Til svara eru: Ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Herra forseti. Í dag eru nákvæmlega 140 dagar liðnir frá því að hæstv. formaður Framsóknarflokksins kom hér upp nokkuð borubrattur, undir stefnuræðu forsætisráðherra, og hrópaði: Atvinna, atvinna, atvinna. Hann sagði þjóðina standa í miðju stríði í kórónuveirufaraldri og helsta andsvar okkar við því væri að skapa atvinnu. Þetta gaf auðvitað ýmis fyrirheit en við skulum skoða aðeins hvernig málum er háttað í dag. Það eru yfir 26.000 manns atvinnulaus á Íslandi og samt gerðu fjárlög ríkisstjórnarinnar ekki ráð fyrir að atvinnuleysi myndi lækka nema um 1 prósentustig á þessu ári. Nýleg þjóðhagsspá Íslandsbanka sýnir að þetta muni ekki einu sinni nást heldur verði atvinnuleysið töluvert meira í haust en áður var gert ráð fyrir. Sama spá, reyndar fleiri mælingar, sýnir einnig að fjárfesting hins opinbera verði töluvert minni en ríkisstjórnin lofaði. Í skýrslu Samtaka iðnaðarins, sem kom út í gær, var birt falleinkunn. Þar er gagnrýnt hversu lítið er lagt í opinberar fjárfestingar. Þær nægi ekki til þess að ná uppsafnaðri viðhaldsþörf næstu tíu árin. Frá því í vor höfum við í Samfylkingunni kallað eftir því að ríkið nýti góð lánakjör og fjárfestingarsvigrúm til að ráðast í miklu kraftmeiri aðgerðir, auka verðmætasköpun, skapa atvinnu og undirbyggja nýjar útflutningsstoðir. Síðast en ekki síst auðvitað að veita meiri stuðning til heimila sem fara verst út úr kreppunni. Um þetta virðist ekki deilt nema þá helst hjá ríkisstjórninni. Nú væri fróðlegt að fá svör hæstv. ráðherra við því af hverju ekki er að takast að skapa fleiri störf þrátt fyrir loforð um annað. Í öðru lagi: Hvernig stendur á því að fjárfestingar hins opinbera eru ekki að skila sér?
Herra forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta upp. Ég held að við séum algjörlega sammála um að lausnin út úr þeim vanda sem við erum í er að við sköpum eins mikla atvinnu og hægt er, bæði hið opinbera með opinberum fjárfestingum og að örva almenna atvinnulífið. Það erum við að gera með frumvarpi sem er hjá þinginu um skattalega hvata, bæði á yfirstandandi ári og næsta ári vegna grænna fjárfestinga. Ég er sammála hv. þingmanni að við þurfum að gera meira en minna í því. Við verðum að horfa til enn frekari opinberra fjárfestinga. Það er rétt að sumt af því sem við ætluðum að koma í gang á síðasta ári dróst og fer þá yfir á þetta ár. Þetta ár verður þá enn betra heldur en var áformað. Ég get nefnt sem dæmi að hjá Vegagerðinni voru fjárheimildir fyrir nokkra milljarða vegna síðasta árs. Þannig hefur það reyndar verið á undanförnum árum. Ég hef rætt það aðeins við nokkra þingmenn úr umhverfis- og samgöngunefnd að þegar menn fara að uppfæra það plagg sem þar er, þ.e. töflurnar, þá ættum við að horfa til þess að í fimm ára aðgerðaáætlun samgönguáætlunar eigi að vera aðeins meira en rímar við fimm ára fjármálaáætlun. Við höfum verið dálítið upptekin af því að láta það vera eiginlega á sama pari en ég er á þeirri skoðun og það sýnir reynslan að Vegagerðin þurfi að hafa fleiri verkefni til að taka úr hillunni og koma í framkvæmd vegna þess að staðreyndin er, og ég veit að hv. þingmaður getur verið sammála mér um það, að alls konar seinkanir, hvort sem eru tafir á umhverfismati eða skipulagi eða jafnvel í hönnuninni, gera stundum að verkum að verk fara seinna af stað en ella. Það kemur niður á hagstjórninni og því markmiði okkar að skapa atvinnu. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég held að það sé ein leið til að takast á við þetta og við munum sjá meiri framkvæmdir á þessu ári fyrir vikið.
Herra forseti. Öll heimsins umhverfismöt, hönnun og undirbúningur framkvæmda lá auðvitað alveg fyrir þegar hæstv. ráðherra gaf þessi loforð í fyrra. Nú er bara spurning hvað brást og af hverju þetta er ekki efnt af meiri þunga. Reykjavíkurborg er að taka forystu með grænu fjárfestingarplani, langt á undan ríkinu hvað varðar framsækni í opinberum grænum fjárfestingum. Ég hef staðið hér margoft og óskað eftir svörum hæstv. ráðherra við því hvort hann vilji og telji að það þurfi ekki að leggjast fastar á árar með sveitarfélögum í landinu til þess að þau geti haldið uppi sínu fjárfestingarstigi vegna þess að þau standa sögulega undir helmingi af allri opinberri fjárfestingu. Ég spyr: Kemur enn þá til greina að gera meira þar? Og ég spyr bara aftur: Hvað brást, hvað dróst, hvaða óvissuþættir voru það sem leiddu til þess að við erum ekki að ná því sem þó var lofað?
Virðulegur forseti. Hvað dróst? Ég held að við verðum bara að viðurkenna að ýmislegt í okkar kerfi gerir það að verkum að það gengur hægar frá því að við tökum ákvörðun um að fara í framkvæmdir, sem virðast vera tilbúnar, þangað til að þær fara af stað. Það er bara reynslan. Þegar við förum að horfa til baka og athuga hvernig við getum leyst úr því, þá var eitt af því sem ég nefndi hér að hafa t.d. aðeins meira á dagskrá í fimm ára aðgerðaáætlun samgönguáætlunar en rímar nákvæmlega við fjármálaáætlun. Það kom t.d. upp óvænt að Skipulagsstofnun ákvað að breikkun vegar á Kjalarnesi þyrfti að fara í umhverfismat. Það var ný túlkun. Það var eitthvað sem við vissum ekki af og það seinkaði þeim hluta af þeirri framkvæmd um þó nokkra mánuði. Það eru því til rökréttar ástæður fyrir einhverjum seinkunum. En ég held að við eigum bara að læra af þessu og vera þá frekar undirbúin með meira. Ég er sammála hv. þingmanni og við í Framsóknarflokknum höfum sagt að ef við náum ekki almenna markaðnum nægjanlega vel í gang þurfum við hjá hinu opinbera að gera meira. Við höfum, ríkisstjórnin, líka sagt í yfirlýsingu við sveitarfélögin að við munum fylgjast með. Við munum vera tilbúin að hjálpa svo að sveitarfélögin geti sinnt sinni [[Forseti hringir.]]lögboðnu þjónustu. Það er hins vegar staðreynd að sveitarfélögin eru mjög dugleg að fara í fjárfestingar þrátt fyrir að þurfa að taka lán fyrir því eins og aðrir. [[Forseti hringir.]]En við verðum líka að tryggja að þau geti gert það á mannsæmandi kjörum.
Virðulegi forseti. Aðfaranótt 1. febrúar tók herinn völdin í Mjanmar, taldi kosningar þar ólögmætar. Eitt af því sem herinn hefur gert í kjölfarið er að slökkva eða kveikja á internetinu af og til, ef svo mætti að orði komast, til að koma í veg fyrir samskipti sem hann telur óæskileg. Þá hefur það vakið athygli okkar að í gildandi lögum er ákvæði sem heimilar íslenskum yfirvöldum að stöðva fjarskipti á ófriðartímum og við að garfa í lögskýringargögnum verð ég að segja að það er frekar óljóst, alla vega fyrir þann sem hér stendur, nákvæmlega hvernig ófriðartímar eru skilgreindir, sér í lagi nú í seinni tíð. En sömuleiðis hefur orðið sú breyting á samfélagi okkar síðan þetta ákvæði var fyrst sett að fjarskipti snerta miklu stærri og víðfeðmari hluta af lífi okkar en áður, nefnilega með tilkomu internetsins. Þetta snýst ekki bara um síma, útvarp og þess háttar, heldur meira eða minna allt sem við gerum í lífinu og er því mun ríkara inngrip í dag en var á sínum tíma. Í frumvarpi sem er til umfjöllunar í umhverfis- og samgöngunefnd og utanríkismálanefnd frá hæstv. ráðherra er sambærilegt ákvæði, það er sama ákvæði í 1. mgr. 99. gr. orðrétt. Það er sama með lögskýringargögnin í því og nokkuð aftur í tímann, að alltaf er byggt á fyrri ákvæðum. Það sem ég er að velta fyrir mér er hvort hæstv. ráðherra hafi hugsað út í hvort ástæða sé til að endurskoða þetta ákvæði, þessa heimild, sér í lagi með tilliti til þess hlutverks sem internetið spilar í samfélaginu í dag, en sömuleiðis með tilliti til þess hvað hugtakið ófriðarástand getur þýtt í nútímasamfélagi. Tími minn er að renna út og ég fer kannski betur út í það í seinni spurningu, en mér þætti vænt um að heyra viðhorf hæstv. ráðherra við þessum vangaveltum.
Virðulegi forseti. Það er auðvitað talsvert ólíku saman að jafna, ástandinu í Mjanmar og ýmsum öðrum löndum og svo því sem við erum að reyna að tryggja hér. Ég er sammála hv. þingmanni að fjarskipti og aðgangurinn að internetinu og öll samskipti, bæði einstaklinga og fyrirtækja, séu orðin miklu víðtækari. Fjarskiptin standa undir starfsemi þeirra og bara eðlilegum samskiptum. Það er hins vegar þannig að við sem herlaus þjóð höfum kannski frekar haft áhyggjur af því að hingað kæmu aðilar sem myndu beita þessum tækjum okkar til þess að dreifa áróðri sínum og loka fyrir annað og þá er nauðsynlegt fyrir okkur sem þjóð að geta brugðist við og varist slíkri ógn að utan. Ég held að ég og hv. þingmaður hljótum að deila þeirri skoðun að við þurfum ekki að óttast að það gerist innan frá eins og í herveldinu Mjanmar sem hefur ítrekað tekið völdin af lýðræðislega kjörnum stjórnvöldum. Ég lít svo á að við séum með þessum ákvæðum að tryggja stöðu okkar gagnvart ytri ógn. Skilgreiningu á ófriðartímum, hvað það er, held ég að væri ágætt að þingnefndin myndi leggjast svolítið yfir og skilgreina í greinargerð þannig að menn óttist ekki að það sé tæki þarna fyrir einhver undarleg stjórnvöld framtíðarinnar að beita. Ég óttast það ekki. Ég lít miklu frekar svo á að þetta sé varnartæki fyrir okkur gagnvart utanaðkomandi ógn og þannig gætum við komið í veg fyrir einhliða áróður eða misnotkun slíkra aðila á þessum fjarskiptum okkar gegn okkur.
Virðulegi forseti. Nú hef ég ekki áhyggjur af því að hæstv. samgönguráðherra beiti þessu ákvæði í bráð en hins vegar verður hið óhugsandi mjög hratt hugsandi og raunverulegt ef og þegar til valda komast stjórnvöld sem eru reiðubúin til að misnota svona völd. Það þarf ekki að leita langt, það þarf ekki að leita alla leiðina til Mjanmar til að finna slík dæmi. Af og til komast til valda með lýðræðislegum hætti, eða alla vega samkvæmt því lýðræðiskerfi sem er við lýði hverju sinni, stjórnvöld sem misnota völd sín og tæknina, t.d. í Bandaríkjunum þegar Trump komst til valda. Ég vona að fæstir hér óttist það ekki. En við sjáum þróun í Ungverjalandi og Póllandi og víðar þar sem valdhyggjan er að ná mjög mikilli fótfestu. Og þetta er alltaf skýringin, skýringin fyrir svona ákvæðum er alltaf sú að hið innra ríki sé að verjast erlendri árás. En möguleikinn er fyrir hendi. Sömuleiðis þegar kemur að ófriðarástandi. Ég geri ráð fyrir því að þetta hafi verið sett á tímum kalda stríðsins þegar ófriðurinn í heiminum var kannski ekki einfaldari en skýrari en í dag. Í dag er mjög óljóst hvað hugtakið „ófriðartímar“ þýðir. [[Forseti hringir.]]Maður veltir fyrir sér hlutum eins og búsáhaldabyltingunni eða hryðjuverkastríðinu eða því um líku. Það eru margar leiðir til að kalla eitthvert ástand ófriðarástand [[Forseti hringir.]]ef viljinn er fyrir hendi hjá yfirvöldum. Þá finnst mér mikilvægt að við séum með sem minnst af ákvæðum sem [[Forseti hringir.]]heimila vondum stjórnvöldum að misnota slík ákvæði.
Virðulegur forseti. Á sama hátt og hv. þingmaður segir að við þurfum að geta séð fyrir okkur að ekki séu alltaf jákvæð og skynsöm stjórnvöld við lýði á Íslandi og upp geti komið öfl sem hugsanlega myndu vilja geta beitt valdi sínu á þann hátt sem við gerum okkur ekki grein fyrir, þá skulum við líka gera okkur grein fyrir, því að þó svo að við höfum lifað núna í einhverja áratugi án kalda stríðsins og án ófriðarástands getur slíkt komið upp. Þá þurfum við auðvitað að hafa í löggjöf einhvers konar heimildir til að bregðast við. Það getur vel verið rétt hjá hv. þingmanni. Ég held að það sé skynsamlegt að menn myndu, í það minnsta í greinargerð, reyna að nálgast hvað ákvæðið fjallar um og þar með að takmarka getu þeirra sem það myndu vilja túlka í sinn hag eftir „behag“, fyrirgefið slettuna, forseti.
Herra forseti. Mig langar til að ræða við hæstv. ferðamálaráðherra um frumvarp sem liggur fyrir Alþingi nú um hálendisþjóðgarð. Það eru eðlilega fjölmargir sem láta sig málið varða, enda snýst þetta um risahagsmunamál landsmanna allra í nútíð og framtíð. Það hefur verið mikið talað um sjálfsákvörðunarvald sveitarfélaga og náttúruverndarsjónarmið í tengslum við frumvarpið en það hefur, a.m.k. framan af, farið minna fyrir umræðu um þau áhrif sem frumvarpið mun hafa á ferðaþjónustuna okkar. Við í Viðreisn höfum alla tíð talað fyrir mikilvægi þess að auðlindir landsins séu nýttar með ábyrgum hætti samfara öflugri náttúruvernd. Við viljum vernda hálendið samfara þessu sjónarmiði fyrir fólkið en ekki fyrir fólkinu. Ég held að við séum býsna mörg þar. En það verður samt að segjast eins og er að þær hafa verið margar og sterkar raddirnar úr röðum ferðaþjónustuaðila sem telja málið, eins og það er lagt fram í frumvarpinu, vega að atvinnugreininni. Nú hef ég eins og fjölmargir aðrir Íslendingar verið ferðalangur í þjóðgörðum erlendis. Ég hef notið þess mjög. Þar hafa þessir þættir farið saman samkvæmt því sem ég hef alla vega upplifað og best veit, þ.e. náttúruvernd og upplifun ferðafólks samhliða atvinnuuppbyggingu á svæðinu. Ég hefði haldið að þetta væri happafengur fyrir ferðaþjónustuna okkar en það er eitthvað í þessu máli sem virðist standa í mjög mörgum ferðaþjónustuaðilum. Þetta mál, stofnun hálendisþjóðgarðs, er í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, höfuðstefnuplaggi hverrar ríkisstjórnar. Mig langar að heyra frá hæstv. ferðamálaráðherra hvers vegna hún telur að mótstaðan sé með þessum hætti nú þegar vel er liðið á síðasta ár kjörtímabilsins. Hefði samráð og samvinna milli þessara ráðuneyta, ráðuneytis umhverfismála og ráðuneytis ferðaþjónustu, mátt vera annað og meira en raun hefur borið vitni? Hvað er það sem gerir að verkum að ferðaþjónustuaðilar eru jafn ósáttir og þeir eru ef marka má þessa miklu umræðu og sterku gagnrýnisraddir úr röðum þeirra? Og að lokum, herra forseti: Hvað telur hæstv. ráðherra að þetta frumvarp ríkisstjórnarinnar um hálendisþjóðgarð muni gera fyrir ferðaþjónustuna á Íslandi?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Það eru auðvitað ótal mörg sjónarmið sem heyra hér undir. Hv. þingmaður fókuserar á ferðaþjónustuna þannig að ég ætla að halda mig við það þrátt fyrir að einnig væri hægt að eyða dágóðri stund í að tala um þetta út frá orkunýtingu. Þetta mál er af þeirri stærðargráðu að mér finnst ekki óeðlilegt að meðgöngutíminn sé langur og að það taki jafnvel lengri tíma en plön gera ráð fyrir. Þetta er risastórt svæði. Þetta er mjög stór ákvörðun. Þetta er mikið samtal við fjölda sveitarfélaga, fjölda félagasamtaka, fjölda fyrirtækja og annarra sem nýta þetta stóra svæði í dag, orkufyrirtækja og annarra. Ég hef heyrt í mörgum ferðaþjónustuaðilum sem eru svo sem áfram um málið, og í öðrum sem eru það alls ekki. Svo er kannski bara stór hluti sem veit ekki alveg hvernig honum á að líða með það, finnst vanta frekari svör um hvað þetta þýðir fyrir hann og fyrir rekstur hans. Við eigum nú þegar mjög mikið verk fyrir höndum almennt þegar kemur að stýringu, sérleyfum, úthlutunum á takmörkuðum gæðum, til að mynda bara í Þingvallaþjóðgarði, Vatnajökulsþjóðgarði og annars staðar þar sem við erum nú þegar með þjóðgarða eða svæði sem eru í eigu ríkisins. Hér á dagskrá í dag er frumvarp um þessi sérleyfi, sem er í mínum huga mjög mikilvægt mál. Það helst í hendur við hvað það þýðir að búa til þjóðgarð. Vatnajökulsþjóðgarður stendur frammi fyrir stóru verkefni í úthlutunum. Komið hefur upp þegar fyrirtækin ætla að taka einhver skref að það hefur verið umdeilt og þau hafa dregið það til baka. En ég tel að fyrirtækjum finnist skorta samráð, skorta skýrari svör um hvað þetta þýðir fyrir þau. Svo er alltaf spurning hvernig fólk upplifir þetta jafnvægi sem þarf að vera til staðar á milli verndarsjónarmiða og nýtingarsjónarmiða í þjóðgarðinum. Þær spurningar og mögulega einhver tortryggni gagnvart kerfinu snúast, held ég, að hluta til um það. Svo ef maður setur það í samhengi við hvað við eigum eftir að gera í uppbyggingu, úthlutunum og öðru slíku nú þegar, óháð hálendisþjóðgarði, þá er hægt að segja: Eigum við ekki nóg eftir þrátt fyrir að bíða örlítið með þjóðgarðinn?
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin og átta mig fyllilega á því að það eru fleiri verkefni á borði ráðherra sem tengjast hálendisþjóðgarðinum, eins og orkumál, og þau verða án nokkurs vafa rædd síðar. En ferðaþjónustan er í svolítið í sviðsljósinu núna, ekki síst vegna þeirra erfiðleika sem greinin á við að etja vegna Covid. Þegar upp er staðið er hægt að skipta þessu í tvennt, það er mótstaða við frumvarpið af því að menn hafa ekki haft tíma til að kynna sér það eða það er mótstaða við frumvarpið af því að menn segja að það þurfi að breyta því á einhvern hátt. Það er eiginlega það sem mig langar til að reyna að fá fram hjá hæstv. ráðherra, varðandi þessa tilteknu atvinnugrein, ferðaþjónustuna: Hver er óskastaðan fyrir framhaldið? Ég held að við hæstv. ráðherra séum sammála um að þjóðgarður á hálendi Íslands geti orðið gríðarleg lyftistöng fyrir ferðaþjónustuna. En snýst þetta þá um það að við þurfum bara lengri tíma til að kynna þetta frumvarp fyrir aðilunum? [[Forseti hringir.]]Eða snýst þetta um það að það þurfi að laga þetta frumvarp að einhverju leyti betur að ferðaþjónustunni og þar með að aðgengi fólks að hálendinu?
Herra forseti. Ég sé almennt mikil tækifæri í því fyrir íslenska ferðaþjónustu að hálendið sé rammað inn og tekin ákvörðun um þjóðgarð þar. Ég er þeirrar skoðunar. Í því felast mikil tækifæri en það skiptir auðvitað öllu máli hvernig það er gert og hvaða sjónarmið vega þyngst í því. Það er mín persónulega skoðun að mér fyndist allt í lagi að hugsa, í ljósi umræðu um málið, hvort það sé möguleiki að taka fleiri skref en smærri, sem mér finnst líka bara í anda þess að tala um þjóðgarð. Það að koma á fót svona stórum þjóðgarði, svona stórum hluta af landinu, þarf auðvitað að vera í sátt og það er verkefni okkar að vinna að því. Það er erfitt að koma á fót risastórum þjóðgarði ef mjög takmörkuð sátt ríkir um það. Ég ætla ekki að fullyrða hvernig málin þróast í þeim efnum en þessi sátt þarf að vera til staðar. Ég held að þetta [[Forseti hringir.]]þurfi tíma. Ég er sammála því að það eru margir sem hafa ákveðnar hugmyndir um þjóðgarðinn, vantar svörin og vantar kannski frekari tíma til að kynna sér það. [[Forseti hringir.]]Það er líka partur af þeim meðgöngutíma sem ég er að tala um af því að ég held að hugsunin um þjóðgarð á hálendinu sé góð og í því felist tækifæri fyrir ferðaþjónustu.
Virðulegur forseti. Að aumingjavæða sjálfan sig. Rannsóknir sýna að drengir eru miklu duglegri í að aumingjavæða sjálfa sig en stúlkur í skólakerfinu. Þetta kom fram í þættinum Silfrinu á RÚV þann 7. febrúar síðastliðinn. Þessi ummæli frá konu um drengi tel ég varhugaverð og ekki til þess fallin að hjálpa drengjum sem standa halloka í skólakerfinu okkar. Hver hefðu viðbrögðin verið í samfélagi okkar ef miðaldra karlmaður hefði sagt þetta um stúlkur? Aðgát skal höfð í málefnum barna og við verðum að tala varlega og af ábyrgð um stöðu barna í skólakerfinu og ekki að vitna í eða vera með kannanir sem lítilsvirða börn. Börn eru ekki að aumingjavæða sig sjálf heldur er eitthvað að hjá þeim sem semja og gera kannanir á þennan hátt. Góð umfjöllun um stöðu barna í skólakerfinu og vandamál drengja í skólakerfinu er í viðtali við Þorgrím Þráinsson í helgarblaði Morgunblaðsins um síðustu helgi. Í viðtalinu kemur fram að starfshópur hafi verið skipaður um námsárangur drengja og hann hafi skilað tíu tillögum til úrbóta. Það eina sem gerðist var að sérstakur starfshópur um líðan stúlkna var skipaður. Þar kemur einnig fram í viðtalinu að nemendur þurfa að skilja 98% orða í texta til að ná samhengi og skilja efnið. Ef 34% drengja geta ekki lesið sér til gagns þá sé það vegna þess að orðaforðinn er dapur. Í greininni bendir Þorgrímur á lausnir og skýrslur sem hann kom að og hafa endað ofan í skúffu og ekkert hefur verið gert með þá góðu vinnu sem þar hefur unnið. Þá bendir hann á að nemendur verði fráhverfir íslensku ef þeir þurfi strax að læra flókna setningafræði. Hann sem rithöfundur fjölda bóka gæti ekki sagt hvað í texta sé miðmynd, germynd, þolmynd, frumlag, andlag eða umsögn og það hafi aldrei háð honum. Á næstu níu árum á að koma þessu í lag, sagði hæstv. menntamálaráðherra í Kastljósi í gærkvöldi, og hjálpa drengjum á þessu ári. En á að setja fjármagn í þetta? [[Forseti hringir.]]Á að gera þetta núna? Núna á þessu ári getur menntamálaráðherra gert eitthvað í þessu máli [[Forseti hringir.]]en spurningin er: Hvað er verið að gera núna og verið er að setja fjármagn í þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu brýna málefni, stöðu drengja, og fyrir að fjalla um menntakerfið. Hv. þingmaður spyr hvað verið sé að gera núna og ætla ég að fara yfir nokkra þætti sem skipt hafa mjög miklu máli. Í fyrsta lagi höfum við samþykkt eitt leyfisbréf þvert á öll skólastigin til að efla stöðu kennara og það eru kennararnir sem kenna börnunum. Búið var að reyna að fara í þessar breytingar í heil tíu ár en það tókst núna fyrir tveimur árum. Í öðru lagi erum við búin að fjölga kennaranemum um 40% og erum með sérstaka áherslu á unga drengi í rannsóknum. Það var samþykkt núna fyrir nokkrum mánuðum. Í þriðja lagi langar mig til að nefna nokkur verkefni sem miða sérstaklega að þessu. Eitt er í Vestmannaeyjum, sem við erum að vinna með Hermundi Sigmundssyni prófessor, þar sem við erum að fjalla um stöðu drengja og breyta menntakerfinu og gefa okkur það að við ætlum að leggja meiri áherslu á hreyfingu og grunnlestrarfærni. Í fjórða lagi vil ég nefna skólaþróunarteymi sem eiga að fjalla sérstaklega um þetta og við höfum þegar sett þau á laggirnar. Í fimmta lagi höfum við mótað stefnu um börn af erlendum uppruna og að sjálfsögðu eru drengir þar líka. Við vitum að við þurfum að aðstoða sérstaklega þessa hópa og við gerum það nú þegar. En við erum líka að móta stefnu til framtíðar um að öll börn á Íslandi fái jöfn tækifæri og ég legg höfuðáherslu á það. Við erum búin að gera mjög mikið og við ætlum að halda áfram að gera enn meira.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin. Ég ætla að ítreka það. En er verið að setja það fjármagn í þetta sem þarf? Er verið að tryggja að það verði ekki fjármagnið sem vantar til að taka á þessum málum? Síðan er annað sem mig langar að vita, og kom fram í viðtalinu sem ég vitnaði í áðan, og það er að aðeins um 15% grunnskóla á Íslandi banna farsímanotkun. Hæstv. menntamálaráðherra: Er ekki kominn tími til að farsímanotkun í skólum verði bönnuð? Þá er eitt líka: Nú er Háskóli Íslands að hluta rekinn með fjármunum spilafíkla. Finnst hæstv. menntamálaráðherra það í lagi? Er hún tilbúin til að sjá til þess að spilafíklagróðinn verði fjármagnaður með fjármunum frá ríkinu og loka þannig þessari ógeðfelldu fjáröflun háskólans til að mennta ungt fólk? Er ekki kominn tími til að spilafíkn sé ekki gróði sem notaður er til menntunar í háskóla?
Virðulegi forseti. Vegna þeirrar fyrirspurnar hvort fjármunir fylgi þessari stefnu - já, svo sannarlega. Við erum að setja hundruð milljóna í það að bæta stöðuna núna. Við höfum farið í mjög nákvæma greiningu á því hvernig við getum bætt stöðuna. Bæði erum við búin að verja fjármunum og svo erum við líka að ráðast í beinar aðgerðir, eins og ég nefndi áðan. Við erum í verkefni í Fellaskóla, við erum að leggja fjármuni inn á sveitarstjórnarstigið, við höfum verið að leggja hundruð milljóna í það að efla kennaramenntun í landinu. Þetta mun allt skila þannig árangri að við munum sjá að staðan verður orðin mun betri. Við erum líka að tala um mælingar sem áttu sér stað fyrir nokkrum árum. Þegar þetta er komið allt til framkvæmda verður íslenska menntakerfið í fremstu röð og þar hugum við að jöfnum tækifærum fyrir öll börn.
Herra forseti. Ég hlustaði með athygli í gærkvöldi á viðtal við hæstv. menntamálaráðherra í sjónvarpi þar sem fram kom, eins og áður hefur komið fram hér, vandi drengja í menntakerfinu og sú staðreynd að menntakerfið hentar ekki drengjum og líka sú staðreynd að rúmlega 30% drengja lesa sér ekki til gagns eftir grunnskólaútskrift. Það var á ráðherra að heyra að menntastefnan sem hún hefur lagt fram væri lykillinn að því að bæta þetta ástand. En í menntastefnunni er ekki minnst á að menntakerfið henti ekki drengjum. Það er ekki minnst á sérstakan vanda varðandi læsi drengja. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hyggist breyta stefnunni í meðförum þingsins þannig að þessi atriði komist á dagskrá þar. Þeir sem hafa skilað inn umsögnum til hv. allsherjar- og menntamálanefndar, þar sem ég á sæti, og gestir sem komið hafa á fund nefndarinnar hafa einmitt vakið máls á þessu sama vandamáli. Því hlýt ég að spyrja hvort það sé svo, ef lykillinn er í menntastefnunni, eins og ráðherra lét í skína í gærkvöldi, að hún ætli þá að breyta stefnunni þannig að það komi fram tillaga að breytingu í þessa átt. Eða var svar hennar í gærkvöldi einvörðungu til þess fallið að slá ryki í augun á þeim sem spurði? Spyrjandinn var náttúrlega einn þarna og það var enginn þarna til andsvara, ef maður getur orðað það svo, þannig að umfjöllunin var nokkuð einhliða. Þess vegna held ég að það sé mjög brýnt að svar við þessu komi fram.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fara aðeins yfir menntastefnuna og út á hvað hún gengur. Ég vil minna hv. þingmann á það að framtíðarsýn menntastefnu til ársins 2030 gengur út á það að við veitum öllum hér framúrskarandi menntun alla ævi. Þetta er loforð þingsins til barna og ungs fólks, allra. Það á við um drengi og stúlkur og alla sem eru í samfélaginu, hvernig svo sem það liggur allt. Ég vil nefna fyrsta liðinn. Þar eru jöfn tækifæri fyrir alla. Það er nám við allra hæfi. Ég er að hugsa um að lesa það bara upp, með leyfi forseta, og ég vona að hv. þingmaður hafi kynnt sér þetta vel: „Skólar og aðrar menntastofnanir taki mið af þörfum, getu og hæfni sérhvers nemanda og vinni út frá styrkleikum og áhuga hvers og eins. Samfélaginu ber skylda til þess að hlúa sem best að velferð barna og ungmenna og tryggja öllum tækifæri til þess að þroskast og dafna á eigin forsendum innan menntakerfisins.“ Að sjálfsögðu er verið að fjalla um drengi þarna. En ég get líka upplýst hv. þingmann um það að ég legg mikla áherslu á að þingið komi að þessu. Allt sem við teljum að geti bætt núverandi menntastefnu og það hvernig við erum að hugsa þetta inn til framtíðar, ég tek því fagnandi. Ég tek því fagnandi.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta svar og já, það er ætlun þess sem hér stendur að leggja fram breytingartillögur varðandi þessa stefnu. En það er annað mál sem mig langaði líka til að vekja athygli á. Það kom hópur ungs fólks fyrir nefndina sem hafði lagt fram afar athyglisverða umsögn um þessa stefnu. Þar kom m.a. fram vöntun á kennslu í fjármálalæsi, vöntun á starfskynningum, vöntun á kynfræðslu, vöntun á lífsleikni, sem sagt færni á breiðu sviði. Þetta unga fólk setti skoðanir sínar fram á mjög hispurslausan og vandaðan hátt. Það var fengur að því. Því verð ég að spyrja hæstv. ráðherra að því líka hvort þarna verði tekið á. Það er alveg greinilegt að þarna vantar kafla í stefnuna eins og hún lítur út núna. Ég ítreka: Hyggst ráðherra breyta þessari stefnu í meðförum þingsins eða vill hún treysta á menn eins og þann sem hér stendur til að gera það fyrir sig?
Virðulegur forseti. Ég þakka kærlega fyrir þann samvinnuvilja sem hv. þingmaður sýnir hér. Ég vil líka upplýsa hv. þingmann um að ég hef einmitt fundað með þessum nemendum. Það sem þau segja er mjög gagnlegt og við höfum ákveðið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu að taka nánast öll þessi atriði inn vegna þess að þau eru mjög málefnaleg og mjög þörf. Við leggjum áherslu á að það að hafa málið hér hjá þinginu er einmitt til þess fallið að við það komi gagnlegar og uppbyggilegar athugasemdir, sem er einmitt að gerast núna. Ég vil líka nefna að við erum auðvitað að hugsa til framtíðar. Við höfum ráðist í margar mjög róttækar og umfangsmiklar breytingar sem við höfum ekki séð í langan tíma og að sjálfsögðu ætlum við að halda áfram.
Herra forseti. Ég vil þakka fyrir tækifærið til að setja af stað þessa mikilvægu umræðu sem ég bað um til að kalla eftir uppfærðum markmiðum sem skila á fyrir næsta fund loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Þá er ekki úr vegi, fyrst við stöndum hér, að óska hæstv. ráðherra til hamingju með að í dag hafi loks náðst að birta þau markmið á vef Sameinuðu þjóðanna, reyndar ári eftir að upphaflegur frestur rann út. En betra er seint en aldrei. Ég verð að viðurkenna, herra forseti, án þess að vilja hreykja sjálfum mér of mikið, að ég held að það hafi eitthvað haft að segja að ráðherra hafi þurft að standa fyrir svörum hér í þingsal í dag. Hefði ég vitað að það þyrfti sérstaka umræðu til að fá ríkisstjórnina loksins til að taka við sér hefði ég verið löngu búinn að biðja um hana. Við skulum muna þetta næst. En fyrst við höfum uppfærð markmið fyrir framan okkur verður sú spurning sem mig langaði að spyrja enn meira knýjandi. Ég vildi heyra frá ráðherranum hvort Ísland ætlaði sér að setja fram sjálfstæð landsmarkmið um samdrátt í losun eða hvort Ísland ætlaði, eins og í síðasta umgangi, að skýla sér á bak við samstarfið við Evrópusambandið. 40% samdráttur, sem var í síðasta umgangi, var saminn niður í 29% framlag Íslands til sameiginlegs markmiðs Evrópusambandsins. Ísland samdi sig niður. Stendur til núna, herra forseti, að semja Ísland niður frá þeim 55% sem Evrópusambandið er búið að einsetja sér að ná í samdrætti? Og höfum í huga að þau 55% eru málamiðlun við mestu kolafíklana í Evrópu. Ísland á að geta gert miklu betur. Lítum bara á frændur okkar Norðmenn sem hafa sett fram sjálfstætt landsmarkmið upp á 50–55% og segja: Þar sem það gengur lengra en það sem okkur er úthlutað í samstarfi við Evrópusambandið munum við bara fylla upp í bilið. Það er ekkert verið að skýla sér á bak við Evrópusambandssamstarfið þar. Því miður, eins og ég sagði í upphafi, er þessi uppfærsla ári of sein og það er tími sem við verðum að sjá eftir, ekki bara út af einhverju heldur vegna þess að það glataðist raunverulega árangur við það. Aðgerðaáætlun í loftslagsmálum var uppfærð síðasta vor. Miðað við gamla metnaðinn hefði uppfærslan verið búin að eiga sér stað, hefðum við verið með betri aðgerðaáætlun en þá sem liggur fyrir í dag um 35% samdrátt í losun sem ríkisstjórnin gumar sig af að gangi lengra en sem nemur alþjóðlegum skuldbindingum. Það er satt og rétt ef aðeins er litið á skuldbindingarnar gagnvart Evrópusambandinu sem voru prúttaðar niður. 29% er jú minna en 35%, en 40% var það sem við töluðum alltaf um að við ætluðum að ná. Hvenær má þá vænta þess að aðgerðaáætlun verði uppfærð til að endurspegla 55% markmiðin? Það þurfum við að heyra. Og hvernig munu uppfærðu landsmarkmiðin endurspeglast í annarri stefnumörkun eins og t.d. í fjármálaáætlun, sem von er á í þingsal innan nokkurra vikna, og mun setja rammann utan um umfang ríkisins næstu fimm ár? Er hæstv. umhverfis- og auðlindaráðherra með fjármálaráðherra í því að koma auknum metnaði í loftslagsmálum inn í þá áætlun? Eða er ráðherrann með samgönguráðherra að endurskoða fjármögnun samgönguframkvæmda næstu ára til að ná markmiðum í loftslagsmálum? Þetta hefði náttúrlega verið miklu auðveldara ef við hefðum haft síðasta ár til að innleiða þennan nýja aukna metnað eins og til stóð vegna þess að báðar þessar áætlanir voru afgreiddar á vordögum miðað við gamla metnaðinn. En þar að auki, horfandi til framtíðar, vegna þess að ráðherrann mun koma með frumvarp um kolefnishlutleysi árið 2040, telur ráðherrann ekki þörf á því að lögfesta líka áfangamarkmið, markmið um prósentusamdrátt í losun fyrir árið 2030 í samræmi við skuldbindingar gagnvart Parísarsáttmálanum? Þá geta stjórnvöld alltaf á sérhverjum tíma [[Forseti hringir.]]borið sig saman við þær áætlanir sem þau eru að ná eða ekki að ná. Það að vera með einhverja framtíðarsýn [[Forseti hringir.]]19 ár fram í tímann er bara töluvert óljósara en að vera með skýra prósentulínu næstu tíu árin.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir þessa umræðu. Uppfærð landsmarkmið Íslands í loftslagsmálum voru kynnt af Katrínu Jakobsdóttur forsætisráðherra þann 12. desember 2020 í ávarpi á leiðtogafundi um loftslagsmetnað sem haldinn var fyrir tilstuðlan Sameinuðu þjóðanna og Bretlands, sem er gestgjafi næsta aðildarþings loftslagssamnings Sameinuðu þjóðanna. Langflest ríki skiluðu nú rétt fyrir áramótin. Það sem hv. þingmaður segir hér, að Ísland sé ári á eftir áætlun, á þá við um langflest önnur ríki heims þannig að því sé haldið til haga. Landsmarkmiðið var, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, sent inn fyrr í dag og hefur verið birt á vefsíðu loftslagssamningsins. Þar er yfirlýsing Íslands um aukinn metnað um 15 prósentustig, þ.e. 55% samdrátt í losun í samfloti með ESB og Noregi. Auk ýmissa tæknilegra upplýsinga er þar að finna í viðauka ýmsar upplýsingar um losun Íslands, uppsprettur losunar, markmið varðandi kolefnishlutleysi fyrir 2040, aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, áhrif loftslagsbreytinga á Íslandi og aðlögun að loftslagsbreytingum. Það er vert að ræða aðeins hvernig stöðu landsmarkmiðs Íslands er hagað innan ramma Parísarsamkomulagsins í ljósi samflots Íslands og Noregs með Evrópusambandinu og 27 aðildarríkjum þess. Þannig að það sé sagt hefur Ísland hvergi og aldrei samið sig niður eða prúttað sig niður. Það er einfaldlega ekki rétt hjá hv. þingmanni og hann veit það vel. ESB sendi inn landsmarkmið sitt í lok árs 2020 en einstök aðildarríki þess senda ekki sjálfstætt landsmarkmið, sem Ísland gerir hins vegar og sömuleiðis Noregur. Ísland og Noregur ákváðu að stefna að samfloti með ESB í aðdraganda Parísarsamningsins 2015 en gengið var frá formlegum samningi þar um árið 2019. Meginávinningurinn af slíku samfloti fyrir Ísland er sá að með því búum við ekki við tvískiptar skuldbindingar, annars vegar gagnvart alþjóðasamfélaginu og hins vegar gagnvart EES-samningnum. Ísland hefur tekið þátt í viðskiptakerfi ESB um losunarheimildir í nærri áratug samkvæmt ákvæðum EES-samningsins. Þetta þýðir líka að við búum við sambærilegar og samanburðarhæfar skuldbindingar og helstu nágrannaríki okkar sem almennt eru talin í hópi metnaðarfyllstu og framsæknustu ríkja heims í loftslagsmálum. Með tilliti til uppfærðra landsmarkmiða stendur Ísland í reynd nokkuð vel að vígi með núverandi aðgerðaáætlun. Hún var uppfærð og styrkt og samþykkt í ríkisstjórn í júní 2020. Þar er kominn grunnur til að byggja samdrátt í losun á til langrar framtíðar. Eins og þingheimur man er þar gert ráð fyrir að ná mun meiri samdrætti í losun sem er á beinni ábyrgð Íslands og sem krafist er af Íslandi í samræmi við núgildandi skuldbindingar Evrópuríkja. Það er nú að breytast og því má segja að með þessari aðgerðaáætlun séum við með gott stjórntæki í höndunum sem ætti að duga okkur eitthvað í átt að uppfærðu markmiði, en þó ekki alla leið. Það er alveg vitað mál. Það þarf því ljóslega að gera enn betur og þess vegna tilkynnti Ísland ekki einungis uppfærðan metnað nú í desember heldur kom einnig fram að efla ætti aðgerðir til að ná nýjum markmiðum sem kallar m.a. á aukin framlög. Í næstu fjármálaáætlun mun því sjást gerð skil. Samkvæmt nýjum ákvæðum í loftslagslögum ber að endurskoða aðgerðaáætlun í loftslagsmálum ekki sjaldnar en á fjögurra ára fresti. Í reynd hefur aðgerðaáætlun verið í stöðugri endurskoðun allt þetta kjörtímabil. Komnar eru uppfærðar aðgerðir á sumum sviðum frá síðustu heildarendurskoðun frá í fyrra, t.d. vegna F-gasa. Þar var gengið lengra en aðgerðaáætlun gerði ráð fyrir. Við eigum von á nýjum tillögum varðandi Evrópureglur á þessu ári og út frá þeim þarf að meta þörf á heildarendurskoðun en klárt er að margar aðgerðir verða útfærðar og efldar. Ég tel rétt að lögfesta markmið um kolefnishlutleysi og hef kynnt frumvarp til laga þess efnis sem nú er í samráðsgátt. Ég tel það vera stórt skref ef frumvarpið nær fram að ganga hér á Alþingi. Samhliða þessu erum við að vinna að langtímastefnumörkun um kolefnishlutleysi árið 2040 og ég útiloka ekki lögfestingu áfangamarkmiða þegar slíkar sviðsmyndir liggja fyrir. Hvað varðar lögfestingu tiltekinna markmiða um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda finnst mér það vel geta komið til greina líkt og mörg önnur ríki hafa gert, þar á meðal Bretar. Drög að þróunaráætlun um langtímamarkmið er í vinnslu í ráðuneytinu og þau haldast í hendur við langtímastefnumörkun um kolefnishlutleysi sem ég nefndi hér áðan. Nú þegar hafa um 29 ríki skilað inn slíkum þróunaráætlunum. Þær eru nokkuð ólíkar en að þessu erum við að vinna á sama tíma og við erum að vinna að stefnumörkun um kolefnishlutleysi 2040.
Herra forseti. Auðvitað fagna ég því að taka þátt í umræðu um loftslagsmálin og fá þannig kærkomið tækifæri til að kynna lausnir Miðflokksins í þessum málefnum. Ég vil benda á að markmið okkar Íslendinga í þessum efnum verða að vera raunhæf og trúverðug. Það er ekki gott fyrir málefnið sjálft ef stjórnvöld ætla að efna til flugeldasýningar með óraunhæfum markmiðum, gert í sjálfhverfum, pólitískum tilgangi. Málið er alvarlegra en svo. Ég læt öðrum eftir að nefna og ræða um stofnanir, stýrihópa, nefndir, sviðsmyndir og ýmislegt því um líkt sem snýr að stjórnsýslu og alls kyns skrifstofuvinnu. Ég geri mér fulla grein fyrir því að til að leitast við að vinna bug á vandamálunum í tengslum við loftslagsmálin á hnattræna vísu þarf að líta til margra átta og alls ekki nein ein lausn sem slær vandamálin út af borðinu. En ég ætlaði hér í minni fyrri ræðu að fjalla um eina lausn þar sem við Íslendingar getum lagt talsvert af mörkum ef unnt væri að ráðast í samstillt átak, nefnilega aukna skógrækt. Þar er um að ræða lausn til kolefnisbindingar. Það er alls ekki eina lausnin í þessum efnum, þar má ekki misskilja neitt, en þetta er nauðsynlegt skref. Í haust lagði ég fram tillögu til þingsályktunar um að Alþingi álykti að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að gera áætlun um að fjórfalda árlega nýskógrækt á næstu fimm árum, úr þremur milljónum gróðursettra plantna í 12 milljónir. Áætlunin verði unnin í samstarfi stjórnvalda, bænda, Skógræktarinnar, skógræktarfélaga, atvinnulífs og almennings og miði að því að margfalda bindingu kolefnis í skógum, skapa ný störf í dreifðum byggðum og auka til langs tíma verðmætasköpun, atvinnutækifæri og landgæði á landinu. Ræktun nýrra skóga, nýskógrækt, er ein mikilvægasta, skilvirkasta, náttúrulega aðgerðin sem heimsbyggðin hefur tiltæka í baráttunni við loftslagsvandann.
Virðulegur forseti. Ég tek heils hugar undir orð og áskorun málshefjanda í þessari umræðu um að Ísland eigi að setja sér sjálfstæð markmið, sjálfstæð landsmarkmið, en ekki elta önnur lönd, að mínu mati, Evrópusambandsríkin eða Evrópusambandið allt eins og við höfum verið að gera undanfarið og áform eru um að halda áfram. Ísland nýtur mjög mikillar sérstöðu þegar kemur að orkumálum og loftslagsmálum og þess vegna þreytist ég ekki á að benda á að það er mjög miður hvaða áherslur við höfum haft uppi hér undanfarið, m.a. með því að veita skattaívilnanir við innflutning á lífeldsneyti upp á þriðja milljarð króna árlega, á þriðja milljarð, skattaívilnanir sem renna til erlendra framleiðenda. Og hvað gerir þetta fyrir losunina hér á landi? Ja, dregur úr losun um kannski 0,4%. Það er ekki upp í nös á ketti, ef má nota það orðatiltæki. En hátt á þriðja milljarð króna er kostnaðurinn við þessa aðgerð. Á sama tíma er fullt af heiðarlegum verkefnum hér innan lands, m.a. við endurheimt landsvæða og annað sem hægt væri að ráðast í með miklu minni tilkostnaði sem skilar miklu meiri árangri. Það er það sem skiptir máli. Ég vil bara leggja áherslu á það í þessari umræðu og um loftslagsmálin almennt að um þau gildir ekkert annað en um aðra málaflokka: Það þarf að fara vel með fjármagn skattgreiðenda, vel með fé úr ríkissjóði. Það er ekki verið að gera það eins og sakir standa.
Herra forseti. Ég vil þakka þessa þörfu og góðu umræðu. Hlýnun jarðar er stóra áskorunin á okkar dögum, loftslagsbreytingar og neyð sem þegar blasir við á stórum svæðum jarðarinnar, þessarar einu sem við eigum. Markmið Íslendinga í loftslagsmálum þurfa því að vera skýr með landsáætlun sem virkar. Þótt hollt sé að horfa sér nær þá er þetta ekki íslenskur vandi. Við lifum og hrærumst daglega í umræðunni á heimsvísu, hraðfara breytingum og stöðugt verða til ný og ný hugtök. Eitt þeirra hendi ég á lofti sem er loftslagsflóttamenn, fólk sem flýr heimkynni sín vegna hræringa í náttúrunni, vegna hamfara sem raktar eru til loftslagsbreytinga. Þetta er ein birtingarmyndin af mörgum. Herra forseti. Þetta eru hinar dökku hliðar sem við verðum að horfast í augu við. Við erum knúin til að bregðast við. Það getum við, mannkynið allt, í sameiningu. Við höfum sýnt það í yfirstandandi heimsfaraldri. Sjúkdómur ógnar allri heimsbyggðinni. Við sættum okkur við umtalsverðar fórnir, gríðarlega fyrirhöfn og stórfelld útgjöld af því að þetta er áþreifanlegur sjúkdómur sem við ráðumst skipulega gegn og af krafti. Við þurfum að bregðast við aðsteðjandi loftslagsvá með sama hætti og það þarf að gerast hratt og á heimsvísu. Hér á ekki lengur við og er fráleitt að frestur sé á illu bestur. Núna strax þurfum við í uppbyggingu atvinnulífsins að fjölga grænum skrefum, t.d. með alvörugrænan fjárfestingarsjóð eins og við í Samfylkingunni höfum lagt til. Herra forseti. Grænu umskiptin gagnast ekki bara í baráttunni við hlýnun jarðar. Þau reynast nefnilega góður bisness. Í kauphöllum nágrannaþjóða benda vísitölur hjá fyrirtækjum í grænni starfsemi bara í eina átt - upp á við. Á þann veg eru hinar ábyrgu leiðir sem við jafnaðarmenn tölum skýrt um, Samfylkingin allra flokka skýrast. Herra forseti. Það er brýnt að horfast í augu við blákaldan veruleikann og byggja á vísindalegri þekkingu. Verum raunsæ, en verum bjartsýn. Horfum grænum augum til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu sem er mikilvæg. Þó að spurningarnar sem lagt var upp með í umræðunni séu nokkuð þröngar og þeim hafi kannski verið að fullu svarað í upphafi er umræðan mikilvæg og mikilvægt að taka hana aðeins í víðara samhengi. Eins og fram hefur komið er uppfært markmið Íslands í loftslagsmálum þannig að kveðið er á um 55% samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda fyrir 2030. Í samráðsgátt stjórnvalda liggja svo fyrir drög að frumvarpi sem ætlað er að festa í lög markmið um kolefnishlutleysi Íslands árið 2040 eins og lagt var upp með í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar. Ég er mjög ánægð með þessi markmið og við hér á landi erum í einstakri stöðu til þess að ná þeim. Við höfum raunverulegt tækifæri til þess. Viljinn er allt sem þarf. Árangurinn ræðst svo af því hvernig til tekst með samvinnu, eins og raunar í svo mörgu öðru; samvinnu stjórnvalda og atvinnulífs, samvinnu ólíkra atvinnugreina, samvinnu stjórnvalda og háskóla um nýsköpun, samvinnu heimila og atvinnulífs. Það er mikill metnaður í atvinnulífinu sem ég hef trú á að skili okkur mjög langt í áttina að þessum markmiðum, bara sú vinna sem nú er á fljúgandi ferð. Svo ég taki bara nokkur dæmi úr minni heimabyggð þá má benda á að þar hefur útgerðin síðustu ár náð gífurlegum árangri í að draga úr útblæstri og hefur markmið um að gera enn betur. Það er orðið eitt af helstu stjórntækjunum í hagkvæmum rekstri. Það er líka verið að vinna með skógarbændum að bindingu kolefnis. Og atvinnulífið er á tánum á þessu sviði því að það þekkir að þetta er grundvöllur fyrir aðgengi að markaði.
Virðulegi forseti. Mig langar sérstaklega til að þakka málshefjanda fyrir þessa mikilvægu umræðu. Metnaðarleysi ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum kristallast einmitt í drættinum á skilum uppfærðra landsmarkmiða. Að þeim hafi síðan verið skilað einmitt í dag, verulegt undrunarefni, er væntanlega vegna tilkomu þessarar umræðu og er auðvitað sérstaklega lýsandi fyrir þessa ríkisstjórn. Hér sést enn einu sinni hvernig stjórnarandstaðan dregur vagninn í mikilvægum málum og vekur ríkisstjórnina reglulega af værum blundi. Það er jákvætt sem fram kemur í uppfærðum markmiðum að Ísland taki þátt í að ná 55% samdrætti í mengandi losun fyrir árið 2030. Það er líka jákvætt að sjá að stærstur hluti markmiðanna er tekinn beint frá Evrópusambandinu sem hefur verið leiðandi á þessu sviði. Gott að við fylgjum fordæmi þess. Hvernig stefnt er að því að ná þessum markmiðum er aftur á móti algjörlega á huldu þegar heildarlosun á Íslandi dróst saman um 15% á milli 1990 og 2016 en jókst síðan aftur á milli 2016 og 2017. Skrefin sem ríkisstjórnin hefur tekið á kjörtímabilinu hafa ekki verið nógu stór, það verður að horfast í augu við það. Þar hefur samdráttur mengandi losunar á einkamarkaði spilað miklu stærri rullu en aðgerðir stjórnvalda. Atvinnulífið er því að gera mikið og getur gert mun meira. Þess vegna var líka undarlegt að ekki væri gert ráð fyrir aðkomu atvinnulífsins sjálfs í aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum sem var birt um mitt síðasta ár. Með tilkomu uppfærðra landsmarkmiða er komin ástæða fyrir ríkisstjórnina að uppfæra aðgerðaáætlun sína í samræmi við hin nýju markmið. Þá getur hún notað tækifærið og uppfært aðgerðirnar sjálfar líka, dregið einkamarkaði, atvinnulífið og fólkið í landinu með sér í þetta nauðsynlega verkefni með grænum hvötum og öðrum leiðum. Þessir aðilar virðast eiga auðveldara með að láta aðgerðirnar sjálfar tala. Atvinnulífið lætur verkin tala á meðan ríkisstjórnin sjálf bara talar í þessu máli sem öðrum.
Virðulegur forseti. Það ber að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir þessa umræðu og ráðherra. Þetta markmið í prósentum, 55% - þetta eru orð, þetta eru tölur og í sjálfu sér orð og tölur sem skipta ekki máli heldur skiptir það eitt máli hvað við ætlum okkur að gera í þessum málum. Hvað munum við gera og hver verður niðurstaðan? Við verðum að grípa til þess fljótt og við verðum líka að taka það til endurskoðunar strax að selja frá okkur hreina orku til umhverfissóða í Evrópu. Ég tek undir það sem kom hér fram að við eigum að vera sjálfstæð en ekki að elta mengandi skott Evrópusambandsins, við eigum að taka okkar sjálfstæðu ákvarðanir. Eitt af því sem við gætum gert og þurfum að huga að er gróðurhúsarækt. Endurskoðun á starfsemi garðyrkjubænda síðasta sumar var skref í rétta átt en þörf er á frekari aðgerðum. Potturinn var stækkaður í 200 milljónir á ári. Við getum ekki haldið áfram með kerfi sem dregur úr hvata til að auka framleiðslu. Við höldum áfram með pottakerfi þar sem ákveðið magn er niðurgreitt á ári hverju. Þá stækkar greinin bara þangað til potturinn klárast. Flokkur fólksins hefur lagt fram frumvarp um frekari aðgerðir í þágu garðyrkjubænda. Við leggjum til að í stað þess að niðurgreiða fyrir fram ákveðnar upphæðir á hverju ári skuli niðurgreiða allan kostnað við flutning og dreifingu á raforku til garðyrkjubænda næstu fjögur árin. Jafnframt skuli niðurgreiða helming kostnaðar vegna uppbyggingar á dreifikerfi, svo sem vegna lagna og heimtauga. En það er ekki nóg að greiða niður orku. Það þarf líka að koma að uppbyggingu dreifikerfisins. Við vitum t.d. núna, og konudagur að renna upp, að það eru ekki einu sinni til blóm í landinu. Er það ekki okkur til háborinnar skammar? Við getum ekki einu sinni framleitt þau blóm sem þarf heldur þurfum við að setja ofurtolla á innflutt blóm sem eru flutt hingað til lands með tilheyrandi mengun og kostnaði.
Herra forseti. Ég trúði eiginlega ekki eigin eyrum nú rétt áðan þegar ég heyrði hæstv. umhverfisráðherra halda til haga sinni réttlætingu á því að þó svo að Ísland hefði klúðrað sínum málum hefðu öll hin löndin gert það líka. Ég hugsa að þær dýrategundir og þær lífverutegundir sem dóu út á síðasta ári séu rosalega þakklátar fyrir þetta kosmíska réttlæti. Frá því að kjörtímabilið hófst hef ég reglulega spurt að því hvernig miði í því að draga úr losun miðað við þau plön sem hafa verið gefin út. Það er nákvæmlega ekkert mál fyrir stjórnmálamenn að lofa því að hitt og þetta muni gerast eftir níu ár, enda heil þrjú kjörtímabil þangað til. Það er ástæða til að velta því fyrir sér hvers vegna ekki er hægt að lögfesta þessi markmið til að ekki sé hægt að prútta þau niður eftir því sem dagsetningin færist nær. Það er líka ástæða til þess að velta því fyrir sér hver staðan sé núna. 30% af tímanum frá upphafi kjörtímabilsins þangað til að dagsetningin rennur upp árið 2030 eru liðin. Höfum við náð 30% samdrætti síðan kjörtímabilið hófst? Maður myndi ætla það vegna þess að hin leiðin er að reyna að redda þessu einhvern veginn á síðustu metrunum eða kannski að prútta niður og gefa sjálfum sér afslátt. Það hefur verið talað um það í tæp fjögur ár að það sé rosalega mikill metnaður í plönunum. Plönin komu seint. Þau koma mikið til þannig að einhvern veginn er haldið í pilsfaldinn hjá Evrópusambandinu. Við hljótum að geta gert betur. Það er eiginlega orðið of mikið bull að ætla að þessi ríkisstjórn muni einhvern veginn bjarga málunum. Við höfum því miður séð að það stendur ekki til.
Herra forseti. Við erum hluti af norðurslóðum og hér eru hraðari loftslagsbreytingar en annars staðar. Loftslagsmarkmiðin sem sett eru fram eru góð og fullnægjandi hvað sem einhvers konar yfirboðagagnrýni líður. Við ætlum að fara í a.m.k. 55% losun og ég legg áherslu á orðin „að minnsta kosti“. Það á að hraða kolefnisbindingu í áföngum fyrir árið 2040 og það á að koma loftslagsmálunum og samdrættinum inn í þróunarsamvinnu sem er mjög mikilvægt. Herra forseti. Ríkisvaldið er í þessu tilviki verkstjóri, við getum þess vegna kallað það leikstjóra, og fjárfestir vissulega. En ríkisvaldið ber ekki eitt ábyrgð, það er ekki eini framkvæmdaaðili í þessum efnum. Það eru aðrir leikendur og aðrir ábyrgðaraðilar. Þá á ég við sveitarfélögin með áætlanir, ég á við fyrirtækin með áætlanir og ég á við almenna þátttöku fólks á öllum aldri og úr öllum þjóðfélagshópum. Ef menn taka höndum saman, allir þessir aðilar, getum við farið vel fram yfir 55% og auðvitað er það markmiðið. Ríkisstjórnin hefur líka staðið fyrir sérstökum átökum, eða stórátökum vil ég kalla, varðandi úrgangsmál, stefnu og aðgerðaáætlun sem er í smíðum, fráveitumál og hringrásarhagkerfi. Þar er stefnumótun í gangi varðandi sjálfbærnina. Hringrásarhagkerfið er í raun og veru undirstaða viðvarandi viðnáms gegn hlýnun af mannavöldum. Í öllu þessu erum við á Alþingi í lykilaðstöðu og eigum að nálgast þetta með jákvæðum hætti, standa okkur og sýna nægilega samstöðu í staðinn fyrir að gagnrýna viðstöðulítið en gefa ríkisvaldinu ekki kredit fyrir það sem það gerir.
Herra forseti. Ég ræddi í fyrri ræðu minni um þær tillögur sem Miðflokkurinn hefur kynnt hér í þinginu sem lausnir í loftslagsmálum. Þar ræddi ég tillögu mína um stóraukna skógrækt til kolefnisbindingar sem myndi nýtast okkur Íslendingum gífurlega, ekki bara á einn veg heldur á fjölmarga vegu. Með fjórföldun skógræktar værum við að leggja verulega til í loftslagsmálum. Ég ætla að halda áfram í seinni ræðu minni og nýta hana til að kynna þær raunhæfu lausnir sem við höfum ítrekað bent á en talað fyrir fremur daufum eyrum stjórnarliða, sérstaklega á vinstri kantinum. Í þessari seinni ræðu minni mun ég ræða lausn Miðflokksins hvað varðar sorpmálin. Eins og alkunna er þá höfum við Íslendingar að mestu urðað okkar sorp en nýlega hefur útflutningur á sorpi aukist og mun fyrirsjáanlega aukast, einfaldlega vegna þess að helstu urðunarstaðir eru að loka. Urðun er mengandi og losar mikið magn gróðurhúsalofttegunda. Við stöndum því frammi fyrir því að útflutningur á sorpi mun stóraukast á næstu árum verði ekkert að gert. Það er ekki boðlegt, herra forseti. Það er hreinlega sóðalegt að senda sorpið okkar til Evrópu. Því fylgir útblástur vegna flutninganna yfir hafið og síðan við brennsluna sjálfa og loks höfum við séð ófagra þætti í sjónvarpi þegar komið hefur í ljós að hluti af sorpi vestrænna þjóða endar á sorphaugum í Afríku eða í öðrum þriðja heims löndum. Við eigum að brenna sorpið okkar hér innan lands á eins umhverfisvænan hátt og unnt er. Þannig hef ég á þremur síðustu þingum lagt fram tillögu um að hugað verði að því í fullri alvöru að reisa hér hátæknisorpbrennslu svo við getum leyst okkar sorpvanda sjálf. Nýjar sorpbrennslustöðvar víða um heim eru nú orðnar svo fullkomnar að þær eru mun umhverfisvænni en t.d. urðun og framleiða þar að auki orku. Þetta er framtíðin og mikilvægt innlegg í loftslagsumræðuna. Auðvitað er þetta ekki ein altæk lausn, við verðum einnig að bæta og auka flokkun, endurvinnslu og endurnýtingu, [[Forseti hringir.]]en það er mikilvægt og nauðsynlegt skref í þá átt að við hættum að vera sóðar í umhverfismálum.
Herra forseti. Forsætisráðherra lýsti því yfir í desember síðastliðnum fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands að íslensk yfirvöld hefðu uppfært markmið sín um samdrátt í losun gróðurhúsalofttegunda. Eins og við flest vitum stefnir nú í 55% minni losun 2030 miðað við árið 1990 en ekki 45% eins og hefur verið markmiðið undanfarin ár. Þetta er gott og nauðsynlegt en um leið erum við hvorki að fylgja Evrópuþinginu sem vill draga úr losun um 60% né erum við að toppa framkvæmdastjórn ESB eins og mörg önnur Evrópuríki og nágrannaþjóðir okkar hafa gert með metnaðarfyllri markmiðum. Bretland stefnir að 68% samdrætti í losun, Svíþjóð að 63% samdrætti og Danmörk er með markmið um 70% samdrátt í losun miðað við árið 1990. Hvernig er staðan hér? Enn á eftir að kynna aðgerðir Íslands til að ná þessu nýja markmiði og uppfæra aðgerðaáætlun í loftslagsmálum, enn á eftir að kynna og tímasetja aðgerðir Íslands miðað við ný markmið. Til að skoða raunveruleg áhrif slíks markmiðs þarf að líta á heildarlosun Íslands með landnotkun. Þar þarf að taka miklu, miklu róttækari skref. Í desember síðastliðnum spurði ég hæstv. forsætisráðherra hvenær ætti að uppfæra núverandi aðgerðaáætlun í loftslagsmálum miðað við uppfærð markmið. Svar forsætisráðherra var því miður vonbrigði enda sagði hún að það yrði ekki fyrr en í fjármálaáætlun eða rúmum fjórum til fimm mánuðum síðar. Eftir hverju höfum við eiginlega verið að bíða? Það þarf að stíga hér niður fæti og setja miklu skýrari og styrkari stoðir til að uppfæra aðgerðir okkar og aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Annað sem ég vill leggja áherslu á er að það er ekki í boði miðað við alvarleikann og þungann í þeim málaflokki sem loftslagsmálin eru að [[Forseti hringir.]]þau séu á hendi einnar ríkisstjórnar eða núverandi ríkisstjórnarflokka. Nauðsynlegt er að fram fari breytt pólitískt samráð [[Forseti hringir.]]um áherslur Íslands í loftslagsmálum á næstu loftslagsráðstefnu Sameinuðu þjóðanna í Glasgow, [[Forseti hringir.]]sem haldin verður í nóvember 2021, en þeim fundi er ætlað að marka stefnuna til næstu tíu ára.
Virðulegur forseti. Ein stærsta áskorun okkar tíma er loftslagsváin. Flestir vilja leggja sitt af mörkum til að takast á við hana og tryggja að Ísland mæti skuldbindingum sínum í loftslagsmálum. Hið opinbera hefur ekki dregið lappirnar í þeim málum og sett skýr markmið um kolefnishlutleysi árið 2040 með aðgerðaáætlun hins opinbera. Viljinn er lofsverður og almenn sátt er um markmiðin en til að þeim megi ná þarf þó að tryggja nægilegt fjármagn. Hættan er að hið opinbera gleymi sér í innheimtu svokallaðra grænna skatta og þeir verði í raun að viðbótartekjum í stað þess að innheimtan sé beintengd markmiðinu með henni, þ.e. að skila tilætluðum árangri í loftslagsmálum og að hún verði síðan afnumin. Með því að bregðast við loftslagsvánni fást stjórnvöld við leiðréttingu markaðsbrests í ljósi þess að hvorki neytendur né framleiðendur þurfa að bera allan kostnaðinn sem samfélagið hlýtur af of mikilli losun gróðurhúsalofttegunda út í andrúmsloftið. Því er nauðsynlegt að stjórnvöld grípi til aðgerða til að mæta skuldbindingum Íslands í góðu samstarfi við viðskiptalífið. Þær aðgerðir sem ríkið getur gripið til eru m.a. mengunarkvótar, grænir skattar og ívilnanir og það er svo sannarlega verið að gera. Þetta gætu allt verið mín orð en þetta er í raun það sem Viðskiptaráð Íslands skrifar í sinni skýrslu. Að koma svo upp í púlt áðan og tala um að atvinnulífið sé ekki með í þessari vegferð - þvílík endemis vitleysa. Við náum engum árangri í loftslagsmálum ef atvinnulífið er ekki með okkur og atvinnulífið er einmitt að stíga þessi skref. Það er með í þessari baráttu. Samstarfsvettvangur stjórnvalda og fulltrúa atvinnulífsins um loftslagsmál og grænar lausnir hefur verið settur á fót. Fyrir liggur viljayfirlýsing ríkisstjórnarinnar og meginhluta íslensks fjármálamarkaðar þar sem lýst er vilja til að nýta fjármagn til að viðhalda sjálfbærri þróun og taka tillit til alþjóðlegra skuldbindinga Íslands. Við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd erum með til umfjöllunar frumvarp sem lýtur að því að hvetja til fjárfestinga einkaaðila í atvinnurekstrareiningum með sérstaka áherslu á eignir sem teljast umhverfisvænar og stuðla að sjálfbærni í umhverfismálum. Við erum svo sannarlega á réttri leið en ég fagna því mjög að við séum að taka þessa umræðu hér í þingsal og við mættum jafnvel ræða það enn oftar. Það er einstakt tækifæri sem bíður okkar núna, í þeirri aðstöðu sem við erum í eftir kófið, að byggja upp öflugt og umhverfisvænt atvinnulíf og ég tel að okkur muni takast það.
Eitthvað er tímaskráningarkerfið að stríða okkur en hin knöppu tveggja mínútna tímamörk gilda.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á í fyrri ræðu minni ræðst árangurinn í loftslagsmálum af samvinnu margra og þar er atvinnulífið í lykilhlutverki. Því eru grænir hvatar til atvinnulífsins og til grænnar nýsköpunar, sem ríkisstjórnin hefur lagt áherslu á, þýðingarmiklir en auðvitað ekki síður frumkvæði sem kemur frá fyrirtækjum um land allt. Það eru t.d. frábærar fréttir að vel gangi með þróun tækni sem mun valda stökkbreytingu við að draga úr losun kolefnis frá álverum, þróun svokallaðra óvirkra rafskauta. Notkun þeirra verður til þess að kolefnislosun við rafgreiningu súráls hættir. Gert er ráð fyrir að þessi tækni verði nothæf strax árið 2024 en með henni mætti minnka losun koltvísýrings á Íslandi um allt að 30%. Öll ræktun bindur kolefni í gróðri eins og komið hefur verið inn á hér í umræðunni. Auk þess dregur ræktun gróðurlítils eða rofins lands úr losun kolefnis út í andrúmsloftið. Því má búast við stóraukinni ásókn í land til kolefnisbindingar á næstu árum. Þá vaknar sú spurning hvort land sem notað er til kolefnisbindingar með skógrækt verði í eigu bænda eða einhverra annarra. Ef rétt er á haldið gætu íbúar í dreifbýli fengið ný tækifæri til að nýta landið sem þeir hafa umráð yfir til kolefnisbindingar og þar með skotið viðbótarstoðum undir afkomumöguleika sína. Viðarnytjar þarf líka að þróa áfram hér á landi. Þar eru þegar til staðar möguleikar til að auka sjálfbærni einstakra byggða og þar með samfélagsins alls. Nýlega skoðaði ég t.d. kyndistöð sem er umhverfisvæn og getur tryggt sjálfbærni og verið liður í hringrásarhagkerfinu. Þá liggur frumvarp fyrir Alþingi sem innleiðir Evrópuregluverk um niðurdælingu koltvísýrings. Ef það verður samþykkt fellur Carbfix-tæknin þar með undir þær aðferðir sem má nota til að vega á móti losun samkvæmt evrópska viðskiptakerfinu.
Virðulegi forseti. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum er svokallaður urðunarskattur. Stefnt er að því að upphæð skattsins verði 15 kr. á hvert kílógramm af urðun almenns úrgangs. Slíkur skattur er neysluskattur og neysluskattar bitna hlutfallslega verst á þeim sem hafa takmarkaðar ráðstöfunartekjur, þ.e. fátæku fólki. Ef ætlunin er að koma á slíkum skatti þarf a.m.k. að tryggja að hann sé tekjutengdur og leggist ekki á þá sem minnst hafa á milli handanna. Í stað þess að refsa fátæku fólki fyrir að menga ættum við að hvetja það til að endurvinna. Það mætti t.d. gera með því að koma á endurgreiðslu fyrir fleiri tegundir úrgangs en bara einnota drykkjarflöskur. Markmið og stefna í loftslagsmálum er, eins og ég hef áður sagt, ágætt en það eru efndir sem við þurfum. Oft var þörf en nú er nauðsyn. Snjóflóð, aurskriður, hitamet, kuldamet, ofsaveður, eyðing skóga, skógareldar; það er birtingarmynd loftslagsmála. Og skógareldar. Alltaf höldum við Íslendingar einhvern veginn að við sleppum við þetta en það kemur. Erum við tilbúin? Erum við búin að tryggja að þegar og ef skógareldar blossa upp á Íslandi þá ráðum við við þá? Erum við búin að búa til brunahólf? Höfum við gengið þannig frá að við séum örugg um að skógareldar eyði ekki íbúðum og híbýlum fólks? Er ekki kominn tími til að við brettum upp ermarnar og komum þessum málum í lag?
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem við höfum átt hér í dag. Aðgerðir gegn loftslagsbreytingum eru að miklu leyti tæknilegt úrlausnarefni og þess vegna er mjög bagalegt hversu veik stjórnsýsla loftslagsmála er, eins og skýrslur hafa sýnt, eins og reynslan er farin að sýna. Það er í rauninni furðulegt að rúmum þremur árum eftir að hæstv. ráðherra settist í embætti sé það enn staðan. Jú, jú, öll lönd féllu á fresti til að skila uppfærðum landsmarkmiðum til loftslagssamningsins fyrir ári, alveg eins og Ísland, nema Noregur reyndar sem er í sömu stöðu á Ísland. Og jú, jú, mörg lönd stóðust ekki nýja frestinn sem var í desember síðastliðnum. Hins vegar gátu öll Evrópuríki skilað á þeim tíma nema Ísland. Þetta er grundvallarplagg í baráttunni við loftslagsbreytingar af mannavöldum, grundvallarplagg í allri stefnumörkun ríkisins og Ísland féll á tveimur tímafrestum á síðasta ári að skila. Það segir sitt um þann forgang sem hefur verið settur í að styrkja stjórnsýslu loftslagsmála á síðustu þremur árum. Ef ég skildi ráðherrann rétt þá á ekki einu sinni að huga að því að uppfæra aðgerðaáætlunina fyrir kosningar. Væntanlega vilja þau geyma góðu hugmyndirnar fyrir kosningabaráttu. Hér hefur fólk verið sakað um yfirboðagagnrýni með því að tala fyrir því að Ísland leggi einfaldlega fram markmið sem Ísland á að ná, vegna þess að þau er ekki að finna í uppfærðum landsmarkmiðum. [[Gripið fram í.]]Þar stendur einfaldlega að Ísland ætli að vera í samfloti með ESB, sem er gott og blessað, en það samflot á ekki að taka af Íslandi þá ábyrgð að standa skil á sinni eigin prósentu gagnvart Parísarsamningnum. 40% í síðasta landsmarkmiði voru prúttuð niður í 29% gagnvart ESB þó að ráðherranum [[Forseti hringir.]]þyki óþægilegt að kalla það það. Samningaviðræður við ESB leiddu til þess að Ísland fékk 11 prósentustiga afslátt af losunarmarkmiðum. [[Forseti hringir.]]55% eru hvergi sett fram sem sjálfstætt markmið Íslands í samdrætti í losun. [[Forseti hringir.]]Það er hreinlega rangt þegar hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson heldur öðru fram.
Tímamörkin eru tvær mínútur.
Hæstv. forseti. Fyrir daga ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur hafði ríkt kyrrstaða í loftslagsmálum á Íslandi. Engin áætlun um samdrátt í losun var til, engin stefna um kolefnishlutleysi, engin stefna eða áætlun um aðlögun samfélagsins að loftslagsbreytingum. Stjórnkerfið hafði enga pólitíska leiðsögn til að fara eftir. En nú hefur blaðinu hins vegar algerlega verið snúið við og við erum komin á fullt skrið. Stjórnsýsla loftslagsmála hefur verið stórbætt. Við erum með fjármagnaða aðgerðaáætlun sem hefur litið dagsins ljós. Við vinnum nú að vegvísi um kolefnishlutleysi. Við vinnum að stefnu um aðlögun. Við höfum aukið fjármagn bara í umhverfisráðuneytinu um 700% á þessu kjörtímabili og það dreifist á fjölbreyttar aðgerðir. Skuldbindingar Íslands prúttaðar niður. Þessu heldur enginn fram nema örfáir þingmenn í pólitískum tilgangi. Þetta er útreiknað sanngirnisviðmið ESB þar sem eitt gengur yfir alla. Við skulum hafa þær staðreyndir á hreinu, líka hér í þingsal Alþingis. [[Gripið fram í: Þetta er lágmark.]]Og að það eina sem gerist sé í atvinnulífinu stenst enga skoðun heldur. Þessu verð ég að mótmæla. Komið hefur verið á ívilnunum í almenningssamgöngum, fyrir rafbíla, hjól, rafhjól o.s.frv. Styrkir til innviðauppbyggingar hafa aldrei verið meiri, grænar fjárfestingar og skattalegir hvatar, tvöföldun skógræktar, tvöföldun landgræðslu, tíföldun í endurheimt votlendis, efling hringrásarhagkerfis, efling niðurdælingar í berg og svona mætti lengi telja. Það er hins vegar til marks um breytta tíma þegar þingheimur er sammála um að gera betur í loftslagsmálum og því fagna ég innilega. Ég veit og ég er sannfærður um að við munum halda áfram á þeirri braut í sameiningu. Við erum ljósár frá kyrrstöðunni sem ríkti í loftslagsmálum í upphafi kjörtímabilsins [[Forseti hringir.]]og svo skulum við í sameiningu setja okkur enn metnaðarfyllri markmið og keyra áfram aðgerðir til árangurs.
Forseti. Í október síðastliðnum mælti hv. þm. Halldóra Mogensen fyrir tillögu þessari til þingsályktunar um aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum. Í nefndaráliti velferðarnefndar, sem ég flyt hér, er að finna eina breytingartillögu sem snýr að þeim tímaramma sem getið er í tillögunni sjálfri. Nefndin telur að sá tímarammi sem áskilinn er í 2. mgr. tillögugreinarinnar, apríl 2021, sé óraunhæfur og leggur því til í staðinn að 2. mgr. orðist svo, með leyfi forseta: „Ráðherra geri Alþingi grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og áætlun um frekari aðgerðir eigi síðar en í júní 2021.“ Virðulegi forseti. Ég ætla að lesa nefndarálitið. Öll nefndin er á því, sem er mjög ánægjulegt. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Ölmu D. Möller landlækni og Kjartan Hrein Njálsson frá embætti landlæknis, Árnýju Sigurðardóttur frá Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Sylgju Dögg Sigurjónsdóttur frá Eflu verkfræðistofu, Ólaf H. Wallevik frá Rannsóknastofu byggingariðnaðarins og Vigdísi Evu Líndal frá Persónuvernd. Nefndinni bárust umsagnir um málið frá Gretu Ósk Óskarsdóttur, Heilbrigðiseftirliti Reykjavíkur, Samiðn og SUM – Samtökum um áhrif umhverfis á heilsu. Með þingsályktunartillögunni er lagt til að félags- og barnamálaráðherra, í samráði við heilbrigðisráðherra, leggi til nauðsynlegar breytingar á lögum og reglugerðum til að uppræta og koma í veg fyrir tjón vegna rakaskemmda í fasteignum. Þær umsagnir sem nefndinni bárust vegna málsins voru almennt jákvæðar og hvatt til þess að tillagan yrði afgreidd. Þá var afstaða gesta sem fyrir nefndina komu almennt jákvæð. Í umsögn Samiðnar er á það bent að fyrirhugað sé að leggja niður Nýsköpunarmiðstöð Íslands og það kynni að hafa neikvæðar afleiðingar á rannsóknir á myglu. Var hvatt til þess að áframhaldandi fjármagn yrði tryggt svo unnt væri að halda rannsóknum áfram. Nefndin bendir á að meðal markmiða þingsályktunartillögunnar sé að efla sjálfstætt eftirlit með prófunum á byggingarefni áður en það er tekið í notkun hér á landi og að efla þekkingu fagaðila á rakaskemmdum og forvörnum gegn þeim. Telur nefndin mikilvægt að nýta þá þekkingu sem þegar er til staðar og hvetur stjórnvöld til þess að huga vel að þeim rannsóknum sem hafa verið framkvæmdar um árabil og tryggja að ekki verði rof í samfellu þeirra við það að Nýsköpunarmiðstöð Íslands verði lögð niður. Fagráð embættis landlæknis mætti fyrir nefndina. Í umsögnum til nefndarinnar og á fundi nefndarinnar var á það bent að embætti landlæknis hefði þegar sett á fót fagráð um rakaskemmdir og myglu. Í fagráðinu sitja sérfræðingar frá Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, Vinnueftirliti ríkisins, Heilbrigðiseftirliti sveitarfélaga, Landspítala og Eflu verkfræðistofu. Á meðal verkefna sem fagráðinu er ætlað að leysa er hvernig fræða megi heilbrigðisstarfsfólk um rakaskemmdir og áhrif þeirra á heilsu fólks; að útbúa ráðleggingar og leiðbeiningar um hvernig sé best að meðhöndla þau veikindi sem koma upp sökum rakaskemmda og myglu í húsnæði; hvernig best sé að veita almenningi ráðgjöf og fræðslu; að meta hvort þörf sé á því að stofna sérstakt teymi sérfræðilækna sem sinni sjúklingum sem glíma við veikindi sem rekja má til rakaskemmda og að koma með tillögur um hvernig megi efla forvarnir með tilliti til raka- og mygluskemmda. Hlutverk fagráðsins er því að nokkru í samræmi við þær aðgerðir sem lagðar eru til í þingsályktunartillögunni. Telur nefndin mikilvægt að sú vinna sem þegar er hafin á vegum áðurnefnds fagráðs og vinna við þær aðgerðir sem lagðar eru til verði samtvinnuð eftir því sem unnt er. Telur nefndin að það myndi efla niðurstöður fagráðsins og flýta fyrir því að aðgerðum samkvæmt tillögunni verði komið í framkvæmd. Engu síður er einnig nauðsynlegt að tryggja framgang þeirrar vinnu sem er utan verksviðs fagráðsins, eða þarfnast frumkvæðis af hálfu ráðherra til að verða að veruleika. Flestar aðgerðir sem gerð er tillaga um og eru nauðsynlegar til að bregðast við þeim útbreidda vanda sem felst í rakaskemmdum og myglu í húsum eru á forræði félags- og barnamálaráðherra og verður forræði á slíkum aðgerðum að vera hjá ráðuneyti hans, óháð vinnu fagráðsins. Gert var kostnaðarmat á þingsályktunartillögunni og niðurstöður þess mats eru sem hér segir: Nefndin telur að unnt sé að útbúa gagnagrunn sem geri aðgengilegar á miðlægan hátt upplýsingar um framkvæmdir á húsnæði sem hluta af gagnagrunni sem þegar er til. Væri því um tiltölulega einfalda viðbót að ræða sem gæti kostað um 3 millj. kr. Árlegur rekstrarkostnaður slíks gagnagrunns þyrfti ekki að vera mikill, eða um 2 millj. kr. Erfitt er að segja til um hvaða kostnað aðrir þættir þingsályktunartillögunnar munu bera með sér, en ráðherra er falin útfærsla á þeim og fer heildarkostnaður eftir umfangi og forgangsröðun. Þar er m.a. um að ræða aukið eftirlit með prófunum á byggingarefni og þekkingu fagaðila á rakaskemmdum og forvörnum gegn þeim. Ekki er útilokað að unnt væri að fjármagna þessa þætti á þann hátt að útgjöldin rúmist innan fjárheimilda gildandi fjárlaga og fer það þá eftir forgangsröðun um nýtingu fjárheimilda. Aðrir þættir í tillögunni ættu ekki að hafa nein veruleg áhrif á útgjöld ríkissjóðs. Nefndin leggur áherslu á að nauðsynlegt er að nægilegt fjármagn verði veitt til verkefnanna, en með góðum árangri væri unnt að draga verulega úr tilkostnaði samfélagsins vegna viðhalds á fasteignum og heilsufarslegu tjóni af völdum rakaskemmda og myglu. Ég kem þá aftur inn á breytingartillögu nefndarinnar. Nefndin bendir á að aðrar leiðir kunni að vera færar til að ná fram þeim markmiðum sem að er stefnt í tillögunni en breytingar á lögum og reglugerðum. Þá telur nefndin að sá tímarammi sem áskilinn er í 2. mgr. tillögugreinarinnar sé óraunhæfur. Með vísan til framangreinds leggur nefndin til að þingsályktunartillagan verði samþykkt með þeirri breytingu sem gerð er grein fyrir í álitinu. Undir nefndarálit þetta skrifa Helga Vala Helgadóttir, formaður velferðarnefndar, sú sem hér stendur, Anna Kolbrún Árnadóttir, Guðmundur Ingi Kristinsson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Ólafur Þór Gunnarsson, varaformaður velferðarnefndar, og Vilhjálmur Árnason, sem skrifar undir nefndarálit þetta með fyrirvara sem hann mun gera grein fyrir í ræðu. Forseti. Rakaskemmdir í húsnæði eru viðamikið vandamál á Íslandi og í raun er gefið að vandinn sé útbreiddari en við gerum okkur grein fyrir í dag. Þó hefur nýlega aukist vitund um málefnið, m.a. vegna umfjöllunar fjölmiðla. Síðast í gær sáum við umfjöllun um Fossvogsskóla en vandamálið hefur leikið skólann grátt í lengri tíma. Veikindi tengd þessari lýðheilsuvá geta orðið alvarleg. Í stuttu máli snýst tillagan um að fela hæstv. félags- og barnamálaráðherra að leggja til nauðsynlegar breytingar til þess að takast á við þau sex atriði sem koma fram í tillögunni, atriði sem koma svo til með að aðstoða eigendur fasteigna við að uppræta rakaskemmdir og koma í veg fyrir að nýbyggingar verði útsettar fyrir rakaskemmdum í framtíðinni. Með tillögunni eru lagðar til breytingar á lögum og reglugerðum til að auka réttindavernd þeirra sem verða fyrir tjóni vegna rakaskemmda. Breytingarnar snúa helst að atriðum sem hafa með það að gera að leggja mat á rakaskemmdir og meðferð slíkra mála hjá tryggingafélögum. Í dag er staðan sú að það skortir samræmingu á aðferðum þeirra sem bjóða upp á mælingar á rakaskemmdum og myglu. Eins vantar samræmingu í aðferðafræði og því að meta alvarleika málsins yfir höfuð. Úrræðin eru mörg hver kostnaðarsöm og tjónið sjálft oft og tíðum utan ramma tryggingarréttar og í þeim tilfellum er tjónið hreinlega ekkert bætt. Það á líka við um innbú sem og að sjálfsögðu heilsufarslegt tjón. Með tillögunni er lagt til að efla sjálfstætt eftirlit með prófunum á byggingarefni áður en það er tekið í notkun hér á landi. Hingað til hefur Rannsóknastofa byggingariðnaðarins gegnt því hlutverki en framtíð hennar er óljós þar sem hún er að leggjast af. Hið opinbera þarf að standa sig í stykkinu þegar kemur að því að tryggja grunnrannsóknir á byggingarefni við íslenskar aðstæður. Það ásamt aukinni fræðslu til fagaðila er ein meginforsenda þess að hægt sé að koma í veg fyrir rakaskemmdir í þeim húsum sem byggð verða í framtíðinni á Íslandi. Þriðji punkturinn í tillögunni snýr að aukinni þekkingu fagaðila og er sjónum þá sérstaklega beint að aukinni þekkingu á hættu og líkum á rakaskemmdum strax á byggingarstigi. Á undanförnum árum hafa komið upp fjölmörg dæmi um rakaskemmdir og myglu í nýlegum húsum sem rekja má beint til byggingar þeirra og má þá nefna atriði eins og geymslu byggingarefna utan dyra og mögulegan skort á sérþekkingu við vinnu í votrýmum og við glugga svo að fátt eitt sé nefnt. Hér er auðvitað verið að hvetja til þess að vanda betur vinnubrögð í byggingargreininni. Í tillögunni er lagt til að hæstv. ráðherra geri aðgengilegar á miðlægan hátt upplýsingar um framkvæmdir á húsnæði. Þar er tækifæri til fjölmargra útfærslna. Ég sé fyrir mér að það gæti mögulega litið svipað út og gagnagrunnur Samgöngustofu um bifreiðaskoðun eða heilsuvera.is. Að kaupa húsnæði er ein stærsta fjárfesting sem við förum í á lífsleiðinni. Hugmyndin er þarna að hægt sé að safna saman miðlægt upplýsingum um þær framkvæmdir sem hafa sannanlega verið gerðar á húsnæði og gætu haft áhrif á fyrirætlanir væntanlegra kaupenda og leigjenda. Í fimmta lagi er lagt til að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir jákvæðum hvötum til að hægt sé að tryggja fasteign með fullnægjandi hætti gegn rakaskemmdum. Síðasti töluliður tillögunnar felur hæstv. ráðherra að taka upp jákvæða hvata fyrir fasteignaeigendur til að koma í veg fyrir rakaskemmdir á þeim fasteignum sem nú þegar er búið að byggja á Íslandi. Í tillögunni er orðalagið viljandi haft opið til að gefa hæstv. ráðherra kleift að hugsa mögulega aðeins út fyrir boxið. Ég fer að ljúka máli mínu um þetta mikilvæga mál en að lokum vil ég aðeins tala um læknisfræðilega hluta þess sem við ræðum. Áhrifin á mannslíkamann þar sem myglu er að finna eru mjög mismunandi en alvarlegar sýkingar í öndunarfærum og áhrif á húð eru líklega algengust. Auðvitað er mygla mismunandi og hún er ekki öll hættuleg og þá fer hún að sjálfsögðu ólíkt í fólk. En í ljósi þess að greiningartækin eru enn sem komið er nokkuð fá og meðferðarúrræðin líka þá er svo mikilvægt að við leggjum mikinn þunga í þær forvarnaaðgerðir sem tillagan kveður á um. Í lok þingsályktunartillögunnar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra geri Alþingi grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og áætlun um frekari aðgerðir eigi síðar en í júní 2021.“ Til að skýra þetta orðalag og taka allan vafa af um hvað við er átt þá er átt við að ráðherra geri grein fyrir þeim aðgerðum sem gripið hefur verið til og eins áætlun um frekari aðgerðir með munnlegri skýrslu hér á Alþingi. Þessi þingsályktunartillaga, virðulegi forseti, er þjóðþrifamál og ég gleðst djúpt og innilega yfir því að málið sé komið þetta langt í meðförum þingsins. Ég vil þakka sérstaklega hv. velferðarnefnd allri sem hefur í verki sýnt skilning á alvarleika málsins sem þarna er undir og nauðsyn þess að stjórnvöld taki málaflokkinn föstum tökum. Það er sérstaklega gleðilegt að öll nefndin sé á málinu og ég vil þakka nefndarmönnum öllum fyrir gott samstarf um þetta mál. Að lokum vona ég að farsæld þess hér innan þings haldi áfram og að málið verði samþykkt hér í þingsal þegar kemur að því að greiða atkvæði um það.
Virðulegur forseti. Við fjöllum um þingsályktunartillögu Pírata um aðgerðir vegna rakaskemmda í fasteignum. Flutningsmaður er hv. þm. Halldóra Mogensen. Ég er ásamt mörgum öðrum á þingsályktunartillögunni og einnig á nefndarálitinu. Þetta er hið besta mál. Það er löngu tímabært að við tökum á þessu vandamáli sem er ótrúlega viðamikið á Íslandi og því miður hefur lítill áhugi verið sýndur á að taka á því. Vonandi verður með þingsályktunartillögunni tekið til hendi og málið tekið föstum tökum. Það tekur ekki nema 24–48 klukkustundir fyrir myglu að myndast í íbúðarhúsnæði við réttar aðstæður. Hún myndast yfirleitt í veggjum eða í undirgólfi. Fyrstu einkenni eru yfirleitt bara kvef og þá er eins gott að ónæmiskerfi viðkomandi sé virkt því að á eftir getur fylgt hnerri, kláði í húð, höfuðverkur og pirringur. En ef ekkert er að gert getur þetta enn versnað og það til muna. Fyrir þá sem eru viðkvæmir getur orðið þyngdartap, húðkláði, niðurgangur, síþreyta, þeir hósti blóði í verstu tilfellum og minnistap verður. Þetta sýnir svart á hvítu hversu alvarlegt mygluvandamálið getur verið. Það segir okkur að við höfum eiginlega verið sofandi á þessu sviði og sérstaklega er varðar skólahúsnæði. Það segir sig sjálft að börn eru sérstaklega viðkvæm fyrir myglu og gróum hennar, vegna þess að ónæmiskerfi barna er ekki búið að aðlaga sig nóg að þessu vandamáli. En orsakir í þessum málum er að finna í byggingum. Því er eiginlega sorglegt til að vita að vandamálið sé meira að segja til staðar í nýbyggingum. Og hvers vegna er það til staðar í nýbyggingum? Jú, því miður er flýtirinn það mikill og regluverkið þannig að það virðist gjörsamlega happa og glappa hvort farið er að lögum og byggingarnar byggðar á réttan hátt. Í mörgum tilfellum virðist það vera að sá sem á að hafa eftirlitið er sjálfur byggingaraðilinn eða tengdur honum. Það er auðvitað eitt af þeim vandamálum sem við þurfum og erum vonandi að leysa þannig að Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hafi öll ráð í hendi sér til að sjá til þess að svona vandamál verði undantekning, algjör undantekning, og eftirlitið verði síðan þannig að ef þetta kemur í ljós verði hægt að grípa inn í það alveg á stundinni. Þetta er mjög knýjandi mál. Tjón á húsnæði getur verið gífurlega kostnaðarsamt en í mörgum tilvikum er ekki hægt að bæta heilsutjónið sem einstaklingar verða fyrir vegna myglunnar. Það er kostnaðarsamt að þurfa að lagfæra húsnæði og einnig fyrir þjóðfélagið ef fólk dettur út af vinnumarkaði eða verður á annan hátt óvinnufært og jafnvel ófært um að hugsa um sjálft sig vegna afleiðinganna sem þetta getur valdið. Maður hefur heyrt ótrúlegar sögur af því hvernig fólk hefur farið út úr þessu vandamáli. Þess vegna eru það líka gleðitíðindi að verið sé að reyna að finna upp nýjar aðferðir í byggingargeiranum. Eitt af því sem hefur sýnt góðan árangur gegn myglu er hampurinn sem er notaður. Þar virðist myglan ekki geta náð sér upp. Við höfum því lausnir og við eigum að nota þær. Við eigum að sjá til þess á allan hátt að hafa regluverkið þannig að það sé algjörlega á tæru að svona hlutir gerist ekki, að húsnæði sé t.d. rangt byggt eða sé jafnvel ekki viðhaldið, eins og við höfum orðið vör við, og að ekkert eftirlit skuli vera. Jafnvel þegar tveir einstaklingar búa í parhúsi og annar aðilinn vill koma húsi sínu í lag, hafa allt á hreinu og passa upp á alla hluti getur hinn aðilinn látið það grotna niður og valdið stórtjóni með myglu og öðru. Það er eitthvað að í okkar kerfi meðan við látum þetta viðgangast. Ég vona heitt og innilega að þegar þingsályktunartillagan fer til ráðherra verði sem fyrst farið að vinna eftir henni og þá verði svona hlutir teknir föstum tökum og séð til þess að ekki verði hægt, hvorki vegna slóðaskapar né annars, að hafa húsnæði þannig úr garði gert að það geti valdið gífurlegu tjóni á heilsu fólks. Eins og ég hef áður komið inn á getur fjártjónið verið rosalega mikið og valdið líka óbætanlegu tjóni fyrir viðkomandi sem kannski er nýbúinn að kaupa sér húsnæði og ræður ekki við þær viðgerðir sem þurfa að fara fram. Þetta er hið besta mál og ég styð það heils hugar eins og hefur komið fram. Ég vona heitt og innilega að það fái góðan framgang og tillagan verði samþykkt.
Herra forseti. Við ræðum hér tillögu til þingsályktunar sem er flutt af hv. þm. Halldóru Mogensen og öðrum þingmönnum Pírata auk hv. þm. Vilhjálms Árnasonar. Þetta er mikilsvert mál og ég kveð mér hér hljóðs m.a. vegna þess að ég er einn af þeim sem skrifa undir nefndarálitið. Þetta er mikilvægt mál og eins og nokkrir hv. þingmenn hafa komið inn á hefur þetta nokkuð verið í umræðunni að undanförnu og hefur aðeins verið komið inn á samfélagsumræðuna sem tengist þessu. Hér í þingsölum held ég að mér teljist rétt til að þessi mál hafi fengið svolítið flug, m.a. með skýrslubeiðni hv. þm. Álfheiðar Ingadóttur árið 2018 frekar en 2019 ef ég man rétt, og ég var svo lánsamur að fá að vera með henni á þeirri beiðni. Þar er spurt eftir mörgum þeim atriðum sem verið er að biðja ráðherra að taka á í þessari tillögu. Það er nefnilega að verða, ég held að það sé óhætt að segja það, nokkurs konar vitundarvakning í samfélaginu gagnvart þessum málum. Það hefur a.m.k. undanfarin sex til átta ár verið ítrekaður fréttaflutningur af því að húsnæði, ýmist á vegum opinberra aðila eða einkaaðila, hafi sýnt sig vera illa íbúðarhæft eða illa nothæft vegna myglu og rakaskemmda. Það hafa nokkrir þingmenn komið inn á það hér að jafnvel skólabyggingar á vegum sveitarfélaga hafa lent í vanda vegna þessa. Skýrustu dæmin í seinni tíð eru annars vegar Fossvogsskóli, sem var nefndur í fjölmiðlum í gær varðandi þetta, og síðan Kársnesskóli við Skólagerði í Kópavogi, en þar var á endanum farin sú leið að jafna skólann hreinlega við jörðu þar sem slík óvissa þótti um myglu og rakaskemmdir og líkindin lítil til að einhvers konar viðgerðir hefðu raunveruleg varanleg áhrif til bóta. Það var valið að fara alla leið og jafna skólann við jörðu og byrja upp á nýtt. Tillagan og tillögugreinarnar gera í raun ákveðinn áskilnað til ráðherra að taka saman þær aðgerðir og reyna að beina þeim í farvegi og sem betur fer kom í ljós, við vinnslu tillögunnar í nefndinni, að hluti af því sem kannski er bent á í tillögugreinunum, undir liðum 1–6, er að vissu marki þegar í gangi en hefur kannski ekki verið nægilega vel formgert og þá er þessi þrýstingur sem þarna er settur á ráðherrann að skila einhvers konar greinargerð eða skýrslu til þingsins innan tiltekins tíma mikilvægur. Það er nefnilega þannig að heilsufarsafleiðingar þess að annaðhvort búa eða starfa í húsnæði sem er undir þessu orpið getur verið mjög mikill og við erum jafnvel í seinni tíð að sjá fólk fá metna örorku vegna slíkra kvilla. Það er mikilvægt að hafa í huga að þetta er einn af þeim skavönkum í samfélaginu sem er, ég ætla ekki að segja algerlega en að miklu leyti, fyrirbyggjanlegur. Þess vegna er svo mikilvægt að við séum svolítið á tánum. Þessi mál eru nú komin undir Húsnæðis- og mannvirkjastofnun og ég vona að þegar eftirlitið og skoðunin er komin þar á eina hendi muni verða betri bragur á þessu og betri eftirfylgd. Þingmenn þekkja dæmin sem komu til að mynda upp á árunum í kringum og eftir hrun þegar það var gríðarlega mikill gangur í byggingariðnaði og menn kannski slakari á eftirliti en þeir hefðu ella verið og sýndi sig að mikið af húsnæði sem þá var byggt reyndist síðar undirorpið myglu og rakaskemmdum. Þetta er mjög slæmt vegna þess að við erum ekki bara að tala um heilsu fólks, við erum líka að tala um þeirra stærstu fjárfestingar í langflestum tilfellum stærstu eignir sem fólk á og getur þess vegna skipt gríðarlega miklu máli. Eins og þingmenn þekkja líka er fólk misnæmt fyrir þeim vanda sem myglu og rakaskemmdir valda. Í sumum tilfellum eru jafnvel tveir aðilar sem búa í sama húsnæði og annar finnur ekkert fyrir þessu en hinn er nánast óvinnufær. Það hefur kannski tafið fyrir að menn tækju á þessu af einhverjum myndugleika, þessi breytileiki á milli einstaklinga. En þetta er eitthvað sem er í öllu mannlegu samfélagi. Við getum verið með svipaða arfgerð en hún birtist með mismunandi hætti, t.d. í því hvernig við fáum sjúkdóma. Það sama á við þarna. Ég held að það sé mikilvægt að klára þetta mál og fela ráðherra þetta verkefni. Þetta er mikilvæg viðurkenning á því að hér erum við með raunverulegan vanda sem við getum sem samfélag tekið á. Það er fagnaðarefni að þingið ætli að klára þetta.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um loftslagsmál. Með frumvarpinu er verið að leiðrétta orðalag nokkurra ákvæða laganna sem kveða á um heimild ráðherra til setningar reglugerða auk þess sem lagt er til að innleiddar verði tvær gerðir Evrópusambandsins. Með lögum nr. 98/2020 voru gerðar margþættar breytingar á lögum um loftslagsmál, nr. 70/2012. Breytingarnar sneru m.a. að því að ráðherra var falið að setja reglugerðir um nánari útfærslu tiltekinna atriða. Við meðferð frumvarpsins sem varð að lögum nr. 98/2020 lagði meiri hluti umhverfis- og samgöngunefndar til breytingar á frumvarpinu. Í ljós hefur komið að lagastoð fyrir ákveðnum reglugerðum er ófullnægjandi þar sem reglugerðarheimild þessara ákvæða er endurtekning á reglugerðarheimild sem er að finna í 5. mgr. 9. gr. laganna. Í frumvarpinu er því lagt til að reglugerðarheimildir þessara ákvæða verði lagfærðar. Að auki er lagt til að tvær gerðir Evrópusambandsins verði innleiddar og þeim bætt við 47. gr. laganna. Önnur þeirra, tilskipun (ESB) 2018/410 uppfærir efni tilskipunar 2003/87/EB um viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir fyrir fjórða tímabil viðskiptakerfisins sem varir frá 2021 til 2030. Hluti tilskipunarinnar var efnislega tekin upp í loftslagslögin með lögum nr. 98/2020 og eru ákvæði tilskipunarinnar að finna í IV. kafla laganna þar sem fjallað er um atriði tengd losunarleyfi rekstraraðila. Einnig eru ákvæði tilskipunarinnar í IV. kafla A sem fjallar um sérreglur fyrir tilteknar starfsstöðvar með losun undir ákveðnu marki og að lokum eru ákvæði hennar í VII. kafla laganna sem fjallar um nýsköpunarsjóð en hluti losunarheimilda eiga að vera til ráðstöfunar til að styðja við nýsköpunarverkefni sem leiða til samdráttar í losun. Til stóð að innleiða tilskipunina með lögum nr. 98/2020, en í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar kom fram að ekki væri unnt að innleiða gerðina sjálfa þar sem hún hefði ekki verið tekin upp í EES-samninginn. Gera verði greinarmun á því hvort verið sé að lögfesta efnisreglur Evróputilskipunar og á því að gerð sé innleidd. Í báðum tilfellum myndast lagastoð fyrir viðkomandi gerð en einungis í því síðara er um eiginlega innleiðingu að ræða í skilningi EES-réttar. Tilskipunin var síðan tekin upp í EES-samninginn þann 24. júlí 2020 og því er lagt til nú að hún verði innleidd í skilningi EES-réttar. Nauðsynlegt er að innleiða sjálfa tilskipunina en afleiddar gerðir á grundvelli hennar eru væntanlegar í EES-samninginn vegna fjórða tímabils viðskiptakerfisins. Í tilskipun (ESB) 2020/1071 er um að ræða ákvörðun framkvæmdastjórnarinnar sem einnig breytir tilskipun 2003/87/EB og varðar hún flug sem eru undanþegin gildissviði viðskiptakerfis ESB með losunarheimildir. Verið er að gera breytingar sem snerta II. viðauka loftslagslaga en í honum eru talin upp þau flug sem eru undanþegin viðskiptakerfi ESB. Sviss gerði samning árið 2014 við Evrópusambandið um jafna meðferð á flugrekendum á leiðum, þar sem flug frá EES til Sviss eru á ábyrgð ESB og flug frá Sviss til EES-ríkja eru á ábyrgð Sviss. Þessi breyting mun ekki hafa áhrif á íslenska flugrekendur en þeir þurfa að tilkynna og standa skil á losun sinni á flugi frá EES-svæðinu til Sviss, og öfugt, alveg eins og aðra losun innan ETS-kerfisins. Ekki er gert ráð fyrir fjárhagsáhrifum hjá ríkissjóði vegna frumvarpsins. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Það er áskorun að tryggja að löggjöf þróist í takt við tímann. Það á sérstaklega við á sviði fjarskipta þar sem breytingar eru mjög örar og þingið hefur sjálfsagt orðið vart við að fjölmörg mál hafa komið til kasta þess á því sviði. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um Fjarskiptastofu. Frumvarpið felur í sér heildarendurskoðun á lögum um Póst- og fjarskiptastofnun. Gildandi lög um stofnunina eru komin nokkuð til ára sinna og þarfnast endurskoðunar. Á síðasta ári var lögð talsverð vinna í að greina verkefni Póst- og fjarskiptastofnunar. Í kjölfarið var ákveðið að endurskoða lögin um stofnunina en það var reyndar fleira sem kallaði á endurskoðun laganna því að ýmis nýleg lög, ekki síst á sviði fjarskipta- og netöryggismála, hafa og hafa haft mikil áhrif á hlutverk stofnunarinnar og þau verkefni sem henni er ætlað að sinna. Leiddi framangreind greiningarvinna jafnframt til þess að ákveðið var að leggja til að eftirlit með lögum um póstþjónustu yrði flutt til Byggðastofnunar, m.a. að danskri fyrirmynd. Samhliða frumvarpi þessu verður því lagt fram frumvarp um breytingar á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun sem felur í sér flutning eftirlits með póstþjónustu frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar. Virðulegi forseti. Meginmarkmið frumvarpsins er að setja á fót nýja stofnun sem mætir væntingum og þörfum samfélagsins í heimi fjarskipta og netöryggis, en á næstu árum munu verkefni stofnunarinnar á ýmsum sviðum, t.d. á sviði netöryggismála, aukast til muna. Þá er opnað fyrir aukna möguleika stofnunarinnar til að styðja við framþróun á sviði fjarskipta, t.d. með því að styðja við verkefni er snúa að nýsköpun og fræðslu á sviði fjarskipta og netöryggis. Lagt er til að stofnunin beri heitið Fjarskiptastofa og ber frumvarpið því það nafn. Með frumvarpinu er stofnuninni settur skýr rammi sem endurspeglar hlutverk hennar og gerir henni kleift að takast á við þær öru breytingar sem eru á málefnasviðum stofnunarinnar. Meginverkefni stofnunarinnar snúa að fjarskipta- og netöryggismálum, en póstmál eru í dag aðeins um 6% af starfsemi hennar. Sérstaklega skal bent á að lagt er til að stofnuninni verði heimilað að taka þátt í rannsóknum og þróunarstarfi og einnig er lagt til að hlutverk stofnunarinnar og aðkoma að almannavörnum verði skilgreind betur en í gildandi lögum. Í því samhengi verði stofnunin ráðgefandi fyrir stjórnvöld, skapist almannavarnaástand hér á landi, og fái hún heimildir til að gefa fjarskiptafyrirtækjum fyrirmæli til að tryggja fjarskiptasamband á tilteknum svæðum í almannavarnaástandi. Það er rétt að geta þess að við fengum upplifun af þessu í desemberveðrinu 2019. Þess skal getið að frumvarpið felur ekki í sér innleiðingu EES-gerða, en hins vegar ber að hafa í huga að gildandi lög um stofnunina, sem og póst- og fjarskiptalöggjöf almennt og tengt regluverk, byggist að miklu leyti á samevrópsku regluverki. Eru því mörg ákvæði óbreytt frá gildandi lögum um Póst- og fjarskiptastofnun, en þau eru nr. 69/2003. Þær breytingar sem felast í frumvarpinu eru í samræmi við markmið fjarskiptaáætlunar. Með skýra sýn og metnaðarfull markmið að leiðarljósi náum við árangri og náum fram jákvæðum áhrifum fyrir samfélagið allt. Þess ber að geta að ákvæði frumvarpsins styðja jafnframt við það markmið frumvarps til nýrra fjarskiptalaga, sem nú er í þinglegri meðferð, að hvetja til hagkvæmrar uppbyggingar fjarskiptainnviða. Samkeppni, hagkvæm uppbygging og öryggi eru þeir lykilþættir sem stjórnvöld leggja megináherslu á, en jafnframt er mikilvægt að löggjöf haldi í við tækniþróun og styðji ávallt við framþróun á íslenskum fjarskiptamarkaði. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi þess að löggjöf á sviði fjarskipta sé skynsamleg og feli í sér jafnvægi á milli hagsmuna neytenda og markaðsaðila. Á samkeppnismarkaði þurfa leikreglur að vera skýrar fyrir markaðsaðila hverju sinni. Með frumvarpi þessu er leitast við að einfalda lagalega umgjörð þeirrar stofnunar sem gegnir lykilhlutverki í framkvæmd og eftirliti með fjarskiptum og netöryggismálum hér á landi þannig að hún geti mætt væntingum og þörfum samfélagsins. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingar á lögum um póstþjónustu og lögum um Byggðastofnun. Tilgangur frumvarpsins er að mæla fyrir um þær lagabreytingar sem nauðsynlegar eru til að færa stjórnsýslu og eftirlit með póstþjónustu frá Póst- og fjarskiptastofnun til Byggðastofnunar. Undanfarin ár hefur staðið yfir vinna við að yfirfara lagaumhverfi Póst- og fjarskiptastofnunar, eins og rætt var í framsögu um frumvarp hér áðan, með það að markmiði að uppfæra, einfalda og skýra lög og reglur þannig að stofnunin geti mætt væntingum samfélagsins og þörfum í heimi fjarskipta- og upplýsingatækni. Í því skyni hefur verið litið vítt yfir sviðið og farið ítarlega yfir gömul og ný verkefni stofnunarinnar, skörun við tengd svið og skoðuð tækifæri til úrbóta. Meðal nýlegra breytinga á lagaumhverfi stofnunarinnar má nefna lög um póstþjónustu sem samþykkt voru árið 2019, frumvarp til nýrra laga um fjarskipti sem eru í þinglegri meðferð sem og frumvarp til nýrra laga um íslensk landshöfuðlén sem einnig er í þinglegri meðferð, en hvort tveggja mun hafa áhrif á starfsemi Póst- og fjarskiptastofnunar. Þá ber sérstaklega að nefna frumvarp til nýrra heildarlaga um Póst- og fjarskiptastofnun sem lagt verður fram samhliða þessu frumvarpi og ég fór yfir hér í ræðu í öðru máli fyrr í dag. Þar er gert ráð fyrir að lög um Póst- og fjarskiptastofnun, nr. 69/2003, falli brott, að Póst- og fjarskiptastofnun verði að Fjarskiptastofu og verkefni hennar verði framvegis eingöngu á sviði fjarskipta. Virðulegi forseti. Ljóst er að póstmál hafa tekið miklum breytingum undanfarin ár og almennum bréfasendingum hefur fækkað umtalsvert. Breytt samskiptatækni og samskiptamátar hafa fært upplýsingagjöf í auknum mæli frá prentmiðlum yfir í stafræna miðla. Tölvupóstur, samfélagsmiðlar o.fl. hafa fyrir löngu leyst af hólmi hefðbundin prentuð bréf. Þá hafa bætt fjarskipti og samgöngur á undanförnum árum breytt eðli og umfangi póstþjónustu hér á landi. Með tilkomu stafrænna samskiptalausna gegnir póstþjónusta því ekki sama hlutverki og áður. Eigi að síður gegnir póstþjónusta enn mikilvægu hlutverki, ekki síst fyrir atvinnulíf, og er í lykilhlutverki í vefverslun. Það er því mitt mat að til framtíðar litið sé það hlutverk ríkisins að tryggja að allir landsmenn njóti póstþjónustu. Tækifæri eru þó fyrir hendi til að einfalda hlutverk ríkisins í þessum málum en mikilvægt er að gæta að jafnræði landsmanna við slíka einföldun. Í því sambandi þarf sérstaklega að huga að ólíkum aðstæðum og hagsmunum byggðarlaganna vítt og breitt um landið og gæta að því að horft sé til heildarhagsmuna alls landsins þegar kemur að stuðningi ríkisins á þessu sviði. Sú vinna sem fram hefur farið við uppfærslu á lögum og verkefnum Póst- og fjarskiptastofnunar leiddi m.a. til þess að farið var að horfa til fýsileika þess að færa eftirlit með lögum um póstþjónustu frá stofnuninni til Byggðastofnunar, m.a. að danskri fyrirmynd. Meginhlutverk Byggðastofnunar samkvæmt lögum um stofnunina, nr. 106/1999, er að efla byggð og atvinnulíf með sérstakri áherslu á jöfnun tækifæra allra landsmanna til atvinnu og búsetu. Innan stofnunarinnar starfar sérstakt þróunarsvið sem ber að fylgjast með þróun byggðar í landinu, m.a. með gagnasöfnun og rannsóknum og gera eða láta gera áætlanir um þróun byggðar og atvinnulífs í þeim tilgangi að treysta búsetu og atvinnu í byggðum landsins. Hafa rannsóknir þróunarsviðsins vakið athygli fyrir vandaða og mikilvæga vinnu og innan stofnunarinnar er að finna öflugt og sérhæft starfsfólk á sviði byggðamála og rannsókna. Mæla því ýmis rök með því að Byggðastofnun taki að sér verkefni póstmála á þessu stigi svo að stofnunin geti unnið áfram með ráðuneytinu við að tryggja að póstþjónusta verði hagkvæm, skilvirk og áreiðanleg um land allt og til og frá landinu og jafnræði landsmanna til að njóta alþjónustu póstsins verði tryggt. Meginmarkmið þessa frumvarps er því að leggja til breytingar á lögum sem fela í sér að verkefni póstmála flytjist frá Póst- og fjarskiptastofnun yfir til Byggðastofnunar og að hlutverk, heimildir og skyldur stofnunarinnar verði þau sömu og Póst- og fjarskiptastofnun hafði fyrir tilfærsluna. Frumvarpið er byggt upp með þeim hætti að ákvæði sem kveða á um verkefni og skyldur Póst- og fjarskiptastofnunar í lögum um Póst- og fjarskiptastofnun eru færð efnislega óbreytt í lög um póstþjónustu og í lög um Byggðastofnun. Mun Byggðastofnun sinna sömu verkefnum, hafa sömu skyldur og sömu heimildir og Póst- og fjarskiptastofnun hefur nú á sviði póstmála ef frumvarp þetta fær framgang. Stofnaður hefur verið verkefnahópur með fulltrúum frá Póst- og fjarskiptastofnun og Byggðastofnun sem mun vinna að því að flutningur verkefnisins verði vandaður og að þess verði gætt að sú þekking og reynsla sem er innan Póst- og fjarskiptastofnunar í málaflokknum nýtist Byggðastofnun áfram meðan á tilfærslunni stendur. Virðulegi forseti. Ég tel að þær lagabreytingar sem hér hafa verið kynntar séu liður í því að einfalda hlutverk ríkisins á sviði póstmála án þess að jafnræði landsmanna til að njóta póstþjónustu verði stefnt í voða. Ég hef gert grein fyrir efni frumvarpsins í stórum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um brottfall ýmissa laga á málefnasviði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins. Frumvarpið er liður í einföldun regluverks og eitt af stefnumálum mínum á kjörtímabilinu. Mikilvægt er að vinna að því að gera stjórnsýsluna þjónustumiðaðri og einfaldari án þess að gengið sé á samfélagslega hagsmuni. Undanfarin misseri hefur verið unnið að þessu stefnumáli í ráðuneyti mínu, annars vegar með greiningu á regluverki ráðuneytisins og hins vegar með vefkönnun þar sem óskað var eftir ábendingum frá fyrirtækjum og fólki um það sem bæta mætti í þjónustu, eftirliti og framfylgd regluverks hjá ráðuneytinu og fagstofnunum þess. Þegar hefur farið fram heildarendurskoðun og gerðar hafa verið umbætur á mörgum lagabálkum ráðuneytisins í þeim tilgangi að einfalda regluverk, takast á við breyttar samfélagsaðstæður og ekki síst stafræna þróun. Má sem dæmi nefna lög um lögheimili og aðsetur. Markmið þeirra laga er að einfalda þjónustu og að löggjöfin taki mið af breyttum þjóðfélagsaðstæðum og tækniframförum. Þá má einnig nefna ný heildarlög um skip og frumvarp til laga um stefnumarkandi áætlanir á sviði samgangna, fjarskipta og byggðamála. Áðurnefnd greining á regluverki ráðuneytisins leiddi m.a. í ljós að ýmis lög á málefnasviði þess hafa lokið hlutverki sínu en eru að formi til enn í gildi þrátt fyrir að hafa ekki þýðingu lengur, ýmist sökum þess að heildarendurskoðun regluverks á málefnasviði ráðuneytisins hefur leyst af hólmi sérsniðin lagaákvæði sem ekki hafa verið felld brott eða vegna þess að hlutverk þeirra var afmarkað í tíma. Dæmi um regluverk sem hefur ekki þýðingu lengur eru lagabálkar um bæjarstjórnir í tilteknum bæjarfélögum. Sérstök löggjöf gilti um hverja bæjarstjórn fyrir sig. Með heildstæðum sveitarstjórnarlögum er nú kveðið almennt á um stjórnskipan og stjórnarhætti sveitarstjórna. Þar er nánar kveðið á um þann lagaramma sem við á um sveitarstjórnir, hlutverk þeirra og stjórnun. Sama á við um lagabálka varðandi kaupstaðarréttindi einstakra kaupstaða. Réttindin voru áður veitt með sérlögum frá Alþingi. Með sveitarstjórnarlögum, sem tóku gildi 1986, gátu bæir orðið kaupstaðir að uppfylltum vissum skilyrðum svo ekki þyrfti lengur sérlög til. Hefur sú framkvæmd því ekki tíðkast í seinni tíð. Annað dæmi um regluverk sem hefur lokið hlutverki sínu eru lög um lagningu sjálfvirks síma og lög um innheimtu jöfnunargjalds vegna alþjónustu fyrir nánar tiltekinn árafjölda. Ljóst er að þeir lagabálkar hafa lokið hlutverki sínu og eru óþarfir í lagasafni. Æskilegt er að úrelt lög eða lög sem hafa lokið hlutverki sínu séu felld brott úr lagasafni þannig að ekki sé til staðar óvissa um gildandi rétt og lagaframkvæmd. Frumvarpið felur ekki í sér efnisbreytingu á gildandi rétti. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir efni frumvarpsins í grófum dráttum og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Forseti. Hér er fínt mál á ferð, ágætisendurvinnsla úr þingmáli mínu frá 2018, um brottfall tómra laga. Þar voru velflest af þessum lögum öllum, um kaupstaðarréttindi og bæjarstjórnir og svoleiðis, þegar inni. Hæstv. ferðamálaráðherra, fjármálaráðherra, dómsmálaráðherra, minnir mig, og gott ef ekki sjávarútvegsráðherra líka hafa lagt fram sambærileg mál, samtíning úr því frumvarpi. Það er dálítið erfitt að sjá í gömlu lögunum hver ber ábyrgð á hvaða lagabálki fyrir sig, sérstaklega í þessum tómu lögum. Ég velti fyrir mér hvort lög um sameiningu Blönduóskauptúns í eitt hreppsfélag, lög nr. 15 frá 1936, og lög um eignarnámsheimild fyrir bæjarstjórn Ísafjarðarkaupstaðar á lóð undir skólabyggingu, nr. 31/1909, séu hér undir eða hvort það geti mögulega átt heima undir fjármálaráðherra. Það er óljóst hvort þetta eru mál fyrir sveitarstjórnarráðherra eða fjármálaráðherra í þessum gömlu lögum. Væri ekki ráð fyrir nefndina að kíkja aðeins yfir nokkur af þessum tómu lögum sem voru í frumvarpinu hjá mér frá 2018 og athuga hvort þau eigi líka við ráðuneyti hæstv. ráðherra?
Virðulegur forseti. Ég held að það sé rétt hjá hv. þingmanni að það sé verkefni þingnefndarinnar að sannreyna það sem ég var að fara hér yfir, að ráðuneytið hafi farið yfir öll þessi lög sem ýmist væru runnin út á tíma eða ekki væri lengur þörf á að hafa í sérlögum vegna þess að almenn löggjöf hefði verið sett um skilyrði sem staðir uppfylltu og gætu til að mynda orðið kaupstaður o.s.frv. Nefndin þarf líka að sannreyna að þeir lagabálkar sem hér eru undir heyri fyrst og fremst undir sveitarstjórnar- og samgönguráðuneytið en spili ekki inn í málefnasvið annarra ráðuneyta. Ég held að það sé beinlínis hlutverk nefndarinnar að ganga úr skugga um að svo sé.
Virðulegi forseti. Hér mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á hafnalögum, nr. 61/2003. Flokka má efni frumvarpsins í þrennt. Í fyrsta lagi er ákvæði um rafræna vöktun í höfnum. Í öðru lagi er innleiðing á ákvæðum reglugerðar Evrópusambandsins 2017/352 um að setja ramma um veitingu hafnarþjónustu og um sameiginlegar reglur um gagnsæi í fjármálum fyrir hafnir. Í þriðja lagi er ákvæði um eldisgjald. Fyrst mun ég, herra forseti, fjalla um rafræna vöktun. Í 1. gr. frumvarpsins er lagt til að nýtt ákvæði bætist við lögin, sem verður 7. gr. a í hafnalögum, sem heimilar stjórnendum hafna að viðhafa vöktun á hafnarsvæði eða taka myndir með reglulegu millibili í öryggisskyni. Með frumvarpi þessu er lagt til ákvæði sem veitir höfnum heimild til að viðhafa slíka rafræna vöktun á hafnarsvæðum og miðla upplýsingum til notenda hafna með rafrænum hætti í rauntíma sem og til vaktstöðvar siglinga, lögreglu, Landhelgisgæslu Íslands og rannsóknarnefndar samgönguslysa. Á mörgum hafnarsvæðum er viðhaft myndavélaeftirlit. Þá er algengt að rauntímaefni myndavélanna sé sýnt á vefsíðum hafna í því skyni að bátaeigendur geti fylgst með bátum sínum og veðurlagi. Hafa skipstjórnarmenn sem eru á leið til hafnar einnig notað þessar upplýsingar til að sjá hvar laus pláss við hafnir eru. Tilgangur þessa ákvæðis er að veita lagaheimild fyrir vinnslu persónuupplýsinga sem verða til við þessa vöktun. Rétt er að taka fram að sveitarfélög munu þurfa að gera mat á áhrifum þessarar vöktunar á persónuvernd. 1. gr. frumvarpsins veitir loks ráðherra heimild til að mæla nánar fyrir um vinnslu persónuupplýsinga og skilyrði hennar í reglugerð. Herra forseti. Næst ætla ég að víkja að ákvæðum frumvarpsins sem eru til innleiðingar á reglugerð Evrópusambandsins 2017/352, um að settur verði rammi um veitingu hafnarþjónustu og um sameiginlegar reglur um gagnsæi í fjármálum fyrir hafnir. Reglugerð þessi, sem tekin var upp í EES-samninginn með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 128/2019, nær til hafna innan hins svokallaða samevrópska flutninganets. Fimm íslenskar hafnir eru í dag hluti af flutninganetinu eða Sundahöfn, Seyðisfjarðarhöfn, Fjarðabyggðahafnir, Vestmannaeyjahöfn og Landeyjahöfn. Í 6. mgr. 1. gr. reglugerðar Evrópusambandsins segir að aðildarríkin geti einnig ákveðið að reglugerðin gildi um aðrar hafnir. Við innleiðingu ákvæða reglugerðarinnar er hins vegar ekki gengið lengra en þörf krefur og munu ákvæði hennar því einungis gilda um hafnir innan samevrópska netsins að undanskildum ákvæðum um umhverfisafslætti sem ég fjalla um hér á eftir. Til innleiðingar á ákvæðum reglugerðar ESB er í fyrsta lagi lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði, 9 gr. a, um hafnir innan samevrópska flutninganetsins. Í ákvæðinu segir að höfnum innan samevrópska flutninganetsins sé skylt að eiga samráð við notendur hafna um gjaldtöku og veita notendum upplýsingar um breytingar á eðli eða fjárhæð hafnargjalds a.m.k. tveimur mánuðum áður en breytingarnar taka gildi. Þá geti aðgangur að markaði til að veita hafnarþjónustu verið háður lágmarkskröfum um þá þjónustu, takmörkunum á fjölda veitenda, skyldum til að veita tiltekna opinbera þjónustu og takmörkunum sem tengjast innri rekstraraðilum. Þá verði ráðherra skylt með reglugerð að tilgreina þær íslensku hafnir sem eru innan samevrópska flutninganetsins og honum jafnframt veitt heimild til að mæla nánar fyrir um veitingu hafnarþjónustu og gagnsæi í fjármálum og sjálfstæði þeirra hafna, þar með talið um samráð við notendur hafna um gjaldtöku. Á grundvelli þessarar heimildar verða önnur ákvæði Evrópureglugerðarinnar sem þarfnast ekki lagabreytinga innleidd með reglugerð. Í öðru lagi eru lagðar til breytingar á 17. gr. og 20. gr. hafnalaga sem heimila höfnum að veita afslátt af gjöldum með vísan til umhverfissjónarmiða, svokallaða umhverfisafslætti. Í 13. gr. áðurnefndrar reglugerðar Evrópusambandsins er kveðið á um hafnargrunnvirkjagjöld. Ákvæði hafnalaga eru að mestu í samræmi við ákvæði reglugerðarinnar. Þau hafa hins vegar ekki að geyma ákvæði sem er í reglugerð Evrópusambandsins þess efnis að hafnir geti veitt afslætti vegna umhverfissjónarmiða. Samkvæmt gildandi lögum er höfnum ekki heimilt að gera það nema sýnt sé fram á að kostnaður lækki við þá þjónustu sem þau veita. Með frumvarpinu er lagt til að heimild til að veita afslætti af þessu tagi verði ekki bundin við þær íslensku hafnir sem eru á samevrópska flutninganetinu heldur nái hún til allra þeirra hafna sem falla undir gildissvið hafnalaga. Er talið eðlilegt að þessi heimild sé ekki bundin við hafnir innan samevrópska flutninganetsins enda mæla umhverfissjónarmið með því að hvati sé til staðar fyrir eigendur skipa til að gera út umhverfisvæn skip. Lagt er til að ráðherra fái heimild til að mæla nánar fyrir um þessa þætti í reglugerð. Er ætlunin að ráðherra geti þar kveðið á um viðmið sem horft skuli til við ákvörðun þessara afslátta. Í þriðja lagi er lagt til að nýtt ákvæði bætist við 27. gr. hafnalaga um kærur á gjaldskrárákvörðunum. Í 1. mgr. 27. gr. gildandi laga segir að notendum hafna sé heimilt að skjóta ákvörðunum hafnarstjórna samkvæmt lögunum og reglugerðum settum samkvæmt þeim, öðrum en gjaldskrárákvörðunum, til Samgöngustofu. Eru gjaldskrárákvarðanir hafna því ekki kæranlegar samkvæmt gildandi lögum. Í 18. gr. Evrópureglugerðarinnar segir að allir aðilar sem eiga lögmætra hagsmuna að gæta skuli eiga rétt á að áfrýja ákvörðunum eða einstökum aðgerðum sem framkvæmdastjórn hafnarinnar, lögbært yfirvald eða annað viðeigandi landsyfirvald grípur til. Er því lagt til að ný málsgrein komi á eftir 1. mgr. 27. gr. sem segir að þrátt fyrir 1. mgr. sé heimilt að kæra gjaldskrárákvarðanir hafna innan samevrópska flutninganetsins, sem varða efni reglugerðar ESB 2017/352, til Samgöngustofu. Herra forseti. Loks er með frumvarpinu lagt til ákvæði um gjaldtöku hafna vegna starfsemi fyrirtækja í sjókvíaeldi. Einn þáttur í starfsemi fiskeldisfyrirtækja er flutningur eldisfisks um hafnir, þ.e. umskipun, lestun og losun. Í 17. gr. hafnalaga sem kveður á um gjöld og gjaldtöku hafna samkvæmt gjaldskrá er ekki ákvæði sem kveður skýrt á um heimild hafna til að taka gjöld vegna þessa hluta starfsemi fiskeldisfyrirtækja. Hafa sumar hafnir byggt gjaldtöku vegna þessarar starfsemi í höfnum á ákvæði um aflagjald, aflagjald, þ.e. e-lið 1. töluliðar 2. mgr. 17. gr. laganna. Þar segir að höfnum sé í gjaldskrá heimilt að innheimta aflagjald af sjávarafurðum sem umskipað er, lestaðar eru eða losaðar í höfnum. Sé gjaldið innheimt skuli gjaldið vera minnst 1,25% og mest 3% af heildaraflaverðmæti. Í framkvæmd, þegar þessu ákvæði hefur verið beitt, hefur ekki ávallt verið notast við þau viðmið um hlutfall heildarverðmætis sem nefnd eru í þessu ákvæði. Uppi er ágreiningur um lögmæti þessarar gjaldtöku þar sem hún nái samkvæmt orðum sínum til afla sjávarútvegsfyrirtækja en ekki til eldisfisks frá fiskeldisfyrirtækjum. Að mati ráðuneytisins er þörf á því að leysa úr þessari réttaróvissu. Er því lagt til í frumvarpi þessu að við 1. tölulið 2. mgr. 17. gr. bætist nýr stafliður um eldisgjald af eldisfiski í sjókvíum, þar með talin eldisseiði. Hafnargjald samkvæmt þessum staflið skal standa undir kostnaði við að byggja, reka, viðhalda og endurnýja viðlegumannvirki, aðstöðu við bryggjur og á hafnarbakka þar sem við á og almennan rekstrar- og stjórnunarkostnað. Gjöld samkvæmt þessum staflið skulu greidd af þeim sem rækta eldisfiskinn sem fer um höfn hverju sinni. Hér er um afmarkað gjald að ræða sem nær ekki til annarrar starfsemi fiskeldisfyrirtækjanna. Ekki er gert ráð fyrir að samþykkt frumvarpsins hafi umtalsverð áhrif á ríkissjóð í för með sér. Frumvarpið kemur til með að hafa kostnað í för með sér fyrir hafnir sem eru innan samevrópska flutninganetsins og meðan þær aðlagast nýjum reglum um gjaldtöku. Frumvarpið er ekki talið hafa umtalsverð áhrif á atvinnulífið. Virðulegi forseti. Ég hef nú gert grein fyrir helstu efnisatriðum frumvarpsins og legg til að því verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.
Ég þakka hæstv. samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra fyrir að mæla fyrir þessu frumvarpi sem er mikilvægt, hefur þýðingu fyrir allnokkur samfélög. Við þekkjum þau auknu umsvif sem hafa orðið með fiskeldi þar sem sjókvíaeldi hefur verið ríkjandi. Mig langar að spyrja ráðherra ofurlítið um þessa mikilvægu breytingu. Við erum hér að innleiða EES-reglur en fyrir utan þær eru tvö atriði til viðbótar, þ.e. þessi ákvæði um rafræna vöktun og gjaldtöku, svokallað eldisgjald. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á hefur verið núningur á milli fyrirtækja um gjaldtökuna, menn hafa tortryggt aflagjaldið og talið að það væri ekki lögmætt að innheimta aflagjald vegna eldisstarfseminnar. Ég vil heyra aðeins ofan í ráðherra varðandi það hvort sú umgjörð sem hér er lögð til sé nógu örugg og nægi sveitarstjórnum til að tryggja þær nauðsynlegu tekjur sem þarf til að starfrækja hafnirnar með góðu móti því að þessi fyrirtæki eru umsvifamikil á hafnarsvæðunum þó að það sé ekki eingöngu um uppskipun eða útskipun að ræða. Það er ýmislegt annað sem fylgir þessum fyrirtækjarekstri sem er við sjávarsíðuna eins og eðlilegt má heita.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir ágætt andsvar og tækifæri til að fara aðeins dýpra í tvo liði. Varðandi rafrænu vöktunina þá held ég að það sé sjálfgefið að það skorti einfaldlega heimildir til að vinna með þessi gögn sem geta verið mikilvæg, hvort sem er við rannsókn lögreglu eða eftirlitsaðila, t.d. rannsóknarnefndar samgönguslysa, ef það reynist nauðsynlegt þar sem þessi gögn eru til. Þessi vegna er þessi heimild sett inn og fjallað um hana með skýrum hætti. Varðandi eldisgjaldið þá er staðan auðvitað sú, og þess vegna fór ég yfir það í mínu máli, að þetta myndi ekki í sjálfu sér hafa umtalsverð áhrif á atvinnulífið vegna þess að í dag er verið að innheimta gjald á grundvelli aflagjalds. Um það er hin réttarlega óvissa. Í þessu tilviki er verið að reyna að skilgreina þá þætti sem lúta að því sem fiskeldisfyrirtækin þurfa á að halda. Til að mynda er ekki talið að dýpkunarframkvæmdir í höfnum séu nauðsynlegar fyrir þjónustu við fiskeldisfyrirtækin og þar af leiðandi er sá liður ekki talinn eðlilegt andlag fyrir gjaldtöku. Ég tel reyndar mjög mikilvægt að nefndin skoði þetta ítarlega og beri til að mynda saman við þá gjaldtöku sem er undir fiskeldislögunum. Það er ekki verið að hugsa þetta sem einhverja tvígjaldtöku heldur er verið að reyna að skýra réttarstöðuna eins og hún er í dag. Einstaka hafnir eru að gefa afslátt [[Forseti hringir.]]umfram það sem stendur í lagatextanum um aflagjald. En það er líka [[Forseti hringir.]]einhver réttaróvissa uppi um lögmæti þeirrar gjaldtöku og þess vegna finnst mér nauðsynlegt að það verði skýrt.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætt andsvar. Þessi umsvif um hafnirnar eru mikil eins og ég nefndi og þetta gjald sem um ræðir tekur til eldisfisks og eldisseiða sem fara um höfn og ekki annað. Umsvifin eru mikil og þetta er auðvitað hafnsækin starfsemi og aðilar eru háðir því að hafa aðstöðu við höfnina. Það eru sveitarfélögin sem kosta viðhaldið og uppbygginguna á hafnarsvæðunum og það er ekki tekið á því hér hvernig gjaldtökunni eigi að vera háttað beinlínis, hvort það sé eitthvert þak á gjaldtökunni, hvort þetta eigi að gerast í almennum samningum eða hvað. Sveitarfélögin hafa mikla þörf fyrir að þetta sé algjörlega á hreinu því að þau eiga kannski við að glíma að semja við öflug fyrirtæki og kannski mætast stálin stinn. Það eru miklir hagsmunir í húfi. Síðan er annað atriðið fóðurflutningar, fóðurgjöfin út í kvíarnar. Þetta er gert með prömmum og prammarnir koma ekki endilega að landi. Það er verið að dæla á milli fyrir utan höfn sem má líka setja mikið spurningarmerki við því að þessir prammar eru engin sjóskip, þola illa sjó og ættu auðvitað að vera bundnir við bryggju þegar þeir eru ekki að þjónusta kvíarnar. Sennilega hefur einhvern tímann farið illa vegna þess. Það verður fróðlegt að fjalla um málið nánar í nefnd og fá álit gesta. En ef ráðherra vildi aðeins reifa svigrúmið til gjaldtökunnar og á hverju það ætti að byggjast.
Virðulegur forseti. Eins og ég kom inn á í framsögu og fyrra andsvari er í dag verið að innheimta gjald á grundvelli aflagjalds sem menn hafa í mörgum tilvikum gefið afslátt af umfram það sem stendur í lagatextanum að prósentutalan eigi að vera. Ég tel það vera einhvers konar viðurkenningu hafnanna á því að þessi þjónusta sé ekki nákvæmlega sú sama og er verið að veita vegna sjávarútvegsstarfsemi. Ráðuneytið er sammála því og þess vegna erum við að reyna að skilgreina í lögunum hvaða þjónusta eigi að vera undir og þess vegna verða án efa uppi mismunandi sjónarmið, annars vegar sveitarfélaganna eða þeirra sem reka hafnirnar um að fleiri þættir eigi að heyra þar undir á meðan fiskeldisfyrirtækin óttast að þarna verði sett eitthvað meira undir sem ekki ætti að eiga heima þar. Þess vegna finnst mér mikilvægt að þessi lagagrein sé sett fram til að eyða réttaróvissunni. En ég er sammála hv. þingmanni að það verður viðfangsefni nefndarinnar að átta sig á jafnvæginu þarna á milli. Það er jú hlutverk löggjafans að höggva á slíka hluti, hafa regluverkið skýrt þannig að við fækkum ágreiningsefnum á milli einstaklinga eða fyrirtækja og/eða við sveitarfélögin og hafnirnar í þessu sambandi. Hv. þingmaður nefndi fóðrið og við höfum fjallað um það að ráðuneytið hafi áður gefið út leiðbeiningar um að þegar fóður er flutt á fóðurpramma án viðkomu í höfn væri gjaldtaka þar ekki í samræmi við forsendur þjónustugjalda enda væri ekki til staðar nein mæld þjónusta af hálfu hafna fyrir gjaldið sem þar væri greitt. Það er verið að hugsa andlagið fyrir gjaldtökuna á grundvelli þeirrar þjónustu sem verið er að veita.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um háskóla, nr. 63/2006, og lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008. Með frumvarpinu eru gerðar breytingar á aðgangsskilyrðum að háskóla. Frumvarpið felur í sér breytingar á 19. gr. laga um háskóla og 18. gr. laga um opinbera háskóla þar sem kveðið er á um inngöngu nemenda í háskóla. Stúdentspróf hefur lengi verið aðalaðgangsskilyrði í háskóla á Íslandi samkvæmt lögum. Með breytingunni sem hér er boðuð verður lögfest að nemandi sem staðist hefur lokapróf á þriðja hæfniþrepi úr framhaldsskóla fái jafnan rétt til aðgangs að háskólum og þeir sem lokið hafa stúdentsprófi. Virðulegur forseti. Með þessari lagabreytingu eru skilyrði til aðgangs að háskóla löguð að þeim breytingum sem urðu í kjölfar nýrrar aðalnámskrár framhaldsskóla árið 2011 eftir að lögum um framhaldsskóla var breytt árið 2008. Sérstaða stúdentsprófs fyrir lagabreytinguna var sú að gerð námsbrautarlýsinga var miðlæg hjá mennta- og menningarmálaráðuneyti. Framhaldsskólar höfðu takmarkað svigrúm til útfærslu námsbrauta og voru námsleiðir til stúdentsprófs fáar. Með nýjum lögum um framhaldsskóla var ábyrgð á gerð námsbrautarlýsinga alfarið flutt til framhaldsskólanna. Sem dæmi má nefna að nú eru yfir 150 leiðir til stúdentsprófs með ólíku efnisinnihaldi sem Menntamálastofnun hefur staðfest. Lokapróf úr framhaldsskóla eru því fjölbreytt og ólík að efni og innihaldi. Á sama tíma hafa aðrar námsleiðir á þriðja hæfniþrepi þróast og breyst og eiga ekki á nokkurn hátt að vera lægra settar í skólakerfinu en stúdentspróf í öllum sínum fjölbreytileika. Virðulegi forseti. Markmið þessa frumvarps er að jafna möguleika þeirra framhaldsskólanema sem ljúka prófi af þriðja hæfniþrepi samkvæmt aðalnámskrá framhaldsskóla til háskólanáms. Háskólar eru jafnframt hvattir til að móta skýr og gegnsæ aðgangsviðmið fyrir nám í einstaka deildum. Samhliða miklum tækni- og samfélagsbreytingum, þróun sem kennd er við fjórðu iðnbyltinguna, og fleiri þáttum, hafa bæði þarfir samfélagsins og störf breyst. Mikil eftirspurn er eftir iðnmenntuðu fólki til starfa en jafnframt býr iðnnám fólk sérstaklega vel undir margvíslegt háskólanám, t.d. í verkfræði, næringarfræði og fleiri greinum. Við viljum koma til móts við ólíkar þarfir og áhuga nemenda og tryggja að leið nemenda að námi við hæfi sé greið. Nauðsynlegt er að færni, hæfni og þekking nemenda sé metin í raun og aðgangsskilyrði háskóla gerð skýr þannig að nemandi geti hagað námi sínu í framhaldsskóla eftir inntökuskilyrðum einstakra námsbrauta í háskóla, en við eigum ekki að setja nemendum stólinn fyrir háskóladyrnar sem hafa lokið öðru lokaprófi á þriðja hæfniþrepi en stúdentsprófi. Breytingin sem felst í þessu lagafrumvarpi á að vera hvati fyrir háskóla að setja sér enn skýrari aðgangsviðmið sem taka mið af raunverulegri færni og þekkingu nemenda en ekki yfirskrift á prófskírteini. Virðulegur forseti. Umtalsvert samráð hefur nú þegar farið fram vegna þessa frumvarps og 16 umsagnir bárust í samráðsgátt stjórnvalda. Almennt lýstu umsagnaraðilar ánægju með frumvarpsdrögin og breytingar á aðgangsskilyrðum. Margir umsagnaraðilar fögnuðu frumvarpinu og telja breytingar á aðgangsskilyrðum löngu tímabærar og vonast jafnframt til að breytingin verði til þess að fleiri nemendur ljúki iðnnámi og fái jafnframt ríkari og jafnari tækifæri til að hefja háskólanám. Virðulegur forseti. Með framangreindum breytingum er stefnt að því að aðgangsskilyrði háskóla verði í samræmi við hæfni, færni og þekkingu nemenda en ekki kerfisleg hindrun fyrir þá sem hafa staðist annað lokapróf á þriðja hæfniþrepi en stúdentspróf. Frumvarpið felur þar af leiðandi í sér aukið jafnræði til náms óháð námsleiðum og þeim lokaprófum frá framhaldsskólum sem nemendur hafa. Það er mat mitt að með þessum breytingum verði stigið framfaraskref í rétta átt fyrir íslenska þjóð. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni 1. umr.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um grunnskóla, sem lýtur að því að auka veg kristinfræðikennslu í grunnskólum landsins eins og var fyrir gildistöku grunnskólalaga, nr. 91/2008. Lagt er til að heiti námsgreinarinnar trúarbragðafræði verði breytt í kristinfræði og trúarbragðafræði. Formleg kristnifræðikennsla á Íslandi þar sem kristinfræði var kennd sem sérstakt fag stóð frá miðri 16. öld til ársins 2008 eða í tæp 460 ár. Frá árinu 2008, við gildistöku nýrra grunnskólalaga, hefur kristinfræði verið kennd sem hluti af trúarbragðafræðslu, ekki sem sérstakt fag. Með þessu frumvarpi er því lagt til að þáttur kristinfræðikennslu verði efldur og heiti námsgreinarinnar verði kristinfræði og trúarbragðafræði, eins og áður segir. Í kjölfar breytingar á grunnskólalögum þarf því að uppfæra aðalnámskrá grunnskóla, m.a. kafla 6.1., kafla 8.5., kafla 24.1. og kafla 24.2., í samræmi við efni frumvarpsins. Jafnframt þarf að uppfæra og auka námsefni á þessu sviði. Sem dæmi má nefna að hið víðfeðma námssvið samfélagsgreina hefur ekki nema rúmlega 11% af heildartímafjölda nemenda í grunnskólum, samanber almenna hluta aðalnámskrár 2011. Hlutfallið er því minna en það var áður en ólíkar greinar samfélagssviðsins voru sameinaðar. Eðlilegt er og æskilegt að kristinfræði sé kynnt æsku þjóðarinnar í meira mæli en gert er. Æska landsins á rétt á að fá að kynnast trúarbrögðunum sem mótuðu það samfélag sem við búum í. Saga landsins og kristni er að mörgu leyti samofin. Þess vegna á kristinfræði að njóta sérstöðu innan veggja grunnskólanna. Eðlilegt er að hún sé því í forgrunni í kennslu trúarbragða og vegna tengsla trúarinnar við sögu Íslands og menningu. Tengslin eru menningarleg, söguleg og félagsleg. Okkur ber að kynna áhrifin sem kristnin hefur haft á okkar samfélag. Eðlilegt er því að fræða sérstaklega um ríkjandi trú landsins. Það gerir nemendur læsa á íslenska og vestræna menningu og menningararf. Eðlilegt er að spurt sé hvaða hlutverki kristinfræðikennsla geti gegnt í nútímasamfélagi, þar sem sívaxandi veraldarhyggja og fjölhyggja eru áberandi. Andstæðingar kristinfræðikennslu vísa gjarnan til þess að æ fleiri segi sig úr þjóðkirkjunni og fáir trúi á guð. Ég er þeirrar skoðunar, frú forseti, að taka eigi tillit til þeirra trúarbragða sem hafa verið ráðandi í mótun menningar okkar og samfélags. Kristni er samofin sögu þjóðarinnar í meira en þúsund ár. Ekki er hægt að skilja menningu okkar nema að hafa þekkingu á kristnum gildum, svokölluð fjölmenningarhyggja kemur þar ekki í staðinn. Rökin eru þar af leiðandi menningar- og samfélagsleg, eða með öðrum orðum að það sé eðlilegt að þau trúarbrögð sem eru ríkjandi í samfélaginu fái viðeigandi umfjöllun í kennslunni. Þetta er best gert með því að gera breytingar á gildandi kennslufyrirkomulagi á þann veg að kristinfræði fái aukið vægi á ný, eins og var fyrir gildistöku laga nr. 91/2008. Tengsl skóla og okkar kristna menningararfs eru mikilvæg til þess að viðhalda skilningi á grundvallaratriðum hinnar menningarlegu umgerðar þjóðarinnar. Hinn kristni grunnur er þjóðinni ekki minna virði en sagan og tungan. Þess má geta í þessu sambandi að í handbókinni Upplestrarkeppni í grunnskóla segir að kristinfræði henti sérstaklega vel til undirbúnings fyrir vandaðan lestur. Hér er lagt til að áhersla á kristinfræði verði aukin innan trúarbragðafræðinnar. Hér á landi fer innflytjendum sem koma frá ólíkum menningarheimum fjölgandi og eykur það kröfur um umburðarlyndi og gagnkvæma virðingu. Með vaxandi fjölgun íslenskra ríkisborgara sem eru af erlendu bergi brotnir eykst nauðsyn þess að brjóta niður múra á milli menningarheilda og trúarhópa og auka þar með umburðarlyndi. Slíkt er best gert með sérstakri fræðslu um ríkjandi trú landsins, kristni, og almennri fræðslu um trúarbrögð heimsins og þar með menningu og siði þjóða og þjóðarbrota. Til að slík fræðsla verði að gagni og nái að stuðla að alhliða þroska nemenda og virkri þátttöku þeirra í lýðræðisþjóðfélagi þarf hún að ná til allra. Árið 2002 gaf Evrópuráðið út tilmæli um að aðildarríkin geri sér grein fyrir því að trúarbrögð séu mikilvægur þáttur í evrópsku samfélagi og að menntun sé lykillinn að baráttunni gegn fáfræði, staðalímyndum og misskilningi varðandi trúarbrögð og leiðtoga þeirra. Evrópunefnd gegn kynþáttafordómum og umburðarleysi telur að menntun gegni mikilvægu hlutverki í baráttunni gegn skorti á umburðarlyndi og kynþáttafordómum, þar sem nemendur séu fræddir um fjölbreytileika mannlífsins og mismunandi trúarbrögð. Áherslan á kristna trú umfram önnur trúarbrögð helgast af menningu okkar og tengslum við sögu kristinnar trúar. Eðlilegt hlýtur að teljast að fjallað sé ítarlegast um þau trúarbrögð sem ríkjandi eru í samfélaginu og þekking á kristni og Biblíunni er forsenda skilnings á vestrænni menningu og samfélagi. Þekking á eigin trú er forsenda til skilnings á trú annarra og leið til umburðarlyndis. Skólanum er ætlað að miðla grundvallargildum þjóðfélagsins, sem hér á landi eru byggð á kristnum rótum. Fræðsla í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði miðlar nemendum þekkingu á eigin rótum. Kirkjan veitir mikilvæga þjónustu á ýmsum sviðum og er fólki mikilvæg. Reynslan sýnir að aðstæður geta einnig skapast þar sem fólk leitar mjög til kirkjunnar. Má þar nefna náttúruhamfarir og slys. Um síðustu áramót voru um 232.000 manns í þjóðkirkjunni eða um það bil 65% þjóðarinnar. Fleiri kristnir söfnuðir eru í landinu og á síðustu árum hefur fjölgað töluvert í söfnuði kaþólskra. Markmið kennslunnar í kristinfræði og trúarbragðafræði á að vera í góðu samræmi við nútímasamfélagið. Kennarar virði ólíkan trúarlegan og menningarlegan bakgrunn nemenda og kennslan byggist á fræðslu. Nemendur læri að setja kristinfræðinámið í stærra þekkingarlegt samhengi. Þeir öðlist siðfræðilegan, siðferðilegan og félagslegan þroska. Öðlist getu til að skilja viðhorf trúarbragða gagnvart einstaklingi, samfélagi og umhverfi. Læri að bera virðingu fyrir fólki af annarri trú og menningu. Geti tekið upplýstar ákvarðanir og rökstutt þær. Tengja þarf kennsluna við samfélagið, menninguna og nútímann. Fræða þarf um góðar og slæmar afleiðingar trúarbragða á víðum grundvelli. Nemendur læri að bera virðingu fyrir trú og skoðunum annarra. Lögð verði áhersla á að hlutverk kennara felist í fræðslu en ekki trúboði. Mikilvægt er að nemendur fræðist um þá trú sem mótað hefur samfélagið óháð kirkjusókn. Kirkjusókn eða sveiflur í henni frá einum tíma til annars haggar ekki menningararfi þjóðarinnar. Veraldarvæðing og einkatrú ætti ekki að hafa áhrif á það hvað við lærum um sögu okkar og samfélag. Á Norðurlöndum er kristinfræðikennsla yfirleitt skilgreind sem hluti af almennri menntun. Grunnskólar í Danmörku byggja trúarbragðakennslu á kenningum dönsku þjóðkirkjunnar, siðfræði, biblíusögum og sögu kristninnar. Í Noregi segir að skólinn skuli byggjast á grunngildum hins kristna arfs. Skólinn er ekki trúboðsstofnun og því á kennslan ekki að stangast á við trúfrelsi. Það er kirkjunnar og trúfélaganna að sjá um boðun trúarinnar en ekki skólans. Á sama hátt er það ekki hlutverk skólans að vinna ákveðnum trúarskoðunum fylgi þótt fjallað sé um þær í kennslunni. Skólanum er ætlað að miðla þekkingu og auka skilning á kristinni trú og öðrum trúarbrögðum. Hægt er að kenna kristinfræði og vísa til kristindómsins án þess að boða hann. Markmið grunnskólans í lögum er byggt á kennslufræði og aðferðafræði. Kennslufræðin felur í sér markmið og innihald kennslunnar en aðferðafræðin, sem er sjálfstæð grein, fæst við að útfæra kennslufræðina á nákvæman hátt. Kristindómurinn fæst við manninn í heild og tilveru hans og í þeim skilningi er kristinfræðikennslan ekki eitthvað sem takmarkast við trúarlegan þátt mannlífsins. Markmið og innihald kennslunnar er innan þess ramma sem fræðsluyfirvöld setja skólum. Kirkjan ákveður ekki hvernig kristinfræði er kennd. Aðferðafræðinni er ætlað að miða að fræðslu og miðlun þekkingar. Dr. Sigurður Pálsson segir í riti sínu Kirkja og skóli á 20. öld að skólinn eigi að miðla menningararfinum og stuðla að persónuþroska barna. Trúarlegur þáttur menningarinnar er mótandi en skólinn á þó ekki að vera framlenging á starfi kirkjunnar. Með aukinni áherslu á kristinfræði er ekki gert lítið úr mikilvægi þekkingar á öðrum trúarbrögðum. Við hljótum að gangast við því hver við erum, sögulega, siðferðilega og trúarlega. Frá kristnitökunni fyrir um þúsund árum hefur kristin kirkja og kenning leikið stórt hlutverk í íslenskri menningu og sögu. Íslensk menning verður því vart skilin án þekkingar á grundvallaratriðum kristindómsins og áhrifum hans á sögu þjóðarinnar. Ef markmið íslenska menntakerfisins er að leggja rækt við sögu og menningu þjóðarinnar ætti ekki að gleyma þeirri staðreynd. Fræðsla í kristnum fræðum á ekki að hafa trúarlega boðun að markmiði. Í því felst að kennslan á að vera fræðileg en ekki boðandi. Í sem grófustu dráttum má skipta kristinfræðikennslu í siðfræðihluta og sagnfræðihluta. Trúfræðsla gæti verið þriðja sviðið en hana má fella undir sagnfræði, sé hlutleysis gætt. Sem siðfræði er trúarbragðafræðsla afar mikilvæg. Í siðfræðilegri fjölhyggju nútímans ætti fræðslan að gera nemendur vel í stakk búna til að fást við spurningar sem snúa að hversdagslífinu og auka umburðarlyndi og gagnkvæman skilning á ólíku lífsviðhorfi. Þrátt fyrir það getur siðfræðin ekki svarað spurningum um tilgang og lífsgildi nema að takmörkuðu leyti. Hún getur ekki farið fram eins og sagnfræðikennsla, sem staðreyndanám, né heldur sem einhvers konar áróðursfærsla fyrir ákveðnum viðhorfum. Kennslan krefst hlutleysis og ætlast er til að hún fáist við raunveruleg vandamál. Mikilvægt er að undirbúa kennara og kennaranema vel fyrir kennslu þessarar námsgreinar. Hið trúarlega efni í siðfræðikennslunni hefur einkum mikilvægu fræðsluhlutverki að gegna. Hefðir og saga skipta máli og fyrir Vesturlönd er sérstök áhersla á kristna siðfræði- og trúarhefð, umfram aðra trúarbragðafræði, skiljanleg í ljósi náinna tengsla við siðfræði og sögu kristninnar. Dr. Páll Skúlason segir í riti sínu Pælingar I um siðfræðikennslu: „Að vega og meta rök er mikilvægur þáttur siðfræðikennslunnar. Siðfræðikennsla er í raun ekki kennsla, heldur þjálfun. Góð kennsluaðferð í siðfræði er umræða um kröfuna um samkvæmni. Að aga fólk til samkvæmni milli orða og breytni er mikilvægt verkefni siðfræðikennslu því að slíkt er helsta leiðin til að þjálfa fólk til að móta heilsteypta hugsun og taka ákvarðanir vitandi vits um eigin afstöðu og viðhorf.“ Fjölskylda og nánasta umhverfi eru helstu áhrifavaldar á siðferðisvitund barna en skólanum er ætlað að hvetja börn og unglinga til að huga að forsendum og rökum hugmynda og skoðana. Siðfræðikennsla er mikilvæg í skólum og aukin áhersla á kristinfræði ætti að efla trúarlegan, siðferðilegan og félagslegan þroska nemenda, segir dr. Páll Skúlason. Trúin og sagan að baki ólíkum siðferðisviðhorfum er jafn mikilvægur hluti kennslunnar og siðfræðin sjálf. Án þessara þátta er illmögulegt að þekkja uppruna siðferðishugmynda og vinna að samstöðu og skilningi milli ólíkra viðhorfa. Foreldrar og samfélagið eiga að kynna trúna fyrir börnunum því ef við gerum það ekki, erum við í raun að velja fyrir þau. Því sá sem ekki kynnist trúnni getur ekki með góðu móti hafnað henni. Við þurfum að treysta börnunum til að velja því valið er mikilvægt hverjum manni. Það gerir kröfu um að við tökumst á við spurningar um okkur sjálf, mannlega tilveru, tilgang lífsins, stöðu mannsins í veröldinni og grundvöll siðferðisskoðana. Hvers vegna ættum við að takmarka kosti barnanna eða jafnvel forða þeim frá þeim? Kristinfræði getur hjálpað nemendum að taka sjálfstæða og ígrundaða ákvörðun um hvort þeir vilji aðhyllast kristni, önnur trúarbrögð eða jafnvel engin. Umræðan um aðskilnað ríkis og kirkju fer vaxandi. Meiri hluti landsmanna vill aðskilnað ríkis og kirkju samkvæmt mælingum Gallup. Þetta snertir þó lítið fræðslu um sögu og menningu þjóðarinnar. Í löndum þar sem aðskilnaður ríkis og kirkju hefur farið fram, eins og í Svíþjóð, er enn lögð mest áhersla á kristna trú í trúarbragðafræðslu grunnskólanna. Frú forseti. Ég ætla að stikla hér aðeins á stóru í sögu kristinfræðikennslu á Íslandi. Kirkjan festi rætur í íslensku samfélagi fljótlega eftir kristnitökuna árið 1000. Fast helgihald, guðsþjónustur, dýrlingar og ýmsar hátíðir, sýna að kirkjan snerti líf einstaklinga nánast alla ævi þeirra. Kirkjur, skólar og klaustur risu, bókmenntir og listir blómguðust og kirkjan varð æ viðameiri stofnun í samfélaginu. Þannig var kirkjan og hugmyndafræði hennar meðal hornsteina samfélagsins næstu fimm hundruð árin, eða þar til nýr siður var tekinn upp. Við siðbreytinguna um 1550 jókst menntun enn frekar. Marteinn Lúther taldi menntun gegna mikilvægu samfélagslegu hlutverki í hæfni manna til að sinna veraldlegum skyldum. Trúarleg fræðsla þjónaði andlegum tilgangi. Á Íslandi jókst almenn menntun og hófst formleg kennsla í kristnum fræðum á þeim tímapunkti. Kennslan fólst fyrst og fremst í þátttöku fólks í guðsþjónustum kirkjunnar en kennslubækur í lestri geymdu þó oft fræðslu um kristna trú. Árið 1594 voru Fræði Lúthers hin minni gefin út á Íslandi í þýðingu Odds Gottskálkssonar og árið 1736 var gefið út Barnalærdómskver í íslenskri þýðingu en það innihélt 759 spurningar og svör. Árið 1746 kom tilskipun frá konungi um að fimm til sex ára börn ættu að læra fræði Lúthers og síðar kverið. Prestar skyldu vitja heimila og fylgjast með námi barna og sekta heimili ef því var ekki sinnt. Skylda var að hefja kristindómsnám fyrir 10 ára aldur og ljúka því fyrir 14 ára aldur, vanræksla varðaði sektum. Skipulögð kennsla kristinfræði hófst ekki fyrr en í kringum 1879. Þá voru lög samþykkt á Alþingi og staðfest af konungi, þar sem kveðið var á um að fræðslan væri á ábyrgð heimilanna en prestar hefðu eftirlit með henni. Það var hin opinbera og viðurkennda skipan þar til barnafræðslulög voru sett árið 1907. Með þeim lögum færðist skipan fræðslumála undan umsjá kirkjunnar og yfir til ríkis og skóla. Árið 1929 var gefin út námskrá þar sem fram kom að kennsla kristinfræði skyldi hefjast við átta ára aldur og ljúka við 13 ára aldur. Gefnar voru út biblíusögur á síðari hluta 19. aldar og voru þær kenndar ásamt kverunum, Gamla testamentinu, Nýja testamentinu, sálmum og bænum. Námið var að mestu í formi utanbókarlærdóms og kennarar og prestar sáu um kennslu þrátt fyrir að búið væri að aðskilja kirkju og skóla. Með þessari námskrá hófst biblíusögukennsla í því formi sem best er þekkt í dag. Biblíusögurnar eru síðast nefndar í aðalnámskrá grunnskóla 2007 en þar kemur fram að biblíusögur séu veigamikill þáttur og nemendur eigi að leita eftir trúarlegri merkingu þeirra, menningaráhrifum og tengslum við daglegt líf. Fræðslulög voru sett árið 1946 sem varð til þess að vægi kristinfræðslu rýrnaði. Árið 1960 var ný námskrá gefin út. Þar var nánar farið í það námsefni sem kenna átti en nemendur áttu að læra ákveðna sálma, ritningargreinar og þekkja helstu viðburði kirkjusögunnar. Markmið voru sett fram varðandi kennsluna, hún átti m.a. að veita nemendum þekkingu á aðalefni ritningarinnar, fræða nemendur um líf Jesú Krists og efla þroska þeirra með fræðslu um lífsskoðun og kristna siðfræði. Í lögum um grunnskóla sem sett voru árið 1974 kom nýtt ákvæði þar sem fram kom í fyrsta sinn að kristilegt siðgæði skyldi móta skólastarfið og að sérstaklega skyldi kenna siðfræði og almenn trúarbrögð. Dr. Gunnar Thoroddsen talaði fyrir því á Alþingi að kristið siðgæði ætti heima í markmiðsgrein um grunnskólana. Í 2. gr. laganna sagði svo: „Starfshættir skólans skulu því mótast af umburðarlyndi, kristilegu siðgæði og lýðræðislegu samstarfi.“ Í kjölfar laga um grunnskóla kom út aðalnámskrá grunnskóla árið 1976. Kristinfræðikennsla breyttist þar á róttækan hátt þannig að kristilegt siðgæði fékk aukna áherslu, aðrar kirkjudeildir og önnur trúarbrögð sömuleiðis. Breyttar áherslur voru kynntar, með auknu tilliti til nemenda og skilnings þeirra á námsefninu. Þar er í fyrsta sinn talað um aðrar kirkjudeildir og önnur trúarbrögð samhliða kristinfræði og siðfræði: „Tilgangur náms í kristnum fræðum, siðfræði og fræðslu um önnur aðaltrúarbrögð er að veita nemendum þekkingu á kjarna og kenningu kristinnar trúar, sögu og útbreiðslu hennar og áhrifum á líf einstaklinga og menningu þjóða, leiðbeina nemendum um undirstöðuatriði kristinnar siðfræði og fræða þá um önnur helstu trúarbrögð nútímans.“ Aðalnámskrá árið 1989 var áþekk. Þar kemur fram að undir námsgreinina falli kennsla í kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði og kenna eigi hana í 1.–9. bekk. Náminu er ætlað að veita nemendum þekkingu og skilning á kristindómi, lögð er áhersla á kristinn mannskilning og siðferðileg atriði í tengslum við mannleg samskipti, þjóðlífið og nýtingu náttúruauðlinda. Eðlilegt þótti að byggja kennsluna á túlkun evangelísk-lútherskrar kirkju sem nánast öll þjóðin tilheyrði, samanber 62. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Trúarbragðafræðin felst í því að nemendur þekki muninn á kristni og öðrum trúarbrögðum og kunni skil á grundvallarmun á trúarbrögðum, hugmyndum sem og sameiginlegum þáttum. Jafnframt segir: „Mikilvægt er að sýna nærgætni þegar fjallað er um málefni og viðhorf sem tengjast heimilum, t.d. neyslu og lífsvenjur. Þetta á sérstaklega við um trúar- og lífsskoðanir.“ Ákvæði um undanþágu frá kennslugreinum þar sem fjallað er um trúar- og lífsskoðanir fólks kom fyrst fram í aðalnámskrá grunnskóla árið 1989. Þar segir: „Með hliðsjón af sérstöðu þessara þátta, einkum hvað varðar trúfrelsi, er heimilt að veita einstökum nemendum undanþágu frá ákveðnum þáttum skyldunáms grunnskóla. Jafnframt ber að tryggja hverjum nemanda sem fær undanþágu jafnvæg tækifæri til menntunar og þroska.“ Í aðalnámskrá árið 1999 og 2007 er tekið fram að kristin trú hafi verið mótandi afl í íslensku þjóðlífi og að meira en 95% þjóðarinnar séu skráð í kristin trúfélög og ekki sé hægt að skilja sögu og menningu þjóðarinnar án þekkingar á kristinni trú, siðgæði og sögu kirkjunnar. Í aðalnámskrá árið 1999 segir: „Kristilegt siðgæði á að móta starfshætti skólans ásamt umburðarlyndi og lýðræðislegu samstarfi. Þó að þetta eigi við um skólastarfið almennt hlýtur kennsla í kristnum fræðum að sinna þessum þætti sérstaklega og vinna markvisst að því að stuðla að siðgæðisþroska nemendanna í glímu við siðferðileg álitamál. Gengið er út frá því að það sé gert í ljósi kristilegrar siðfræði.“ Enn fremur segir: „Námi í kristnum fræðum, siðfræði og trúarbragðafræði er ætlað að stuðla að menntun og þroska nemenda og efla skilning þeirra á íslensku samfélagi og menningu í fortíð og nútíð.“ Í sérstökum kafla um kristinfræði, siðfræði og trúarbragðafræði segir: „Kristin trú á sér rætur í sögulegum atburðum, allt frá tímum Gamla testamentisins, sem ná hámarki í lífi, starfi og kenningu Jesú Krists. Framhald þeirrar sögu er svo saga kristinnar kirkju allt til okkar daga. Í námskránni er leitast við að láta þessa sögulegu framvindu og tengsl hennar við nútímann verða ljós, svo og margvísleg trúarleg og menningarleg áhrif hennar. Mikilvægur hluti þessarar sögu er einnig saga einstaklinga og hreyfinga sem markað hafa spor í þágu trúar, mennta og mannúðar.“ Í aðalnámskrá 2007 er aðaláhersla á kristna trú í trúarbragðafræðikennslu, einkum evangelíska-lútherska trúarhefð. Vegna víðtækra áhrifa Biblíunnar, trúarbókar kristinna manna og gyðinga, á trú, siðgæði og menningu í heiminum sem og á íslenska tungu, er markmið námsins að efla þekkingu nemenda á henni. Önnur trúarbrögð, svo sem búddadómur, hindúasiður, íslam og gyðingdómur, eru mikilvæg vegna tengsla þeirra við landafræði og sögu heimsins. Grunnur þess siðgæðis sem íslenskt þjóðfélag hefur byggt á er í anda kristilegs siðgæðis. „Við eigum ekki að vera feimin við að segja að við séum kristið samfélag,“ sagði Þorgerður K. Gunnarsdóttir menntamálaráðherra í umræðum á Alþingi um kristilegt siðgæði í nóvember 2007. Engu að síður mælti ráðherra fyrir því að kristinfræði yrði ekki lengur kennd sem sérstakt fag. Með gildistöku nýrra grunnskólalaga, nr. 91/2008, var því fallið frá því að kenna kristinfræði sem sérstakt fag. Í lokin vil ég víkja aðeins að núgildandi aðalnámskrá. Töluverðar breytingar voru gerðar á almenna hluta aðalnámskrár grunnskóla 2011 í tíð Katrínar Jakobsdóttur menntamálaráðherra. Námsgreinin kristinfræði er ekki lengur til, samanber grunnskólalögin frá 2008. Í nýjustu aðalnámskrá grunnskóla frá 2013 breyttist tilhögun kennslu trúarbragða lítið frá fyrri árum og er trúarbragðafræðsla ein af níu námsgreinum sem falla undir samfélagsgreinar. Er það á valdi hvers skóla eða kennara að skipta þeim tíma sem gefinn er á milli þessara greina. Það er mat viðmælenda við vinnslu frumvarpsins að sá tími sé of naumt skammtaður. Ekkert opinbert samræmi er milli skóla landsins um hversu mikinn tíma þeir nýta í hvert fag innan samfélagsfræðinnar. Kom það fram af hálfu viðmælenda að dæmi eru þess að kristinfræði fái minna vægi í trúarbragðafræði heldur en önnur trúarbrögð. Kristni- og trúarbragðafræðikennsla hefur þróast hægt og rólega og erum við langt komin frá þeim markmiðum kennslunnar sem sett voru á miðri 16. öld. Ágreiningsmálin virðast þó ávallt þau sömu, þ.e. hvað á að kenna og hver á að sjá um það. Á síðustu áratugum hefur bæst við ágreiningur um hvernig hægt sé að taka tillit til allra og koma í veg fyrir mismunun vegna trúar- og lífsskoðana en halda samt í þær hefðir sem við höfum sem kristið samfélag. Æska landsins á rétt á að fá að kynnast trúarbrögðunum sem mótuðu það samfélag sem við búum í. Saga landsins og kristni er að mörgu leyti samofin, þess vegna á kristinfræðin að njóta sérstöðu innan veggja grunnskólanna. Eðlilegt er að hún sé því í forgrunni í kennslu trúarbragða og vegna tengsla trúarinnar við sögu Íslands og menningu. Tengslin, frú forseti, eru menningarleg, söguleg og félagsleg. Okkur ber að kynna áhrifin sem kristnin hefur haft á samfélag okkar. Eðlilegt er því að fræða sérstaklega um ríkjandi trú landsins. Það gerir nemendur læsa á íslenska og vestræna menningu og menningararf. Að þessu sögðu, herra forseti, vísa ég málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ég verð að segja eins og er að miðað við það sem fram kom í flutningsræðu hv. 3. þm. Suðurk. Birgis Þórarinssonar og í greinargerð frumvarpsins get ég ekki sagt að ég sé neitt hræðilega mikið á móti þessu máli. Mín afstaða er sú að það skipti ekki höfuðmáli hvort þarna standi kristinfræði og trúarbragðafræði eða ekki. Ég hygg að markmið frumvarpsins sé nú þegar að finna í trúarbragðafræðslu, enda veit ég ekki til þess að nokkurn tímann hafi verið ágreiningur um það á Íslandi að í trúarbragðafræðslu grunnskóla skuli vera sérstök áhersla á kristinfræði, kristna þáttinn af trúarbragðafræðunum, einmitt af þeim menningarlegu og sögulegu ástæðum sem hv. þingmaður fór ágætlega yfir í ræðu sinni. Þannig að efnislega geri ég ekki ágreining við hv. þingmann um það. Spurningin um hvort þarna þurfi að standa sérstaklega kristinfræði og trúarbragðafræði er því spurning sem mér er ekki alveg ljóst hvert svarið er við en þó er ég nokkuð sannfærður um að það skipti ekki hrikalega miklu máli að því gefnu að við séum öll sammála um markmiðið með þeim orðum sem standa þar, hver svo sem þau eru. Ástæðan fyrir því að ég ákvað að koma hingað í ræðu og fjalla aðeins um þetta mál er í sjálfu sér ekki að mótmæla mörgu af því sem farið var yfir í framsöguræðu eða greinargerð frumvarpsins. Það er ýmislegt í hvoru tveggja sem ég gæti alveg rökrætt og er ekki alveg sammála eða hef aðra sýn á eða eitthvað því um líkt. Ég vil ekki sóa tíma áheyrenda í allt sem ég er ósammála hv. 3. þm. Suðurk. um, enda af nægu að taka. Hins vegar snertir þetta mál að mínu mati á ákveðinni grundvallarspurningu sem við höfum ekki tekist á við í íslensku samfélagi, hvort sem það er í grunnskólamenntun eða öðru, þ.e. hvernig og hvort fólk geri greinarmun á því sem er satt og því sem er ósatt. Þetta hljómar kannski svo sjálfsagt og augljóst að það sé skrýtið að nefna það sérstaklega, hvað þá í þingræðu. En ef ég þyrfti að velja einungis einn anga þess sem mér finnst mikilvægt að grunnskólabörn takist á við og að fullorðið fólk takist á við, eftir að hafa lært allt um öll trúarbrögð á Íslandi og víðar, er það þessi spurning: Hvernig gerir þú greinarmun á því sem er satt og því sem er ósatt? Er það hægt yfir höfuð eða er raunveruleikinn einfaldlega skynjun okkar? Ég hygg að rosalega margt fólk stoppi einfaldlega þarna og hugsi með sér: Já, þetta er einfaldlega allt skynjun okkar, og þess vegna sé í raun og veru tómt tal að ætla að fara að leiðrétta annað fólk varðandi einhvern algildan sannleika. Það þykir jafnvel hrokafullt að segja að eitthvað sé einfaldlega satt eða einfaldlega ósatt. Virðulegi forseti. Við erum svo heppin að eftir allt trúarbragðabrölt fortíðarinnar höfum við í dag eitthvað sem heitir vísindalega aðferð. Það er ekki kristnin, með fullri virðingu fyrir fólki sem aðhyllist þau trúarbrögð. Það er ekki íslam, ekki gyðingdómurinn, það er ekki búddisminn. Það er reyndar ekki einu sinni guðleysið, ef út í það er farið. Það er vísindaleg aðferð sem gerði nútímasamfélag að því sem það er. Og það skiptir verulegu máli, það gerir það. Það sem vísindaleg aðferð gefur okkur er að við getum gert greinarmun á því hvað er satt og hvað er ósatt, alla vega í ákveðnu mengi, alla vega að gefnum ákveðnum skilyrðum. Það fyrsta sem heimspekin myndi segja okkur um það er að það er ekki hægt að beita vísindalegri aðferð á hvað sem er. Og það er alveg rétt, það er alveg dagsatt og þar er fullt af erfiðum, áhugaverðum og mikilvægum spurningum sem ekki er hægt að beita vísindalegri aðferð á. En það eru hlutir sem hægt er að setja undir hana. Það sem ég tek eftir í mannlegu samfélagi er að jafnvel þegar það er komið á hreint þá er ofboðslega margt fólk í samfélagi okkar, ekki bara grunnskólabörn heldur líka fullorðið fólk, sem tekur samt einhvern veginn ekki vel í niðurstöður vísindalegrar aðferðar. Það fyrsta sem vísindaleg aðferð segir okkur, að vísu reyndar það sem hún gefur sér, er að niðurstöður okkar geta alltaf verið rangar. Það er í raun og veru frumforsenda þess að kanna eitthvað vísindalega og þá sé hægt að rengja fullyrðingarnar. Annars eru þær eiginlega þýðingarlausar í vísindalegu samhengi. Ef ég fullyrði að lítil flaska sem ég sleppi detti í gólfið þá þarf það að þýða eitthvað ef hún dettur ekki gólfið og ef ég fer að útskýra það með einhverjum öðrum hætti þá missum við tök á því hvað við eigum við með því sem við segjum, þá missum við tökin á því hvað það er sem við erum að prófa, hvort það er satt eða ekki. Að mínu mati er almennt þekkingarleysi og virðingarleysi fyrir vísindalegri aðferð ekkert minna en til skammar, ekki bara í íslensku samfélagi heldur í heiminum almennt. Það þykir kannski frekar grimmur dómur, það má vera, miðað við allar þær tækniframfarir og uppgötvanir sem við höfum gert með vísindalegri aðferð í gegnum tíðina. En það er enn þá þokkalega stór hluti á Íslandi af fullorðnu fólki, jafnvel vel menntuðu í einhverjum fögum, sem er bara ekki alveg sannfært um það, ekkert alveg visst um hvort þróunarkenningin sé í meginatriðum rétt eða ekki, hvort dýrategundir þróist úr einni yfir í aðra. Ef við byggðum ekki á menningu sem væri mótuð svo mikið af kristinni trú heldur íslamskri trú þá gæti ég fullyrt að sá hópur væri mun stærri, enda er mótsögn milli þróunarkenningarinnar og flestra stóru skóla íslamskrar kennisetninga, reyndar með þeim fyrirvara að íslömsk kennisetning er æðimisjöfn eins og kristnin. En virðulegi forseti. Það efast enginn um að jörðin snúist í kringum sólina, enginn sem við tökum mark á alla vega. Og sömuleiðis efast mjög fátt fólk um að jörðin sé hnöttótt, mjög fátt fólk. Það er til fólk sem trúir ótrúlegustu hlutum. En ef ég færi út á Austurvöll og segði við fólk að jörðin væri hnöttótt og snerist í kringum sólina myndi fólk bara kinka kolli eða velta fyrir sér af hverju ég væri að segja svo einfaldan og augljósan hlut. Það er vegna þess að það tvennt er ekki í mikilli mótsögn við það sem fólk vill trúa dagsdaglega. Þegar sú var tíðin þá mótmælti fólk vísindalegum gögnum. Það er þannig sem manneskjur virka. Það er það sem mér finnst oft vanta inn í samtal okkar hér í þingsal þegar við tölum um satt og ósatt eða virðingu fyrir staðreyndum, að manneskjur upp til hópa gefa sér að skynjanir þeirra séu réttar og að þær séu þess megnugar tiltölulega auðveldlega að gera greinarmun á sönnu og ósönnu. Og vegna þessa misskilnings hefur mannkyn haft svo hryllilega rangt fyrir sér um svo hryllilega margt, næstum því alls staðar og næstum því alltaf. Bjargvættur okkar úr þeim heimi var ekki kristin trú eða íslam eða gyðingdómur, heldur vísindaleg aðferð. Þegar ég les 25. gr. laga um grunnskóla, sem þetta frumvarp leggur til að verði breytt, þá stingur það pínulítið í augun að ekkert í aðalnámskrá tekur, að því er ég best fæ séð, á þessu grundvallaratriði um það hvernig við metum raunveruleikann sem við búum í. Manneskjur upp til hópa og samfélög upp til hópa telja sig hafa svo greiðan aðgang að hinu sanna, að hinu rétta, telja sig svo góð, jafnvel óskeikul í því að meta muninn á sönnu og ósönnu, að þau temja sér ekki vinnubrögðin, þau ströngu og erfiðu og tímafreku og ekki augljósu vinnubrögð sem þarf til þess að gera þennan greinarmun á sönnu og ósönnu. Afleiðingin af þessu er sú að við erum oft hreinlega að rífast um, eða í það minnsta að rökræða eitthvað sem er spurning um staðreyndir, til að mynda hvort í einhverju skjali standi 5 eða 10. Það er staðreyndarspurning sem er ekki háð gildismati okkar eða sjónarhorni, annaðhvort segjum við rétt frá eða við segjum ekki rétt frá. Hvort það er viljandi eða óviljandi skiptir ekki einu sinni máli fyrr en við erum alla vega komin með það á hreint að við ætluðum að reyna að trúa því sem er satt. Og það er engan veginn ljóst með því að læra trúarbragðafræði eða kristinfræði. Nú hætti ég mér inn á það svið, þar sem við erum að tala um kristinfræðslu og hlutverk hennar í samfélagi okkar og trúarbragðafræði, að það er þess virði að velta fyrir sér hvernig það módel virkar til að gera greinarmun á sönnu og ósönnu, hvernig manni verður umbunað fyrir að trúa einu eða refsað grimmilega fyrir að trúa öðru. Er það rétta módelið, virðulegi forseti? Ef við ætlum að vinna bug á einhverju vísindalegu vandamáli, ef við ætlum t.d. að komast að því úr hverju eitthvert lag á jörðinni er búið til eða eitthvað því um líkt, hvers konar grjót það er, og segjum sem svo að ég myndi stinga upp á þessari aðferð: Við ætlum að hafa þá aðferð að sá vísindamaður sem segir að þetta lag af jarðskorpunni sé úr gulli, við ætlum að gera þann einstakling vellauðugan og hefja hann á stall. En við ætlum að refsa þeim vísindamanni alveg hryllilega sem dirfist að segja að það sé bara aumt grjót eða eitthvað annað sem mér gæti verið illa við. Þetta módel væri algjörlega galið, virðulegi forseti, augljóslega. En þetta er módel sem er næstum því staðlað á meðal stærstu kenningaskóla útbreiddustu trúarbragða heimsins. Mér finnst það vera vandamál. Mér finnst það í það minnsta skrýtið vegna þess að þetta er engin leið til þess að nálgast sannleikann, þetta er engin leið til þess að gera greinarmun á sönnu og ósönnu. Ég myndi vilja sjá í aðalnámskrá eitthvað til að taka á þessu vandamáli, hvernig við manneskjur látum sannfæringu okkar stjórnast af því hvað okkur langar til að sé satt eða hvort okkur er umbunað fyrir að trúa einu eða refsað fyrir að trúa öðru. Það væri, að ég hygg, rétt svo út fyrir það sem mér finnst eðlilegt að fjalla mikið um hér í pontu, að fara út í hvaða áhrif þetta módel, sem ég lýsti hér, hefur haft á manneskjur á Íslandi í gegnum tíðina. Ég gæti tekið dæmi þar sem þetta sannleiksmódel veldur verulegum vandræðum, tilfinningalegum, félagslegum og persónulegum vandamálum. Það fólk er almennt ekkert mikið að tala um sína reynslu af því, það vill frekar setja tíma sinn í eitthvað annað eða hreinlega þorir það ekki af ótta við einhvers konar félagslega dóma eða afleiðingar eða nennir því hreinlega ekki. Ég ber fulla virðingu fyrir öllu því, að sjálfsögðu, en eins og ég segi tel ég það rétt svo út fyrir efni það sem ég vildi fjalla um í dag. Virðulegi forseti. Til að ljúka þessu á jákvæðu nótunum er ég í sjálfu sér ekki ósammála því meginstefi sem kom fram í ræðu hv. 3. þm. Suðurk. Birgis Þórarinssonar hér áðan, þ.e. að í grunnskólamenntun, til að skilja menningu okkar og sögu, þurfum við að skilja kristinfræðina. Ég skil það sjónarmið og er sammála því. Mér finnst augljóst og sjálfsagt að þegar við setjum trúarbragðafræði í aðalnámskrá sé áherslan á kristin fræði, eða kristna sögu öllu heldur, til staðar af þessari ástæðu. Hv. þingmaður nefndi hér sérstaklega að það væri ekki hlutverk grunnskólanna að boða kristna trú, að stunda trúboð í sjálfu sér. Það þykir mér gott að heyra og ég er sammála og það gleður mig að við séum það þó öll hér á Alþingi. Það dugar mér í meginatriðum. En ég hef ekki alveg myndað mér endanlega skoðun á því hvernig ég greiði atkvæði um þetta mál. Ég hugsa að ég myndi bara sitja hjá vegna þess að ég held ekki að það skipti máli hvort þetta orð sé þarna eða ekki. En ég vildi koma upp og viðra þetta sjónarmið vegna þess að mér finnst það í samhengi málsins skipta jafn miklu máli og hinum trúuðu finnast trúarbrögð þeirra skipta máli.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um gjaldeyrismál. Frumvarpið er afrakstur heildarendurskoðunar á lögum um gjaldeyrismál og lögum um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum og reyndar öllum stjórnvaldsfyrirmælum sem sett hafa verið á grundvelli þessara laga. Haustið 2019 skipaði ég starfshóp sem fékk það verkefni að ráðast í þessa endurskoðun enda var þá tímabært að staldra við og meta á hvaða sjónarmiðum gjaldeyrismál á Íslandi ættu að byggjast til frambúðar í kjölfar þess að fjármagnshöftunum, sem komið var á árið 2008, hafði verið aflétt. Frumvarpið felur í sér tillögur að mikilli einföldun á gildandi rétti á þessu sviði en þó er miðað við að stjórnvöld hafi áfram yfir að ráða sambærilegum stjórntækjum og áður. Á heildina litið ættu breytingarnar að stuðla að aðgengilegra og skýrara lagaumhverfi en nú er, sem ætti m.a. að fela í sér færri tæknilegar hindranir fyrir fjárfesta. Í frumvarpinu er lagt til að áréttuð verði sú meginregla að gjaldeyrisviðskipti, fjármagnshreyfingar og greiðslur á milli landa skuli vera frjáls. Þó er gert ráð fyrir að grípa megi til ráðstafana sem fela í sér undantekningar frá meginreglunni í þeim tilgangi að sporna gegn verulegum óstöðugleika í gengis- og peningamálum og fjármálastöðugleika. Í frumvarpinu er að finna ákvæði sem lýsa þeim ráðstöfunum sem Seðlabankinn getur gripið til í því skyni að fyrirbyggja óstöðugleika. Um er að ræða úrræði af tvennum toga, annars vegar fyrirbyggjandi stjórntæki á sviði þjóðhagsvarúðar og hins vegar verndunarráðstafanir við sérstakar aðstæður. Stjórntækin í þágu þjóðhagsvarúðar sem lögð eru til eru þrenns konar og öll eiga þau sér samsvörun í gildandi lögum. Þetta eru heimildir Seðlabankans til að setja reglur um eftirtalið: Í fyrsta lagi sérstaka bindiskyldu vegna nýs innstreymis erlends gjaldeyris, að fengnu samþykki fjármála- og efnahagsráðherra, í öðru lagi um útlán lánastofnana tengd erlendum gjaldmiðlum til aðila sem ekki eru varðir fyrir gjaldeyrisáhættu, að fengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar, og í þriðja lagi um takmarkanir á afleiðuviðskiptum þar sem íslensk króna er í samningi gagnvart erlendum gjaldmiðli, að fengnu samþykki fjármálastöðugleikanefndar. Leiðarstef allra þessara þjóðhagsvarúðartækja er að koma í veg fyrir að það byggist upp áhætta sem ógnað gæti fjármálastöðugleika. Með þeim er dregið úr líkum á því að bregðast þurfi við alvarlegum röskunum á stöðugleika í gengis- og peningamálum með víðtækari og kostnaðarsamari inngripum. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu er einnig lagt til að lögfest verði að Seðlabanka Íslands sé heimilt að setja reglur um verndunarráðstafanir eða það sem almennt er kallað fjármagnshöft. Með því getur Seðlabankinn brugðist við hættu á alvarlegri röskun á stöðugleika í gengis- og peningamálum sem teflt gæti stöðugleika fjármálakerfisins í tvísýnu. Tillagan er í meginatriðum sambærileg heimildum gildandi laga um gjaldeyrismál sem lagðar voru til grundvallar þeim fjármagnshöftum sem hér voru í gildi í um áratug í kjölfar fjármálaáfallsins árið 2008 og byggist m.a. á reynslu af framkvæmd þeirra. Nánar tiltekið felst í þessu að Seðlabankanum verði heimilt, við sérstakar og alvarlegar aðstæður, að takmarka m.a. gjaldeyrisviðskipti, fjármagnshreyfingar á milli landa og greiðslur milli landa og kveða á um skilaskyldu gjaldeyris. Þá er lagt til að óbreytt verði að höft sem þessi verði ekki sett nema að fengnu samþykki fjármála- og efnahagsráðherra. Ég vil árétta að það á alltaf að vera neyðarráðstöfun að setja fjármagnshöft og þau verða ekki sett nema að undangengnu bæði efnahagslegu og lögfræðilegu mati á nauðsyn þeirra. Jafn mikilvægt er að ganga ekki lengra við setningu þeirra en nauðsynlegt er hverju sinni og stefna ávallt að afnámi þeirra eins fljótt og auðið er. Þó nauðsynlegt sé að Seðlabankinn hafi heimildir til slíkra inngripa bind ég vonir við að breyttar áherslur í umgjörð efnahagsmála, með meiri áherslu á fjármálastöðugleika og þjóðhagsvarúð, geri það að verkum að við þurfum aldrei aftur að grípa til þessa neyðarúrræðis. En reynslan hefur kennt okkur að aðstæður geta breyst með skömmum fyrirvara og hætturnar koma ekki endilega úr þeirri átt sem við bjuggumst helst við. Það er ekki síst í því ljósi sem lagt er til í frumvarpinu að heimildin til að setja fjármagnshöft verði til staðar í lögum ef svo illa vill til að nauðsynlegt verði að grípa til hennar með skömmum fyrirvara. Ég vil líka árétta að það eru ekki uppi áform um að nýta þessa heimild um þessar mundir. Hér er eðlilegt að spurt sé hvort ekki sé nægjanlegt að hægt sé að kalla þing saman með skömmum fyrirvara til þess að tryggja lagagrundvöll fyrir úrræði eins og þessu. Með öðrum orðum, það er ekki óeðlilegt að þeirri spurningu sé velt upp hvort ástæða sé til að hafa heimild fyrir Seðlabankann í lögum með varanlegum hætti, eins og hér er lagt til. Um það hefur vinnan m.a. snúist, að taka af skarið um þetta atriði. Eins og ljóst má vera er niðurstaðan sú sem ég legg hér til, að úrræðið sé til staðar. Þá er verið að horfa til þess að gjaldeyrishöftum er í raun ekki hægt að koma á nema bara með einu höggi, ef svo mætti að orði komast. Það er algerlega útilokað að lagafrumvarp um gjaldeyrishöft gæti fengið að ganga hér hefðbundinn gang í þinginu, t.d. að það færi út til umsagnar og það yrði veittur hæfilegur umsagnarfrestur og hér yrði tími tekinn í þrjár umræður o.s.frv. Á meðan slíkt gjaldeyrishaftafrumvarp vofði yfir gjaldeyrismarkaðnum er ljóst að markaður með gjaldeyri færi algerlega á hliðina. Það er kannski helst þetta sem ræður úrslitum um að hér er lagt til að heimildin sé til staðar. En það leiðir af eðli máls að ráðherra myndi þurfa að gera grein fyrir því hvers vegna úrræðinu hafi verið beitt með hans samþykki. Í ljósi þess að við erum með þingræðisreglu á ekki að vera til staðar hætta á því að slíkar ráðstafanir gangi þvert gegn skýrum meirihlutavilja þingsins, a.m.k. ekki án þess að það hefði í kjölfarið afleiðingar. Ég er kannski kominn hér talsvert langt út fyrir efnið en þetta er samt mjög stórt atriði. Það er stór ákvörðun að taka að hafa heimildina varanlega í lögum. Við höfðum slíka heimild ekki með varanlegum hætti í lögum þegar grípa þurfti til þessa úrræðis á árinu 2008. Ég hef komið inn á helstu ástæður þess að það er nú lagt til. Virðulegur forseti. Í frumvarpinu er einnig lagt til ákvæði um milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Lagt er til að þeir einir megi hafa milligöngu um gjaldeyrisviðskipti sem hafa til þess heimild í lögum. Þó er lagt til að Seðlabankanum verði heimilað að veita leyfi til starfrækslu gjaldeyrismarkaðar og þannig gert ráð fyrir að rekstur slíks markaðar geti verið á hendi annarra en fjármálafyrirtækja. Í frumvarpinu er jafnframt tillaga að ákvæði um upplýsingagjöf um gjaldeyrisviðskipti og fjármagnshreyfingar milli landa. Lagt er til að þeim sem framkvæma gjaldeyrisviðskipti, fjármagnshreyfingar á milli landa og greiðslur á milli landa verði áfram skylt að tilkynna þau viðskipti og hreyfingar til Seðlabanka Íslands en að sú almenna tilkynningarskylda verði einfölduð mjög verulega, m.a. í þeim tilgangi að greiða fyrir erlendri fjárfestingu hér á landi. Jafnframt er lagt til að lögaðilum verði áfram skylt að tilkynna Seðlabanka Íslands um nánar tilgreind stór gjaldeyrisviðskipti eða fjármagnshreyfingar sem ekki eiga sér stað fyrir milligöngu fjármálafyrirtækja, greiðslustofnana, rafeyrisfyrirtækja, gjaldeyrisskiptastöðva eða þeirra sem stunda milligöngu um gjaldeyrisviðskipti. Markmiðið með tilkynningarskyldunni er að Seðlabankinn hafi yfirsýn yfir þessar hreyfingar og þær upplýsingar nýtist honum m.a. við vöktun, greiningu á stöðu og spágerð. Lögregluyfirvöld, skattyfirvöld og Hagstofa Íslands skulu hafa aðgang að þessum upplýsingum hjá Seðlabanka Íslands og er það í samræmi við tillögur sem fram komu í aðgerðaáætlun stýrihóps dómsmálaráðherra um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka í ágúst 2019. Loks er í frumvarpinu að finna tillögur að ákvæðum um eftirlit með gjaldeyrisviðskiptum og fjármagnshreyfingum auk ákvæða um þvingunarúrræði og viðurlög ef brotið er gegn lögunum og reglum sem lagt er til að Seðlabankanum verði heimilt að setja á grundvelli laganna. Um er að ræða sambærilegar viðurlagaheimildir og gilda almennt á fjármálamarkaði. Lagt er til að ákvarðanir sem varða brot á lögunum, svo sem ákvarðanir um viðurlög og kærur, verði teknar af fjármálaeftirlitsnefnd Seðlabanka Íslands, sem er í samræmi við fyrirkomulag ákvörðunartöku og stjórnskipulag Seðlabankans. Í frumvarpinu er að auki lagt til að lög um meðferð krónueigna sem háðar eru sérstökum takmörkunum verði felld brott í heild sinni. Með því má segja að við séum að horfa á eftir síðustu merkjunum af gamla haftaumhverfinu. Þessar krónueignir voru ekki í eiginlegum höftum en það giltu engu að síður um þær ákveðnar sérreglur sem falla á brott með þessu frumvarpi. Þar skiptir einna helst máli að ekki þarf að fara með krónueignir um gjaldeyrismarkaðinn til að endurfjárfesta með þeim með nýjum hætti í hagkerfinu. Það má segja að þarna séu, þó að það sé erfitt að alhæfa um allar krónueignir sem þarna falla undir, krónueignir sem hafi valið þann kostinn á fyrri stigum mála að taka ekki þátt í gjaldeyrisútboðum, svo dæmi sé tekið. Þessar krónueignir hafi fengið þau skilaboð eftir útboðin og uppgjör við slitabúin að þær myndu koma aftast í afnámsferlinu. Þó að við höfum í reynd aflétt höftunum af þessum eignum, þ.e. það hefur verið hægt að nálgast þær en þær hafa þurft að fara um gjaldeyrismarkaðinn, er þetta eins konar lokaskref við afnám allra skilyrða um meðhöndlun þessara eigna. Virðulegi forseti Verði frumvarpið að lögum er áformað að í framhaldinu verði gerðar miklar breytingar á þeim stjórnvaldsfyrirmælum sem gilda á þessu sviði. Mig langar í því sambandi að benda á umfjöllun í kafla 2.10 í frumvarpinu en þar er að finna upplýsingar um áformaðar breytingar á stjórnvaldsfyrirmælum. Í gildi í dag eru þrjár reglugerðir um gjaldeyrismál sem talið er tilefni til að fella brott í heild sinni. Þá er einnig áformað að fella brott eða breyta flestum þeirra reglna Seðlabankans sem gilda á þessu sviði. Í fylgiskjali með frumvarpinu eru birt til upplýsinga drög að nýjum reglum um sérstaka bindiskyldu eða það sem nefnt hefur verið fjárstreymistæki vegna innstreymis erlends gjaldeyris. Regludrögin taka mið af þeim breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu á þessu tæki en áfram er gert ráð fyrir að heimild til að setja á bindiskyldu verði til staðar en að hún verði ekki virk. Drög að frumvarpinu voru birt í tvígang í samráðsgátt stjórnvalda, í nóvember 2020 og janúar 2021. Umsagnir bárust frá Samtökum atvinnulífsins og Samtökum fjármálafyrirtækja. Viðbrögð við þeim athugasemdum sem bárust eru rakin í 5. kafla greinargerðar frumvarpsins Ráðuneytið fékk sérfræðing í refsirétti til að leggja mat á viðurlagakafla frumvarpsdraganna. Álitsgerð hans var birt í samráðsgáttinni með frumvarpsdrögunum í janúar 2021 og er enn aðgengileg þar. Virðulegi forseti. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni. Um mitt ár 2017 skipaði ég starfshóp sem fékk það hlutverk að móta aðferðafræði við nýtingu svokallaðra sérleyfissamninga til að byggja upp og vernda land og náttúruperlur á vegum ríkisins með markvissari og skilvirkari uppbyggingu. Frumvarp þetta byggir á tillögum starfshópsins þar sem lagt var til að heildarlög yrðu sett um nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni. Áður en að heimsfaraldur skall hér á hafði verið mikil fjölgun ferðamanna til landsins síðastliðin ár. Þessi fjölgun hefur aukið áhuga og ásókn þjónustuaðila inn á landsvæði þar sem ferðamenn geta upplifað náttúru Íslands, en stór hluti þessara svæða er í eigu ríkisins. Þetta á við um hvers konar landsvæði, svo sem friðlýst svæði, þjóðlendur og önnur svæði í eigu ríkisins. Ferðaþjónustan hefur hagnýtt þessi landsvæði og náttúruperlur, oftast án sérstaks endurgjalds. Í núverandi löggjöf er ekki að finna sérstakan ramma eða umgjörð um slíka samninga vegna nýtingar á landi í atvinnuskyni. Stjórnvöld standa þar af leiðandi frammi fyrir því verkefni að ákveða hvernig eigi að haga ráðstöfun lands í eigu ríkisins og hvernig eigi að stýra aðgengi að þeim stöðum þar sem átroðningur er sem mestur. Mikilvægt er að nýta þau tækifæri sem nú eru til staðar til að móta skýrari stefnumörkun er lýtur að aðferðafræði við úthlutun gæða af þessu tagi og gjaldtöku af þeim sem nýta landsvæði í eigu ríkisins. Aðferðafræði sem byggir á veitingu nýtingarréttar er talin geta stuðlað að frekari fjárfestingu, hagkvæmari nýtingu landsvæða og aukinni verðmætasköpun, hvort heldur sem væri í ferðaþjónustu eða öðrum atvinnugreinum. Við núverandi efnahagsaðstæður er mikilvægt að viðhalda fjárfestingarstigi og stuðla að aukinni verðmætasköpun. Með frumvarpi þessu er því gerð tillaga um að sett verði heildarlög um nýtingu á landi og náttúruperlum í eigu ríkisins með tilteknum meginmarkmiðum sem eru: a. að auka samkeppni um úthlutun takmarkaðra gæða, b. að stuðla að faglegri áætlanagerð um nýtingu lands í eigu ríkisins, c. að tryggja eðlilegt endurgjald fyrir nýtingu á landi í eigu ríkisins, d. að auka fjárfestingar í innviðum til að tryggja öryggi, upplifun gesta, nauðsynlega uppbyggingu og aðstöðu, e. að stuðla að útvistun á þjónustu eða uppbyggingu, einkum þegar ekki er um að ræða kjarnaverkefni á vegum hins opinbera f. og að lokum að vernda náttúruverndarsvæði og önnur viðkvæm svæði fyrir átroðningi. Ekki er talið mögulegt að ná þessum markmiðum fram án lagasetningar. Mikilvægt er að sömu reglur gildi um nýtingu alls lands í eigu ríkisins nema sterk rök séu fyrir hinu gagnstæða. Að sama skapi ættu að gilda sambærilegar reglur og sjónarmið um gjaldtöku vegna nýtingar á slíku landi óháð því hvaða aðili innan ríkisins fer með umsjón þess. Virðulegur forseti. Í I. kafla frumvarpsins er fjallað um markmið laganna, gildissvið þeirra og orðskýringar. Í II. og III. kafla koma fram helstu efnisreglur frumvarpsins, þar sem m.a. er gerð grein fyrir þeim þremur tegundum samninga sem frumvarpið gerir ráð fyrir, þ.e. sérleyfissamningum, rekstrarleyfissamningum og nýtingarsamningum. Sérleyfi er umfangsmesta leyfið sem felur í sér langtímanýtingarrétt til þriðja aðila til uppbyggingar og reksturs að undangenginni opinberri auglýsingu. Rekstrarleyfi er svipað og sérleyfi en umfangsminna og til styttri tíma. Nýtingarsamningur er umfangsminnstur og er fyrst og fremst ætlað að tryggja yfirsýn yfir þjónustuaðila á tilteknu svæði sé þörf á því vegna öryggismála. Þá er lagt til að nýting lands verði ákveðin að undangenginni vandaðri áætlanagerð þar sem þörf og valkostir fyrir hvert svæði eru metnir sérstaklega. Í IV.–VI. kafla frumvarpsins eru ítarlegar reglur um auglýsingaskyldu, aðferðir við auglýsingu o.fl. Þessi ákvæði taka mið af því sem gildir á sviði opinberra innkaupa. Loks eru í VII. kafla ákvæði um skyldur ráðherra og reglugerðarheimild og hvernig fara eigi með tekjur af samningum á grundvelli laganna. Virðulegi forseti Verði frumvarp þetta að lögum er miðað við að form nýtingarréttar fari eftir eðli og umfangi á starfsemi sem um ræðir og þeim markmiðum sem stefnt er að hverju sinni. Eitt af markmiðum frumvarpsins er að skapa aukin tækifæri og betri aðferðafræði við úthlutun gæða vegna nýtingar á tilteknum svæðum í eigu ríkisins. Þá skapast fjölmörg tækifæri til að útvista annars konar rekstri eins og bílastæðum, salernum og gestastofum sem einkaaðilar geta rekið með hagkvæmum hætti og án mikillar áhættu fyrir íslenska ríkið. Áfram er gert ráð fyrir að aðgangur verði opinn á landsvæðum í eigu hins opinbera í atvinnuskyni nema þar sem nýtingarréttur hefur verið veittur samkvæmt sérstökum samningum á grundvelli frumvarpsins. Ekki er miðað við að frumvarpið fari inn á svið almannaréttar einstaklinga til frjálsrar farar um land á grundvelli laga um náttúruvernd, enda mun það einvörðungu varða nýtingu eða aðgengi að landi í atvinnuskyni; þetta er kjarnaatriði. Virðulegi forseti. Ég hygg að ég hafi rakið hérna öll helstu atriði málsins. Þetta er kannski stærra mál en það lætur yfir sér og varðar í raun og veru tækifæri víða um land. Þetta snertir við fjölmörgum þáttum sem við stóðum skyndilega frammi fyrir þegar ferðamönnum tók að fjölga hér á síðasta áratug og þar er augljóslega hægt að vísa til dæmanna um að ferðamönnum hafi fjölgað svo mjög á einstaka svæðum að við óttuðumst um sjálfbærni þeirra til lengri tíma. Við þekkjum þetta kannski helst á svæðinu við Geysi eða Gullfoss þó að það séu ekki endilega bestu dæmin sem maður hefði í þessu efni, sem sagt í samhengi við þetta frumvarp, til að nefna. En það eru engu að síður dæmi um gríðarlega mikinn fjölda ferðamanna og það hafa vaknað áhyggjur af sjálfbærni staðanna vegna þess. Ríkið hefur sömuleiðis verið að kaupa verðmæt lönd, samanber kaupin á Felli við Jökulsárlón, og vitað er um mikinn áhuga á því að byggja þar upp þjónustuskála eða einhvers konar aðra aðstöðu. Við höfum engan sérstakan skýran lagaramma við að styðjast til þess að úthluta slíkum gæðum sem rekstur á þjónustuskála á því svæði væri. Hér er verið að reyna að vinna bót á því. Ég ætla að leyfa mér aftur að segja að Geysir og reyndar Fell líka eru dæmi um landsvæði, fasteignir, sem ríkið hefur beinlínis keypt á undanförnum nokkrum árum og greitt mjög háar fjárhæðir fyrir og grundvöllur verðmats á báðum þessum stöðum var sá að miklir tekjumöguleikar væru á þessum svæðum og mikil ásókn í að komast þangað. Þegar ríkið þarf að eiga samtal við áhugasama atvinnurekendur, um nýtingu á þessum svæðum, þá verður að vera til staðar einhver rammi til að styðjast við. Það á best að tryggja að jafnræðis sé gætt, það sé gagnsæi um þær kröfur sem gerðar eru og þess vegna er orðið mjög tímabært og mikilvægt að við tökum þetta mál til umfjöllunar hér á þinginu. Það er fram komið í mínu máli, en ég vil ítreka það aftur hér, að við erum ekki að fara inn á svið almannaréttar einstaklinga vegna þess að málið tekur ekki til þess. Áfram er gert ráð fyrir að aðgangur verði opinn á landsvæðum í eigu hins opinbera, jafnvel í atvinnuskyni, nema þar sem nýtingarréttur hefur verið veittur samkvæmt sérstökum samningum. Það er kannski eitt af þeim viðkvæmu atriðum í framkvæmd, hvar á að þrengja að möguleikum atvinnurekenda til að koma í atvinnuskyni inn á svæði. Jú, svarið við því hlýtur að liggja í meginmarkmiðunum með þessari lagasetningu. Ef við getum ekki leyft áfram átroðning fjölmargra fyrirtækja með sína viðskiptamenn inn á tiltekin svæði, vegna þess að við óttumst um sjálfbærni svæðanna, þá verðum við að fara leið nýtingarréttar og gera einhvers konar samninga um nýtingu á svæðinu. Þetta er kannski veruleiki sem við töldum ekki að við stæðum frammi fyrir svona snemma á öldinni. En þetta er bara reynslan af síðustu bylgju ferðamanna til Íslands. Ég gæti auðvitað verið að nefna hér fjölmörg önnur svæði. Maður hefur ákveðnar áhyggjur, t.d. af Laugaveginum, milli Landmannalauga og Þórsmerkur, og augljóslega hefur mikið gengið á víðar. En þetta eru ekki alls staðar lönd í eigu ríkisins. Það hefur mikið gengið á í og við Reynisdranga, svo að dæmi sé tekið, en þar eru heimamenn með þjónustuskála og hafa í samstarfi við stjórnvöld verið að koma upp skiltum til að forða fólki frá þeirri hættu sem fjaran getur valdið. Svo vitum við líka sem er að orðið hafa til nýir seglar á undanförnum árum sem draga að sér fólk og munu kannski verða enn vinsælli en við höfum séð til þessa. Allt eru þetta rök fyrir því að við komum saman traustum ramma utan um samningsgerð við þá sem falast eftir nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni. Virðulegi forseti. Ég legg til að þegar við höfum lokið umræðu um frumvarpið verði því vísað til hv. fjárlaganefndar þingsins og til 2. umr.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna og fyrir að leggja fram þetta mikilvæga mál vegna þess að hér er í rauninni verið að taka á úrlausnarefni sem mjög tímabært er að taka á. Hér er fyrst og fremst átt við lögaðila eins og hæstv. ráðherra kom inn á. Það sem mig langar að velta upp er hvort við undirbúning frumvarpsins hafi farið fram einhverjar vangaveltur um hvort þyrfti, annaðhvort í þessu frumvarpi eða einhverjum öðrum, að taka líka á nýtingu einstaklinga á löndum ríkisins, hvort það ætti þá jafnvel frekar heima í einhverjum öðrum lagabálkum eða væri kannski bara alger óþarfi að taka það til. Nú stígur frumvarpið, eins og ráðherra kom inn á, í raun í engu á almannaréttinn sem ég tel að sé afar mikilvægt. Engu að síður geta alla vega verið dæmi um það að einstaklingar noti land ríkisins sér til hagsbóta, skulum við segja, án þess að það sé kannski beinlínis í atvinnuskyni og þá ekki sem lögaðilar. Ég spyr hvort þessi umræða hafi komið upp í vinnunni við frumvarpið.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir ágætisundirtektir varðandi tilganginn með þessu máli. Spurt er um þau mörk sem dregin eru milli nýtingar í atvinnuskyni og þess sem einstaklingar gera. Það er alveg skýrt að í þessari vinnu var ekki verið að horfa til þess. Það hefði verið talsvert umfangsmeira verkefni en engu að síður mjög áhugavert álitamál. Sjónarmiðin sem ég tel að komi kannski helst upp á yfirborðið þegar menn dýfa sér í þá umræðu er það sem snýr að náttúruverndinni og það tengist aftur þessum almannarétti og heimildum til að þrengja að honum ef nýting hans fer að stríða gegn sjálfbærnimarkmiðum o.s.frv. Maður sér beinlínis ekki fyrir sér að þau leyfi sem fjallað er um í frumvarpinu gætu leyst úr því álitamáli, heldur væri frekar um það að ræða að virkja ákvæði sem ég hygg að séu til staðar í lögum um náttúruvernd til að þrengja aðgengi að einstaka stöðum, t.d. takmarka þann fjölda sem kemur á hverjum degi, á ákveðnum árstímum eða annað þess háttar. Ég held að ég hafi skilið fyrirspurnina rétt hvað þetta snertir. Það kann að vera nauðsynlegt að gera slíkt en það væri þá fyrst og fremst á einhverjum slíkum grundvelli. Það getur t.d. gerst, svo að maður taki dæmi nálægt höfuðborginni, að þjóðgarðurinn á Þingvöllum þoli ekki endalausan fjölda fólks.
Virðulegi forseti. Hér ræðum við frumvarp um nýtingu á landi í eigu ríkisins í atvinnuskyni og vil ég þakka hæstv. fjármálaráðherra framsöguna. Þetta frumvarp finnst mér allrar athygli vert og tímabært að gera atlögu að því að koma á samræmdum reglum eða ramma um nýtingu lands í eigu ríkisins í atvinnuskyni, reglum sem gætu raunar líka nýst sveitarfélögum. Ef vel tekst til gæti frumvarpið leitt til nýsköpunar og nýrra atvinnutækifæra vítt og breitt um landið. Fram til þessa hefur fyrst og fremst reynt á reglur af þessu tagi í þjóðgörðum og þar hafa verið stigin skref við að koma á reglum af þessu tagi með lögum og við útfærslu á atvinnustefnu. Sú útfærsla hefur á köflum sætt nokkurri gagnrýni. Það er mikilvægt að horfa til þess við meðferð málsins. Eins og áður sagði finnst mér frumvarpið tímabært en á sama hátt er mikilvægt að vanda til verka við að koma á nýrri umgjörð þar sem lagður verður grunnur sem hefur áhrif til framtíðar á starfsumhverfi þeirra sem nýta náttúruna við atvinnusköpun. Verið er að byggja grunn sem á vonandi eftir að standa ef vel heppnast. Við samþykkt frumvarpsins í þingflokki mínum gerði ég fyrirvara um að ég sjái ekki að í frumvarpinu sé tryggt að nýting og aðgengi að landsvæðum í eigu ríkisins tryggi hagsmuni nærsamfélaga af nýtingunni. Ekki verður heldur séð að sveitarfélögum þar sem þessi svæði eru, sé tryggð eðlileg hlutdeild í þeim tekjum sem gætu skapast af nýtingunni. Þá tel ég einnig óljóst hver áhrif þessara laga á nýtingu og ábúð á ríkisjörðum gætu orðið til lengri tíma litið. Mér finnst mikilvægt að horft verði á þessi atriði í meðferð fjárlaganefndar á málinu. Ég er engan veginn viss um að áhrifin af nýtingu og ábúð á ríkisjörðum þurfi að vera neikvæð en ég held að mjög mikilvægt sé að reyna að greina þau áhrif í meðförum nefndarinnar. Af því að ég er farin að ræða um fjárlaganefnd finnst mér efni frumvarpsins augljóslega snerta málefnasvið annarra nefnda, t.d. bæði umhverfis- og samgöngunefndar og atvinnuveganefndar. Því má velta því upp hvort leita þyrfti umsagna hjá fleiri nefndum, þótt ég geri enga athugasemd við það að fjárlaganefnd fái málið til sín. Eins er mikilvægt að leita umsagna víða, frá stofnunum tengdum umhverfisráðuneytinu, ferðaþjónustunni, sveitarfélögunum, bændum og fleirum þeim sem nýta land núna. Frumvarpið er spennandi og ótal vangaveltur vakna við hraðyfirferð á því, t.d. um það hver fer með umsýslu samninga um land sem er í umsjá Umhverfisstofnunar, þjóðgarða, Skógræktarinnar eða Landgræðslunnar. Ég sá ekki í fljótu bragði neitt minnst t.d. á Skógræktina. Ég tel raunar að nú þegar hafi reynt á úthlutun gæða af þessu tagi í þjóðskógunum. Þá koma líka upp spurningar eins og: Hvert renna tekjurnar ef um tekjur er að ræða? Fara þær þá til viðkomandi stofnana? Og hvernig er bókhaldsmeðferðin á sértekjum sem yrðu til? Augljóst er að ef þessi úthlutun gæða fer fram innan þjóðgarðs eða t.d. hjá Skógræktinni, þar sem er starfandi skógarvörður, þá er einhver eftirlitsaðili á svæðinu. En hver færi með eftirlit með framkvæmdinni á ríkisjörð eða þjóðlendu? Það eru svona spurningar sem vakna. Eins vakna spurningar um aðgengi að landinu. Það eru náttúrlega víða um land svæði í eigu ríkisins sem ekki eru í vegasambandi, bæði jarðir og svæði upp til fjalla. En aftur að fyrirvaranum, sem snýst um hvort mögulegt sé að tryggja að land skili tekjum til nærsamfélagsins á hverjum stað. Land og tækifæri til nýtingar þess eru jú undirstaða fyrir búsetu í strjálbýli. Ég átta mig vel á því að erfitt getur verið að horfa á lögheimili fyrirtækja við úthlutun takmarkaðra gæða, en ég velti fyrir mér hvort hægt væri að gera kröfu um að verkefnið skapaði ákveðin umsvif í nærsamfélaginu þar sem landið er sem er nýtt. Ef forgangsraða þarf við úthlutun gætu þau fyrirtæki sem skapa fleiri störf í nærsamfélaginu a.m.k. notið þess við úthlutunina hvar sem lögheimili verkefnisins er. Og ef fyrirtæki skapar störf og þau verða til í nærsamfélaginu skapast velta þar og tekjur til sveitarfélagsins eru tryggðar. Ég held að mikilvægt sé að skoða þetta atriði ofan í kjölinn. Það mætti líka að horfa til þess hvort viðkomandi fyrirtæki kaupa einhverja þjónustu á svæðinu eða hafa einhver önnur umsvif og horfa til þess við val á tilboðum ef velja þarf á milli. Eitt af meginmarkmiðunum sem horft var til við gerð frumvarpsins var jú að tryggja að samfélagið í heild hefði hagsmuni af nýtingu, af aðgengi að svæðum í eigu ríkisins. Því finnst mér eðlilegt að horft sé til hagsmuna nærsamfélagsins á sama hátt ef einhver leið finnst til þess. Ég ætlaði svo sem ekki að hafa þetta mikið lengra þótt af nógu sé að taka. Ég vil ítreka að ég tel að þetta frumvarp gæti leitt af sér fjölbreyttari atvinnutækifæri í dreifbýlinu og nýsköpun í atvinnu þar ásamt því að tryggja að ekki verði gengið á gæði landsins og það verði ekki nýtt meira en burðarþol þess leyfir. Þetta er því mjög mikilvægt mál þar sem verið hefur vaxandi ásókn í nýtingu lands í tengslum við ferðaþjónustuna. Svo megum við heldur ekki gleyma því að Íslendingum fjölgar stöðugt og nú eru þeir t.d. tvöfalt fleiri en þegar ég fæddist. Nýtingin á landi er auðvitað allt önnur en hún var hér áður fyrr. En ég ítreka að þetta er mjög mikilvægt mál sem mikilvægt er að rýna vel í meðförum þingsins.
Herra forseti. Ég ætla aðeins að blanda mér meira í þessa umræðu og vil taka það fram í upphafi að ég tel framlagningu þessa máls mjög tímabæra. Við erum hér í vissum skilningi að stíga mjög ákveðin skref í stýrðri auðlindanýtingu sem er afar mikilvægt. Eftir því sem frumvarpið er sett upp er gert ráð fyrir því að það sé eðlilegt að um nýtingu á landi séu gerðir samningar og um hana gildi ákvæði um að ríkið fái greitt fyrir not af landi sínu. Ég vil sérstaklega taka til þess að í frumvarpinu er talað um, eins og í 1. mgr. 1. gr., að stuðla að hagkvæmri nýtingu, sjálfbærni, aðgengi og uppbyggingu innviða og atvinnulífs í landinu og síðan að gætt sé jafnræðis, hlutlægni og gagnsæis. Þetta eru allt mjög mikilvæg atriði vegna þess að ef við trúum því í alvöru að landið okkar sé dýrmæt auðlind í sjálfu sér og að sá atvinnuvegur sem „nýtir“ landið, þ.e. landið og miðin, skulum við segja, í þeim tilgangi að sýna landið og njóta þess með þeim hætti, þá hljótum við að líta á þá auðlind eins og hverja aðra auðlind sem er eðlilegt að ríkið reyni að tryggja að almenningur í landinu njóti hags af. Ég hef áður rætt það, ég man ekki hvort ég hef rætt það í ræðustól þingsins, á opinberum vettvangi að nokkur lönd hafa stigið mjög markviss skref í þessu, og raunar er þess getið í greinargerð frumvarpsins, sérstaklega með Nýja-Sjáland og Noreg, og hafa farið það sem sumir myndu kalla stífar leiðir í að stýra aðgengi, sérstaklega að vinsælum ferðamannastöðum eða vinsælum náttúruperlum og þá kannski í meira en einum tilgangi, ekki bara í þeim tilgangi að vernda staðinn heldur líka í þeim tilgangi að tryggja upplifun þeirra sem nota og njóta. Það skiptir ekki minna máli. Ég get t.d. nefnt að í a.m.k. sumum þjóðgörðum á Nýja-Sjálandi er gönguleiðin í gegnum þjóðgarðinn einstefna til að tryggja að ferðamenn sem ganga þar um og njóta náttúrunnar séu ekki stöðugt að mæta einhverjum og fái á tilfinninguna að það sé fullt af fólki að koma á móti þeim og fullt af fólki þramma yfir garðinn á sama tíma. Þannig að það eru til leiðir og það er ánægjulegt að sjá að við skulum stíga þessi skref. Þetta hjálpar líka til við alla áætlunargerð, ekki bara ríkisins heldur ekki síður þeirra aðila sem sinna þessari þjónustu. Fyrirsjáanleiki er hugtak sem hefur verið kallað mikið eftir, sérstaklega á undangengnu ári, þó að kannski sé ekki alltaf hægt að verða við því. En það einmitt skiptir svo miklu máli í rekstri eins og þessum að menn viti það til að mynda hvort þeir hafi aðgang að tilteknu svæði, hvað margir mega fara inn á tiltekin svæði o.s.frv. Og ekki síður er mikilvægt út af þáttum eins og nýliðun og tækifærum manna til að koma inn í þessa starfsemi að jafnræðis og gagnsæis sé gætt við úthlutun leyfa. Það skiptir gríðarlega miklu máli og er til að mynda eitt af því sem mun væntanlega vega þungt í umfjöllun nefndarinnar. Við einn yfirlestur á frumvarpinu kann að vera að manni hafi yfirsést hlutir eins og t.d. hvort það sé með einhverju móti tekið til sérstöðu heimamanna eða sérstöðu þeirra sem búa í annaðhvort viðkomandi sveitarfélagi eða hafa þegar atvinnurekstur í tengslum við eignir ríkisins, þótt það sé ekki beinlínis við eða á eignum ríkisins. En það eru væntanlega atriði sem hefur verið komið inn á í vinnu nefndarinnar. Ég ítreka það sem ég sagði í upphafi: Ég tel að það sé mjög tímabært að þetta mál komi fram og vona að hv. fjárlaganefnd, væntanlega, ljúki að vinna þetta mál og komi því aftur inn í þingsali.
Forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um matvæli, nr. 93/1995, með síðari breytingum, um sýklalyfjanotkun. Meðflutningsmenn mínir eru þingmenn Miðflokksins. Þetta er í sjálfu sér ekki flókið mál að upplagi en býsna mikilvægt. Það er tvær greinar, eða ein grein í sjálfu sér, og með leyfi forseta ætla ég að lesa 1. gr.: „Á eftir 15. gr. laganna kemur ný grein, 15. gr. a, svohljóðandi: Fyrirtæki sem hafa með höndum smásölu matvæla skulu tryggja með merkingum í sölurýmum að neytendur hafi greiðan aðgang að upplýsingum um upprunaland matvælanna og meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í viðkomandi landi. Matvælastofnun skal árlega gefa út leiðbeiningar um miðlun upplýsinga um upprunaland og sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla.“ Frumvarpið er flutt í þriðja sinn en var síðast lagt fram á 150. löggjafarþingi, mál nr. 229. Markmið frumvarpsins er að bæta miðlun upplýsinga til neytenda um sýklalyfjanotkun við framleiðslu matvæla. Með þessu er tryggt að neytendur séu upplýstir um meðalnotkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla í upprunalandi þeirra matvæla sem boðin eru til sölu í matvöruverslunum og geti byggt ákvarðanir sínar um val á matvöru á þeim upplýsingum. Í byrjun árs 2017 birti Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO, lista yfir sýklalyfjaónæmar bakteríur þar sem stofnunin flokkaði tólf ættir baktería eftir áhættuflokkum. Haustið 2019 varaði stofnunin við að jarðarbúar væru að verða uppiskroppa með nothæf sýklalyf og hvatti til þróunar nýrra lyfja. Aðalframkvæmdastjóri stofnunarinnar lýsti því yfir 20. september 2017 að neyðarástand væri að skapast í meðhöndlun sjúklinga vegna sýklalyfjaónæmis. Þá kemur fram í skýrslu Evrópusambandsins frá því í febrúar 2019 að aukið ónæmi gegn sýklalyfjum stofni í hættu hefðbundinni meðferð við lekanda, sem er næstalgengasti kynsjúkdómur innan EES-svæðisins. Í skýrslu sem unnin var í Bretlandi um aðgerðir gegn sýklalyfjaónæmum bakteríum kemur fram að árlega láti um 700.000 manns lífið á heimsvísu af völdum slíkra baktería. 12. apríl 2017 skilaði starfshópur, skipaður af heilbrigðisráðherra, greinargerð um aðgerðir til að draga úr útbreiðslu sýklalyfjaónæmra baktería á Íslandi. Í greinargerðinni kemur m.a. fram að sýklalyfjanotkun í dýrum hér á landi hefur verið ein sú minnsta á heimsvísu. Þá hafi algengi sýklalyfjaónæmis hér á landi verið umtalsvert minna en í nágrannalöndum. Í greinargerð starfshópsins og í áðurnefndri skýrslu frá Bretlandi er fjallað um mikilvægi þess að auka meðvitund almennings um hættuna sem fylgir ofnotkun sýklalyfja. Þá er í greinargerð starfshópsins lagt til að innleidd verði stefna um skynsamlega notkun sýklalyfja í dýrum, m.a. verði gefnar út leiðbeiningar um skynsamlega notkun þeirra. Þótt mikið hafi verið fjallað um notkun sýklalyfja og hættuna sem fylgir sýklalyfjaónæmum bakteríum hefur heildstæða stefnu vantað á Íslandi. Lyfjastofnun Evrópu gefur árlega út skýrslu um sölu sýklalyfja sem ætluð eru dýrum í 30 ríkjum Evrópu. Í þeirri skýrslu má finna upplýsingar um notkun sýklalyfja í helstu innflutningsríkjum Íslands. Nauðsynlegt er að auka vitund almennings um efni skýrslunnar enda hefur skort mikið á miðlun upplýsinga til almennings um notkun sýklalyfja við framleiðslu matvæla. Hafi almenningur greiðan aðgang að þessum upplýsingum í sölurýmum verslana geta neytendur tekið ákvörðun um frá hvaða ríkjum þeir kaupa matvæli á grundvelli opinberra upplýsinga um notkun sýklalyfja í matvælaframleiðslu. Herra forseti. Þetta mál snýst einfaldlega um það að við komum því á framfæri til viðskiptavina í verslunum hvers konar vara stendur þeim til boða, að það komi t.d. skýrt fram hvaða vörur eru frá löndum þar sem er mikil lyfjanotkun. Að sjálfsögðu þurfum við að hugsa um heilsu Íslendinga og okkar dýrastofna. Það er því mjög mikilvægt að fólk geti gert sér grein fyrir því, þegar það fer út í verslun, hvað sé í vörunni, hverjar aðstæður hafi verið við framleiðslu hennar og hvort mikið hafi verið notað af sýklalyfjum. Eins og fram kemur í þessu frumvarpi til laga um breytingu á lögum þurfa upprunamerkingarnar jafnframt að vera skýrar. Það er alveg dæmalaust að þurfa, þegar maður fer út í verslun og velur sér vöru í körfuna, að leita með logandi ljósi að merkingum, hvort varan er íslensk eða erlend. Í dag er í mörgum tilfellum mjög erfitt að finna slíkar merkingar. Það eru einstaka verslanir eða framleiðendur sem gera þetta býsna vel en þetta þarf að laga. Það er líka mikilvægt að við skoðum af fullri alvöru hvort ekki sé rétt að merkja með miklu skýrari hætti upprunaland, að setja það hreinlega í lög eða reglur að upprunaland verði merkt með áberandi hætti á vörum sem seldar eru í verslunum þannig að ekki fari milli mála hvort varan er framleidd á Íslandi eða einhvers staðar í Evrópu eða Asíu, mögulega flutt á annan stað, þídd upp þar og eitthvað framleitt úr henni sem er svo selt á Íslandi. Hér erum við bara að tala um uppruna. Að sjálfsögðu eigum við líka að geta valið um það hvort við veljum vöru sem mikið af lyfjum hefur verið dælt í sem getur haft áhrif á heilsu okkar. Að lokum, herra forseti, langar mig að velta því upp hvort íslensk veitingahús eigi að taka það upp hjá sér, og ef ekki þá finnst mér að skoða eigi að setja það í lög og reglur, að merkja á matseðlum hvaðan vara sem stendur neytendum til boða kemur. Í dag er það þannig að við höfum ekkert val. Við höfum ekki hugmynd um það á mörgum stöðum. Það eru einstaka staðir sem merkja hvort veitingarnar eða maturinn er íslenskur eða innfluttur en ekki hvaðan varan kemur eða hver meðferðin á dýrum hefur verið við framleiðslu hennar og þess háttar. Herra forseti. Ég vona að málið fái hraða afgreiðslu í þinginu. Þetta er mál sem er öllum Íslendingum til góða.
Virðulegi forseti. Ég flyt hér tillögu til þingsályktunar um þyrlupall á Heimaey. Flutningsmenn auk mín eru Páll Magnússon, Vilhjálmur Árnason, Birgir Þórarinsson, Karl Gauti Hjaltason og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Ari Trausti Guðmundsson hefur áður verið með mér á þessari tillögu og hefur lýst því yfir að hann sé mikill stuðningsmaður tillögunnar þó að hann hafi ekki skrifað á blaðið á réttum tíma. Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að gera nú þegar ráðstafanir til að Isavia geti hannað og staðsett þyrlupall á Heimaey til að auka enn frekar öryggi í sjúkra- og neyðarflugi til Vestmannaeyja. Verkinu verði lokið ekki síðar en árið 2022. Þingsályktunartillaga þessi var áður lögð fram á 149. löggjafarþingi (121. mál) og á 150. löggjafarþingi (54. mál) og er nú lögð fram að nýju lítillega breytt. Þyrlur Landhelgisgæslunnar hafa farið tugi ferða á undanförnum árum til Vestmannaeyja í sjúkraflug þegar engin önnur leið er fær á milli lands og Eyja. Sjúkraflugferðir til Vestmannaeyja eru um 100 á ári en flugið er mörgum annmörkum háð. Það tekur um það bil tvær klukkustundir að undirbúa og koma sjúkraflugvél til Eyja frá því að útkall kemur og þar til vélin lendir í Eyjum. Staðsetning sjúkraflugs á Akureyri er nánast lengsta mögulega flugleið frá landsbyggðinni til Eyja. Veður breytast eins og hendi sé veifað í Vestmannaeyjum og það gerist að sjúkraflugvél sem lögð er af stað til Eyja á ekki möguleika á að lenda þar. Þar getur verið mjög misvindasamt, skýjahæð undir 500 fetum og oft krefjandi aðstæður sem sjúkraflugvél ræður ekki við. Við þær aðstæður þarf að kalla út þyrlu Landhelgisgæslunnar til að sækja sjúka eða slasaða til Eyja. Þyrlur Gæslunnar hafa oft farið við afar erfiðar aðstæður til Eyja og oft er flugvöllurinn lokaður fyrir allri umferð og þarf þyrlan í slíkum neyðartilvikum að notast við Hamarsveg, vestan Dverghamars, sem lendingarstað. Ekkert merkt svæði eða lendingarpallur er í Vestmannaeyjum í slíkum tilfellum og mikilvægt að auka öryggi íbúanna með gerð þyrlupalls. Staðsetningu þyrlupalls þarf að ákveða í samráði við Isavia í Vestmannaeyjum, yfirstjórn sjúkraflutninga HSU, Flugdeild Landhelgisgæslu Íslands og skipulagsyfirvöld í Vestmannaeyjum. Í Vestmannaeyjum búa rúmlega 4.300 manns við áhættusækið atvinnulíf og skerta sjúkrahúsþjónustu í alvarlegustu tilfellum. Fæðingarþjónusta er rekin með ljósmæðravakt, en ekki er rekin sérfræðiþjónusta lækna allan sólarhringinn. Sjúkraflug er því mikilvægur öryggisventill sem alls ekki má bregðast þegar neyðarástand skapast í Eyjum. Fyrirséð er að þyrla verður áfram mikilvægt öryggistæki fyrir sjúkraflug frá Eyjum þegar flugvöllurinn er lokaður, Herjólfur ekki í siglingum og Landeyjahöfn jafnvel lokuð. Þá er uppi óvissa um áætlunarflug til Vestmannaeyja. Það er því mikilvægt að búa þannig að þyrlufluginu að besta mögulega aðstaða verði gerð sem fyrst og nýtist þegar flugvöllurinn í Eyjum lokast vegna veðurfarsaðstæðna sem enginn ræður við eins og gerist iðulega fyrirvaralítið í Eyjum. Virðulegi forseti. Ég vísa þessu máli til hv. umhverfis- og samgöngunefndar og 2. umr.