en í Reykjavík eða á höfuðborgarsvæðinu. Umsækjendur gætu m.a. fylgst með, það er líka mikilvægt, framvindu umsóknar sinnar og átt í beinum samskiptum í gegnum rafrænt umsóknarferli. Þá væri unnt að hafa ákveðin leyfi þannig að kerfið afgreiddi þau sjálft eins og endurnýjanir ákveðinna atvinnuleyfa, fjölskyldusameiningarleyfa o.fl. að því gefnu að öll skilyrði væru uppfyllt. Rafrænt kerfi gæti með tíð og tíma dregið úr mannaflaþörf, umsóknarferlið yrði gagnsærra og afgreiðsla mála hraðari. Ég á ekki von á öðru en að allir séu sammála að þetta séu virðingarverð markmið og að við ættum að reyna að leita allra leiða til að hrinda í framkvæmd aukinni rafrænni stjórnsýslu í verkefnum Útlendingastofnunar eins og annarra stofnana ríkisins.
Forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda og ekki síst hæstv. ráðherra fyrir skýr og greinargóð svör þar sem vilji ráðherra kom nokkuð skýrt fram. Ég hygg að við séum öll sammála um nauðsyn þess að bæta starfsemina hvað þetta varðar í rafrænni skráningu því að við þurfum ekkert að fara í grafgötur með hve mikið óhagræði hefur verið í því að búa ekki við hana. Það leit út fyrir að fjármunir ættu að nást í þetta við síðustu fjárlög sem breyttist svo á milli 2. og 3. umr. Því miður er fjármagnið eyrnamerkt málavinnslu og eins og ráðherra fór yfir vantar sérfjárveitingar inn í tölvukerfin, ásamt því að endurskoða þarf fjárhagsliði og fleira slíkt. Ég fagna þessum jákvæðu ummælum. Við einhendum okkur þá væntanlega í að vinna bót á þessum málum, þeim sem virkilega þurfa á því að halda til hagsbóta, þ.e. þeim sem njóta þjónustu Útlendingastofnunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda, hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, fyrir þessa þörfu fyrirspurn og ráðherra fyrir ágætissvör. Það kemur mér sannarlega á óvart að enn skuli öllum umsóknum til Útlendingastofnunar vera skilað á pappír í nútímanum þegar talað er um meiri rafræna þjónustu. Mér sýnist að ekki muni veita af því að setja þær milljónir sem ráðherra talaði um í þennan málaflokk, af því að það er mjög mikilvægt að leysa þessi mál vegna aukinna umsvifa. Svo fer náttúrlega hugurinn af stað hjá mér þegar ég hugsa til byggðaáætlunar og áforma þar um störf án staðsetningar, sem nú er raunhæfur kostur þar sem verið er að klára að ljósleiðaravæða allt landið. Ég sé ekki annað en að þetta sé upplagt verkefni í það. Ég vil bara koma því að í þessari umræðu og legg það til ef við getum með nokkru móti styrkt landsbyggðina með því um leið og við bætum þjónustuna.
Virðulegi forseti. Allur stuðningur við rafræna stjórnsýslu er augljós héðan í frá. En ég geri athugasemd við þessar upphæðir, 94 milljónir í þarfagreiningu eins og kom fram í máli ráðherra. Ég vona að það sé ekki alveg rétt upphæð. [[Gripið fram í: 14.]]- Það kom aðeins seinna, en ef 14 milljónir þarf í þarfagreiningu er það samt of mikið af því að hægt væri að búa hugbúnaðinn til fyrir 14 milljónir, hvað þá fyrir afganginn. Og í hvað eiga þá 80 milljónir að fara? Það er alltaf gaman að fá nánari útskýringar á fjárlögum eftir á en það hefði verið betra að hafa nánari lýsingu á þessu þegar fjárlögin voru afgreidd. Ég hef unnið að því að gera nokkur svona kerfi, t.d. hjá Menntamálastofnun. Það voru ein 20 mismunandi tölvukerfi sem ég lagði til þar og heildarkostnaður við það var 100 milljónir, þannig að þetta fer ansi langt með að redda málunum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið og skýran vilja í þessu máli, um innleiðingu rafrænna kerfa og betri upplýsingakerfa hjá Útlendingastofnun. Eins vil ég þakka þeim þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna fyrir mikilvæg innlegg. Af orðum hæstv. ráðherra má ráða að við megum vænta skýrari markmiða og tillagna á þessu sviði í næstu fjármálaáætlun og næstu fjárlögum. Fram hafa komið sterk rök fyrir því að setja þessa vinnu í forgang og að mörg tækifæri fylgi því. Eitt af því sem komið hefur verið inn á er að rafræn stjórnsýsla geti leitt til þess að störf skapist án staðsetningar. En við megum heldur ekki gleyma því að staða umsækjanda eftir búsetu verður jafnari. Ég hef fylgst með mörgum sem hafa þurft að nýta þjónustu stofnunarinnar en búið vítt og breitt um landið og það hefur ekki alltaf verið einfalt. Fleiri rök fyrir innleiðingu rafrænnar stjórnsýslu eru bætt samskipti og viðmót og þjónusta við einstaklinga. Útlendingastofnun hefur t.d. bent á að sníða mætti leiðbeiningar betur að hverjum og einum einstaklingi í gegnum svona kerfi. Þannig væri hægt að uppfylla betur leiðbeiningarskyldu og alla þjónustu. Eins hefur verið bent á að þjónusta við atvinnulífið, vinnuveitendur sem oft bíða eftir dvalarleyfum væntanlegra [[Forseti hringir.]]starfsmanna, hvort sem er í menntakerfinu, í nýsköpun eða fiskvinnslu, verði mun betri.
Virðulegur forseti. Já, ég fór hringinn í kringum landið um daginn, ég veit ekki hvort þið tókuð eftir því. Þá ræddi ég einmitt við sýslumannsembættin á ýmsum stöðum, þar sem bent var á þetta. Þeim er falið, sem handhafar framkvæmdarvaldsins í héraði, að taka að sér ýmis verkefni og á sumum stöðum er t.d. tekið við umsóknum um endurnýjun dvalarleyfa. Bent var á tækifæri til að fullvinna eða klára afgreiðslu þessara mála í héraði í stað þess að senda það allt, jafnvel þótt það sé rafrænt, til Útlendingastofnunar. Það eru gríðarleg tækifæri hvað þetta varðar, af því að menn eru að tala um störf án staðsetningar. Það sem skiptir þó mestu máli að hafa að leiðarljósi er þjónustan við þann sem er að sækja um. Ég vil líka halda því til haga, af því að þetta er ekki eitthvað sem menn fara út í með annarri hendinni, að við verðum líka að hafa í huga að umsóknum um dvalar- og atvinnuleyfi þurfa að fylgja gögn sem tvímælalaust teljast viðkvæmar persónuupplýsingar. Sá sem sendir slík gögn frá sér þarf að vera í stakk búinn til að senda þau rafrænt. Og kerfi móttakandans, Útlendingastofnunar í þessu tilviki, þurfa auðvitað að vera þannig að tryggt sé að farið sé með persónuupplýsingar sem berast rafrænt sem viðkvæmar persónuupplýsingar. Tölvukerfin þurfa að vera sérstaklega hönnuð og kannski töluvert flóknari en tölvupóstssamskipti krefjast. Hér var sérstaklega spurt um fjárhæðir. Ég nefndi fjármat eða þörfina fyrir auknar fjárheimildir hjá Útlendingastofnun, 94 milljónir í þarfagreiningu og endurnýjun búnaðar, svo að því sé haldið til haga. Ég býst við að það sé að mestu ætlað í endurnýjun búnaðar. Ég þakka fyrir gagnlegar og góðar umræður um þetta mál. Ég held að við horfum til aukinnar [[Forseti hringir.]]rafrænnar stjórnsýslu hjá Útlendingastofnun í framtíðinni.
Virðulegur forseti. Það er mikið að gerast víða um land, bæði í því að vakta náttúruvá sem víða steðjar að og ekki síst eru það eldfjöllin okkar. Við sjáum líka heilu hlíðarnar búa sig undir að skríða fram og annað slíkt. Á þessum sömu stöðum er ferðamönnum að fjölga mikið og íbúum í dreifbýlinu er líka að fjölga, sem er vel. Það er komin svolítið önnur staða en áður á þeim svæðum þar sem nú er að skapast almannavarnaástand vegna flóða, eldgosa, hættu á skriðum o.fl. Miklu fleira fólk er komið inn á þessi svæði, bæði ferðamenn og íbúar. Það þarf þá miklu meira til að rýma svæðin og bregðast við skapist vá í náttúrunni. Þessari fjölgun ferðamanna og íbúa fylgja einnig fleiri slys, fleiri veikindi og fleiri uppákomur sem bregðast þarf við af lögreglu og almannavörnum. Verkefnið er orðið miklu stærra. Maður upplifir það þannig að viðbragðsgetan hafi ekki fylgt alveg eftir. Við sjáum að aftur og aftur koma upp stórir atburðir. Þá eru það alltaf sömu einstaklingarnir sem eru að sinna þessu á fámennum svæðum. Á Öræfajökulssvæðinu steðjar ýmiss konar náttúruvá að. Þar er eldgos m.a. yfirvofandi og þar er fjallshlíð, Svínafellsheiðin, mögulega að skríða fram. Á þessu svæði búa að jafnaði um 150 manns - í þessu samfélagi. Það er íbúatalan. En GSM-símarnir, sem Veðurstofan er með á skrá hjá sér til að rýma svæðið ef eitthvað kemur upp á, eru 2.500. Það er ekki fólk sem situr heima og horfir á sjónvarpið. Það er fólk sem er virkt í fjallgöngum, ísklifri, jöklagöngum, úti í umferðinni og annað slíkt. Spurningin er: Hvað hafa stjórnvöld gert til að bregðast við þessum snöggu breytingum? Hvaða áætlanir höfum við til framtíðar til að takast á við þetta svo að við getum tryggt öryggi íbúa og gesta okkar?
Virðulegur forseti. Markmið almannavarna er, samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga um almannavarnir, að undirbúa, skipuleggja og framkvæma ráðstafanir sem miða að því að koma í veg fyrir og takmarka að almenningur verði fyrir líkams- eða heilsutjóni, eða umhverfi eða eignir verði fyrir tjóni, af ýmsum ástæðum, m.a. af völdum náttúruhamfara. - Ég ætla að halda þessu til haga hér rétt í upphafi. Það er ljóst að ferðamönnum hefur fjölgað gríðarlega. Árið 2011 var áhættuskoðun almannavarna gefin út en þar var lagt mat á áhættu í almannavarna- og lögregluumdæmum landsins. Þar var m.a. horft á fjölgun ferðamanna og ýmsa áhættu sem hún hefði í för með sér á landinu og getu umdæmanna til að taka á móti auknum ferðamannastraumi. Við þá greiningu kom í ljós að víða á landinu voru umdæmin vanbúin til þess að takast á við breyttar aðstæður. Þess vegna var lagt til að greina þolmörk og stýringu í ferðaþjónustu. Þá var áherslan lögð á ýmsan viðbúnað og viðbrögð eins og fræðslu, upplýsingagjöf, verklagsreglur og áætlanir til að auka öryggi. Í viðbúnaði og viðbrögðum við náttúruvá hefur almannavarnadeild ríkislögreglustjóra lagt áherslu á upplýsingagjöf til ferðamanna. Það hefur verið gert í samvinnu við sendiráð, ferðaþjónustu- og hagsmunaaðila sem koma að ferðamálum. Það eru ýmsar leiðir til að upplýsa ferðamenn um náttúruvá eins og samfélagsmiðlar, vefsíður og fjölmiðlar. Þegar hætta steðjar að, t.d. vegna eldgoss, eru send SMS-viðvörunarskilaboð í erlenda og innlenda farsíma í nágrenni hættusvæðis með upplýsingum um viðbrögð á íslensku og ensku. Ég hygg að heilmikil bragarbót sé að verða og endurnýjun, t.d. á möguleikum þessara SMS-sendinga, á næstu vikum. Þá rekur Slysavarnafélagið Landsbjörg vefsíðuna safetravel.is á nokkrum tungumálum í samvinnu við almannavarnir og fleiri aðila en þar er hægt að nálgast upplýsingar um ýmis öryggismál, aðvaranir og hagnýtar upplýsingar fyrir ferðamenn. Þessi mikli vöxtur í ferðaþjónustu hefur leitt til þess að verulega hefur orðið að breyta viðbúnaði almannavarna og ljóst er að grípa þarf til viðbragða mun fyrr en ella með tilliti til rýmingar og lokunar svæða. Ýmis svæði eru algjörlega berskjölduð ef til hamfara kemur, t.d. svæði þar sem vegalengdir eru miklar og viðbragðsgeta byggist á fáum einstaklingum. Almannavarnayfirvöld á Suðurlandi hafa lagt í mikla vinnu við það sem þeir kalla áhættuminnkandi aðgerðir. Verði stór atburður í fámennum byggðum, þar sem fjöldi ferðamanna getur numið allt að þreföldum íbúafjölda, verður gríðarlegt álag á viðbragðsaðila. Það er kannski það sem hv. þingmaður var að vísa til þegar hann sagði að það væri alltaf sama fólkið sem kæmi að málum. Vissulega er gott að búa ekki við of mikla veltu í mannauði í þessum efnum, við þurfum líka að tryggja ákveðna þekkingu og reynslu. En það er um leið áskorun að sama fólkið komi alltaf að málum. Að hluta til hefur verið brugðist við þessari áskorun með því að fjölga lögreglumönnum á Suðurlandi. Þá hefur verið lögð áhersla á hálendiseftirlit vegna aukins ferðamannastraums á svæði Bárðarbungu, t.d. í Holuhrauni, frá goslokum. En á Suðurlandi eru enn fremur margir fjölsóttir ferðamannastaðir auk hvalaskoðunar og mikillar umferðar um þjóðvegi. Ég er ekki að nefna Suðurland af því einu að það er kjördæmi hv. þingmanns heldur er það mjög vinsæll áningarstaður ferðamanna og áfangastaður. Sjálfboðaliðar Slysavarnafélagsins Landsbjargar og Rauða krossins gegna mikilvægu hlutverki í skipulagi almannavarna, bæði í leit og björgun og fjöldahjálp, en auk þeirra kemur fjöldi viðbragðsaðila að öllu viðbragði. Þeir sem starfa að almannavörnum eru meðvitaðir um það aukna álag og áskoranir sem hafa komið í ljós á undanförnum árum. Gríðarleg fjölgun ferðamanna og lenging ferðamannatímans felur í sér nýjar áskoranir og álag á viðbragðsaðila. Almannavarnir munu á þessu ári hefja að nýju vinnu við greiningar á áhættu á landsvísu. Spurt er hvort mótuð hafi verið stefna til að bregðast við þessum aðstæðum. Ferðamálastofa hefur, í samráði við almannavarnadeild ríkislögreglustjóra, gert viðbragðsáætlun. Áætlunin segir fyrir um skipulag og samhæfingu aðgerða í náttúruvá og öðrum áföllum til að tryggja eins og kostur er öryggi ferðamanna á Íslandi með það að markmiði að tryggja skipulögð og samhæfð viðbrögð allra á neyðartímum. Stefnumótun í almannavarna- og öryggismálum er til þriggja ára í senn samkvæmt lögum og er í höndum almannavarna- og öryggismálaráðs. Stefnan var fyrst fyrir árin 2015–2017 samþykkt af almannavarna- og öryggismálaráði í júní 2015. Þar eru settar fram 42 aðgerðir sem unnið hefur verið að í samráði við ábyrgðaraðila og nokkrar þeirra varða þau mál sem spurt er hér um. Dómsmálaráðuneytið vinnur að undirbúningi nýrrar stefnu og verður hún lögð fyrir almannavarna- og öryggismálaráð til samþykktar fyrir árslok 2019. Ég vil geta þess í lokin að almannavarna- og öryggismálaráð kom saman til fundar eftir þó nokkurt hlé - nokkurra ára hlé - í upphafi þessa árs, minnir mig.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga efni. Það er margt sem er að breytast hratt hjá okkur, þar á meðal lifnaðarhættir okkar, fjölgun ferðamanna og annað slíkt, sem kallar á önnur vinnubrögð og breytt. Ég fagna því sem ráðherra hefur bent okkur á að verið sé að gera í þessum málum. Það er náttúrlega fjölgun lögreglumanna, alveg gríðarlega mikilvægt atriði í að hækka öryggisstig. En svo tek ég ofan fyrir þeim einstaklingum sem standa alltaf vaktina allan ársins hring og eru í sjálfboðaliðavinnu. Mig langar til að koma inn á einn eða tvo þætti varðandi öryggi. Nú vona ég og reikna með að hæstv. dómsmálaráðherra og þingmaður hafi áttað sig á því í hringferðinni sem nefnd var hér áðan að ekki er alls staðar nægilega gott símasamband um landið. Það er falskt öryggi falið í því. Ég held að við þurfum að gera virkilegt átak í því og ég veit að menn eru að skoða það, en ég bendi á það, auk þess sem ekki er hægt að treysta á útvarpssendingar. [[Forseti hringir.]]Það eru allt of margir bæir um allt land og svæði þar sem ekki næst í útvarp. Þess vegna er ekki hægt að treysta á það að Ríkisútvarpið sé sá öryggisventill sem það á að vera, komi eitthvað alvarlegt fyrir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka þessa umræðu sem leiðir af fyrirspurn um viðbragðsgetu lögreglu og almannavarna. Það er ljóst að mikil samhæfing er til staðar hér á landi á milli kerfa og stjórnvalda, sjálfboðaliða og íbúa, vítt og breitt um landið. Það er mikilvægt að halda áfram að þróa þá samhæfingu eins og komið hefur verið inn á. Mig langar að leggja inn í þá umræðu mikilvægi landupplýsingakerfa og nákvæmra skráninga. Ég veit ekki hvort hæstv. ráðherra er viðbúinn að svara hvort verið er að nota slík landupplýsingakerfi til að skrá t.d. atburði sem verða, dekkun farsímakerfa og annað slíkt, sem getur nýst mjög vel ef þetta er til í nákvæmum loftmyndagrunnum. Eins langar mig að nefna örstutt mikilvægi bæja í byggð við þjóðvegina þar sem langt er á milli byggðra bóla, bæja eins og Grímsstaða á Fjöllum eða Hvítanes við Djúp.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna, sem er mjög þörf og snertir nágrennið þar sem ég bý mjög mikið, þ.e. Sveitarfélagið Hornafjörð. Öræfasveitin er tikkandi í þessu samhengi og hefur verið komið inn á það hérna. Ég tek undir það sem hv. þingmaður talaði um varðandi þá einstaklinga sem sinna björgunarstarfi og öðru slíku, en þetta eru fáir einstaklingar. Ég vil velta því upp við ráðherra hvort hægt sé í rauninni að styðja betur við þann hóp með þjálfun, fræðslu og öðru slíku eða jafnvel bara með tækjabúnaði. Þetta er dýrt og er íþyngjandi. Búið er að koma inn á GSM-sambandið, útvarpssendingar og annað slíkt sem hefur verið mjög í umræðunni í svolítinn tíma, en hlutirnir gerast hægt. En ég vil líka þakka fyrir það sem hefur verið vel gert, bætt hefur verið við lögreglumönnum þar. Síðustu árin hefur verið viðsnúningur í þessum málum, búið að gefa þessu meiri gaum og vinnan af hendi lögreglustjórans á Suðurlandi hefur verið mjög til fyrirmyndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þær góðu umræður sem hafa farið fram um þetta mikilvæga málefni og tek undir að margt gott hefur gerst. Á þeirri braut þurfum við að halda áfram. Það þarf að halda áfram að fjölga viðbragðsaðilum til að draga úr álagi hjá þeim sem eru fyrir núna, svo að okkar góða kerfi bresti ekki. Hér var komið inn á mikilvægi sjálfboðaliðanna í Landsbjörg, sem er rétt. Mikilvægi þeirra er gríðarlegt, það er ekki endalaust hægt að setja meiri verkefni á sjálfboðaliðana og hlutverkum fjölgar sífellt, eins og t.d. með björgunarsveitina í Öræfasveit sem er í senn slökkvilið, sjúkraflutningamenn, hún þarf að klippa á slysstað og sinnir hreinlega öllum hlutverkunum. Þegar fleiri verkefni koma á hvern og einn gefur eitthvað eftir. Annað er líka mikilvægt, svo að upplýsingagjöfin virki þá verður vöktunin líka að verða meiri. Það er t.d. auðveldara að vakta framskrið á hlíð, af því að það fellur undir ofanflóðasjóð, heldur en eldgos, því að ekki er neinn hamfarasjóður til að dekka þá viðbragðsáætlun sem þarf þar. Það er margt svona sem við þurfum að halda áfram að vinna í. Við þurfum að taka mið af því að þetta eru fámennir staðir sem takast á við áskorun sem er á við álag í stærstu þéttbýliskjörnum landsins. Þannig þarf þetta að byggjast upp áfram svo að okkar góða kerfi sem við höfum í dag haldi áfram að [[Forseti hringir.]]þróast en brotni ekki niður.
Virðulegur forseti. Já, það var réttilega bent á það að í hringferð minni um landið komst ég að raun um, sem ég svo sem vissi, að ekki væri símasamband alls staðar, eða útvarpssamband. Það verður að teljast með ólíkindum. Maður áttar sig ekki á því. Þegar maður horfir á landslagið virðist ekki vera neitt í landslaginu sem ætti að hindra það. En þannig er það nú samt. Það þarf að ráða bót á því og ég hef fulla trú á að verið sé að gera það jafnt og þétt. En því má heldur ekki gleyma að fjöldi ferðamanna sækir einmitt í staði þar sem slíkt samband er ekki og vill koma sér í tengsl við náttúruna án þess að hafa símasamband og hefur alls ekki í hyggju að hlusta á útvarpið á göngu sinni um landið. Það verða alltaf einhverjir staðir sem verða ekki í fjarskiptasambandi. En þá skiptir miklu máli að menn þekki vel til aðstæðna og séu upplýstir um það, a.m.k. ferðamenn, að þeir séu að ferðast um slíkar óbyggðir og að ekki sé hægt að ganga út frá því að hægt sé að senda þeim skilaboð vegna t.d. náttúruvár. Þarna gegnir Ferðamálastofa og ferðamálayfirvöld einhverju lykilhlutverki, að hvetja menn í ferðaþjónustu til að upplýsa alla sína ferðamenn um sérhverja náttúruvá. Þetta er nú það sem ég vildi segja. Ég þakka fyrir umræðurnar um þetta og heyri ábendingar hv. þingmanns og brýningu um að fjölga viðbragðsaðilum. Við gerum það auðvitað ef menn meta það þannig að það sé til bóta. En eins og ég nefndi líka áðan er mjög mikilvægt að geta byggt á reynslu og byggt upp einhverja reynslu, á ekki of mörgum stöðum í einu. Það er því til ýmissa sjónarmiða að líta í þessu.
Forseti. Þann 13. mars 2017 var samþykkt skýrslubeiðni til ráðherra mannréttindamála um hvernig hafi verið staðið að innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Samkvæmt 54. gr. þingskapa skal ráðherra ljúka skýrslugerðinni innan 10 vikna og skal skýrslan þá prentuð og henni útbýtt meðal þingmanna á fundi. Samkvæmt því hefði skýrslan átti að berast Alþingi í lok maí 2017. Tímatakmörk voru sett á skýrslubeiðnir árið 1992 en áður voru engin tímatakmörk á slíkum beiðnum. Það má spyrja sig hvort tíminn sem er gefinn sé of stuttur en mín tilfinning er sú, út frá takmörkuðu úrtaki, að það taki yfirleitt mun lengri tíma en 10 vikur að svara skýrslubeiðnum. Því miður er ekki hægt að fá nákvæmt svar úr tölvulesanlegum skjölum þingsins því að skýrslur berast oft eftir að nýtt þing hefst og eru þá ekki skráðar sem þingskjal, alla vega ekki tengt skýrslubeiðninni. Þannig er ómögulegt að skoða sjálfkrafa hvort skýrslubeiðninni hafi verið svarað eða ekki, þá þarf að fletta því upp handvirkt. Mögulega er hægt að bera saman svartíma skýrslubeiðna við svartíma skriflegra fyrirspurna en samkvæmt lögum um þingsköp skulu svör við þeim að jafnaði berast eigi síðar en 15 virkum dögum eftir að fyrirspurn var leyfð. Töluleg greining þar sýnir að á yfirstandandi þingi er meðalsvartími rúmlega tvöfaldur sá leyfilegi tími sem kveðið er á um í þingskapalögunum. Ef miðað er við tvöfaldan tíma hefði átt að skila skýrslu um innleiðingu barnasáttmála í byrjun ágúst á síðasta ári. Þann 1. júní á síðasta ári var frétt frá ráðuneytinu um að vinnuhópur hefði verið skipaður til að vinna að skýrslu um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Vinnuhópurinn var skipaður eftir að skýrslunni átti að hafa verið skilað. Nú falla fyrirspurnir og skýrslubeiðnir niður þegar kosningar fara fram og þegar nýtt þing tekur við, það er mismunandi. Tíminn sem ráðherra hafði til að skila skýrslunni, þrátt fyrir óvæntar kosningar, var hins vegar mjög rúmur. Því spyr ég ráðherra: Hvers vegna var skýrslu um innleiðingu barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem Alþingi samþykkti beiðni um á 146. löggjafarþingi, ekki skilað til þingsins innan lögbundins frests? Hversu langt er vinnan við skýrsluna komin í ráðuneytinu? Því væntanlega hefur vinnuhópurinn gert eitthvað, það voru gefin ákveðin tímatakmörk til að svara umsagnarbeiðnum sem sú nefnd sendi af stað. Áætlar ráðherra að skýrslan verði kláruð og þá hvenær?
Virðulegur forseti. Það er rétt hjá hv. þingmanni að hann óskaði eftir umræddri skýrslu í mars 2017. Dómsmálaráðuneytið vann að slíkri skýrslu í samstarfi við velferðarráðuneytið. Skýrslubeiðnin var reyndar afar umfangsmikil og varð því fljótlega ljóst að ekki yrði hægt að skila henni á réttum tíma. Það var tilkynnt Alþingi með tölvupósti í maí 2017. Haustið 2017 var þing rofið og kosið aftur. Á sama tíma áttu sér stað miklar breytingar innan dómsmálaráðuneytisins. Varð það til þess að skýrslan var ekki kláruð. Það lá hins vegar fyrir að íslenska ríkinu bar að taka saman skýrslu um innleiðingu barnasáttmálans árið 2018, það lá fyrir 2017, í samræmi við skuldbindingu samkvæmt 44. gr. sáttmálans. Sú vinna, sem var í samræmi við þessar skuldbindingar, var sett í forgang, enda ætti hún að gefa skýra mynd af innleiðingu sáttmálans hér á landi. Ég skipaði vinnuhóp í apríl 2018 með fulltrúum frá dómsmálaráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félagsmálaráðherra, heilbrigðisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra og utanríkisráðherra. Þetta er sem sagt vinnuhópur sem var settur á laggirnar til að undirbúa skýrslu sem okkur bar að skila árið 2018, en ekki vegna skýrslubeiðni hv. þingmanns. Þessi vinnuhópur átti auk þess samráð við stýrihóp Stjórnarráðsins um mannréttindi þar sem sitja fulltrúar allra ráðuneyta. Skýrslan um framkvæmd barnasáttmálans var unnin samkvæmt leiðbeiningum nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins og var leitast við að gefa sem réttasta mynd af því hvernig barnasáttmálanum hefur verið framfylgt á árunum 2009–2018. Vinnuhópurinn átti víðtækt samráð við gerð skýrslunnar, bæði við börn og fullorðna. Til að tryggja að sjónarmiðum barna væri nægilega vel komið á framfæri var einnig ákveðið að vinna sérstaka barnaskýrslu þar sem tekin hafa verið saman viðhorf barna til framkvæmdar barnasáttmálans á Íslandi. Drög að þessum skýrslum tveimur voru birt á samráðsgátt Stjórnarráðsins í október sl. og lauk vinnuhópurinn við að vinna úr athugasemdum í nóvember. Að því loknu voru skýrslurnar sendar í þýðingu og voru þær loks sendar til Sameinuðu þjóðanna nú í byrjun febrúar. Þessar tvær skýrslur eru báðar aðgengilegar á vef dómsmálaráðuneytisins og ættu að veita hv. þingmanni svar við þeirri skýrslubeiðni sem hann sjálfur lagði fram. Ég vil hins vegar árétta að skýrslubeiðni af þessu tagi getur verið ákaflega umfangsmikil og í þessu tilviki var hún það, enda lá meira en ársvinna allra ráðuneyta að baki þegar þessar tvær skýrslur lágu fyrir. Það er spurt: Hversu langt er vinnan við skýrsluna komin? Eins og liggur fyrir hafa verið unnin drög að skýrslu sem svara átti fyrirspurn frá þinginu en voru að einhverju leyti notuð við gerð skýrslunnar til barnaréttarnefndar, þ.e. hafist var handa við að svara skýrslubeiðni hv. þingmanns og sú vinna nýttist í þeirri skýrslugerð sem nú liggur fyrir. Í ljósi þess að tekin hefur verið saman heildstæð skýrsla um framkvæmd barnasáttmálans og sérstök barnaskýrsla um sama efni tel ég ekki ástæðu til að taka saman aðra skýrslu um innleiðingu barnasáttmálans. Þessar tvær skýrslur eru á vef dómsmálaráðuneytisins. Að lokum er rétt að benda á að sá vinnuhópur sem skipaður var til að skrifa skýrsluna um barnasáttmálann mun starfa áfram, mun fylgja skýrslunni eftir og bregðast við ef athugasemdir berast frá barnaréttarnefnd í framkvæmd. Einnig er rétt að nefna að stýrihópur Stjórnarráðsins í málefnum barna var formlega skipaður í byrjun þessa árs af félags- og barnamálaráðherra og á dómsmálaráðuneytið fulltrúa í þeim hópi. Hlutverk þessa hóps er m.a. að móta stefnu Íslands, framtíðarsýn og markmið í málefnum barna, og mun kortlagning á innleiðingu barnasáttmálans vera hluti af þeirri vinnu. Ég vona að hv. þingmaður geti kynnt sér þá vinnu sem fyrir liggur og haft gagn af, ef ekki gaman líka.
Virðulegur forseti. Þetta er skemmtilega áhugavert hvernig það virðist skiptast í tvennt hvað kemur til þingsins og hvað kemur ekki til þingsins, þar sem Alþingi biður um ákveðna vinnu sem er ekki kláruð á meðan unnin er sambærileg vinna en samt ekki skilað til þingsins. Væri kannski eðlilegt að eitthvert form væri á slíkri vinnu sem skýrslubeiðni er í rauninni að grunni til, væri komið með hana sem munnlega skýrslu til þingsins? Af því að það var nú einu sinni þingið sem bað um slíka skýrslubeiðni. Allt í lagi að hún sé viðfangsmeiri og því um líkt. En viðfangsefni fyrirspurnarinnar hjá mér er af hverju þingið fær ekki sína skýrslu og af hverju henni er vissulega ekki svarað innan lögbundins frests, t.d. út af því hversu umfangsmikil hún er. Ég tel svona almennt séð, bæði varðandi skýrslubeiðnir og fyrirspurnir, að sá tímarammi sem er gefinn - þetta er svona áhugamál hjá mér varðandi sérstaklega skriflegar fyrirspurnir, tíminn sem er gefinn endurspeglar alls ekki raunveruleikann. Gefnir eru 15 dagar til að skila skriflegri fyrirspurn, en að jafnaði er verið að skila þeim eftir rúman mánuð eða 32 daga, eða meira en mánuð, litið á virka daga. Ég held að áhugavert væri ef hluti af því að skila inn bæði skriflegri fyrirspurn og skýrslubeiðni væri eitthvert mat á umfangi verkefnisins sem gæti gefið alla vega þingmönnum smá hugmynd um það, þegar verið er að samþykkja skýrslubeiðnir, hvað það þýðir. Til dæmis var samþykkt skýrslubeiðni um stöðu Íslands gagnvart EES, sem kostaði um 9 milljónir eða eitthvað því um líkt. Hver veit hvort afstaða þingmanna [[Forseti hringir.]]hefði verið öðruvísi ef við hefðum vitað umfangið.
Virðulegur forseti. Mæli hann manna heilastur, hv. þingmaður, þegar hann segir að kannski væri skynsamlegt að þingið fengi hugmynd um það hversu mikill tími færi í að svara skýrslubeiðnum, eða jafnvel fyrirspurnum, skriflegum fyrirspurnum. Já, ég held að það væri afbragð að menn legðu það aðeins niður fyrir sér, könnuðu það og reyndu að leggja mat á það hversu mikill tími og mannauður fer í að svara fyrirspurnum og þá mögulega þannig að ráðuneytið geti óskað eftir víðtækari fresti eða jafnvel fjárframlögum, auknum fjárheimildum, til að vinna slíkar skýrslur. Það liggur fyrir að ráðuneyti - ég ætla ekki að segja að þau séu að sligast, það er nú kannski óvirðulegt að segja það - eiga fullt í fangi með að svara fyrirspurnum héðan, oft og tíðum einföldum fyrirspurnum sem þingmenn gætu kannski aflað sér upplýsinga um sjálfir, jafnvel fyrirspurnum sem væri kannski skemmtilegra að hafa til munnlegs svars frekar en skriflegs. Svo eru aðrar fyrirspurnir sem kalla á svör frá fjölmörgum aðilum, fjölmörgum undirstofnunum, sem hafa ekki endilega gert ráð fyrir að þurfa að standa í upplýsingagjöf sem þessari, eða upplýsingaöflun jafnvel. Þær stofnanir þurfa kannski sjálfar að afla upplýsinga hjá allt öðrum einstaklingum. Ég held að það væri vel þess virði að endurskoða þetta allt; hv. þingmaður á sjálfur sinn þátt í þessu með sínar fyrirspurnir. Það er þannig í dómsmálaráðuneytinu að nú er tíminn sem fer í það að svara fyrirspurnum skráður og kostnaður metinn í kjölfarið. Ég vil fá að nefna það rétt í lokin að óski þingmaðurinn eftir því að fá að ræða þessa tilteknu skýrslu finnst mér sjálfsagt að hann kalli eftir því. Það kallar ekki á að gera þurfi aðra skýrslu. Ég mun þá bara svara þeirri skýrslubeiðni með fyrirliggjandi skýrslu.