Forseta hefur borist bréf, dagsett 31. ágúst 2016, frá þingflokki Framsóknarflokksins um mannabreytingar í nefndum þingsins, samanber 16. gr. þingskapa. Óskað er eftir því að Ásmundur Einar Daðason taki sæti Frosta Sigurjónssonar sem varamaður á þingi Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu. Þessar mannabreytingar skoðast samþykktar án atkvæðagreiðslu ef enginn hreyfir andmælum.
Hálftímahlé verður gert á þessum þingfundi að loknum óundirbúnum fyrirspurnatíma.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og innanríkisráðherra.
Forseti. Hæstv. ráðherrar og hv. stjórnarþingmenn hafa samþykkt fjármálaáætlun hæstv. ríkisstjórnar til næstu fimm ára. Þar er gert ráð fyrir því að í lok tímabilsins verði hafist handa við byggingu meðferðarkjarna Landspítalans og það er gott. Það vantar hins vegar upp á áætlunina að komið sé til móts við ákall og væntingar fólksins í landinu um endurreisn heilbrigðiskerfisins. Það sjá fleiri en ég og nægir að skoða tölurnar í áætluninni, t.d. til sjúkrahúsþjónustu eins og ég hef áður talað um undir þessum dagskrárlið við hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég tel að fjárhæðirnar í ríkisfjármálaáætluninni sem ætlaðar eru til heilbrigðisþjónustunnar sýni samdrátt frekar en aukningu þegar tölurnar eru rýndar í ljósi fjölgunar sjúklinga, langra biðlista eftir þjónustu og uppsafnaðrar þarfar fyrir viðhald og tækjabúnað ásamt tryggu aðgengi heilbrigðisþjónustu óháð efnahag eða óháð því hvar fólk býr í landinu. Engin heildstæð áætlun er um uppbyggingu hjúkrunarheimila svo dæmi sé tekið og hæstv. heilbrigðisráðherra hefur litlu bætt við í þeim málaflokki sem ekki hafði verið ákveðið á síðasta kjörtímabili þótt himinn og haf séu á milli stöðu ríkissjóðs núna og þá. Ég vil spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann telji að ríkisfjármálaáætlunin nýsamþykkta til næstu fimm ára svari kalli fólksins í landinu eftir endurreisn heilbrigðiskerfisins.
Virðulegi forseti. Enn er hv. þingmaður á svipuðum slóðum í umræðu sinni um fjárframlög til heilbrigðisþjónustunnar í landinu og er enn á þeim slóðum að tala í raun niður þann aukna styrk sem verið er að gefa heilbrigðismálum í fjármálaáætluninni og hefur raunar verið gert í fjárlögum hvers árs núna um a.m.k. tveggja ára skeið.
Er það ekki bara …?
Hv. þm. Kristján Möller bar að sjálfsögðu ábyrgð á þessum þáttum líka á síðasta kjörtímabili eins og hv. fyrirspyrjandinn. Hv. þm. Kristján Möller skal bara koma í fyrirspurn um þessi mál þegar það á við í stað þess að gjamma utan úr sal. [[Gripið fram í.]] Þegar spurt er hvort fjármálaáætlunin komi til móts við ákall almennings í landinu um aukna fjármuni til heilbrigðismála þá svara ég því játandi, en að sjálfsögðu, eins og ég hef áður ítrekað, má á mörgum sviðum gera betur. Við komum ekkert til móts við allar þarfir eða mætum óskum til fulls í fjármálaáætluninni á þessu sviði fremur en mörgum öðrum. Þegar sagt er hér og gefið til kynna að sá sem hér stendur bæti litlu við fyrri áætlanir á sviði uppbyggingar öldrunarheimila þá spyr ég hv. þingmann: Hvers slags málflutningur er það, vitandi með hvaða hætti gekk að fullnusta og koma til framkvæmda þeim góðu áformum sem leiguleiðin á síðasta kjörtímabili fól í sér? Ber sá sem hér stendur ábyrgð á því að þær framkvæmdir sem þar voru áformaðar komust ekki og eru raunar ekki enn þá komnar til framkvæmda?
Herra forseti. Ég skil hæstv. ráðherra svo að hann sé nokkuð ánægður með þessa áætlun í heilbrigðismálum til næstu fimm ára og hann telji að þar sé verið að bæta heilbrigðisþjónustuna í landinu þótt hann sé ekki viss um að þar sé mætt öllum þörfum eða ákallinu öllu saman. Það er gott að fá þetta fram vegna þess að allir landsmenn, fjölmiðlar, þeir sem áhuga hafa, hafa tölurnar í ríkisfjármálaáætluninni og útskýringarnar með þeim. Hæstv. ráðherra er þá um leið að segja að fjármagnið til sjúkrahúsþjónustu þar sem ekki er tekið tillit til fjölgunar sjúklinga um 1,7% á ári, þar sem ekki er tekið tillit til uppsafnaðrar fjárþarfar vegna viðhalds og þar sem ekki er tekið tillit til [[Forseti hringir.]]nauðsynlegs tækjabúnaðar, sé nægilegt, áætlunin sé [[Forseti hringir.]]bara í góðu lagi og muni ekki leiða til samdráttar í sjúkrahúsþjónustu landsins.
Virðulegi forseti. Ég skal ítreka það sem ég sagði. Ég tel fulla þörf fyrir meiri fjármuni í heilbrigðismálin en áætlunin gerir ráð fyrir, fulla þörf fyrir það, og verð ekki í neinum vandræðum með að ráðstafa þeim fjármunum. En ég vil heldur ekki líta fram hjá því sem vel er gert. Það er óumdeilanlegt að töluverð aukning fjármuna er til heilbrigðismála í þessum áætlunum. Það er bara þannig. Það er kannski ekki hægt að ætlast til þess að hv. þingmaður skilji það að þannig liggur í því. Ég er búinn að fara í gegnum þetta með fjárlaganefndinni, leggja spilin á borðin þar, en þar er þverskallast við af hálfu hv. þingmanns að meðtaka þær upplýsingar með einhverjum hlutlægum hætti sem þar eru bornar á borð. Ég get ekki borið ábyrgð á því þó að Samfylkingin kjósi að taka þessa stöðu í þeim málaflokki. Hún skal og verður að bera ábyrgð á því sjálf.
Herra forseti. Hæstv. heilbrigðisráðherra er vinsæll í dag, [[Gripið fram í: Nú?]]enda heilbrigðismálin ofarlega í hugum landsmanna. Ég er á nokkuð svipuðum slóðum og hv. þm. Oddný Harðardóttir. Fyrir liggur að í vor tóku fulltrúar allra flokka við stærstu undirskriftasöfnun Íslandssögunnar þar sem 86.761 Íslendingur skrifaði undir áskorun til stjórnvalda um að framlög til heilbrigðismála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu yrðu aukin í 11%. Það var heilmikið rætt um þá tölu, hvort það væri rétta viðmiðunartalan. Undir þetta skrifuðu 86.761 Íslendingur. Hæstv. heilbrigðisráðherra hefur réttilega sagt að framlög hafi verið aukin. Það er rétt. En mig langar að spyrja: Þegar við ræðum þessi 11% er átt við heildarútgjöld, ef við miðum bara við opinberu útgjöldin af landsframleiðslu ættu þau kannski að vera rúmlega 9% af vergri landsframleiðslu. Allir fulltrúar allra flokka tóku við þessari söfnun, tóku henni vel og sögðust allt vilja gera. En síðan hefur ríkisfjármálaáætlun til fimm ára verið samþykkt sem snýst um það hvernig þessir tveir flokkar, Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur, vilja skipta þjóðarkökunni til næstu fimm ára. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað gerir fjármálaáætlunin, því að ekki er alveg einfalt að lesa það út úr áætluninni, ráð fyrir að hlutfall til heilbrigðismála af vergri landsframleiðslu verði árið 2021 þegar áætluninni lýkur? Hvert verður hlutfall til heilbrigðismála af vergri landsframleiðslu? Er það ekki mikilvæg tala til að hafa í pólitískri umræðu þegar rúmlega 86 þúsund Íslendingar [[Forseti hringir.]]hafa skrifað undir áskorun í fjölmennustu undirskriftasöfnun sögunnar um að þetta skuli vera hlutfallið til heilbrigðismála?
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. fyrirspyrjanda að heilbrigðismálin eru sá málaflokkur sem er mikið til umræðu í aðdraganda kosninga. Það er mjög af hinu góða að mínu mati. Ég fagna þeirri umræðu. Ég geri líka kröfur til þess að sú umræða sé málefnaleg og byggð á réttum grunni. Mér finnst hv. þingmaður, hér fyrirspyrjandi, nálgast hana með þeim hætti. Það er alveg augljóst mál að það kemur víða við sálina hjá fólki þegar eins og á síðasta kjörtímabili eru teknir 27 milljarðar út úr rekstri Landspítalans. Eðlilega vekur það upp sár. Eðlilega vilja menn berja fljótt til baka þann gjörning. [[Gripið fram í.]]Með sama hætti hefur það áhrif á heilbrigðisþjónustu annars staðar í kerfinu. Spurt er úr sal af hverju það hafi ekki verið gert. Það eru margir sem hafa áhuga á því að koma í fyrirspurn og ég beini þeim tilmælum til virðulegra og hv. þingmanna að setja sig á mælendaskrána í stað þess að grípa sífellt frammí fyrir manni þegar maður er að reyna að svara hv. fyrirspyrjanda. Það er spurt út í undirskriftasöfnun og hvernig fjárframlög og fjármálaáætlunin mætir henni. Hún mætir henni að mínu viti ágætlega. Ekki til fulls. Við erum töluvert frá því markmiði sem sett hefur verið fram og er umdeilanlegt, hvort 11% af landsframleiðslu eigi að ganga til þessa málaflokks. Það hefur legið fyrir í svörum manna að það nemi tugum milljarða króna, ef við ætlum að ná því. Ég er ekki á þeim stað að það sé endilega hin æskilegasta viðmiðun. Ég er á þeim stað að fjárframlög til málaflokksins eigi að taka mið af þeim verkefnum sem við getum sinnt og viljum sinna innan heilbrigðisþjónustunnar. Ég skal enn og aftur ítreka í umræðunni um heilbrigðismálin, [[Forseti hringir.]]með fullri virðingu fyrir Landspítalanum – háskólasjúkrahúsi, að það er fleira gert á sviði heilbrigðisþjónustu í þessu landi en að vinna góð verk við Fossvog og Hringbraut.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra svarar því til að áætlunin mæti ekki þessu hlutfalli. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Áætlunin gerir ráð fyrir 3% hagvexti, þannig að raunaukningin til heilbrigðismála, ef hún á að ná einhverju tilteknu hlutfalli af landsframleiðslu, hlýtur þá að verða ansi mikil og spyr því hæstv. ráðherra hvort hann geti upplýst okkur hvert þetta hlutfall sé og hvort hann sé reiðubúinn þá síðar, ef það liggur ekki fyrir, að koma fram með það, því að þetta eru mikilvægar tölur sem þurfa að liggja fyrir. Hins vegar vil ég segja, því að hæstv. ráðherra vísaði til síðasta kjörtímabils og Landspítalans, við skulum ekki gleyma þeim tölum sem við þekkjum öll og að Landspítalinn hefur átt við niðurskurðarkröfu að etja allt frá aldamótum, allt frá árinu 2000. Það er ekki sanngjarnt hjá hæstv. ráðherra að mínu viti að nefna hér einungis síðasta kjörtímabil þegar allir vita að hagkerfið á Íslandi hrundi, þó að sumir stjórnmálamenn virðist vilja gleyma því stundum í umræðum. Það var gríðarlega erfiður tími fyrir samfélagið allt. [[Forseti hringir.]]Við verðum að horfa hreinlega á þróunina t.d. frá aldamótum og hún er hluti af því að erfiðara var fyrir heilbrigðiskerfið að takast á við hrunið.
Virðulegi forseti. Ég kynnti sem sagt fjárlaganefndinni öll framlögin til mismunandi málaflokka í heilbrigðismálum þegar fjármálaáætlunin var lögð fram. Ég skal koma þeirri kynningu til hv. fyrirspyrjanda. Ég er því miður ekki með þetta allt í kollinum eða á hraðbergi og skal glaður koma þeim upplýsingum á framfæri. Þær liggja allar fyrir. Það er um að ræða verulega aukningu á mörgum sviðum heilbrigðismálanna í þeirri áætlun sem þarna liggur fyrir, en við getum endalaust tekist á um það hvort þetta sé nægilega mikið hér eða nægilega mikið þar. Þegar rætt er um samdráttinn í heilbrigðisþjónustu og Landspítalinn nefndur sérstaklega þá getur maður vissulega tekið fleiri svið heilbrigðismálanna. Það sem ég er að benda á er að við erum þokkalega sammála um að þessi málaflokkur þurfi meiri umhyggju. Við verðum þá líka að standa saman um það og vera einhuga í því að bæta fjármunum inn í hann. Ég minnist t.d. tillagna sem lágu hér [[Forseti hringir.]]fyrir við afgreiðslu fjárlaga á síðasta ári, fyrir fjárlög [[Forseti hringir.]]ársins 2016. Ég bið [[Forseti hringir.]]hv. þingmann að ganga aðeins inn í huga [[Forseti hringir.]]sjálfs sín og skoða þær tillögur sem þar [[Forseti hringir.]]komu fram, bæði frá [[Forseti hringir.]]stjórn og stjórnarandstöðu og spyrja sig hvort þær samrýmist þeim kröfum [[Forseti hringir.]]sem uppi eru í dag.
Herra forseti. Eins og allir vita framleiða íslenskir bændur miklar gæðavörur, háklassamatvæli sem standast allan samanburð við það sem best gerist erlendis, ekki síst hið annálaða íslenska lambakjöt. Það er því hryggilegt að lesa þau tíðindi í fjölmiðlum að sláturleyfishafar hafi nú ákveðið að lækka afurðaverð á lambakjöti til bænda og að birgðir á lambakjöti hafi safnast upp í frystiklefum sláturhúsanna. Mig langar að ræða þetta ástand við hæstv. landbúnaðarráðherra. Af hverju gerist þetta? Hvað vill ráðherrann gera til þess að taka á þessu ástandi? Bændur hafa skiljanlega mótmælt þessu enda er þetta illskiljanlegt. Það er góðæri og fólk grillar, ferðamenn hafa aldrei verið fleiri og kjötsúpan sjaldan vinsælli. Heimsmarkaðsverð á lambakjöti hefur farið hækkandi og horfur eru góðar. Hvernig má þetta vera? Hví þurfa sauðfjárbændur að bera skarðan hlut frá borði? Bent er á stórir markaðir hafi hrunið og þá aðallega átt við Rússlandsmarkað. Þá vil ég spyrja: Þarf ekki að fara í það að skapa stærri og fleiri markaði fyrir íslenskt lambakjöt og aðrar landbúnaðarafurðir? Stendur þar ekki hnífurinn í kúnni? Íslenskur markaður er of smár. Væri ekki það besta sem gæti komið fyrir íslenska bændur að við mundum greiða fyrir aðgangi þeirra að stærri mörkuðum með tollfrelsi og frjálsum viðskiptum? Er ráðherrann sammála því? Hvað telur hann skynsamlegast að gera í þessu sambandi? Kjötfjöll og lækkandi afurðaverð sýnir í mínum huga að ofverndarstefnan í íslenskum landbúnaði bitnar ekki bara á neytendum heldur mjög illilega á bændum líka sem sitja núna fastir með vörur sínar í frosti fákeppninnar. Hvers vegna ekki að opna upp og stækka markaðinn, finna nýjar lendur? Eigum við sífellt að vera hrædd við umheiminn þegar kemur að landbúnaði? Það held ég ekki. Ég vil benda ráðherranum á einn risamarkað við dyragættina sem er Evrópusambandið. Er ekki kominn tími til að íslenskir bændur fái að spreyta sig tollfrjálsir í ESB með sínar góðu afurðir í staðinn fyrir að geyma þær í frysti? Er ekki löngu augljóst að ESB kæmi alla vega bændum og landsbyggðinni til góða, ekki bara frjálsir markaðir heldur aðgangur að uppbyggingarsjóðum sambandsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ítarlegu fyrirspurn. Ég ætla fyrst að svara þessu með ESB. Það sjá nú allir hvers konar ástand er þar, þannig að við erum fljót að afgreiða það allt saman. Hins vegar er lambakjöt flutt út til Evrópu. Þeir markaðir eins og aðrir hafa reynst býsna erfiðir að undanförnu. Það eru nokkur atriði sem spila þar inn í. Eftirspurnin er einfaldlega önnur. Í fjarlægum löndum, þangað sem við flytjum út kannski aukaafurðir, hefur eftirspurnin líka minnkað, auk þess hefur gengisþróunin verið óhagstæð útflytjendum. Hérna heima má hins vegar má velta því fyrir sér sem hv. þingmaður nefnir, það er þessi fákeppni sem er á markaði. Það er einfaldlega þannig að það þarf að hækka verð til bænda heima fyrir. Við erum með hágæðavöru eins og hv. þm. nefndi réttilega. Tökum bara lambakjötið, verðið sem það er selt á. Fjögurra, fimm manna fjölskylda getur keypt sér það í matinn fyrir sama verð og ein pitsa kostar fyrir einn. Það er eitthvað skrýtið þegar kemur að verðlagningu á lambakjötinu. Hvað er hægt að gera í þessu? Í dag er það þannig að þeir sem vilja flytja út kjöt geta gert það að sjálfsögðu. Við erum með net af fríverslunarsamningum sem opna fyrir slík viðskipti. En menn þurfa vitanlega að fá fyrir kostnaðinum og öllu slíku sem af því hlýst. Getum við aukið útflutning á Bandaríkjamarkað? Þar höfum við gert ágæta hluti, við höfum selt 200 tonn eða meira í Whole Foods-búðirnar, svo dæmi sé tekið. Eflaust er hægt að auka það með einhverjum hætti. Getum við komið til stuðnings þar? Við erum með Íslandsstofu og slíka aðila til þess að aðstoða við þess háttar. Við erum með markaðsátakið Iceland Naturally m.a. til að selja lambakjöt, þannig að það er margt í pípunum. Það er hins vegar rétt að nefna hér að Matvælalandið Ísland er verkefni sem fer vonandi af stað núna í haust sem er ætlað til þess að auka þekkingu, nýsköpun, kynningu og fá bæði Íslendinga og ferðamenn til að kynna sér þá frábæru afurð sem framleidd er á Íslandi. Það eru minnir mig um 80 milljónir sem hægt verður að setja í þetta í ár.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég vissi náttúrlega að hann væri á móti ESB, það er augljóst, en ég skil ekki af hverju íslenskir bændur eiga ekki að fá að hafa tollfrjálsan og tollkvótalausan aðgang að mörkuðum ESB og njóta góðs af því. Ég held að það væri það langbesta sem gæti komið fyrir bændur. Ég veit líka að bændur hafa mikinn áhuga á því. Ég veit að ráðherrann veit líka að þeir hafa áhuga á því, því að þeir hafa verið að falast eftir því að komast inn á þessa markaði. Það hefur einnig komið fram að á síðustu 30 árum hefur lambakjötsneysla á hvern mann á Íslandi minnkað um helming, úr 40 kílóum í 20. Ef fram fer sem horfir þá mun neyslan í lok samningstíma búvörusamnings sem nú liggur fyrir kannski vera komin niður í 15 kíló á mann, við ætlum samt að framleiða sama magn af kjöti. Það hlýtur að vera algjört lífsspursmál fyrir íslenskan landbúnað að finna nýja markaði. Þar tel ég ESB eða Evrópusambandið langstærsta og besta markaðinn. Við getum alveg deilt um það. Er verið að skoða þetta í ráðuneytinu í ljósi þess að það eru framleiðsluhvetjandi búvörusamningar [[Forseti hringir.]]í gangi sem á að fara að samþykkja og við erum að fara að framleiða sama magn og við höfum alltaf gert en neyslan minnkar [[Forseti hringir.]]innan lands?
Virðulegi forseti. Það er að mínu mati alveg klárlega tækifæri fyrir útflutning á íslenskum afurðum, íslensku lambakjöti. Það er rétt að gert er ráð fyrir því í þeim samningum sem við vorum með til umfjöllunar í gær og fyrradag að verð hækki á þessum vörum, það er þá okkar að reyna að hjálpa til að svo verði. Til þess er t.d. átakið Matvælalandið Ísland, til að auka kynninguna og eftirspurnina. Það er líka mikilvægt að nefna það að nýir markaðir skipta líka miklu máli. Eins og allir þekkja hér erum við með nýlegan fríverslunarsamning við Kína. Það er ekki enn þá hægt að flytja út lambakjöt þangað samkvæmt samningnum, auðvitað geta menn flutt út kjöt og borgað af því tolla og allt það, en við erum að reyna núna að fá viðsemjendur okkar, Kínverja, til þess að koma hér og taka út framleiðsluna á lambakjötinu þannig að það opnist fyrir þann gríðarlega stóra markað. Þá bætist einn stór markaður í viðbót við þann hóp sem við höfum þegar í dag og getum flutt út vöru til án tolla. Við verðum líka að standa saman um það að tala upp landbúnaðinn, tala upp íslenskt lambakjöt þar sem við viljum selja það dýrara en það er selt í dag. Það er ein forsendan fyrir því að bændur fái meira fyrir sinn snúð, þ.e. að bæði þeir sem flytja út og þeir sem selja innan lands selji vöruna á betra verði. Það er fákeppni á íslenskum matvörumarkaði. Ég ætla að leyfa mér að segja að það er fyrst og fremst verslunin sem stýrir verði til bænda á Íslandi.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að þessi nýútkomna skýrsla sé komin fram um mótun stefnu til að draga úr skaðlegum afleiðingum og hliðarverkunum vímuefnaneyslu o.s.frv. Mig langaði að spyrja hæstv. ráðherra að því í stuttu máli hvernig framhaldið verði, þ.e. hver næstu skref verða. Nú er það þannig með þessar tillögur að þær ganga skemur en margir vildu, þar á meðal sá sem hér stendur, en auðvitað eru stóru fréttirnar þær að hér er ansi víðtækur hópur búinn að koma sér saman um að taka frekar skrefið í átt að skaðaminnkun og frá þeirri áherslu sem hefur verið meira áberandi í gegnum tíðina, sem hefur verið áhersla á löggæslu og slíkt. Ýmislegt í tillögunum felur nefnilega í sér að ganga í aðra átt í nokkrum málaflokkum, því að vímuefnamál fara inn á nokkra málaflokka. Auðvitað er markmiðið með þeirri þingsályktunartillögu sem þessi skýrsla kom í kjölfarið á og tillögurnar sjálfar til þess fallnar að stýra málaflokknum inn á heilbrigðissviðið. Í því felst að það þarf athygli á þá þætti vímuefnamála sem snúa að öðrum málaflokkum, eins og t.d. almennum hegningarlögum. Ein tillagan er sú að afnema fangelsisrefsingar í lögum fyrir vörslu á neysluskömmtum, önnur er sú að smávægileg fíkniefnalagabrot fari ekki á sakaskrá, sú þriðja að einungis mæling á blóði gildi um vímuefnaakstur, og það varðar umferðarlögin. Ég velti fyrir mér hver næstu skref eru með hliðsjón af því að hér er um breytingar að ræða sem varða fleiri ráðuneyti, fleiri aðila en einungis heilbrigðisyfirvöld. Sömuleiðis hvort eitthvert starf í þeim efnum sé þegar hafið eða hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér hvenær sé hægt að hefja slíkt ef það er ekki hafið nú þegar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og meðtek hamingjuóskirnar og þakka hv. þingmanni einnig fyrir hans starf. Ég geri ráð fyrir því að við munum eiga umræðu um þessa skýrslu fljótlega á þingi. Og af því að hér spyr hv. þingmaður hver verði næstu skref þá eru þau í mínum huga þau að ég vil gjarnan leggja þetta plagg og fylgja því úr hlaði við þingið og fá umræðuna um það, heyra sjónarmið þingsins til skýrslunnar, starfsins og þeirra tillagna sem þar liggja fyrir. Þær eru af mörgum toga, þær eru 12 alls, og alveg augljóst að þar er um að ræða málamiðlun á milli ólíkra sjónarmiða í þessum málaflokki. Grundvallaratriðið í þeim efnum í mínum huga er það sem mér finnst endurspeglast ágætlega í skýrslunni, þ.e. að við förum að nálgast þetta meira sem heilbrigðistengt verkefni fremur en einhverja glæpastarfsemi þegar við glímum við afleiðingar vímuefnaneyslunnar. Þess vegna hefur mér þótt vænt um það þegar ég hef lesið skýrsluna að sjá þá áherslu sem snýr að skaðaminnkandi úrræðum í þessum efnum. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þetta snertir fleiri ráðuneyti. Ég hef þegar komið skýrslunni til innanríkisráðherra og átt við hana umræðu um þeirra þátt í þeim efnum. En það sem ég geri ráð fyrir að gerist næst að lokinni umræðunni er að við setjumst yfir skýrsluna, tillögurnar, umræðuna í þinginu, vinnum úr því og reynum að koma til framkvæmda einhverjum af þeim verkefnum, tillögum, sem þarna eru sett niður og eru mörg hver hið besta mál.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Ég velti fyrir mér hvernig við sjáum fyrir okkur tímalínuna í þessu. Í tillögu 10 er lagður til samráðsvettvangur vegna vímuefnamála, sem í stuttu máli er sá að halda starfinu áfram. Hafandi verið í starfshópnum sjálfur veit ég eins og allir sem þar voru að þetta er málaflokkur sem þróast með tímanum. Eins og annar hv. meðlimur hópsins sagði erum við ekki að byggja álver, þetta er ekki eitthvað sem er á einhverjum tímapunkti tilbúið heldur er þetta verkefni sem heldur sífellt áfram. Því velti ég fyrir mér hvort hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að hægt sé að undirbúa fyrst þingmál, svo sem frumvörp eða ályktanir eða því um líkt, sem síðan yrðu rædd í þinginu eða hvort umræðan yrði fyrst um tillögurnar og úr því yrði samráðsvettvangur sem mundi búa til þessi þingmál. Allar hugmyndir sem hæstv. ráðherra hefur í þeim efnum [[Forseti hringir.]]þætti mér vænt um að heyra.
Virðulegi forseti. Ég sé fyrir mér að þær tillögur sem þarna liggja fyrir kalli á mismunandi vinnu. Fyrsta verkefnið sem kom upp í hugann þegar ég las þetta var að við þyrftum að koma á samráðsvettvangi. Það er í raun tiltölulega einföld gjörð, þ.e. að búa hann til og koma honum einfaldlega til vinnu. Það sé ég gerast fljótlega að lokinni umræðu vegna þess að í mínum huga eru þetta fyrstu skrefin sem við erum að taka og það er engin ástæða til að stoppa, við eigum að halda þessu verki áfram. Þá er ágætt að koma upp samráðsvettvangi á þeim grunni sem skýrsluhöfundar leggja til. Hann getur svo undirbúið þingmál eða ýtt á eftir því að ráðuneyti sinni þeim verkum sem þeim verða falin, á hvaða sviði svo sem það er. Með sama hætti sé ég líka fyrir mér að það er bráðnauðsynlegt að styðja við og koma því til leiðar að við [[Forseti hringir.]]styrkjum og styðjum betur við skaðaminnkandi vinnu sem er í gangi, t.d. Frú Ragnheiði, og það hef ég beðið ráðuneyti mitt að íhuga og undirbúa.
Herra forseti. Ég óska eftir að beina fyrirspurn til hæstv. iðnaðarráðherra um málefni raforkumála. Þannig háttar til að það eru að opnast fyrir okkur ný tækifæri í raforkuframleiðslu á Vestfjörðum, orkukostur þar sem er óumdeildur og hefur verið undirbúinn af mikilli vandvirkni um langan tíma. Nú eru að skapast þær aðstæður að við þurfum að koma því máli áfram til þess að geta undirbúið næstu skref og farið að hefja þar framkvæmdir. Tilefni þess að ég kem hér upp er ekki síst vegna fyrirspurna frá oddvita Árneshrepps sem hefur fengið þær upplýsingar eins og hún metur þær að það standi eitthvað á regluverki að hægt sé að koma áfram því málefni sem mestu skiptir nú að fá skýra mynd á, sem er bygging á nýjum tengipunkti Landsnets í Ísafjarðardjúpi til þess að sækja þá orku. Sá tengipunktur er ákveðin forsenda fyrir þessu verkefni og lengi hefur verið um hann rætt og hann lengi í undirbúningi. Nú er aftur á móti sú mynd komin á að þarna eru mun fleiri orkukostir en áður var talið og því ekki eingöngu um tengipunkt fyrir þessa einu virkjun að ræða heldur miklu fleiri virkjanir og miklu meiri orkuframleiðslu sem þar er möguleg. Þetta er kannski alveg ný mynd og óvænt staða sem þessi landshluti, sem í svo langan tíma hefur þurft að búa við samdrátt og varnarbaráttu, er að komast í. Því held ég að sé mjög mikilvægt og það er einlægur áhugi allra þingmanna kjördæmisins að fylgja því fast eftir að við fáum núna skýra mynd á það hvar það mál stendur. Því óska ég eftir að hæstv. iðnaðarráðherra komi hér og geti þá svarað því hvar verkið stendur. Hvar er regluverkið að þvælast fyrir? Hvað hyggst ráðherra gera til þess að greiða úr því?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn og þakka enn fremur þá elju sem þingmaðurinn, ásamt öðrum þingmönnum í þessu kjördæmi, hefur sýnt málinu, sem ég er algjörlega sammála þingmanninum um að sé hið mesta þjóðþrifamál. Þarna er um að ræða vatnsafl sem bíður eftir að komast í notkun. Út frá þjóðhagslegum áhrifum og þjóðhagslegri hagkvæmni þá er gríðarlega mikilvægt að það verði að veruleika. Hvar málið er statt þá er það þannig að ekki þarf lagabreytingar til, ég hef ítrekað komið því á framfæri. Það er ekkert í regluverkinu sem hamlar. En málið er til efnislegrar meðferðar hjá Orkustofnun og hjá Landsneti. Við í ráðuneytinu höfum hins vegar fylgt þessu fast eftir og höfum verið í góðu samstarfi bæði við Orkustofnun og Landsnet. Landsnet er að leggja lokahönd á svokallaðan netmála sem greiðir fyrir þessu regluverki öllu saman og hafa óskað eftir því við ráðuneytið að reglugerð verði sett til að styrkja grundvöll þessa netmála. Það stendur ekki á okkur og við erum með þá reglugerð í lokadrögum og ég vonast til að geta sett hana strax eftir helgi. Þá er ekkert í regluverkinu sem kemur í veg fyrir þetta. Ég vonast til og segi það við hv. þingmann að ákvörðun verði tekin nú í þessum mánuði. Nú er fyrsti dagur septembermánaðar. Ég vonast til þess að við getum komið málinu í þann farveg að þær fjórar virkjanir sem þarna um ræðir, þetta er ekki bara ein virkjun eins og áður var talið, að fjórar virkjanir geti tengst inn á þennan tengipunkt [[Forseti hringir.]]sem gerir þetta þjóðhagslega hagkvæmt og [[Forseti hringir.]]þannig að ekki verð gerð athugasemd til að mynda frá Eftirlitsstofnun EFTA.
Herra forseti. Ég þakka mjög skýrt svar hæstv. iðnaðarráðherra og vil ítreka að sú mynd sem þarna blasir núna við okkur, ekki bara ein virkjun heldur fleiri virkjanir, Austurgilsvirkjun og fleiri virkjanir geta framleitt umtalsvert magn af rafmagni sem ekki síst eru fyrir fjórðunginn til að bæta afhendingaröryggi rafmagns og orkuöryggi, sem geta þá skapað forsendur fyrir aðra atvinnuuppbyggingu sem við þekkjum á því sviði sem væri gríðarlega mikilvæg fyrir fjórðunginn og landið allt eins og hv. ráðherra ítrekar. Ég spyr þá aftur og dreg fram í lok fyrirspurnar minnar að fyrir mér er það þá þannig, og ráðherra getur vonandi staðfest það, að í septembermánuði muni hún gefa út þá reglugerð sem hún tilgreindi og geti stutt þann netmála sem hún nefndi í ræðu sinni, þannig að það sé þá ekkert í vegi fyrir því að ákvörðun um byggingu tengipunkts í Ísafjarðardjúpi verði þá innan tíðar gerð kunn.
Virðulegur forseti. Reglugerðin kemur sannarlega í septembermánuði og ég vonast til að hún verði sett og verði klár strax í næstu viku þannig að þá verði ekkert sem kallar á aðkomu Alþingis eða ráðuneytisins varðandi frekari reglusetningar sem hamlar því að sú ákvörðun að ákveða tengipunktinn verði tekin vonandi í þessum mánuði. Það er það sem við erum að vinna að og ég veit að allir hagsmunaaðilar bæði í orkugeiranum og ekki síst heimamenn gera. Ég sá fyrirspurnina sem hv. þingmaður vísaði til frá oddvita í Ásahreppi [[Gripið fram í: Árneshreppi.]]Árneshreppi - ég er komin í mitt kjördæmi, virðulegur forseti, ég biðst forláts - og skil áhyggjur, ég skil óþreyjuna. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður sagði að þegar þetta verður orðið að veruleika, við skulum bara tala með ákveðnum hætti, þá munu skapast gríðarleg tækifæri í ferðaþjónustu [[Forseti hringir.]]og annarri uppbyggingu á svæði sem hefur kallað eftir slíkri [[Forseti hringir.]]uppbyggingu um langt árabil.
Virðulegi forseti. Við greiðum atkvæði um ný búvörulög. Við greiðum atkvæði um töluverðar breytingar í starfsumhverfi bænda og um það hvernig við ætlum að treysta hag neytenda til langs tíma, halda áfram að byggja upp traustan og öflugan landbúnað sem skilar af sér heilnæmum vörum til neytenda á sanngjörnu verði, vonum við. Það er ánægjulegt að sjá fyrir endann á því langa ferli sem þessir samningar hafa verið í. Ég tel að atvinnuveganefnd hafi gert jákvæðar breytingar á samningunum sem þar er um að ræða. Ég fagna því mjög að við sjáum fyrir endann á þessu á Alþingi og getum um leið horft til framtíðar. Vissulega er ein umræða eftir um þetta mál í þinginu en ég tel ástæðu til að þakka fyrir það sem búið er að gera.
Virðulegur forseti. Ég held að eftir þá miklu vinnu sem hefur átt sér stað í nefndinni, og ég þakka nefndarmönnum í atvinnuveganefnd fyrir gott samstarf í þessu máli, séum við að stíga einhver stærstu skref í áratugi að endurnýjun á skipulagi í landbúnaðarmálum okkar en eins og við vitum er það kerfi sem við búum við að mörgu leyti gallað. Við búum þannig um hnútana að það verður endurskoðunartímabil með þátttöku allra hagsmunaaðila þar sem þeir koma að borðinu og það verður kosið um þessi mál aftur eftir þrjú ár, bæði á þingi og meðal bænda. Við höfum hlustað á Samkeppniseftirlitið og sett inn tillögur eins og Samkeppniseftirlitið lagði til sem tryggja m.a. þátt minni framleiðenda til hráefnisöflunar og gagnvart verðlagsákvörðunum. Ég vona að reynsla okkar sýni að í framtíðinni verði ekki um neina búvörusamninga að ræða heldur verði til lifandi samráðsvettvangur í samfélaginu [[Forseti hringir.]]þar sem við mótum stefnu til lengri tíma til hagsbóta bæði fyrir bændur og neytendur.
Herra forseti. Samfylkingin hefur lagt á það áherslu að landbúnaðarkerfinu verði breytt og tekið upp árangursríkara fyrirkomulag sem styrkir byggðir, eykur frelsi bænda, gerir nýliðun auðveldari, stuðlar að nýsköpun, hagkvæmari framleiðslu og bættum hag neytenda og að krafan um skynsamlega landnýtingu, dýravernd, sjálfbærni og umhverfisvernd verði skilyrði fyrir opinberum stuðningi. Búvörusamningurinn er ekki í takti við þessar áherslur og við styðjum hann ekki en til þess að leggja áherslu á samkeppnismálin höfum við lagt fram breytingartillögur í þeim efnum og þær breytingartillögur sýna áherslur okkar í samkeppnismálum hvað búvörur varðar.
Herra forseti. Íslenskur landbúnaður er verðmæti sem þjóðin á og skiptir okkur öll gríðarlegu máli. Ég sé fyrir mér framtíð þar sem íslenskur landbúnaður uppfyllir hæstu staðla á sviði umhverfisverndar, er í raun aktífur þátttakandi í því að Ísland nái loftslagsmarkmiðum sínum þar sem beitarstjórnun er sjálfbær og við vinnum samkvæmt rammaáætlun um landnýtingu. Ég sé fyrir mér framtíðarsýn þar sem gæðin eru í heimsklassa. Til þess höfum við öll tækifæri. Og þetta er í takt við þá framtíðarsýn sem ég hef heyrt fjölmarga bændur víða um land tala fyrir og vilja vinna samkvæmt. Þess vegna er mikil synd að ekki skuli hafa verið haft meira samráð í samfélaginu öllu við gerð þessa búvörusamnings því að ég tel að við höfum mikil tækifæri til að ná miklum árangri á þessu sviði hér heima og erlendis. Ég kalla eftir því og vona að við séum á þeirri leið, því að þau sjónarmið hef ég heyrt víðar að við náum aukinni sátt um innlendan landbúnað því að hann er mikilvægur. En mér finnst það [[Forseti hringir.]]því miður ekki hafa tekist við þessa búvörusamninga.
Virðulegur forseti. Björt framtíð leggur fram frávísunartillögu á þennan samning. Ástæðan fyrir því er að við teljum að hér hafi verið unnið án samráðs við mjög mikilvæga aðila að landbúnaðinum, þ.e. neytendur, að umhverfistillitinu og tilliti til samkeppnismála. Þrátt fyrir ýmis góð orð í breytingartillögu nefndarinnar og í áliti meiri hluta nefndarinnar teljum við þær breytingar ekki fastar í hendi. Þær gera ráð fyrir því að mögulega verði breytt eftir samþykkt samningsins. Við erum mótfallin því og teljum ekki ástæðu til að samþykkja meingallaðan samning heldur eigi að fara aftur í vinnuna, koma með góðan samning sem mér heyrist að sé möguleiki á að verði nokkuð rík sátt um. Við eigum að ná þeirri sátt áður en við samþykkjum samning en ekki [[Forseti hringir.]]eftir á.
Virðulegi forseti. Það er ámælisvert hvernig staðið var að gerð þessa samnings. Alveg sama hversu góður eða slæmur hann er í eðli sínu vantaði allt samráð við hinar fjölmörgu stéttir sem standa að landbúnaði á Íslandi í dag. Það þyrfti víðtækara samráð til að mynda traust. Samningurinn var í raun gerður í reykfylltum bakherbergjum þar sem ekkert gagnsæi var og það er ekki til þess fallið að mynda það traust sem við ætluðum að reyna að búa til eftir hrun. Þar af leiðandi munum við í þingflokki Pírata sitja hjá við atkvæðagreiðslu á þessum samningi og okkur þykir mjög ámælisvert að við séum enn komin í sama farið, far sem snýr að því að reyna að koma sínum málum á framfæri án þess að hafa almennilegt samráð, án þess að tala við þjóðina, þannig að við munum sitja hjá.
Herra forseti. Atkvæðagreiðsla um búvörulagasamning sýnir kannski fyrst og fremst að þær fjölmörgu breytingartillögur sem hv. meiri hluti atvinnuveganefndar hefur haft fram að færa og hafa fengið ágætar viðtökur, og góðar umræður orðið um samninginn seinustu daga, að við höfum fært þetta mál til miklu betri vegar en það var einmitt vegna þess að við höfum fengið fjölmargar umsagnir og fjölmarga gesti sem hafa lagt sitt lóð á vogarskálarnar til að gera málið betra. Í umræðunni hefur m.a. komið fram að við munum taka það aftur til meðferðar í nefndinni á milli umræðna og því treysti ég á að þær góðu tillögur sem við leggjum til fái góðan stuðning.
Herra forseti. Margt hefði mátt betur fara við undirbúning og gerð þessa samnings. Vinnubrögðin voru allt of lokuð og þröng, auk þess sem menn settu sig í heimatilbúna tímaþröng með því að allt of stutt var eftir af gildandi samningum. Atvinnuveganefnd hefur sýnt jákvæða viðleitni til að laga þetta mál og við erum í sjálfu sér ekki ósátt við niðurstöðuna, ramma til tíu ára með fortakslausum endurskoðunarákvæðum eftir þrjú ár. Við munum styðja breytingartillögu meiri hluta atvinnuveganefndar, okkar eigin að sjálfsögðu og aðrar eftir atvikum en greiða atkvæði gegn frávísunartillögu enda væri ella skapað mikið uppnám. Engu að síður er málið í heild þannig vaxið að við, a.m.k. sá sem hér stendur, höfum grundvallarefasemdir um þá vegferð sem farin yrði, sérstaklega ef ekki kæmu til breytingar eftir endurskoðun að þremur árum liðnum. Þá bætist við að aftan við þetta mál er annað og öllu verra, tollasamningurinn við ESB. Til samans mynda þessi mál starfsumhverfi landbúnaðarins næstu árin og því miður eru breytingarnar að allt of litlu leyti til góðs. Því er ekki um annað að ræða en að láta hæstv. ríkisstjórn [[Forseti hringir.]]og flokka hennar bera ábyrgð á afgreiðslu málsins í heild sinni.
Hæstv. forseti. Þegar þetta lagafrumvarp kemur nú til atkvæðagreiðslu við 2. umr. og eftir mikla vinnu atvinnuveganefndar er rétt að ýmislegt hefur skánað. Það hefur verið stigið hænuskref til að gera frumvarpið betra. En fyrst og fremst er Alþingi sett í þá stöðu vegna formsins á þessum samningum að Alþingi getur litlu sem engu breytt. Það er hlutur sem verður að hafa í huga. Þetta fjallar að miklu leyti um starfsskilyrði bænda og það snertir neytendur líka mjög mikið hvað varðar verðlagningu. Íslenskir bændur eiga heiður skilið fyrir að framleiða góða vöru í öllum tilfellum þar sem ekki eru notuð sýklalyf, ekki notuð vaxtarhormón, hvorki í fóðri né dýrum. Framleiðslan er góð og þetta eru heilnæmar vörur en það eru skiptar skoðanir um verðið. Sumum finnst það hátt, öðrum sanngjarnt o.s.frv. Við flytjum hér nokkrar breytingartillögur sem við munum gera grein fyrir þegar þær koma til atkvæða, en það eru líka breytingartillögur sem meiri hlutinn gerði að sínum sem ég sem fulltrúi [[Forseti hringir.]]Samfylkingarinnar í nefndinni hafði hugsað mér að flytja, en það er sama hvaðan gott kemur og við munum styðja þær eftir atvikum. Ég minni svo á og óska formlega eftir því að málið gangi til nefndar milli 2. og 3. umr.
Hæstv. forseti. Þetta mál hefur tekið þó nokkrum breytingum til bóta í meðferð atvinnuveganefndar. Eins og það blasir við nú finnst mér að það tryggi bæði fæðuöryggi og fæðusjálfstæði þjóðarinnar. Það tryggir líka að á samningstímanum verði möguleiki fyrir því að verð til neytenda verði hagfellt því að eins og við öll vitum eru framleiðslustyrkir í landbúnaði hvar sem hann er stundaður að miklu leyti til þess gerðir að þeir sem lakari kjör hafa geti keypt sér þessar heilnæmu og góðu vörur við góðu verði. Andinn í nefndinni við breytingarnar var mjög góður þó að nokkrir nefndarmenn hafi hrokkið fyrir borð á síðustu metrunum eins og verða vill, en samkomulagið og samvinnan innan nefndarinnar var til fyrirmyndar og ég þakka fyrir það.
Hæstv. forseti. Íslenskur landbúnaður er mjög mikilvæg atvinnugrein. Hann framleiðir vöru sem á raunverulega engan sinn líka. Í núverandi kerfi sem er meingallað er verið að reyna að ráða bót á því. Hv. atvinnuveganefnd hefur staðið sig frábærlega við að bæta þennan samning og breytingar á búvörulögum [[Gripið fram í.]]sem er mjög mikilvægt því að núverandi fyrirkomulag er það gallað að við getum ekki unað við það lengur. Um þessar breytingar hefur verið nokkuð víðtæk sátt um og þær eru til mikilla bóta þótt eflaust sé hægt að gera eitthvað betur einhvers staðar. Ég tel þetta það mikið hagsmunamál fyrir íslensku þjóðina að ég greiði atkvæði með frumvarpinu.
Herra forseti. Bændur eiga skilið betri samning en þann sem við erum að samþykkja hér. Neytendur eiga sömuleiðis skilið betri samning en þann sem við erum að samþykkja. Ég tel ekki heldur hægt að samþykkja svo viðamikinn samning, 200 milljarða, til tíu ára. Það kom fram fyrir fagnefndinni að miðað við það hvernig samningurinn liggur fyrir sé verið að samþykkja hann til tíu ára. Ég tel þess vegna að hér sé Alþingi að fara út yfir það sem því er heimilt. Hér er verið að framselja gríðarlega mikið vald út fyrir veggi Alþingishússins. Ef þessi samningur verður samþykktur mun það þýða að við getum ekki breytt búvörulögum næstu tíu árin [[Gripið fram í: Þrjú ár.]]án samþykkis Bændasamtakanna. [[Gripið fram í: Þrjú ár.]]Við getum heldur ekki gert alþjóðasamninga um lækkun á tollum á innfluttum landbúnaðarvörum til næstu tíu ára án samþykkis Bændasamtakanna. Ég tel þetta óheimilt samkvæmt stjórnarskrá Íslands, hana ber að virða og þess vegna get ég ekki samþykkt þennan samning. [[Gripið fram í.]]
Virðulegur forseti. Ég hef lýst í ræðu um þetta mál gagnrýni minni og töluverðri óánægju með fyrirkomulag hins ríkisstyrkta landbúnaðar eins og það er í dag. Ég hef hins vegar ekki lagt til að sinni niðurskurð eða afnám ríkisstyrkja til landbúnaðar þann hluta sem þetta mál fjallar um og varðar 13,5 milljarða á ári næstu tíu árin. Ég hef ekki vikið orði að því. Ég hef hins vegar gagnrýnt að ríkisstyrkirnir felist einnig í tollvernd og alls kyns viðskiptahöftum. Ég fagna því að málið gangi til nefndar öðru sinni og skora á hv. atvinnuveganefnd að gera reglulega vel grein fyrir áhrifum af þeim breytingum sem nefndin hefur lagt til hvað varðar tollverndina svo hv. þingmenn og neytendur verði upplýstir [[Forseti hringir.]]um það. Ég leggst ekki gegn því að málið gangi til nefndar en ég mun sitja hjá í þessu máli í þessari umferð.
Virðulegi forseti. Meðferð þessa máls í þinginu er sönnun þess að málið er vanbúið og illa unnið af hálfu ríkisstjórnarinnar. Nefndin ákveður að reyna að búa til samningsmarkmið eftir að búið er að gera samning til tíu ára. Fjárhæðin til tíu ára jafngildir óhagstæðasta uppreikningi á Icesave-samningi, vegna þess að Icesave var nefnt hér áðan, 200 milljörðum af almannafé. Það er ekki búið að gera neina greiningu um samningsmarkmið eða þarfagreiningu um árangur. Þetta er svakaleg framganga af hálfu stjórnvalda. Það verður athyglisvert að sjá atkvæðagreiðsluna og hvernig þær dúkkulísur frjálslyndisins, sem sprella hér daginn út og inn og þykjast tala fyrir frjálslyndi og athafnafrelsi á vettvangi Sjálfstæðisflokksins og ætla að sækja sér umboð í prófkjörum um næstu helgi og þarnæstu, greiða atkvæði. [[Forseti hringir.]]Munu þær standa með athafnafrelsi eða munu þær ganga svipugöng Framsóknar í þessu máli?
Forseti biður hv. þingmenn að gæta orða sinna og stunda ekki uppnefni úr ræðustól Alþingis.
Virðulegi forseti. Hér er ekki bara búvörusamningurinn undir, heldur líka tollvörusamningurinn við ESB. Það er enginn vafi að þessi tollasamningur er gríðarlega mikil opnun á íslenskum markaði. Ég hef gagnrýnt þennan búvörusamning harðlega en verð hins vegar að segja … [[Forseti biður um hljóð í salnum.]] [[Gripið fram í: Forseti …]] Hv. atvinnuveganefnd hefur staðið sig mjög vel í að ganga í það, hún notar það sem hún hefur og kannski gott betur til að breyta þessu máli. Mér sýnist flestar ef ekki allar þessar breytingar til mikilla bóta. Ég fagna því sömuleiðis að málið fer aftur inn í hv. atvinnuveganefnd og veit að við munum ræða þetta áfram áður en málið verður klárað. Í stuttu máli fagna ég þeim breytingum sem hafa komið frá hv. atvinnuveganefnd [[Forseti hringir.]]og tel að við séum að mjakast í rétta átt.
Virðulegur forseti. Ríkisstjórn sem sjálf hefur sagt sér upp störfum og boðað til kosninga hefur ekki lýðræðislegt umboð til að skuldbinda okkur hin um 200.000 milljónir til tíu ára. Hvað svo sem stendur í þessu frumvarpi segir stjórnarskrá Íslands að fjárveitingavaldið sé í höndum Alþingis. Fullnusta þess sem hér er hlýtur alltaf að vera undir því komin að pólitískur meiri hluti sé við afgreiðslu fjárlaga á ári hverju fyrir því sem þar stendur. Enginn stuðningur við neina atvinnugrein í landinu verður rekinn gegn meirihlutavilja á Alþingi. Það er mikilvægt því að þessi samningur er svo meingallaður að það er nauðsynlegt að endurbæta hann. Það á að horfa á hið jákvæða, atvinnuveganefnd hefur gert nokkrar endurbætur, og þeir sem sjálfir gerðu samninginn hafa samþykkt að setja á fót sérstaka nefnd til að endurbæta samninginn sem þeir sjálfir voru að enda við að undirrita. Ég held að það segi allt sem segja þarf um hvers konar [[Forseti hringir.]]hrákasmíð hér er á borðinu og eðlilegt að standa gegn því að hún verði að lögum.
Virðulegi forseti. Ég þakka félögum mínum í atvinnuveganefnd fyrir góða vinnu og gott samstarf í þessu máli og þessar lagfæringar. Það má vel vera að menn sjái eitthvað athugavert við það að frumvörp taki breytingum í nefndum. Ég er bara mjög hlynntur því. Hins vegar eru ákveðin vonbrigði að þeir sem unnu að þessum breytingum með okkur af heilum hug stökkvi svo af vagninum þegar á hólminn er komið. Mér fannst það ekki stórmannlegt. Við sem höfum trú á íslenskum landbúnaði og viljum honum vel erum sannfærð um að þessi samningur sé ákveðið framfaraskref og gefi íslenskum landbúnaði ný tækifæri [[Forseti hringir.]]sem við höfum fulla trú á að hann muni nýta.
Virðulegi forseti. Örlögin hafa búið mér þau skipti að þurfa að greiða atkvæði um búvörusamning sem er ekki það sem ég hefði óskað mér. Ég hefði óskað þess að sérhver atvinnugrein gæti starfað á eigin forsendum. Hins vegar get ég ekki skilið þessa atvinnugrein sem hefur búið við vond skilyrði sennilega allt frá 1940 eftir úti á víðavangi og það sem ég horfi til í þessu frumvarpi er að á næstu þremur árum verði tekið til og horft til framtíðar en ekki fortíðar eins og gert hefur verið á undanförnum árum. Ég hef einhvern tímann lýst þeirri skoðun að þetta hafi verið vont frumvarp og vondur samningur og sennilega er það rétt. Eitthvað hefur orðið til bóta og ég ætla að láta mig hafa það að greiða atkvæði með þessum samningi. Það sem skiptir meginmáli er að horft verði til framtíðar. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Það er í hæsta mála óskiljanlegt, það er tortryggilegt, að hér sé verið að keyra í gegn samning sem þó mjög margir virðast vera sammála um að sé ófullkominn og þurfi mikilla breytinga við. Breytingartillögur meiri hluta atvinnuveganefndar eru í rétta átt þótt þær gangi alls ekki nógu langt. Í meirihlutaálitinu eru góð orð um að auka samráð o.s.frv. en það er algerlega óskiljanlegt af hverju á að byrja á því að samþykkja og taka síðan samráð, byrja á því að binda sig til tíu ára, mögulega hægt að taka upp eftir þrjú ár, en skoða málið eftir á. Það er í hæsta máta óeðlilegt og það er tortryggilegt að keyra eigi þetta mál svona í gegn. Þess vegna hvet ég alla þingmenn sem eru aðdáendur samkeppni og umhverfismála, eru aðdáendur [[Forseti hringir.]]íslensks landbúnaðar og bænda, að styðja þessa frávísunartillögu, að þessu frumvarpi verði vísað til ríkisstjórnar, núgildandi samningur gildi áfram og málið verði unnið almennilega upp á nýtt.
Herra forseti. Hagur neytenda er fyrir borð borinn með búvörusamningnum og hann er líka slæmur fyrir bændur til lengri tíma litið, hvort tveggja er óásættanlegt. Þess vegna styðjum við í Samfylkingunni þessa frávísunartillögu og teljum það vera best að byrja upp á nýtt og gera samning sem styrkir hvort tveggja, hag neytenda og hag bænda.
Virðulegur forseti. Allt of oft kjósa ákveðnir þingflokkar og ákveðnir þingmenn að hlaupast undan ábyrgð sinni, horfast ekki í augu við gagnrýnina í samfélaginu og taka ekki á þeim vanda sem við þeim blasir og leysa málin eins og okkur ber að gera á Alþingi. Þeir flokkar sem hafa talað hér fyrir hönd Samfylkingarinnar og Bjartrar framtíðar eru að fara gera nákvæmlega það sem þessir flokkar hafa ástundað í þessu mikilvæga máli á undanförnum árum, taka gamla samninginn og endurnýja hann, samninginn sem upphaflega var gerður til sex, sjö ára en er núna á sínu tólfta ári. Framlengja hann hvað lengi? Tvö, þrjú ár í viðbót? 15 ár? Nei, virðulegur forseti, við ákváðum að horfast í augu við þetta. Samfylkingin hefur kosið það þegar hún hefur verið við stjórn á undanförnum árum að fresta vandanum, horfast ekki í augu við hann. Þeir geta komið síðan og haft hátt við atkvæðagreiðslu á þessu máli. Það er ódýr málflutningur, billegur málflutningur sem ég vísa til föðurhúsanna og er [[Forseti hringir.]]þeim samrýmanlegur. Nei, við horfðumst í augu við gagnrýnina, horfðumst í augu við vandamálin og ákváðum að reyna að leiða þau í jörð. Það er það sem við erum að gera, [[Forseti hringir.]]við erum að stíga stærsta skref sem hefur verið stigið í málefnum [[Forseti hringir.]]landbúnaðarins til margra áratuga, [[Forseti hringir.]]þar sem við horfum til framtíðar. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Hér er breytingartillaga sem sá sem hér stendur flytur. Hún er einfaldlega um að í verðlagsnefnd búvara skuli fulltrúar afurðastöðvanna skiptast milli stóra aðilans, sem hingað til hefur haft báða fulltrúana, og fulltrúar minni framleiðenda fái hinn fulltrúann. Ég tel að betra sé að ganga beint í þetta og hafa það skýrt svoleiðis en mér sýnist að stjórnarmeirihlutinn ætli, eins og vant er, að fella þá tillögu sem kemur fram og að þessi stóri aðili sem hefur verið dæmdur fyrir samkeppnisbrot tilnefni áfram tvo fulltrúa þarna inn. Ég legg þetta til og legg til að þingmenn skoði það og samþykki að báðir aðilar skuli tilnefna þarna fulltrúa. Ég tel að það sé liður í að reyna að skapa meiri sátt um þessa atvinnugrein.
Virðulegur forseti. Í störfum nefndarinnar höfum við lagt okkur fram um að tryggja hlut minni framleiðenda á markaði. Við teljum mjög mikilvægt að þeim geti fjölgað og starfsemi þeirra geti eflst. Þannig höfum við búið um hnútana. Við óskuðum eftir því að Samkeppniseftirlitið kæmi með tillögur til okkar um hvernig við gætum tryggt stöðu þeirra eftir að við breyttum verðlagningarákvæðum samningsins og höldum okkur við á endurskoðunartímanum það sem hefur verið í gildi, hvernig við gætum tryggt stöðu þeirra innan núverandi kerfis. Það komu tillögur um það frá Samkeppnisstofnun sem eru í frumvarpinu og við gerum breytingartillögur um. Síðan bættum við reyndar við að skipa áheyrnarfulltrúa minni aðila inn í verðlagsnefndina. Þessi tillaga er nefnilega ekki nægilega vel unnin hjá hv. þm. Kristjáni L. Möller. Það skapast ákveðið vandamál við það ef við förum þá leið sem hann boðar. Ég er algerlega tilbúinn til að skoða fullunna tillögu frá honum um breytingar á verðlagsnefnd samhliða þessu sem kæmi þá fram fyrir 3. umr. [[Forseti hringir.]]málsins. Við höfum ekkert annað markmið en að efla stöðu minni framleiðenda í afgreiðslu málsins.
Hæstv. forseti. Það er eins og svo oft að frá ríkisstjórnarflokkunum kemur næstbesta tillagan. Hún er til atkvæðagreiðslu hér. Það er sem sagt tillaga um að í verðlagsnefnd mjólkurvara fái minni framleiðendur áheyrnarfulltrúa í nefndina. Fulltrúar stjórnarflokkanna eru nýbúnir að fella tillögu um að þeir fái annan fulltrúann. Þess vegna finnst mér hér stigið skref í áttina, og þetta er skárra en það er í dag, að fulltrúar minni framleiðenda fái áheyrnarfulltrúa. Við styðjum því þá tillögu. Ég veit ekki hvert vandamálið væri við það, eins og hv. þm. Jón Gunnarsson fjallaði um, að þeir fengju fullgildan fulltrúa.
Ég er búinn að skýra það.
En ég tók líka eftir því að hv. þingmaður býður upp í dans og ég tek þeim dansi, við að finna farsælli lausn en hér er. Ég ítreka það sem ég sagði að það er oft gott að samþykkja næstbestu tillöguna sem kemur og er vanalega frá ríkisstjórnarflokkunum og því samþykki ég hana.
Virðulegur forseti. Við í Samfylkingunni lögðumst gegn því að mjólkuriðnaðurinn yrði tekinn undan samkeppnislögum fyrir liðlega tíu árum síðan, enda skapar slíkt óheilbrigða viðskiptahætti. Við fluttum breytingartillögu sama efnis fjórum árum síðar. Þá sagði hv. þm. Birgir Ármannsson að tillagan væri í rétta átt en þarfnaðist nánari skoðunar. Nú hygg ég að séu liðin nógu mörg ár til þess að frjálslyndisþingmenn Sjálfstæðisflokksins ættu að geta stutt hana. En þegar við fluttum hana síðan þriðja sinni rauk upp hæstv. þáverandi landbúnaðarráðherra Sigurður Ingi Jóhannsson og ætlaði að skipa nefnd til að útfæra málið vegna þess að það væri ekki nægilegur tími til að gera þetta. Sú nefnd hefur aldrei hist. Virðulegur forseti. Það er ekkert því til fyrirstöðu og löngu kominn tími til að eðlilegir viðskiptahættir gildi um mjólkuriðnað eins og aðra atvinnustarfsemi á landinu. Ég segi já.
Virðulegur forseti. Hér afhjúpar hv. þm. Helgi Hjörvar vanþekkingu sína á þessu máli, algera vanþekkingu, þegar hann segir að það sé ekkert sem standi í vegi fyrir því að afnema undanþáguna frá samkeppnislögum. Þessi sami hv. þingmaður sat í ríkisstjórn í hvað, sex, sjö ár? Hann gerði ekkert í málinu þá. [[Gripið fram í: Jú, jú, við lögðum …]]Það var bara ekkert á dagskrá. Af hverju kláruðu þeir ekki málið þegar þeir voru í ríkisstjórn? [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]Nei, þetta er einn angi af þessum billega málflutningi sem er stundaður hérna í einhverjum popúlisma. Ég er algerlega sammála því að við eigum að koma mjólkuriðnaðinum, þ.e. þeim hluta sem ber, undan undanþágunni frá samkeppnislögunum, algerlega. Það er það sem verður skoðað núna í þessu endurskoðunarferli. [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]En það þekkja allir sem kynna sér málið og hafa einhvern snefil af þekkingu [[Gripið fram í.]]og vilja til þess að nálgast þetta málefnalega að þetta er ekki hægt að gera yfir eina helgi heldur þarf það að hafa undanfara, vegna þess að það kallar á ýmsar aðrar breytingar sem tengjast [[Forseti hringir.]]mjólkurbúskap í landinu. [[Gripið fram í.]]
Hæstv. forseti. Ég er út af fyrir sig áfjáður um að samkeppni sé mikil á landinu. Þessi tillaga gengur ekki nógu langt. Hún gerir einungis ráð fyrir því að fyrirtæki sem er með rúmlega 90% markaðshlutdeild verði sett undir samkeppnislög. Það er engin tilraun gerð í tillögunni til að tryggja að fyrirtæki sem er með 60% markaðshlutdeild á smásölumarkaði verði skipt upp þannig að samkeppnin verði ekki bara við mjólkurspenann heldur við búðarborðið líka. Af þeirri ástæðu get ég ekki stutt þessa [[Gripið fram í.]]tillögu og segi því nei.
Virðulegi forseti. Það er athyglisvert að sjá þingmenn Sjálfstæðisflokksins vera á hlaupum hér undan því hvernig þeir hafa sýknt og heilagt reynt að drepa þessu máli á dreif og koma í veg fyrir eðlilegar samkeppnisaðstæður á þessum markaði. Við höfum lagt þetta til ítrekað á undanförnum meira en áratug. Það athyglisverða er að hæstv. [[Gripið fram í.]]núverandi forseti, þáverandi … [[Gripið fram í.]] [[Forseti hringir.]]- Þetta hefur alltaf verið fellt hér í þingsal, [[Forseti hringir.]]og af Framsóknarflokkunum öllum, af öllum þremur Framsóknarflokkunum [[Gripið fram í.]]
Forseti vekur athygli á því sem öllum ætti að vera ljóst að hv. 4. þm. Suðvest. hefur orðið.
Og hæstv. núverandi forseti sagði sem landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra í greinargerð með frumvarpi árið 2007 að þessi undanþága væri óþörf vegna þess að hún hefði skilað fullkomlega árangri sínum. Það kom fram fyrir atvinnuveganefnd að engin þörf væri fyrir þessa undanþágu til að tryggja að mjólk væri sótt á sama verði og seld á sama verði allt í kringum landið. Hér er því bara verið að viðhalda skálkaskjóli til þess að [[Forseti hringir.]]auka svigrúm einokunaraðila sem margsinnis [[Forseti hringir.]]hefur sýnt að honum er ekki treystandi [[Forseti hringir.]]til að fara með það svigrúm sem hann hefur margsinnis misnotað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Á fundi atvinnuveganefndar sem Samkeppnisstofnun kom á var Samkeppnisstofnun beðin af nefndinni allri, þar með talið meiri hlutanum sem stýrir auðvitað störfum nefndarinnar, um að koma með tillögur um þau mál sem við fjöllum um hér, þ.e. hvort Mjólkursamsalan, og aðrir, eigi að vera undanþegin samkeppnislögum. Tillögur Samkeppnisstofnunar komu og voru vel rökstuddar. Þær tillögur gerði ég nær óbreyttar að minni tillögu og um hana erum við að greiða atkvæði núna. Þær tillögur sem atvinnuveganefnd, bæði meiri hluti og minni hluti, bað um frá stofnuninni eru komnar hér. Til hvers var af meiri hluta nefndarinnar og öðrum beðið um þær ef á ekki að fara eftir þeim? Hér eru tillögurnar sem sagt allar lagðar fram og eru skref í mjög góða og rétta átt.
Virðulegur forseti. Í þessum tillögum kom til að mynda ekkert fram um að þeir legðu til að þessari undanþágu yrði aflétt. Þessar tillögur snúa fyrst og fremst að hagsmunum minni framleiðenda. Eins og hefur komið fram í máli mínu áður höfum við tekið það inn frá Samkeppnisstofnun nákvæmlega eins og það er lagt til. Þetta snýr að því að tryggja minni framleiðendum aðgang að nægu hráefni til að þeir geti vaxið og dafnað á þessum endurskoðunartíma. Það er gríðarlega mikilvægt. Það kom fram hjá fulltrúum minni framleiðenda að ef þessi breyting yrði ekki gerð mundi framleiðsla þeirra ekki geta vaxið og dafnað og þeir yrðu jafnvel að hætta sinni framleiðslu. Við teljum okkur vera að tryggja þetta eftir tillögum frá Samkeppniseftirlitinu nákvæmlega eins og lagt var þar til, að við tryggjum þennan þátt. En til viðbótar því leggjum við til að fulltrúi þeirra sé skipaður í verðlagsnefndina svo að þeir eigi sæti þar við borðið.
Virðulegi forseti. Í tillögum Samkeppniseftirlitsins er beinlínis verið að reyna að búa þannig um hnútana að innan núgildandi lagaramma sem hv. stjórnarþingmenn hafa viljað standa vörð um, sé samt hægt að koma í veg fyrir að Mjólkursamsalan haldi áfram kúgunartilburðum sínum gagnvart litlum samkeppnisaðilum. Markmiðið með þessum tillögum er að án þess að afnema undanþáguna verði samt svo búið um hnúta að frjáls samkeppni geti verið eins lítið hindruð og mögulegt er á þessum vettvangi. Það er algerlega ótrúlegt að sjá þingmenn stjórnarflokkanna greiða þessu atkvæði og sjálfskipaða talsmenn frjálsrar samkeppni sérstaklega. Það er þá líka þannig, mundi ég segja eftir þessar atkvæðagreiðslur tvær, að ég vil taka hv. formann atvinnuveganefndar á orðinu og bjóða honum upp í dans með það milli umræðna að við setjum þá sólarlag á þetta óyndisákvæði [[Forseti hringir.]]sem þingmenn Sjálfstæðisflokksins hafa ítrekað staðhæft [[Forseti hringir.]]að hafi náð tilgangi sínum, sé óþarft og sé mikilvægt að losna við.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á að segja að hér var rætt að við værum að stökkva af vagninum, við vinstri græn sem höfum komið að breytingartillögum í atvinnuveganefnd. Það er hreint ekki rétt. Við styðjum breytingartillögur meiri hlutans sem eru til bóta þrátt fyrir að við sitjum hjá við málið í heild. Það er ekkert ómaklegt við það. En hér erum við að fjalla um breytingartillögu fulltrúa minni hluta Vinstri grænna í atvinnuveganefnd sem gengur út á að heimilt sé að fella niður greiðslur til þeirra sem hafa brotið gróflega eða ítrekað gegn ákvæðum laga um velferð dýra. Við hefðum viljað sjá að meiri hlutinn styddi þessa tillögu, þ.e. að ef um er að ræða bú sem verða ítrekað uppvís að dýraníði eða hafa ekki fylgt almennum reglum sé fortakslaust hægt að fella niður beingreiðslur. Það er óeðlilegt að ríkið sé með einhverjum hætti að greiða bændum, sem vonandi eru afar fáir, sem fara ekki eftir reglum og stunda dýraníð. Við getum ekki fallist á það. Það er mjög merkilegt að sjá [[Forseti hringir.]]að meiri hlutinn geti ekki stutt slíka tillögu.
Virðulegi forseti. Björt framtíð styður þessa breytingartillögu. Við höfum talað fyrir því að mikilvægt sé að koma í veg fyrir slæma meðferð á dýrum og að kerfi eins og stuðningur ríkis við landbúnaðinn sé notaður til þess. Þetta er ekki bara spurning um að gera siðferðislega rétt gagnvart dýrunum heldur líka mikilvægt fyrir landbúnaðinn sjálfan, fyrir sjálfsmynd íslensks landbúnaðar, að ljóst sé að dýraníð sé ekki liðið, að búskussar séu ekki verðlaunaðir og þeim ekki hjálpað að halda áfram að starfa á óásættanlegan hátt. Við styðjum þessa tillögu heils hugar.
Hæstv. forseti. Hér er komið að atkvæðagreiðslu um lengd búvörusamnings. Ég flyt tillögu sem tekur af öll tvímæli um að samningurinn sé til þriggja ára en ekki tíu. Það er óljóst í meðförum meiri hlutans hvort hann sé til þriggja ára eða tíu. Það fer eftir því hvort maður talar við framsóknarmenn eða sjálfstæðismenn. Þess vegna er hér tekin afdráttarlaus afstaða um það. Það er nauðsynlegt fyrir Alþingi að tala skýrt í þeim efnum. Það kom lögfræðingur fyrir nefndina eftir beiðni minni, sérfræðingur í samningarétti, sem hvatti nefndina til þess og sagði að tvímælalaust ætti að fylgja með bókun frá samningsaðilum um sameiginlegan skilning, að þetta væri til þriggja ára. Þegar málið var tekið út spurði ég hvort bókunin kæmi ekki. Hún er ekki komin eins og sjá má nú við 2. umr. en boðað var að unnið yrði að því að þessi bókun kæmi fyrir 3. umr. Engu að síður [[Forseti hringir.]]vil ég halda þessari tillögu inni til að hafa skýrleikann kláran. Alþingi verður að tala skýrt hvað varðar lagasetningu og það er m.a. þess vegna, út af skilningi manna, hvort það er í Framsóknarflokki eða Sjálfstæðisflokki, sem við viljum fá nafnakall til að fá afstöðuna fram.
Herra forseti. Ég tel þessa umræðu um lengd samningsins, þrjú eða tíu ár, vera á nokkrum misskilningi byggða. Samningurinn er sjálfur undirritaður með fyrirvara um árlegt samþykki fjárveitingavaldsins við þeim fjárveitingum sem til hans ganga. Ég get ekki stutt þessa tillögu og er reyndar skapi nær að greiða atkvæði gegn henni. Ég tel að niðurstaðan sem er að fæðast með breytingartillögum meiri hluta atvinnuveganefndar sé sú skásta sem er í boði við núverandi aðstæður í þessu máli, þ.e. að rammi til tíu ára haldi sér en fortakslaust endurskoðunarákvæði komi inn eftir þrjú ár. Pólitískt og efnislega er málið þannig vaxið að þetta er að mínu mati skásta niðurstaðan sem er í boði. Við höfum þá almennu afstöðu til málsins að styðja þær breytingar á þessu frumvarpi sem við teljum vera til bóta en sitja hjá við afgreiðslu þess í heild sinni og í samræmi við það sitjum við hjá við þessa tillögu þó að mér væri skapi nær að greiða atkvæði gegn henni. [[Gripið fram í: Gerðu það.]]
Virðulegur forseti. Atvinnuveganefnd fékk á fund sinn sérfræðing í samningarétti frá Háskóla Íslands til þess að fjalla um þetta mál. Í máli hennar var það alveg skýrt að samningsaðilum má vera ljóst að þessi endurskoðunarákvæði halda algerlega. Það er mjög mikilvægt fyrir íslenskan landbúnað, eins og alla aðra atvinnustarfsemi í landinu, að hafa fyrirsjáanleika í störfum sínum, sjá eitthvað inn í framtíðina, til lengri tíma, og þess vegna kjósum við að halda þessum ramma inni. En hann er aðeins rammi til að vinna eftir. Alþingi á á hverju einasta ári síðasta orðið í þeim málum. Það hefur reynt á slíkt þegar það var í lok árs 2008 einhliða ákveðið að lækka greiðslur til bænda án nokkurs samráðs við þá við afgreiðslu fjárlaga á þingi. Þingið hefur aðkomu að þessu máli. Það er ekki verið að binda hendur þingsins til lengri tíma [[Forseti hringir.]]en árs í senn þegar kemur að þessum málum. Það er mjög mikilvægt að við áttum okkur öll á því, ekki síst fólkið úti í samfélaginu, því að því hefur verið haldið fram að verið sé að binda þetta í tvö og hálft kjörtímabil. Það er rangt.
Virðulegur forseti. Þó að fyrirliggjandi samningur sé meingallaður er öllum ljóst að bændur þurfa samning til nokkurra ára. Hér virtist geta orðið sátt um að hann yrði framlengdur til þriggja ára en ekki að samningur sem er svo vondur að hann þarf að endurskoða áður en hann hefur verið samþykktur sé gerður til tíu ára með 200 þús. millj. kr. skuldbindingu fyrir skattgreiðendur þar sem fyrirvarinn um endurskoðun er fyrst og fremst bænda megin, þar sem ákvæði í gömlu búvörulögunum fellur brott um að samið sé til eins árs í senn. Hér segja þeir já sem eru tilbúnir til að semja til þriggja ára meðan samningurinn er endurskoðaður. Nei, segja þeir sem vilja skuldbinda ríkissjóð um 200 milljarða til tíu ára.
Virðulegur forseti. Björt framtíð flutti frávísunartillögu þar sem við kölluðum eftir að ferlið yrði hafið á ný og almennilegur samningur lagður fyrir þingið frekar en að samþykkja hér talsverðar breytingar á landbúnaðarkerfinu og ætla svo að breyta því eftir á. En í ljósi þess að frávísunartillagan var felld, illu heilli, af meiri hluta þingmanna lítum við svo á að þrjú ár af vondum samningi séu skárri en tíu ár af vondum samningi og því munum við styðja þessa breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Við í Samfylkingunni höfum verið fylgjandi því að opinberir styrkir séu veittir til að styðja við íslenskan landbúnað, þ.e. í því skyni að styrkja gisnar og dreifðar byggðir, styðja við hefðbundna og viðtekna atvinnumenningu í landinu á þeim forsendum að hægt sé að efla og styrkja bændur til vistvænna framleiðsluaðferða, lífrænnar ræktunar og að dýravelferð sé í heiðri höfð og góðir framleiðsluhættir. Þessi samningur er t.d. ekki umhverfisvænn. Hann beinir styrkjum til sauðfjárræktar inn á ofbeitarsvæði, svo dæmi sé tekið. Þetta er samningur sem raskar eðlilegum markaðsaðstæðum. Þetta er ekki góður samningur, hvorki fyrir bændur né neytendur í þessu landi. Þess vegna finnst okkur alveg fráleitt að ætla að fallast á að hér sé samþykktur samningur af þessu tagi til næstu tíu ára. Það er algerlega fráleitt.
Virðulegi forseti. Það er full ástæða til að gjalda varhuga við því að hér samþykki menn lagaákvæði sem gildir til ársins 2026 í tengslum við þennan samning. Hv. þm. Páll Jóhann Pálsson sagði í umræðu um samninginn og orðaði dálítið skemmtilega að það réði því svo sem hver sjálfur hvort hann liti svo á að þetta væri þriggja ára samningur eða tíu ára. Þannig má það auðvitað ekki vera í alvörulandi, í alvöruréttarríki. Það verður að vera klárt hvað menn eru að gera. Ekki ómerkari maður en fyrrverandi hæstv. forsætisráðherra Þorsteinn Pálsson hefur fært fyrir því gild rök að það dansi að minnsta kosti á mörkum stjórnarskrárinnar að binda hendur Alþingis svo lengi fram í tímann varðandi gríðarleg fjárútlát eins og hér er gert þegar um tíu ára samning væri að ræða. Ekki gleyma því hversu miklar fjárhæðir eru í húfi, 200 milljarðar króna. Ég tel þess vegna mjög mikilvægt að við tökum af öll tvímæli í þessu. Ef þessi tillaga okkar verður felld er mjög mikilvægt að nefndin útlisti það mjög skýrt [[Forseti hringir.]]í lögskýringargögnum að nýtt Alþingi, sem vonandi verður frjálslyndara en þetta hér, hafi fullt svigrúm til þess að breyta þessum samningi á næsta kjörtímabili og það sé [[Forseti hringir.]]algerlega hafið yfir vafa að ríkið verði ekki bundið [[Forseti hringir.]]því að þurfa að borga sig út úr þessum samningi þá.
Virðulegi forseti. Það hljómar aðeins betur, ég held að við séum bara tíu úr Suðurkjördæmi. - En ég vil segja að landbúnaður er eins og hver önnur atvinnustarfsemi, hver annar atvinnuvegur. Það er fyrirsjáanleiki sem þarf. Að kjósa um eitt ár í einu, að landbúnaðurinn verði í óvissu með næstu þrjú ár um hvað verður, ég tel það ekki gott. Við erum með rammasamning til tíu ára með endurskoðunarákvæðum, við erum að lögfesta ákveðið samráð um hvernig við getum endurskoðað þennan samning, einmitt það samráð sem mest hefur verið kallað eftir og sagt að hafi ekki verið nægt við þessa samningagerð. Ég get ómögulega stutt það að bændur verði í sömu óvissunni næstu þrjú ár. Það er fyrirsjáanleiki [[Forseti hringir.]]sem þarf í landbúnaði eins og annarri atvinnustarfsemi.
Forseti. Það er einmitt lóðið. Landbúnaður er eins og hver annar atvinnuvegur. Það er bara enginn annar atvinnuvegur sem hefur samning til tíu ára um hvernig hlutirnir eigi að vera. Hér er lagt til að það verði fest klárlega í lögin að þessi samningur sé til þriggja ára sem menn segja einn daginn að sé til þriggja ára og svo kemur næsti og segir að hann sé til tíu ára. Ég reyndi síðast í gær í andsvari við lokaræðu hv. framsögumanns málsins að fá hann til að sannfæra mig um að samningurinn bindi okkur ekki eftir þrjú ár en hann gat ekki sannfært mig um það. Þess vegna er málið einfalt: Festum það í lögin, hefjum þjóðarsamtalið og komum svo með nýjan samning eftir þrjú ár.
Virðulegi forseti. Hér hafa verið lagðar fram margar breytingartillögur og margir komið hér upp og reynt að grafa undan þessu einhvern veginn og koma því inn að hér sé verið að gera vondan samning og hér sé óljóst hvort samningurinn sé til þriggja ára eða tíu. Hér er verið að tala um tíu ára rammasamning, samning eins og við gerum við fjöldamargar atvinnugreinar. Eru þeir sem leggja til að það verði þriggja ára samningur að leggja til að hér eigi að vera pólitísk óvissa þegar menn gera samninga við atvinnufyrirtæki, t.d. um nýsköpunarstyrki og annað, til tíu ára? Eru menn að leggja til að það sé bara hægt að svippa því út reglulega eftir atvikum? Ég held ekki. Hér er verið að leggja til tíu ára rammasamning með skýru endurskoðunarákvæði eftir þrjú ár og ég vil þakka atvinnuveganefnd fyrir góða vinnu. Við leggjum til góðan samning fyrir bændur sem sjá þá fyrir sér hvernig rekstrarumhverfi þeirra verður til tíu ára, með þeim fyrirvara að menn muni leggjast yfir það á næstu þremur árum hvernig það verður eftir þau þrjú ár. Þessi samningur er líka góður fyrir neytendur. Við viljum hafa landbúnaðarvörur á Íslandi og rúmlega [[Forseti hringir.]]fjórir fimmtu Íslendinga vilja geta keypt íslenskar vörur. Mér heyrist þeir þingmenn sem hér hafa komið upp í allan dag að reyna að grafa undan þessum samningi séu á öðru máli.
Hæstv. forseti. Þessi tillaga er sýndarmennska. Það liggur hreint fyrir að lögfræðingur í samningarétti kvað upp úr með að endurskoðunarákvæði þessa samnings væru fortakslaus. Það er einnig svo að allir samningar sem gerðir eru á vegum ríkisins eru gerðir með fyrirvara um fjárlög hvers árs. Það velkist enginn í vafa um það að Alþingi hefur stjórn á þessum samningi nákvæmlega eins og öðrum samningum sem gerðir eru. Af því að hér hefur verið fjölyrt um styrkupphæð, þ.e. styrk til bænda í tíu ár, þá eru framleiðslustyrkir til landbúnaðar á Íslandi u.þ.b. 1% af vergri landsframleiðslu, með tollverndinni innifalinni, sem er mjög á pari við það sem gerist í OECD-ríkjunum. Þetta gerum við til að tryggja matvælaöryggi og matvælasjálfstæði, tryggja hag bæði bænda og neytenda. Ég segi nei.
Virðulegur forseti. Þetta er gagnlegt. Forsætisráðherra Framsóknarflokksins gengur hér í ræðustólinn og segir að þetta sé samningur til tíu ára og bændur geti treyst á þessa fjármuni til þess tíma og séu ekki undirseldir pólitískum geðþótta frá einu ári til annars. Í ræðustólinn kemur á eftir honum fulltrúi Framsóknarflokksins í atvinnuveganefndinni og segir þvert á móti að forsenda fyrir því að samningurinn gangi eftir næstu tíu árin sé að Alþingi samþykki það á hverju ári. [[Gripið fram í: Að sjálfsögðu. Á fjárlögum.]]Þess vegna er þessi tillaga flutt um að skýrt sé að hér sé aðeins verið að framlengja núverandi ástand um skamman tíma meðan unnið sé að samráði og endurskoðun og náð miklu framsæknari og betri samningi fyrir neytendur í landinu en ekki síður fyrir bændur og einkum hinar dreifðu byggðir sem sannarlega hafa orðið út undan í þessum samningum.
Virðulegur forseti. Hér erum við með frá hv. þingmönnum Samfylkingarinnar popúlíska tillögu sem er alveg dæmigerð fyrir þennan flokk þegar kemur að mikilvægum málefnum, eins og málefnum okkar helstu atvinnuvega. Við höfum séð hvernig þau hafa talað í sjávarútvegsmálum fram að þessu, voru svo hér við stjórnvölinn og komust ekkert áfram með ófærar leiðir sem þau höfðu boðað. Þetta er algerlega innihaldslaust. Sumir hv. þingmenn flokksins sem sitja á þingi í dag tóku þátt í því að skerða greiðslur samkvæmt búvörusamningi til bænda árið 2008, [[Gripið fram í.]]voru í ríkisstjórn á þeim tíma þegar það var gert. Auðvitað liggur alveg ljóst fyrir að þetta er á borði Alþingis á hverju ári. En það er mikilvægt fyrir greinina að hún hafi einhverja framtíðarsýn. Það er alger tvískinnungur í þessum mönnum þegar þeir þykjast í öðru orðinu [[Forseti hringir.]]bera hag bænda og sveita landsins fyrir brjósti og leggja síðan fram tillögur og tala með þeim hætti sem við verðum vitni að. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Þessir samningar eru gerðir í samráði við örfáa. Þessir samningar munu stuðla að ofbeit. Þeir eru ekki umhverfisvænir. Þeir munu væntanlega lækka verð til bænda þegar fram í dregur. Þeir staðfesta undanþágu Mjólkursamsölunnar frá samkeppnislögum sem gilda fyrir alla aðra atvinnustarfsemi á landinu. Þetta eru vondir samningar. Tilhugsunin um að greiða atkvæði með því að þeir gildi í þrjú ár er mjög erfið, en í ljósi þess að meiri hluti þingheims hefur séð ástæðu til þess að hafna frávísunartillögu Bjartrar framtíðar um að aftur verði sest að samningaborði og samningarnir unnir almennilega er tilhugsunin um að bera ábyrgð á því að samningurinn gildi í þrjú ár skárri en að hann skuli vera meitlaður í stein í tíu ár. Þess vegna segi ég já.
Virðulegi forseti. Í meðförum bæði tollasamnings og búvörulaga fyrir Alþingi hafa komið fram athugasemdir um það kerfi sem nú er viðhaft með uppboði á tollkvóta. Þetta kerfi tryggir að alþjóðasamningar sem Ísland hefur undirgengist nái ekki árangri sínum. Það verður hvorki samkeppni í verði né gæðum vegna þess að verð spennist upp og vegna þess að það er borgað svo mikið fyrir tollkvótana freistast innflytjendur til þess að flytja inn ódýrari og lélegri vöru. Það er þess vegna mjög mikilvægt að breyta þessu kerfi, úthluta þessum kvótum með hlutkesti þannig að árangur náist af heildarumgjörð kerfisins. Innlend framleiðsla á að fá mikinn stuðning og fær mikinn stuðning og við styðjum það. En hún á líka að búa við samkeppnisaðhald jafnt í verði og gæðum. Það er mjög mikilvægt að það eigi sér stað til þess að greinin þroskist, þróist og haldi áfram að eflast. Þess vegna segi ég já við þessu.
Hæstv. forseti. Hér er tillaga sem stjórnarmeirihluti flytur um að sérmerktir ostar sem svo hafa verið kallaðir, sem eru ostar sem framleiddir eru erlendis en ekki á Íslandi, skuli nú í fyrsta skipti hér á Íslandi geta verið fluttir inn í landið án ofurtolla ríkisins. Við styðjum þetta hænuskref. Hefðum að sjálfsögðu viljað sjá þetta um allt saman en það náðist ekki fram. Eins og ég segi hér um aðra tillögu sem meiri hlutinn flutti, þetta var önnur af þeim tillögum sem ég hafði hugsað mér að flytja en hún er flutt af meiri hlutanum. Og sama hvaðan gott kemur í þessu hænuskrefi. Þess vegna greiðum við atkvæði, þingmenn Samfylkingarinnar, með þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Kristjáni Möller verður tíðrætt um hænuskref í þessum málum. Ljóst er að ég minnist þess ekki að sá flokkur sem hann hefur starfað í hafi stigið nein stór skref í pólitík nokkurn tíma [[Hlátur í þingsal.]]þannig að það er ekki nema von að hann festist í þessu. En hér er auðvitað verið að stíga mjög stór skref. Það er ekki hægt að orða það öðruvísi. Verið er að stíga stærri skref en stigin hafa verið í áratugi í að vinna að breytingum og framtíðarstefnu fyrir íslenskan landbúnað. Þetta ostamál er dálítið sérstakt. Það hefur verið ein helsta gagnrýnin að hér séu ekki á boðstólum ostar sem ekki eru framleiddir á Íslandi. Nú verður heimilt að flytja inn 230 tonn af þeim á ári. Við flýtum gildistöku þess. Þetta átti að trappast inn, þetta magn, á fjórum árum en það tekur allt í gildi 1. janúar 2017. Neytendur munu finna fyrir þessu strax í byrjun næsta árs. Þetta er auðvitað gríðarlega mikilvægt. [[Forseti hringir.]]Við munum nota hlutkestisleiðina á þessa vöruflokka einmitt til þess að við endurskoðunina hafi menn tvær leiðir til að bera saman, tvær leiðir til að vinna úr hvor sé betri.
Hæstv. forseti. Þingmenn hafa margir hverjir keppst um að kveða ástaróð til samkeppni og markaðshyggju. Það hefur verið látið fylgja með að verið sé að verja hinn smáa. Hinn smái er smáfyrirtæki. Mig langar til að kveða slíkan óð til samvinnunnar og spyrja hverju hún hafi skilað á þessu sviði. Ég er þar að tala um samvinnurekstur íslenskra kúabænda. Ég vil vekja athygli þingsins á því að mjólk og mjólkurafurðir hafa á síðustu árum lækkað að raunvirði um ríflega 20% og varið hag neytenda, bænda, náð niður kostnaði um 3 milljarða á ári, 2 milljarða fyrir neytendur og 1 milljarð fyrir bændur. Þetta fyrirkomulag ætla menn síðan að gera tillögu um að verði eyðilagt. Ég vara við því. Hinn veiki í mínum huga sem þarf að verja er láglaunamaðurinn, láglaunafjölskyldan. Það er fólkið sem við eigum að standa vörð um. [[Forseti hringir.]]Ég vara við því að hér verði farið í einhvern dans, eitthvert makk, á milli umræðna til að þjóna lund Samkeppniseftirlitsins sem sér það fyrsta hlutverk sitt, virðist mér, [[Forseti hringir.]]að grafa undan samvinnurekstri sem hefur fært okkur mikinn ávinning, sérstaklega láglaunafólki á Íslandi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ef ég er á réttum stað í atkvæðagreiðslunni erum við að greiða atkvæði um breytingartillögu meiri hlutans, 10. tölulið, sem er um þá grein frumvarpsins sem var með 150% hækkun á svokölluðu viðmiðunarverði tollgengis, svokölluðu SDR. Það var lymskulega sett inn sem gerði þessa 150% hækkun sem nefndin breytti og miðar við gengisvísitölu, en engu að síður verður það 75% hækkun. Þannig að menn geri sér bara grein fyrir hvað er verið að samþykkja hér. Það er verið að hækka viðmiðunarverðið um 75% í innflutningnum gagnvart þessu verði sem auðvitað mun fara út í verðlagið og hækka verð á þeim vörum til neytenda. Ég segi nei við þessari tillögu.
Virðulegur forseti. Já, þetta var hluti af þessu risaskrefi, að lækka verulega þetta viðmið þannig að hækkunin verður ekki svo mikil. Hún telst í einhverjum tugum prósenta en við skulum átta okkur á því að það er verið að reikna þetta upp frá árinu 1995 og vísitala, ef við reiknum þetta upp, um 150%. En mun þetta leiða til hækkunar? Nei. Samhliða þessu er nefnilega verið að auka verulega framboðið á innflutningi, heimildir til innflutnings. Í nautakjöti úr 100 tonnum í 696 tonn. Í svínakjöti úr 200 tonnum í 700 tonn. Í kjúklingum úr 200 tonnum í 1.056 tonn. Tökum bara sem dæmi: Við eigum 200 þúsund tonna kvóta í þorski. Ef við færum í milljón tonn, ætli það mundi ekki leiða af sér einhverja lækkun? Auðvitað mun allt þetta aukna stórkostlega magn sem ríkisstjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks er að innleiða með nýjum samningi við Evrópusambandið - ekki Samfylkingin, hún átti engan þátt í þessu, kom ekki nálægt þessu þó að hún hafi verið búin að vera [[Forseti hringir.]]í ríkisstjórn öll þessi ár, nei [[Gripið fram í.]]- þetta er margföldun á innflutningsheimildum. [[Forseti hringir.]]Auðvitað mun tollverðið lækka. Auðvitað mun það verða neytendum til hagsbóta. [[Gripið fram í.]]Annað er bara raup.
Virðulegi forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingartillögu 2. minni hluta hv. þm. Lilju Rafneyjar Magnúsdóttur … [[Gripið fram í.]]
Nei, þetta er 1. minni hluti.
Fyrsti minni hluti. Ég fer þá bara.
Virðulegi forseti. Við greiðum hér atkvæði um breytingartillögu sem við höfum efnislega áður fellt, en jafnframt hafði því verið lýst yfir að á milli umræðna mundi hv. atvinnuveganefnd taka málið til endurskoðunar. Ég bið hv. þingmenn að vera ekki í umræðum um það hér að við séum að verja með einhverjum hætti dýraníð. Svo er alls ekki. Að fella niður stuðning eða beingreiðslur til bænda út af slíkum brotum er flókið verkefni og við viljum að sú lagasetning verði vönduð.
Hæstv. forseti. Hér greiðum við atkvæði um tillögu mína um að hafi umráðamaður ítrekað gerst brotlegur við ákvæði laga þessara skuli fella niður opinberar greiðslur í landbúnaði til hans. Þetta er tillaga sem kom fram á 141. löggjafarþingi í frumvarpinu um velferð dýra. Þetta ákvæði var þá fellt út í meðförum nefndarinnar og því beint skilmerkilega til atvinnu- og nýsköpunarráðuneytisins að taka til sérstakrar skoðunar hvort það ætti ekki að taka upp við endurskoðun búnaðar- og búvörulaga og endurnýjun samnings á grundvelli þeirra, sem er það sem við erum að gera í dag. Ráðuneytið hefur ekkert gert í þessu máli og skilaði engri tillögu inn, þess vegna er þessi tillaga flutt hér. Hún hefur áður verið flutt og var frestað, eins og ég hef rakið, með nefndaráliti atvinnuveganefndar. Því skora ég á stjórnarþingmenn að samþykkja þessa tillögu hér og nú.
Herra forseti. Hér er að koma til atkvæða efnislega sambærileg tillaga og var felld fyrr í atkvæðagreiðslunni frá hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur um að það komi stoð til þess inn í búvörulög að fella niður, eða segjum að það væri orðað þannig að lækka eða fella niður, greiðslur til aðila sem ítrekað og alvarlega hafa gerst brotlegir við lög um dýravelferð. Eins og hér kom fram áðan var ákvæði af þessu tagi í upphaflegu frumvarpi um dýravelferð en það var fellt út með þeim rökum að það þyrfti að vera til staðar lagastoð í sérlögunum sem fjölluðu um búvörusamning til þess að þetta mætti framkvæmast. Er þá ekki sjálfgefið að gera það? Eða hver ætlar að standa í þessum ræðustól og rökstyðja þörfina á því að ríkið styrki ár eftir ár með peningum til framleiðslu einhvern sem fer með húsdýr og fer illa með þau? [[Gripið fram í: Enginn.]]Það getur ekki verið að nokkur vilji hafa þann málstað. Ég skora á hv. atvinnuveganefnd að taka þetta til meðferðar milli 2. og 3. [[Forseti hringir.]]umr. Við hljótum að geta sameinast um útfærslu á þessu sem setur betri svip á þessi mál.
Virðulegi forseti. Nú greiðum við atkvæði um breytingartillögu frá 2. minni hluta atvinnuveganefndar um umhverfisáhrif af landbúnaði sem ég held að engum blandist hugur um að eru töluverð og eðlilegt að meta þau áhrif. Loftslagsáhrifin eru ekki síst mikilvæg sem og auðvitað vistspor, álag á landið og áhrif á landgæði og gróðurfar. Ég held að við séum öll sammála um það. Þarna eigum við tiltekna aðferðafræði sem er aðferðafræði umhverfismatsáætlana, sem er alveg örugglega gott verkfæri til að kanna þessi áhrif. Við leggjum því hér til að jafnhliða skipun samráðshópsins skuli ráðherra skipa starfshóp til að meta sérstaklega umhverfisáhrif búvörusamninga samkvæmt aðferðafræði umhverfismatsáætlana. Ég sé að á mönnum eru einhverjar vöflur með að styðja þetta mál og vil ég þá beina því til hv. atvinnuveganefndar að skoða þetta milli 2. og 3. umr., því að ég held að þetta séu sjónarmið sem við ættum öll að geta staðið með.
Virðulegur forseti. Ég vil lýsa því yfir fyrir hönd okkar í nefndinni að ég tel að þetta sé eitt af þeim atriðum sem við ættum að skoða á milli umræðna. Við komum reyndar mjög vel inn á þessa þætti í því yfirliti sem við leggjum fram varðandi þá miklu endurskoðun sem á að fara í gang núna og vera næstu þrjú árin, í það lengsta, henni má auðvitað ljúka fyrr ef menn ná sér saman fyrr. En þar komum við einmitt alveg sérstaklega inn á umhverfismálin og teljum mjög mikilvægt að íslenskur landbúnaður verði skoðaður með tilliti til þeirra. Ég held að kolefnisspor íslensks landbúnaðar geti orðið jákvætt í framtíðinni ef rétt er á málum haldið. Við skulum skoða hvort við getum ekki mætt einhverjum sjónarmiðum þarna og gengið jafnvel lengra en þegar hefur verið gengið í þeim tillögum sem fyrir liggja.
Virðulegi forseti. Ég vil lýsa ánægju með það frumkvæði sem meiri hluti nefndarinnar tók um að efna til þessa samráðs, þó að það sé vissulega dálítið sérstakt að efna til samtals um hvert skuli haldið eftir að menn eru lagðir af stað. En látum það gott heita. Ég vil líka vekja athygli á því að tillöguflutningur okkar í Samfylkingunni í dag hefur orðið til þess að það hefur skýrst mjög við atkvæðagreiðsluna með yfirlýsingum stjórnarliða að þetta er alvörusamráð sem er að fara af stað. Það verður unnt að breyta. Hér hafa stjórnarliðar lýst því yfir hver á fætur öðrum að þær ákvarðanir sem hafa verið teknar bindi ekki ríkið umfram þann tíma þegar kemur til endurskoðunarinnar. Það er mjög mikilvægt. Við höldum í það haldreipi. Ég vonast til þess að nefndin vinni betur með málið milli umræðna en það er alla vega ljóst og það er skýrt núna í lögskýringargögnum að hægt verður að breyta á næsta kjörtímabili vilji menn gera grundvallarbreytingar.
Virðulegur forseti. Bara svo það sé sagt þá er það ekki út af að mér finnst innihaldslitlum og innihaldslausum tillögum Samfylkingarinnar sem ég tel að það hafi náðst eitthvað í gegn um að samningurinn sé hér í höndum Alþingis á hverju ári. Það er bara laganna hljóðan. Það er bara hluti af stjórnskipan okkar hvernig því er háttað. Samfylkingin hefur ekkert með það að gera. Mér finnst hafa verið mikill tvískinnungur í máli þeirra, alveg sérstaklega í annars ágætlega málefnalegri umræðu sem hefur átt sér stað við atkvæðagreiðsluna, tvískinnungur gagnvart lengd samningsins, tillögur sem eru innihaldslitlar og illa unnar. Og þetta er fólkið sem á undanförnum árum hefur hlaupist undan því verkefni að horfast í augu við það vandamál og þann ágreining sem er um málefni íslensks landbúnaðar og er eitthvað sem við getum ekki búið við til lengri tíma. Það eru mjög mörg góð atriði í þessum samningi [[Forseti hringir.]]sem ekki hafa fengið umræðu, því miður. [[Forseti hringir.]]Það er þess vegna sem er mikilvægt að hann taki gildi. Það kemur m.a. að gróðri og landi, [[Forseti hringir.]]að nýsköpun í landbúnaði, að lífrænni ræktun [[Forseti hringir.]]og svo mörgu fleiru að það er ekki ástæða til að tefja hér heldur að draga línu í sandinn og hefja stór skref [[Forseti hringir.]]inn í framtíðina í þágu íslensks landbúnaðar, bænda og neytenda.
Virðulegur forseti. Í æsku minni voru vinsælar auglýsingar þar sem klifað var á því að maður tryggði ekki eftir á. Það var gjarnan sagt: Maður tryggir ekki eftir á. En hér er meiri hluti þingsins einmitt að gera það, tryggja eftir á, með því að samþykkja samninginn fyrst og efna síðan til samráðs um að bæta hann. Út á það gekk frávísunartillaga Bjartrar framtíðar, að vinna hlutina ekki með svona handarbaksvinnubrögðum heldur efna til samráðsins áður en ákvörðunin er staðfest. Það er svo einfalt. Það að festa samráð, sem vissulega er mikilvægt í málaflokknum, er jákvætt en það er ekki á nokkurn hátt hægt að standa að því að samþykkja samráð sem á að gerast eftir á. Maður tryggir ekki eftir á, virðulegi forseti.
Samkomulag er um tilhögun umræðunnar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944. Lagt er til að þremur nýjum ákvæðum verði bætt við stjórnarskrána, þ.e. ákvæði um umhverfisvernd, náttúruauðlindir og þjóðaratkvæðagreiðslur. Frumvarpið er efnislega samhljóða tillögum stjórnarskrárnefndar sem afhentar voru forsætisráðherra í júlí sl. Þær eru afrakstur tæplega þriggja ára starfs nefndarinnar en hún var skipuð haustið 2013. Tillögurnar hafa verið unnar í góðri sátt milli allra flokka og vil ég þakka fulltrúum í henni fyrir að hafa lagt sig alla fram um að ná saman um þær. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu var þó uppi í lokin meiningarmunur um að hvaða marki athugasemdir sem nefndinni bárust í samráði um tillögurnar kölluðu á breytingar á þeim. Ég tel þó að ekki beri það mikið á milli að þingið ætti ekki að geta ráðið þeim áherslumun til lykta ef vilji er fyrir hendi. Nú er tækifæri sem kemur líklega ekki aftur fyrr en að fjórum árum liðnum. Ég tel að nefndin hafi unnið mjög gott starf við að finna út hvar meðalvegurinn liggur varðandi þau málefni sem hún tók fyrir, það sé því eðlilegt næsta skref að leggja frumvarpið fram á Alþingi. Endurskoðun stjórnarskrárinnar hefur verið mjög umdeild hér á landi allt frá efnahagshruninu 2008. Sumir telja að hrunið hafi sýnt fram á nauðsyn þess að rita nýja stjórnarskrá frá grunni. Aðrir vilja fara mjög varlega og breyta sem minnstu. Þó hygg ég að flestir séu á því að núgildandi stjórnarskrá hafi einmitt sannað gildi sitt við að við komumst út úr hruninu án þess að allt hryndi hér saman. Fyrir vikið hefur málið verið í hálfgerðri sjálfheldu. Á þessu kjörtímabili hefur verið unnið eftir eins konar millileið. Tillögur stjórnlagaráðs hafa verið lagðar til grundvallar en nálgunin hefur verið sú að vinna úr þeim í áföngum. Ég tel þessa millileið farsælasta valkostinn. Tekið er tillit til andstæðra fylkinga, annars vegar með því að nota sem innblástur tillögur stjórnlagaráðs, 25 almennra borgara sem hlutu góðan hljómgrunn í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu, og hins vegar með því að gefa öllum stjórnmálaflokkum færi á að setja sitt mark á endanlega útfærslu og vinna úr tillögunum í áföngum, gefa mönnum sem sagt þann tíma sem til þarf til að allir séu sáttir eða því sem næst. Ég hygg að um leið og þessi millileið fær að sanna sig séum við komin með uppskrift að því hvernig nálgast eigi stjórnarskrárbreytingar í framhaldinu. Við höfum það sem sagt í hendi okkar núna að losa málið úr þeirri sjálfheldu sem það hefur verið í. Hvers vegna þessi þrjú ákvæði? Nefndin ákvað í upphafi starfs síns að forgangsraða út frá því sjónarmiði hvað væri brýnast að takast á við og hvað væri líklegt að sátt gæti náðst um. Ekki þarf að fara mörgum orðum um að þjóðareign á náttúruauðlindum hefur verið í umræðunni hér á landi um margra ára skeið og mjög æskilegt er að ráða því máli til lykta með stjórnarskrárákvæði. Þá hafa þjóðaratkvæðagreiðslur verið mjög ofarlega á baugi á undanförnum árum og rík krafa um það í samfélaginu að auka möguleika á þeim. Umhverfismálin eru eitt brýnasta viðfangsefni samtímans hér á landi sem og um allan heim. Með slíku ákvæði í stjórnarskrá förum við að dæmi Norðmanna, Svía og Finna. Nefndin fjallaði í fjórða lagi um ákvæði um framsal ríkisvalds. Af pólitískum ástæðum náðist ekki samstaða um að hafa það ákvæði með í tillögunum. Víkjum þá nánar að efni frumvarpsins. Í a-lið 1. gr. er lagt til nýtt ákvæði um umhverfisvernd. Í 1. mgr. er að finna stefnuyfirlýsingar um að náttúra Íslands sé undirstaða lífs í landinu, ábyrgð á vernd náttúru og umhverfis hvíli sameiginlega á öllum, þ.e. ekki einungis stjórnvöldum heldur einnig lögaðilum sem og einstaklingum. Sú ábyrgð er síðan útfærð nánar í lögum. Því er slegið föstu að verndin skuli grundvallast á varúðar- og langtímasjónarmiðum með sjálfbæra þróun að leiðarljósi. Stuðlað skuli að því að fjölbreytni náttúrunnar sé viðhaldið og vöxtur lífríkis og viðgangur tryggður. Í 2. mgr. segir að allir skuli njóta heilnæms umhverfis. Það er stefnuyfirlýsing sem á að vera stjórnvöldum til leiðsagnar. Því næst er kveðið á um almannaréttinn en einnig minnt á að hann er ekki takmarkalaus, hann felur ekki í sér rétt til að ganga illa um náttúruna eða virða að vettugi hagsmuni landeigenda. Það er hlutverk löggjafans að útfæra nánar hvert sé inntak almannaréttarins og hvernig hann afmarkast gagnvart öðrum mikilvægum réttindum og hagsmunum. Að mínu mati mundi samþykkt ákvæðisins skapa góðan grundvöll til að takast á við áskoranir sem við stöndum frammi fyrir vegna ferðaþjónustu. Eins og segir í greinargerð verður það löggjafans að meta hvort þörf sé á sérstökum fyrirmælum í lögum um skipulag, stýringu og verndaraðgerðir vegna aukins álags á náttúruna sem hlýst af miklum fjölda ferðamanna. Enn fremur segir þar að ekki sé útilokað að til þess komi að nauðsynlegt þyki að draga mörk milli réttinda einstaklinga eða almennings til frjálsrar farar og dvalar um landið og möguleika ferðaþjónustuaðila til að nýta þessi réttindi í ábataskyni. Þá er í 3. mgr. kveðið á um rétt almennings til upplýsinga um umhverfið, áhrif framkvæmda á það svo og til þátttöku í undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfið. Fyrirmyndin að þessari málsgrein er í Árósasamningnum og er lagt til að tveimur af þremur stoðum hans verði þannig léð stjórnarskrárvægi. Ég veit að nefndin ræddi það hvort þriðja stoðin um að rétt til að bera ágreining á þessu sviði undir dómstóla ætti einnig erindi í stjórnarskrá. Þar eru uppi mismunandi sjónarmið, m.a. í þá veru að skoða þurfi áhrifin á löggjöf mjög vel áður en ákvörðun er tekin um að stíga slíkt skref. Í b-lið 1. gr. er lagt til nýtt ákvæði um náttúruauðlindir. Það ber keim af tillögum auðlindanefndar frá árinu 2000 en tekur einnig mið af vinnu stjórnlagaráðs og stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis á síðasta kjörtímabili. Í 1. mgr. kemur fram stefnuyfirlýsing á þann veg að auðlindir náttúru Íslands tilheyri íslensku þjóðinni, þær beri að nýta á sjálfbæran hátt og til hagsbóta landsmönnum öllum. Þessi málsgrein á við um allar náttúruauðlindir óháð eignarhaldi. Kjarni ákvæðisins kemur fram í 2. mgr. þar sem segir að náttúruauðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti séu þjóðareign. Hér er verið að vísa til nytjastofna sjávar, orku fallvatna, jarðhita og þjóðlendna fyrst og fremst. Lagt er bann við því að þessi gæði séu afhent öðrum til eignar eða varanlegra afnota. Í 3. mgr. kemur svo mikilvæg meginregla um að taka skuli eðlilegt gjald fyrir heimildir til nýtingar náttúruauðlinda og landsréttinda sem eru í þjóðareign eða sem ríkið er eigandi að. Úthlutun nýtingarheimilda skal byggð á lögum og gætt skal jafnræðis og gagnsæis. Umræðan um ákvæði af þessu tagi einskorðast oft við sjávarútveginn en hér er náttúrlega verið að leggja til ákvæði sem nær yfir miklu stærra svið. Orðalag þess verður að vera nægjanlega almennt til að ná yfir allar náttúruauðlindir og fela í sér hæfilegt svigrúm fyrir stjórnvöld á hverjum tíma til að ákveða t.d. tímalengd nýtingarheimilda og fyrirkomulag gjaldtöku. Ákvæði af þessu tagi leiðir ekki sjálfkrafa til breytinga á fiskveiðistjórnarkerfinu en það áréttar fyrirvarann í 1. gr. fiskveiðistjórnarlaga og gerir mögulegar breytingar auðveldari út frá lagalegu sjónarmiði. Ákvæðið geymir margar mjög mikilvægar meginreglur um fyrirkomulag auðlindamála hér á landi og skapar nýjan grundvöll fyrir sátt um þau mál og fyrirkomulag þar sem þjóðin fær sanngjarna hlutdeild í arði sem auðlindirnar færa okkur. Mesta breytingin er líklega fólgin í c-lið 1. gr. frumvarpsins er fjallar um þjóðaratkvæðagreiðslur. Þar fá 15% kjósenda rétt til að knýja fram bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um lög frá Alþingi og nýja þjóðréttarsamninga. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni ræður einfaldur meiri hluti en þó þannig að til þess að hnekkja lögum eða ályktun þarf meiri hlutinn að vera a.m.k. 25% af kjósendum á kjörskrá. Þótt þeim ríkjum hafi fjölgað sem gera ráð fyrir slíkum rétti í stjórnarskrá eru ekki mörg gamalgróin lýðræðisríki sem hafa stigið slík skref. Þar er fyrst og fremst um að ræða Sviss og Liechtenstein, auk Ítalíu. Ástæðan er einföld, hér er um frávik frá hinu svokallaða fulltrúalýðræði að ræða og því engin furða að til þess að ná samkomulagi um slíkt í stjórnarskrárnefnd þurfi að vera varnaglar sem draga úr hættu á misbeitingu þessa úrræðis. Helsti varnaglinn felst í þeim þröskuldi að meiri hlutinn gegn lögum eða ályktun þarf að endurspegla vilja a.m.k. 25% kjósenda á kjörskrá. Einnig eru tímafrestir til að safna undirskriftum tiltölulega skammir. Ég held að það blasi við að beiting forseta Íslands á málskotsrétti sínum samkvæmt 26. gr. stjórnarskrárinnar hefur rutt brautina fyrir slíkt ákvæði hér á landi. Strangt til tekið hefði verið ákjósanlegt að endurskoða 26. gr. í leiðinni. Nýja ákvæðið er þannig úr garði gert að ekki reynir á rétt kjósenda fyrr en forsetinn hefur tekið afstöðu til nýrra laga. Eigi að síður má spyrja hvort eðlilegt sé að hafa tvær leiðir til að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um ný lög þar sem eru þröskuldar í öðru tilvikinu en ekki hinu. Af pólitískum ástæðum reyndist ekki unnt í þessari atrennu að ná samkomulagi um breytingar á heimildum forseta. Við blasir að þá þyrfti um leið að skoða það embætti heildstætt og hvernig því er komið fyrir í stjórnarskrá. Í lokin vil ég benda á að frumvarp það sem nú liggur fyrir hefði þótt fela í sér mjög róttækar tillögur fyrir tíu árum. Starf stjórnlagaráðs og umræða undanfarin ár hefur þannig haft mikil áhrif. Ég legg áherslu á að farsælast er að ná fram slíkum breytingum í góðri sátt á Alþingi og í samfélaginu. Hún verður ekki nema allir séu reiðubúnir að láta af ýtrustu kröfum. Ég hygg að ef menn skoða tillögurnar með opnum huga og af sanngirni ættu þeir að sannfærast um að þær eru góðar og horfa til framfara og eru til þess fallnar að færa stjórnarskrána til nútímahorfs á mikilvægum sviðum, skapa traustari grundvöll fyrir löggjafann að takast á við brýn úrlausnarefni, undirstrika eignarhald þjóðarinnar á sameiginlegum auðlindum og koma verulega til móts við sjónarmið um aukin áhrif almennings á stjórnmálin. Samþykkt þeirra yrði enn fremur sönnun þess að við ráðum við það sameiginlega að uppfæra samfélagssáttmálann í takt við kröfur tímans. Frumvarpið er lagt fram á grundvelli 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Það er hin hefðbundna aðferð til stjórnarskrárbreytinga. Lengst af á þessu kjörtímabili horfðu menn til þess að nýta ákvæðið um stundarsakir. Mitt mat er að úr því sem komið er sé best að styðjast við hefðbundna ákvæðið. Ég legg því til að frumvarpinu verði vísað til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að lokinni 1. umr.
Forseti. Í viðtali við hv. forsætisráðherra eftir að hann lagði þetta frumvarp fram sagði hann að tillögurnar hefðu verið til umræðu lengi, reyndar frá árinu 2000, sagði hann. Það er auðvitað ekki rétt. Hann hlýtur að hafa átt við að ákvæði um þjóðareign á auðlindum hafi verið rætt síðan árið 2000. Það var í ársbyrjun 2005 sem stjórnarskrárnefnd var skipuð undir forustu Jóns Kristjánssonar alþingismanns. Henni var einkum ætlað að endurskoða I., II., og V. kafla stjórnarskrárinnar, þ.e. kaflann um valdskiptinguna, um forsetann og um dómsvaldið. En nefndin ákvað að undanskilja engan hluta stjórnarskrárinnar. Nefndin starfaði í tvö og hálft ár og skilaði áfangaskýrslu. Enginn sameiginleg niðurstaða varð af því starfi. Hvers vegna ekki? Vegna þess að gamaldags, hefðbundin stjórnmál ráða ekki við verkefnið. Það sannaðist þá og sannast aftur nú níu árum síðar eftir rúmlega 50 fundi á tæplega þrem árum. Fram til þess að lög um stjórnlagaþing voru samþykkt í júní 2010 höfðu fjórum sinnum verið lagðar fram tillögur um stjórnlagaþing. Fyrst af Páli Zóphóníassyni, þingmanni Framsóknarflokksins, árið 1948, síðan af Jóhönnu Sigurðardóttur árið 1995. Sif Friðleifsdóttir lagði, ásamt öðrum þingmönnum Framsóknarflokksins, fram frumvarp um stjórnlagaþing í febrúar 2009 og skömmu síðar var lagt fram frumvarp þingmanna fjögurra stjórnmálaflokka, þ.e. Samfylkingar, Vinstri grænna, Framsóknar og Frjálslynda flokksins, um stofnun stjórnlagaþings. Af hverju hafa verið fluttar tillögur um stjórnlagaþing? Það er vegna þess að Alþingi hefur ekki ráðið við verkefnið. Verkefnið er að endurskoða stjórnarskrána. En stjórnlagaráð réði við verkefnið. Fyrir liggur tillaga frá því. Í þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október 2012 svöruðu 64% þátttakenda játandi spurningunni um hvort leggja ætti þær tillögur til grundvallar að nýrri stjórnarskrá. Það er því miður lýsandi fyrir vinnubrögð gamla skóla stjórnmálanna að þegar menn höfðu hent út í hafsauga allri þeirri merkilegu vinnu við stjórnarskrá sem unnin var á síðasta kjörtímabili verður niðurstaðan í nýrri en gamaldags stjórnarskrárnefnd að freista þess að ná niðurstöðu um að skrifa fjórar nýjar greinar inn í stjórnarskrána. Hvernig tókst til? Hér er lagt fram frumvarp um þrjár nýjar greinar. Sannast að segja finnst mér svolítið fyndið að hafa tekið þátt í þessu, en ég tel að það sýni vilja okkar í Samfylkingunni til að komast eitthvað áfram með þetta mjög svo áríðandi mál. Ég vil leggja áherslu á að landsfundur okkar samþykkti árið 2015 að að lokinni þessari vinnu skyldi haldið áfram með starf stjórnlagaráðs og vinnuna sem unnin var á síðasta kjörtímabili á nýju kjörtímabili. Hver er svo afraksturinn af öllum þessum fundahöldum stjórnarskrárnefndar? Á rúmlega 50 fundum náðist að skrifa niður á blað þrjú ný ákvæði og heilmargar blaðsíður af greinargerðum sem skýra eiga innihald greinanna. En auðvitað á það að vera þannig að ákvæði í stjórnarskrá séu svo skýr að ekki þurfi orðabækur til að skilja þau. Þá yrði náttúrlega mikið tekið frá lögfræðingum, nefnilega að útskýra stjórnarskrána og láta sem hún sé þeirra séreign eða sérverkefni. En það er ekki einu sinni sameiginlegur skilningur í nefndinni á skýringunum öllum saman. Það var sannarlega legið yfir orðalagi þeirra. Ég vil taka dæmi af orðasambandinu „eðlilegt gjald“ í ákvæðinu um náttúruauðlindir. Ég skil „eðlilegt gjald fyrir afnot af auðlindum“ sem svo að auðlindarentan eigi að renna til þjóðarinnar en ekki í vasa útgerðarmanna. En þá má ekki nota orðið „auðlindarenta“ í greinargerð því að það er víst ekki lögfræðilegt hugtak, eða eitthvað í þá áttina. Í stað þess er notað orðið „arðsemi“ sem hefur hreint ekki sömu merkingu og auðlindarenta. En hvað varðar ákvæði sem hér er lagt fram um þjóðareign á auðlindum almennt óttast ég það út af fyrir sig ekki. Það er vissulega ekki talað um fullt gjald eins og stjórnlagaráð lagði til en það tekur af vafa sem einhverjir vilja enn halda á lofti um að sameiginlegar auðlindir eru þjóðareign og ber að greiða eðlilegt gjald af þeim. Í ákvæðinu segir að taka eigi gjald, ekki að það sé heimilt. Það á að taka eðlilegt gjald. Ýmsir samherjar mínir eru mér ekki sammála í þessu efni en þeim hefur ekki tekist að sannfæra mig um að ákvæðið sé ótækt. Það er sem sagt ekki vegna þessa ákvæðis sem ég sagði mig frá stuðningi við tillögurnar, sem eru afrakstur nefndarinnar. Ástæðan er heildarpakkinn, þ.e. að við þetta ákvæði, sem ég taldi þó unnt að kyngja, bættust allt of háir þröskuldar í ákvæðinu um þjóðaratkvæðagreiðslur og einnig það hvað krefjast má þjóðaratkvæðagreiðslu um. Umdeildustu ákvarðanir Alþingis nú til dags eru gjarnan teknar í þingsályktunum en ekki ákveðnar með lögum. Ég nefni rammaáætlun. Í ákvæðinu sem hér er lagt fram segir, með leyfi forseta: „Heimilt er með lögum, sem samþykkt eru með 2/3 hlutum atkvæða á Alþingi, að ákveða að sama gildi um ályktanir sem hafa réttaráhrif eða fela í sér mikilvæga stefnumörkun.“ Þ.e. að hægt sé að vísa þeim í þjóðaratkvæði. Það er ekkert sem segir að Alþingi eigi að taka þetta mál til meðferðar. Það er í raun þannig að menn þykjast vera að opna fyrir þjóðaratkvæði en útiloka um leið að þau mál sem umdeildust eru komist í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það finnst mér nánast hlægilegt. Auðvitað var enginn jarðvegur fyrir því að þjóðin gæti haft frumkvæði að því að einhver mál færu í þjóðaratkvæðagreiðslu, ó nei. Nokkur orð um ákvæði um umhverfi og náttúru. Ekki var vilji í nefndinni til að taka inn ákvæði til verndar óbyggðum víðernum og menn vildu heldur ekki vitna í þriðju stoð Árósasamningsins um rétta málsmeðferð í umhverfismálum, þ.e. heimild almennings til að bera ákvörðun í umhverfismálum undir óháðan aðila. Löggjafanum er eftirlátið að ákveða um þennan rétt sem þó er grundvallarréttur og á því heima í stjórnarskrá. Síðan var það rúsínan í pylsuendanum sem mér finnst afhjúpa afstöðu ríkisstjórnarflokkanna til þessarar vinnu. Þegar til kastanna kom var ekki vilji til að gera tillögu um ákvæði um framsal valdheimilda. Það er þó óumdeilt að í stjórnarskránni þurfi að fjalla um heimildir, afmörkun og tilhögun við framsal ríkisvalds í þágu friðar og alþjóðasamvinnu. Þröng dægurpólitík veldur því að slíkt ákvæði er ekki meðal þeirra tillagna sem hér eru lagðar fram. Það er til vitnis um flokkspólitíska afstöðu til allrar vinnunnar. Valdaflokkarnir vilja ekki nýja stjórnarskrá, valdaflokkarnir eru á móti kerfisbreytingum. Þess vegna munu gamaldags stjórnmál ekki ráða við að breyta stjórnarskránni. Þess vegna þurfa nútímaleg öfl að sameinast um að halda áfram með vinnuna sem unnin var á síðasta kjörtímabili, tryggja nútímalega mannréttindakafla í stjórnarskrá, tryggja jafnan atkvæðisrétt allra manna, persónukjör, upplýsingafrelsi og upplýsingarétt, svo eitthvað sé nefnt. Í lokin langar mig að segja frá því hvað öll þessi vinna við stjórnarskrártillögur á þessu og síðasta kjörtímabili hefur skilið eftir hjá mér. Mér finnst nánast yfirþyrmandi það viðhorf að stjórnarskráin og smíði hennar séu sérstakt verkefni fyrir lögfræðinga eða annarra í akademísku elítunni. Þolinmæði mín fyrir því viðhorfi fer ört þverrandi ef hún er ekki bara þorrin. Stjórnarskráin er vissulega grunnurinn sem öll löggjöf byggir á, grunnlög, eða „grundloven“ eins og það heitir á dönsku. En stjórnarskráin á að vera á mannamáli. Ákvæði hennar eiga að endurspegla þau gildi sem við viljum byggja samfélag okkar á. Það er síður en svo lögfræðilegt eða akademískt viðfangsefni og ég leyfi mér að velta fyrir mér hvort ekki væri betra að kalla listamenn til þessara verka. Listamenn eru mun næmari á umhverfi sitt en lögfræðingar og því kannski hæfari til að skynja þjóðarsálina. En það er einmitt það sem stjórnarskrá á að vera. Ákvæði hennar eiga að endurspegla þjóðarsálina en ekki vera leikvöllur fyrir þrætur lögfræðinga. Það var nákvæmlega það sem gerðist í stjórnlagaráðinu. Þjóðarsálin náði yfirhöndinni. Verkið sem gamaldags stjórnmálin ráða ekki við var unnið. Það þarf að ljúka verkinu og skrifa og samþykkja nýja stjórnarskrá sem byggir á þeirri vinnu.
Herra forseti. Ég er ein þeirra sem hafa setið í stjórnarskrárnefndinni á þessu kjörtímabili. Til að rifja aðeins upp forsöguna var hún skipuð á þessu kjörtímabili, í nóvember 2013, af þáverandi hæstv. forsætisráðherra Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, skipuð tveimur fulltrúum frá Sjálfstæðis- og Framsóknarflokki og einum fulltrúa stjórnarandstöðuflokkanna hverra og svo einum formanni tilnefndum af forsætisráðherra. Nefndin hóf störf sín í janúar 2014 og verkefni hennar voru þau fjögur ákvæði sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir nefndi í ræðu sinni, þ.e. ákvæði um náttúruvernd, auðlindir í þjóðareign, þjóðaratkvæðagreiðslur og ákvæði um framsal valdheimilda. Ég ætla ekki að eyða löngum tíma í að rifja upp úr hverju þessi nefnd spratt en það má segja að hún hafi verið einhvers konar tilraun til að þoka málum áfram eftir þá miklu vinnu sem unnin var á síðasta kjörtímabili þar sem tilraun var gerð, mjög mikilvæg, til þess að semja nýja stjórnarskrá eftir að við höfðum haft það sem kalla má bráðabirgðastjórnarskrá frá lýðveldisstofnun sem hefur gengið afar treglega að breyta. Það er mjög langt síðan síðustu breytingar, sem voru innleiðing mannréttindakafla, voru gerðar. Við höfum mikið rætt um stjórnarskrárbreytingar á þingi en ekki auðnast að gera frekari breytingar. Síðan var það á kjörtímabilinu 2009–2013 að ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar ákvað að leggja í það verkefni að fara í kosningu stjórnlagaþings sem síðar var skipað af þinginu sem stjórnlagaráð, sem samdi drög að nýrri stjórnarskrá. Þau drög voru samþykkt í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu haustið 2012. Það er mjög mikilvægt að við gleymum ekki því að þarna var ætlunin að gefa fólkinu í landinu tækifæri til að koma að því að semja nýja stjórnarskrá. Það ferli er að mörgu leyti einstakt. Mér finnst mjög mikilvægt að við reynum að vera trú því ferli og trú þeim sem fóru á kjörstað og greiddu þeim grunni atkvæði sitt. Það er í takt við ályktanir hreyfingar minnar, landsfundarályktanir Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs, þar sem við höfum ítrekað sagt að það skipti máli að byggja á þeim grunni. Við tókum sæti í þessari nefnd af því að við töldum að þarna ætti þó a.m.k. að reyna að ná einhvers konar áföngum sem byggðu á þessari fyrri vinnu. Ég verð að segja að það eru mér ákveðin vonbrigði eftir að hafa setið rúmlega 50 fundi í þessari nefnd, sem að mörgu leyti var vel skipuð, hve vinnan gekk hægt, sóttist seint. Formaður nefndarinnar, Sigurður Líndal, fór frá störfum um mitt ár 2014. Nýr formaður var settur, Páll Þórhallsson. Lengi vel var ekki fullskipað af hálfu Framsóknarflokksins í nefndina þar sem Skúli Magnússon, fulltrúi Framsóknarflokksins, sagði sig frá störfum. Og þegar nýr fulltrúi kom inn, Einar Hugi Bjarnason, tafði það auðvitað, með fullri virðingu fyrir öllum hlutaðeigandi sem allir gerðu sitt besta, að fara á nýjan leik yfir alla vinnuna. Það urðu miklar tafir á starfi nefndarinnar. Ég sagði það í bókun sem ég lagði fram þegar nefndin skilaði áfangaskýrslu sumarið 2014, og var ég þá mjög bjartsýn á að þetta mundi allt hafa sinn gang, að ég legði á það mikla áherslu að nefndin væri búin að ljúka vinnu við þessi fjögur ákvæði þannig að unnt væri að greiða atkvæði um þau í þjóðaratkvæðagreiðslu samhliða forsetakosningu 2016. Til upprifjunar hefur verið í gildi bráðabirgðaákvæði um breytingar á stjórnarskrá á þessu kjörtímabili sem gerði ráð fyrir að við þyrftum ekki að rjúfa þing og kalla þing saman aftur til að samþykkja breytingar á stjórnarskrá, sem að mínu viti er ekki rétt og gott fyrirkomulag. Ég held að reynsla okkar sýni það. Mér fannst mikilvægt að þetta ákvæði væri virkjað. Það voru mjög deildar meiningar um þetta breytingarákvæði. Það er eins og svo margt annað, niðurstaða mikilla málamiðlana. En hvernig sem við útfærum það held ég og vil segja í upphafi að eina rétta leiðin til að breyta stjórnarskrá er að gera það í gegnum þing og svo í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þetta fyrirkomulag sem hefur verið er algerlega vonlaust að mínu viti og setur óheyrilega pressu á þessar breytingar í hvert sinn, fyrir utan að það er eðlilegt að þjóðin komi að þeim málum að samþykkja eða hafna stjórnarskrárbreytingum þegar um er að ræða breytingar á grunnlögum landsins. Svo ég fari aftur í söguna var það svo að allt fram í janúar eða febrúar, við skulum segja snemma árs því að minni mitt er svo sannarlega ekki óskeikult, allt þar til snemma árs 2015 vorum við að ræða fjögur ákvæði. En um mitt ár 2015, líklega að hausti 2015, kemur fram vilji til þess að falla frá ákvæði um framsal valdheimilda sem þó allir höfðu verið sammála um í upphafi að væri bráðnauðsynlegt, því að við ræðum ítrekað í þinginu að við séum að vinna með tilskipanir í því alþjóðasamstarfi sem við eigum aðild að, og ég vitna hér að sjálfsögðu til EES-samstarfsins, þar sem upp koma grá svæði um það hvenær við göngum í raun og veru of langt í framsali valdheimilda. Þetta höfum við rætt margoft og kallað til færustu sérfræðinga. En eigi að síður og þrátt fyrir, að því er ég taldi, skýran vilja allra til þess að búa um þetta einhvers konar ákvæði, einhvers konar skýran ramma, þá var ekki vilji til að ljúka vinnu við slíkt ákvæði. Gott og vel. Áfram hélt nefndin. Þetta hljómar dálítið eins og einhver saga þar sem fólk heltist úr lestinni og ákvæði heltust úr lestinni eitt af öðru. En við reyndum að ljúka vinnu við þessi þrjú ákvæði og ég var áfram bjartsýn á að það gæti gengið. En það var þó ljóst á haustmánuðum 2015 þegar þetta stóð yfir að það yrði of seint að ljúka málinu fyrir forsetakosningar 2016. Kannski var það vegna þess að fyrrverandi hæstv. forseti lýðveldisins hafði haft hér uppi í þessum sal stór varnaðarorð um það að greidd yrðu atkvæði um stjórnarskrárbreytingar samhliða forsetakosningum að það var ekki gert. Það var alla vega ekki gert. Við erum þá komin á þann stað þegar hæstv. forsætisráðherra mælir fyrir þessu máli og lagt er til að beita gömlu aðferðinni, að athuga þingsamþykki. Það eitt og sér eru risavaxin vonbrigði, herra forseti. Hvað efnisatriði varðar sem hér eru undir er það svo að þar hafa verið gerðar miklar málamiðlanir. Þar hafa allir gefið eitthvað eftir. Ég vil taka fram að í nefndinni var það þannig að allir þurftu að gefa eitthvað eftir af kröfum sínum. Það er alveg hárrétt sem kom fram í máli hæstv. forsætisráðherra. Ég vildi sérstaklega nefna mál sem mér var mjög hugleikið, og ég veit að hv. nefndarmenn munu kannast við að ég ræddi það mjög á mörgum fundum, og það varðar þjóðaratkvæðagreiðslur. Ég taldi í fyrsta lagi mjög mikilvægt að ef við ætluðum að samþykkja ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur væri eðlilegt að tilteknar þingsályktanir mundu heyra þar undir. Talsvert var rætt um það í nefndinni hvernig mætti afmarka slíkar þingsályktanir, að þær skyldu vera stefnumótandi, hafa réttaráhrif, sem sagt meiri háttar þingsályktanir, ekki ályktanir um einhver smámál, svo maður orði það bara beint. Og af hverju fannst mér þetta mikilvægt? Jú, ég get nefnt sem dæmi að við tökum oft mjög stórar ákvarðanir, t.d. í umhverfismálum, þegar við ræðum rammaáætlun sem er samþykkt í formi þingsályktunar. Þá erum við að taka óafturkræfar ákvarðanir um vernd og nýtingu sem oft eru afar umdeildar í samfélaginu. Ef ég lít til baka, segjum undanfarin 20 ár, eru þessi mál meðal þeirra umdeildustu í samfélaginu. Er ekki eðlilegt að hleypa fólki að til að segja skoðun sína á slíkum málum? Tillaga um aðildarumsókn að Evrópusambandinu var samþykkt sem þingsályktun. Það eru margir sammála um það þegar litið er til baka að eðlilegt hefði verið að hafa þjóðaratkvæðisgreiðslu um þá ályktun á sínum tíma. Væri ekki eðlilegt að gefa þjóðinni tækifæri til að krefjast atkvæðagreiðslu um slíkt? En niðurstaðan varð sú að þessar dyr eru opnaðar. Það er örlítil gátt sem er opnuð sem lýtur að því að sagt er: Heimilt er með lögum, sem samþykkt eru með 2/3 hlutum atkvæða á Alþingi, að ákveða að sama gildi um ályktanir sem hafa réttaráhrif eða fela í sér mikilvæga stefnumörkun. Þannig að ákvæðið er alls ekki fortakslaust heldur er það lagt í hendur löggjafans að samþykkja lög sem smíði ramma um slíkar þingsályktanir. Þetta er bara eitt af atriðunum sem voru mjög mikið reifuð í nefndinni. Þarna gáfu allir eitthvað eftir, í þessari útfærslu, svo ég nefni dæmi. En síðan var ráðist í það verkefni að senda þessar tillögur allar saman, þessar þrjár, til umsagnar. Ég tek fram, af því að tíminn er stuttur, að ég ætla ekki að fara yfir öll þau atriði sem voru til umræðu í nefndinni. Það væri mjög áhugavert en til þess þyrfti ég lengri tíma, herra forseti. Það sem ég nefni sérstaklega er að við sendum út til umsagnar þessar greinar og hæstv. forsætisráðherra orðaði það einhvern veginn þannig í ræðu sinni áðan að það hefði verið samstaða í nefndinni um tillögurnar en þó ákveðinn meiningarmunur. En þótt sá meiningarmunur, því að um er að ræða stjórnarskrá, varði kannski ekki margar setningar getur hann rist djúpt. Það urðu mér líka töluverð vonbrigði þegar umsagnir bárust að mér fannst ekki nægjanlegur vilji til þess í nefndinni að úr þeim yrði unnið. Ég nefni sérstaklega, sem hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir gerði líka að umtalsefni, að hér erum við í þessari tillögu að stjórnarskrárákvæði að leggja til að tvær stoðir Árósasáttmálans verði innleiddar en ekki hin þriðja, sem þó er lykilhluti af öllum sáttmálanum. Ég er ekkert viss um þetta. Ég hef alla vega enn ekki heyrt nein rök fyrir því af hverju sú þriðja ætti ekki að fylgja með. Ég tel að þarna hefði nefndin átt að ljúka starfi sínu og setja þessa þriðju stoð inn í takt við þær umsagnir sem bárust og voru fullkomlega á málefnalegum og gildum rökum byggðar. Ég tel líka, og er sérstaklega áhugasöm um þetta ákvæði umhverfisverndar sem hefur verið kappsmál hreyfingar minnar árum saman, að það sé mikill skaði að ekki sé tekið tillit til þeirra athugasemda sem bárust um að sérstaklega sé rætt um ósnortin víðerni í ákvæðinu sjálfu eins og gert var í tillögum stjórnlagaráðs og áfram stóð í þeim eftir meðferð stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á síðasta kjörtímabili. Ekki hef ég heyrt heldur nein sérstaklega gild rök á móti þeirri viðbót. Sú er staðan á málinu, herra forseti, að við gerðum grein fyrir afstöðu okkar, stjórnarandstaðan skilaði inn sameiginlegri bókun. Í bókun okkar kemur fram að í ljósi þess að boðað hafði verið til kosninga nú í haust og við sáum ekki fram á að nefndin mundi hafa mikinn tíma fram undan til að vinna meira - við vorum þó komin með talsvert af minnisblöðum sem ég geymi í möppum mínum um næstu ákvæði sem átti að fjalla um þegar við værum búin með þessi fjögur, sem síðar urðu þrjú, á árinu 2014, við vorum að undirbúa okkur að fara að fjalla um forsetaembættið og fleira og því var ekki lokið og raunar aldrei á því byrjað - féllumst við á að nefndin mundi skila af sér, fyrst og fremst til að sýna hvar vinnan stæði og einnig kemur fram að það náðist ekki samstaða um endanlegan frágang þessara tillagna. Ég get nefnt fleiri atriði en ég hef þegar nefnt hvað varðar ósnortin víðerni og þriðju stoð Árósasáttmálans. Ég get líka nefnt þá áherslu sem mér hefði þótt mikilvægt að ræða frekar, sem er á landeigendur í ákvæði um umhverfisvernd. Mál sem við ræddum margoft í nefndinni voru auðvitað þröskuldarnir í þjóðaratkvæðagreiðslunum. Þar má segja líka að allir hafi gefið talsvert mikið eftir af hugmyndum sínum. Ég nefni að í umsögnum um auðlindaákvæðið voru talsverðar vangaveltur um skilgreininguna á eðlilegu gjaldi, sem er ekki ný umræða. Úr þessu tel ég að hefði þurft að vinna miklu betur. Ég tel að það hefði verið affarasælast, í ljósi þess að við erum hér á stuttu þingi og kosningar fram undan, að geyma þessar tillögur. Mér er til efs að þingið muni ná að ljúka umfjöllun um þau atriði sem út af standa, sem þessari ágætu nefnd hefur ekki tekist á 54 fundum. Mér er það mjög til efs. En ég hefði viljað sjá raunverulega umræðu um að breyta breytingarákvæði stjórnarskrárinnar. Við eigum um það ágætistillögur. Tillaga stjórnlagaráðs gerði ráð fyrir að Alþingi mundi samþykkja frumvarp til breytingar á stjórnarskrá með einföldum meiri hluta. Síðan yrði haldin þjóðaratkvæðagreiðsla. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók þetta til umfjöllunar í sinni vinnu. Þar var tillagan orðin svo að þegar Alþingi hefur samþykkt frumvarp til laga um breytingu á stjórnarskrá með minnst 3/5 hlutum greiddra atkvæða skal það borið undir atkvæði allra kosningabærra manna í landinu til samþykktar eða synjunar og atkvæðagreiðslan skal fara fram í fyrsta lagi sex mánuðum og í síðasta lagi níu mánuðum eftir samþykkt frumvarpsins á Alþingi. Sé frumvarpið samþykkt með 3/5 hlutum greiddra atkvæða í þjóðaratkvæðagreiðslu skal það staðfest af forseta Íslands innan tveggja vikna og telst þá gild stjórnarskipunarlög. Breytingarákvæði var ekki rætt í nefndinni því að verkefni okkar, þ.e. forgangsverkefni sem átti að vera fyrsti áfangi, var þessi fjögur ákvæði sem seinna urðu þrjú. Það breytingarákvæði sem hefur verið í gildi til bráðabirgða hefur hins vegar verið umdeilt, sérstaklega sökum hás samþykkisþröskuldar. Þessar tvær tillögur, hvort sem er tillaga stjórnlagaráðs, sem gerir í raun ekki ráð fyrir neinum þröskuldum nema þeim að ef 5/6 hlutar þingmanna samþykki stjórnarskrá geti Alþingi samþykkt að fella þjóðaratkvæðagreiðsluna niður - ég tel eðlilegt að þjóðin komi alltaf að stjórnarskrárbreytingum en vísa þá í þessa tillögu stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem lá fyrir. Ég tel að ef okkur lánaðist að breyta þessu breytingarákvæði væru kannski meiri líkur til þess að við gætum náð aukinni sátt um stjórnarskrárbreytingar. Ég verð að segja, hafandi farið inn í þessa vinnu, örugglega mjög oft hundleiðinleg á fundum stjórnarskrárnefndar, en þó alltaf viss um að við værum að þokast í rétta átt og þetta mundi skila einhverju raunverulegu, að ég er orðin allefins um að þetta vinnulag gangi upp. Í öðru lagi finnst mér við komin ansi fjarri því ferli sem stóð yfir á síðasta kjörtímabili, varð gríðarlegt þrætuepli, því miður, en er samt svo mikilvægt og snýst um að við afhendum þjóðinni valdið til að velja sér fulltrúa sem semja nýja stjórnarskrá og þingið átti síðan að fjalla um og byggja á þeim grunni. Það er mjög miður að því ferli hafi ekki verið lokið, því að það er mjög merkilegt. Og það er svolítið merkilegt að kannski finnst útlendingum þetta merkilegra en Íslendingum því að þetta er önnur leið en farin hefur verið. En hún er mjög skiljanleg. Ég hef gjarnan vitnað til þess að í Noregi hefur Norðmönnum einhvern veginn auðnast að ná fram breytingum. Það var vitnað til norska umhverfisverndarákvæðisins, sem er gott. Þar hefur norska þinginu auðnast að ná fram breytingum í góðri sátt en við sitjum hér alltaf og spólum, kjörtímabil eftir kjörtímabil, segi ég, sem hef bara verið hér í níu ár, sem er að verða ansi langur tími. Hér sitjum við og spólum í sama farinu. Ég tel að þessi nefnd hefði getað lokið störfum miklu fyrr. Ég tel að við hefðum hugsanlega getað náð einhverri samstöðu um eitthvað. Við hefðum getað nýtt okkur breytingarákvæði. Ég tel litlar líkur á því þegar þetta frumvarp er lagt fram með skamman tíma til stefnu að við náum að vinna úr því sem nefndinni tókst ekki að vinna úr á öllum sínum fundum. Ég tel það mjög bagalegt að við ætlum okkur að fara aftur í hið gamla fyrirkomulag við að breyta stjórnarskrá og, eins og ég segi, setja okkur aftur í þann ramma sem hefur verið okkur svo mikill fjötur um fót í þessum málum svo lengi. Ég hefði talið að affarasælast væri að horfa til þess og gera tilraun til þess að ná samkomulagi um breytt breytingarákvæði. Síðan tel ég, og það kemur skýrt fram í bókun stjórnarandstöðunnar við skil stjórnarskrárnefndar, að forgangsraða þurfi þeirri vinnu sem hófst með þjóðfundinum 2010 þar sem kallað var til fólk til að ræða þau gildi sem eiga að vera til leiðsagnar í stjórnarskrá. Þeirri vinnu þarf að forgangsraða á nýju kjörtímabili. Mér finnst það hins vegar vera okkar val hvort við höldum því áfram innan þess ramma sem hefur verið um stjórnarskrárbreytingar eða breytum honum. Þetta er það sem ég hef að segja um málið í 1. umr. og tími minn raunar þrotinn. Ég hefði getað talað mun lengur, en það er ekki í boði og kannski eins gott. Herra forseti, það eru mörg vandkvæði við þetta mál.
Hæstv. forseti. Í upphafi vil ég geta þess að eins hv. þingmenn Valgerður Bjarnadóttir og Katrín Jakobsdóttir átti ég sæti í stjórnarskrárnefnd forsætisráðherra sem gekk frá þeim tillögutexta sem frumvarp forsætisráðherra hér byggir á. Fundir voru vissulega margir og hart tekist á um ýmis efni. Ég vil þó geta þess að ég tel að í öllum meginatriðum hafi samstarfið í nefndinni verið gott og jafnvel betra en í ýmsum slíkum nefndum sem ég hef komið nálægt á undanförnum árum. Ég tel líka, þannig að það sé sagt, að með þeim tilslökunum á alla enda og kanta sem birtast í tillögutextanum hafi okkur miðað töluvert mikið áleiðis með því að ná fram sameiginlegum skilningi á þeim atriðum sem þarna er um að ræða. Ef ég ber þetta saman við aðra slíku vinnu sem ég hef tekið þátt í hygg ég að þarna hafi fulltrúar ólíkra sjónarmiða í þessum efnum komist nær því að ná sameiginlegum skilningi en við höfum iðulega séð áður. Hér hafa fyrri ræðumenn vikið nokkuð að forsögunni. Ætla ég örstutt að víkja að henni líka. Til þess að taka það fram í umræðunni hafa auðvitað komið fram getum við sagt tvö ólík meginsjónarmið í umræðum um stjórnarskrárbreytingar á undanförnum árum. Annars vegar hefur af hálfu sumra og sumra stjórnmálaafla verið uppi hávær krafa um róttækar breytingar á stjórnarskrá. Ég og minn flokkur höfum aldrei tekið undir það. Það hefur sem sagt verið ágreiningur um nálgunina. Sá ágreiningur birtist oft og iðulega á síðasta kjörtímabili og á sér eldri sögu, en um þetta var tekist töluvert hart á síðasta kjörtímabili. Auðvitað koma menn til nefndarstarfs á þessu kjörtímabili úr ólíkum herbúðum hvað þetta varðar. Sumir hafa talið að brýn þörf væri á róttækum stjórnarskrárbreytingum meðan aðrir hafa talið að lítil væri þörf á stjórnarskrárbreytingum þótt menn gætu verið opnir fyrir því að taka einstök atriði fyrir og setja ný atriði inn í stjórnarskrá og eftir atvikum að ræða breytingar á ákvæðum sem fyrir væru. Þannig er um að ræða ólík sjónarmið. Þeir sem talað hafa fyrir róttækum stjórnarskrárbreytingum segja oft og iðulega, eins og síðasti ræðumaður, hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir orðaði það, að gamaldags hefðbundin stjórnmál ráði ekki við þetta verkefni. Það er hennar viðhorf. Það form sem er á stjórnarskrárbreytingum samkvæmt núgildandi stjórnskipan hefur ekki auðveldað róttækar stjórnarskrárbreytingar, getum við sagt. Sumir orða það þannig: Alþingi ræður ekki við þetta verkefni. Þegar ég heyri menn halda því fram hugsa ég stundum: Meinar sá sem þetta segir ekki bara að Alþingi er ekki tilbúið til að gera þær breytingar sem ég vil fá fram? Er það ekki þannig? Er það ekki það sem er raunverulega átt við? Þegar menn segja: Alþingi ræður ekki við verkefnið, þá meina menn: Meiri hluti Alþingis er ekki tilbúinn til þess að klára málið eins og ég vil hafa það. Ég held að sé svolítið grunnt á þeirri hugsun hjá mörgum sem nálgast málið með þessum hætti. Ég þarf ekki að segja hv. þingmönnum sem hér eru staddir og hafa fylgst með þessum umræðum að auðvitað hefur Alþingi breytt stjórnarskránni. Það hefur breytt stjórnarskránni sjö sinnum á lýðveldistímanum, töluvert oft frá setningu fyrstu stjórnarskrárinnar 1874, sjö sinnum á lýðveldistímanum. Og raunverulega hefur meiri hluta greina núgildandi stjórnarskrár verið breytt einhvern tímann á leiðinni. Þannig að auðvitað hefur Alþingi getað breytt stjórnarskránni. En það hefur hins vegar ekki gengið eftir sem sumir hafa gert kröfu um, að þær róttæku breytingar og breytingarhugmyndir sem menn hafa haft hafi farið í gegnum þingið. Þá staldrar maður við atburðarásina á síðasta kjörtímabili sem segja má að hafi hafist þegar minnihlutastjórn Jóhönnu Sigurðardóttur tók við völdum í upphafi febrúar 2009, þá með stuðningi eða hlutleysi Framsóknarflokksins. Þar var lagt upp með að á þeim þremur mánuðum sem sú ríkisstjórn ætlaði að starfa fram að kosningum mundu menn gera töluvert róttækar breytingar á stjórnarskrá. Menn ætluðu bæði að gera nokkrar efnisbreytingar á veigamiklum atriðum og um leið að setja á fót stjórnlagaþing sem átti síðan að taka við heildarendurskoðun. Það rann auðvitað út í sandinn. Það var vanhugsuð áætlun að mínu mati og rann út í sandinn. Það var auðvitað ásamt öllu öðru sem menn voru að fást við á þessum tíma fullkomlega óraunhæft að ætla að keyra í gegn stjórnarskrárbreytingar með þeim hætti sem þarna var lagt upp með. En segja má að í því ferli sem þarna hófst hafi byrjað ákveðinn skotgrafahernaður þar sem viðhorf ólíkra fylkinga varð dálítið mikið allt eða ekkert. Menn vildu setja úrslitakosti, knýja fram niðurstöðu og það kom síðan margoft í ljós á kjörtímabilinu þar á eftir að menn sem þá voru í meiri hluta ætluðu að keyra fram breytingar eftir sínum hugmyndum nánast óháð því hvað minni hluti þingsins, sem þó var allverulegur, vildi í málinu. Eins og aðrir ræðumenn hafa nefnt hér voru átökin hörð á síðasta kjörtímabili. Ég tók þátt í því og margir sem hér eru og má segja að víglínur þar hafi í fyrsta lagi mótast af þeim ólíku grundvallarhugmyndum sem ég nefndi í upphafi ræðu minnar, mismunandi viðhorfum til þess hvort þyrfti róttæka stjórnarskrárbreytingar eða ekki, einnig mismunandi afstöðu til þess hvort hrun bankakerfisins haustið 2008 gæfi með einhverjum hætti tilefni til stjórnarskrárbreytinga. Ég játa að ég sá aldrei hið röklega samhengi í því sambandi, enda var ekkert í stjórnarskránni sem kallaði fram bankahrunið og ekkert í stjórnarskrárbreytingum sem út af fyrir sig leiddi af þeirri atburðarás. Þvert á móti má segja að í þeim pólitíska ólgusjó sem tók við í kjölfar bankahrunsins hafi stjórnarskráin staðist. Á grundvelli núgildandi stjórnarskrár var hægt með þingræðislegum og lýðræðislegum hætti að skipta um ríkisstjórn í janúarlok 2009. Efnt var til kosninga í samræmi við ákvæði stjórnarskrár. Fjórum árum síðar verða svo aftur mikil pólitísk umskipti á grundvelli nýrrar stjórnarskrár, þannig að í þeim atriðum sem varða stjórnarskrána má segja að stjórnarskráin hafi staðið af sér hrunið. Það að hér riði yfir mikið efnahagslegt áfall í kjölfar bankakreppu var auðvitað ekki tilefni til stjórnarskrárbreytinga enda hefur mig alltaf grunað að það hafi frekar verið þannig að þeir sem lengi höfðu verið áhugasamir um róttækar stjórnarskrárbreytingar vildu nota þetta tækifæri til þess að ná fram sínum sjónarmiðum vegna þess að það var pólitísk ólga, vegna þess að þjóðin var í uppnámi og áfalli. Ég verð að segja að það að menn vildu nýta sér aðstæður með þeim hætti gerði það að verkum að ég var enn þá harðari gegn breytingum á síðasta kjörtímabili þegar reynt var að keyra þetta í gegn með þessum hætti. Ég ætla ekki að fara í smáatriðum út í þau skref sem voru stigin á síðasta kjörtímabili sem mörg hugnuðust mér ekki enda var verið að reyna að fara á svig við þá réttu leið sem stjórnskipanin kveður á um varðandi breytingar á stjórnarskránni með því að reyna að færa vald og verkefni frá þinginu og inn í einhverja aðra farvegi sem ekki voru stjórnskipulegar forsendur fyrir. Þá verður maður auðvitað að geta þess að það má segja að flest skref sem meiri hluti þingsins á þeim tíma, ríkisstjórnarflokkar Vinstri grænna og Samfylkingar, lengst af með stuðningi Hreyfingarinnar og einhverra annarra í einstökum tilvikum, hafi verið umdeild; auðvitað var verið að stíga mörg umdeild skref. Ég vil segja að frá mínum bæjardyrum séð var sú leið vörðuð mörgum mistökum. Í mínum huga var sú stórfellda tilraunastarfsemi sem þessir menn voru með í stjórnarskrármálum á síðasta kjörtímabili ekki vel lukkuð leið sem var öðrum til fyrirmyndar, heldur frekar víti til að varast. Ég ætla ekki að gera lítið úr öllum þeim umræðum sem áttu sér stað um þessi mál. Í mörgum tilvikum var um að ræða frjóar umræður, áhugaverðar tillögur og annað þess háttar. En með þeirri aðferðafræði sem þarna var notuð voru menn að mínu mati að gera tilraun með breytingar á stjórnarskrá Íslands án þess að til þess bæri nokkra nauðsyn og án þess að skrefin væru vandlega íhuguð og vel útfærð. Upplifun mín af þessu var að þarna væri um að ræða röð mistaka og ferli sem raunverulega endaði úti í skurði í lok þess kjörtímabils. Þegar nýr þingmeirihluti var kominn hér í kjölfar kosninga 2013 og ný ríkisstjórn tók við völdum var meðal þeirra verkefna sem menn ætluðu að setja sér að taka þátt í áframhaldandi vinnu við breytingar á stjórnarskrá. Í kjölfar þess var þessi nefnd sett upp. Útgangspunktar í því starfi voru nokkrir, m.a. sá að eðlilegt væri og skynsamlegt að áfangaskipta verki til þess að lenda ekki í sömu ógöngum og menn gera iðulega þegar þeir færast of mikið í fang, reyna að borða melónu í einum munnbita ef svo má segja. Ég minni á að tillögur stjórnlagaráðs sem vísað var til hér fólu í sér breytingar á svo til öllum 80 ákvæðum núverandi stjórnarskrár og til viðbótar 35 ný ákvæði, sem maður mundi segja að væri ansi stór munnbiti að kyngja jafnvel þótt sáttin um tillögurnar hefði verið meiri en raun bar vitni. Þegar menn tala um að áfangaskipta felur það líka í sér ákveðna vísbendingu um að menn vilji forgangsraða, og það gerðum við í upphafi nefndarstarfsins. Eins og fram hefur komið í máli manna hér voru fjögur ákvæði tekin sérstaklega til meðferðar. Það var getum sagt að vel athuguðu máli vegna þess að þar var um að ræða ákvæði sem verið höfðu mikið til umræðu á undanförnum árum, ekki bara á tímabilinu 2009–2013 heldur sum hver raunar miklu lengur. Menn voru auðvitað að reyna að lesa svolítið í áherslur flokka og menn voru að reyna að lesa í opinberar umræður. Niðurstaðan var sem sagt sú að menn tóku til meðferðar þessi fjögur viðfangsefni. En það er alveg rétt sem Katrín Jakobsdóttir nefndi áðan að við upphaf nefndarstarfsins sáu menn fyrir sér að síðan yrði framhald á og önnur ákvæði yrðu tekin til umræðu þegar lengra liði á starfið. Það var líka útgangspunktur, ekki bara að áfangaskipta og forgangsskipta, heldur voru flestir þeirrar skoðunar að æskilegt væri að ná niðurstöðu sem flestir gætu fellt sig við. Hugmyndin var sú að reyna að ná málamiðlun, ekki endilega að knýja fram lausnina sem ég vildi helst eða hv. þm. Katrín Jakobsdóttir eða hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir, heldur að reyna að leita að einhvers konar sameiginlegum flötum, finna sameiginlega fleti til þess að vinna út frá. Eins og ég sagði í upphafi máls míns tel ég að við höfum nálgast ansi mikið í þeim efnum og meira en ég hef séð í vinnu af þessu tagi sem ég hef tekið þátt í. Með því ætla ég ekki að draga úr því að í sambandi við öll ákvæðin sem þarna eru undir komu fram mjög ólík sjónarmið, sérstaklega í upphafi. En með því að halda dálítið marga fundi og ræða málin fram og til baka færðumst við kannski nær sameiginlegri niðurstöðu en ég hefði trúað í upphafi. Það kostaði það að allir urðu að slá af sínum kröfum, gefa eftir og reyna að ná sameiginlegum skilningi. Ég held að það hafi tekist í flestum tilvikum. Ég nefndi að menn hefðu verið að reyna að tala út frá því að ná fram tillögum sem víðtækust væri sátt um, og það var á þeim forsendum sem nefndin ýtti til hliðar frekar seint í ferlinu tillögu um framsal ríkisvalds, enda þótti sumum innan nefndarinnar ljóst að það ákvæði gæti kallað á meiri og skarpari ágreining en önnur sem þarna var að finna og það gæti leitt til þess að það ákvæði eitt og sér yrði til þess að stoppa ferlið. Það vildu menn ekki þannig að ákveðið var að halda áfram með þau þrjú sem menn töldu að mögulegt væri að ná meiri sátt um. Það gerðist síðan, ekki síst eftir að nefndin kynnti þær tillögur sem núna liggja á borðinu í febrúar á þessu ári, að í ákveðnum stjórnmálahreyfingum kom upp á yfirborðið mjög hörð andstaða við þá leið sem þarna var farin. Við veittum því athygli sem unnum að þessum málum að það var beinlínis fellt í atkvæðagreiðslu Pírata að málið fengi þinglega meðferð, eins og það var kallað. Það voru greinilega skiptar skoðanir í þeim hópi, en niðurstöður þeirrar atkvæðagreiðslu mátti skilja sem svo að flokksmenn Pírata eða þátttakendur í þeirri atkvæðagreiðslu legðust gegn því að þingmenn flokksins greiddu fyrir því að málið fengi þinglega meðferð. Innan Samfylkingarinnar komu líka fram hörð andmæli við þessum tillögum og þeirri nálgun sem þar var að finna. Ef ég man rétt var í upphafi marsmánaðar efnt til flokksstjórnarfundar þar sem þessi mál voru til umræðu. Miðað við þær fréttir sem maður hafði af fundinum var ekki um að ræða formlegar samþykktir eða ályktanir um það, en það virtist standa upp úr flestum ræðumönnum hörð andstaða við að Samfylkingin tæki þátt í að fara þessa leið. Þegar það liggur fyrir kemur sú hugsun upp hjá öðrum flokkum: Ef ekki eru allir með, þarf ég þá ekki að undirstrika mína sérstöðu með einhverjum hætti? Auðvitað má segja að svoleiðis hugsanir hljóti að ágerast þegar gefnar eru yfirlýsingar um að kosningum verði hugsanlega flýtt, eins og gerðist í vor þegar menn sáu fyrir sér að kjörtímabilið mundi styttast um sex, átta mánuði og stjórnmálalífið væri í raun og veru allt að gíra sig inn á kosningaundirbúning og þau átök sem því fylgja. Mér hefur þótt það hafa komið á daginn á þeim tíma sem liðinn er frá vori og nú fram á haustið. Mér virðist að enn þá séu mjög ríkjandi sjónarmið hjá mörgum í pólitíkinni að gagnvart stjórnarskrárbreytingum að gildi ekkert annað gildi en viðhorfið allt eða ekkert. Mér finnst ég sjá það sterklega í málflutningi sumra frambjóðenda, stjórnarandstöðuflokkanna. Ég hef nefnt Pírata og Samfylkingu, mér finnst það koma sterkast úr þeim áttum, en það heyrist auðvitað hjá fleirum, að ekkert annað komi til greina en að taka pakkann eins og hann kom frá stjórnlagaráðinu svonefnda á sínum tíma og fara með hann í gegnum þingið. Allt annað sé óviðunandi málamiðlanir. Um það vil ég segja að þegar menn nálgast hlutina með þeim hætti er verið að færa málið aftur inn í farveg stórátaka og skotgrafarhernaðar sem það var í á síðasta kjörtímabili. [[Gripið fram í.]]Það er kannski dæmigert viðhorf í þessu. Það eru umkenningar, ásakanir og úrslitakostir sem ég tel að séu ekki líklegar til þess að skila nokkrum nokkru áleiðis í þessum efnum. Ég held og trúi því enn þá að unnt sé að ná samstöðu, alla vega allvíðtækri samstöðu um ákveðnar breytingar á stjórnarskrá Íslands. Mörgum mun finnast að þær breytingar séu ekki nægilegar róttækar og munu gagnrýna þær á þeim forsendum. Ég er þeirrar skoðunar að breytingar á stjórnarskrá eigi í sjálfu sér ekki að vera róttækar. Ég held að breytingar á stjórnarskrá eigi einmitt að vera varfærnar. Ég held að það eigi ekki að vera þannig að stjórnarskrá sé breytt með það afgerandi hætti og hugsanlega í andstöðu við stóran minni hluta að ef nýr meiri hluti tekur við á þingi eða meðal þjóðarinnar, telji menn sig knúna til þess að fara strax í að breyta stjórnarskránni aftur. Ég held að menn eigi frekar að reyna að standa saman að stjórnarskrárbreytingum í áföngum, í sátt, með varfærni, með það fyrir augum að þær stjórnarskrárbreytingar sem samþykktar eru séu ekki einnota, séu ekki svo umdeildar að þær verði reknar til baka um leið og pólitískir vindar í þjóðfélaginu hafa breyst. Ég held að sú nálgun sé fyrir okkur öll miklu uppbyggilegri og árangursríkari heldur en viðhorfið allt eða ekkert.
Virðulegur forseti. Það er að koma að lokum kjörtímabilsins og hér eru komnar fram tillögur að þremur breytingum að stjórnarskránni. Björt framtíð hefur stutt breytingar á stjórnarskránni. Á síðasta ársfundi Bjartrar framtíðar samþykktum við svohljóðandi ályktun: „Ársfundur Bjartrar framtíðar leggur þunga áherslu á að breytingar verði gerðar á stjórnarskrá Íslands í samræmi við vilja þjóðarinnar, eins og hann birtist í þjóðaratkvæðagreiðslu um stjórnarskrárbreytingar haustið 2012.“ Það er nefnilega svo að eftir dæmalausa stöðu í íslensku þjóðlífi 2008, 2009 var þung alda meðal almennings um að endurskoða stjórnarskrána. Sú alda skilaði sér í pólitíkina sem varð til þess að stjórnlagaráð var sett á fót, unnin stórmerkileg vinna, byrjaði á þjóðfundi þar sem almenningur eða fulltrúar almennings fengu að hafa bein áhrif á ferlið. Það er að mörgu leyti þyngra en tárum taki hvernig það ferli einhvern veginn steytti á skeri undir lok síðasta kjörtímabils. Í upphafi þessa kjörtímabils var tekin ákvörðun um að halda áfram með því að skipa stjórnarskrárnefnd frá þinginu, en í raun og veru að halda þessari vinnu áfram í mýflugumynd miðað við þá gagngeru endurskoðun sem hafði farið fram hjá stjórnlagaráði og hafði hlotið yfirburðafylgi í þjóðaratkvæðagreiðslu þar sem spurt var hvort við vildum að tillögur stjórnlagaráðs yrðu hafðar að grundvelli stjórnlagabreytinga. Ég ætla ekki að eyða miklum tíma í að rifja upp þá sorgarsögu. Aðrir þingmenn hafa gert það ágætlega hér á undan mér og voru líka á þingi á þeim tíma. En við erum alla vega komin hingað undir lok kjörtímabilsins og hér eru þó komnar fram tillögur að þremur breytingum á stjórnarskrá Íslands sem hafa verið samþykktar í stjórnarskrárnefnd þingsins og var skilað til forsætisráðherra. Þrátt fyrir að þetta sé kannski rýr uppskera miðað við það sem tillögur stjórnlagaráðs gerðu ráð fyrir verður að viðurkennast að þetta er skref fram á við. Það þykir mér jákvætt og við í Bjartri framtíð styðjum að tekin séu skref áfram en að við séum ekki föst í frosti, því pólitíska frosti að stjórnarskrárbreytingar séu orðnar eiginlega ómögulegar í því formi að þingið og tvö þing sitt hvorum megin við kosningar þurfi að samþykkja. Það að hér séu komnar tillögur um ákvæði um náttúruna, tillögur um auðlindaákvæði í stjórnarskrána og loksins tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslur, er auðvitað stórt skref fram á við. Það er jákvætt. Engin af þessum tillögum er draumatillaga Bjartrar framtíðar, en við tókum þá afstöðu strax eftir kosningarnar 2013, þrátt fyrir að okkur þætti það vonbrigði hversu mikið ætti að para vinnuna niður og nefndin ætti bara að einbeita sér að fjórum ákveðnum ákvæðum, að við mundum styðja við ferlið og ekki láta okkar eftir liggja í því að sú vinna yrði góð og hún mundi ganga sem best. Því miður eins og hv. 3. þm. Reykv. n., Katrín Jakobsdóttir, rakti ágætlega í sinni ræðu og aðrir þingmenn hafa farið yfir þá urðu ýmis vandræði til þess að störf nefndarinnar gengu mjög hægt, sérstaklega framan af, og það tók heil þrjú ár að ná bara þremur ákvæðum fram. Undir lokin var samþykkt að skilja eftir fjórða ákvæðið, um heimild til afsals valdaheimilda sem er mjög mikilvægt fyrir Ísland í alþjóðasamstarfi og alþjóðlegu samhengi, og skila þeim þremur greinum sem náðist samstaða um, en þó með bókunum sem fulltrúi Bjartrar framtíðar stóð að. Við höldum því til haga að þær bókanir fólu ekki síst í sér gagnrýni á að ekki hefði verið tekið tillit til umsagna og sú afstaða stendur auðvitað. Það er mér mjög sterkt í huga að fyrir örfáum mánuðum stóð forseti Íslands hér og var settur í embætti. Í innsetningarræðu sinni vék hann sérstaklega að stjórnarskránni, endurskoðun stjórnarskrárinnar, og því sem virtist vera vandkvæði eða getuleysi stjórnmálanna til að klára það verkefni. Ég verð að taka undir með forseta Íslands að það er eiginlega óþolandi að stjórnmálin skuli ekki valda þessu verkefni. Hér eru komin þrjú ný ákvæði sem hefur skort á í stjórnarskránni sem stjórnmálaflokkarnir hafa núna komið sér saman um eftir allt sem á undan er gengið, eftir stjórnlagaráð, eftir þau miklu læti sem voru á þingi undir lok síðasta kjörtímabils. Þessi ákvæði sem eru hér lögð til ný í stjórnarskrána hafa ekki komið fram í gegnum stjórnmálin, í gegnum Alþingi fyrr en núna. Það lýsir vissulega mikilli tregðu stjórnmálanna til þess að endurskoða stjórnarskrána á eðlilegan máta. Ég er ekki að fara fram á að hún sé sett á hvolf eða að henni sé gjörbreytt. Það gerist almennt ekki nema eftir byltingar eða stórkostlegar breytingar í löndum sem eru kannski að fara úr einveldi, einræði eða ógnarstjórnum yfir í lýðræði eða eitthvað í þeim dúr. Sjálfsagðar breytingar og endurskoðun á stjórnarskrá, eins og endurspeglast að mörgu leyti í svo ljómandi góðum tillögum stjórnlagaráðs sem hlutu líka fylgi tveggja þriðju þeirra sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012, eru ekki róttækar eða óhugsandi. Þvert á móti þá eru þær vel hugsanlegar. Það er mikið kallað eftir þeim. Og það að stjórnmálin orki ekki að koma þeirri vinnu áfram er ámælisvert fyrir stjórnmálin. Ég er nú sá bjartsýnismaður að ég segi: Batnandi mönnum er best að lifa. Ég hef enn þá trú á að Alþingi sem samanstendur af fulltrúum almennings geti hysjað upp um sig brækurnar í vinnubrögðum og valdið þessu verkefni. Ég vil ekki taka það úr höndunum á Alþingi bara vegna þess að Alþingi sé eitthvað ömurlegt eða ekki starfi sínu vaxið. Ég held að við getum vaxið upp í þessi störf. En það er augljóst að við þurfum að gera betur og aðkoma almennings með þjóðaratkvæðagreiðslum er lykilatriði þarna. Við búum við það að í stjórnarskrá Íslands sem vissulega er um margt ágætt plagg og hefur reynst okkur ágætlega í gegnum áratugina, er enginn möguleiki á þjóðaratkvæðagreiðslum um ákvarðanir Alþingis nema þegar forseti Íslands synjar lögum um staðfestingu. Það hefur sýnt sig að það ákvæði er ákveðinn öryggisventill eins og maður segir, en það setur það vald algjörlega í hendurnar á einum manni og hleypir almenningi ekki að. Hér er komin fram tillaga, þó svo að menn séu ósammála um hvað þröskuldarnir skuli vera háir í henni, um að gera almenningi kleift að krefjast, fara fram á og knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu um mál. Það eitt er risastórt skref fram á við. Það að slík heimild verði í stjórnarskrá Íslands, að slíkt fordæmi verði í stjórnarskrá Íslands, er mjög mikils virði. Síðan segi ég að þegar við fáum inn ákvæði sem við höfum ekki séð áður og ef það reynist ekki nógu gott, ef það reynist ómögulegt vegna hárra þröskulda, ef í það vantar möguleika almennings, sem ég vil reyndar meina að vanti, á að knýja á að setja mál á dagskrá, ef það kemur í ljós að gallar eru á því, þá ætti okkur að vera í lófa lagið að lagfæra það og færa til betri vegar. Eitthvað úr engu hlýtur að vera jákvætt skref. Síðan vil ég segja að við í Bjartri framtíð studdum skipun stjórnarskrárnefndar og þessa vinnu, þetta ferli, ekki vegna þess að það uppfyllti okkar drauma heldur vegna þess að okkur fannst mjög mikilvægt að endurskoðunarferlið sem hófst 2009 og speglaðist svo ágætlega í störfum stjórnlagaráðs og þjóðaratkvæðagreiðslunni 2012, þrátt fyrir að það hafi eins og sumir hafa orðað það lent úti í skurði, yrði ekki slegið af, að það yrði einhvers konar framhald á þó svo að það væri í þessari takmörkuðu og hægu mynd. Við höfum stutt þetta ferli öll þessi þrjú ár og í gegnum þessa 50 misárangursríku og að mér skilst mjög misskemmtilegu fundi nefndarinnar, en niðurstaðan var þó að nefndin varð sammála um að skila þessum tillögum til forsætisráðherra og það er skref fram á við. Ég vil halda því til haga í lok ræðu minnar að þó svo að þessi þrjú ákvæði séu mikilvæg, þau séu ný og mikilvæg viðbót þótt þau séu kannski ekki fullkomin og við vitum að stjórnarskrá er lifandi plagg þó svo að líf hennar breytist kannski hægar en líf annarra laga, þannig að hlutir munu þróast áfram. Það eru mjög mikilvæg atriði sem er ekki tekið á hér, sem ekki náðist samstaða um að skoða strax sem ég vil leggja mikla áherslu á að mega ekki bíða í önnur 20, 30 ár eða eitthvað áður en við förum að ræða endurskoðun stjórnarskrár. Það er að jafna vægi atkvæða landsmanna þannig að allir landsmenn hafi jafnt vægi þegar kosið er til þings eins og er þegar kosið er til forseta Íslands. Ég tel einnig mjög mikilvægt að þjóðaratkvæðisákvæði sé útfært þannig að almenningur fái möguleika til þess að hafa frumkvæði að því að setja mál á dagskrá með fullri virðingu fyrir okkur í pólitíkinni. Ég tel líka að breytingarákvæðið sem stjórnlagaráð leggur til sé mjög mikilvægt, þ.e. að hægt sé að breyta stjórnarskrá með samþykkt Alþingis og vísa síðan beint í þjóðaratkvæðagreiðslu en ekki þurfi að bíða eftir kosningum á milli. Heimild til afsals valdaheimilda er sömuleiðis mikilvægt mál sem þarf að fást botn í. Við finnum það gagnvart EES, Norðmenn hafa reyndar mjög flókið ferli til þess en þeir hafa það þó en við höfum ekki neitt. Síðan er mikilvægt að skýra ákvæði um forseta Íslands. Ég vil halda þessu til haga við þetta tækifæri. Þó svo að við séum vissulega lögð af stað þá er svo langt, langt frá því að við ljúkum ferðinni hérna. Það er margt eftir sem við þurfum að skoða. En það sem hér er þó fram komið er skref í rétta átt. Ég hef lokið máli mínu.
Forseti. Ég átta mig ekki alveg á þessum tíma í borðinu.
Forseti getur upplýst að tímanum er skipt upp …
Það eru bara tveir ræðumenn. Við erum með 23 mínútur og þess vegna meikar engan sens að ég sé bara með átta mínútur.
… hefur skýringu á því?
Ég mundi bara hafa engan tíma, ég veit að ég er með 23 mínútur og við hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson skiptum tímanum á milli okkar. Forseti. Ég hóf upphaflega afskipti af stjórnmálum af því að það var gríðarlega sterk krafa úti í samfélaginu í kjölfar hrunsins um að almenningur, fólkið, ætti að fá að búa til stjórnarskrá fólksins fyrir fólkið í landinu. Alþingi hefur verið með drög að stjórnarskrá sem við fengum að gjöf frá danska konungnum þegar við fengum okkar sjálfstæði. Fyrir 70 árum voru þetta drög, í dag eru þetta drög. Alþingi hefur reynt í meira en 70 ár að búa til heildstæða stjórnarskrá, samfélagssáttmála fólksins, en í dag horfum við upp á niðurstöðu hinnar ágætu nefndar sem er skilað inn sem þingmannafrumvarpi frá forsætisráðherra sem hann einn er á. Hann er eini aðilinn sem er með nafn á þessu frumvarpi. Eftir 50 fundi stjórnarskrárnefndar er afraksturinn þrjár greinar saman í skjali sem er veruleg útþynning á því sem þjóðin sagði að hún vildi sem drög að nýrri stjórnarskrá. Þjóðin fékk að segja hvað hún vildi. Alþingi hélt þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október árið 2011 og Alþingi hafði þá ekki dug eða getu til að viðurkenna þá þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er einhver mesta hneisa í okkar sögu, í sögu lýðveldisins Íslands, að sú ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla hafi verið hunsuð. Hvað fáum við í staðinn? Þingmannafrumvarp á síðustu dögum Alþingis. Þetta er hneisa, forseti, þetta er lítilsvirðing við vilja þjóðarinnar, algjör og fullkomin hneisa. Mér er fullkomlega misboðið að þetta sé lagt fyrir okkur á síðustu dögum þingsins. Það tókst ekki betur en svo að ná sameiginlegum millileik með þessar tillögur en að hæstv. forsætisráðherra er einvörðungu aleinn með þetta frumvarp. Það sýnir okkur kannski svo ákaflega skýrt að Alþingi er ekki fært um að vinna stjórnarskrárbreytingar á heildrænan hátt. Við erum vön því á Alþingi að togast á um mikla hagsmuni. En það tókst vel til þegar stjórnarskrá fólksins, nýja stjórnarskráin, var gerð af því að það var gott samráð. Allir höfðu færi á að koma með tillögur að breytingum. Það skipti ekki máli hvort það voru löglærðir eða fólk sem hefur látið sig ýmis samfélagsmál varða. Það var hlustað. Og það er það sem þessi nefnd gerði ekki. Þessi nefnd vann fyrir luktum dyrum. Og síðan þegar loksins fékkst í gegn - það var töluverð barátta, skal ég segja ykkur, hv. þingmenn, sem þurfti að heyja til þess að nefndin mundi alveg örugglega senda tillögur sínar út til umsagnar. Síðan sendi hún tillögur sínar út til umsagnar eftir þessa 50 fundi sína - og hunsar þær svo. Það var ekki tekið neitt tillit til þeirra umsagna sem komu til nefndarinnar. Það er með ólíkindum að bjóða okkur upp á þetta á síðustu dögum þingsins en sýnir, eins og ég sagði áðan, að það þarf að finna einhverja aðra leið til að við getum fengið okkar samfélagssáttmála, getum fengið heildræna sýn, stjórnarskrá á mannamáli sem allir skilja. Þetta er ekki leiðin, það verður svo að segjast. Þegar við horfum á þessar tillögur hlýt ég að hugsa: Mikið óskaplega hefði ég viljað að við hefðum getað tekið ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðslur og gert það að lögum. Mikið rosalega hefði það verið frábær leið fyrir þetta þing að sýna að það taki hlutverk sitt alvarlega, sýna að það treysti þjóðinni til að hafa bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur án þess að setja upp þannig þröskulda að Feneyjanefndin segi að þeir séu ólýðræðislegir. Þegar ég tala um þröskulda er ég að tala um þá þröskulda sem stjórnlaganefnd forsætisráðherra ákvað að setja, þröskuldinn um að ef mál er knúið fram með þjóðaratkvæðagreiðslu sé mjög stórum liðum kippt út. Við getum ekki knúið ákveðin frumvörp fram í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef einhverjum hópum í íslensku samfélagi, almenningi, tekst að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu er settur þannig þröskuldur að það er ekki ólíklegt að erfitt væri að fá málið samþykkt eða því synjað. Ég er mjög hugsi yfir þessu og döpur yfir þessari niðurstöðu. Þrátt fyrir að settur hafi verið gríðarlega hár þröskuldur á það að samþykkja þessar tillögur eða synja var ákveðið lag og það var tækifæri. Það hefði verið tækifæri til að breyta stjórnarskránni. Við skulum ekki gleyma því að langstærsta málamiðlunin sem hefur nokkurn tíma átt sér stað varðandi stjórnarskrá varð eftir hrun hjá þeim aðilum sem voru í stjórnlagaráði og þeir voru svo sannarlega ekki einsleitur hópur. Sannarlega var farið þar í miklar málamiðlanir en það tókst. Það tókst líka að hafa allt starfið opið þannig að ég tel mjög brýnt að við höldum nýju stjórnarskránni lifandi og setjum hana í ferli þannig að almenningur sé svo sannarlega úti um allt land með í samræðunni um af hverju við þurfum þessar breytingar. Margir segja að við þurfum ekki að breyta mannréttindakaflanum, það sé alger óþarfi, það sé nýbúið að því, fyrir 13 árum eða eitthvað slíkt. Þegar við erum hins vegar að hugsa um stjórnarskrána erum við að hugsa um það sem kallað var eftir, það sem fólkið talaði um og það er að það vildi fá samfélagssáttmála um það hvernig við endurspeglumst í okkar æðstu lögum sem þjóð. Það sem við höfum í höndunum er ekki endurspeglun á því. Við munum aldrei ná að fá heildræna stjórnarskrá ef við ætlum að vinna þetta svona. Það er dapurlegt ef það eru skilaboðin sem við fáum frá Sjálfstæðisflokknum og Framsóknarflokknum, að þeir hafi ekki dug í sér eða hugrekki til að verða við mjög skýrri kröfu og ósk frá almenningi í landinu. Það var ömurlegt að fylgjast með stjórnarandstöðuflokkunum tveimur - svo sannarlega var ég jafnframt í stjórnarandstöðuflokki - ömurlegt að fylgjast með hvernig Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn höguðu sér undir lok síðasta kjörtímabils. Það er aðeins öðruvísi árferði núna, aðeins öðruvísi stemning í þingsalnum núna en þegar farið var fram af alveg ótrúlegri óbilgirni, ótrúlega svívirðilegum aðferðum, af þessum flokkum sem nú eru í ríkisstjórn. Það var svívirðilegt að horfa á þetta. Hv. þm. Birgir Ármannsson glottir hér. Hann var einn af þeim sem stóðu fremstir í flokki við að stöðva nýja stjórnarskrá fólksins sem stjórnlagaráð færði inn í þing og við kláruðum. Þetta var til umfjöllunar á þinginu í heilt ár. Það var brugðist við ábendingum, bæði frá hinu akademíska samfélagi, lögfræðingunum, Feneyjanefndinni og fjöldamörgum öðrum. Það var hlustað. En Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn vildu ekki hlusta. Þeir ætluðu bara að stoppa þetta, alveg sama hvað, alveg eins og þeir stoppuðu þessar tillögur núna og eyðilögðu þær. Þetta lendir auðvitað bara í ruslakistu fortíðarinnar, því miður. Ég veit að margir þingmenn sem voru í þessari nefnd vildu svo sannarlega leggja sitt af mörkum. 50 fundir voru haldnir, forseti. Fyrst hv. þm. Birgir Ármannsson talaði um að Sjálfstæðisflokkurinn væri ekki hlynntur róttækum breytingum á stjórnarskrá væri afskaplega gaman, gott og gagnlegt að heyra hvaða róttæku breytingar það eru. Hvaða róttæku breytingar óttast Sjálfstæðisflokkurinn? Hvaða róttæku breytingar eru í þessari nýju stjórnarskrá? Ég átta mig ekki á því hvað það er. Ef ég hefði fengið að skrifa hana einhendis væri hún svo sannarlega miklu róttækari eða yfir höfuð róttæk því að drögin eru ekki róttæk. Nei, það má kannski segja að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ástundað róttæka íhaldssemi með því að tryggja að hér verði ekki alvörustjórnarskrárbreytingar í 70 ár, að við fáum ekki nýja stjórnarskrá í 70 ár heldur bútasaum. Merkilegt nokk, með því að hafa þetta fyrir utan þennan þingsal, með því að hafa þetta fyrir utan þingmenn, náðum við merkilegri sátt. Ef við hefðum getað haldið áfram með þann sáttatón sem var sleginn á þingi værum við á öðrum stað í dag. Þá hefði ekki verið hægt að sniðganga Alþingi eins og gert hefur verið ítrekað á þessu þingi. Alþingi var sniðgengið á svívirðilegan hátt þegar þáverandi utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson ákvað að gefast upp á því að reyna að ná því að breyta þingsályktun á þingi og dreif sig aleinn og óstuddur til Brussel, sniðgekk þingið og hætti aðildarviðræðum þrátt fyrir að hér sé enn þá gild þingsályktun. Hún er enn þá í gild þannig að þetta er svo ruglingslegt fyrir fólk, hvort sem það vill vera í aðildarviðræðum eða ekki, og fólkið úti í Brussel sem við vorum í aðildarviðræðum við. Það veit enginn hvað er í gangi, hvort við erum enn í aðildarviðræðum eða ekki, hvort það er hlé. Ég hefði haldið að Sjálfstæðisflokkurinn væri ekki hlynntur svona stjórnsýslu því að þetta skapar óvissu, það er svo sannarlega enginn stöðugleiki fólginn í svona framferði. Þetta er þvílíkt virðingarleysi gagnvart Alþingi. Var ekki nóg virðingarleysi þegar tveir ráðherrar ákváðu í eina tíð að sniðganga Alþingi fullkomlega og gerast aðilar að innrásarstríði? Var það ekki nógu sterk lexía eða er fólki alveg skítsama um það, hæstv. forseti? Við skulum hafa í huga að það hefur orðið málamiðlun. Málamiðlun hefur átt sér stað. Þess vegna höfum ég og Píratar og Hreyfingin sem ég tilheyrði áður alltaf sagt að okkur beri að fylgja þessari málamiðlun eins ítarlega og mögulegt er. Okkur ber að gera það. Við öll sem hér erum viljum hafa þetta á einhvern annan veg. Við viljum breyta smávegis og ef allir ætla aðeins að breyta verður engin ný stjórnarskrá. Það er löngu tímabært að Alþingi átti sig á því og þeir sem vilja vera hér að störfum að þjóðin á að setja sér sín æðstu lög. Þess vegna tel ég mjög brýnt að við þingmenn afgreiðum tillögu hér áður en þetta þing klárast sem tryggir að þjóðaratkvæðagreiðslur verði bindandi án slíkra hafta sem eru sett á þessa tillögu um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ef ekki er hægt að samþykkja upprunalegu tillöguna frá stjórnlagaráðinu tel ég brýnt að Alþingi viðurkenni að það sé ekki fært um að klára málið eins og það er og við einhendum okkur í það ferli að setja þetta aftur í hendurnar á þjóðinni.
Forseti vill taka fram vegna athugasemda hv. þingmanns um ræðutíma áðan að forseti hafði þær upplýsingar að þrír hv. þingmenn Pírata mundu skipta jafnt með sér þeim 23 mínútum sem Píratar hefðu til umráða og hafði ekki vitneskju um að sú tilhögun hefði breyst.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum, um umhverfisvernd, náttúruauðlindir og þjóðaratkvæðagreiðslur. Hæstv. forsætisráðherra, Sigurður Ingi Jóhannsson, er flutningsmaður málsins og hafði hér greinargóða framsögu um það og fór vel yfir forsendur þess, aðdraganda, skipan og vinnu stjórnarskrárnefndar. Ég mun fyrir mitt leyti ræða frumvarpið eins og það kemur fyrir og út frá þeirri afmörkun að um varfærna nálgun sé að ræða og að mikil og breið samstaða hafi náðst um málið. Ég hef þó hlýtt á ræður hv. þingmanna sem margir hverjir áttu sæti í stjórnarskrárnefnd. Það kemur augljóslega fram í máli hv. þingmanna að hér hafi kannski í besta falli verið um málamiðlanir að ræða og ýmislegt hafi verið rætt sem kemur ekki fram í frumvarpinu. Í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndarinnar frá júní 2014, en samstaða náðist í nefndinni á þeim tímapunkti um breytingar sem snúa að fjórum málefnum sem yrðu sett í forgang og sneru að framsali valdheimilda umfram þau önnur atriði sem fram koma í frumvarpinu um þjóðaratkvæðagreiðslur á grundvelli undirskrifta almennra kjósenda, umhverfisvernd og þjóðareign á náttúruauðlindum. En á endanum náðist ekki sátt um framsalsákvæðið. Því er í frumvarpinu einvörðungu að finna breytingarnar sem snúa að þessum þremur ákvæðum. Kannski er synd að hér er ekki að finna tillögur sem snúa að framsali valdheimilda í þágu alþjóðasamvinnu. Ég ætla að leyfa mér að nefna þá tillögu sem nú liggur fyrir þinginu varðandi EES-samninginn og fjallar um að innleiða í íslenskan rétt breytingar á samningnum sem snúa að fjármálaeftirliti á vettvangi Evrópusambandsins og fela í sér stjórnskipuleg álitaefni vegna framsals valdheimilda til evrópskra eftirlitsstofnana. Það mál er til umfjöllunar í hv. utanríkismálanefnd og var jafnframt sent til hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til umfjöllunar og álits á þessum stjórnskipulegu álitaefnum. Ég ætla ekki að kveða neitt upp úr um það hér enda ekki til staðar í því frumvarpi sem við ræðum. Þau þrjú atriði sem sátt náðist um í nefndinni og koma fram í frumvarpinu eru í samræmi við það sem kom fram í febrúar fyrr á þessu ári en þó með bókunum til að halda til haga sérstökum sjónarmiðum sem einstaka nefndarmenn vildu halda til haga. Því er hér um að ræða eitt frumvarp en ekki þrjú eins og lagt var upp með þar sem forsendur eru fyrir því að nýta 1. mgr. 79. gr. stjórnarskrárinnar. Þá er jafnframt gert ráð fyrir að breytingarnar sem lagðar eru til nái fram að ganga eftir hefðbundnum farvegi tveggja þinga, þ.e. samþykki þessa þings, alþingiskosningar í milli, og samþykki nýkjörins þings. Ég ætla aðeins að fara yfir þessi þrjú atriði eins og þau koma efnislega fram í frumvarpinu. Umhverfisvernd hefur á liðnum árum fengið aukið vægi í huga fólks og vitund um mikilvægi þess að vernda umhverfi og náttúru. Auðvitað þarf að treysta á ábyrga hegðun og umgengni við náttúru og umhverfi, en það er með það eins og annað að löggjöfin þarf að fylgja og gefa fordæmi og formgera ábyrgð okkar og umgengni gagnvart umhverfinu verði þannig að heilnæmi og lífsgæði séu tryggð, ekki bara núlifandi kynslóðum heldur afkomendum þannig að það varðveitist inn í framtíðina. Þessi sjónarmið hafa verið að speglast í alþjóðaumhverfinu og sáttmálum á því sviði sem við höfum verið aðilar að og gerst aðilar að. Þessi vilji hefur og komið skýrt fram, ekki bara í opinberri umræðu heldur umfjöllun og vinnu undangenginna ára varðandi stjórnarskrána. Ég fagna því að sátt og samstaða sé um að raungera þessi gildi í íslenskri réttarframkvæmd og þann vilja að tryggja hér gæði og heilnæmi umhverfisins. Mér finnst ágætt að skoða þetta út frá þeim markmiðum sem koma fram í greinargerð frumvarpsins og komu jafnframt fram í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndarinnar og greint er frá á blaðsíðu 5 í frumvarpinu. Þar eru settir fram helstu valkostir í spurningaformi, hvernig ætti best að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt. Í fyrsta lagi: Á ákvæði um umhverfisvernd að kveða á um skyldu almannavaldsins til að tryggja hagsmuni sem tengjast umhverfi eða fela í sér rétt borgaranna til heilnæms umhverfis? Tillagan í frumvarpinu felur í raun í sér að hvort tveggja er gert. Í öðru lagi: Á slíkt ákvæði að kveða á um almannarétt, þ.e. meginreglu um rétt manna til frjálsrar farar um óbyggt land og jafnvel dvalar um skamman tíma? Í frumvarpinu er að finna slíkt ákvæði en jafnframt áréttað að ganga skuli vel um náttúruna og virða hagsmuni landeigenda og annarra rétthafa. Í þriðja lagi er spurt: Á slíkt ákvæði að kveða á um rétt borgaranna til aðgangs að upplýsingum um umhverfismál og þátttöku í ákvörðunum um þau? Frumvarpið felur þetta í sér. Í fjórða lagi: Á í slíku ákvæði að fjalla um sjálfbærni, vernd fjölbreytni lands og lífríkis og varúðarreglu? Því er svarað játandi í frumvarpinu. Hér er um að ræða afmarkandi nálgun og flókið og viðamikið verkefni en felur í sér þau grunngildi, verndun, ábyrgð, meginsjónarmið og inntak, um leið og við skoðum það í samhengi við gæði, réttindi og almannaheill. Vernd náttúru og umhverfis hefur fengið aukið vægi og athygli í þjóðfélagi okkar og á alþjóðavísu og ég get tekið heils hugar undir. Ég tel því mikilvægt, virðulegi forseti, að við náum að tryggja breytingar í þá veru. Auðvitað er ekki síst sú hugsun sem birtist í sjálfbærnihugtakinu að allar ákvarðanir um vernd og um leið nýtingu náttúrunnar feli í sér langtímahugsun til verndar náttúrunni þannig að t.d. endurnýjanlegar auðlindir fái rúm og tíma til að endurnýja sig og náttúran þróast þannig á sínum eigin forsendum til nýtingar komandi kynslóða. Hér er verið að skerpa, met ég, ekki bara á virðingu, almennu viðhorfi og umgengni við náttúruna heldur og stefnumörkun og túlkun laga. Með frumvarpi þessu er jafnframt lagt til að almannarétturinn verði stjórnarskrárvarinn. Hér er kannski markverðast að horft sé til almannaréttarins sem hluta félagslegrar náttúruverndar, þ.e. að allir eigi að geta notið náttúru landsins. Réttinum fylgir sú skylda að ganga vel um náttúruna og gæta ýtrustu varúðar þannig að náttúran spillist ekki og sýna landeiganda og öðrum rétthöfum fulla tillitssemi og virða hagsmuni þeirra. Í lögunum er einnig að finna ákvæði sem takmarka almannaréttinn en hafa að geyma heimildir til að takmarka hann, ýmist vegna hagsmuna landeigenda eða vegna náttúruverndar. Auðvitað er hér um að ræða flókið samspil almannaréttarins og einkaréttarlegra hagsmuna, beinan eða óbeinan eignarrétt, og ætla ég ekki út í lagalegar vangaveltur hér en veit, virðulegi forseti, að nefndin vann gríðarlega góða og vandaða vinnu þegar kom að úrlausn álitaefna sem snúa að þessum málum. Þá er það og viðurkennt að umhverfisgæði og náttúruvernd eru nátengd mannréttindum og mikilvægi upplýsingagjafar og möguleika almennings til þátttöku í ákvörðunartöku um eigið umhverfi. Það er mikilvægt að viðurkenna. Í greinargerð með frumvarpinu á blaðsíðu 10–11 kemur þetta mjög glögglega fram og margt fleira sem snýr að málefnum um náttúru og umhverfisvernd og mat á áhrifum þess útlistuð. Ég læt staðar numið varðandi þetta málefni og ætla að víkja að öðrum málefnum frumvarpsins sem fjalla annars vegar um náttúruauðlindir og hins vegar um þjóðaratkvæðagreiðslur. Forsaga náttúruauðlindaákvæðis í stjórnarskrá er löng. Það er rakið í greinargerð og allt aftur til ársins 1962. Við blasir, þar sem við erum rík af slíkum auðlindum og byggjum okkar efnahags- og atvinnulíf á þeim, að mikilvægt er að tryggja slíkt ákvæði í stjórnarskrá, þar sem skýrt er kveðið á um fyrirkomulag og stjórnun þeirra. Í þjóðaratkvæðagreiðslu hefur, eins og fram hefur komið hér fyrr í dag, komið fram skýr vilji meiri hluta þjóðarinnar í þá veru. Lagt hefur verið til grundvallar að markmið auðlindaákvæðisins yrði að setja löggjafanum skýr mörk varðandi nýtingu og ráðstöfun á náttúruauðlindum og réttindum til þeirra. Lögð skyldi áhersla á að sjálfbær nýting yrði lögð til grundvallar, að gjaldtaka yrði meginreglan, að sala eða varanlegt framsal náttúruauðlinda yrði óheimilt og að nýtingarheimildir gætu ekki leitt til eignarréttar eða óafturkallanlegs forræðis yfir þeim. Í áfangaskýrslu stjórnarskrárnefndarinnar eru tilgreindir valkostir við útfærslu ákvæðis um auðlindir og það sett fram með svipuðum hætti og ég fór hér yfir varðandi umhverfisvernd. Ég ætla að fara aðeins yfir það. Spurt er: Hvernig á að afmarka hugtakið þjóðareign? Á að miða það við eignarrétt ríkisins eða vísa til sameiginlegra hagsmuna þjóðarinnar, án þess að með því sé átt við eignarrétt í lagalegum skilningi? Í frumvarpinu er lagt til að þjóðareignarhugtakið sé notað í lagalegri merkingu varðandi tilteknar sameiginlegar auðlindir. Jafnframt sé kveðið á um að auðlindir almennt í náttúru Íslands tilheyri þjóðinni sem er þá fremur stefnuyfirlýsing án ákveðins lagalegs inntaks. Í öðru lagi: Á ákvæði um auðlindir að ná til allra auðlinda eða einungis þeirra sem ekki eru í einkaeigu? Í frumvarpinu eru ákvæði sem ná til allra auðlinda og segir þar að þær beri að nýta á sjálfbæran hátt og til hagsbóta landsmönnum öllum. Meginefni ákvæðisins lýtur hins vegar að sameiginlegum auðlindum. Í þriðja lagi: Á í stjórnarskrá að veita löggjafanum ríkara svigrúm til breytinga á auðlindastýringu, þannig að úthlutunarheimildir kunni að verða skertar? Í frumvarpinu er gengið eins langt og talið er unnt við að hnykkja á svigrúmi löggjafans varðandi auðlindastýringu og koma í veg fyrir væntingar um að afnotaheimildir sem ríkið veitir einkaaðilum leiði til varanlegra eignarheimilda. Það leiðir hins vegar ekki sjálfkrafa til breytinga á gildandi nýtingarheimildum enda verður það verkefni löggjafans og stjórnvalda að úthluta þeim og endurnýja innan ramma nýs ákvæðis. Hér er að mínu mati tekið á þeim álitaefnum sem eins og ég sagði hefur verið tekist á um um langa hríð og verður eflaust áfram, en kannski þess vegna er mikilvægt að taka á því í stjórnarskrá með þeim breytingum sem hér eru lagðar til. Hugtakið er vítt og viðfangsefnið því hvorki einfalt né einhlítt. Verði frumvarpið að lögum mun þurfa að yfirfara lagabálka sem lúta að auðlindanýtingu og tekið er fram í greinargerð og skýrt með lögfestingu þessa frumvarps, að varanlegt framsal auðlinda og landsréttinda í þjóðareigu verður bannað. Gjaldtökuákvæði og forsendur og fyrirkomulag gjaldtöku verður skýrara en eftir sem áður með rökum í höndum löggjafans að setja skýrar reglur um gjaldtöku. Ég fer þannig yfir þetta hér vegna þess að ég tel afar brýnt að við náum samstöðu um þessi ákvæði og framgang. Í ljósi þess að tíminn í þessari umræðu er takmarkaður ætla ég að láta nægja varðandi lokamálefnið, þjóðaratkvæðagreiðslur, sem ég ber þó fulla virðingu fyrir og vona innilega að við náum árangri með því að klára frumvarpið eins og það kemur fyrir, enda var mikið um það deilt eins og fram hefur komið í máli hv. þingmanna sem margir hverjir áttu sæti í nefndinni um þessi atriði, að þá hefur komið fram skýr vilji þjóðarinnar til að gera breytingar í þá veru. Ég get vitnað til atkvæðagreiðslunnar frá 2012. Þannig undirstrikar markmið nýs ákvæðis um þjóðaratkvæðagreiðslur það að allt ríkisvald kemur frá þjóðinni, að móta farveg fyrir kjósendur að koma beint að ákvörðunum um mikilvæg mál og geta því knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslur. Útfærslan verður alltaf vandmeðfarin og fjölbreyttar leiðir hægt að fara. Ég vísa enn og aftur til greinargerðar í frumvarpinu sem ég tel vandaða og útskýra þetta mjög vel og draga fram mjög góða vinnu, að ég met, stjórnarskrárnefndarinnar. Yfir þetta er mjög vel farið á blaðsíðu 30 í frumvarpinu. Það var haft að leiðarljósi í störfum nefndarinnar. En það er í raun bagalegt og ég tek undir það sem fram hefur komið í máli hv. þingmanna sem á undan mér hafa talað, að hafa ekki náð þessu máli inn í þingið fyrr. Í ljósi þess að tími til kosninga er naumur er mikilvægt engu að síður að ná því inn áður en þessu kjörtímabili er lokið. Ég ítreka að ég fagna frumvarpinu og þeirri samstöðu sem þó myndaðist um þessi mikilvægu málefni til breytinga á stjórnarskrá okkar. Hæstv. forsætisráðherra sagði í framsögu sinni að nefndin hafi forgangsraðað þeim ákvæðum sem hægt væri að ná sátt og samstöðu um. Það styrkir að mínu viti þetta mál og þá góðu vinnu sem nefndin hefur innt af hendi í þessu ferli og byggir auðvitað á vinnu sem hefur farið fram varðandi stjórnarskrármál þar á undan. Það segi ég út frá þessu frumvarpi eins og það birtist mér í 1. umr. fremur en það sem ekki kemur fram í frumvarpinu. Ég leyfi mér að vera bjartsýnn á að efni frumvarpsins hljóti hljómgrunn og þótt eflaust mætti ýmislegt annað koma fram legg ég ekki mat á það hér að sinni.
Virðulegi forseti. Í því frumvarpi sem hér liggur fyrir af hálfu hæstv. forsætisráðherra er lögð fram nokkurs konar niðurstaða, nokkurs konar skilagrein, úr þeirri vinnu sem átt hefur sér stað á yfirstandandi kjörtímabili. Hér hefur verið sagt í umræðunni af hálfu hv. þm. Birgis Ármannssonar að áhersla á að breyta stjórnarskránni í kjölfar hruns hafi verið umdeilanleg því stjórnarskráin hafi ekki valdið hruni og í reynd greitt fyrir því að okkur tókst að vinna okkur út úr hruni. Það er út af fyrir sig alveg rétt að stjórnarskráin gerði það mögulegt, öfugt við stjórnarskrár margra annarra nágrannaríkja okkar, að skipta um ríkisstjórn og efna til kosninga strax í kjölfar hruns, að koma fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um umdeildan milliríkjasamning sem er nú ekki mögulegt í stjórnarskrám margra nágrannaríkja okkar og núna aftur að stytta kjörtímabil þegar ríkisstjórn er aftur komin í trúverðugleikavanda. Það má því færa rök fyrir því að stjórnarskráin hafi sýnt býsna mikið þanþol og mikinn sveigjanleika, jákvæðan sveigjanleika á þessum umrótstímum. Um hitt verður ekki heldur deilt um að það er víðtæk þörf og ákall um stjórnarskrárbreytingar. Við höfum frá gildistöku EES-samningsins verið nokkurn veginn sammála um að það þyrfti með einhverjum hætti að koma fyrir heimild til framsals valds til alþjóðastofnana. Við höfum líka í næstum því 20 ár rætt mikilvægi auðlindaákvæðis. Þetta hefur síðan frekar verið innrammað með þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2012. Það er mikilvægt að virða hana ekki að vettugi alveg eins og er rétt að oftúlka ekki heldur hvað spurt var um í henni. Það má ekki virða hana að vettugi. Það er alveg ljóst eftir hana að það er yfirgnæfandi stuðningur við ákveðin efnisatriði sem eru akkúrat til umfjöllunar í þessum tillögum, en það er ekki heldur þannig að hún hafi verið eitt allsherjarsamþykki við heilli stjórnarskrá heldur galt fólk jáyrði við því að lagt yrði fyrir Alþingi frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs. Út af fyrir sig var staðið við það af hálfu síðustu ríkisstjórnar þó svo að það mál dagaði uppi. Ég lít svo á að stjórnmálin séu áfram bundin af því umboði. Bráðabirgðaákvæðið sem við stóðum fyrir í lok síðasta kjörtímabils átti að tryggja að hægt væri að halda áfram að vinna með þetta í þessum anda. Það hefur út af fyrir sig gengið. Mér finnst tvennt mjög ámælisvert í vinnslu málsins á þessu kjörtímabili. Annars vegar að menn hafi misst af tímafrestinum sem var upphaflegt markmið allra að virða, að hægt væri að koma málinu til þjóðarinnar samhliða forsetakosningunum 2016. Um leið og það markmið brást datt allur þrýstingur út úr málinu. Kosturinn við bráðabirgðaákvæðið er að allar stjórnarskrárbreytingar hingað til hafa snúist um nokkurs konar svartapétursleik í aðdraganda kosninga, vegna þess að það er bara hægt að breyta stjórnarskrá í aðdraganda kosninga. Ég held að lærdómur okkar af þessari vegferð allri sé að við eigum að búa til nýtt breytingaákvæði sem gerir ávallt mögulegt að breyta stjórnarskrá, hvenær sem er á kjörtímabilinu, því að það eykur greinilega þrýstinginn í vinnunni. Mér finnst líka mjög vont að hér sé ekki framsalsákvæði. Við förum á næstu vikum að taka til meðferðar nýjan samning um fjármálaeftirlit við Evrópusambandið þar sem við afsölum gríðarlegu valdi til Eftirlitsstofnunar EFTA sem ég tel að rúmist ekki innan stjórnarskrár eins og hún er í dag. Ég tel satt að segja að ef sú breyting sem við erum að fara að gera á næstu vikum kallar ekki á slíkt framsalsákvæði muni aldrei verða þörf á því. Þá getum við þess vegna gengið í Evrópusambandið án þess að breyta stjórnarskránni. Það er bara þannig. Ef ekki þarf nýtt framsalsákvæði til að rúma þessar gríðarlegu breytingar í fjármálaeftirlitinu þá þarf aldrei að breyta stjórnarskránni, þá er 2. gr. lítils sem einskis virði nema sem almenn stefnumörkunaryfirlýsing. Virðulegi forseti. Ég held sem sagt að af því að við höfum svo takmarkaða breytingamöguleika á stjórnarskrá kalli það sjálfkrafa á átök. Þess vegna hafi tímabundna ákvæðið verið gott og þess vegna verð ég að segja að ég hef miklar áhyggjur af framhaldinu. Ég sé ekki alveg hvernig við ætlum að vinna þetta mál áfram. Ég er sjálfur aðdáandi málamiðlana. Mér finnst efnisákvæðin sem hér er um að ræða mjög góð. Ég tel t.d. að þetta sé langbesta þjóðareignarákvæði sem við höfum séð og það hefur þroskast betur og betur í meðförum allra sem komið hafa að því, ég tel að þetta sé betra ákvæði en ákvæði stjórnlagaráðs og mun betra en ákvæðið sem þáverandi forsætisráðherra og fjármálaráðherra Jóhanna Sigurðardóttir og Steingrímur Sigfússon lögðu fram í tíð minnihlutastjórnarinnar rétt fyrir kosningar 2009. Þannig miðar okkur áfram í þessu öllu saman. Þjóðaratkvæðisákvæðið er líka þannig að ekki má gleyma því, þrátt fyrir að menn hafi verið að setja hornin í þröskuldana þar, að það mun verða víðtækara þjóððaratkvæðagreiðsluákvæði en er í nokkru öðru Norðurlandanna. Ég verð að segja alveg eins og er að ég er það mikill þingræðissinni og mér þykir það vænt um grundvallarhugmynd norrænnar jafnaðarstefnu sem byggð er á sterkum þingræðisstjórnum að ég hef efasemdir um að kippa í einu vetfangi burt grundvallarábyrgð þingræðisins. Mér finnst ekkert að því að það þurfi 25% atkvæðisbærra manna til að snúa við vilja réttkjörins Alþingis. Mér finnst það þvert á móti vera algjört lágmark því annars fer fólk ekki á kjörstað. Af hverju á það að fara á kjörstað til að kjósa þing ef bara lítill hluti getur snúið við ákvörðunum þess þings? Efnislega finnst mér margt mjög gott í þessu, en vegna þess að búið er að samþykkja umboð í þjóðaratkvæðagreiðslu þá er mjög erfitt fyrir okkur, fyrst við misstum af tækifærinu að leggja þetta fyrir samhliða forsetakosningunum, að fara núna eftir gömlu aðferðinni að véla um þetta mál. Eina ákvæðið sem gæti mögulega staðist hvað það varðar er þjóðaratkvæðagreiðsluákvæðið sjálft vegna þess að þar er þingið að takmarka sitt eigið vald, afhenda þjóðinni vald sem þingið hefur að öllu leyti í dag. Ég held að það skipti miklu máli að við finnum einhverjar leiðir til þess að láta umræðu um stjórnarskrá virka á Íslandi öðruvísi en bara með hrópunum og annaðhvort varðstöðu um að gera alls ekki neitt og tefja mál og draga menn á asnaeyrunum eða með því að segja að menn vilji frekar ekkert ef þeir fái ekki allt. Ég held að stjórnmálin í landinu verði að ráða við þetta mál. Mér finnst enginn sérstakur sómi af ummælum um að stjórnmálin ráði ekki við eitthvað og það sé einhver stjórnmálastétt sem sé allt öðruvísi og verri en venjulegt fólk. Það er nú 30% endurnýjun á þingmönnum í hverjum einustu kosningum, þannig að eitthvað af venjulegu fólki virðist nú skolast hingað og verður þetta fólk allt þá óbærileg stjórnmálastétt um leið og það hnoðast hingað inn yfir þröskuldinn? Svona ummæli dæma sig auðvitað sjálf. Vandinn sem við stöndum frammi fyrir er sá sami og við stóðum frammi fyrir á síðasta kjörtímabili. Við misstum af tækifærinu til þess að breyta stjórnarskránni þannig að hægt væri að fela stjórnlagaráði bindandi ákvarðanir um að breyta stjórnarskránni. Þess vegna hlutu þetta alltaf að verða tillögur stjórnlagaráðs. Við útfærðum aldrei nákvæmlega hvernig samspili tillagna stjórnlagaráðs og úrvinnslu löggjafans ætti að vera háttað. Alveg sama hvað menn tala um að allir aðrir séu miklu betri til þess að koma með tillögur um stjórnarskrá þá verður ekki fram hjá því litið að það eru tvö þing í röð sem eru stjórnarskrárgjafinn í landinu. Ef tvö þing í röð samþykkja ekki breytingar verða þær ekki að veruleika. Alveg sama hvað hverjum finnst. Við gátum ekki útfært þetta á síðasta kjörtímabili, þess vegna rann málið út í sandinn. Ég hef áhyggjur af því á næsta kjörtímabili hvernig menn ætla að halda áfram með þetta. Ég er sammála því að það þarf að virða niðurstöður þjóðaratkvæðagreiðslunnar frá 2012. Ég er sammála því að virða þarf meginlínurnar um að vinna áfram að heildarendurskoðun stjórnarskrárinnar á grundvelli tillagna stjórnlagaráðs, en ég spyr: Hvernig á það að gerast? Það hlýtur auðvitað að þurfa að gerast í einhverju samtali við það þing sem hér verður komið. Það lítur út fyrir að helmingur þingmanna á næsta þingi, mjög líklega, verði nýr. Erum við að segja sem sagt að þeir þingmenn eigi ekkert að fá að segja um það hvernig stjórnarskráin líti út? Auðvitað ekki. Auðvitað munu þeir hafa sýnar skoðanir á því. Við getum ekkert vitað hverjir koma hér inn. Það fólk getur haft alls konar skoðanir á stjórnarskránni. Það þarf líka að finna einhvern farveg fyrir það hvernig unnt sé að eiga rökræðu um þær tillögur sem stjórnlagaráð setti fram vegna þess að þær voru góðar. Þær voru gott innlegg. Síðan er liðinn umtalsverður tími. Það verður auðvitað framþróun í þessum efnum eins og öðrum. Það er líka eðlilegt að ólík sjónarmið fái að takast á. Mér finnst menn gleyma því stundum í þessari umræðu að stærstu sigrarnir í réttindabaráttu undanfarinna áratuga hafa gerst með áfangasigrum og menn gleyma því að við þurfum í þessu eins og öllu öðru að leiða saman vísdóm almennings, réttlætistilfinningu þjóðarinnar jafnt sem ráð fagmanna. Við komumst aldrei hjá því. Við getum barið okkur á brjóst, öskrað, gargað, gólað og úthrópað hvert annað eins og við viljum, en þannig verður það að vera. Tvö þing í röð með kosningar á milli munu þurfa að breyta stjórnarskránni. Við þurfum að finna leið til þess að þeir þingmenn sem setjast hér í stóla eftir kosningar í haust geti komið að þessu máli og unnið það áfram til góðs.
Herra forseti. Þetta eru búnar að vera áhugaverðar umræður í dag um þetta mjög svo umdeilda mál sem hefur verið í farvegi ansi lengi. Það má fyrst velta fyrir sér hvernig málið er til komið inn í þingið þar sem hæstv. forsætisráðherra leggur það fram sem þingmannafrumvarp en ekki sem stjórnarfrumvarp. Það ýtir undir að það er ekki það samkomulag um efni þess sem ráðherra vildi vera láta í ræðu sinni og kemur fram í þessu frumvarpi. Þessar þverpólitísku hugmyndir stjórnarskrárnefndar sem hann segir að frumvarpið sé efnislega samhljóða eru í rauninni ekki raunveruleg niðurstaða. Tillögurnar sem settar voru fram af þeirra hálfu var í fyrsta lagi í þremur frumvörpum. Það hefði verið betra, að mínu mati, að það hefði komið inn með þeim hætti frekar en í einu máli. Það hefði líka verið auðveldara fyrir kjósendur að taka afstöðu til þeirra í þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að þetta gefi til kynna að ráðherrann hafi hreinlega efasemdir um að málið klárist. Eins og hefur verið rakið hefur verið átt við þetta mál til fjölda ára. Auðvitað jókst það eftir hrunið þar sem krafan var að stjórnarskránni yrði breytt og tilfinning margra er að skipulag þings og ákvarðanatöku þess og lagasetningar lagist ekki, ef svo má að orði komast, af hálfu þeirra sem telja að það sé í miklu ólagi, fyrr en ný stjórnarskrá taki gildi. Það er líka áhugavert í því samhengi að velta fyrir sér hvernig þetta er til komið, eins og hér hefur verið talað um, þegar stjórnlagaráðið er sett á fót og svo þeir 25 einstaklingar sem enduðu í stjórnlagaráðinu sem tók við af stjórnlagaþinginu. Þeir sem höfðu áhuga á því að starfa í þessu gáfu kost á sér og það var mikið ójafnvægi, það voru á sjötta hundrað manns og þar af voru tæplega 400 karlar og 160 konur sem sýndu áhuga. Eins og við þekkjum voru einungis þrír fulltrúar af landsbyggðinni sem komust þar að. Það var aðallega fólk sem hafði verið þekkt á opinberum vettvangi. Það má kannski segja að ekkert sé við það að athuga, en þegar við hugsum um kynjaskiptinguna, 40% konur og 60% karlar, og því er svo haldið fram að þetta hafi verið þverskurður af þjóðinni - ég a.m.k. erfitt að segja að svo hafi verið. En það eru sjálfsagt skiptar skoðanir á því. Mér finnst ástæða til þess að við veltum því fyrir okkur í framhaldinu. Hér hefur aðeins verið viðrað hvernig við sjáum framhaldið fyrir okkur. Rætt hefur verið um þá vinnu sem var mjög mikilvæg og unnin var á síðasta þingi. Það er held ég alveg klárt mál og mér þykir miður að þegar tímafresturinn til atkvæðagreiðslunnar sem hugur stefndi að að færi fram samhliða forsetakosningunum rann út þá datt svolítið botninn úr málinu. Það hefði átt að vera okkur áminning og eins og kom fram í máli hv. formanns Vinstri grænna hefði verið hægt að ljúka þessu máli af hálfu nefndarinnar mun fyrr ef fólk hefði almennt umboð og hefði haft raunverulegan áhuga á því að koma hlutunum frá sér. Það var rakið hversu margar breytingar voru á nefndarfólki og ýmislegt sem tafði vinnuna og annað slíkt sem þarf ekki að endurtaka. Ég verð að taka undir það sem hefur komið fram þegar talað er um að þingið sé ófært um að afgreiða eitthvað. Ég get ekki fallist á að þingið sé ófært um það. Það er bara venjulegt fólk á þingi og hér hefur verið mikil endurnýjun. Það sem mér hefur þótt erfitt er að það eru alltaf tvö þing sem þurfa að samþykkja. Það á vissulega ekki að vera ofureinfalt að breyta stjórnarskránni en það á samt að vera hægt án þess að það taki óralangan tíma. Ég hugsaði með mér: Er það t.d. vilji eða ósk þjóðarinnar að við getum breytt stjórnarskránni einmitt án þingkosninga? Þurfa þær ekki að eiga sér stað á milli? Getum við búið um þetta með einhverjum öðrum hætti? Nú er komið að þeim tímapunkti þar sem við þurfum að hugsa hvernig við ætlum að ljúka þessu ferli. Að hverju ætlum við að stefna sameiginlega og hvert eigum við í rauninni að stefna og þróa lýðræðið okkar? Hvernig eigum við að búa um það? Ég held að við eigum að byggja á þeim tillögum og allri þeirri vinnu sem fram hefur komið. Ég held að skynsamlegt væri að skipa samt aftur einhvers konar verkefnisstjórn með aðkomu þingsins og háskólanna. Nú er ég að velta fyrir mér upphátt hvernig við gætum gert þetta af því að mér finnst það vera það sem fram undan er þótt að við getum haldið áfram að tala í þessum ræðustól um þessi mál. Ég held að við þurfum að halda einhvers konar þjóðfundi og fara út í kjördæmin og eiga þar þjóðfundarsamtal við fólk og leita eftir sjónarmiðum til að draga inn í þessa vinnu aftur sem þessi verkefnisstjórn með aðkomu þingsins eða eitthvað slíkt mundi reyna að vinna. Við þurfum alla vega að draga þjóðina betur að þessu aftur áður en við svo setjum á endanum málið til þjóðarinnar. Það er mín skoðun að það eigi alltaf að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu að lokinni þeirri tillögu sem kemur frá þinginu. Ég held að við hljótum flest að vera sammála um það. Við getum gert þessa hluti öðruvísi en við höfum gert með þátttöku almennings og skrifað okkar samfélagssáttmála. Ég verð líka að taka undir með forseta Íslands þegar hann var settur inn í embætti og sagði eitthvað í þá veru að málamiðlanir og áfangasigrar væru þess virði að við tækjum þá eða það væri þess virði að við mundum samþykkja einhverjar slíkar breytingar. Ég held að það sé eitt af því sem við þurfum að horfast í augu við. Í mínum huga þarf ekki að umbylta stjórnarskránni. Það eru hins vegar stórir og mikilvægir kaflar sem við þurfum að taka til gagngerrar endurskoðunar. Hér hafa verið rakin þjóðaratkvæðin og mannréttindin og auðlindirnar. Þetta er og verður ásteytingarsteinn vegna þess að það eru ólík sjónarmið, líka þótt við munum halda þjóðfundi, [[Forseti hringir.]]þá fengjum við ólíkar hugmyndir. En það er okkar að vinna úr þeim.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem unnið hefur verið að í tæp þrjú ár. Ég er einn af þeim alþingismönnum sem unnu að því. Það hafa verið haldnir yfir 50 fundir og mikið rætt og spekúlerað og kastað á milli og togast á um. Ég get ekki tekið undir það sem einhverjir hv. þingmenn hér á undan mér hafa haldið fram, að þetta sé engin niðurstaða. Ég tel að það sem liggur hér fyrir, þrjár nýjar greinar sem við komumst að samkomulagi um, skipti töluvert miklu máli. Það er í fyrsta lagi 79. gr. sem fjallar um náttúru Íslands og ábyrgð á vernd náttúru og rétti manna til heilnæms umhverfis, þetta er allt saman mjög mikilvægt í ljósi þess tíma sem við lifum á. Það skiptir máli að við verndum náttúru okkar til framtíðar fyrir ungar kynslóðir. Ég kem aftur að því. Síðan er 80. gr. sem fjallar um auðlindir í náttúru Ísland og hvort þær eigi að tilheyra íslensku þjóðinni og hvernig við eigum að fara með þær náttúruauðlindir. Mér hefur fundist bera töluvert á því þegar rætt er um náttúruauðlindir landsins að menn horfi fyrst og fremst til fisksins sem syndir í sjónum. En náttúruauðlindir eru svo miklu meira en fiskurinn í sjónum. Það eru vatnsréttindi, hið hreina og heilnæma loft, nýting á gróðri jarðarinnar, sameiginleg nýting o.s.frv. Niðurstaðan í því sem við setjum hér fram er að að jafnaði skuli taka eðlilegt gjald fyrir heimildir til nýtingar náttúruauðlinda og landsréttinda. Það er nú þannig að ég býst við að þeir staldri við þetta sem sögðu á góðri íslensku, með leyfi forseta, „over my dead body“, ég borga aldrei fyrir að fá að fara um íslenska náttúru, en það er auðlind að fá að fara um landið okkar fallega og njóta þess. Þriðja greinin, 81. gr., er ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég get alveg viðurkennt að meðal okkar sem stóðum í þessari vinnu voru mjög deildar meiningar um hlutfall þjóðarinnar sem gæti kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég fyrir mitt leyti taldi að það ætti frekar að vera hærra en lægra. En niðurstaðan varð, þrátt fyrir mismunandi meiningar, að 15% þjóðarinnar gætu kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Hins vegar kemur fram í bókun fulltrúa okkar úr Sjálfstæðisflokknum að við teljum að megineinkenni stjórnskipunar okkar sé fulltrúalýðræði og þingræði. Það gangi þvert á þá þætti ef við erum með það opinn möguleika fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu að í raun og veru sé hægt að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslu hvenær sem er um hvaða mál sem er. Eitt og annað hefur verið rætt. Ég ætla ekki að fara að rekja neina sögu hérna en langaði samt að koma aðeins inn á náttúruverndina og umhverfisverndina. Eins og ég nefndi áðan hafa orðið miklar breytingar á viðhorfum manna til náttúru- og umhverfisverndar. Menn gera sér sífellt betur grein fyrir því að náttúran okkar er margslungið kerfi sem viðheldur lífi og tryggir þróun þess. Þess vegna er lögð æ ríkari áhersla á heildarhugsun og virðingu fyrir þessu samspili. Það er eitt af því sem okkur ber skylda til. Okkur ber skylda til að vernda náttúruna með tilliti til þess að komandi kynslóðir munu erfa landið og þær eiga svo sannarlega rétt á að þær geti búið hér og í okkar fallega heimi yfir höfuð. Eitt af því sem kemur fram í umhverfisákvæðinu er að allir skuli njóta heilnæms umhverfis. Það er atriði sem menn hafa velt fyrir sér hvað þýði. Í skýringum með frumvarpinu segir, með leyfi forseta: „Ákvæðinu um heilnæmi umhverfis er ekki ætlað að veita ríkari vernd en leiða má af grunnreglunni um réttinn til lífs og 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu, eins og þær verðar skýrðar með hliðsjón af alþjóðaskuldbindingum.“ Það er auðvitað svo að settar hafa verið ýmsar reglur sem miða að því að tryggja heilnæmt umhverfi, svo sem eins og lög á sviði mengunarvarna, um hollustuhætti og mengunarvarnir, og um meðhöndlun úrgangs og reglur um vatnsvernd og skipulagsmál. Allt skiptir þetta miklu máli og er hluti af því að við verndum náttúruna okkar. Ég tel að það sé til mikilla bóta að fá fram svona ákvæði. Mig langaði hins vegar aðeins til að koma inn á það sem fram hefur komið í umræðunni á undan. Ég sagði áðan að ég gæti ekki tekið undir að þessi vinna hefði verið til einskis. Svo sannarlega ekki. Það eru áfangasigrar í þessu eins og hv. þm. Árni Páll Árnason sagði. Ég ætla að leyfa mér að hæla honum fyrir margt af því sem kom fram hjá honum. Mér fannst hann ræða þetta skynsamlega og á mjög sanngjarnan hátt og vil þakka honum fyrir það. Nú er það svo að stjórnarskráin er grunnlög fyrir landið. Allar breytingar sem verða á stjórnarskrá hafa í för með sér að endurskoða þarf alla lagabálka sem tengjast henni. Það er náttúrlega töluvert mikil vinna ef við ætlum að bylta stjórnarskránni eins og hugmyndir hafa verið uppi um og voru á síðasta kjörtímabili. Hér hafa verið höfð orð um að það hafi átt sér stað gamaldags stjórnmál við vinnu við breytingar á stjórnarskrá og verið vísað í stjórnlagaráð, að það hafi náð árangri. Það er alveg hárrétt að það náðist margt gott á síðasta kjörtímabili með tillögum stjórnlagaráðs. En það var alls ekkert allt gott þar. Stundum er talað um að þjóðin hafi viljað, þjóðin hafi samþykkt ákveðnar breytingar, eða þjóðin hafi samþykkt stjórnarskrárbreytingar í þjóðaratkvæðagreiðslu á síðasta kjörtímabili. Ég fór aðeins að skoða þetta því að ég tók þátt í þessari þjóðaratkvæðagreiðslu og þegar maður fer ofan í þær sex spurningar sem voru lagðar fyrir þjóðina á þeim tíma, 20. október 2012, er fyrsta spurningin þessi: „Vilt þú að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar frumvarpi að nýrri stjórnarskrá?“ Það voru 48% atkvæðisbærra manna á landinu sem tóku þátt í þjóðaratkvæðagreiðslunni eða undir helmingur þjóðarinnar. Það voru 64% af þessum 48% sem sögðu já við þessari spurningu. Það þýðir að tæplega 31% þjóðarinnar samþykkja á þeim tíma að tillögur stjórnlagaráðs verði lagðar til grundvallar að nýrri stjórnarskrá. Mér finnst mjög hæpið að tala þá um að þjóðin vilji, eins og það sé 100% þjóðarinnar eða 80% þjóðarinnar. Það er ekki ásættanleg þátttaka í svona mikilvægum kosningum að mínu mati, innan við 50%. Það eru innan við 31% sem segja já við þessari spurningu. Mér finnst ágætt að draga þetta fram því að eitt af því sem hefur verið haldið fram er að Þjóðin, með stórum staf, hafi viljað þetta. Þjóðin vildi þetta. Ef tæpt 31% er Þjóðin, með stórum staf, erum við svo sannarlega komin með minnihlutalýðræði. Það er kannski ekki það sem fólk horfir til. Ég vil líka taka undir það sem hefur komið fram þegar hefur verið sagt að Alþingi ráði ekki við þetta verkefni, og menn hafa svo sannarlega misjafnar skoðanir á Alþingi, en ég tek undir það sem hv. þm. Birgir Ármannsson sagði áðan: Þegar menn segja svona eru þeir kannski að tala um að Alþingi hafi ekki samþykkt nákvæmlega það sem viðkomandi hv. þingmaður vildi að gerðist. Ég er hins vegar afskaplega ánægð með að þetta frumvarp komi hér fram. Mér finnst það vera áfangasigur fyrir okkur. Ég vil á þessum tímapunkti þakka þingmönnum og fulltrúum frá Framsóknarflokknum sem ekki voru þingmenn sem unnu með okkur þessa vinnu. Hún tók vissulega langan tíma og vissulega var velt við ýmsum steinum en ég tel að það sé líka nauðsynlegt. Það getur enginn einn fengið fram allt sitt. Við þurfum öll að bakka að einhverju leyti.
Herra forseti. Enn á ný ræðum við blessaða stjórnarskrána á Alþingi. Segja má að hún hafi verið rædd dálítið mikið á Alþingi í gegnum tíðina. Margt hefur gerst, eins og sumir hafa komið inn á, og hafa verið gerðar sjö breytingar á stjórnarskránni frá lýðveldisstofnun, sem er svo sem alveg ágætt. Bent hefur verið á að Alþingi ráði alveg við að breyta stjórnarskránni. Hvað varðar það frumvarp sem lagt er fram í dag velti ég fyrir mér tímasetningunni á því, að koma með það 1. september þegar hillir undir þinglok þótt svo sem enginn geti sagt til um hvenær því lýkur hér í haust. En ég hafði viljað sjá það miklu fyrr. Eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Óttars Proppés, formanns Bjartrar framtíðar, var það ekki óskastaða í þeirri nefnd sem skipuð var. Þegar hún var skipuð á sínum tíma runnu á mig tvær grímur þegar ég sá hver var skipaður formaður hennar. Sá merki maður, dr. Sigurður Líndal lagaprófessor, hefur alltaf sagt að hann sé á móti öllum breytingum á stjórnarskrá. Það var dálítið skrýtið að heyra að hann hefði verið gerður að formanni þessarar nefndar. Það fékk mig til að hugsa að enn eitt skiptið væru stjórnarflokkarnir, Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur, að fara af stað í einhvern leiðangur án þess að meina neitt með því. Ég segi þetta vegna þess að þeir skipa þennan mann sem formann. Svo breyttist það náttúrlega 2014 og Sigurður Líndal sagði að hann hefði enga trú á því að neitt kæmi út úr þessari nefnd því að honum fyndist að menn hefðu engan áhuga á að breyta stjórnarskránni. Fram kom í máli hv. þm. Birgis Ármannssonar áðan, sem setið hefur í fleiri en einni og fleiri en tveimur stjórnarskrárnefndum, að Sjálfstæðisflokkurinn er ekki meðmæltur því að verið sé að breyta stjórnarskránni. Í gegnum tíðina hafa það helst verið þeir sem hafa stoppað alla vinnu við gerð nýrrar stjórnarskrár. Ég ætla nú samt að segja að mér fannst sú vinna sem ráðist var í á síðasta kjörtímabili við gerð nýrrar stjórnarskrár fyrir okkur Íslendinga vera eitt glæsilegasta framtak sem nokkur ríkisstjórn hefur hrundið af stað. Þar kom hún til móts við vilja almennings sem krafðist þess á fjölmörgum fundum á Austurvelli og víðar að samin yrði ný stjórnarskrá. Ekki einungis kom hún til móts við þær óskir heldur uppfyllti einnig hún óskir og loforð sem gefin hafa verið þjóðinni allt frá því að stjórnarskráin var fyrst samþykkt árið 1944. Eftir því sem ég hef lesið mér til um málið og heyrt um það var ætíð ljóst að sú stjórnarskrá sem þá var samþykkt ætti að vera til bráðabirgða. Hefjast átti handa við að smíða nýja við fyrsta tækifæri. Ég held að það sé alveg rétt. Ef maður skoðar gamlar ályktanir frá miðstjórnarfundum Framsóknarflokksins og fleira kemur í ljós að smíða átti nýja stjórnarskrá. Ég gerði það að gamni mínu að ég prentaði út forsíðuna af Degi frá Akureyri síðan 1946, gefinn út fyrir 70 árum síðan. Þar segir, með leyfi forseta: „Sérstakt stjórnlagaþing setji lýðveldinu nýja stjórnarskrá.“ Þetta var forsíða Dags fyrir 70 árum síðan. „Hermann Jónasson flytur stjórnarskrárfrumvarp á Alþingi.“ Nú flytur hæstv. forsætisráðherra Framsóknarflokksins í dag, Sigurður Ingi Jóhannsson, nýtt frumvarp um stjórnarskrá. Ég held áfram að lesa, með leyfi forseta: „Hermann Jónasson, formaður Framsóknarflokksins, flytur á Alþingi stjórnarskrárfrumvarp um kosningu sérstaks stjórnlagaþings, er setji lýðveldinu nýja stjórnarskrá. Þing þetta verði kosið í sérstökum kosningum og hafi það lokið störfum fyrir marzlok 1948. Nýju stjórnarskrána skal síðan bera undir þjóðaratkv.greiðslu. Eins og kunnugt er lofuðu stjórnarflokkarnir því hátíðlega í stjórnarsáttmálanum, að stjórnarskrárfrv. skyldi lagt fram á því þingi, sem nú er að ljúka störfum. Ekkert hefir bólað á framkvæmdum og nýlega lét formaður stjórnarskrárnefndarinnar, Gísli Sveinsson, alþm., svo ummælt í blaðaviðtali, að málið svæfi.“ Hér gengur í salinn hv. þm. Katrín Jakobsdóttir. Hún nefndi það líka í ræðu sinni áðan að við værum alltaf að hjakka í sama farinu. Maður veltir fyrir sér hvort svo sé. Það má vissulega deila um hvort sá tími sem stjórnlagaráð fékk til að smíða nýja stjórnarskrá hafi ekki verið of knappur og hafa margir bent á að svo hafi verið. Fræðimenn hafa t.d. bent á að við gerð nýrrar stjórnarskrár þurfi að gefa góðan tíma til að ígrunda vel hvernig við viljum hafa hana. Gefa okkur tíma til að hugsa vel um hver séu gildi okkar, hugsjónir og undirstöðumál og flana ekki að neinu. Miklu máli skipti að við leggjum það á okkur að uppgötva og móta þá siði og þau lög sem henta okkur sem þjóð, að þörfin fyrir nýja stjórnarskrá sé sprottin af þeirri þrá okkar að lifa í samfélagi þjóðanna sem þroskuð, siðuð og sjálfráða þjóð. Nú er ég enginn sérfræðingur í gerð stjórnarskrár, ekki frekar en nokkur annar, nema kannski helst hv. þm. Birgir Ármannsson sem verið hefur svo lengi í því. En ég ber þá einlægu ósk í brjósti að við sem þjóð getum smíðað nýja stjórnarskrá í sem víðtækastri sátt. Stjórnarskráin er sáttmáli þjóðarinnar við sjálfa sig. Þar eru grundvallarreglur samfélagsins sem verða að vera með þeim hætti að allar skynsamar manneskjur sem geta greitt þeim atkvæði sitt fái þá tækifæri til þess. Það er lykilatriði í mínum huga og okkar í Bjartri framtíð að svo verði. Það er eiginlega ótækt að verið sé að semja stjórnarskrá sem er í mótsögn og fólk hreyfir mótbárum við hér á þingi því að við setjum náttúrlega lögin. En því miður virðist einn flokkur standa fremur öðrum vera á móti þessu. Þá veltir maður líka fyrir sér sem sumir hafa sagt: Það verður bara að samþykkja nýja stjórnarskrá án þess að Sjálfstæðisflokkurinn fái að koma að málum. Mér finnst það ótækt. Þetta er stærsti stjórnmálaflokkur landsins og hefur lengi verið. Það er mjög mikilvægt, finnst mér, fyrir lýðræði í landinu að stærsti stjórnmálaflokkur landsins sé sáttur við það. Undir lok síðasta kjörtímabils börðust Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn af hörku gegn því að stuðst yrði við hina nýju stjórnarskrá sem stjórnlagaráð hafði samið og þjóðin samþykkti í þjóðaratkvæðagreiðslu. Það kom mjög á óvart að Framsóknarflokkurinn skyldi berjast svo hatrammlega gegn því frumvarpi. Ef við skoðum t.d. kosningabaráttu Framsóknarflokksins fyrir kosningar 2009 gáfu framsóknarmenn út sérstakt myndband þar sem þeir sögðu hvernig smíða ætti nýja stjórnarskrá. Það var nánast farið nákvæmlega eftir því. Hvað breyttist hjá þeim? Þetta lýsir svolítið íslenskum stjórnmálum. Þau eru bara á móti því af því að þau voru ekki með í að samþykkja það. Samt gáfu þau út loforð til kjósenda sinna og sérstakt myndband þar sem var lýst nákvæmlega hvernig gera ætti nýja stjórnarskrá, og var nánast algerlega farið eftir því í stjórnlagaráði. En það er nú eins og það er. Svo kom náttúrlega í ljós eftir síðustu kosningar að þessir tveir flokkar hlutu meiri hluta á þingi sem börðust hatrammlega gegn stjórnarskránni. Þá fer maður að velta fyrir sér: Er þá svona mikil löngun meðal þjóðarinnar að breyta stjórnarskránni? Maður veltir því oft fyrir sér. En það er nú svo margt sem maður skilur ekki. Þeir flokkar sem börðust harðast fyrir því að stjórnarskrá yrði breytt fengu ekkert brautargengi við kosningarnar 2013. Þá var enn ein nefndin skipuð til að reyna að leiða þessi mál til lykta. Afrakstur af vinnu þeirrar nefndar er það frumvarp sem lagt er fram í dag. Ég og við í Bjartri framtíð styðjum það. Það er til bóta og er þó alla vega viðleitni til að reyna að breyta stjórnarskránni. Það er skárra, t.d. er ákvæðið um umhverfið og auðlindirnar miklu betra en það sem fyrir er. Þjóðaratkvæðagreiðsluákvæðið er náttúrlega gríðarlega mikilvægt. Það er stærsta lýðræðisbót sem við getum talað um að 15% kosningabærra manna geti kallað fram þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég held að það mundi breyta gríðarlega miklu í pólitík ef það væri hægt og mundi veita stjórnmálamönnum miklu meira aðhald en þeir hafa í dag. Við höfum sýnt að það er bara geðþóttaákvörðun hvort farið verður í þjóðaratkvæðagreiðslu eða ekki ef undirskriftir safnast. Svo er það annað, þegar maður veltir því fyrir sér varðandi stjórnarskrá að við berjumst sem þjóð, stolt, sjálfstæð þjóð hér út við ysta haf - stjórnmálamenn berjast fyrir sjálfstæði þjóðarinnar og fullveldinu og berja sér á brjóst fyrir hvað við erum æðisleg þjóð - að hún skuli sætta sig við að notast við stjórnarskrá sem samin var í byrjun 19. aldar af Dönum. Það finnst mér skrýtið. Af hverju gerum við þetta ekki sjálf? Erum við ekki hæf til þess? Það virðist ekki vera. Sumum finnst það ekki. Ég er á því að við eigum að samþykkja frumvarpið en ég hef enga trú á að það fái einhvern framgang í þinginu. Þetta er allt of stuttur tími. Hver sem örlög þessa frumvarps verða ber ég þá einlægu von í brjósti að við höldum áfram að vinna við nýja stjórnarskrá og notum vinnuna sem stjórnlagaráð samdi á síðasta kjörtímabili sem módel. Samþykkt var að stuðst yrði við hana. Það er mjög gott. Það er örugglega margt sem þarf að breyta í því og gera betur en þetta er þá stjórnarskráin okkar. Ég vona svo sannarlega að sú verði raunin að við vinnum í sátt og samlyndi að því að breyta þessu. Það er svo gríðarlega mikilvægt, eins og í öllum öðrum málum, að vinna saman í sátt og samlyndi að þessum hlutum því að þeir eru mikilvægir, grundvöllur lýðræðis í landinu. Það á við um fleiri mál en þetta, eins og sjávarútvegskerfið og landbúnaðarkerfið og allt það sem búið er að halda þessari þjóð í rifrildi um áratugum saman og skilar okkur aldrei neinu. Við rífumst bara endalaust um það. En stjórnarskráin er gríðarlega mikilvægt plagg og það þarf að ríkja um hana sátt. Ég vona að Sjálfstæðisflokkurinn fari með okkur hinum í landinu í þá vinnu að breyta stjórnarskránni svo við getum verið stolt af henni, því að þeir virðast alltaf vera sá þröskuldur sem komast þarf yfir. Það er því miður staðreynd. Það er leitt því að við þurfum á því að halda að þeir standi með okkur eins og allir aðrir.
Virðulegi forseti. Þetta er hið áhugaverðasta mál og vissulega mikið tilefni til að ræða það aftur og aftur. Ég verð að segja að mér finnst þó gott að hingað sé komið þingmál þar sem við getum talað um þetta sem það er frekar en af og til í störfum þingsins og viðlíka dagskrárliðum sem bjóða ekki upp á mikla umræðu eða mikinn tíma. Ég hef heyrt hér að sumir virðast álíta þessar tillögur einhvers konar málamiðlun. Ég er sjálfur almennt hlynntur málamiðlunum, ekkert alltaf en stundum. Ég er vissulega ekki á móti þeim í eðli sínu. Það er tilhneiging í íslenskri pólitík til að heimta allt og annars ekkert og að telja að um leið og maður fái völdin fái maður bara að gera það sem manni sýnist. Sem betur fer er það ekki þannig. En þetta er ekki málamiðlun. Ef þetta væri málamiðlun væru talsmenn allra flokka á málinu. Svo er ekki. Það er einungis hæstv. forsætisráðherra sem leggur þetta fram sem þingmannamál. Ástæðan er sú að þetta er ekki málamiðlun. Þetta snýst ekki um að fá annaðhvort allt eða ekkert eins og hv. 9. þm. Reykv. n. fór yfir áðan heldur snýst þetta um að bera virðingu fyrir lýðræðinu, fyrir þeim lýðræðislegu vinnubrögðum og á köflum tilraunum til lýðræðislegra vinnubragða sem hafa tíðkast áður, og að bera virðingu fyrir því að núna, sérstaklega eftir hrun en af hálfu sumra manna og af minni hálfu löngu fyrir hrun, er komin aukin krafa í samfélaginu um lýðræðislegri vinnubrögð. Ég veit vel að stjórnarskrárbreytingar hafa oft átt sér stað á lokuðum fundum einstakra aðila sem síðan bera þær fram og þá með nafni formanna flokka til að leggja fram og afgreiða á Alþingi. En það er meiri krafa núna. Meiri krafa um gagnsæi, aðgengi almennings að upplýsingum, umræðu og gögnum, og aukna þátttöku almennings í ákvarðanatökunni sjálfri. Það er gagnvart þeirri kröfu sem meiri hlutinn sem hefur starfað á þessu kjörtímabili hefur brugðist. Ferlið sem hér var farið í var lokað ferli. Það vekur óhjákvæmilega tortryggni. Þegar við í þingflokki Pírata og helstu trúnaðarmenn vorum að ræða um þessar tillögur var spurningin alltaf: Hvar getum við talað um þetta? Getum við farið á opinn fund og básúnað um þetta og haft streymi á netinu um efnislegar tillögur og reynt að finna út hvað við mundum vilja bæta? Nei. Við gátum það ekki vegna þess að þetta var lokað ferli. Og það skapaði tortryggni. Ég get núna sagt fyrir sjálfan mig að í b-liðnum sem varðar auðlindirnar þykir mér orðalagið „að jafnaði eðlilegt gjald“ alveg eðlilegt og rök fyrir því. Margir eru þeirrar skoðunar að það eigi að standa fullt gjald og það þurfi að vera fullt gjald. Það er umræða sem er algerlega þess virði að taka. En ég skal segja, virðulegi forseti, hvað það var sem hindraði þá umræðu. Það var lögmæt og réttmæt og rökrétt tortryggni gagnvart þessu ferli sem gerði að verkum að um leið og tillögurnar voru komnar fram, þá kom þetta með leysigeislum og reyk út úr einhverju herbergi sem almenningur hafði ekki haft neina aðkomu að, enga. Það gengur ekki lengur, virðulegi forseti. Það er bara ekkert í boði lengur miðað við þær nútímakröfur sem ættu að þykja sjálfsagðar í nútímasamfélagi, sérstaklega þegar við eigum svo auðvelt með það með þeim tækniframförum sem hafa átt sér stað síðustu ár og áratugi. En talandi um lýðræðið þá ætla ég að fara aðeins yfir ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðslur því að það þykir mér bæði áhugaverðast og í raun og veru mikilvægast, án þess að endilega draga úr hinum, því hin ákvæðin eru líka mjög mikilvæg. Það var sagt hérna áðan að takmarkanirnar sem eru settar þarna inn, 15% kosningarbærra manna geti kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarp og 25% þeirra þurfa að synja lögunum til þess að þau verði felld úr gildi, séu þröskuldar gerðir til þess að ferlið verði ekki misnotað. Það að 10% kosningarbærra manna geti kallað eftir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um frumvarp sem Alþingi hefur samþykkt er ekki misnotkun á ferlinu. Það er það bara ekki. Ég ætla að halda stuttan pistil hér á eftir undir öðrum dagskrárlið um hvernig sé hægt að misnota þjóðaratkvæðagreiðslur því að það er hægt. En að 10% kosningarbærra manna kalli eftir bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um lög sem Alþingi hefur samþykkt eða þingsályktunartillögu eða hvaðeina, er ekki misnotkun. Það er bara eðlilegur hluti af nútímalýðræði. Það er mögulegt, auðvelt, ódýrt og það er engin góð ástæða til að gera það ekki. Það eru engin lögmæt rök fyrir því að fara í þessar svakalegu takmarkanir. Þetta þarf ekki að vera svona. Það þarf ekki að vera 15%, það má vera 10%. Það þarf ekki að vera þessi 25% þröskuldur. Það má sleppa honum alfarið og reyndar er hann til trafala. Og það er ástæðan fyrir því að ég á hvað erfiðast með c-lið frumvarpsins. Þótt 15% talan um hlutfall kosningarbærra manna sem þurfa að synja lögum sé vond, hún er óþægileg, mér finnst þetta of mikið, er hún samt ekki svo slæm að ég mundi gefast upp á málinu. Hins vegar er einnig til staðar synjunarþröskuldur, eins og ég kalla hann, sem er sá að 25% allra kosningarbærra manna - ekki þeirra sem mæta á kjörstað heldur allra kosningarbærra manna - þurfa að mótmæla lögunum, þurfa að greiða atkvæði gegn þeim. Þótt þetta virðist kannski í fljótu bragði mjög sjálfsagður öryggisventill einhvers konar hefur þetta áhrif. Hann hefur mjög andlýðræðisleg áhrif, ekki bara ólýðræðisleg heldur andlýðræðisleg. Þau áhrif eru að þessi þröskuldur gerir heimasetu að afstöðu. Þá taka menn afstöðu með því að sitja heima. Ef þeir eru á móti því að málið verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu eða búnir að mynda sér einhverja skoðun hafa þeir pólitískan hag af því að gera lítið úr þjóðaratkvæðagreiðslunni. Hvetja vini sína til að mæta ekki, jafnvel halda þeim uppteknum ef þeir eru þannig innrættir og það er til nóg af þannig fólki. Það ættu nú menn í sumum flokkum að vita. Það er þessi 25% þröskuldur sem gerir mér erfiðast fyrir í þessu máli, hann er svo andlýðræðislegur. Það hafa komið fram ýmsar og að mínu mati lögmætar áhyggjur af upptöku nýrrar stjórnarskrár sem grundvölluð væri á frumvarpi stjórnlagaráðs. Það er stórt plagg. Þar er mikið af ákvæðum og sjálfsagt að ræða það. Sú umræða fékk ekki að klárast á síðasta kjörtímabili. Breytingartillögur stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar - það voru ekki einu sinni greidd atkvæði um þær. Sú umræða hefur ekkert klárast. Ef menn vilja ræða hana, ræðum hana. Í staðinn fyrir þetta ferli hér. Fara aftur í opið, lýðræðislegt ferli, setjum nýtt stjórnlagaþing, mönnum hefði getað dottið það í hug. Útbúa lista yfir þau vandamál sem menn telja að fylgi frumvarpi stjórnlagaráðs, segjum réttaróvissa vegna óþarfra orðalagsbreytinga. Þetta eru vandamál sem hægt er að laga. Það hefði verið hægt að fara í opið, lýðræðislegt ferli til þess að laga þessa ferla. En það var ekki gert. Þess í stað voru tekin fjögur ákvæði, þau sett í lokaða nefnd og eftir rúmlega 50 fundi á þremur árum næst ekki einu sinni samstaða á þingi um þau. Í þokkabót var sett inn þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði til bráðabirgða í stjórnarskrá, eins og við munum, var staðfest í upphafi kjörtímabilsins, með 40% samþykkisþröskuldi sem að mínu mati er algerlega galið. En það á ekki einu sinni að fara þá leið. Það á ekki einu sinni að vera þjóðaratkvæðagreiðsla um þessi ákvæði samkvæmt frumvarpinu sem við ræðum hér. Það er eins og menn noti hvert einasta tækifæri til að draga úr öllum lýðræðislegum áhrifum. Af hverju ekki bara að gera þetta opið? Af hverju ekki að gera þetta lýðræðislegt? Ef menn vilja fara í efnislega umræðu um allt hitt, gerum það þá. En þetta þarf ekki að vera svona. Virðulegi forseti. Þetta er engin málamiðlun.
Virðulegi forseti. Hér er verið að ræða frumvarp um breytingu á stjórnarskipunarlögum. Það hefur verið farið um víðan völl í dag og sitt sýnist hverjum. Mér finnst þingmenn vera nokkuð fastir í fortíðinni því að gerðar hafa verið tilraunir undanfarin ár, síðan stjórnarskrá var samþykkt, til að breyta henni. Sumar hafa tekist vel og tekist mjög vel meira að segja, t.d. þegar mannréttindakafli var settur inn í stjórnarskrána 1995. En svo er vísað í stefnu stjórnmálaflokka, tillögur sem ákveðnir þingmenn hafa komið fram með og annað og hafa ekki hlotið brautargengi og það notað sem rökstuðningur fyrir því að stjórnarskráin sem við búum við sé ómöguleg. Ég skil ekki alveg svona málflutning, sérstaklega í ljósi þess að sú vinna sem er lögð hér fram náðist í pólitískri sátt, í nokkuð pólitískri sátt. Ég merki það í málflutningi alla vega einhverra þingmanna Pírata að þeir eru mjög ósáttir. Þá vísa ég í ræðu hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. En svo verður að vera. Það var talað um að lítil skref væru betri en engin skref. Það sáu allir að sú leið sem var farin á síðasta kjörtímabili, að umbylta stjórnarskránni og gera tillögur að breytingum á henni í heilu lagi, gengu alls ekki upp stjórnskipulega, enda komu umsagnir inn um það mál á sínum tíma fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem mælt var mjög sterklega á móti því, það mundi skapa stjórnskipulega óvissu og óróa hér á landi. Ég er alveg sammála því, enda var það ferli allt saman hreint með ólíkindum. Það átti að útvista stjórnskipunarvaldi þingsins inn í stjórnlagaráð en Hæstiréttur dæmdi þá kosninguna fyrir rest ólöglega. Viðkomandi aðilar voru kosnir af þinginu og var þá sú hugmynd akkúrat farin að þetta væri þannig að þjóðin hefði kosið þetta fólk. En ég ætla ekki að dvelja við fortíðina heldur tala um framtíðina. Ég vil taka sérstaklega eina tillögugreinina fyrir, tillögugrein b., sem er auðlindaákvæðið. Loksins er það að verða að veruleika að það er að takast pólitísk sátt um að setja auðlindaákvæði inn í stjórnarskrána. Það hefur verið stefna Framsóknarflokks um langa hríð að það fari inn í stjórnarskrána. Jafnframt ber þess að geta að nú verður að setja mikinn kraft í að uppfylla það mál sem ég hef lagt fram á sjö þingum, að auðlindir náttúru Íslands skuli vera skilgreindar, skilgreint hverjar þær eru með tæmandi upptalningu. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það getur breyst í tímanna rás. Auðlindir geta horfið og auðlindir geta komið, eins og t.d. þegar makríllinn kemur, splunkuný auðlind. Þá þarf þessi vinna alltaf að vera í gangi. Áður en náttúruauðlindaákvæðið í stjórnarskránni tekur gildi verður þessi vinna að vera búin að fara fram. Þess vegna minni ég enn og aftur á mál mitt sem ég hef lagt fram á hverju einasta þingi síðan ég tók sæti á Alþingi. Það fékk ekki brautargengi hjá síðustu ríkisstjórn eða þeim þingmeirihluta sem sat þar, sem er mjög einkennilegt því að vinstri grænir hafa oftast kennt sig við náttúruvernd og viljað vernda auðlindirnar. Það hefur heldur ekki náðst í gegn núna. Ég fékk af því fréttir að þessi vinna væri farin örlítið af stað í umhverfisráðuneytinu, enda heitir ráðuneytið umhverfis- og auðlindaráðuneyti. Það er mjög bagalegt þegar svona góð mál eru lögð fram í þinginu af þingmönnum, þetta er gott mál að mínu mati og annarra því að í tillögunni raungerist að náttúruauðlindaákvæði fari inn í stjórnarskrána, að þau skuli ekki fá brautargengi í þinginu, þrátt fyrir að þetta séu þingmannamál. En nú horfir til betri vegar. Vinnan er farin af stað. Það þarf að vanda þá vinnu mjög mikið því að þegar upp er staðið verður þetta að vera með þeim hætti að ekki sé hægt að draga í efa hverjar náttúruauðlindir landsins eru. Þetta snýr líka að jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ég hef sagt í ræðu og riti að það er mjög ósanngjarnt að ein atvinnugrein sem nýtir náttúruauðlindir beri svo háan skatt til samfélagsins og sé ein undanskilin því að greiða auðlindagjald til samfélagsins. Við erum með heitt vatn, kalt vatn, með alls konar gæði landsins, alls konar náttúruauðlindir sem bera ekki þetta gjald. Fiskveiðistjórnarkerfið er byggt upp þannig að það skal koma veiðigjald í ríkissjóð fyrir nýtingu á náttúruauðlindinni og er það eina náttúruauðlindagjaldið sem er greitt eins og stendur til ríkissjóðs. Þess vegna er þetta mjög mikilvægt ákvæði, til að gæta jafnræðis á milli atvinnugreina. Ég lýsi mig mjög ánægða með að þetta skuli loksins vera að raungerast í þessu frumvarpi. Varðandi tillögugreinina sem á að vera ný 79. gr. er ég nokkuð efins um hana. Mér finnst hún mjög opin. Það verður erfitt að láta reyna á það hvernig á að túlka þetta og mun líklega skapa Hæstarétti mikla vinnu næstu 10–15 árin ef þetta verður að lögum, eins og gerðist þegar mannréttindaákvæði voru samþykkt sem ný stjórnarskipunarlög inn í stjórnarskrána. Það tók 10–15 ár fyrir Hæstarétt að vinna úr því hvað mannréttindaákvæðin þýddu raunverulega og á hverju fólk gat sótt rétt sinn o.s.frv. Það verða allir að átta sig á því að þegar stjórnarskrá er breytt þarf mikla lagatúlkun á því og þá má reikna með að fólk fari að sækja rétt sinn fyrir dómstólum byggðan á stjórnarskrárákvæðunum. Mér finnst þessi grein sem snýr að náttúru Íslands og heilnæmu umhverfi, för um landið og fleiru, afar opin og ekki nægilega skýrt hvað er átt við þarna. Þetta er óskaplega fallegt á pappír og það er svolítið sólskin yfir þessu, það er ekki hægt að segja annað. En mér finnst þetta of opið og þetta á heima í náttúruverndarlögum en ekki stjórnarskrá að mínu mati. Það hef ég áður sagt og áður lýst yfir og lagði áherslu á það þegar verið var að breyta náttúruverndarlögunum að svona ákvæði kæmi inn í náttúruverndarlög, sem eru almenn lög, í stað þess að binda þetta á þennan hátt í stjórnarskrá. Þetta verður alveg örugglega rætt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Þetta mál verður sent til umsagnar eins og önnur þingmál. Þá getum við séð hvað umsagnaraðilar hafa um það að segja og þingið tekið ákvörðun um þetta í framhaldinu. Það var orðið tímabært að setja inn ákvæði um þjóðaratkvæðagreiðslur. Eins og stjórnarskráin er byggð upp núna eru einungis bindandi þjóðaratkvæðagreiðslur þegar forsetinn vísar málum til þjóðarinnar. Annað eru ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur. Svo er eitt annað þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði um það þegar þingið leggur til að segja forseta upp störfum, má segja, og það er bindandi og ef þjóðin er sammála þinginu í því ber forsetanum að víkja tafarlaust af Bessastöðum. Á það hefur ekki reynt. Það eru þessi þjóðaratkvæðagreiðsluákvæði í stjórnarskránni nú þegar. Þetta var mjög framsýnt á sínum tíma því að eins og hefur komið fram hefur stjórnarskráin staðist vel tímans tönn. Hún tók gildi 1944 og hefur staðist tímans tönn og það var ekki stjórnarskráin sem varð til þess að hér varð bankahrun árið 2008 eins og gjarnan er sagt í þessari umræðu. Það er alveg hreint með ólíkindum að það skuli vera notað sem rök hjá þeim sem vilja umbylta stjórnarskránni alfarið, mjög skrýtið. Það er nokkuð langur kafli hér um þjóðaratkvæðagreiðslurnar. Við sækjum stjórnskipunarréttinn til hinna norrænu ríkjanna. Það er til að mynda ákvæði í dönsku stjórnarskránni þar sem rúmlega 30%, 1/3 þingmanna, geta krafist þjóðaratkvæðagreiðslu um ákveðna lagasetningu. Það hefur einungis einu sinni reynt á það í Danmörku. Hvað varðar þá sem hræðast að þingið fari að misnota aðstöðu sína til þess að vísa málum í þjóðaratkvæðagreiðslu þá er þetta með þeim hætti að það er ekki, held ég, misnotað frekar en í Danmörku. Það sem snýr að þessu máli er að ákveðinn hluti þjóðarinnar getur kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu. Ég veit að landsmenn eru það skynsamir að ég trúi því að þetta verði ekki misnotað. Ekki viljum við fara þá leið sem Svisslendingar eru á. Það eru þjóðaratkvæðagreiðslur þar má segja oft á ári um alls konar málefni, kattahald og hundahald og guð má vita hvað. Ég hef það mikla trú á landsmönnum að ég trúi því ekki að þetta verði misnotað eða notað í pólitískum tilgangi. Þó skal maður aldrei segja aldrei. Það er ekki hægt að segja neitt til um það. Það er ósk margra að það fari aðeins að róast í þinghúsinu og farið verði að vinna á skipulagðari hátt. Ég styð það að þingsköpum verði breytt á nýjan leik þannig að birting þingsins verði með öðrum hætti og sett verði á fót við þingið lagaskrifstofa Alþingis, sem ég hef líka flutt mál um í sjö ár, til að bæta lagasetningu. Þegar upp er staðið er allt of mikið álag á dómstólunum. Það má m.a. rekja til þess að hér fer ekki fram nógu vönduð lagasetning. Ég get tekið undir það með öðrum sem hafa talað að mér finnst þetta mál komið ansi seint fram miðað við að það eiga að vera þinglok í lok október, eða réttara sagt, afsakið, nýjar kosningar í lok október. Þetta er það umfangsmikið mál og það á eftir að svara svo mörgum spurningum að þó að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé vel mönnuð efast ég um að hægt verði að spyrja allra þeirra spurninga sem þarf í frumvarpinu til þess að sé hægt að fara með þetta inn sem breytingar á stjórnarskránni. Stjórnarskráin er grunnlögin. Hún er undirstaðan að öllu. Ég óska þessu máli velfarnaðar í þinginu og vona svo sannarlega að hægt sé að breyta stjórnarskránni með þessum þrepum. Það hefur mikil vinna farið fram á þessu kjörtímabili og hefur verið farið yfir það. Að lokum er rétt að árétta að stjórnarskráin á að veita borgurum landsins rétt fyrir ofríki stjórnvalda. Mér finnst það stundum gleymast. Stjórnarskráin er til þess að vernda rétt borgarana í landinu en ekki öfugt. Þess vegna er svo mikilvægt að ákvæði stjórnarskrárinnar séu skýr og óumdeild, til þess að þegnarnir viti nákvæmlega rétt sinn. Mér svolítið vanta upp á í frumvarpinu að þetta sé skýrt, til að einstaklingar viti rétt sinn, Þessar tillögugreinar eru mjög langar miðað við það sem þekkist í núgildandi stjórnarskrá. Hver tillögugrein er í mörgum liðum. Það vakna spurningar við lestur hverrar einustu málsgreinar í hverri einustu grein. Ég varð að koma þessu á framfæri að lokum, virðulegi forseti, en ég veit að þetta er byggt á samkomulagi. Ég er þannig og hef þá skoðun að í lagasetningu sé minna betra en meira og skýrara betra en óskýrara. Ég óska stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd velfarnaðar í vinnslu þessa máls.
Virðulegi forseti. Samfylkingin hefur þá stefnu skýra og kristaltæra að breytingar á stjórnarskrá landsins verði að eiga sér stað á grundvelli þeirra tillagna sem stjórnlagaráðið vann og lagði fram haustið 2012. Samfylkingarfólk stendur með tillögum stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá fyrir íslenska lýðveldið. Við viljum að sú málamiðlun sem síðan hefur orðið til undir verkstjórn núverandi stjórnarflokka uppfylli ekki væntingar um endurbætur sem stefnt var að með stjórnarskrárferlinu. Í greinargerð með frumvarpinu segir að það sé efnislega samhljóða tillögum stjórnlaganefndar. Sú fullyrðing er í besta falli umdeilanleg en í öllu falli villandi, að minnsta kosti hvað varðar orðalag auðlindaákvæðisins eins og ég vík nánar að. Á þeim takmarkaða tíma sem ég hef í ræðu minni til að fara efnislega í frumvarpið vil ég beina sjónum að umhverfis- og auðlindaákvæðunum. Í tillögu stjórnlagaráðs um upplýsingarétt almennings í umhverfismálum sagði: „Stjórnvöldum ber að upplýsa almenning um ástand umhverfis og náttúru.“ Undir þetta orðalag tók stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis veturinn 2012–2013 og á grundvelli þessa var lögum breytt sama ár í þá veru að tryggja frumkvæðisskyldu stjórnvalda í umhverfismálum. Sú sem hér stendur var 1. flutningsmaður þess máls. Nú er hins vegar búið að breyta orðalagi ákvæðisins þannig: „Í lögum skal mælt fyrir um rétt almennings til upplýsinga um ástand umhverfis.“ Hér hefur almannarétturinn til að fá upplýsingar og frumkvæðisskylda stjórnvalda til að veita þær veikst að mun. En alvarlegra er þó að tekið hefur verið út ákvæðið um að við töku ákvarðana um náttúru Íslands og umhverfi skuli stjórnvöld byggja á meginreglum umhverfisréttar. Sömuleiðis er fallið brott að með lögum skuli tryggja almenningi aðgang að undirbúningi ákvarðana sem hafa áhrif á umhverfi og náttúru. Þá er líka búið að taka út sjálfbæra þróun og setja í staðinn sjálfbæra nýtingu sem er ekki eitt og hið sama og mun veikara orðalag. En þá er það auðlindaákvæðið, sem hefur ekki bara tekið orðalagsbreytingum heldur hefur lögskýringin í greinargerðinni veikt verulega gildi ákvæðisins. Þetta skiptir máli vegna þess að greinargerðir með frumvörpum eru notaðar til lögskýringa og túlkunar á lagaákvæðum þegar á þau reynir fyrir dómstólum. Í tillögum stjórnlagaráðs sem lágu til grundvallar þjóðaratkvæðagreiðslunni í október 2012 er talað um fullt gjald af nýtingu náttúruauðlinda. Í meðförum stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar Alþingis veturinn 2012–2013 var því breytt í „eðlilegt gjald“ með rökstuðningi sem þó hélt ágætlega. Nú er hins vegar búið að veikja þann rökstuðning að mun og breyta honum efnislega, auk þess sem orðin „að jafnaði“ hafa nú bæst við setninguna. Sem sagt: „Að jafnaði skal taka eðlilegt gjald fyrir heimildir til nýtingar auðlinda sem eru í eigu íslenska ríkisins eða þjóðareign“, segir þar. Með þessari breytingu verður gjaldtökuákvæðið marklaust, að ég tel. Fari ákvæðið svona orðað í gegn er hætt við að verið sé að festa í stjórnarskrá ónýtt ákvæði sem aldrei verður notað til annars en að standa í vegi fyrir því að eðlileg gjaldtaka geti átt sér stað um auðlindanýtingu. Það er beinlínis tekið fram í greinargerðinni að þetta ákvæði muni engu breyta varðandi fiskveiðistjórn til dæmis. Með öðrum orðum: Svo breytt ákvæði mun ekkert aðhald veita vegna nýtingar auðlinda, hvorki sjávarauðlinda né annarra. Ekki bætir úr skák að brott er fallin krafan um að auðlindanýting skuli vera til tiltekins hóflegs tíma í senn og að hún megi aldrei leiða til eignar, eins og þar sagði. Í staðinn segir að nýtingarheimildir leiði aldrei til varanlegs eignarréttar, sem skilja má þannig að þær geti engu að síður leitt til einhvers konar eignarréttar. Þá er látið óskilgreint hvað átt sé við með varanlegum rétti. Þetta er ekki til bóta. Eins og fram kemur í greinargerðinni er vinna við að koma inn í stjórnarskrá sérstöku ákvæði um auðlindir í þjóðareign löngu hafin. Hún teygir sig aftur til ársins 1962 þegar fyrstu hugmyndir í þessu efni koma fram en það er svo árið 1983 að stjórnarskrárnefnd undir formennsku dr. Gunnars Thoroddsens gerði tillögu að sérstöku auðlindaákvæði í frumvarpi til stjórnarskipunarlaga 1983. Í þeirri vinnu var tekin afstaða til þess meðal annars hvort auðlindaákvæði skyldi ná til allra auðlinda eða einungis til þeirra sem ekki eru í einkaeigu, eins og það var orðað í skýrslu nefndarinnar. Eins kom fram að ákvæðið skyldi einkum lúta að sameiginlegum auðlindum. Stjórnlagaráð var á svipuðum slóðum í sínum skilningi þegar það lagði til að þjóðareign næði yfir allar auðlindir aðrar en þær sem ekki væru í einkaeigu. Nú hefur orðalagi auðlindaákvæðisins hins vegar verið breytt í fyrirliggjandi frumvarpi þannig að í staðinn fyrir auðlindir sem ekki eru í einkaeigu er talað um auðlindir og landsréttindi sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Þetta kann að virðast sakleysisleg breyting en hún er það ekki, því að þvert á móti hefur hún áhrif á það hvernig túlka má afnota- og nýtingarrétt þjóðarauðlinda, arðgreiðslukröfu og ákvörðun um nýtingargjöld framtíðarinnar. Dæmi um auðlindir sem ekki eru í einkaeigu en geta engu að síður verið háðar einkaeignarrétti eru þá t.d. auðlindir sem nýttar eru af sveitarfélögum eða ríki, t.d. hitaveitusvæði, hugsanlega tiltekin virkjana- og jarðhitasvæði sömuleiðis. Ég skil tillögu stjórnlagaráðs þannig að samkvæmt henni hefðu allar samfélagslegar auðlindir orðið þjóðareign ef orðalag ráðsins hefði verið samþykkt. Líka auðlindir sem eru nýttar af sveitarfélögum eða ríkinu eða í umsýslu ríkisins. Samkvæmt nýja frumvarpinu fækkar þeim mjög auðlindunum sem talist geta þjóðareign. Eftir standa einungis þjóðlendur, auðlindir á hafsbotni, kolvetni utan netlaga og nytjastofnar fiskimiða. Vatn og jarðhiti falla ekki hér undir. Og allt er óljóst með framtíðarspurningar varðandi auðlindir á borð við vind, sólarljós, fjarskiptatíðnir, sjávarföll og fleira sem ekki er tekin afstaða til í frumvarpinu eða greinargerð. Það er margt skilið eftir í óvissu með orðalagsbreytingum þessa frumvarps sem skapa í rauninni meiri vanda en þær leysa og eru ávísun á miklar lagaþrætur um nýtingarrétt auðlinda fyrir dómstólum framtíðarinnar. Ég tel að tillögur stjórnlagaráðsins hafi í þessu efni verið mun skýrari og afdráttarlausari. Auðvitað stafar togstreitan í þessu máli af hagsmunaárekstrum. Auðlindirnar hafa mikið efnahagslegt vægi fyrir þjóðarbúið og auðlindanýtingin skiptir miklu máli fyrir framtíð efnahagsþróunar á Íslandi, eins og réttilega er bent á í greinargerð með frumvarpinu. Þar er vísað til þess að skoðanir hafi verið skiptar um stjórn auðlindamála. En þá má líka minna á að almenningur hefur látið í ljós vilja sinn í því efni. Í ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu 20. október 2012 lýstu 83% sem þátt tóku í kosningunni sig fylgjandi því að náttúruauðlindir sem ekki væru í einkaeigu yrðu lýstar þjóðareign. Það var orðalagið sem þjóðinni var kynnt í þeirri atkvæðagreiðslu og 83% þeirra sem svöruðu samþykktu það. Að lokum þetta, virðulegi forseti: Við endurskoðun stjórnarskrár tjóar ekki að tjalda til einnar nætur. Stjórnarskrá er ekki tekin til endurskoðunar á tíu ára fresti eins og hver önnur löggjöf. Það tekur mannsaldra að breyta stjórnarskrá eins og dæmin sanna. Okkur ber þess vegna skylda til að gera þetta vel og vanda okkur því það sem einu sinni fer inn í stjórnarskrá mun standa þar lengi, lengi. Þess vegna tel ég ekki rétt eða ráðlegt að ljúka málinu með þeim hætti sem hér er lagt til því að sáttin í þessu máli verður að vera raunveruleg sátt og ekki síst sátt og virðing við íslenskan almenning sem hefur nú þegar látið álit sitt í ljósi.
Hæstv. forseti. Það er grundvallaratriði sem hv. þm. Ólína Þorvarðardóttir sagði í lokin að vanda þarf vel til verka þegar samin eru ákvæði sem eiga að fara í stjórnarskrá Íslands. Um það hefur þetta mál reyndar snúist í mjög langan tíma og það hefur verið skoðun okkar sjálfstæðismanna og kemur víst ekki á óvart að í fyrsta lagi sé helber óþarfi að fara í umbyltingar á stjórnarskránni og í öðru lagi þurfi breytingar á henni þegar þær eru gerðar að vinnast mjög vandlega. Það er gott og málinu til framdráttar ef þær fá tækifæri til að malla og taka tíma. Hér í dag höfum við verið að ræða frumvarp til stjórnarskipunarlaga sem hæstv. forsætisráðherra lagði fram og er afrakstur nefndarvinnu sem hefur átt sér stað allt þetta kjörtímabil. Umræðan í dag hefur verið á margan hátt ljómandi góð. Menn hafa farið út um víðan völl um efni máls en ekki síst rætt það hvaða aðferðir séu bestar til þess að breyta ákvæðum stjórnarskrárinnar. Sá ágreiningur sem hér hefur birst snýst kannski númer eitt, tvö og þrjú um þetta: Er þörf á því, þarf að fara í róttækar breytingar á stjórnarskránni? Hvað er það sem kallar á slíkar breytingar? Og hitt: Hvernig á að halda á breytingum á stjórnarskrá? Hér hefur verið fjallað töluvert um þær tillögur sem voru til umfjöllunar á síðasta kjörtímabili og áttu rót að rekja til stjórnlagaráðs. Jafnframt hafa nokkrir þingmenn sagt að Alþingi Íslendinga hafi reynst ófært um að gera breytingar á stjórnarskrá. Ég get aldrei fallist á það sjónarmið. Ég held þvert á móti að þessi grundvallarskylda Alþingis Íslendinga að fara með stjórnarskipunarlögin sé skylda sem Alþingi eigi ekki að gefa frá sér. Ég held að það væri lítill bragur á því og fyndist lítill bragur á löggjafarsamkundunni sjálfri ef hún kæmist að þeirri niðurstöðu að hún ætti að taka við tillögum og afgreiða þær án þess að hafa á þeim sjálfstæðar skoðanir, hvað þá að hún hefði forræði um að slík vinna væri unnin. Að þessu leyti hygg ég að milli minna sjónarmiða og míns flokks og sumra annarra hér sé býsna langt og jafnvel ófært að ná samkomulagi ef menn ætla að halda sér við að það verði eingöngu á grundvelli hugmynda þar sem sérstakt apparat verði sett á laggirnar eða kosið sérstaklega til og Alþingi, löggjafarsamkundan, tekið úr sambandi með þeim hætti. Hitt er svo annað að það er fjarri sanni, og ég hygg að þingheimur viti það, að Sjálfstæðisflokkurinn hafi ekki viljað breyta neinu. Allt síðasta kjörtímabil var mikill ágreiningur um stjórnskipunina og það voru svo sannarlega mikil átök og raunar eiga þau átök sem við höfum verið að eiga við undanfarin nokkuð mörg ár eiga auðvitað rót að rekja til vormánuðanna 2009 þegar í aðdraganda kosninga átti að umbylta öllu stjórnkerfi og úr því varð hávær og mikil orrusta sem við gátum sem betur fer stöðvað, við sjálfstæðismenn, og erum stolt af því. Það þýðir ekki að við höfum ekki verið tilbúin til að gera tilteknar breytingar. Það er þess vegna sem Sjálfstæðisflokkurinn í þessu ríkisstjórnarsamstarfi tók þátt af heilum hug í því nefndarstarfi sem hér er til umfjöllunar. Fulltrúar Sjálfstæðisflokksins í stjórnskipunarnefnd hafa setið þar, sömu fulltrúar allt þetta kjörtímabil og setið þá 50 fundi sem mönnum er tíðrætt um. Mér þykir það reyndar mjög gagnlegt að menn hafi haldið langa og marga fundi til þess að ræða þetta mál því að til þess er nú leikurinn gerður, að leggja sig fram og koma síðan með afrakstur. Ég held að þau atriði sem mesti styrinn hefur verið um, og nú getum við hvert og eitt haft dálítið mismunandi skoðanir á því, hafi einmitt verið þau þrjú atriði sem eru til umræðu í þessu frumvarpi. Þetta eru þau atriði sem á margan hátt var mesta ákall um og þau erum við að ræða hér. Þess vegna kemur það mér mikið á óvart að núna skuli það allt í einu koma upp að það sé alveg ófært að einungis þrjár greinar séu undir í þessari vinnu. Mér þykir það mjög sérkennileg niðurstaða. Ég hefði miklu frekar haldið að afstaða manna ætti að litast af því að hér er áfanga náð. Hér er lagt inn á þingið plagg sem hefur fengið töluvert mikla rýni. Hér er um að ræða mál sem hefur þroskast. Hér sjáum við t.d. eitt ákvæði, auðlindaákvæðið, sem hefur í gegnum tíðina verið í nokkrum myndum og hér er ein útfærsla af því sem ég býst við að margir fleiri geti sætt sig við en það sem við höfum gert fram til þessa. Frumvarpið felur í sér málamiðlanir. Er gott að það séu málamiðlanir þegar kemur að stjórnarskrármálum? Já, ég tel svo vera. Ég tel að jafnvel þótt það taki langan tíma þá sé mjög mikið til þess vinnandi að þeir stjórnmálaflokkar sem sitja á Alþingi geti sest yfir stjórnarskipunarlögin og komist að niðurstöðu um hvernig eigi að halda á hlutunum hægt og rólega. Hér er t.d. ekki til umfjöllunar eitt ákvæði í núgildandi stjórnarskrá sem við mörg hver höfum haft mjög mikinn áhuga á að yrði breytt, það er 26. gr. stjórnarskrárinnar. Við sjálfstæðismenn höfum um langa hríð talið að það sé það ákvæði stjórnarskrárinnar sem þurfi nauðsynlega að endurskoða. Það var ákveðið þegar þessi vinna fór af stað að einbeita sér að þeim þáttum sem hér eru undir, kannski síðar skyldu menn líta til annarra þátta, var sagt, en það náðist ekki samkomulag um að fara í 26. gr. Fulltrúar Sjálfstæðisflokksins fóru ekkert frá borðinu við það heldur héldu þeir áfram að vinna í nefndinni að þeim tillögum sem eru til grundvallar í þessari umræðu í dag. Ég get haft ýmsar skoðanir á einstökum greinum í frumvarpinu. Það eru atriði hér sem ég mundi gjarnan vilja hafa með öðrum hætti. Það á ekki síst við um ákvæðið um þjóðaratkvæðagreiðslur, þröskulda, synjunarþröskulda og slíka hluti, samspil þjóðaratkvæðagreiðslna og síðan hlutverk Alþingis o.s.frv. Hins vegar tel ég æskilegt að frumvarpið fari til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, fái þar umfjöllun og umræðu og þar munu væntanlega koma fram sjónarmið einstakra þingmanna til þessara mála. Ef það er þannig að í hvert skipti sem stjórnarskrárumræða fer af stað hér á þingi þá hefjist umræðan nánast á því að menn skipi sér algjörlega í tvö horn og séu ekki reiðubúnir til þess að ná neinni niðurstöðu þá komast menn auðvitað hvergi áfram. En ég held að það hafi alls ekkert verið andinn í þessari vinnu í nefndinni. Framhald málsins er að sjálfsögðu mjög óljóst. Það er alveg vitað að einstakir flokkar og einstakir fulltrúar flokkanna sem standa að þessari nefnd eru með athugasemdir og sjónarmið í kringum málið því að sitt sýnist hverjum og kannski af því að á lokasprettinum heltust úr lestinni flokkar sem skyndilega vildu nánast allt eða ekkert, sem er auðvitað sjónarmið sem er með engum hætti hægt að fallast á í þessari vinnu hér. Það er ágætistónn í þessu og mér finnst ágætt að geta öðru hvoru hafið hér einhverjar skynsamlegar umræður um stjórnarskrármál. Mér finnst samt á umræðunni að það vanti töluvert upp á það að við munum á næstunni ná einhverju samkomulagi ef menn halda sig við að það sé grundvallaratriði að það sé ávallt á forsendum stjórnlagaráðs eða utanaðkomandi aðila. Ég ítreka það sjónarmið sem ég vék að í upphafi að ég held að það yrði nánast niðurlægjandi fyrir Alþingi Íslendinga ef menn ætluðu að fallast á að Alþingi hefði ekki tök á því og gæti ekki valdið því verkefni sem þetta er, sem ég tel að sé ein af grundvallarskyldum þingsins. Fyrir utan það er náttúrlega ekki hægt að halda því fram að Alþingi hafi aldrei gert neinar breytingar á stjórnarskránni. Það er ekki hægt að hlusta á það hér slag í slag að Alþingi hafi heykst við og ekki getað klárað sig, það er bara alls ekki rétt. Á lýðveldistímanum hefur stjórnarskránni verið breytt alloft og á köflum verulega. 1995 voru gerðar verulegar breytingar á stjórnarskránni. Það er látið eins og það hafi ekki verið neitt neitt. Ég vil líka segja það: Halda menn að þær breytingar hafi orðið til af engu? Halda menn að það hafi bara gerst einn, tveir og þrír? Þetta þarf að gerast af ígrunduðu máli. Aðalatriðið er þetta: Það þarf ekkert að breyta því sem er í lagi. Menn verða að horfast í augu við þá kosti sem íslenska stjórnarskráin hefur svo sannarlega haft. Það er fullkomlega óskiljanlegt að menn hafi ákveðið að setja á dagskrá breytingar á stjórnarskrá eftir fall bankanna og látið að því liggja að það hafi eitthvað verið að stjórnarskránni sem olli bankahruni. Það er fjarstæðukennt. Þvert á móti varð stjórnarskráin það skjól sem við þurftum einmitt í eftirköstum hrunsins, ef við getum orðað það þannig. Þar veitti hún okkur skjól sem reyndist gríðarlega mikilvægt. Mér finnst furðulegt að hér séu þingmenn sem haldi því fram að svo hafi ekki verið og það eigi þá með óskilgreindum hætti að skrifa stjórnarskrá á mannamáli sem helst á ekki að útskýra með neinum hætti og haldi að þannig gætum við betur að hagsmunum Íslands. Það er alrangt.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað í dag. Hún hefur verið ágæt, málefnaleg og farið nokkuð breitt yfir sjónarmið ólíkra flokka. Ég sagði í upphafi máls míns að endurskoðunin á stjórnarskránni hefði verið umdeild alveg frá því í efnahagshruninu 2008 og allt frá þeim tíma hefðu sumir haldið því fram að nauðsynlegt væri að gjörbylta stjórnarskránni til að koma í veg fyrir að slíkir atburðir gætu gerst aftur. Ég sagði líka að ég hygði að það væru kannski fleiri sem teldu að stjórnarskráin hefði einmitt sýnt styrkleika sinn í því að hægt var að takast á við hrunið með því að setja t.d. neyðarlög sem stóðust allar áskoranir sem þar voru settar fram í dómstólum og alla leið út í EFTA-dómstólinn, stjórnarskráin hefði þar með sannað gildi sitt. Ég taldi jafnframt að það væru margir sem þar af leiðandi vildu fara varlega og varlegar í breytingar og breyta sem minnstu. Ég hef oft velt því fyrir mér að við í þessum sal horfum gjarnan til hinna norrænu ríkjanna sem fyrirmynda. Við viljum gjarnan hafa svipað stjórnskipulag og þar er. Við viljum gjarnan hafa efnahagsástand og þar er. Við viljum gjarnan að þegnar landa okkar og þeirra búi við sambærileg kjör, velferðarkerfið sé sambærilegt og lýðræðið sé sambærilegt. Þess vegna hef ég oft undrast það að menn vilji kollvarpa stjórnarskránni hér, setja fram hugmyndir um nýtt stjórnskipunarfyrirkomulag sem ekki er annars staðar á Norðurlöndunum og fara út í einhverja tilraun á þeim nótum. Þess vegna hef ég og minn flokkur aðhyllst varfærnari nálgun að því að breyta stjórnarskránni og sú leið sem hefur verið farin og við vorum að kynna í dag, þessar þrjár tillögur, er einmitt sú leið; að lagfæra það sem þarf að lagfæra, styðja það sem þarf að breyta og bæta. Ég skal viðurkenna að ég hlustaði með athygli á ræður þeirra sem sátu í nefndinni og varð fyrir nokkrum vonbrigðum með það hvernig þeir gerðu þann meiningarmun sem ég taldi vera á sjónarmiðum að umtalsverðu ágreiningsefni og töldu ólíklegt að við næðum saman á þinginu. Ég vil trúa því að það sé hægt. Ég vil trúa því að við viljum forðast kollsteypur. Hér kom Feneyjanefndin, sem er evrópskir sérfræðingar, þegar við vorum að vinna á síðasta kjörtímabili og ráðlögðu okkur að fara hægar. Þeir fóru líka til Finnlands og breyttu niðurstöðu þess sem var í gangi þar, hægðu á ferlinu. Menn fóru varfærnislega í breytingarnar. Norðmenn hafa tekið þann pól í hæðina að endurskoða stjórnarskrána á löngum tíma, taka fá ákvæði fyrir og breyta þeim í eins víðtækri sátt og hægt er. Það hefur þeim gengið m.a. með því fyrirkomulagi að afgreiða það á einu þingi og kjósa um það á nýju, eins og er í okkar stjórnarskrá. Af hverju tekst þeim það en ekki okkur? Það hlýtur að vera áskorun til okkar þingmanna. Ég hlustaði líka á aðra þingmenn halda ræður. Mér fannst ræða hv. þm. Árna Páls Árnasonar mjög góð, efnisleg og tala inn í það að við gætum náð niðurstöðu. Ég vil nota síðustu sekúndurnar sem ég hef, frú forseti, til að minnast á það að ekki í þessum stól en á þessum stað, 1. ágúst síðastliðinn, í innsetningarræðu nýs forseta þá fjallaði hann um þetta mál. Hann fjallaði um það að lögin breytast í tímans rás og við stjórnmálamennirnir þurfum að glíma við það og hann taldi að það ætti líka við um stjórnarskrá okkar, gunnsáttmála samfélagsins. Hann taldi að gæti þingið ekki svarað því ákalli margra landsmanna og stjórnmálamanna, yfirlýstum vilja flokka um ákveðnar breytingar og endurskoðun, væri úr vöndu að ráða. Svo ég vitni orðrétt í hann: „Í þessum efnum minni ég á gildi áfangasigra og málamiðlana.“ Ég fullyrði að hér sé um góðar tillögur að ræða sem búið er að fara mjög efnislega vel yfir og ég skora á þingið og núna stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að fara vel yfir þetta með [[Forseti hringir.]]það að markmiði að við ráðum við verkefnið.
Virðulegi forseti. Það er mjög við hæfi að við ræðum um þjóðaratkvæðagreiðslur í kjölfar þeirra umræðu sem var hér áðan. Tilefni þess að ég óska eftir þessar umræðu er þingsályktunartillaga allmargra flutningsmanna um þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð flugvallarins. Við í þingflokki Pírata ræddum þetta nokkuð og komumst að þeirri niðurstöðu að vera ekki með á því máli en sáum fyrir okkur að það mundi vekja upp mjög lögmætar og réttmætar spurningar um hvers vegna við vildum það ekki, þar sem við erum óneitanlega sá flokkur sem talar hvað mest um þjóðaratkvæðagreiðslur. En það er af þeim ástæðum sem við höfum einnig pælt mest í þjóðaratkvæðagreiðslum, eðli þeirra og tilgangi, til hvers þær eru og til hvers þær eru ekki. Það er nefnilega ekki þannig að þjóðaratkvæðagreiðslur séu markmið í sjálfum sér. Þær eru verkfæri. Verkfæri til að ná tilteknum markmiðum. Markmið þessa verkfæris er í fyrsta lagi að auka og vernda sjálfsákvörðunarrétt kjósenda í landinu. Í öðru lagi virka þær sem öryggisventill þegar Alþingi gerir einhverja gloríu sem ekki er kjósendum þóknanleg. Í þriðja lagi að veita stjórnmálum og stjórnmálamönnum almennt aðhald. Það er ekki markmið verkfærisins að valdefla stjórnmálamenn og það er ekki markmið verkfærisins að stjórnmálamenn hafi enn einn aukarökræðupunkt í deilum sín á milli. Þess vegna skiptir verulegu máli hvers vegna þjóðaratkvæðagreiðslur eru haldnar, hvernig þær eru haldnar og hverjar afleiðingar þeirra eru. Það að spyrja þjóðina einfaldlega einhverrar spurningar er í sjálfu sér ekki til þess fallið að þjóna þeim markmiðum sem ég nefndi áðan. Þingsályktunartillagan um flugvöllinn sem hefur nýlega verið lögð fram er ágæt til þess að sýna fram á galla aðferðar eins og þeirrar, þótt mönnum gangi auðvitað gott eitt til og það sé í sjálfu sér virðingarvert að menn vilji spyrja þjóðina að þessu. En tillagan er ráðgefandi. Hún er í eðli sínu ráðgefandi og margir vilja meina að hún þurfi að vera ráðgefandi. Ég er reyndar ekki algerlega sammála því. Ég held að það væri hægt að útfæra hana þannig að hún væri bindandi, þannig að hún fæli innanríkisráðherra það verkefni að endursemja um Reykjavíkurflugvöll við borgina. Þá væri gildistaka þingsályktunartillögunnar bundin þjóðaratkvæðagreiðslunni. Það væri auðvitað ekki það sama og að taka einfaldlega flugvöllinn burt eða halda honum þar sem hann er um ókomna tíð. En það hefði lagatæknileg áhrif. Það væri þingsályktun sem væri í gildi vegna ákvörðunar þjóðarinnar. Það mundi breyta einhverju, það færi beinlínis eftir því hvað þjóðin eða kjósendur ákvæðu. Hins vegar er tillagan eins og hún stendur núna skoðanakönnun. Hún er einfaldlega ríkisgreidd skoðanakönnun og gefur stjórnmálamönnum ekki nein aukin færi á að ákveða hvaða skref eigi að taka næst. Ef það skref er að endursemja við borgina er auðvitað eðlilegt að það sé einfaldlega hluti af þingsályktunartillögunni og að gildi hennar fari þá eftir því hvernig kjósendur greiða atkvæði. Það er að mínu mati nefnilega ákveðin vanvirðing, sem er auðvitað ekki heldur ætlan flutningsmanna þessarar tillögu, að draga kjósendur á kjörstað til þess eins að við stjórnmálamenn höfum einhvern einn extrapunkt til að slengja hver framan í annan í rökræðum. Ef það á að valdefla þjóðina þarf valdið að fara til þjóðarinnar. Það er ekki nóg að spyrja hana einfaldlega og síðan velta því fyrir okkur eftir á hvað þetta hafi nú allt saman þýtt, hvernig við eigum að túlka niðurstöðurnar. Við höfum svo sannarlega dæmi um slíkt úr mjög náinni fortíð. Það er ekki nógu gott að við ákveðum síðan eftir á hvort við ætlum að taka mark á þessu eða ekki. Við erum jú einungis bundin við sannfæringu okkar á hinu háa Alþingi samkvæmt stjórnarskrá, réttilega. Og það er ekki einu sinni stungið upp á því í frumvarpi stjórnlagaráðs að það verði neitt öðruvísi en þannig. Það er fast og verður vonandi áfram um ókomna tíð. Í öðru lagi er málið flóknara en einfaldlega já eða nei. Flugvallarmálið er flóknara en það. Það er samansafn af samningi, skipulagsákvörðunarvaldi Reykjavíkurborgar o.s.frv. Og auðvitað mörgum möguleikum. Margir möguleikar koma til greina, ekki einfaldlega að völlurinn verði þar sem hann er eða ekki. Þetta er flóknara en það. Þess vegna grípur þingsályktunartillagan ekki utan um það. Sem vel á minnst mun einnig valda túlkunarágreiningi, samanber það sem ég sagði áðan. Síðast en ekki síst skiptir máli hvaðan tillagan kemur. Eins og ég segi eru þjóðaratkvæðagreiðslur ekki hugsaðar þannig að stjórnmálamenn geti notað þjóðina sem einhvern þrýsting, einhvern meðbyr í ágreiningi sín á milli heldur á frumkvæðið að koma frá þjóðinni sjálfri, hvort sem er verið að mótmæla lögum eða kalla eftir nýjum. Þetta er ofboðslega mikilvægt grundvallaratriði og endurspeglast í frumvarpi stjórnlagaráðs en ekki þeirri þingsályktunartillögu sem ég nefndi áðan. Það er hægt að misnota þjóðaratkvæðagreiðslur. Það er hægt að misnota lýðræðið. Þess vegna er mikilvægt að við höldum þessa umræðu til að átta okkur á því hvað það er sem við erum að reyna að gera, [[Forseti hringir.]]hvaða markmiðum við erum að reyna að ná, þegar við reynum að lýðræðisefla Ísland.
Virðulegi forseti. Ég átti reyndar ekki von á því að fyrirspurnin snerist um þjóðaratkvæðagreiðslu um Reykjavíkurflugvöll heldur um þær spurningar sem hv. þingmaður setti fram og ég kýs að svara. Aukið vægi þjóðaratkvæðagreiðslna er eitt af þeim málefnum sem hefur verið ofarlega á baugi við endurskoðun stjórnarskrárinnar síðastliðin tíu ár. Aukinn kraftur hefur færst í þá umræðu vegna þess að forseti Íslands hefur virkjað 26. gr. stjórnarskrárinnar, samanber Icesave-málið. Stjórnlagaráð skilaði einnig árið 2011 fremur róttækum tillögum í þessu efni sem kváðu bæði á um rétt kjósenda til að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslur um lög frá Alþingi og um rétt þeirra til að setja mál á dagskrá, svokallað þjóðarfrumkvæði. Einnig hefur réttur kjósenda til að hafa áhrif á þátttöku í Evrópusamstarfi verið ofarlega á baugi hér á landi og víðar, nú síðast í Bretlandi þar sem meiri hluti kjósenda greiddi atkvæði með úrsögn úr Evrópusambandinu. Stjórnskipun Íslands einkennist af fulltrúalýðræði. Hér líkt og víðast hvar í öðrum Evrópuríkjum eru þjóðaratkvæðagreiðslur undantekning. Það þarf því að huga vel að samspili fulltrúalýðræðis og hins aukna beina lýðræðis. Spurningin er þá m.a. hvernig og í hvaða skrefum sé hægt að útfæra hið beina lýðræði þannig að það stuðli að betri stjórnarháttum og taki á mögulegum veikleikum fulltrúalýðræðisins. Til að einfalda málið má segja að við stöndum frammi fyrir þremur meginvalkostum í þessu efni: Í fyrsta lagi væru þá engar breytingar á stjórnarskrá. Þjóðaratkvæðagreiðslur yrðu um lög frá Alþingi ef forseti synjaði þeim eins og verið hefur. Enginn vissa er um það hvenær forseti á hverjum tíma beitir því valdi sínu. Ennfremur gætu stjórnvöld á hverjum tíma ákveðið ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin stór mál eins og við þekkjum. Reynslan frá 2012 hræðir vissulega. Þátttaka var ekki í samræmi við væntingar. Spurningar voru að sumu leyti loðnar og því hægt að deila um hvað niðurstaðan þýddi. Tímasetningin á þjóðaratkvæðagreiðslunni var vanhugsuð. Mörgum þingmanninum þótti sem meiri hlutinn á þeim tíma væri að reyna að stilla Alþingi upp við vegg, sem rímar við það sem hv. þingmaður var að tala um áðan. Það mætti því sjálfsagt reyna að skapa betri ramma utan um slíkar ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur sem allir flokkar mundu skuldbinda sig til að fara eftir. Í öðru lagi má hugsa sér að gera lágmarksbreytingar á stjórnarskrá, varfærnar breytingar, fyrst og fremst nánari útfærslu á synjunarvaldi kjósenda. Fyrirliggjandi tillögur sem við ræddum fyrr í dag eru í þeim anda. Þar er kjósendum færður réttur til að efna til þjóðaratkvæðagreiðslna um nýsamþykkt lög. Í vissum skilningi er verið að nútímavæða málskotsrétt forseta þar sem hann hefur orðið að einhvers konar millilið sem spyrja má hvort þörf sé á. Líkt og þekkist í sumum löndum, t.d. Danmörku og Slóveníu, er sá varnagli í tillögunni að til þess að hnekkja lögum nægir ekki einfaldur meiri hluti heldur þarf sá meiri hluti að endurspegla tiltekið lágmark kjósenda á kjörskrá. Þannig er þeirri hættu afstýrt að lítill hópur kjósenda stöðvi löggjöf fulltrúasamkomunnar vegna áhugaleysis fjöldans. Í þriðja lagi mætti hugsa sér að ganga lengra og færa kjósendum rétt til að setja mál á dagskrá, þ.e. þjóðarfrumkvæði, og eftir atvikum knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu um slíkar tillögur. Finnar hafa nýlega bætt slíku ákvæði í sína stjórnarskrá en þó þannig að þingið hefur það í hendi sér hvort mál hljóti afgreiðslu eður ei. Í Sviss hefur hins vegar slíkt þjóðarfrumkvæði þekkst frá því á nítjándu öld en einungis varðandi stjórnarskrárbreytingar, ekki önnur lög. Ýmis ríki Bandaríkjanna hafa einnig slíkt í sínum reglum, t.d. Kalifornía, um þetta efni. Hér getur verið um mikið inngrip í fulltrúalýðræði að ræða því að stjórnmálaflokkarnir hafa þá ekki lengur sama vald á því hvaða mál komast á dagskrá stjórnmálanna. Ég tel afstöðu stjórnarskrárnefndar sem við ræddum fyrr í dag skynsamlega, að láta við það sitja að þessu sinni að gera tillögu um nánari útfærslu synjunarvaldsins og færa frumkvæðið að því að stöðva löggjöf til kjósenda. Við fáum þá tækifæri til að meta hver áhrif af slíkum breytingum verða á stjórnmálin í landinu áður en lengra er haldið. Svo ég nefni aftur dæmi frá Danmörku hefur minni hluti þingmanna, einn þriðji, einungis beitt málskotsrétti sínum einu sinni en tilvist þessa möguleika er talinn hafa haft jákvæð áhrif á samvinnu þingmanna þvert á flokka í stórum málum. Í Slóveníu hins vegar sáu menn sig knúna til að draga í land og afnema slíkan rétt þingmanna því að hann var að margra mati misnotaður til að klekkja á ríkisstjórn við fyrsta tækifæri. Enginn veit hvað framtíðin ber í skauti sér en það er ekki ólíklegt að beinu lýðræði eigi eftir að vaxa fiskur um hrygg. Ég tel það nauðsynlegt. Við þurfum hins vegar ekki endilega að taka stökk fram á við í þeim efnum heldur getum fikrað okkur áfram og innleitt breytingar í áföngum. Hér minni ég enn og aftur á álit Feneyjanefndarinnar sem kom til okkar. Með sama hætti ráðlagði hún Finnum að draga úr þeim breytingum sem þeir ætluðu sér að fara í og þeir hættu við.
Virðulegi forseti. Það er rétt að taka undir með öðrum sem hér hafa talað um að þjóðaratkvæðagreiðslur verði vaxandi og þurfa að fara fram í vaxandi mæli. En það er mikilvægt að finna þeim rúm þannig að þær raski ekki heldur þeim mikilvæga árangri sem við höfum náð með þingræði og þingræðiskerfi. Það verður að vera áfram eftirsóknarvert fyrir kjósendur að mæta á kjörstað og kjósa fólk til þings. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru líka þannig að þær er hægt að misnota með margvíslegum hætti. Við heyrum oft sagt t.d. að í þjóðaratkvæðagreiðslunni um stjórnarskrána 2012 hafi þjóðin samþykkt nýja stjórnarskrá. En þar var ekki spurt um það heldur var spurt hvort þjóðin vildi fá frumvarp byggt á tillögum stjórnlagaráðs lagt fyrir Alþingi. Sá ríkisstjórnarmeirihluti sem þá var við völd stóð við það og skilaði því verki til þingsins. Málið dagaði hins vegar uppi hér. Ég tel að sú ákvörðun þjóðarinnar bindi okkur áfram í stjórnmálunum en við eigum að gæta þess að oftúlka ekki eða rangtúlka vilja þjóðarinnar þegar við drögum ályktanir af þjóðaratkvæðagreiðslum. Annað dæmi um hættulega þjóðaratkvæðagreiðslu er þjóðaratkvæðagreiðslan í Bretlandi þar sem fólki var boðið upp á að velja að fara út úr tilteknu ástandi án þess að vita hvað tæki við. Fólk sagði já við því að fara út úr tilteknu ástandi. En nú er komið upp gríðarlegt óvissuástand þar sem ríkisstjórn Bretlands heldur, eftir þriggja mánaða ráðleysishjal, hugarflæðisfund um hvað gæti mögulega tekið við, en er með tvennt algerlega ákveðið; að þjóðin fái ekki að ákveða hvert framhaldið verði og að ekki verði lagt fyrir þingið hvert framhaldið eigi að vera. Það er mjög öfugsnúið. Ef þú býður fólki á annað borð upp á þjóðaratkvæði áttu að bjóða því upp á afmarkaði kosti. Allt þetta er eitthvað sem við þurfum að læra af í framhaldinu.
Hæstv. forseti. Ég get tekið undir ýmislegt af því sem hv. þm. Árni Páll Árnason sagði hér áðan. Það er nefnilega svo að þó að hugmyndin um aðkomu þjóðarinnar með beinum hætti í þjóðaratkvæðagreiðslum kunni að hljóma vel í fyrstu felur hún ekki í sér einhlíta lausn á öllum vandamálum. Ég er sammála því sjónarmiði sem hér hefur komið fram að þingræðið og fulltrúalýðræðið verði áfram grunnstoð í stjórnskipun okkar. Ég hef hins vegar margoft á þessu kjörtímabili og því síðasta lýst því í umræðum að ég teldi rétt að gefa þjóðaratkvæðagreiðslum meira rými og sterkari stöðu í stjórnarskrá okkar en nú er. Nú er gert ráð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslum í ákveðnum tilvikum, þ.e. ef um er að ræða synjun forseta og í nokkrum sértækum atriðum öðrum. Þess vegna hef ég unnið af heilindum að þeirri tillögu sem var til umræðu fyrr í dag og er hluti af frumvarpi hæstv. forsætisráðherra. Sú tillaga er auðvitað ekki skrifuð nákvæmlega eins og ég vildi hafa hana heldur er málamiðlun milli ólíkra sjónarmiða. En ég tel hins vegar að með því að gefa kost á bindandi þjóðaratkvæðagreiðslum í þeim tilvikum sem þar eru tilgreind værum við að stíga mjög stórt skref í því að auka vægi beins lýðræðis í landinu, þó með þeim hætti að ákveðnar kröfur eru gerðar bæði um að það sé víðtækur áhugi á málefninu og víðtæk krafa um að slík atkvæðagreiðsla fari fram og eins lágmarksskilyrði um [[Forseti hringir.]]stuðning við niðurstöðu svo hún sé bindandi. Í því sambandi eru nefnd ákveðin prósentumörk sem ég held að [[Forseti hringir.]]geti verið rýmileg frá báðum sjónarmiðum, bæði þeirra sem óttast að það verði taktík [[Forseti hringir.]]að sitja heima og eins hjá þeim sem óttast að litlir minnihlutahópar [[Forseti hringir.]]geti ráðið of miklu um niðurstöðuna ef almennt áhugaleysi er ríkjandi.
Forseti vill biðja hv. þingmenn um að gæta að tímamörkum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir frumkvæðið að þessari umræðu. Hér er um að ræða alveg gríðarlega aðkallandi umræðuefni. Ég tek undir með fyrirspyrjanda í því efni að við þurfum að gæta að því að þjóðaratkvæðagreiðslur eru rétt eins og annað það sem lýtur að því að ná markmiðum lýðræðisins verkfæri en ekki markmið í sjálfu sér. Þess vegna er brýnt að halda stóra markmiðinu alltaf til haga, að það hlýtur að vera okkar meginmarkmið - og það er mikilvægt fyrir okkur sem erum hér handhafar fulltrúalýðræðisins - að hafa það markmið að leiðarljósi alla daga að styrkja lýðræðið og vera meðvituð um að allt vald kemur frá þjóðinni, beint eða óbeint. Það gerir það líka gagnvart fulltrúalýðræðinu. Hér hefur verið vikið að nokkrum afar mikilvægum þáttum. Í fyrsta lagi það sem lýtur að frumkvæðinu að þjóðaratkvæðagreiðslum. Hvaðan á krafturinn að koma til að gera kröfu um þjóðaratkvæðagreiðslur? Það er auðvitað eitthvað sem hefur verið rætt árum og áratugum saman. Að þjóðin sjálf eigi að geta kallað eftir slíku. Og jafnvel minni hluti þingsins. Það er eitthvað sem hefur verið unnið að núna í tillögum um breytingar á stjórnarskránni. Í öðru lagi vil ég nefna mikilvægi þess að það séu skýrir kostir fyrir hendi. Hv. þingmaður, málshefjandi, vék að því líka hversu mikilvægt það er. En ég vil líka segja: Ef við erum að tala um að styrkja lýðræðið yfir höfuð yrðum við að gæta að því að styrkja fulltrúalýðræðið líka. Hér erum við með ákveðna og skilgreinda brotalöm á fulltrúalýðræðinu sem er ójafnvægi í atkvæðisrétti milli landshluta, sem skiptir máli að laga. Það skiptir líka máli að gæta að jafnrétti til náms því að menntun er líka grundvallaratriði í sterku lýðræðissamfélagi og ekki síður sterkir fjölmiðlar og sterkt Alþingi [[Forseti hringir.]]gagnvart framkvæmdarvaldinu. Allir þessir þættir eiga að vera jafnstæðir þegar við erum að tala um að styrkja lýðræðið.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir umræðuna sem er mikilvæg og einkar viðeigandi að hún skuli eiga sér stað í dag í beinu framhaldi af framlagningu og umræðu um tillögur hæstv. forsætisráðherra um stjórnarskipunarbreytingar. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru ekki það sama og þjóðaratkvæðagreiðslur. Málshefjandi kom ágætlega inn á að eðli þjóðaratkvæðagreiðslna er mismunandi eftir því í hvaða tilgangi þær eru ákveðnar og hver ákveður þær. Reynslan frá öðrum löndum er margvísleg, eins og fleiri þingmenn hafa farið yfir hér á undan mér. Þótt Sviss sé eins konar mekka þjóðaratkvæðagreiðslna, og beins lýðræðis samþykktu engu að síður einhverjir hlutar landsins ekki kosningarrétt fyrir konur fyrr en 1971. Þjóðaratkvæðagreiðslur er því ekki óskeikult verkfæri. Í Kaliforníu er oft talað um dæmi um erfiðar niðurstöður sem bundið hafa hendur stjórnvalda í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslna. En ég tel að þjóðaratkvæðagreiðslur séu samt mikilvægur hluti af beinu lýðræði. Beint lýðræði er framtíðin. Aukin bein þátttaka í lýðræðinu fylgir aukinni menntun, aukinni getu í gegnum tækni o.s.frv. Þá skiptir máli að hefja ferðina rétt. Ég tel mjög mikilvægt að Alþingi geti við ákveðnar aðstæður vísað mjög stórum málum eða grundvallarmálum til þjóðaratkvæðagreiðslu. Mér finnst líka mjög mikilvægt að almenningur hafi einhverja leið [[Forseti hringir.]]til þess að kalla eftir þjóðaratkvæðagreiðslu eða málum á dagskrá. [[Forseti hringir.]]En síðan á líka að vera einhvers konar öryggisventill í ákveðnum tilfellum, [[Forseti hringir.]]eins og þegar Alþingi fór í raun gegn ákvörðun sinni varðandi aðildarviðræður við ESB.
Forseti vill aftur vinsamlega biðja hv. þingmenn um að gæta að tímamörkum.
Forseti. Ég vil þakka fyrir þessar umræður. Það er mikilvægt að við skoðum vel hvernig við viljum að framkvæmd þjóðaratkvæðagreiðslna sé háttað og hvað verði síðan um þjóðaratkvæðagreiðslurnar. Það var þannig á síðasta kjörtímabili þegar verið var að undirbúa væntanlega þjóðaratkvæðagreiðslu um aðild að Evrópusambandinu að settar voru mjög skýrar reglur um hvað þarf til til þess að þjóðaratkvæðagreiðsla sé ekki bara bindandi heldur þarf þjóðaratkvæðagreiðslu líka að vera þannig háttað að hún sé framkvæmd af upplýstum almenningi. Það er mjög mikilvægt. Jafnframt er mjög mikilvægt að spurningarnar séu þannig orðaðar að þær séu ekki leiðandi. Það er mjög mikilvægt að hafa í huga ítarefni sem þarf að fylgja spurningunum og langbest að það sé hlutlaus aðili sem sér um það, t.d. Félagsvísindastofnun Háskólans, Siðfræðistofnun, þannig að ekki sé hægt að varpa skugga á neinn hluta framkvæmdarinnar. Þegar við tölum t.d. um þjóðaratkvæðagreiðslu um flugvöllinn átti sér stað ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla hjá Reykjavíkurborg sem Reykjavíkurborg telur sig hafa framfylgt. Síðan er kallað eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um staðsetningu flugvallarins og þá verður maður að spyrja sig: Ef við ætlum að fara út í svona þjóðaratkvæðagreiðslur, þar sem ákveðinn popúlismi er í gangi á þinginu, eigum við þá t.d. að leggja fram þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort við viljum hafa Vaðlaheiðargöng? Er það ekki málefni sem skiptir alla þjóðina líka máli? Við verðum að passa okkur á að láta þjóðaratkvæðagreiðslur ekki fara að snúast í ranghverfu sína. [[Forseti hringir.]]Ég mundi vilja óska þess að ég gæti talað miklu meira um þetta mál [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]en því miður er tíminn knappur og bið ég virðulegan forseta velvirðingar á því að hafa farið yfir tímamörk mín.
Forseti tekur þetta til greina og segir bara allt í lagi, hv. þingmaður.
Frú forseti. Ég vil þakka fyrir þessa umræðu. Það kom fram hjá málshefjanda að hún væri sprottin vegna tillögu til þingsályktunar um að fram fari þjóðaratkvæðagreiðsla um að flugvöllurinn verði áfram í Vatnsmýrinni. Það má segja, vegna þess að málshefjandi tekur þetta atriði sérstaklega til, að sú tillaga um þjóðaratkvæðagreiðslu sé kannski í framhaldi af tvennu. Hún er í framhaldi af því að það er alls ekki ljóst að gerningur sem var framkvæmdur hér árið 2013 standist lög. Það hafa fremstu lögspekingar komið fram með. Hún er líka sett fram vegna þess að fram fór skoðanakönnun þar sem 70 þúsund manns yfirlýstu þann vilja sinn að flugvöllurinn yrði áfram í Vatnsmýrinni og það var ekkert gert með álit þessara 70 þúsunda. Það skýtur skökku við, finnst mér, þegar Pírata stíga á stokk, talsmenn þjóðaratkvæðagreiðslna, [[Gripið fram í.]]og finna að því - og hér heyrist í heilagri kú Pírataflokksins, [[Gripið fram í.]]hv. þm. Birgittu Jónsdóttur. Ég bið um [[Gripið fram í.]]að ég verði ekki truflaður, frú forseti, við það sem ég er að segja því að ég hef orðið. [[Gripið fram í.]]Frú forseti, ég verð að biðja [[Skárra að vera heilög kýr.]]um meiri tíma því að það heyrist ekki mannsins mál fyrir þessum hv. þingmanni [[Forseti hringir.]]
Ótrúlegur dónaskapur.
Forseti vill biðja hv. þingmenn að vera ekki með samtal. Hv. 10. þm. Suðvest. er með orðið.
Takk fyrir, frú forseti. Það er auðvitað mikilvægt bæði hvaðan krafan um þjóðaratkvæði kemur og að spurningarnar sem lagðar séu fyrir séu algerlega kýrskýrar. Í skoðanakönnunum sem haldnar hafa verið, ekki kannski þjóðaratkvæðagreiðslum, hefur oft vantað upp á þennan skýrleika. Þess vegna er spurningin sem er sett fram í þessari tilgreindu tillögu til þingsályktunar algerlega skýr. [[Forseti hringir.]]Ég ítreka ósk mína um það, frú forseti, að ég fái að vinna upp þann tíma sem fór í truflunina. [[Forseti hringir.]]Ég verð samt að segja að við þann málatilbúnað sem hér er hafður uppi [[Forseti hringir.]]leitar hugur minn í gamla Stuðmannatextann [[Forseti hringir.]]þar sem segir: „Bara ef það hentar mér.“
Að gefnu tilefni vill forseti biðja hv. þingmenn að gæta orða sinna og uppnefna ekki aðra hv. þingmenn úr ræðustól. Það er eitthvað sem við temjum okkur að gera ekki.
Hæstv. forseti. Í framhaldi af því sem ég var að fjalla um áðan þá vil ég undirstrika að mín nálgun gagnvart þessum efnum er sú að við eigum að stíga varfærin skref í þessa átt. Í tillögum stjórnlagaráðs sem margir hafa vitnað til er gert ráð fyrir fleiri leiðum til að kalla fram þjóðaratkvæðagreiðslur en hér liggur fyrir í frumvarpsformi og eins er gert ráð fyrir ákveðnu, getum kallað það samspili þjóðaratkvæðagreiðslu og þings í ákveðnum tilvikum. Ég held að þegar við tölum um grundvallarbreytingar af þessu tagi þá eigum við að stíga varlega til jarðar. Ég tel að í framhaldinu, ef tillögur af því tagi sem nú liggja fyrir ná fram að ganga, þá væri hugsanlega hægt að skoða möguleika á útvíkkun síðar. Hins vegar held ég að sú ráðstöfun að heimila í stjórnarskrá tilteknum hluta kjósanda að krefjast þjóðaratkvæðagreiðslu í ákveðnum tilvikum um lög sem samþykkt hafa verið á Alþingi með ákveðnum undanteknum og um tilteknar tegundir þingsályktunartillagna geti verið mikilvæg og sé í raun og veru betra form en að fela forseta Íslands einum að meta í tilviki lagafrumvarpa hvort efna skuli til þjóðaratkvæðagreiðsla. Það er auðvitað rétt eins og hefur komið fram hér að í tillögum okkar sem sátum í stjórnarskrárnefnd var ekki gert ráð fyrir að 26. gr. um [[Forseti hringir.]]málskotsrétt forseta félli niður, en ég held hins vegar að komi til þess [[Forseti hringir.]]að almenningur geti krafist þjóðaratkvæðagreiðslu með formlegum og bindandi hætti mundi [[Forseti hringir.]]26. gr. sennilega núllast út í tímans rás.
Frú forseti. Flestir eða allir stjórnmálaflokkar hafa, í það minnsta í orði, haft þá afstöðu að æskilegt væri að auka vægi þjóðaratkvæðagreiðslna og að þannig megi efla lýðræðið. Mér finnst þó mikilvægt að muna að þjóðaratkvæðagreiðslur eru tæki en ekki markmið og tek þar undir með hv. málshefjanda. Til þess að þetta tæki stuðli að lýðræði eða leiði okkur að niðurstöðu í deilumálum skiptir máli hvernig því er beitt. Stjórnvöld víða um lönd hafa þannig tilhneigingu til að nota þjóðaratkvæðagreiðslur ekki til að leita svara heldur til að fá fram þá niðurstöðu sem þau vilja í pólitísku skyni. Þess vegna skiptir öllu máli hver fær að setja fram spurninguna og ráða orðalagi hennar. Til að þjóðaratkvæðagreiðslur virki sem lýðræðislegt afl verða allir aðilar að vera sáttir við orðalagið, annars verður bara rifist um hvað niðurstaðan merki í raun. Um það þekkjum við mörg dæmi bæði hér heima og erlendis. Hér á landi hefur mest verið rætt um þjóðaratkvæðagreiðslur út frá rétti manna til að synja lögum frá Alþingi. En þar með er bara verið að bregðast við ákvörðunum löggjafans í stað þess að almenningur geti komið málum á dagskrá. Fyrirmynd að því kerfi má finna í Sviss en þar höfum við séð atkvæðagreiðslur sem ætlað er að vekja umræður, svo sem nýlega kosningu um borgaralaun, en einnig atkvæðagreiðslur sem sprottnar eru af útlendingaandúð. Aðferðin er því hvorki góð né vond í sjálfri sér, hún er fyrst og fremst tæki.
Virðulegi forseti. Ég held að það dugi að svara hv. 10. þm. Suðvest., Þorsteini Sæmundssyni, vegna þess að hann fór einmitt inn á atriði sem eru þess virði að ræða í þessari umræðu. Ég veit að ég hef ekki nægan tíma og við höfum ekki nægan tíma til að fara nógu vel yfir þetta allt saman, en þar sem hv. þingmaður nefndi 70 þúsund undirskriftir til stuðnings þess að hafa þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta, þá tek ég fram að ég styð það. Enda sendi ég bréf til annars hv. flutningsmanns þessarar tillögu þar sem ég lýsti útgáfu af henni sem ég mundi vera með á, sem fjallaði um þjóðaratkvæðagreiðslu um þetta mál en væri hins vegar þannig að það væri eitthvert verkefni fyrir hendi. Spurningin í þeirri tillögu sem hv. þingmaður talar um er skýr. Svarið er það hins vegar ekki. Það er einfalt já/nei svar og ekkert meira um það hver eigi að gera hvað næst. Ef menn ætla að hafa einhver raunveruleg áhrif á flugvallarmálið þarf að gera eitthvað og við vitum hvað það er. Það þarf að endursemja við borgina. Ég mundi því leggja til að tillagan fæli í sér að fela hæstv. innanríkisráðherra að endursemja við borgina og binda þá ákvörðun við atkvæði þjóðarinnar. Það væri þjóðaratkvæðagreiðsla sem hefði raunveruleg áhrif. Það væri á þann hátt bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla og ég skal glaður vera meðflutningsmaður á slíku máli. Bara til að hafa það á hreinu. Hv. þingmaður fór líka yfir þær 70 þúsund undirskriftir vegna þess að ég nefndi að það væri mikilvægt hvaðan ákvörðunin kæmi. Það er vegna þessara undirskrifta sem ég mundi vera með á slíku máli, vegna þess að ég viðurkenni að þarna eru 70 þúsund undirskriftir og ákallið er skýrt. Málið er vissulega umdeilt. Þetta er sama afstaða og ég hef gagnvart því að styðja þjóðaratkvæðagreiðslu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu. Ákallið er mjög skýrt og hefur margsinnis verið gert mjög skýrt. Ég hygg að við hv. þingmenn séum ekkert ósammála um hvað það er sem við viljum gera heldur hvernig við viljum gera það. Ég er ekki til í að fara að draga kjósendur á kjörstað undir þeim formerkjum að þeir hafi völd sem þeir hafa ekki. Ég vil gefa þeim valdið. Ég vil að þeir hafi valdið sjálfir og ákveði eitthvað. Og það er ekki nóg að spurningin sé skýr heldur þarf svarið og afleiðingar [[Forseti hringir.]]svarsins líka að vera skýrt. Það er grundvallaratriði. Hv. þingmaður lýkur ræðu sinni á að vitna í söngtexta og segir: Bara þegar mér hentar. [[Forseti hringir.]]Nei, virðulegi forseti. Það er tilfellið við ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðslur, það er ekki tilfellið við bindandi.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Hún hefur varpað kastljósi á málið frá ýmsum sjónarhornum, án þess að menn hafi orðið sammála um eitt eða neitt, annað en að beint lýðræði sé eitthvað sem við þurfum að auka. Það er spurning hvaða leið við förum að því. Þjóðaratkvæðagreiðslur eru sannarlega tæki til þess. Mér finnst umræðan hafa farið svolítið út um víðan völl. Í Sviss, eins og margir hafa bent á, er mjög löng reynsla af slíku fyrirkomulagi. Þar hefur þróunin orðið sú á síðari árum að þjóðaratkvæðagreiðslurnar eru með þeim hætti að niðurstöður þeirra fara síðan til ríkisstjórnarinnar til úrvinnslu. Það er hins vegar talið mikilvægt að spurningarnar séu skýrar til þess að sú afurð sem kemur úr þjóðaratkvæðagreiðslunni sé leiðbeinandi fyrir viðkomandi framkvæmdarvald til að framkvæma það sem þarf að gera. Af því að hér hefur verið minnst á Reykjavíkurflugvöll þá gæfi til að mynda þjóðaratkvæðagreiðsla um Reykjavíkurflugvöll mjög skýr fyrirmæli frá þjóðinni ef niðurstaðan væri að innanlandsvöllurinn ætti að vera þar, í viðræðum um aðalskipulag Reykjavíkurborgar. Ef Reykjavíkurborg ein telur að hún eigi að hafa valdið þrátt fyrir yfirlýstan vilja þjóðarinnar til annars hlýtur að þurfa að hugsa upp á nýtt hér inni með hvaða hætti það sé, þannig að ég held að hún mundi hjálpa við slíkar afgreiðslur. Hins vegar vil ég að lokum segja að ég held að við eigum að feta þessa för inn í auknar þjóðaratkvæðagreiðslur, beint lýðræði, varlega. Ég held að við eigum að hlusta á þá sérfræðinga sem hér hafa talað frá Feyneyjanefndinni [[Forseti hringir.]]sem ráðlögðu bæði okkur að fara varlegar en menn ætluðu á síðasta kjörtímabili, sem og Finnum, og [[Forseti hringir.]]þróa þá för með þeim hætti til að mynda sem við lögðum til og stjórnarskrárnefndin lagði til fyrr í dag og við ræddum um í frumvarpi til breytinga á stjórnarskránni.
Virðulegi forseti. Ég ætla aftur að bera fram kvörtun sem ég hef stundum borið fram í lok sérstakra umræðna. Hún er sú að mér þykja þessar umræður allt of stuttar. Það er undantekningarlítið barið í bjöllu áður en menn ná að segja það sem þeir þurfa að segja. Mér þykir þetta mjög gott form umræðu á Alþingi vegna þess að hér taka jafnan allir þingflokkar þátt og þó að við séum ekki endilega alltaf sammála í lokin þá finnast mér umræðurnar alltaf áhugaverðar. Þær varpa alltaf nýju ljósi á málin og við fáum að heyra álit svo margra. Mér þykir þetta afskaplega gagnlegt umræðuform, mér þykir mjög vænt um það, en mér finnst bara vera of lítið um það. Mér finnst að það ætti í það minnsta að tvöfalda þann ræðutíma sem hver hv. þingmaður fær til að tala undir þessum dagskrárlið.
Heyr, heyr.
Frú forseti. Mig langar að taka undir með hv. þingmanni Helga Hrafni Gunnarssyni. Þetta er eitt af þeim umræðuformum á Alþingi sem mér finnst hvað skemmtilegast vegna þess að hér taka allir þátt, umræðunni er yfirleitt komið á með tiltölulega skömmum fyrirvara þannig að það er oft hægt að bregðast vel við dægurmálum og hér verður miklu meira samtal en nokkurn tíma getur orðið í dagskrárliðnum um störf þingsins þar sem eru meiri mónólógar frá þingmönnum og minna um viðbrögð. Mig langar því að beina því til frú forseta að koma því áleiðis til forsætisnefndar að þetta sé eitthvað sem eigi að hafa í huga og mögulega endurskoða þingsköp Alþingis því að ég held að þetta sé umræðuliður sem megi svo sannarlega við því að verða lengri.
Forseti mun koma þessu áleiðis til forsætisnefndar en mun fara eftir þeim skýru tilmælum sem hún hefur í þessum stól þangað til varðandi tímamörk og annað.
Forseti. Ég vil taka undir með kollegum mínum en líka benda á að nú er þessi vika að líða undir lok og enn eru ekki komnir neinir listar frá ríkisstjórnarflokkunum um hvaða mál á að klára á þessu þingi áður en því lýkur. Við erum að færast óðfluga nær þeirri dagsetningu þegar þingi á að vera lokið og nýtt þing tekur við. Það heyrir til algerra undantekninga, það er algert nýmæli að við eigum að fara að funda á nýjum þingtíma sem hefst annan þriðjudag í september. Ég verð að segja að ég hef orðið fyrir verulegum vonbrigðum með ríkisstjórnarflokkanna því að ekki virðist vera staðið við loforðið sem forseti gaf um að það kæmi ný starfsáætlun áður en þessi vika væri liðin. Ég er orðin mjög uggandi og velti fyrir mér hvort verið sé að notfæra sér þá góðu vinnuhætti [[Forseti hringir.]]sem minni hlutinn hefur sýnt hér undanfarið.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrri nefndaráliti meiri hluta utaríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur. Nefndin hefur fjallað ítarlega um málið og fengið til sín fjölmarga gesti, m.a. frá fulltrúa frá utanríkisráðuneyti, atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti, Bændasamtökum Íslands, Svínaræktarfélagi Íslands, Félagi kjúklingbænda, Neytendasamtökunum, Samtökum atvinnulífsins, Samtökum iðnaðarins, Þórólf Guðnason sóttvarnalækni, fulltrúa frá Samtökum verslunar og þjónustu, frá Matvælastofnun, Karl G. Kristinsson, prófessor í sýklafræðum og aðila frá Samkeppniseftirlitinu, Auði H. Ingólfsdóttur, lektor við Háskólann á Bifröst, og Sigurð Eyberg Jóhannsson, umhverfis- og auðlindafræðing. Auk þess bárust fjölmargar umsagnir frá ýmsum aðilum. Málið hefur því verið vandlega reifað í nefndinni og ýmis sjónarmið verið yfirfarin og rædd ítarlega. Með tillögunni er lagt til að ríkisstjórninni verði falið að staðfesta fyrir Íslands hönd samning milli Íslands og Evrópusambandsins um ívilnanir í viðskiptum með landbúnaðarvörur, í formi bréfaskipta og sem breytingu á bókun 3 við EES-samninginn, sem áritaður var 17. september 2015. Samningurinn tekur til viðskipta með óunnar landbúnaðarvörur og viðskipta með unnar landbúnaðarvörur og felur í sér umtalsverða aukningu á tollfrjálsum innflutningskvótum auk þess sem tollar eru felldir niður á fjölda tollskrárnúmera. Málið er að nokkru tengt frumvarpi til breytinga á búvörulögum, búnaðarlögum og tollalögum, 680. máli, sem nú er til umfjöllunar í atvinnuveganefnd, þ.e. það var tekið til nefndar á milli 2. og 3. umr. í dag, þó svo að það frumvarp taki til talsvert fleiri þátta en lögfestingar samningsins. Með samningnum er m.a. samið um gagnkvæma niðurfellingu tolla í viðskiptum milli Íslands og ESB á yfir 340 tollskrárnúmerum. Ekki báru allar vörur á þessum númerum tolla á Íslandi og er því um að ræða raunverulega niðurfellingu tolla á yfir 100 tollskrárnúmerum sem áður báru tolla. Að auki er samið um lækkun tolla á yfir 20 tollskrárnúmerum. Samningurinn felur einnig í sér aukinn kvóta fyrir lambakjöt, pylsur, skyr, smjör og nautakjöt til ESB-landa og nýjan kvóta fyrir svínakjöt, alifuglakjöt, unnið lambakjöt og ost. Kvótarnir verða innleiddir í skrefum á fjórum árum. Í flestum flokkum er um að ræða fulla gagnkvæmni að því leyti að ívilnanir sem eru veittar eru sambærilegar milli samningsaðila. Það á þó ekki við um lambakjöt, skyr og smjör þar sem enginn kvóti er veittur fyrir flutningi frá Íslandi til ESB-landa á þessum vörum. Þá er kvóti fyrir innflutning á alifuglakjöti, svínakjöti, pylsum og osti til Íslands hærri en fyrir flutning frá Íslandi til ESB-landa. Þó svo að um sé að ræða aukningu á innflutningskvóta kom fram á fundi nefndarinnar að í mörgum tilfellum væri ekki um að ræða raunaukningu frá núverandi innflutningi. Haldist eftirspurn svipuð þarf til að mynda að flytja inn nautakjöt umfram þann kvóta sem samið er um. Innflutningur á alifuglum er nú þegar svipaður því heildarmagni sem samið er um. Á meðfylgjandi töflu í nefndaráliti má sjá að ostur sker sig að nokkru úr þar sem samningurinn gerir ráð fyrir talsvert hærri kvóta en sem nemur árlegum innflutningi síðustu ár. Nefndin fékk upplýsingar um að það magn er að hluta vegna stóraukins útflutningskvóta fyrir skyr. Þá eru 230 tonn af ostakvótanum sérmerkt upprunamerktum osti enda var lögð áhersla á það í samningaviðræðunum að auka þá fremur kvóta í þeim flokkum sem verið hefur skortur á hér á landi til að milda áhrif á íslenskan landbúnað og auka valmöguleika neytenda. Í samræmi við það eru 200 tonn af alifuglakvóta sérmerkt lífrænum alifugli og útifuglum. Nokkur gagnrýni kom fram á að samningurinn gerði ráð fyrir gagnkvæmni að því leyti að samið væri um sama magn innflutnings frá ESB-löndum til Íslands og frá Íslandi til ESB-landa. Bent var á að innflutningur frá Íslandi hefði ekki áhrif á stóran markað ESB þar sem hlutfall slíks innflutnings af heildarneyslu matvæla væri svo lágt að það mældist vart. Að sama skapi gæti innflutningur frá ESB-löndum haft mikil áhrif á markaðinn á Íslandi þar sem sá kvóti sem samið er um væri nálægt 20% af heildarneyslu. Fyrir nefndinni kom fram að ESB hefði ekki verið tilbúið til að líta til mismunandi stærða markaðar enda fælu samningar sem þessir almennt í sér gagnkvæmni. Eins og þegar hefur komið fram hefur innflutningur í mörgum tegundum verið svipaður því sem nú er samið um og bent var á að líta bæri til þess þegar rætt væri um hugsanleg áhrif af samningnum á íslenskan markað. Þá kom fram fyrir nefndinni að umsamdir innflutningskvótar mundu ekki breytast næstu árin, en heildarneysla matvæla hefur aukist síðustu ár og mun væntanlega gera áfram. Haldist sú þróun áfram þarf væntanlega að mæta þeirri eftirspurn með aukinni framleiðslu innan lands eða auknum innflutningi umfram umsamda kvóta. Fyrir nefndinni var lýst áhyggjum af því að með samningnum væri innlendum framleiðendum gert að keppa á markaði þar sem samkeppnisstaða þeirra væri mjög skekkt. Þannig fengju framleiðendur landbúnaðarvara í ESB mun hærri ríkisstyrki en þekktust hér á landi. Þeir gætu í krafti stærðar sinnar dregið úr framleiðslukostnaði umfram það sem hægt væri að gera hér á landi og þær kröfur sem þeim væri gert að uppfylla væru ekki eins strangar og hér á landi og því ekki jafn kostnaðarsamar og fyrir íslenska bændur. Athugasemdir um skekkta samkeppnisstöðu komu ekki einungis frá landbúnaðinum heldur einnig frá innlendum framleiðendum sem bentu á að þótt tollar á fullunnar vörur væru felldir niður væru enn tollar á það hráefni sem þeir notuðu til framleiðslunnar. Með því væri staða innlendra framleiðenda gerð mun lakari en erlendra keppinauta þeirra. Þá komu fram sjónarmið þess efnis að vegna smæðar íslensks markaðar gætu erlendir framleiðendur frá ESB stundað undirboð á markaði hér og sett vörur á markað á verði sem væri langt undir framleiðsluverði til að tryggja sér markaðshlutdeild. Það gæti skaðað innlendan landbúnað og skekkt verulega samkeppnisstöðu hans enda hafi hann ekki svigrúm til að svara slíkum undirboðum. Einnig var bent á að með niðurfellingu tolla á fullunnum vörum væri samkeppnisstaða innlendra framleiðenda skekkt þar sem áfram væru tollar á því hráefni sem þeir notuðu í framleiðslu sína. Meiri hlutinn telur að tryggja þurfi að viðskiptasamningar verði ekki til þess að skekkja samkeppnisstöðu íslensks landbúnaðar. Mikilvægt er þó einnig að heilbrigð samkeppni sé til staðar. Meiri hlutinn áréttar að bæði Ísland og Evrópusambandið eru aðilar að samningi Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um undirboðstolla og hafa skuldbundið sig samkvæmt honum. Stjórnvöld geta því brugðist við undirboðum, komi til þeirra. Mikilvægt er að hagsmunir neytenda séu hafðir að leiðarljósi við gerð og afgreiðslu tollasamninga. Þeir hagsmunir felast augljóslega í aukinni samkeppni sem skilar sér í fjölbreyttara vöruúrvali og lægra vöruverði. Brýnt er þó einnig að líta til annarra hagsmuna neytenda, t.d. að neytendur viti hver uppruni vöru er og geti tekið upplýstar ákvarðanir við vörukaup, að vara sé örugg, gæði hennar séu tryggð og að horft sé til lýðheilsusjónarmiða. Þá eru almannahagsmunir fólgnir í því að vistspori og kolefnisfótspori sé haldið í lágmarki. Á fundi nefndarinnar um það efni kom fram að innlend framleiðsla skilar sér oft í minna vistspori af landbúnaðarvörum enda bætist þá ekki ofan á mengun af flutningi vara milli landa. Það er þó ekki algilt enda myndast vistspor af flutningi fóðurs, áburðar, ofbeit o.fl. Fyrir nefndinni kom fram að matvælaöryggi á Íslandi væri með því besta í heiminum en víða í Evrópu væri pottur brotinn í þessum efnum. Meðal þess sem kom fram var að víða í ESB væru sýkingar algengari, sýklalyfjanotkun í landbúnaði mun algengari, hærri tíðni baktería sem væru ónæmar fyrir sýklalyfjum og eftirlit ekki jafn virkt og hér á landi. Meiri hlutinn áréttar að reglur um matvælaöryggi eru samræmdar á Evrópska efnahagssvæðinu. Þó eru strangari reglur hér er varða kampýlóbakteríur og salmonellu. Í Evrópu er almennt ekki vöktun fyrir kampýlóbakteríunni og þar gilda einungis reglur um tvær tegundir salmonellu. Hér á landi gilda reglur um allar tegundir salmonellu og ef hún greinist t.d. í alifuglum er öllum fuglum úr eldishópi fargað. Samkvæmt samræmdum reglum er óheimilt að nota sýklalyf í fóður dýra og bannað að nota sýklalyf til vaxtarauka eða til að fyrirbyggja sjúkdóma. Þrátt fyrir þetta fékk nefndin upplýsingar um að sýklalyfjaónæmi hefði greinst talsvert oftar víða í Evrópu en hér á landi og að ástandið væri talsvert verra í sunnanverðri Evrópu. Einnig kom fram að innflutningur á alifuglum og svínakjöti hingað til lands væri að mestu frá öðrum norrænum löndum en að staðan hvað varðar sýklalyfjaónæmi þar væri svipuð og hér á landi. Sýklalyfjaónæmi er þegar bakteríur hafa orðið ónæmar fyrir sýklalyfjum, m.a. vegna óhóflegrar notkunar sýklalyfja. Hafi sýklalyf verið notuð í fóður í fyrirbyggjandi tilgangi eða sem vaxtaraukandi aukast líkur á sýklalyfjaónæmum bakteríum í matvælum. Sýklalyfjaónæmi er sívaxandi vandamál á alþjóðavísu og hefur verið sagt að það sé ein helsta heilbrigðisógnin í heiminum. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur tekið málið upp, Sameinuðu þjóðirnar munu ræða það í haust, það er til skoðunar hjá ESB og á Íslandi er verið að skipa starfshóp með fulltrúum sóttvarnalæknis, Matvælastofnunar, velferðarráðuneytis og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytis til að leita leiða til að sporna við sýklalyfjaónæmi á Íslandi. Mikilvægt er að leita leiða til að bregðast við sýklalyfjaónæmi. Staðan á Íslandi er góð og mikilvægt að tryggja neytendum heilsusamlegar vörur. Ein leið að því markmiði er að tryggja að sambærilegar kröfur séu gerðar til innfluttrar vöru og innlendrar. Önnur er að uppfræða almenning og tryggja að upprunamerkingar á vörum séu skýrar og læsilegar. Einnig er afar brýnt að eftirlit með matvælum sé virkt og skilvirkt og að því sé ekki eingöngu beint að innlendum landbúnaði heldur einnig að innflutningi vara og að landbúnaðarvörum á markaði. Í apríl sl. skipaði sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra starfshóp til að kanna áhrif tollasamnings við ESB og nýrra aðbúnaðarreglugerða frá júní 2016. Starfshópnum var ætlað að meta áhrif samningsins á einstakar búgreinar og þá einkum svína- og alifuglarækt sem og að meta kostnað og áhrif nýrra reglugerða um velferð búfjár á þær búgreinar. Hópurinn lagði fram tillögur í átta liðum þar sem tekið er á mörgum af þeim álitaefnum sem gerð er grein fyrir í áliti þessu og fram komu fyrir nefndinni, m.a. um tollkvóta, jöfnun samkeppnisstöðu innlendra aðila og reglur um heilbrigðiskröfur til landbúnaðarvara. Í áliti meiri hluta atvinnuveganefndar er tekið undir þessar tillögur, en það álit er í fylgiskjali með nefndaráliti meiri hluta utanríkismálanefndar, og því beint til sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að fara gaumgæfilega yfir þær. Svona svo ég dragi þetta saman þá er með þessum samningi samið um niðurfellingu tolla og aukinn kvóta á innflutningi og útflutningi á landbúnaðarvörum. Samningurinn felur í sér hagsbætur fyrir neytendur með auknu vöruúrvali og lægra verði auk þess sem hann felur í sér tækifæri fyrir íslenska framleiðendur. Fyrir nefndinni komu fram mismunandi sjónarmið um samninginn og hugsanleg áhrif hans. Meiri hlutinn áréttar að innflutningskvótar sem samið er um eru mjög svipaðir árlegum innflutningi undanfarin tvö ár. Nauðsynlegt er þó að tryggja að stoðum sé ekki kippt undan matvælaframleiðslu í landinu. Matvælaöryggi á Íslandi hefur verið mikið, sýkingar eru fátíðar og gripið er fljótt og vel inn í komi þær upp. Mikilvægt er að tryggja fæðuöryggi Íslendinga og horfa til allra þátta og áhrifa af samningnum. Verði farið í aðgerðir í tengslum við fyrirliggjandi samning áréttar meiri hlutinn mikilvægi þess að þær verði ekki til að hamla samkeppni heldur verði markaðshvetjandi og til þess fallnar að leiðrétta skekkta samkeppnisstöðu og skapa jafnstöðu íslensks landbúnaðar og íslenskra framleiðenda við erlenda keppinauta. Fyrir nefndinni kom fram nokkur gagnrýni á að ekki hefði verið haft nægilegt samráð við hagsmunaaðila við samningsgerðina og telur meiri hlutinn brýnt að hugað verði að slíku samráði við gerð samninga sem þessara. Þá beinir meiri hlutinn því til utanríkisráðuneytis að huga að því hvort færa eigi forræði á framkvæmd tollasamningsins til fjármála- og efnahagsráðuneytis eins og aðra framkvæmd á tollalögum. Meiri hlutinn leggur til að málið verði samþykkt. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson var fjarverandi við afgreiðslu málsins. Undir meirihlutaálit þetta rita hv. þingmenn Hanna Birna Kristjánsdóttir, Karl Garðarsson, Vilhjálmur Bjarnason, Elín Hirst, Óttarr Proppé, Össur Skarphéðinsson og sú sem hér stendur.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður flutti ræðu sem um margt var mjög fróðleg. Ég lagði sérstaklega eyrun við umfjöllun hennar um notkun sýklalyfja og tíðni baktería sem væri að finna í bústofnum, baktería sem væru ónæmar fyrir sýklalyfjum. Ég var eiginlega að búast við því undir lokin að heyra að hv. þingmaður væri að vara við þessum samningi, en svo var náttúrlega ekki. Hér talaði framsögumaður fyrir málinu. En spurning mín er þessi. Í dag fór fram atkvæðagreiðsla um búvörulög og sitt sýndist hverjum þar. Ég tel að margt hafi verið þar jákvætt að finna og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði studdum margt í þeim samningum og þeim lögum, sátum hjá við annað, en hér er komið að máli sem við erum mjög andvíg. Nú er spurning mín þessi: Að hvaða marki hanga þessi mál saman? Að hvaða marki tilheyra þau að mati hv. þingmanns sama pakkanum? Væri ekki hægt að fara að okkar ráði að láta þetta mál liggja, jafnvel þótt hitt sé afgreitt, og við gaumgæfum betur hvort við eigum að stíga það afdrifaríka skref sem samþykkt þessa máls mundi að mínum dómi hafa í för með sér?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir ágætisandsvar og tilefni fyrir mig að svara þessum hugleiðingum hv. þingmanns. Hann minntist á sýklalyfjanotkun, sýkingarhættu og annað. Við deilum þeim áhyggjum, ég og hv. þingmaður. Við fórum einmitt mjög gaumgæfilega yfir þessi atriði í nefndinni. Við fengum sérfræðinga á því sviði og rýndum þetta mjög vel. En niðurstaða okkar í meiri hlutanum sem undir álitið rita er að þarna sé jú ákveðin hætta á ferðum. En eins og fram kom í ræðu minni áðan fer mikil vinna fram núna hjá Sameinuðu þjóðunum, Evrópusambandinu og í ráðuneytunum okkar til að vinna með þessa stóru heilbrigðisógn. Með auknum innflutningi á matvöru sem við þurfum að fara í, vegna þess að skortur er á ákveðnum tegundum hér á landi og við viljum að neytendur fái aukið vöruúrval og lægra verð, það er sjálfsagt að hugsa í þá átt, þá er lykilatriðið gott eftirlit til að vega upp á móti þessari hættu. Það er vel gerlegt. Við höfum sýnt það hingað til að við erum með mjög góðar stofnanir hér á landi. Við erum með gott fagfólk. Við erum meðvituð um þessa hættu. Við erum með þessar alþjóðlegu stofnanir sem eru að vinna í þessum málum alþjóðlega, þetta er ekkert sérverkefni okkar hér á Íslandi, þetta er ógn úti um allan heim, þessar matvælasýkingar og matvælaöryggi. Jú, ég hef áhyggjur, ég ætla ekki að segja nei við því eins og hv. þingmaður, en ég tel að við getum unnið með þetta og hagsmunirnir séu það [[Forseti hringir.]]miklir að það vegi upp á móti þeirri hættu sem við stöndum frammi fyrir, vissulega.
Hæstv. forseti. Ógn úti um allan heim, ég held að það sé alveg rétt. Þá spyr ég sjálfan mig, hvers vegna í ósköpunum að opna á þá ógn? Hvers vegna að opna allar gáttir hér fyrir innflutningi matvara í ljósi þess sem fram kom í máli hv. þingmanns að um allan heim hafa menn áhyggjur af því sem er að gerast hvað þetta varðar, sjúkdóma í búfé sem við leggjum okkur til munns í okkar fæðu? Hv. þingmaður vísað til umræðu og rannsókna sem fram færu á vegum Evrópusambandsins, á vegum Sameinuðu þjóðanna og annarra alþjóðlegra stofnana, vísaði í samsvarandi umræðu hér heima hjá stofnunum sem sinna þessum málum. Ég hef ekki heyrt betur en sérfræðingar sem gerst þekkja til þessara mála hér vari við því að við höldum út á þessa braut, að opna fyrir aukin viðskipti með kjötvöru sérstaklega og síðan náttúrlega fyrir utan öll hin atvinnutengdu álitamál sem þessu tengjast. Vegna þess að umræðan fer nú fram, athugun og vinna erlendis og hérlendis, þá hefði ég talið fýsilegasta kostinn að við hinkruðum við og flýttum okkur ekki um of, létum alla vega þetta haust líða áður en við hröpuðum að niðurstöðu í þessu máli.
Frú forseti. Eins og ég sagði áðan hef ég mikinn skilning á því að hv. þingmaður vilji fara varlega í þessu máli. En staðan er sú eins og fram kom í ræðu minni að okkur skortir ákveðnar landbúnaðarvörur og við þurfum að flytja þær inn. Okkur er að fjölga sem betur fer og við erum að fá fleiri ferðamenn og suma hluti vantar. Það er sjálfsagt á meðan við getum ekki sjálf annað þeirri eftirspurn að við flytjum slík matvæli inn. Þetta snýst náttúrlega líka um að fólk hafi val, að Íslendingar hafi val, hvað fólk vill kaupa. Ef fólk hefur í höndunum kjöt frá Spáni og Íslandi, þá á það að geta metið það hvorn pakkann það vill kaupa. En þar sem við erum að opna fyrir aukinn innflutning á sumum vörum með þessum samningi þá þurfum við að halda áfram að byggja undir íslenska framleiðslu, auka innlenda framleiðslu þannig að neytandinn hafi þetta val sem ég er að tala um, hann þurfi ekki að kaupa endilega erlendu vöruna ef hann vill frekar kaupa innlenda framleiðslu. Mig langar líka til að svara því úr fyrra andsvari hvað varðar samspil búvörusamninga sem við ræddum fyrr í dag og greiddum atkvæði um og svo þessa tollasamnings. Já, ég held við þurfum að afgreiða þessi tvö mál samhliða vegna þess að þessar breytingar spila saman eins og þingmaðurinn veit. Þarna eru ólík sjónarmið, þarna eru hagsmunir ólíkra hópa. Ég tel að með því að Alþingi afgreiði þessi mál saman séum við að skapa meiri sátt og meiri breidd [[Forseti hringir.]]í landbúnaðarkerfinu okkar varðandi val neytenda á markaði sem er sjálfsagt.
Frú forseti. Mig langar að halda aðeins áfram með það sem hv. þingmenn hættu í umræðunni um sýkingar og sóttvarnir og hættuna sem þessu getur fylgt. Það kom fram í andsvari hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur að lykilatriði sé gott eftirlit. Eins og kemur fram í nefndaráliti meiri hlutans þá er það þannig víða í Evrópusambandslöndum að sýkingar eru algengari og sýklalyfjanotkun í landbúnaði meiri og tíðni baktería sem eru ónæmar fyrir sýklalyfjum hærri. Ég er í sjálfu sér alveg sammála því að gott eftirlit sé lykilatriði þó svo ég sé ósammála því hvað eigi að flytja inn vörur í miklum mæli. En þá kom það fram fyrir nefndinni að það skorti fjármuni til þess hreinlega að taka sýnin. Það hafa ekki verið tryggðir þeir fjármunir sem til þarf til þess að hægt sé að sinna þessu eftirliti. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi engar áhyggjur af því ef þessi samningur verður samþykktur en ekki búið að tryggja fjármagn til þess að hægt sé að sinna eftirliti.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir gott andsvar og áhugavert. Eins og ég sagði áðan er lykilatriði með auknum innflutningi að við gerum ekki minni kröfur en áður, hvort sem um er að ræða innlenda eða erlenda framleiðslu. Við verðum að sjálfsögðu að halda áfram að gera gæðakröfur til matvæla sem við ætlum að neyta. Ég nefndi lýðheilsusjónarmið og annað áðan. Eftirlitið er gott og þarf að vera gott og helst betra en nú er. Eins og hv. þingmaður nefndi þá þarf náttúrlega meiri peninga, við komum alltaf þangað aftur og aftur. Jú, jú, ég hef áhyggjur, en ég horfi á þetta mál sem og önnur mál þannig að þetta sé bara enn eitt verkefnið fyrir okkur sem störfum á Alþingi og förum með fjárlög og erum sífellt að skipta okkur af öllu mögulegu. Mér finnst gott að þingmaðurinn dragi þetta fram og þetta sé skjalfest vegna þess að að sjálfsögðu þurfa auknir fjármunir að fylgja. Við verðum að gera þetta vel og halda góðum gæðum hér og öryggi og tryggja, eins og ég sagði áðan, fyrir hinn almenna neytanda að upprunamerkingar séu skýrar og góðar og það sé ekki eitthvað pínulítið letur og blekkingar í gangi á umbúðum matvæla. Það viljum við ekki.
Frú forseti. Annað sem einnig var rætt í andsvörum milli hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur og hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan var það hvort afgreiða þurfi þessi tvö mál saman, þ.e. búvörulög o.fl. annars vegar og hins vegar þennan tollasamning við Evrópusambandið. Þó svo að auðvitað tengist málin, það eru ýmis atriði sem koma fram í búvörusamningi sem skipta máli einnig inn í þessa umræðu, þannig að ég ætla ekki að neita því að það sé ýmislegt sem tengist þessum tveimur málum, þá er ég algerlega ósammála því að afgreiða þurfi þessi mál saman og tel raunar afar mikilvægt að fresta samþykkt tollasamningsins. Það er einmitt vegna þess að það eru svo óskaplega litlar greiningar sem liggja fyrir á áhrifum samningsins. Vegna þess að hv. þingmaður nefndi að það komi alltaf að því að við þurfum að ræða um peninga og hvað hlutirnir kosta þá langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi engar áhyggjur af því að í rauninni séum við með þessum samningi að skila inn óútfylltum tékka, því að við vitum hvað við erum að fara að gera með [[Forseti hringir.]]búvörulögum en svo ætlum við að fara í alls konar mótvægisaðgerðir líka til að bregðast við [[Forseti hringir.]]samningi sem kemur meira að segja fram í nefndaráliti meiri hluta hv. utanríkismálanefndar [[Forseti hringir.]]að liggja eiginlega engar almennilegar greiningar fyrir á.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum enn og aftur fyrir gott andsvar. Ég ber mikla virðingu fyrir sjónarmiði hennar og skoðunum á því að þessi tvö mál, þ.e. búvörulög og tollasamningur við ESB, þurfi ekki að afgreiðast út saman. Ég er hins vegar á annarri skoðun og tel að svo sé. Ég fór ágætlega yfir það í svari við andsvari hv. þm. Ögmundar Jónassonar áðan. Ég tel að mikilvægt sé að við afgreiðum þessi mál samhliða vegna þess að með því mætum við mjög ólíkum sjónarmiðum sem ríkja um landbúnaðarkerfið okkar, matvælaframleiðslu og annað. Þá náum við vonandi meiri sátt í samfélaginu sem er alltaf jákvætt og betra kerfi en nú er, að mínu mati. Ég ætla ekki að dæma það hvort greiningar hefðu mátt vera ítarlegri af áhrifum samningsins, það getur vel verið að svo sé. Það kemur samt fram í áliti meiri hlutans, þá vísa ég í töflu um innflutning í álitinu, að áhrifin eru ekki eins mikil eins og sumir hafa viljað vera láta. Það munar þarna mestu um innflutning á osti. Skýringin þar er að það er vegna útflutnings á skyri og svo erum við með þessa sérstöku upprunamerktu osta og það er vöntun á nautakjöti, við framleiðum nóg af nautakjöti sjálf. [[Forseti hringir.]]Þessi áhrif eru því lítil. Ég svo sem hef ekki séð kostnaðarmat, eins og þingmaðurinn veit, [[Forseti hringir.]]en ég tel að miðað við þessi litlu áhrif séum við ekki að tala um [[Forseti hringir.]]brjálæðislega háar upphæðir sem við ráðum ekki við. Ég er því mjög sátt við þetta mál og vona að það verði afgreitt.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur frá minni hluta utanríkismálanefndar, sem er raunar sú sem hér stendur. Samningur Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur er, líkt og nafnið gefur til kynna, tollasamningur í kapítalísku efnahagskerfi. Nálgun hans byggist fyrst og fremst á verslunar- og viðskiptahagsmunum en lítið eða ekkert er horft til samfélagslegra eða umhverfislegra þátta. Slík sýn er að mínu mati of þröng og er hætt við að með svo þröngri sýn sé veigamiklum hagsmunum almennings og náttúru fórnað. Ég tel óhjákvæmilegt að gagnrýna hvernig staðið var að gerð þessa samnings, sem í daglegu tali er kallaður tollasamningurinn og ég mun örugglega kalla hann það hér eftir, við Evrópusambandið. Lokið var við gerð samningsins og hann undirritaður af hálfu Íslands án þess að nokkur tilraun væri gerð til þess að greina áhrif hans á íslenskt samfélag, hvorki umhverfisleg, efnahagsleg né samfélagsleg. Þá var lokið við samninginn og hann undirritaður af Íslands hálfu án samráðs við mikilvæga hagsmunaaðila. Eina ferðina enn er það þannig þegar kemur að utanríkismálum, og eins varðandi þennan samning, að Alþingi kemur að gerðum hlut, þ.e. ráðherra er búinn að undirbúa samning og ráðherra er búinn að undirrita hann, og svo er það Alþingis annaðhvort að staðfesta hann eða hafna honum. Alþingi, þ.e. hv. utanríkismálanefnd, hefur ekkert svigrúm. Nefndin gat ekki gert neinar breytingar á hlutum sem við hefðum hugsanlega getað komið okkur saman um að breyta, heldur gildir um þetta líkt og mjög mörg önnur utanríkismál að við komum að gerðum hlut og verðum bara að taka afstöðu til þess hvort við viljum hafna eða samþykkja gerðina. Það finnst mér voðalega bagalegt fyrirkomulag því að ég held að ef Alþingi fengi aðkomu að málum fyrr væri það mjög oft til bóta. Þetta var nú útúrdúr frá því sem ég var að ræða um, þ.e. að ekki hefði verið gerð nein tilraun til þess að greina áhrif samningsins, í það minnsta ekki af hálfu ráðuneyta. Einu tilraunirnar til að greina áhrif samningsins á íslenskt samfélag voru gerðar eftir að skrifað var undir hann. Annars vegar er það mat sem dr. Vífill Karlsson vann fyrir Bændasamtök Íslands um áhrif samningsins á afkomu íslenskra bænda. Niðurstöður greiningar hans benda til þess að án nokkurra mótvægisaðgerða geti tap ólíkra búgreina vegna samningsins hlaupið á hundruðum milljóna króna. Hins vegar er um að ræða skýrslu sem starfshópur sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins vann, en starfshópnum, sem skipaður var eftir undirritun tollasamningsins, var ætlað að meta áhrif hans á einstakar búgreinar, einkum þó svína- og alifuglarækt, auk þess að meta áhrif og kostnað vegna nýrra reglugerða um velferð búfjár sömu búgreina. Fyrir nefndinni kom margoft fram að betra hefði verið að vinna greinargerðir um áhrif samningsins fyrr í ferlinu. Undir það tekur ég heils hugar. Á liðnum árum hefur vitund neytenda um mikilvægi dýravelferðar aukist hratt. Það er mat minni hlutans í hv. utanríkismálanefnd, þ.e. mín, að ekki sé tryggt nægilega vel með samningnum að vörur þær sem hingað kunna að vera fluttar á grunni samningsins séu framleiddar við sómasamlegar aðstæður hvað þetta varðar. Það má hins vegar alla vega nefna eitt atriði til ávinnings af samningnum, þ.e. að hann gefur fleiri færi á innflutningi á upprunamerktum ostum sem ekki eru framleiddir hér á landi. Ættu slíkir ostar því að geta staðið neytendum til boða á lægra verði en verið hefur hingað til eftir gildistöku samningsins og þessir ostar eru ekki í samkeppni við innanlandsframleiðslu. Mér finnst hins vegar mikilvægt að skoða þetta í heildarsamhengi. Margir nefna einmitt þessa upprunamerktu osta sem einn af miklum kostum við samninginn. Það er hins vegar aðeins eitt atriði og mér finnst mikilvægt að við skoðum heildarmyndina. Þó svo að mér finnist Primadonna-ostur og ýmiss konar aðrir ostar ákaflega góðir finnst mér þeir eiginlega ekki nógu góðir til þess að nota þá sem einu réttlætinguna fyrir því að samþykkja þennan samning. Ég tel ókostina í það minnsta vera mun fleiri og mun koma að því nánar síðar. Í áliti meiri hluta utanríkismálanefndar er ítarleg umfjöllun um gagnkvæmni og skekkta samkeppnisstöðu landbúnaðar. Minni hluti nefndarinnar tekur undir öll meginatriði þeirrar umfjöllunar. Mig langar að nefna sem dæmi að fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á að samningurinn gerir ráð fyrir gagnkvæmni þar sem samið er um sama magn innflutnings frá ESB til Íslands og frá Íslandi til ESB. Það er hins vegar ljóst að áhrif innflutnings frá Íslandi á hinn stóra markað Evrópu verða óveruleg vegna þess hversu lítill hann er að umfangi samanborið við heildarneyslu matvæla. Á hinn bóginn gæti innflutningur frá ESB haft mikil áhrif á íslenska markaðinn þar sem sá kvóti sem um er samið er nærri 20% af heildarneyslu okkar. Þá kemur fram í áliti meiri hlutans að ESB hafi ekki verið reiðubúið til að horfa til mismunandi stærða markaða, enda fælu samningar sem þessir almennt í sér gagnkvæmni. Ég verð að segja að af þeim upplýsingum og þeirri umfjöllun dreg ég allt aðra ályktun og niðurstöðu en meiri hluti hv. utanríkismálanefndar. Varðandi skekkta samkeppnisstöðu vil ég sérstaklega ítreka að ábendingar um skekkta samkeppnisstöðu komu ekki einungis frá landbúnaðinum heldur einnig frá innlendum framleiðendum sem bentu á að enn væru tollar á það hráefni sem þeir nota til framleiðslu sinnar á meðan tollar á fullunnar vörur væru felldir niður. Með því væri staða innlendra framleiðenda gerð mun lakari en erlendra keppinauta þeirra. Það á sérstaklega við um ýmsa matvælaframleiðslu og má sérstaklega nefna ísgerð þar sem dæmi. Loftslagsmál eru eitt stærsta viðfangsefni samtímans. Með Parísarsamkomulaginu var kveðið á um að öll ríki skyldu bregðast við til þess að draga markvisst úr losun gróðurhúsalofttegunda, takast á við afleiðingar loftslagsbreytinga og tryggja umtalsvert fjármagn til grænna lausna. Í því ljósi er algerlega óásættanlegt að ekki hafi verið unnin greining á umhverfislegum áhrifum samningsins. Þá eru almannahagsmunir fólgnir í því að vistspori og kolefnisfótspori sé haldið í lágmarki. Mig langar að tengja þetta aðeins við umræðu um búvörusamninga. Þó svo að ég telji að afgreiðsla þessara tveggja mála eigi á engan hátt að hanga saman tel ég að ýmis efnisatriði beggja mála séu tengd og fullkomlega eðlilegt að ræða efnisatriðin í samhengi og setja í samhengi þó svo að það eigi ekki að ráða því hvernig við afgreiðum málið. Í atkvæðagreiðslu í dag um búvörulög og fleira var rætt um tillögur frá meiri hluta atvinnuveganefndar um að ráðist verði í að skoða þætti og úrlausnarefni sem eiga að liggja til grundvallar um stefnumótun til næstu þriggja ára um það sem skoða á. Þar er m.a. heildaráætlun um hlutverk landbúnaðarins í aðgerðum sem snerta loftslags- og umhverfismál þar sem tekið er fram að skerpa þurfi á atriðum í búvörusamningunum sem snúa að umhverfismálum og setja fram markmið og áfanga sem bændur og ríkisvaldið hyggjast vinna sameiginlega að. Meðal þess sem meiri hlutinn er sammála um að mikilvægt sé að skoða og setja eigi svip á endurskoðunina fyrir árið 2019 er vegvísir um minni losun gróðurhúsalofttegunda í landbúnaði. Það finnst mér afar gott. Mér finnst afar gott að það eigi að vera í búvörulögunum, en mér finnst hins vegar mjög miður ef samþykkja á tollasamning við Evrópusambandið þar sem ekki hefur verið gerð nein tilraun til þess að leggja mat á þau umhverfislegu áhrif sem hann hefur. Mér finnst það bara ekki passa að vinna það þannig. Á fundi hv. utanríkismálanefndar var upplýst að innlend framleiðsla skilar sér oft í minna vistspori af landbúnaðarvörum en erlend. Þá kom fram að ef nálgast eigi málið heildrænt verði að taka mið af umhverfissjónarmiðum. Heildrænt í mínum huga er líka það að taka mið af þeim lögum eða þeim ákvörðunum sem við tökum á Alþingi. Bent var á að í vistspori einstaklinga leiki matvæli stór hlutverk, vistspor þeirra sem einungis borða grænmeti er minnst. Ef einstaklingar borða hins vegar kjöt skipti máli hvers konar kjöt það er, sem og hvar og hvernig það er framleitt. Flutningur á matvælum skipti máli en enn meira máli skipti þó hversu ofarlega í fæðukeðjunni dýrið er sem kjötið er af og þar með fóðrið sem þarf til þess að ala það. Fyrir nefndinni kom jafnframt fram að sérstaða íslensks búfjár er alþjóðlega viðurkennd og ræktun þess er hluti af því að viðhalda erfðafræðilegum fjölbreytileika. Íslensk lömb fá aldrei erfðabreytt fóður og áburðarnotkun vegna fóðrunar þeirra er lítil. Einnig kom fram að lambakjöt ætti að koma vel út úr vistferilsgreiningum að því gefnu að fé sé ekki beitt á ofbeitt svæði, þ.e. að beitarstjórnunin sé sjálfbær. Jafnframt var á það bent að almennt megi segja að togstreita sé á milli sjálfbærnihugsunar og frjálsar verslunar. Ég verð svo sannarlega að segja að þessi samningur hugar ekkert að sjálfbærninni, hann hugar bara að verslunarhliðinni. Fyrir nefndinni komu fram upplýsingar um að matvælaöryggi á Íslandi væri með því besta í heiminum. Meðal þess sem kom fram var að víða í ESB væru sýkingar útbreiddari, sýklalyfjanotkun í landbúnaði algengari, tíðni baktería sem væru ónæmar fyrir sýklalyfjum meiri og eftirlit ekki jafn virkt og hér á landi. Einnig kom fram að óheimilt væri að nota sýklalyf í fóður dýra og bannað að nota sýklalyf til vaxtarauka eða til að fyrirbyggja sjúkdóma. Engu að síður fékk nefndin upplýsingar um að sýklalyfjaónæmi hefði greinst talsvert meira í Evrópu en hér á landi og að ástandið væri verra í sunnanverðri Evrópu. Aftur má segja að það kallist dálítið á við það sem rætt var varðandi búvörulög. Þar er einmitt talað um eitt af því sem skapað hefur sérstöðu íslensks landbúnaðar, sem eru m.a. ýmsar ákvarðanir sem teknar hafa verið sem skapað hafa íslenskum landbúnaði sérstöðu sem mun styrkja samkeppnishæfni hans varðandi gæði og hreinleika og að sú sérstaða felist ekki síst í heilbrigðum dýrastofnum, grasfóðrum, lítilli notkun tilbúins áburðar og minni lyfjanotkun og fleiru. Það held ég að sé nokkuð sem við þurfum að standa vörð um. Ég er ekki viss um að við getum gert það jafn vel með þessum samningi. Á Íslandi eru reglur strangari vegna kampýlóbakters og salmonellu. Í Evrópu er almennt ekki vöktun fyrir kampýlóbakter og þar gilda reglur um einungis um tvær tegundir salmonellu. Hér á landi gilda reglur hins vegar um allar tegundir salmonellu og greinist hún í alifuglum er öllum fuglum úr eldishópi fargað. Í umsögn um samninginn vekur sóttvarnalæknir athygli á því að aukinn innflutningur á ferskum landbúnaðarvörum til landsins geti haft í för með sér heilbrigðisvandamál sem íslensk yfirvöld þurfi að vera meðvituð um og tilbúin að bregðast við. Bent er á að samkvæmt áliti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og sóttvarnastofnunar Evrópusambandsins sé útbreiðsla sýkla og sýklalyfjaónæmra baktería ein helsta heilbrigðisógnin sem steðjar að mannkyni. Margir þættir stuðli að útbreiðslu sýkla en einn þeirra sé dreifing með ferskum matvælum, einkum fersku alifuglakjöti. Aftur hef ég áhyggjur af því að erfitt geti orðið að standa vörð um sérstöðu íslensks landbúnaðar, sem byggir m.a. á hreinleika þegar innflutningur eykst. Í umsögn frá sóttvarnalækni segir, með leyfi forseta: „Á Íslandi hefur tíðni matarborinna sýkinga hjá mönnum og sýklalyfjaónæmi verið umtalsvert minni en í flestum nágrannalöndum. Með auknum innflutningi á ferskum landbúnaðarvörum, einkum alifuglakjöti er hætt við að tíðni matarborinna sýkinga muni aukast hér á landi sem og útbreiðsla sýklalyfjaónæmra baktería. Sóttvarnalæknir telur því mikilvægt að samningur Íslands við Evrópusambandið um viðskipti með ferskar matvörur takið mið af ofangreindum áhættum og að í honum verði sett ákvæði sem gefi Íslandi möguleika á að takmarka innflutning á vörum sem sýnt þykir að auka muni ógn við almennt heilbrigði hér á landi.“ Þá kom jafnframt fram fyrir nefndinni að ekki sé kerfisbundið leitað eftir sýklalyfjaónæmi og að ekki sé fylgst með sýklalyfjaónæmi í innfluttum matvælum. Engu að síður séu til rannsóknir sem sýni að minna sé um ónæmi hér á landi. Fyrir nefndinni kom það jafnframt fram að í umræðu um fríverslun sé ekki fjallað um sóttvarnir heldur einungis um aukin viðskipti. Tilhneigingin sé því sú að taka þá hlið ekki inn í umfjöllun um milliríkjasamninga en telja megi líklegt að sú umræða eigi eftir að verða fyrirferðarmeiri í framtíðinni. Það eitt og sér finnst mér vera ástæða til þess að við förum okkur hægt og samþykkjum ekki þennan samning fyrr en við erum búin að greina áhrif hans betur. Hér getur tíminn unnið með okkur frekar en hitt. Þá var bent á að eftirlit skorti með smásölu á ferskum matvælum hér á landi. Fyrir nefndinni kom jafnframt fram að ef sýni finnast í matvælum séu heimildir til að taka vöru af markaði. Það skorti hins vegar fjármagn til þess að hægt sé að hefja slíka sýnatöku. Minni hlutinn telur ljóst að stórauka muni þurfa fjárveitingar til ýmissa þátta eftirlits og sóttvarna, m.a. vegna dýrasjúkdóma og sýklalyfja ónæmra baktería sem fylgt geta hvers kyns innflutningi á matvælum. Minni hlutinn telur ekki hægt að líta svo á að samningurinn tengist óhjákvæmilega frumvarpi um breytingar á búvörulögum o.fl. Ég endurtek að þar með er ekki sagt að það séu ekki fjölmörg atriði sem tengjast, líkt og ég hef farið yfir í ræðu minni, og það er margt sem ég tel að skoða þurfi í samhengi. En ég tel hins vegar engan veginn hægt að líta svo á að afgreiðsla þessara tveggja þingmála þurfi eða eigi að vera tengd, heldur verði þvert á móti að líta til þess að tollasamningurinn er milliríkjasamningur sem ekki verður breytt einhliða af Íslands hálfu, hvernig svo sem breytingar á samningum við bændur og löggjöf hér innan lands kunna að þróast í framtíðinni. Ég tel það því óskynsamlega leið að staðfesta samninginn án þess að heildstætt mat liggi fyrir á margháttuðum áhrifum hans, svo sem umhverfislegum, lýðheilsulegum og efnahagslegum, en ekki síður varðandi samfélagslega þætti eins og byggðaþróun, matvælavinnslu og aðbúnað starfsfólks. Að öðrum kosti er ég hrædd um að það muni þurfa að grípa til ófyrirséðra mótvægisaðgerða með tilheyrandi kostnaði þegar áhrif samningsins fara að koma í ljós. Það er nú þegar viðurkennt að fara þurfa í einhverjar mótvægisaðgerðir, enda bendir meiri hluti hv. atvinnuveganefndar á það í nefndaráliti sínu með frumvarpi til laga um breytingu á búvörulögum og fleiru og meiri hlutinn beinir því til ráðherra að fara gaumgæfilega yfir tillögur starfshóps sem skipaður var af sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra til að kanna áhrif af tollasamningnum við ESB á einstakar búgreinar. Við vitum því að það verða einhver áhrif, við vitum bara ekki hver þau verða. Að öðru leyti vil ég taka undir og vísa til þess álits 2. minni hluta atvinnuveganefndar sem var undirritað af hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, fulltrúa okkar vinstri grænna í atvinnuveganefnd, vegna samningsins sem prentast hér með og fylgir með sem fylgiskjal. Að öllu þessu sögðu leggur minni hlutinn í hv. utanríkismálanefnd til að málinu verði aftur vísað til hæstv. ríkisstjórnar sem láti fara fram heildstæða greiningarvinnu á áhrifum samningsins svo taka megi upplýsta afstöðu til þess hvort hafna beri þessum samningi eða samþykkja hann, með tilliti til heildarhagsmuna íslenskt samfélags og umhverfisins. Undir nefndarálitið skrifar sú sem hér stendur.
Virðulegur forseti. Ég furða mig nokkuð á málflutningi hv. þingmanns og nefndaráliti minni hluta utanríkismálanefndar þar sem varað er sérstaklega við samningi um tolla eða afléttingu tolla við Evrópusambandið á þeim forsendum að þau matvæli sem mögulega verði flutt inn geti mögulega verið sýkt eða borið með sér einhvers konar sjúkdóma til Íslands eða verið framleidd á óæðri hátt en gert er í íslenskum landbúnaði. Nú langar mig að spyrja hv. þingmann hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér, eins og kom fram fyrir nefndinni, að meiri hluti þeirra innfluttu matvæla sem verið er að bæta í hérna í samningnum sé mjög svipaður og sá innflutningur sem hefur átt sér stað síðustu árin frá Evrópusambandinu vegna skorts á viðkomandi tegundum hér á landi, nautakjöti o.s.frv. Hver getur munurinn verið heilbrigðislega eða út frá umhverfissjónarmiðum á vörum sem fluttar eru inn samkvæmt tollasamningi annars vegar og hins vegar vörum sem fluttar eru inn með tollum eða vörum sem eru fluttar inn á undanþágu frá tollum vegna vöruskorts á landinu? Ég furða mig dálítið á þessari röksemdafærslu og þætti gaman að fá meiri dýpt í röksemdir hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég veit ekki betur en verið sé að leggja til aukinn innflutning á ýmsum kjötvörum. Það er ýmislegt sem er nú þegar verið að flytja inn, það er alveg rétt, og auðvitað þurfum við líka að fylgjast því hvernig sú vara er framleidd og hvort það séu sýkingar í þeirri vöru. Það kom fram fyrir nefndinni að það væri meira um slíkar sýkingar í Evrópusambandslöndum. Það kom líka fram fyrir nefndinni að fjármuni skorti til að fylgjast með þessu. Það sem bændur höfðu áhyggjur af var að hér væri verið að auka innflutning og það gæti haft áhrif á atvinnuumhverfi þeirra. Ég held að það sé eitt af því sem við þurfum að taka tillit til. Þá kemur aftur að því hvernig eigi að túlka það sem segir í samningnum. Þar bar mönnum ekki saman um hvort verið væri að tala um kjöt á beini eða beinlaust. Það hefur auðvitað áhrif á hvaða kílóatölur við erum að tala um þegar kemur að innflutningi. Þarna bar mönnum alls ekki saman um það hver væru hin raunverulegu áhrif af þessum samningi. Það er eitt af því sem ég tel að þurfi að fara betur yfir áður en við samþykkjum hann.
Virðulegur forseti. Ég furða mig örlítið enn á þeirri heimsmynd að matvæli framleidd í Evrópusambandinu séu hættulegri en innlend matvæli. Vissulega komu fram ýmsar skoðanir fyrir nefndinni, það voru oft líka hugleiðingar og verið að velta hlutunum fyrir sér. Mér finnst eins og í ræðu hv. þingmanns sé mjög lítið gert úr því að treysta íslenskum neytendum fyrir því að velja sín matvæli, matvæli sem sannarlega eru nú þegar í boði á landinu, þ.e. innflutt matvæli, og hér sé verið að fara, eigum við að segja ansi varlega til þess að vernda neytendur frá því að gera mögulega vitleysur. Mig langaði líka að heyra álit hv. þingmanns á þeirri skoðun sem kom fram fyrir nefndinni að hætta á smiti og sjúkdómum væri fyrst og fremst af umgangi manna og fólks á milli landa. Nú er staðreyndin sú að tugir þúsunda Íslendinga fara til útlanda á hverju ári, jafnvel til Evrópusambandsins þar sem þeir neyta jafnvel matvæla sam framleidd eru í þeim löndum og koma síðan aftur til baka án þess að fara í sóttkví. Milljónir útlendinga koma til landsins án þess að fara í sóttkví og valsa um landið. Mig langaði til þess að fá álit hv. þingmanns á því hvernig tollasamningur um innflutning á matvælum sem að miklu leyti eru þau sömu og nú þegar [[Forseti hringir.]]eru flutt inn getur haft úrslitaáhrif á heilbrigði þjóðarinnar.
Frú forseti. Svo ég byrji á því síðasta. Ég tel að tollasamningur muni nú ekki hafa úrslitaáhrif á heilbrigði þjóðarinnar en líkt og ég kom inn á í ræðu minni áðan þá tel ég það galla við samninginn hvað hann lítur þröngt á málin, þ.e. þar er aðallega eða einvörðungu horft á málin út frá viðskiptalegu sjónarmiði en ekki teknar inn umhverfislegar eða samfélagslegar breytur og það getur þar með haft ófyrirséðar afleiðingar fyrir íslenskt samfélag. Ég tel að þetta þurfi að greina miklu betur áður en við skrifum undir hann. Það kom fram hjá sóttvarnalækni að í framtíðinni muni aukast að skoðuð verði áhrif sýkinga sem borist geta á milli landa. Ég skal ekki að segja, það kann vel að vera að það muni í framtíðinni taka til fleiri þátta en matvæla. Ég skal vera alveg hreinskilin með það að ég held að ef við viljum nálgast málin heildrænt eins og ég vil reyna að gera þá þurfum við, þegar kemur að loftslagsmálunum, ekki bara að hugsa um það hvað við borðum og hvernig matvælin eru framleidd heldur einnig margt [[Forseti hringir.]]fleira í siðum okkar og venjum og þar á meðal [[Forseti hringir.]]kannski hvernig við ferðumst.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir framsögu hennar. Hún mælti fyrir áliti minni hluta hv. utanríkismálanefndar um tillögu til þingsályktunar um staðfestingu samnings Íslands og Evrópusambandsins um viðskipti með landbúnaðarvörur. Mér fannst ræðan um margt mjög athyglisverð. Nú á ég ekki sæti í hv. utanríkismálanefnd né heldur hv. atvinnuveganefnd. Í fyrra andsvari vil ég koma inn á það sem hv. þingmaður byrjaði ræðu sína varðandi verslunar- og viðskiptahagsmuni sem eru undir. Það er auðvitað mjög skýrt og kom skýrt fram í ræðu hv. þingmanns að sér í lagi þegar kemur að loftslagsmálum og umhverfislegum áhrifum og svo hollustuháttum með lýðheilsulegum atriðum, þá metur hv. þingmaður það svo að ekki sé hægt að styðja málið. Ég ætla í fyrra andsvari að spyrja hv. þingmann: Ef við gefum okkur það að við hlutleysum þessa tvo þætti og einblínum á viðskiptahlið samningsins - af því það er einu sinni svo að tollar skekkja hagkvæmni utanríkisviðskipta þannig að efnahagslegur ávinningur af niðurfellingu slíkra tolla er óvefengjanlegur - ef við hlutleysum áhrif loftslags- og umhverfismála, hollustuhátta og lýðheilsu, hver er þá almenn afstaða hv. þingmanns til tolla sem fjáröflunartækis [[Forseti hringir.]]og metur hv. þingmaður það að hún sé óvefengjanleg viðskiptahlið þessa samnings?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Til að byrja með langar mig að segja að mér finnst afar mikilvægt að hlutleysa þetta einmitt ekki og smætta þetta ekki niður í að líta bara á svona samning frá viðskiptalegum sjónarhornum. Ég hef reynt að tala fyrir því á Alþingi að við verðum að skoða málin í heildarsamhengi. Það hef ég reynt að gera og mun halda áfram að gera. Ég held að við verðum að taka málin út frá víðara samhengi en bara hinu viðskiptalega. En til að ég reyni engu að síður að svara spurningu hv. þingmanns varðandi tolla þá hef ég enga sérstaka prinsippskoðun hvað varðar tolla almennt. Ég er alltaf alveg til í að skoða tolla, ég held að stundum geti þeir komið að gagni, stundum sé alveg hægt að færa rök fyrir því að þeir eigi kannski ekki við en það þurfi alltaf að skoða út frá samhengi hlutanna hverju sinni. Þegar um svona mál er að ræða þar sem málið hefur í rauninni samfélagsáhrif, þ.e. það að við breytum tollum og gerum viðskiptasamninga getur haft áhrif á allt samfélagið og allt umhverfið, þá verðum við hreinlega að taka [[Forseti hringir.]]fleiri breytur inn í en bara tolla.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég skal viðurkenna það hér í fyrra andsvari að ég leyfði mér að vera með eins konar fræðilega nálgun á málið til þess að leiða mig inn í seinna andsvar sem snýr að þessum tveimur þáttum. Ég get verið sammála hv. þingmanni að það er auðvitað ekki hægt að hlutleysa þessa tvo stórvægilegu þætti í þessu máli, sem eru loftslags- og umhverfismál og svo hollustuhættir og lýðheilsa. Ég hjó eftir því í dag og kom fram í ræðu hv. þingmanns að hv. þm. Jón Gunnarsson, formaður atvinnuveganefndar, tók vel í að skoða breytingartillögu sem sneri að því að skerpa á atriðum í búvörusamningi sem hníga að markmiðum um minni losun gróðurhúsalofttegunda. Það er jafn eðlilegt að það sé skoðað í viðlíka tollasamningi. Hitt er að ég deili áhyggjum með hv. þingmanni þegar kemur að sýklalyfjanotkun og er einarður stuðningsmaður hollrar innlendrar framleiðslu og matvælaöryggis. Ég ætla að spyrja í seinna andsvari, það kom kannski fram í úrvinnslu nefndarinnar á málinu, hvernig sú nálgun yrði og hvaða aðferðum yrði beitt til að kanna þessi áhrif, umhverfislegu áhrifin, í svona samningi á milli Evrópusambandsins og Íslands. Svo þegar snýr að innfluttri vöru og sýkingarhættu, hvernig [[Forseti hringir.]]aðferðum væri hægt að beita til að koma í veg fyrir það að við værum að flytja inn kjöt sem væri sýktara en við erum að framleiða innan lands?
Frú forseti. Fyrir nefndinni kom fram að það vantaði hreinlega fjármagn nú þegar til að taka sýni úr vörum sem við erum að flytja inn. Það er kannski ein röksemdin sem ég vil færa fram fyrir því að ég tel ekki tímabært að staðfesta þennan samning, að það fjármagn til að mynda sem þarf til að hægt sé að fara í þessa sýnatöku er hvergi tryggt. Það er ekki í fjármálaáætlunum og ekki hefur verið gert ráð fyrir því í fjárhagsáætlunargerð. Það er auðvitað eitt atriði af fjölmörgum sem ég tel hlaðast upp í því af hverju við eigum að fara okkur hægt og fresta því að skrifa undir þennan samning. - Ef hv. þingmaður mundi hvísla að mér hvað var fyrra … [[Það sneri að umhverfis- og loftslagsmálum.]]já, hvernig væri hægt að meta þau. Fram kom fyrir nefndinni að það væri ekkert alveg einfalt mál að gera það, en hins vegar var bent á það, eins og ég fór yfir í ræðu minni, að vistsporið af flutningum matvæla skipti einhverju máli, [[Forseti hringir.]]en enn meira máli skipti hvernig matvælin væru framleidd. Við getum kannski ekki alveg [[Forseti hringir.]]skipað Evrópusambandinu fyrir hvað það eigi að gera í þessum efnum, en við getum þó [[Forseti hringir.]]í það minnsta reiknað út okkar vistspor í þessu efni. [[Forseti hringir.]]Þess vegna fagna ég því sem við ákveðum hér í dag, að fara að greina þetta á Íslandi.