Forseti vill vekja athygli hv. alþingismanna á því að í ár fagna Sameinuðu þjóðirnar 70 ára afmæli. Undir lok nýliðins septembermánaðar komu þjóðarleiðtogar saman í höfuðstöðvum samtakanna í New York til að samþykkja ný sjálfbær þróunarmarkmið sem leysa munu af hólmi þúsaldarmarkmiðin svonefndu. Við upphaf septembermánaðar sótti forseti Alþingis 4. heimsráðstefnu þingforseta sem haldin var í höfuðstöðvum Sameinuðu þjóðanna. Á dagskrá ráðstefnunnar var meðal annars umræða um hlutverk þjóðþinganna við að ná hinum nýju þróunarmarkmiðum. Fram kom í samtölum forseta við aðstoðarframkvæmdastjóra Sameinuðu þjóðanna að hlutverk löggjafarþinganna er veigameira en var í tengslum við þúsaldarmarkmiðin. Vegna þessara tímamóta verður alþingismönnum boðið á morgun til sérstakrar kynningar á Sameinuðu þjóðunum með áherslu á hin nýju þróunarmarkmið.
Borist hafa tvö bréf frá velferðarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurn á þskj. 165, um sérhæfð úrræði fyrir börn, frá Heiðu Kristínu Helgadóttur, og fyrirspurn á þskj. 124, um þjónustu við börn með alvarlegar þroska- og geðraskanir, einnig frá Heiðu Kristínu Helgadóttur.
Til svara eru: Heilbrigðisráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og innanríkisráðherra.
Herra forseti. Það er óhætt að segja að deilur og átök á vinnumarkaði hafi einkennt líftíma þessarar ríkisstjórnar, bæði á hinum almenna vinnumarkaði en ekki síður á hinum opinbera. Þegar ég gekk yfir Austurvöll í morgun var þar mættur fjöldi fólks að mótmæla frá SFR, frá Sjúkraliðafélaginu og frá Landssambandi lögreglumanna. Mig langar að beina fyrirspurn minni til hæstv. innanríkisráðherra, ráðherra lögreglumála. Lögreglumenn geta ekki farið í verkfall en þeir mótmæla eigi að síður kjörum sínum. Það liggur fyrir og hefur lengi gert að það þarf að styrkja löggæsluna í landinu. Það blasir við almenningi í landinu að verulega hefur verið þrengt að rekstri hins opinbera á öllum sviðum, þar á meðal lögreglunnar, en á sama tíma blasa við stóraukin verkefni. Nægir þar að nefna eitt sem er auðvitað stóraukinn fjöldi ferðamanna hér á landi. Þessi þörf hefur verið greind af hálfu stjórnvalda, m.a. í þverpólitískri nefnd sem vann að greiningu á fjárþörf lögreglunnar. Hún lagði til ákveðnar aðgerðir og ákveðna forgangsröðun í þeim verkefnum. Þrátt fyrir að sú þverpólitíska samstaða hafi náðst þá stöndum við frammi fyrir þeirri stöðu að ríkið og Landssamband lögreglumanna ná ekki saman. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um mat hennar á þessari stöðu. Enn ein átökin á milli hins opinbera og starfsmanna hins opinbera, þeirra sem vinna að samfélagslegum verkefnum í þágu almennings. Hvernig getur hæstv. ráðherra beitt sér fyrir því að leysa þennan hnút þótt samningsumboðið sé auðvitað á hendi hæstv. fjármálaráðherra, sem er ekki hér í dag? Það skiptir máli fyrir almenning í landinu að staða löggæslunnar sé tryggð, að við þurfum ekki að horfa á þessi átök sem hafa auðvitað áhrif á allt samfélagið og allan almenning í landinu. Hvernig getur hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]beitt sér fyrir því að þessi mál leysist sem fyrst þannig að áhrifin á öryggi almennings og hag almennings í þessu landi verði sem minnst?
Virðulegi forseti. Það þarf ekkert um það að deila að á löggæslunni í landinu hvílir gríðarlega mikilvægt hlutverk. Ég held að við getum verið sammála um það og ég hef talað mjög skýrt fyrir því að nauðsynlegt er að efla löggæsluna í landinu. Það má alveg taka undir að gera þarf miklu betur í þeim efnum. Ég held að ég hafi margoft sagt í þessum stól að þar þurfi margt að vinna, bæði vegna þeirra þrenginga sem við gengum í gegnum og lögreglan varð að sjálfsögðu vör við eins og allir aðrir, og vegna þeirra verkefna sem hafa aukist hjá lögreglunni og hún þarf bolmagn til að sinna. Á vettvangi okkar í innanríkisráðuneytinu hvílir auðvitað umgjörðin um starfsemi lögreglunnar. Þar höfum við að sjálfsögðu verið að berjast fyrir auknum fjármunum. Okkur hefur miðað áfram þótt að sjálfsögðu mundi ég vilja sjá okkur miða hraðar áfram, en þó er okkur að miða áfram. Við þurfum að gera betur, bæði þegar við lítum til framlaga til lögreglumála og til fjölgunar lögreglumanna þar sem líka skortir á. Gerð var skýrsla árið 2013 þar sem var farið yfir ýmis mál sem varða löggæsluna í landinu. Þar stóðu fulltrúar allra þingflokka að málum, m.a. fulltrúi úr mínum þingflokki. Þannig að ég held að stefnumörkunin og viljinn sé fyrir hendi. Við getum deilt um það hversu hratt eða hægt hlutirnir ganga fyrir sig, en það getur stundum verið þannig og menn þurfa bara að horfast í augu við að hlutir geta tekið tíma. Það skiptir máli í þessu að sígandi lukka sé fyrir hendi. En af minni hálfu þarf ekkert að efast um stuðning minn og vilja til að bæta aðstæður löggæslunnar. Því hef ég margoft lýst yfir, bæði hér í þessum stól og eins rætt það við lögreglumenn um að sá vilji sé skýr af minni hálfu. Þá finnst mér skipta máli almenn umgjörð lögreglunnar og líka möguleiki lögreglumanna til náms, að bæta úr lögreglunámi. Allt er þetta liður í því að bæta almennan aðbúnað lögreglunnar. Þar getur þetta ráðuneyti að sjálfsögðu orðið að liði.
Herra forseti. Einhvern tímann var sagt: Vilji er allt sem þarf. Vilji þingsins liggur fyrir. Sú skýrsla sem hæstv. ráðherra vitnaði til með þingmönnum úr öllum flokkum eða fulltrúum allra þingflokka er sú sama skýrsla og ég vitnaði til, en þeirri skýrslu hefur ekki verið fylgt eftir nema að litlu leyti og henni er ekki fylgt eftir í fjárlagafrumvarpi ársins í ár. Það sýnir að viljinn dugar ekki til, hann nær ekki nægjanlega langt. Við hljótum auðvitað að gera þá kröfu að við fylgjum eftir þessari samstöðu. Hvað varðar kjörin vil ég segja að við finnum fyrir mikilli reiði í röðum lögreglumanna. Það er ekki síst vegna þess að möguleikar þeirra á að mótmæla kjörum sínum eru mjög takmarkaðir. Þeir hafa ekki verkfallsrétt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra í ljósi þess að hér liggur fyrir frumvarp þriggja þingmanna, og jafnvel fleiri, um að lögreglumenn fái verkfallsrétt eins og aðrar stéttir: Styður hæstv. ráðherra það? Ef ekki, er þá ekki enn brýnni þörf á að koma til móts [[Forseti hringir.]]við kröfur lögreglumanna þannig að hér [[Forseti hringir.]]verði tryggður stöðugleiki og öryggi almennings?
Hæstv. forseti. Það er þannig í fjárlagagerðinni núna að búið er að setja fast inn í ramma innanríkisráðuneytisins 0,5 milljarða til viðbótar til löggæslunnar. Vissulega er það árangur. Fjárlagafrumvarpið er náttúrlega í vinnslu á Alþingi og auðvitað er það Alþingi sem ákveður endanlegar fjárveitingar til verkefna og undir því hlutverki mun Alþingi rísa, veit ég. Varðandi verkfallsrétt lögreglumanna er það mín skoðun að starf lögreglumanna sé með þeim hætti að betra sé að hagur þeirra sé tryggður með samningum en að þeir fái aftur verkfallsrétt. Það þýðir náttúrlega - og ég skal vera sú fyrsta til að viðurkenna og skilja það - að því þarf að mæta í samningum við þá. Ég held að það sé alveg vafalaust að ef menn hafa ekki verkfallsréttinn þarf að mæta því í kjarasamningum. Ég held að afar brýnt sé að það verði gert.
Virðulegi forseti. Á miðnætti hófu 5.500 opinberir starfsmenn verkfallsaðgerðir. Það hefur gríðarleg áhrif, eins og kom fram í máli hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur hér áðan, þegar kemur t.d. að lögreglunni vegna þess að þar eru menn ekki með verkfallsrétt og sitja ekki við sama borð. Lögreglumenn eru því ekki í verkfalli en engu að síður eru þeir hér fyrir utan og taka undir með þeim sem hófu aðgerðir í dag. Í þriðja skipti á rétt tæplega ári eru hafnar alvarlegar aðgerðir í heilbrigðiskerfi okkar. Við sjáum hundruð einstaklinga sem lagt hafa niður störf innan heilbrigðiskerfisins, innan Landspítalans - í þriðja skipti á einu ári. Það hefur gríðarleg áhrif á spítalann, það hefur gríðarleg áhrif á heilbrigðisstofnanir og það hefur gríðarleg áhrif á þjónustu við sjúklinga í landinu. Á sama tíma er þessi ríkisstjórn að skera niður framlög til spítalans að raungildi í því fjárlagafrumvarpi sem fyrir liggur. Á sama tíma er þessi ríkisstjórn að lækka skatta á þá sem hæstar hafa tekjurnar og skilar til baka tekjum af veiðigjöldum. Þetta eru ekki skilaboð til þeirra sem starfa innan opinbera geirans og eru lægst launuðu hóparnir en það eru þeir sem mótmæla kjörum sínum í dag. Þessi ríkisstjórn hefur ekki hlustað á þessa hópa og þess vegna erum við í þessari stöðu. Ekki hefur náðst að vinna niður biðlistana vegna fyrri verkfalla innan heilbrigðiskerfisins og nú er komin önnur hrina. Hvað hefur heilbrigðisráðherra gert til varnar heilbrigðisstarfsfólki og kjörum þess? Hvað hefur heilbrigðisráðherra gert til að grípa til varnar fyrir íslenskt heilbrigðiskerfi sem líður vegna þessa ástands og vegna þess að ríkisstjórnin hefur ekki hlustað á réttmætar kröfur þessara hópa um bætt kjör?
Virðulegi forseti. Þegar hér er fullyrt að framlög til rekstrar Landspítalans séu skert að raungildi í fjárlögum fyrir árið 2016 þá er það ekki rétt. Ef tækjakaupaliðurinn er hins vegar lagður við rekstrarframlögin þá kann ég að nálgast þá sýn sem hv. þingmaður setur hér fram, en framlög til rekstrar Landspítalans aukast að raungildi um 300 millj. kr. á milli ára. Ef við lítum til framlaga til Landspítalans á síðustu tvennum fjárlögum, fjárhagsárum, þá held ég að við getum alveg verið sammála um það, ég og hv. þingmaður, að í ljósi þess svigrúms sem heilbrigðismálum hefur verið skapað í fjárlagagerðinni þá getur Landspítalinn vel unað við sinn hlut þar í samanburði við aðra heilbrigðisþjónustu í landinu. Ég hef áður ítrekað það hér í umræðum að það eru fleiri heilbrigðisstofnanir í landinu en Landspítalinn einn og sér. Ég tek undir og deili með hv. þingmönnum áhyggjum af stöðu heilbrigðismála í landinu, að teknu tilliti til þeirrar þjónustu sem heilbrigðiskerfið á að veita, í ljósi þeirra verkfalla sem dunið hafa yfir á sl. ári. Það er rétt að núna er þriðja hrinan að ganga yfir. Þetta er ömurleg staða. Það hef ég margítrekað úr þessum ræðustóli undangengið ár. Ég hef hvatt þingmenn jafnt sem ríkisstjórn og verkalýðsfélög til að reyna að ná saman og búa til einhverja eðlilega sátt. Ég veit ekki betur en að ríkisstjórnin hafi meðal annars farið að ágætri tillögu stjórnarandstöðunnar til að höggva á ákveðna hnúta í kjaradeilum sem ríkisvaldið hefur átt við einstaka starfshópa. Því miður skilaði það ekki árangri. [[Gripið fram í.]]Það er réttur stéttarfélaganna að knýja á um kjarabætur og hann skal virtur. - En af því að hér var skotið [[Forseti hringir.]]inn í og sérgreinalæknar sérstaklega nefndir skal ég taka glaður [[Forseti hringir.]]sérstaka umræðu við hv. þm. Össur Skarphéðinsson um það mál.
Virðulegi forseti. Það þarf enga sérstaka umræðu um það. Menn geta bara flett upp í fjárlagafrumvarpinu og séð að framlög til sérgreinalækna hækka um 32,6% á meðan við erum að sjá raungildislækkun til Landspítalans um 90 millj. kr. Hægt er að fara í einhverjar æfingar hér og segja: Jú, það er hægt að ná þeirri niðurstöðu ef við tökum tækjakaupin frá. Er ríkisstjórnin þá búin að ákveða að búið sé að kaupa nóg af tækjum á Landspítalann? Þar höfum við það frá yfirmanni heilbrigðismála í landinu. Þetta er auðvitað ekki boðlegur málflutningur. Hæstv. ráðherra er yfirmaður heilbrigðismála hér á landi og á hans vakt hafa þrjú alvarleg verkföll skollið á með þeim afleiðingum sem við höfum horft upp á í heilbrigðiskerfinu. Að auki er öll stefnumörkun ítrekað sett í uppnám innan ríkisstjórnarinnar varðandi framtíðarsýn um byggingu nýs spítala. Þess vegna eru 1.600 manns sem starfa við Landspítalann og fleiri sem eru í heilbrigðiskerfinu annars staðar í verkfalli í dag. Það er vegna þess að ekki hefur verið hlustað á það fólk, sem er á skammarlega lágum launum sem ríkið skammtar því á sama tíma og það tekur þá tekjuhæstu í kerfinu og hækkar þá um 33%.
Virðulegi forseti. Ég ítreka þá ósk mína til hv. þm. Katrínar Júlíusdóttur og Össurar Skarphéðinssonar að taka sérstaka umræðu um sérgreinalækna, því að hér [[Gripið fram í.]]er hlutunum snúið algjörlega á hvolf. Hlutdeild [[Gripið fram í.]]sem vinstri stjórnin síðasta hækkaði úr 29% upp í 40% var lækkuð úr 40% niður í 30%, þess vegna færist þessi kostnaður inn. Hér er líka fullyrt að stefnumörkun mín í byggingaráformum nýja spítalans sé í uppnámi. Það er rangt. [[Gripið fram í: Hvað segir forsætisráðherra?]]Það er rangt. Stefnan liggur fyrir í samþykktum Alþingis, hv. þingmaður. Það er mjög einfalt fyrir fólk að kynna sér það. Eftir því er unnið. [[Gripið fram í.]]Það eru að koma tilboð í byggingu sjúkrahótelsins núna eftir nokkra daga. Ég vænti þess að ef þau verða innan skynsamlegra marka þá hefjum við framkvæmdir við það í nóvember o.s.frv. Það er langur vegur frá því, svo að það sé leiðrétt líka, og það er röng staðhæfing að verið sé að lýsa því yfir að búið sé að kaupa nóg [[Forseti hringir.]]af tækjum á Landspítalann. Ég undrast slíka staðhæfingu, að þannig sé lagt út af orðum manna.
Virðulegur forseti og virðulegu gestir. Mig langar að koma hér upp og spyrja hæstv. húsnæðis- og félagsmálaráðherra um svokölluð húsnæðisfrumvörp. Síðan þessi ríkisstjórn tók við hefur miklu verið lofað í þeim efnum, sem er vel. Margir hafa farið af stað og gert ýmis plön, talsvert margir bíða eftir þessum frumvörpum. Þeim hefur verið lofað hér trekk í trekk. Sveitarfélögin hafa lagt af stað í vinnu við að búa til stefnur og gert stór plön um að mæta hinum brýna húsnæðisvanda sem hefur mikil áhrif á kjör almennings og þeirra sem verið hafa í kjarabaráttu síðustu árin. Mig langar einlæglega til að heyra frá hæstv. ráðherra: Hvað veldur því að þessi frumvörp eru ekki komin fram? Það hefur gríðarleg áhrif. Þessi frumvörp voru m.a. notuð til þess að liðka fyrir kjarasamningum í vor. Ég spyr: Á að nota þessi frumvörp aftur sem eitthvert tæki í þeim kjaradeilum sem við sjáum úti á Austurvelli og víðar? Á að nota þetta tromp eilíflega og svo kemur aldrei neitt fram? Samskipti við sveitarfélög, við almenning og við okkur hér eru einhvern veginn orðin voðalega skrýtin í kringum þessi frumvörp, en þau skipta gríðarlega miklu máli. Ég óska eftir því að fá skýr svör um hvenær þessi frumvörp koma fram. Telur hæstv. ráðherra að þau geta orðið raunverulega kjarabót fyrir þá sem standa í kjaradeilum?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Það eru náttúrlega þegar komin inn í þingið mál sem tengjast yfirlýsingu stjórnvalda frá því í lok maí síðastliðinn. Gert er ráð fyrir ákveðnum fjárveitingum í fjárlagafrumvarpinu auk þess sem fyrir liggur tillaga um breytingar á skattlagningu leigutekna. Við höfum síðan verið í mjög miklu og nánu samstarfi við þá aðila sem komu að yfirlýsingunni um mótun þessara frumvarpa, auk þess sem við höfum verið að fara yfir þær athugasemdir sem komu í umsagnarferli þeirra þriggja frumvarpa sem komu fram hér í vor og verið er að reyna að bregðast við á sem besta veg. Þetta er á lokametrunum og ég vænti þess að það geti skýrst á næstunni hvenær frumvörpin koma fram hér í þinginu. Þetta eru stór mál, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, og þar af leiðandi hef ég lagt gífurlega mikla áherslu á að ná saman um þessa þætti hvað varðar þá lykilaðila sem koma að málinu, verkalýðshreyfinguna, atvinnurekendur, sveitarfélögin; það má nefna að nú er verið að funda í ráðuneytinu hvað þessi mál varðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Mig langar að fá aðeins skýrara frá hæstv. ráðherra hvað það er sem tefur og hefur tafið hvað mest. Hvað er það í samskiptum við þessa aðila sem hún nefnir, þessa fjölmörgu aðila, sem hefur orðið til þess að flækja málin eða lengja þau? Hvaða skoðun hafa þessir aðilar á þeim frumvörpum sem er verið að leggja fram? Ég vil kannski fá viðbrögð hennar við því ástandi sem horfir við okkur í þeim kjaradeilum sem eru að koma upp aftur og hvort hún telji að þetta innlegg geti skipt máli þar.
Virðulegi forseti. Það liggur fyrir að yfirlýsing ríkisstjórnar frá því 28. maí sl. var skuldbinding okkar gagnvart öllum heildarsamtökum á vinnumarkaðnum. Við vorum að skuldbinda okkur gagnvart ASÍ, BSRB, BHM og Sambandi íslenskra sveitarfélaga til að fara í ákveðnar aðgerðir. Þannig að það loforð liggur fyrir. Það þarf ekkert að veifa því neitt frekar og við munum standa við þau loforð sem við gáfum. Það er hins vegar mjög flókið að gera nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi eins og kemur fram í þessari yfirlýsingu. Þeir sem koma að því geta haft mjög skýra sýn á það hvernig þeir sjá hlutina raungerast en sú sýn fellur ekki alltaf saman við sýn annarra eins og við þekkjum þegar menn eiga í viðræðum. Við erum að reyna að ná saman um þetta. Það er mjög skýr vilji minn að við náum saman því að þetta er einfaldlega svo stórt mál, eins og kom fram í máli hv. þingmanns, að orðalag setninga [[Forseti hringir.]]þarf að liggja fyrir til þess að allir séu sáttir við fyrirkomulagið. Þar af leiðandi mun það líka leiða til þess að auðveldara verði fyrir þingið að vinna málið þegar fyrir liggur að svona stórir aðilar eru sammála um efnisatriðin.
Virðulegi forseti. Á undanförnu ári hafa læknar og hjúkrunarfræðingar farið í verkfall. Nú síðast hafa 5.500 starfsmenn lagt niður störf en þá eru lögreglumenn ekki taldir með. Það er grafalvarlegt mál, sem við stöndum frammi fyrir, að í annað sinn á innan við ári erum við með fjöldaverkföll mjög mikilvægra starfsmanna. Þessi 5.500 manna tala, sem var nefnd hér áðan, telur ekki einu sinni þá lögreglumenn sem hafa í reynd lagt niður störf. Lögreglumenn hafa nefnilega ekki verkfallsrétt og þó að starf lögreglumanna þurfi að vera tryggt með samningum þá hefur það bara ekki verið raunin. Það hefur ekki verið komið til móts við lögreglumenn og þeirra hóflegu kröfur, að mínu mati, þegar þeir hafa beðið um bætt kjör. Nú stöndum við frammi fyrir því að lögreglumenn hafa lagt niður störf. Þeir eru að brjóta lög sem er frekar írónískt í sjálfu sér. Við höfum brugðist í því að koma til móts við þessa stétt. Þessi stétt hefur algjört grundvallarhlutverk í íslensku samfélagi, að stuðla að öryggi og að þau lög sem við viljum að land okkar byggi á verði við lýði. Lögreglumenn eru langþreyttir á þessu álagi. Það virðist ekkert duga til þess, að því er mér finnst, að hóflegar kröfur þeirra verði teknar alvarlega. Þess vegna langar mig til þess að spyrja hæstv. innanríkisráðherra hvernig hún ætlar að beita sér í því að komið verði til móts við kröfur lögreglumanna.
Hæstv. forseti. Engum blöðum er um það að fletta að afar brýnt er að við náum samningum við lögreglumenn. Eins og þingheimur þekkir hafa deilur við lögreglumenn staðið yfir um nokkra hríð og þeir eru orðnir óþreyjufullir, eins og margar aðrar stéttir eru svo sem einnig. Undir forræði innanríkisráðuneytisins heyrir að sjálfsögðu löggæslan í landinu og mjög mikilvægt að um hana sé friður, friður sé um starfsumhverfi lögreglumanna og almenna umgjörð löggæslu í landinu. Eins og ég sagði áðan í svari við fyrri fyrirspurn eru náttúrlega ýmis atriði í umgjörð lögregluliðsins sem við getum gert betur í. Við höfum stigið skref í þá átt þótt óþreyjan sé vissulega mikil og hún er svo sannarlega mikil hjá mér einnig. En við verðum auðvitað að spila úr því sem við höfum og reyna að gera það sem best. Ég er bjartsýn manneskja að eðlisfari og ég vona að sjálfsögðu að samningar náist við löggæsluna og lögreglumenn hið fyrsta, ég er viss um það, og ég veit að af hálfu ríkisins er auðvitað mjög ríkur vilji til þess að slíkir samningar náist. Ég ætla ekki að tala um það hér að lögreglumenn fari að beita einhverjum úrræðum sem ganga gegn lögum, ég trúi því ekki, ég held að það verði ekki þannig. Löggæslan hefur það grundvallarhlutverk að halda uppi lögum og reglum í landinu. Hún gegnir gríðarlegu hlutverki fyrir öryggi landsins. Ég held að starf lögreglumanna verði samt seint metið að verðleikum. En hér erum við komin upp með mjög alvarlega stöðu í landinu og við í innanríkisráðuneytinu munum að sjálfsögðu gera það sem við getum til að liðka fyrir í málinu, við höfum svo sem rætt það við lögreglumennina, en eins og staðan er núna erum við fyrst og fremst að horfa fram á kjaradeilu. Þá kjaradeilu þarf að leysa eins og aðrar deilur. Til að svo verði þurfa auðvitað báðir að koma að borðinu með [[Forseti hringir.]]einlægan vilja til niðurstöðu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir greinargott svar. Ég fagna því sérstaklega að það virðist vera samstarfsvilji og samningsvilji hjá ríkisstjórninni til að koma til móts við hóflegar kröfur lögreglumanna og vonandi annarra stétta sömuleiðis. Ég sé ekki alveg hvað þarf til. Hvar stendur hnífurinn eiginlega í kúnni? Af hverju þarf að ganga svona langt til að hæstv. ríkisstjórn virðist vilja heyra? Af hverju þarf alltaf að ganga svona langt?
Hæstv. forseti. Átök á vinnumarkaði á Íslandi eru ekki ný af nálinni og hafa fylgt okkur Íslendingum um áratugi. Það virðist líka vera svolítið þannig að deilurnar eiga til að fara ofan í mikla skurði áður en við komumst upp úr þeim aftur, það er ekkert nýtt. Við höfum undanfarið staðið frammi fyrir gríðarlega miklum kjaradeilum. Ég vil þó meina að ríkisvaldið hafi teygt sig eins langt og það hefur getað gert í þeim samningum sem náðst hafa. Nú blasir við að ljúka þarf samningagerð við þá sem eftir standa. Lögreglumenn eru hluti af þeim samningaviðræðum. Það þarf að líta á það allt heildstætt. Ég held að ríkisvaldið sé að reyna að gera það. Ég trúi því að það muni viðsemjendur gera líka af því að okkar sameiginlega takmark hlýtur að vera það að við náum að búa svo um hnútana á vinnumarkaði að það sé til hagsældar fyrir vinnumarkaðinn sjálfan og þjóðfélagið í heild, þannig að við náum þeirri ró sem við þurfum til að halda áfram að byggja upp efnahagslífið í landinu.
Virðulegi forseti. Háhraðatengingar eru í dag jafn nauðsynlegar og síminn var áður og samgöngur milli manna almennt. En það vantar mikið upp á að fólk á landsbyggðinni sitji þar við sama borð og aðrir. Þetta er alvarlegt mál þar sem rætt er um að ný tækifæri fyrir landsbyggðina muni einmitt felast í fjarvinnslu ýmiss konar og fjarkennslu en það stoðar lítið ef efnið kemst ekki til skila. Þetta er gríðarlegt hagsmunamál fyrir hinar dreifðu byggðir í landinu og í þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar, um bráðaaðgerðir í byggðamálum, var einmitt lagt til að innanríkisráðherra legði fram áætlun um byggingu háhraðatengingar um allt land og hringtengingu ljósleiðarans. Fyrir ári voru svo kynntar tillögur stjórnarflokkanna um leiðir til að koma háhraðaneti um landið allt. Þær komu fram í skýrslu sem heitir Ísland ljóstengt, landsátak í uppbyggingu fjarskiptainnviða. Um er að ræða útfærslu á markmiðum ríkisstjórnarinnar í byggðamálum. Í skýrslunni kom fram að aðgangur að háhraðafjarskiptatengingu væri grunnþjónusta sem öllum ætti að standa til boða óháð búsetu. Markið var sett á að þetta yrði að veruleika fyrir árið 2020. Heildarkostnaður við verkefnið er talinn nema 5 til 7 milljörðum kr. og til að borga fyrir framkvæmdina átti að skipta kostnaði við tenginguna jafnt milli þriggja aðila, Mílu, sem skyldi greiða 250 þús. kr. fyrir hverja heimtaug, notandans, sem átti að greiða sömu upphæð, og 250 þús. kr. áttu að koma úr svokölluðum Jöfnunarsjóði alþjónustu en hann er í vörslu Póst- og fjarskiptastofnunar. Síðan hefur lítið heyrst af þessu máli og margir bíða úti um allt land eftir úrbótum. Ég spyr hæstv. innanríkisráðherra: Hver er staða þessa verkefnis og hvert verður beint framlag ríkisins í Jöfnunarsjóð alþjónustu á næsta ári, 2016?
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður hreyfir hér mikilvægu máli. Það er rétt að það er skýr stefnumörkun ríkisstjórnarinnar að fara í stórátak í fjarskiptainnviðum. Og ég get tekið undir það sem hv. þingmaður segir að örugg fjarskipti um landið eru eitt það mikilvægasta sem hægt er að fara í til að jafna búsetu í landinu og auka frelsi íbúa landsins til atvinnuþátttöku hvar sem er. Ríkisstjórnin hefur núna til meðferðar þá skýrslu sem hv. þingmaður vék að og unnið er að því að koma þessu verkefni á koppinn. Í því efni er náttúrlega verið að leita leiða til að ljúka við það hvernig búa skuli um þetta mál. Það er ekki einfalt að gera en stefnumörkun liggur fyrir og viljinn er skýr. Við höfum líka velt fyrir okkur hvort hægt sé að nýta samlegðaráhrif þegar litið er til þessarar fjarskiptauppbyggingar og þá sérstaklega þegar litið er til uppbyggingar veitufyrirtækja, þ.e. þar sem er hægt að laga þetta verkefni að því þegar veitufyrirtæki er að leggja jarðstrengi sína og slíka hluti, það mundi hafa jákvæð áhrif á niðurstöðu þessa verkefnis þegar litið er til fjárframlags ríkissjóðs. Þeir útfærsluþættir eru núna í vinnslu. Það er ekki hægt á þessu stigi að leggja mat á það hvernig niðurstaðan úr því verður nákvæmlega, þótt skýrsluhöfundar hafi haft ákveðnar sviðsmyndir uppi um það hvernig hægt er að leysa úr þessu þá eru ýmis önnur atriði sem þarf að taka til athugunar í því sambandi. Það stendur yfir núna og við höfum unnið það í utanríkisráðuneytinu í nánu samstarfi við þá sem koma að skýrslugerðinni til að geta haldið áfram með þetta mál. En ég ítreka að unnið er eftir þeirri stefnumörkun sem liggur fyrir og þeim vilja sem þar birtist.
Ég þakka hæstv. innanríkisráðherra fyrir svarið. Ég veit að áformin eru góð og stefnan hefur verið mörkuð, en það virðist svo lítið vera að gerast í málinu. Það eru mjög margir sem hafa áhyggjur af því víða um land, enda er löngu tímabært að gera eitthvað í þessu máli. Mér sýnist að menn hafi verið að ræða í að minnsta kosti ein tíu ár hvað þetta sé nauðsynlegt verkefni. Mörgum finnst biðin orðin ansi löng, enda er þetta farið að hamla starfsemi á landsbyggðinni þar sem nettengingar eru ekki nógu góðar. Fólk talar um að það geti ekki tekið þátt í fjarkennslu o.s.frv. Það verður að setja meiri kraft í þetta verkefni. Ég hvet innanríkisráðherrann til allra góðra verka í því, því að ég veit að hún hefur góð áform. Fólk í dreifbýlinu þarf að fara að finna að það sé hluti af upplýsingabyltingunni og geti notfært sér þau tækifæri sem í henni felast.
Virðulegi forseti. Það getur nú verið þannig að jafnvel þótt menn telji að ekkert sé að gerast þá sé ýmislegt að gerast. Hlutirnir þurfa bara að fá að vinnast. Sumir hlutir þurfa bara að gerast á bak við skrifborð og milli manna og síðan kemur afraksturinn og þá er hægt að ræða það. Ég hef ekki mikla trú á því að það sé endilega betra að tala látlaust um það sem verið er að gera meðan það er í þeirri vinnslu sem það er. Ég ítreka bara það sem ég sagði hér áðan að það er verið að vinna eftir þessari stefnumörkun, sem er þó ekki nema eins árs gömul, eins og hún birtist hér. Það er nú ekki langur tími þótt ég þekki það mætavel á eigin skinni að menn hafa kallað eftir þessu afar lengi. Þetta er verkefni sem er töluvert metnaðarfullt. Þannig viljum við gera þetta. Ég held að það sé ekki eitthvað sem við þurfum að deila um hér á milli flokka. Þetta er bara eitthvað sem við viljum gera sameiginlega. Við erum að gera það sem við getum til að gera þetta eins vel úr garði og hægt er þannig að þetta þjóni þeim hagsmunum og því sem við ætlum okkur að mæta og líka þannig að það fjármagn sem ríkissjóður setur í þetta nýtist sem best.
Herra forseti. Ég vil í upphafi þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir að bregðast vel við beiðni minni um sérstaka umræðu um málefni fatlaðra. Nú er komin nokkur reynsla á flutning málaflokksins frá ríki til sveitarfélaga og það má lengi tefja sig á að deila um hvort undirbúningur hafi verið nægjanlegur og hvernig að honum var staðið. En við fundum það vel á fundum á Vesturlandi síðastliðið haust eða fyrir um ári síðan að blikur voru á lofti og forsvarsmenn sveitarfélaga á Vesturlandi höfðu nokkrar áhyggjur af afkomu málaflokksins. Þegar þær áhyggjur voru ræddar vildu margir, meðal annars forsvarsmenn Sambands íslenskra sveitarfélaga, ekki gera mikið úr þeim þætti. En nú er svo komið að um 300 millj. kr. halli er á rekstri málaflokksins í Norðvesturkjördæmi samkvæmt upplýsingum sem lagðar voru fyrir hv. þingmenn þess kjördæmis í liðinni kjördæmaviku. Þar af er hallarekstur í umdæmi Vestfjarða, Byggðasamlags Vestfjarða, á málaflokknum um 100 milljónir sem allir sjá að svo fámennt svæði getur varla staðið undir. Það má vafalaust telja margt til. Ég get í upphafi nefnt að breytingar á lögum um málefni fatlaðra hafa örugglega breytt myndinni nokkuð. Þá vísa ég til þess að sú grein laganna sem fjallar um réttindi til þjónustu er talsvert ítarlegri í nýrri útgáfu laganna en var í fyrri lögum og því ljóst í mínum huga að talsvert meiri skyldur voru lagðar á sveitarfélög með nýrri löggjöf en áður giltu. Það er því ein af spurningunum sem rétt er að velta upp í þessari umræðu og um undirbúning á flutningnum, hvort skýringa sé meðal annars að leita í þeim þætti. En ekki ber að skilja orð mín á þann veg að ég gagnrýni ítarlegri ákvæði og meiri réttindi til handa þeim sem reisa réttindi sín á þeim ákvæðum. Við viljum öll gera rétt í því og grundvallaratriði í þeirri umræðu sem ég er að opna hér snýst um að styrkja þau ákvæði og standa með því fólki sem hér um ræðir. Við þingmenn sem störfum í landsbyggðarkjördæmum erum talsmenn margra ólíkra byggða og aðstæður eru mjög mismunandi. Samgöngur og vegalengdir eru stór áhrifavaldur í kostnaði við rekstur málaflokksins. Vegna ákvæða um lágmarksíbúafjölda á svæðum sem reka málaflokkinn má spyrja hvernig áhrif þeirra voru tækluð í samningagerð og undirbúningi og í þeim áherslum sem lagðar voru við úthlutun fjármuna til málaflokksins. Þessar sömu byggðir búa líka margar því miður við það böl að hafa lágan útsvarsstofn sem þýðir lægri framlög. En það er að sjálfsögðu enginn afsláttur gefinn á því að þjónustan við einstaklingana sé fyrsta flokks. Fámenn og veik byggðarlög lenda því í verulegum erfiðleikum við að einstaklingar til dæmis komast á fullorðinsaldur og framlög til þeirra lækka. Í úttekt sem unnin var af ráðgjafarfyrirtæki fyrir Byggðasamlag Vestfjarða kemur fram að almennt virðast flest svæði í landinu glíma við um 10–13% halla í rekstri málaflokksins. Á Vestfjörðum einum er hallinn um 40%. Í úttektinni segir ráðgjafarfyrirtækið sem hana vann að ekki sé hægt að skýra allan þann 40% rekstrarhalla á málaflokknum með því einu að reksturinn sé óhagkvæmur. Þar er vissulega bent á nokkrar leiðir til hagræðingar en þær hagræðingaraðgerðir ná aldrei nægjanlega langt til þess að brúa bilið. Þótt ég geri Vestfirði hér að umtalsefni eiga þau sjónarmið sem hér eru rakin mun víðar við. Ég hef ekki séð jafn ítarlega úttekt á þessari reynslu af málaflokknum frá öðrum svæðum þótt vafalaust séu þær til. En það er hins vegar mikill munur á þeim svæðum sem njóta stærðarhagkvæmni. Við skulum heldur ekki gleyma þeirri staðreynt að oft hefur fólk hreinlega tekið sig upp og flutt búferlum á annað landsvæði til að tryggja sér betri þjónustu. Sú breyting sem við ræðum hér færði hins vegar mörgum ný tækifæri til að búa áfram í heimabyggð þó að aðstæður hafi orðið með þeim hætti að þeir hafi þurft að nota þjónustu við einstaklinga á þessu sviði. Vafalaust má líka finna dæmi um það að þegar þjónustan er komin meira í nálægð við fólk, færist frá ríki til sveitarfélaga, sæki einstaklingar rétt sinn í meira mæli en áður þekktist. En slíkt segir okkur aðeins þá sögu að undirbúningur og mat á þjónustuþörf hefur líklega verið ófullnægjandi. Virðulegi forseti. Við snúum ekki klukkunni til baka. Við ræðum vafalaust ekki um að hverfa til fyrra fyrirkomulags. Hins vegar er ljóst að mörg byggðasamlög og sveitarfélög ræða nú um að skila málaflokknum til baka. Kostnaður við þjónustu við fólkið hverfur ekki við það. Við ætlum ekki að stíga til baka og minnka þjónustuna. Ég vil vera skýr í því þegar ég segi að ég skil sjónarmið sveitarfélaga vel og ég vil að við bregðumst við því ákalli sem þau hafa beint til stjórnvalda. Ég vil því biðja hæstv. félagsmálaráðherra að bregðast við hér í umræðunni og koma inn á eftirtalin atriði: Hvernig metur ráðherra reynslu á flutningi málaflokksins frá ríki til sveitarfélaga? Hver eru viðbrögð ráðherra við kröfu sveitarfélaganna um hærri framlög? Hver eru viðbrögð ráðherra við þeirri staðreynd að sveitarfélög á Vestfjörðum hafa þegar [[Forseti hringir.]]samþykkt að leita eftir því að skila málaflokknum til baka?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að óska eftir umræðu um málefni fatlaðs fólks. Ég held að sveitarstjórnarmenn í öllum kjördæmum hafi notað tækifærið til að ræða þennan stóra og mikilvæga málaflokk í kjördæmavikunni. Svo ég renni yfir þær spurningar sem hv. þingmaður beindi til mín þá voru þær eftirfarandi: Hefur ríkisvaldið lagt auknar kröfur á sveitarfélögin eftir að þau tóku við málaflokknum hvað varðar breytingar á lögum um rétt til þjónustu? Ef svo er, ef hvaða kröfur eru það og hver er kostnaðurinn vegna þeirra? Hver er reynslan af flutningum? Hver er staða málsins? Eru viðræður í gangi? Hver er lærdómurinn af þessum tilflutningi? Teljum við að undirbúningur hafi verið fullnægjandi? Ég er ekki enn búin að fá skýrslu um endurmat á yfirfærslunni en er komin með forupplýsingar um efni skýrslunnar. Hún virðist leiða í ljós að fagleg og stjórnsýsluleg markmið yfirfærslunnar hafi í meginatriðum gengið eftir. Sveitarfélögin hafa sinnt þjónustu við fatlað fólk af ábyrgð og fagmennsku. En þegar við horfum á fjárhagsstöðu málaflokksins, þ.e. ef við horfum á heildaryfirlitið yfir tímabilið virðast sveitarfélög í meginatriðum hafa fengið fjárhagsramma til að sinna verkefninu. Það segir hins vegar ekki alla söguna um hina eiginlegu fjárhagsstöðu þegar litið er til rekstrarafkomu ársins 2014. Gerðar voru ákveðnar breytingar á úthlutum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga eftir að fyrir lágu niðurstöður á svokölluðu SIS-mati varðandi þjónustuþörf einstaklinga. Þegar við lítum yfir heildina fyrir árið 2014 sést að þrátt fyrir að tekjur nýrra tekjustofna hafi aukist verulega hjá sveitarfélögunum hafa útgjöldin aukist enn meira. Þegar horft er á skiptinguna í prósentum, ekki í krónum, virðist vera að aukning útgjalda sé mest vegna frekari liðveislu en minnst vegna dagþjónustu og miðlægra verkefna. Síðan eru það stærri liðir eins og búseta sem hækkað hafa í krónum talið ekki jafn mikið í prósentum. Ekki er enn komin niðurstaða um tillögu að endanlegri útsvarsprósentu en hún þarf að liggja fyrir á næstu vikum í tengslum við fjárlagagerðina. Vinnan hefur beinst að því að einangra þætti sem skoða þarf í beinum viðræðum milli ríkis og sveitarfélaga. Það sem þarf sérstaklega að huga að og er alveg ljóst að ekki hefur verið tekið nægt tillit til eru möguleg kostnaðaráhrif ýmissa laga, reglugerða og framkvæmdaáætlunar í málefnum fatlaðs fólks sem samþykkt var eftir að ákvörðun var tekin um að færa málaflokkinn til sveitarfélaganna. Það liggur líka fyrir að þjónustuþegum hefur fjölgað þannig að eftir því sem þjónustan er nær fólki virðist það vera upplýstara um hvaða þjónustu það á rétt á, þannig að ýmsir sem hingað til hafa ekki fengið þjónustu hjá sveitarfélögunum fá hana núna. Síðan lá jafnframt fyrir að ekki er komin niðurstaða sem snýr að atvinnumálum fatlaðs fólks en hins vegar er búið að undirrita viljayfirlýsingu sem snýr að því hvernig við ætlum að sinna því verkefni í samstarfi milli ríkis og sveitarfélaga og þar af leiðandi líka kostnaði sem tengist því. Síðan eru líka önnur verkefni eins og þjónusta við börn með alvarlegar raskanir. Við erum með á hverjum tíma væntanlega með átta til tólf börn sem eru með mjög alvarlegar raskanir, mjög mikla fötlun, sem sinna þarf sérstaklega. Við leggjum áherslu að þeim sé sinnt sem næst sínum heimilum, en ekki var gert ráð fyrir þeim sérstaklega þegar málaflokkurinn fór yfir til sveitarfélaganna. Þjónustan við eitt barn getur verið tugir milljóna. Tökum sem dæmi eitt þjónustusvæði, Vestfirði. Segjum að hallinn þar sé 100 millj. kr. núna. Ef eitt mikið fatlað barn mundi bætast við gæti kostnaðurinn nánast tvöfaldast, aðeins vegna þjónustu við eitt barn sem þarf á mikilli umönnun að halda. Síðan höfum við og fyrri stjórnvöld áform um að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna varðandi réttindi fatlaðs fólks og sá kostnaður sem gæti komið til hvað það varðar. Reynslan af flutningnum er að mínu mati sú að sveitarfélögin eru vel burðug til að sinna þessu verkefni. Þau hafa gert það vel, af fagmennsku og ábyrgð. Ég set hins vegar spurningar við ákvörðun um þjónustusvæðið, því að við sjáum að sum lítil sveitarfélög eins og Hornafjörður hafa sinnt verkefninu mjög vel og innan fjárhagsramma. Það virðist því ekki endilega [[Forseti hringir.]]vera stærðin á þjónustusvæðinu sem skiptir máli heldur líka samsetningin á þeim verkefnum sem verið er að sinna. Það eru viðræður í gangi og lærdómur minn af þessu er [[Forseti hringir.]]að það var mjög mikilvægt að setja inn ákvæði um endurmat og gera sér grein fyrir því [[Forseti hringir.]]að þegar við færum þjónustuna nær þjónustuþegunum koma fram auknar kröfur um þjónustu.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með hæstv. félagsmálaráðherra hvað það varðar að auðvitað er ýmislegt sem þarf að skoða til þess að mæta þeim sjónarmiðum sem hv. málshefjandi rakti hér. Ég hef séð tölurnar frá Vestfjörðum og hugmyndin á bak við yfirfærsluna var sú að fatlað fólk gæti áfram flust milli landsvæða og að áfram yrði það ekki þannig að tilviljanir réðu því hvort fjármagn væri fyrir hendi til að þjónusta fatlað fólk, því að við vitum í sjálfu sér aldrei hvar einstaklingar með mikla þjónustuþörf fæðast eða hvert þeir kjósa að flytja. Við viljum hafa samfélagið þannig að þeir séu frjálsir og það sé jöfnunarhlutverk af hálfu hins opinbera til að jafna aðstöðu milli svæða. Þegar málaflokkurinn var fluttur yfir var hann fullfjármagnaður. Mjög mikilvægt er að kveða skýrt á um það. Eftir niðurskurð áranna 2009 og 2010 var algengt að niðurskurður uppsafnaður í almennri stjórnsýslu væri 17–19%. Það voru einstakir yfirstjórnarliðir sem voru skornir niður svo tugum prósenta skipti. Uppsafnaður sparnaður eða niðurskurður í málefnum fatlaðra þessi tvö ár var 2,6% - ég endurtek 2,6% - ekki á einu ári, heldur á tveimur árum. Þannig var málaflokknum skilað í hendur sveitarfélaga með síðan 5% aðhaldskröfu sem var jafnharðan bætt með viðbótargreiðslum, einskiptisgreiðslum. Síðan hefur komið í ljós að málaflokkurinn var rekinn í fjárhagslegu jafnvægi fyrstu tvö árin eftir yfirfærsluna. En það sem gerist er að SIS-matið verður til og einstaklingar öðlast sjálfstæðan rétt til þjónustu í samræmi við þörf. Fjárveitingu til málaflokksins var af hálfu ríkisins alltaf stýrt í gegnum fjárveitingavaldið og menn fengu bara þá þjónustu sem peningar voru til að veita. Með [[Forseti hringir.]]SIS-matinu öðlast einstaklingar rétt á þjónustu, persónubundinn rétt til þjónustu. Það kallar auðvitað á það [[Forseti hringir.]]að þjónustuþörfin eykst og fjárþörfin eykst. Það er ekki vond þróun, það er góð þróun, því að það tryggir betri [[Forseti hringir.]]þjónustu við fatlað fólk. Það er ríkisvaldsins síðan að tryggja að fjármunir séu til reiðu til að standa undir þeirri þjónustu í samræmi við þörf á hverjum stað.
Virðulegi forseti. Málefni fatlaðs fólks eru gríðarlega umfangsmikill málaflokkur, fatlað fólk er mjög fjölbreyttur hópur með mismunandi þarfir. Það fer best á því að þjónustan fari fram í heimabyggð og einnig að matið á þeirri þjónustu fari þar fram. Það var því rökrétt að færa málefni fatlaðs fólks til sveitarfélaga, en slíkum flutningi verður að fylgja nægt fjármagn. Nú hef ég setið í velferðarnefnd þar sem þessi mál hafa verið rædd og það hefur komið skýrt fram að sveitarfélögin hafa af þessu miklar áhyggjur. Málefni fatlaðs fólks geta verið mjög kostnaðarsamur málaflokkur og það sem erfiðara er er að kostnaðurinn getur verið mjög sveiflukenndur. Þessar sveiflur geta reynst litlum sveitarfélögum mjög erfiðar. Kostnaður við einn fatlaðan einstakling getur verið jafn mikill og kostnaðurinn við tíu aðra, þarfirnar eru svo misjafnar. Í litlu sveitarfélagi getur einn einstaklingur verið stór hluti af heildarkostnaði málaflokksins. Margt hefur breyst í húsnæðismálum fatlaðs fólks. Nú er víðast hvar verið að leggja niður sambýlin þar sem fólk býr saman, hver á sitt herbergi en íbúarnir nota saman þjónustueldhús o.s.frv. Nú er frekar horft til þess að fatlað fólk njóti friðhelgi og geti búið sjálfstætt. Þessari breytingu fylgir mikil aukning útgjalda og sveitarfélögin eru misjafnlega í stakk búin til að taka á móti málaflokknum. Þar sem fara þarf í að byggja upp húsnæði verður ríkið að tryggja fjármagn til þess. Sérstakt fjármagn verður að fylgja NPA-þjónustunni sem er frábær þjónusta. Það má ekki gerast að fatlaðir einstaklingar og fjölskyldur þeirra upplifi sig sem bagga á sveitarfélögunum. Ef málaflokkurinn reynist einstökum sveitarfélögum ofviða er mikilvægt að sveitarfélagið geti hreinlega sagt sig frá þjónustuskyldu telji ríkið sig geta gert betur. En mikilvægast er að fötluðu fólki sé tryggð sú þjónusta sem það þarf.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka kærlega fyrir þessa umræðu sem er mikilvæg. Málefni fatlaðra og réttindi fatlaðra eru aldrei of mikið og of oft rædd hér á þingi. Mig langar til að benda á, í þessari umræðu sérstaklega, að það sem við erum að ræða um er þjónusta við einstaklinga sem hafa rétt á þjónustu. Það þekkja allir orðið „biðlistar“. Það var eiginlega aðalorðið í málefnum fatlaðra áratugum saman. Þegar málaflokkurinn var fluttur frá ríki yfir til sveitarfélaga var það byggt á hugsuninni um nálægðarregluna, að þjónustan væri best komin í nærsamfélaginu. Það breytti í sjálfu sér ekki að þarna úti var hópur sem átti rétt á þjónustu en hafði ekki fengið þá þjónustu. Það er mikilvægt, í allri umræðu um þetta, að í raun hafa ekki orðið til nýir einstaklingar með nýjar þarfir heldur kannski bara aukinn þrýstingur á að opinberir aðilar veiti þjónustu í samræmi við rétt þessara einstaklinga. Ég vil taka sérstaklega fram að verkefnið um NPA er mjög mikilvægt. Það er mikil mannréttindabót fyrir þá sem komast í þá þjónustu. Það er tilfærsla á fjármagni úr einni tegund af þjónustu yfir í aðra, það er ekki viðbótarfjármagn. Það er mikilvægt að við þrýstum á um að þróa það verkefni áfram og þróa þjónustuna áfram út frá þjónustunni en ekki bara út frá peningunum. Að lokum mælist ég sérstaklega til þess og hvet okkur til að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Virðulegi forseti. Mig langar fyrst að þakka málshefjanda fyrir að vekja athygli á þessum mjög mikilvæga málaflokki og jafnframt þakka ég fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram. Fram kom að fatlað fólk flytji búferlum til að fá betri þjónustu. Það er rosalega sorglega staða að þannig sé komið að fólk þurfi að flytja vegna þess að ekki sé hægt að tryggja grunnþjónustu á því svæði þar sem það vill búa á. Það á jafnvel við innan höfuðborgarsvæðisins að fólk flytji búferlum vegna þess að sú þjónusta sem tryggð er í einu sveitarfélagi er betri en í heimasveitarfélagi þess. Einnig hafa sveitarfélög verið að íhuga að skila málaflokknum til baka til ríkisins vegna þess að hann þykir vera of mikil fjárhagsleg byrði fyrir þau og þau hafa ekki tekjur til að standa við gefin loforð. Mér finnst sú orðræða svolítið skrýtin hvort ríkið geti gert betur eða hvort sveitarfélagið geti gert betur. Þetta á ekki að snúast um ríki á móti sveitarfélagi. Þetta á að snúast um það hvernig við getum gert hlutina sem best saman og ef það þýðir að við þurfum að hafa sérstakan jöfnunarsjóð til að koma til móts við fjárlítil sveitarfélög, jafnvel fámenn sveitarfélög, þarf bara að stofna hann. Það þarf ekki að vera neitt sérstaklega flókið. Við erum að reyna að tryggja að grundvallarréttindi ákveðins hóps fólks í samfélaginu séu virt og þá gerum við það bara. Þetta þarf ekki að vera eitthvert stríð milli ríkis og sveitarfélags um hver á að gera hvað og hvernig, heldur bara að gera hlutina og gera þá almennilega.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka fyrir þessa umræðu, sem er mjög mikilvæg. Í mínum huga snýst hún fyrst og fremst um velferð þeirra fötluðu og þeirra sem þurfa að njóta þeirrar þjónustu sem við erum hér að tala um. Í mínum huga er alveg ljóst að það var rangt gefið í upphafi þegar sveitarfélögin tóku málaflokkinn yfir. Ég var þá bæjarstjóri í sveitarfélaginu Garði og ég man að fljótt lentum við í vandræðum með þennan málaflokk vegna kostnaðar. SIS-matið breytti stöðunni, eins og fram kom í ræðu hv. þm. Árna Páls Árnasonar, og var liður í bættri og betri þjónustu fyrir hinn fatlaða. En það sem hefur breyst er að kröfurnar eru að aukast og ég velti því fyrir mér hvort þær séu alltaf endilega af hinu góða, allar kröfurnar. Það er kannski ekki alveg alltaf. Við þurfum líka aðeins að átta okkur á því hvar við þurfum að fara varlega í því. Mér sýnist að í Suðurkjördæmi, mínu kjördæmi, á Suðurnesjum og á Suðurlandi, gæti hallinn á þessum málaflokki verið um 400 milljónir eða rúmlega það á þessu ári þegar allt er talið. Það er óviðunandi og í mínum huga er mjög mikilvægt að sveitarfélögin og ríkið rísi undir þeirri ábyrgð sem þau hafa gagnvart því að málaflokkurinn standi tryggum og öruggum fótum. Ég geri ráð fyrir því að fyrir 2. umr. fjárlaga, sem fer fram 26. nóvember nk., verði ríki og sveitarfélög búin að ná saman. Það eru tillögurnar sem hér komu fram. Það eru tillögurnar sem komu fram hjá hæstv. ráðherra um útsvarið og það þarf að ganga í það og ná sátt um þær upphæðir sem þar er um að ræða. Sveitarfélögum blæðir vegna þessa málstaðar, vegna þessara vandamála. Það má ekki bitna á þeim fötluðu, það er allra mikilvægast.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ég get tekið undir hans orð og orð annarra hv. þingmanna: Við erum nýkomin heim úr kjördæmaviku þar sem þetta brýna málefni var alls staðar til umræðu. Mig langar að byrja á því að segja að áður en ég fór að starfa hér á þingi stýrði ég hópi foreldra sem eiga börn á einhverfurófinu og það var einmitt á því tímabili sem tilfærslan á sér stað. Það er alveg óhætt að segja að fólk var hrætt við það sem átti að fara að gerast varðandi tilfærsluna, fólk vissi hvað það hafði en ekki hvað það fengi. En það er óhætt að segja, alla vega þar sem ég þekki til, að fólk hafi almennt orðið ánægðara með þá þjónustu sem varð til við tilfærsluna. Auk þess starfaði ég sem grunnskólakennari áður en ég hóf störf á þingi og sá þar greinilega að eftir að þjónustan var færð til nærsamfélagsins, til sveitarfélaganna, voru fleiri sem fengu þjónustu en áður. Það er nú oft svo að þegar eitthvað er komið nær okkur þá sjáum við vandamálin betur og sjáum mikilvægi þess að bregðast við. Mig langar að spyrja hæstv. félagsmálaráðherra hvort einhverjar breytingar hafi orðið á reglum jöfnunarsjóðs sem hafi jafnvel komið ver út fyrir dreifðari byggðir landsins. Við höfum verið að tala um tilfelli er varða Vestfirði og Norðvesturkjördæmi. Jafnframt tel ég að fólk sé orðið mjög meðvitað um réttindi sín í dag, það veit hverju það á rétt á og það er auðvitað gott mál að vera meðvitaður um það. Fólk er því duglegra að sækja þá þjónustu sem því á að standa til boða.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Haraldi Benediktssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég þakka einnig hæstv. ráðherra fyrir greinargóð og yfirgripsmikil svör. Við erum með til umfjöllunar mál þar sem fólk er almennt sammála og vel með á nótunum og ég tek undir nánast allt sem hér hefur komið fram en ætla aðeins að reyna að tína inn einhverja nýja vinkla í þetta. Maður hefur verið að horfa á þau þjónustusvæði sem sveitarfélögin hafa sett saman og ég vil velta fyrir mér til að deila því með ykkur hvort það geti virkilega verið þannig að sum þjónustusvæðin séu með miklar tekjur, rík þjónustusvæði með litla þjónustuþörf á meðan önnur svæði eru með minni tekjugrunn til að sinna þjónustunni og þyngri þjónustu. Þá er það spurningin: Er það rétt? Næsta spurning þá: Gætum við þurft að fylgjast með því, gera spá til næstu 10–15 ára um hvernig þetta þróist, að þótt við næðum leiðréttingu núna byrji þetta ekki að gerast aftur? Þurfum við að fikta eitthvað í reiknimódelinu eins og það deilir tekjunum núna? Auðvitað vilja allir að peningarnir fari til þeirra sem þurfa þjónustuna. Það er bara þannig. Til að varpa frekara ljósi á af hverju þessi þróun hefur átt sér stað þá sé ég ekki betur í gögnum sem við fengum í velferðarnefnd í gærmorgun en að þjónustuþegum með SIS-mat í flokki fjögur hafi fjölgað úr 900 manns í 1.400 á þremur, fjórum árum. Lög um réttindagæslumenn sem tóku gildi 2012 hafa náttúrlega haft áhrif. Miklu meiri meðvitund er í gangi. Byggingarreglugerð, lög um breytt búsetuúrræði, alls konar slíkir þættir hafa breytt miklu. Ég vil hins vegar skora á alla hér að leggjast á eitt um að tryggja að í þeirri vinnu sem á sér stað núna verði sveitarfélögunum við ákvörðun á útsvarsprósentunni tryggður góður milljarður til að takast á við þetta.
Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða. Fatlað fólk er fyrst og fremst fólk, fólk sem er íbúar í sveitarfélögum, íbúar sem þurfa ýmiss konar þjónustu líkt og allir aðrir íbúar í sveitarfélögum. Mér finnst mjög mikilvægt að þegar við ræðum málefni fatlaðs fólks ræðum við það í því samhengi en ekki inni í einhverju litlu boxi sem merkt er „Málefni fatlaðs fólks“. Slík nálgun væri enda í anda samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem unnið er að fullgildingu á, en því miður hefur mér oft fundist mörgum ganga illa í umræðunni að tileinka sér það inntak og þá sýn sem þar er sett fram á fatlað fólk og stöðu þess í samfélaginu. Ég er hins vegar alveg sammála því að auðvitað þarf að skoða skiptingu á kostnaði milli ríkis og sveitarfélaga. Það er alveg rétt að þjónustan við þennan tiltekna íbúahóp sveitarfélaganna hefur verið að aukast á undanförnum árum, sem betur fer. Í skýrslu sem ber heitið Fatlað fólk og öryrkjar sem íbúar sveitarfélaganna og kom út 2013, kemur hins vegar fram að einungis 20% fatlaðs fólks njóta þjónustu frá sveitarfélögum, en 78% segjast ekki fá þjónustu, þar af eru 40% sem telja sig þurfa á þjónustunni að halda. Við erum því ekki komin á neinn endapunkt í þessu máli.
Virðulegur forseti. Mig langar til þess að byrja á því eins og aðrir hér að þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel mjög mikilvæga. Ég vil taka undir með síðasta ræðumanni því að mér finnst mikilvægt að þegar við ræðum þetta ímyndum við okkur ekki að flóðgáttir hafi með einhverju móti opnast og sveitarstjórnarmenn hafi farið að dæla peningum í þennan hóp samfélagsins og séu núna að vakna upp við vondan draum með samviskubit. Ég get fullyrt að ekki er verið að ofþjónusta þennan hóp, síður en svo, vegna þess að ég held að það sem við höfum horft á hér áður fyrr hafi víða verið fjölskyldurekin velferðarþjónusta. Ég tek eftir því að menn vitna í kjördæmaviku og þær upplýsingar sem þeir fengu þar. Ég geti vitnað í mitt kjördæmi sem er í Reykjavík. Þar fengum við þær upplýsingar að uppsafnaður halli frá árinu 2008 í þessum málaflokki er 2,6 milljarðar kr. Það er halli á nánast öllum sviðum sem viðkemur þessari þjónustu. Mér finnst ömurlegt til þess að hugsa ef svo færi að málaflokknum yrði á einhvern hátt skilað því að það eru hræðileg skilaboð til þeirra sem um ræðir. Mér finnst það skipbrot í samskiptum okkar og því verkefni sem okkur er falið sem kjörnir fulltrúar, hvort sem það er hér eða í sveitarstjórnum, að geta ekki leyst úr þessu þannig að vel sé. Þetta er gríðarlega mikilvægt mál og það er ekki að fara neitt. Ég vil fá skýrari skoðun ráðherra á því sem hún nefndi varðandi endurskoðunina, sem ég skildi þannig að ljóst væri að málaflokkurinn hefði verið vanfjármagnaður og það yrði bætt. Ég mundi gjarnan vilja fá það skýrt fram. Að síðustu vil ég hvetja okkur hér til þess að lögfesta samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þau svör sem hún kom með og fyrir umræðuna hérna sem mér finnst hafa verið afar góð og gagnleg. Ég fagna því sem hæstv. ráðherra sagði að fagleg og stjórnsýsluleg markmið yfirfærslunnar hefðu gengið eftir. Ég vona að sú vinna sem hafin er á úttekt á málaflokknum og fjárhagslegum samskiptum veiti okkur skýra leiðsögn um hvernig við eigum að leysa úr því vandamáli sem blasir við okkur. Hæstv. ráðherra staðfesti það sem ég hélt fram í framsögu minni um að ákveðnar blikur væru á lofti, að breyttar reglur hefðu mögulega hækkað tilkostnaðinn og að fleiri notuðu þjónustuna en reiknað var með. Hún nefndi sérstaklega mál eins og þjónustu við börn með alvarlegar raskanir og allt eru þetta atriði sem ég held að sé algerlega tímabært að fara yfir og við reynum að koma skýrari mynd á hvernig við eigum að tækla. En stóra málið fer ekki frá okkur. Hv. þingmenn Norðvesturkjördæmis, Elsa Lára Arnardóttir og Hörður Ríkharðsson, komu síðan vel inn á það í ræðum sínum að það mætti líka skoða hvernig fjármagninu er skipt. Þetta snýst ekki bara um að bæta endalaust fjármagni í málaflokkinn heldur líka hvernig því er skipt og hvernig við stöndum að rekstrinum. Auðvitað ber að gæta hófsemi og ýtrasta sparnaðar í þeim efnum. En við erum á engan hátt að tala um að hverfa til baka eða minnka þjónustuna nema síður sé. Þess vegna er mikilvægt að sú vinna sem nú er í gangi veiti okkur skýra leiðsögn um hvernig við eigum að greiða úr vandanum. Ég vil undir lokin ítreka það að sveitarfélögin sitja uppi með mikinn kostnað. Ég get ekki horft fram hjá því og við getum einfaldlega ekki skilið það eftir í lausu lofti hvernig við ætlum að takast á við þann kostnað. Ég tek aftur undir það sem hv. þingmenn Norðvesturkjördæmis sögðu áðan að það skiptir líka máli hvernig við skiptum fénu og hvernig því er dreift til veikari svæða sem eru til dæmis, eins og ég nefndi í framsöguræðu minni, með lægri útsvarsstofn. En ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka sömuleiðis kærlega fyrir þessa umræðu. Hún hefur verið mjög málefnaleg og efnisrík og sýnir held ég áhuga þingmanna á þessu verkefni. Varðandi nokkur atriði sem var beint til mín og snúa að breytingu á reglum Jöfnunarsjóðs sveitarfélaga þá var lagt upp með að vera með faglegt mat á því hvernig ætti að úthluta fjármununum þannig að menn innleiddu svokallað SIS-mat þar sem var verið að meta þjónustuþörfina hjá þeim einstaklingum sem fengu þjónustu hjá sveitarfélögunum. Það gerði að verkum að sum sveitarfélög sem töldu einmitt á sig hallað á fyrstu tveimur árunum komu betur út í nýju mati meðan á síðustu tveimur árum hefur verulega hallað á önnur sveitarfélög sem höfðu fengið fjármuni sem SIS-matið sýndi síðan að var ekki raunveruleg þörf á. Eitt af því sem við höfum rætt við innanríkisráðherra og þá hjá jöfnunarsjóðnum er að mikilvægt sé kannski að huga að einhverjum breytingum á reglum varðandi úthlutun hjá sjóðnum þannig að meira verði horft til innviða eða aðstæðna á þeim svæðum þar sem er verið að sinna einstaklingum. Þegar langt er á milli einstakra byggðarlaga gæti ákveðinn kostnaður tengst því innan þjónustusvæðisins. Annað atriði sem ég hef líka tekið upp við sveitarstjórnarmenn eru þjónustusvæðin sjálf. Við höfum séð, eins og ég nefndi í framsögu minni, að lítil sveitarfélög hafa náð að halda mjög vel utan um sinn fjárhagsramma og sinnt sínum verkefnum vel þannig að það virðist ekki endilega alltaf vera samasemmerki á milli stærðarinnar og síðan þjónustunnar sem er verið að sinna. Ég tel mjög mikilvægt að sveitarstjórnarmenn taki utan um þennan málaflokk eins og önnur verkefni sem þau eru með. Þetta fór til sveitarfélaganna, en það er kannski hætta á því þegar sett voru á stofn þessi þjónustusvæði að menn hafi ekki upplifað þetta sem sín verkefni með sama hætti og til dæmis grunnskólarnir voru eða önnur lögbundin verkefni. Það er eitt af því sem við þurfum að huga að. Tillögurnar sem snúa síðan að húsnæðismálunum sem við erum að vinna að eiga jafn vel um fatlað fólk og aðra. Það verða að sjálfsögðu byggðar [[Forseti hringir.]]leiguíbúðir fyrir fatlaða einstaklinga. Ég sé ekki að það þurfi að vera nein aðgreining á milli [[Forseti hringir.]]félagslegra íbúða fyrir fatlaða einstaklinga og ófatlaða einstaklinga, enda væri það alls ekki í samræmi við þær áherslur sem hafa komið fram í þessari umræðu.
Virðulegi forseti. Þeir sem missa vinnuna um sextugt, einhverra hluta vegna, eiga erfitt með að fá aftur starf. Stundum missir fólk vinnuna vegna hagræðingar eða vegna skipulagsbreytinga en ástæðan í uppsagnarbréfinu er aldrei sú að fólki sé sagt upp vegna aldurs. Stundum sýnist manni þó hreinlega sem verið sé að ýta eldra fólki út af vinnumarkaðnum, ekki sé áhugi á að nýta sér reynslu þess og þekkingu, og það gildir bæði um einkafyrirtæki og ýmsar opinberar stofnanir. Friðbert Traustason, formaður Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja, sagði í viðtali að nánast væri útilokað fyrir fólk sem er fætt um 1960 að fá vinnu ef það hefði verið atvinnulaust í ár eða lengur og væri fólk orðið sextugt væri orðið mjög þungt fyrir á vinnumarkaði. Þetta er þeim mun undarlegra þar sem það fólk er góðir starfsmenn, þeir hafa mikla reynslu og þekkingu, eru samviskusamir og trúir sínu fyrirtæki eða stofnun og eru ekki frá vegna veikinda barna. Komið hefur fram í rannsóknum að það er hreint ekki þannig að eldra fólk hræðist nýja tækni eða breytingar eins og margir vilja halda fram. Þvert á móti hefur það áhuga á að tileinka sér nýjungar og læra meira og það á líka auðveldara en þeir sem yngri eru með að taka ákvarðanir. Þetta hefur sést í rannsóknum. Atvinnuleysi í landinu hefur sem betur fer minnkað og var skráð atvinnuleysi í síðasta mánuði einungis 2,4% og hefur ekki verið jafn lítið síðan fyrir hrun. Það er ástæða til að fagna því. Konur á atvinnuleysisskrá voru ívið fleiri en karlarnir og samkvæmt upplýsingum Vinnumálastofnunar voru fimmtugir og eldri 26% hópsins og langtímaatvinnuleysi var mest í þeim hópi, en langtímaatvinnulausir eru þeir sem hafa verið á atvinnuleysisskrá í ár eða lengur. Virðulegi forseti. Ég stórefa að þær tölur sýni raunverulega stöðu þessa eldri hóps á vinnumarkaðnum. Fyrir því eru nokkrir ástæður. Ég hef rætt við fjölda kvenna og karla um sextugt og jafnvel yngri sem fá ekki vinnu þótt þau séu í fullu fjöri. Þess eru dæmi að fólk hafi sótt um, ég hef séð lista yfir umsóknir þar sem viðkomandi hafði sótt um 80 störf, hvaða störf sem er en ekki einu sinni verið boðaður í viðtal þótt hann hafi haft góða menntun og langa starfsreynslu. Það er líka þekkt til dæmis á Norðurlöndunum að langvarandi atvinnuleysi fylgja alls konar vandamál, heilsan bilar og félagsleg staða fólks versnar. Þegar fólk hefur misst heilsuna fer það á örorkubætur og það vekur athygli að öryrkjum 55–66 ára fjölgaði hér á landi um 20% á árunum 2009–2013 en Tryggingastofnun ríkisins hefur ekki haft bolmagn til að greina ástæðurnar fyrir því. Ekki er ólíklegt að ein af ástæðunum fyrir þeirri fjölgun sé langvarandi atvinnuleysi og svo eru líka margir á þessum aldri sem veigra sér við að láta skrá sig atvinnulausa. Þegar fólk í kringum sextugt er síðan dottið út af atvinnuleysisskrá er úr vöndu að ráða. Þeir sem eru í sambúð láta sér ef til vill duga einar tekjur til að lifa af og konur sem eru sendar heim af vinnumarkaði fara að sinna fjölskyldunni og jafnvel passa barnabörnin ef þær fá ekki aftur starf. Þeir sem ekki hafa þessa framfærslumöguleika þurfa að leita á náðir sveitarfélaganna en fram hefur komið að fjárhagsaðstoð þar hefur aukist mikið. Nú þegar rætt er um að hækka eftirlaunaaldurinn upp í 70 ár er nauðsynlegt að hugsa um þennan hóp. Á þessi hópur að fara á atvinnuleysisbætur eða segja sig til sveitar á meðan hann bíður eftir því að komast á eftirlaun eftir kannski tíu ár? Hefur samfélagið efni á því að fullfrískt fólk sitji heima með hendur í skauti? Hafa stjórnvöld hugað að þeim möguleika sem er til dæmis fyrir hendi á Norðurlöndunum en þar tíðkast svokölluð „førtidspensionering“ sem gerir fólki kleift að fara á eftirlaun fyrr en ella ef það stendur uppi atvinnulaust um sextugt?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ernu Indriðadóttur kærlega fyrir þessa umræðu. Hvað varðar þær spurningar sem er beint til mín - kannski ég fái aðeins að byrja á jákvæðu punktunum sem snúa að atvinnuþátttöku eldra fólks hér á Íslandi. Atvinnuþátttaka hér á landi er lægst meðal fólks á aldrinum 55–74 ára, um 65%. Við sáum að á árinu 2014 mældist atvinnuþátttaka meðal fólks á þessu aldursbili 67,2%. Þrátt fyrir þetta þá er atvinnuþátttaka eldra fólks, þ.e. 60 ára og eldri, er sú mesta sem gerist á Vesturlöndum. Það hefur sýnt sig í okkar samfélagi að við þurfum einfaldlega á því að halda að fólk sem er komið yfir sextugt sé virkt hér á vinnumarkaðnum þannig að aðstæður á Íslandi eru að einhverju leyti frábrugðnar því sem gerist í þeim löndum sem við berum okkur almennt saman við. Þetta held ég að sé líka ein af ástæðunum fyrir því að við mælumst tiltölulega há þegar kemur að efnahagslegri stöðu eldra fólks í samanburði við önnur lönd. Við höfum ýtt undir þátttöku eldra fólks á vinnumarkaði. Eitt skýrasta dæmið á undanförnum missirum er virk þátttaka hv. þingmanns og ráðherra Sigrúnar Magnúsdóttur, sem ég tel til mikillar fyrirmyndar þó að hún sé úr mínum flokki. Ég heyri það frá henni að fólki í kringum hana finnst það vera ákveðin fyrirmynd og skilaboð til annarra í samfélaginu um mikilvægi þess að nýta þá miklu þekkingu sem er til staðar hjá eldra fólki og oft mun meiri starfsorka en hjá okkur sem erum nokkrum tugum árum yngri en viðkomandi. Tölur sýna að skráð atvinnuleysi meðal miðaldra og eldra fólks er ekki meira en hjá öðrum aldurshópum hér á landi. En eins og hv. þingmaður benti á þá virðist vera, þegar fólk á annað borð missir vinnuna, erfiðara að komast aftur inn á vinnumarkaðinn. Eitt af því sem við sjáum líka er aukin krafa á vinnumarkaðnum varðandi það að fólk viðhaldi stöðugt starfsfærni sinni, en gögn starfsmenntasjóða sýna hins vegar fram á að upp úr fimmtugu dregur úr þátttöku fólks í sí- og endurmenntun. Það hefur líka komið fram í samanburði við aðrar þjóðir í hinu svokallaða „old ages index“ að það sem dregur okkur í rauninni niður í samanburði við aðrar þjóðir er menntun eða aðgengi eldra fólks að menntun og menntunartækifærum. Þetta virðist vera eitthvað sem við gætum hugað sérstaklega að. Ég líka tek undir að það er mikilvægt að fara yfir þessar tölur og greina hugsanlegar hindranir í tengslum við þátttöku eldra fólks á vinnumarkaðnum. Eitt er einfaldlega viðhorfið, eins og var nefnt hér, en við sjáum hins vegar líka í tölunum að viðhorfið hér virðist almennt mun jákvæðara gagnvart atvinnuþátttöku eldra fólks en í flestum öðrum samanburðarlöndum. Það sem þingmaðurinn kom inn á varðandi hækkun lífeyrisaldurs í 70 ár, þá er búið að vera að ræða hækkun lífeyristökualdursins í tveimur nefndum sem annars vegar hafa fjallað um endurskoðun almannatryggingakerfisins og hins vegar um endurskoðun lífeyrissjóðakerfisins. Það byggist einfaldlega á því að meðalævilengdin er sífellt að lengjast. Fólk er hraustara, það lifir lengur. Ég er að minnsta kosti þeirrar skoðunar að við eigum að sjálfsögðu að reyna að njóta krafta þessara einstaklinga sem allra lengst á vinnumarkaðnum. Við þurfum einfaldlega á því að halda. Hugsunin hefur verið sú að reyna með einhverjum hætti, en við teljum það skynsamlegt, að taka lífeyris hefjist við sama aldur í báðum lögbundnum lífeyriskerfum. Það hefur verið rætt um að hækka lífeyristökualdurinn í áföngum úr 67 ára aldri til 70 ára aldurs. Svo erum við jafnframt með önnur viðmið gagnvart opinberum starfsmönnum sem er líka mikilvægt að huga að hvernig við getum samræmt sem best. Víða á Norðurlöndunum hefur verið tekið upp kerfi þar sem tekið er jafnt og þétt tillit til þróunar svokallaðra ólifaðrar meðalævi. Ævilíkur þeirrar sem stendur hér er þá önnur en þeirra sem eru tíu árum eldri og yrði þá tekið tillit til hvenær fólk hæfi lífeyristöku. Það sem við sjáum er aukin áhersla á að hvetja fólk til að vinna lengur og að lífeyrisaldur sé sveigjanlegur. Menn hafa hins vegar verið að fara til baka frá hugmyndum sem kallaðar voru „førtidspension“ og frekar lagt áherslu á aukinn sveigjanleika varðandi starfsgetu samhliða hækkun lífeyristökualdursins. Það sem ég vil líka leggja áherslu á og er með á minni þingmálaskrá snýr einmitt að þessum viðhorfum og að tryggja að ekki sé verið að mismuna fólki, m.a. á grundvelli aldurs. Það hefur sýnt sig að í nánast öllum öðrum Evrópuríkjum en okkar hefur verið innleitt bann við mismunun, þar á meðal á grundvelli aldurs. Algengasti þátturinn þar sem er verið að mismuna fólki í Evrópu er vegna aldurs. Aðrir þættir sem er kannski rætt meira um, eins og fötlun eða kynhneigð, eru óalgengari. Algengustu málin sem koma upp er mismunun vegna aldurs. Við verðum náttúrlega öll á endanum gömul. [[Gripið fram í: Ef guð lofar.]]- Ef guð lofar, ef við lifum lengi þá verðum við gömul. Þar af leiðandi getum við staðið frammi fyrir því að verða fyrir mismunun á grundvelli [[Forseti hringir.]]aldurs. Ég hef lagt áherslu á að auðvelda fólki að vinna lengur með auknum sveigjanleika, að við getum notað úrræðin til þess að styrkja heilsu fólks, auk þess að leggja [[Forseti hringir.]]meiri áherslu á sí- og endurmenntun svo við hættum ekki að afla okkar aukinnar þekkingar og að samfélagið horfi áfram til [[Forseti hringir.]]þess hversu mikilvægir aldraðir eru.
Frú forseti. Ég vona að ég fái líka að setjast að hér í ræðustól. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Ernu Indriðadóttur fyrir þessa mjög svo mikilvægu umræðu. Ég held að það sé einmitt mjög mikilvægt að við tökum þá umræðu í þinginu núna því að líkt og fram kom í máli hæstv. ráðherra eru nefndir í gangi sem eru að ræða um hækkun á lífeyrisaldri. En eins og hv. þm. Erna Indriðadóttir benti á eru rosalega margir fletir á því og þess vegna er mjög mikilvægt að við tökum ítarlega og góða umræðu um það í þingsal. Breyting á aldurssamsetningu þjóðarinnar kallar að mínu mati á viðhorfsbreytingu á vinnumarkaði. Hlutfall eldra fólks er að aukast í samfélaginu og það eru alltaf fleiri og fleiri aldraðir sem búa við góða heilsu og getuna og viljann til þess að vera lengur á vinnumarkaði. Svo er það hin hliðin að það er hópur fólks á vinnumarkaði þar sem nýgengi örorku er mjög hátt og er þá oft sérstaklega vísað til kvenna sem eru komnar yfir 55 ára og þurfa hreinlega að hætta að starfa vegna slits og álags í vinnu. Þetta eru atriði sem mér finnst mjög mikilvægt að við tökum öll í samræmi. Við getum ekki bara breytt lagabókstafnum um lífeyristökualdurinn heldur verðum við að skoða samfélagið í heild og hvaða áhrif þetta hefur og hvort það sé hreinlega gerlegt. Þótt eitthvert tryggingafræðilegt mat segi okkur að við verðum að hækka aldurinn til þess að fá bótakerfið til að ganga upp verðum við líka alltaf að hugsa um samfélagið og hvaða áhrif [[Forseti hringir.]]þetta hefur inn í samfélagslegu dínamíkina.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka kærlega fyrir þessa mikilvægu umræðu. Ég vil taka upp þráðinn hjá hv. þingmanni sem talaði hérna áður því að það er mjög mikilvægt að við ræðum svona mál alltaf dálítið heildstætt. Við höfum tilhneigingu til þess þegar kemur að velferðarmálunum að ræða einstakar breytingar eða einstök frumvörp og einblína á mjög sérstök atriði sem eru hluti af stærri heild og kannski orðin mjög tæknileg. Atvinnuþátttaka aldraðra er hluti af atvinnuþátttöku, af atvinnulífinu. Það er mikilvægt að við tölum ekki um atvinnuþátttöku aldraðra án þess að taka tillit til atvinnulífsins alls. Hluti af því að hafa mjög sterka atvinnuþátttöku þeirra sem eldri eru er að það minnkar að einhverju leyti hreyfinguna og möguleikann á nýgengi. Eins og tölurnar sýna núna er því miður talsvert erfiðara um atvinnu hjá yngstu aldurshópunum. Þar erum við farin að banka upp á svipað „trend“ og við höfum séð hjá Evrópuþjóðum þar sem aldurshópurinn 18–25 býr við helmingi meira atvinnuleysi en aðrir. Ég vildi benda á þetta vegna þess að ég held að lausnin í báðar áttir sé ekki endilega að festa atvinnuþátttöku aldraðra við ákveðið ár og segja fram til sjötugs eða hvað, heldur akkúrat að auka sveigjanleika þannig að aldraðir geti tekið þátt í atvinnulífinu en ekkert endilega í fullu starfi, ekkert endilega í hálfu starfi, þess vegna í 15% starfi og ekkert endilega bara til sjötugs heldur kannski til 77 ára aldurs. Ég held að við höfum öðlast meiri og betri getu til þess að einstaklingsmiða hluti og réttindi. Við eigum endilega að horfa í þá áttina. [[Forseti hringir.]]Kannski getum við notað kerfi eins og tryggingagjaldið, sem við notum til að stýra atvinnumarkaði, eins og í gegnum Fæðingarorlofssjóð og VIRK, [[Forseti hringir.]]í þessum tilgangi.
Virðulegi forseti. Þegar ég sá þessa umræðu, sem hv. þm. Erna Indriðadóttir hóf, þá datt mér í hug járnkanslarinn Otto von Bismarck sem ákvað árið 1889 að almannatryggingar skyldu miðast við 70 ár. Allar götur frá 1889, í 126 ár, hefur öldrun miðast við töluna sem Bismarck ákvað án þess að hafa nokkra læknisfræðilegar forsendur fyrir því. Í dag er ástandið þannig að þeir sem verða sjötugir geta vænst þess að lifa í 14,5–16,7 ár eftir kyni. Þeir sem verða sextugir geta vænst þess að lifa í 22–25 ár eftir kyni. Það að afskrifa þennan hóp af vinnumarkaði er býsna illa farið með ágætisauðlind sem er vinnuafl fólks. Vinnan er í langflestum tilfellum sú birtingarmynd sjálfsmyndar sem fólk þarf að búa við og það að afskrifa fólk á þessum aldri, á mínum aldri, er býsna harkaleg ráðstöfun. Ég tel að þeir sem hafa aflað sér þekkingar, reynslu og ýmissar aðlögunar á býsna löngum starfsaldri og verða sextugir séu ágætisstarfskraftur. Ég verð líka að láta þess getið hér í ræðustól að mér finnst illa farið með kollega mína, þingmenn, því að þeir eru taldir til alls ónýtir eftir að þingsetu lýkur. Ég tel að þessi umræða sé býsna mikilvæg en hún er allt of stutt. Það eru ýmsar starfsstéttir sem geta lagt mikið af mörkum. Mér detta nú í hug kollegar mínir, háskólakennarar, sem eru skyldaðir til að láta af kennslu sjötugir. Þeir hafa gífurlega þekkingu sem er allt of dýrt að leggja frá sér. Virðulegi forseti. Ég hef lokið máli mínu, en óska þess að þetta mál verði hugsað hér á þingi oftar.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka fyrir umræðuna og hv. þingmanni fyrir að vekja athygli á þessu mjög svo mikilvæga og áhugaverða máli. Mér finnst oft mjög sorglegt að sjá hvernig komið er fram við eldra fólk. Því virðist stundum vera sagt upp af því að það er komið nálægt eftirlaunaaldri. Því er ekki einu sinni sýnd sú lágmarkskurteisi að bíða í tvö, þrjú ár eftir því að það komist á eftirlaunaaldur, eins og gerðist t.d. með hv. skúringarkonur í Stjórnarráðinu hérna um árið. Þeim var sagt upp þrátt fyrir að þær ættu bara nokkur ár eftir í eftirlaunaaldur. Annars staðar, í hinum siðmenntaða heimi í Evrópu, er einfaldlega beðið eftir slíku. Ef það eru þrjú, fimm, sex ár í að viðkomandi komist á eftirlaun er fólki sýnd sú kurteisi að fá að halda áfram að vinna fram að því. Það virðist ekki vera við lýði hér. Ég held að þetta sé fyrst og fremst spurning um viðhorf. Það er líka annað sem maður sér þegar maður ferðast um Evrópulönd svo sem Þýskaland og Frakkland, að þar er hátt hlutfall eldra fólks í þjónustustörfum, á kassa í verslunum og því um líkt. Hér virðist þetta vera unglingastarf. Það er kannski fyrst og fremst vegna þess að unglingar sætta sig við lægri laun og þurfa heldur ekki að framfleyta heilli fjölskyldu. Þetta er bara spurning um hvernig vinnumarkaðurinn á Íslandi er. Af hverju erum við komin á það stig að ráða frekar unglinga í vinnu? Það er auðvitað bara gott og blessað, en þetta er vinna. Mér finnst alla vega að svona vinna eigi fyrst og fremst að vera fyrir fólk sem þarf að framfleyta sér. Þótt unglingar þurfi vissulega stundum að taka þátt á vinnumarkaðnum er þetta spurning um forgangsröðun og virðingu við fólk sem þarf á vinnunni að halda.
Herra forseti. Hv. þm. Erna Indriðadóttir á þakkir skyldar fyrir að hafa tekið þetta mál hér upp og sömuleiðis fyrir þá alúð sem hún hefur lagt þessum málaflokki með því að halda úti merku vefriti, Lifðu núna, sem helgar sig eingöngu málefnum eldra fólks. Staðreyndin er sú að eldra fólk er afskipt. Það er sjaldgæft að málefni þess séu tekin til umræðu hér á hinu háa Alþingi. Á vinnumarkaði er það líka afskipt. Þær tölur sem komu hér fram í máli hv. framsögumanns um að atvinnuleysi 60+ væri 26% verða ekki til af sjálfu sér. Staðreyndin er sú að á Íslandi skortir fyrirtæki á almennum markaði samfélagslega ábyrgð og það á því miður líka við meðal opinberra fyrirtækja, bæði bankastofnana sem ríkið á stóran hlut í og Ríkisútvarpsins. Svo virðist sem fólki sem er farið að halla í og yfir sextugt sé skipulega rutt út af vinnumarkaði. Til skamms tíma var staðan þannig í bönkunum að hver einasta kona sem vann þar og var farin að halla í sextugt fékk skjálfta í hnén þegar nálguðust mánaðamót. Bankarnir virtust um tíma vera skipulega að koma frá sér konum sem höfðu jafnvel unnið þar áratugum saman og skipta þeim út. Ég tel að það sé lágmark að fyrirtæki sem hið opinbera á einhvern hlut í taki upp eigendastefnu sem markast af samfélagslegri ábyrgð þar sem fyrirtækið stendur með þeim sem hafa staðið með fyrirtækinu. Í þessu efni, herra forseti, þá hryggir það mig að þurfa að segja að ég tel að Alþingi Íslendinga hafi ekki gengið á undan með góðu fordæmi í þessum efnum. Það er hægt að gera þetta með ýmsum hætti. Eitt af því er þingmál sem ég hef lagt fram um það að þegar kemur að því að lækka tryggingagjald þá verði það gert aldurstengt [[Forseti hringir.]]þannig að kostnaður fyrirtækja vegna starfsmanna sem eru 60+ verði minni en annarra. Í því felst fjárhagslegur hvati.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ernu Indriðadóttur fyrir að bera þetta mál hingað inn. Undanfarin ár hefur einn stærsti hópurinn sem hefur verið langtímaatvinnulaus, eins og rétt kom fram hjá hv. þingmanni, verið 55 ára og eldri. Sá sem hér stendur er á móti sóun í hverri mynd sem hún birtist. Ég lít þannig á að með því að við viðhöldum nokkurri æskudýrkun erum við að kasta á glæ reynslu og þekkingu sem fólk hefur safnað sér upp í áranna rás. Ég tel reyndar að á þeim hópi sem nú gengur atvinnulaus, sérstaklega þeim sem er langtímaatvinnulaus, þurfi frekari greiningu, t.d. á menntunarstigi o.s.frv., til að hægt sé að grípa til sérstakra ráðstafana hvað þetta varðar. Ég tel reyndar að í þessu máli sé sérstaks átaks þörf og tel að slíkt átak eigi að vera leitt af ríkinu, ríkisstofnunum og sveitarfélögum. Ég segi aftur að við höfum ekki efni á því að kasta á glæ þekkingu þeirrar kynslóðar. Fyrir utan það náttúrlega, eins og fram hefur komið hér, að þetta er samviskusamt fólk upp til hópa og vel fært. Annað er hitt að við þurfum að sjálfsögðu líka að gæta að meiri endurmenntun fyrir þann hóp. Rétt er að taka fram að nú þegar rætt er um í nefnd á vegum félags- og húsnæðismálaráðherra hækkun ellilífeyrisaldurs hafa þær hugmyndir einnig verið á kreiki að ellilífeyrisaldur geti farið allt upp í 75 ár en hann verði jafnframt sveigjanlegur þannig að hugsanlega geti menn farið á eftirlaun 65 ára [[Forseti hringir.]]en þá með ögn skertum réttindum. Allt þetta þurfum við að taka til athugunar vegna þess að þessi hópur er allt of mikilvægur og verðmætur fyrir okkur til að geta verið án krafta hans.
Herra forseti. Stór hluti fólks sem komið er á sjötugsaldurinn er í raun í dag kornungt fólk. Við lifum lengur og við erum ung lengur. Það eru ákveðnir fordómar samt í samfélaginu sem tengjast þessum aldurshópi sem fær til dæmis ótrúlega litla umfjöllun í fjölmiðlum og litla athygli. Á margan hátt er hópurinn ósýnilegur en hann er gríðarstór. Í honum eru tugir þúsunda á Íslandi og hann fer stækkandi án þess þó að verða meira sýnilegur. Fólk á aldrinum 60+ á oft erfitt með að fá vinnu, og það á ekki síst við um konur, sem veldur því að fólk þorir ekki að breyta. Það þorir ekki að flytja og þorir ekki að segja upp atvinnu sem það er kannski ekkert sérstaklega sátt við. Það býr því við ákveðna fjötra. Fólk veigrar sér við að flytja á milli staða vegna þess að það hefur fengið einhverja viðurkenningu á staðnum sem það er á en fær kannski stimpil vegna aldurs þegar það kemur á nýjan stað. Það er með ólíkindum hvað atvinnulífið metur lítið þekkingu og reynslu þeirra sem eldri eru. Hugmyndir um sveigjanlegan eftirlaunaaldur eru mjög spennandi. Er það ekki í raun galið að alltaf sé horft á lífaldur þegar við ættum að horfa á heilsu, áhuga og getu til atvinnuþátttöku? Er það ekki í raun galið að fullfrískt fólk sé hrakið af vinnumarkaði sökum aldurs? Ég hef setið í velferðarnefnd síðan ég kom til starfa á þinginu og þar hafa málefni aldraðra verið til umfjöllunar. Það hefur komið skýrt fram að gríðarlega mikilvægt er fyrir fólk á efri árum að fá tækifæri til þess að vera virkt í samfélaginu og hreyfing er þar grundvallarþáttur. Fólk getur hægt verulega [[Forseti hringir.]]á öldrunarferlinu með því að hreyfa sig reglulega. Það er gott fyrir heilann og kroppinn og það er gott fyrir samfélagið allt. Að vera þátttakandi í atvinnulífinu hlýtur að virka á svipaðan hátt og hreyfing.
Virðulegi forseti. Ég vil eins og aðrir byrja á því að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu sem er mjög þörf og nauðsynleg í samfélaginu í dag. Eins og kom fram í máli hv. þm. Ingibjargar Þórðardóttur er þemað hjá okkur í velferðarnefndinni málefni eldri borgara. Það er gríðarlega spennandi og skemmtilegt verkefni að ræða þau mál og líka mjög nauðsynlegt. Ég tel að eitt af því sem þurfi að gerast á Íslandi sé að það verði hugarfarsbreyting gagnvart eldra fólki. Hér áður fyrr var fólk talið gamalt þegar það var orðið 50 ára, en hlutirnir hafa breyst gríðarlega á síðustu árum. Við fengum til dæmis kynningu á því í gær í velferðarnefnd að sú heilsuefling sem á sér stað hjá eldra fólki gerir það verkum að það er sprækara langt fram eftir. Það er líka vinna í gangi í þinginu og í nefndum um að auka sveigjanleika við starfslok, sem er gríðarlega mikilvægt eins og hefur verið komið inn á, og gefa þeim kost á því sem eru sprækir og heilsuhraustir að starfa áfram. Á sama tíma megum við ekki gleyma þeim hópi sem getur það ekki, því að það er náttúrlega stór hópur á Íslandi sem er slitinn og illa farinn af mikilli vinnu mjög snemma. Það er hópur sem við verðum líka að hugsa um. Ég tel að lykilatriðið fyrir okkur öll sé sú hugarfarsbreyting að eldra fólk sé bráðnauðsynlegt á vinnumarkaði og ekki síst þegar maður fer að horfa á alla þessa uppbyggingu sem er fram undan - [[Gripið fram í.]]já, á þinginu líka - því að þá vantar fólk til starfa. Eldra fólk býr yfir gríðarlegri starfsreynslu og þekkingu sem fyrirtæki mega ekki missa. Það var gerð könnun á veikindaleyfi fólks í fyrirtækjum fyrir nokkrum árum síðan og í ljós kom að eldra fólk í fyrirtækinu var nánast aldrei veikt á meðan það yngra var mjög oft veikt. Við verðum því að halda í þennan mannauð, eins og komið hefur fram.
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að við þessa umræðu þá fyllist ég skelfingu því það er nú þannig að á næsta ári þá öðlast ég þann rétt að verða eldri borgari, [[Gripið fram í: Enginn sér það.]]verð 67 ára gömul. Mér þykir eiginlega með ólíkindum, virðulegi forseti, að allt frá því að Bismarck ákvað það, 1894 held ég að það hafi verið, að við þann aldur yrði maður gamall og þreyttur og það ætti að setja mann til hliðar, sé það enn þá við lýði. Ég held að fyrst og síðast í allri þessari umræðu þurfi að velta því fyrir sér hvort 67 ára gamalt fólk sé orðið eldri borgarar og það þurfi að setja það til hliðar eða jafnvel um sextugt. Það mætti hugsa um þann hóp sem nær jafnvel níræðis- og tíræðisaldri í ákveðnum hólfum, t.d. 60–70, 70–80, 80–90. En fyrst og síðast þarf að horfa til þess að leyfa fólki að hafa val um hvort það vill halda áfram að vinna eða ekki og draga úr þeim mörkum sem eru sett. Ef maður starfar hjá ríkinu hættir maður sjötugur. Þú getur farið á 95 ára reglu um sextugt ef sameiginlegur starfsaldur og lífaldur er fyrir hendi. Gefum fólkinu val, horfum til þess að nýta reynslu og þekkingu allra á öllum aldri til þess að koma að því að byggja upp það samfélag sem við viljum og margir kalla eftir samfélagslegri ábyrgð. Val fólks til þess að halda áfram að vinna, val fólks til þess að velja sér tíma til að fara á eftirlaun sé á þess höndum en ekki rígbundið lögum á vinnumarkaði eða viðhorfi einstaka atvinnurekanda og þar á meðal ríkisins. Ég legg til að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir því hið fyrsta að ljúka því verkefni sem er í gangi og koma á sveigjanlegum lífeyrisaldri þannig að fólk á mínum aldri hafi val.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir að hafa tekið þessa umræðu við þá sem hér stendur og fyrir skýr svör. Ég þakka líka öllum þeim sem tóku til máls í umræðunni. Það er ánægjulegt að verið sé að skoða þessi mál í þinginu og nefndir að störfum. Mér finnst líka gleðilegt að heyra að ráðherra telur að auka megi sveigjanleika við starfslok og bæta endurmenntun þeirra sem eldri eru. Sveigjanleiki og val er nokkuð sem allir eru sammála um að eigi að vera fyrir þá sem eru að eldast á vinnumarkaðnum. Ég fagna því sérstaklega að ráðherra ætlar að beita sér fyrir því að tryggja að fólki sé ekki mismunað vegna aldurs. Menn hafa rætt það hér að horfa þurfi heildstætt á þetta mál og ég er algjörlega sammála því. En sú skoðun sem kemur stundum fram að ekki megi taka vinnu frá yngra fólki, ég veit ekki alveg hvort hún sé endilega alveg rökrétt vegna þess að ef fram heldur sem horfir, að eldra fólki muni fjölga svona mikið í þjóðfélaginu, þá eru skýrslur sem sýna það að nú eru fimm til sex manns á bak við hvern eftirlaunamann en verða tveir árið 2050. Það þýðir að unga fólkið sem er að vinna þarf þá að borga stöðugt meiri skatta, nema þetta verði leyst eins og margar Evrópuþjóðir hafa gert með innflytjendum, að þeir komi hingað og vinni störfin sem þarf að vinna og greiði skatta til ríkisins. Það þarf að horfa heildstætt á það líka, ég er svo sannarlega sammála því. Ég tel að þær tölur sem fyrir liggja um atvinnuþátttöku og atvinnuleysi segi alls ekki alla söguna um stöðu þessa hóps og brýnt sé að skoða málið betur og það þurfi jafnvel að fara í sérstakt átak til að [[Forseti hringir.]]koma til móts við það fólk. Svo tek ég undir með hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni hér að lokum að við höfum bara alls ekki efni á þeirri sóun sem felst í því að nýta ekki krafta og þekkingu þeirra sem eldri eru.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir umræðuna. Ég tek líka undir þau orð að það væri þvílík sóun að nýta ekki krafta eldra fólks eins og yngra fólks. Það sem hefur skilað okkur áfram er hin mikla atvinnuþátttaka á íslenskum vinnumarkaði þar sem bæði konur og karlar, ungir sem aldnir fá störf. Það er ástæðan fyrir því, eins og ég fór í gegnum, að atvinnuþátttaka þeirra sem eru 60 ára og eldri hér á landi er sú mesta sem um getur á Vesturlöndum. Það er eitthvað sem er virkilega dýrmætt fyrir íslenskt samfélag og við eigum að halda í með öllum mögulegum ráðum. Ég vil líka ítreka að tölur sýna að skráð atvinnuleysi meðal miðaldra og eldra fólks er ekki meira en hjá öðrum aldurshópum hér á landi og sveiflur hvað varðar skráð atvinnuleysi eru minni milli árstíða hjá þeim sem eru eldri en annarra hópa sem skráðir eru án atvinnu. En eins og kom líka fram í mínu máli þá er það hins vegar svo að þegar fólk sem komið er vel yfir miðjan aldur missir vinnuna þá virðist það eiga erfiðara með að fá vinnu aftur. Það er eitt af því sem við þurfum að huga sérstaklega að. Ég ítreka mikilvægi þess að við innleiðum löggjöf sem tekur á mismunun á vinnumarkaðnum. Það er hluti af þeirri tillögu sem liggur fyrir varðandi mótun nýrrar vinnumarkaðsstefnu. Það er mikilvægt að tryggja að eldra fólk hafi möguleika á því að viðhalda starfsfærni sinni eins og allir aðrir sem eru á vinnumarkaðnum og eitt af því sem við þurfum sérstaklega að benda á hvað varðar starfsmenntasjóðina er að fólk haldi áfram að viðhalda starfsfærni sinni alla ævi. Það er jákvætt þegar fólk sækir sér menntun en í samanburði við önnur lönd mætti það vera jafnvel meira en er nú þegar. Síðan eru það þessar stóru ákvarðanir sem við erum að ræða hér og höfum verið að ræða töluvert í þinginu og nefndum sem hafa verið [[Forseti hringir.]]starfandi sem snúa að breytingum á lífeyristökualdrinum. Við þurfum náttúrlega að horfa bæði á almenna vinnumarkaðinn og opinbera vinnumarkaðinn því að þar eru [[Forseti hringir.]]menn ekki endilega að tala um 70 eða 75 ára þegar kemur að opinberum starfsmönnum. Í mínum huga er lykilatriðið að samræma þetta svo [[Forseti hringir.]]að við sóum ekki hinum mikilvægu starfskröftum þeirra sem eru 60 ára og eldri.
Hæstv. forseti. Þann 24. janúar birtist eftirfarandi á vef Stjórnarráðsins, með leyfi forseta: „Heilbrigðisráðherra hefur samþykkt stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020. Á grundvelli hennar verða skilgreind mælanleg markmið og sett fram áætlun um aðgerðir til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt.“ Síðan eru tilgreind yfirmarkmið stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020: Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa. Hæstv. forseti. Er til of mikils mælst að ætlast til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra verði viðstaddur þessa umræðu eins og margoft hefur verið óskað eftir? Það var gert í síðustu viku þegar þetta þingmál var til umfjöllunar, hann er ekki á staðnum og ég krefst þess að þessi umræða hefjist ekki nema að viðstöddum hæstv. heilbrigðisráðherra í salnum.
Forseti mun gera ráðstafanir til að kanna viðveru hæstv. heilbrigðisráðherra.
Virðulegur forseti. Ég tek eindregið undir þær ábendingar sem koma hér fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Það gengur ekki að haldið sé áfram umræðu um svo umdeilt mál sem hér er undir og virðist ekki einu sinni njóta stuðnings meiri hluta þingsins. Hér hafa framsóknarmenn hver á fætur öðrum lýst því yfir, þó að þeir hafi ekki gert það í þessari lotu enn þá en munu væntanlega gera það, að þeir séu ósammála þessari nálgun. Hv. þm. Frosti Sigurjónsson hefur ítrekað skrifað um það, bæði á Facebook-síðum sínum og annars staðar, að hann sé andsnúinn þessu máli enda er það engan veginn í samræmi við samþykkta heilbrigðisstefnu Íslands, að ég tali ekki um ábendingar á alþjóðavettvangi sem við höfum gert að okkar, alþjóðaskuldbindingar og svo framvegis. Forseti. Það gengur ekki annað en að hæstv. heilbrigðisráðherra taki þátt í þeirri umræðu sem hér er lagt upp í og ég legg til [[Forseti hringir.]]að við látum þessa umræðu duga fyrir matarhlé og freistum þess að ná heilbrigðisráðherra í hús áður en lengra verður haldið.
Virðulegur forseti. Þetta er undarleg forgangsröðun hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni á þessum degi þegar lögreglumenn standa og mótmæla stöðu lögreglunnar fyrir utan þinghúsið og margvísleg alvarleg mál þarf að taka á dagskrána, að þá sé brennivín í búðir áfram í fullum forgangi í þinginu. Ég hélt að ræða ætti forgangsmál af hálfu heilbrigðisráðherra í dag, um staðgöngumæðrun, en það er greinilega fullur ásetningur heilbrigðisráðherra og Sjálfstæðisflokksins að brennivín í búðir sé í fullum forgangi á dagskránni. Þess vegna sjáum við ekki staðgöngumæðrunina, stjórnarfrumvarp sem alla jafna nyti forgangs hér sem 1. mál á dagskrá. Ég held hins vegar að þótt það sé auðvitað heimilt fyrir heilbrigðisráðherrann að hafa brennivín í búðir sem sérstakt forgangsmál í þinginu verði að gera þá kröfu með hv. þm. Ögmundi Jónassyni að heilbrigðisráðherrann sé viðstaddur umræðu um það heilbrigðismál sem klárlega er á ferðinni. Sama hvort menn eru með því að selja brennivín í búðum eða á móti því [[Forseti hringir.]]held ég að allir séu sammála um að það er mikilvægt lýðheilsumál og eðlilegt að ráðherrann taki þátt í umræðunni, ekki aðeins í útvarpssal heldur líka hér.
Þeim skilaboðum hefur verið komið til hæstv. heilbrigðisráðherra að nærveru hans sé óskað í þingsal.
Herra forseti. Ég tek undir þær óskir að fá hæstv. heilbrigðisráðherra hingað til að fylgjast með þessari umræðu. Eins og komið hefur fram er í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar lögð mikil áhersla á að lýðheilsu- og forvarnastarf sé forgangsverkefni. Það er líka öllum ljóst að áfengissjúkdómar flokkast undir heilbrigðismál. Það var ágætt viðtal við Kára Stefánsson lækni í morgunútvarpinu á RÚV í morgun þar sem kom vel fram að það aukna aðgengi sem verið er að boða í þessu frumvarpi mun leiða til aukinnar áfengisneyslu með þeim afleiðingum að tíðni áfengissjúkdóma eykst. Mér finnst það sjálfsagður hlutur, þar sem verið er að tala um afleiðingar sem varða heilbrigðiskerfið okkar, að hæstv. heilbrigðisráðherra komi og sýni þessu máli [[Forseti hringir.]]þá virðingu að vera viðstaddur umræðuna.
Hæstv. forseti. Ég vitnaði í orð sem birt voru á vef Stjórnarráðsins í janúar 2014 og höfð eftir heilbrigðisráðherra landsins. Ég vil taka hæstv. heilbrigðisráðherra alvarlega, en mér leikur líka forvitni á að vita hvort hæstv. heilbrigðisráðherra taki sjálfan sig alvarlega og hvað hann meinar með þeim orðum sem ég vitnaði hér til um áfengisstefnuna og hvort þau rími við það frumvarp sem er til umfjöllunar í þinginu. Ég þakka hæstv. forseta fyrir að gera ráðstafanir til að fá hæstv. heilbrigðisráðherra til að koma hingað til umræðunnar. Vandinn er sá að þessu var líka heitið síðast þegar við ræddum málið, í síðustu viku, en hann skellti skollaeyrum við og hafði óskir okkar að engu. [[Forseti hringir.]]Mér finnst að Alþingi geti ekki látið koma svona fram við sig. Þetta er heilbrigðisráðherra landsins og við erum að ræða hér mjög brýnt heilbrigðismál.
Hæstv. forseti. Það er ágætt að búið sé að koma boðum til hæstv. heilbrigðisráðherra um að hans sé óskað við þessa umræðu, svo langt sem það nær. Ég tek undir að það er gríðarlega mikilvægt að hæstv. ráðherra sé hér, hlusti á umræðuna og taki helst þátt í henni eftir atvikum, því að líkt og hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á hefur hæstv. ráðherra sett fram ákveðna stefnu í áfengismálum. Hann hefur oft talað þannig úr þessum ræðustól eins og honum sé annt um lýðheilsumál, og meginþunginn í röksemdafærslu þeirra hv. þingmanna sem tekið hafa þátt í umræðunni hér snýst um lýðheilsumál, um mál sem eru á verkefnasviði hæstv. ráðherra. Þess vegna tek ég undir [[Forseti hringir.]]tillögu hv. þm. Svandísar Svavarsdóttur; tökum matarhlé núna og sjáum hvort ráðherrann verður þá ekki kominn þegar við erum búin í mat.
Herra forseti. Enn einn dagurinn sem við ætlum að ræða forgangsmál sjálfstæðismanna. Gott og vel, það er í sjálfu sér allt í lagi þannig að þá hlýtur líka að teljast í lagi að sá sem fer fyrir málaflokki sem þarf að taka við afleiðingum þess sem þetta getur haft og lýst er ágætlega í frumvarpinu sé viðstaddur þessa umræðu, a.m.k. að einhverju leyti. Það var kallað eftir honum síðast þegar þetta mál var rætt. Hann varð ekki við því þá. Mér finnst eðlilegt að hann geri það að einhverju leyti þótt hann þurfi ekki endilega að vera viðstaddur alla umræðuna, en hér hafa verið færð fram rök fyrir því hvers vegna hans er óskað. Það á að beina til hans spurningum sem skiptir máli fyrir mann í hans stöðu sem heilbrigðisráðherra þessa lands. Ég tek undir það að sjálfsögðu að við frestum fundi og tökum vonandi hádegishléið í að sjá til þess [[Forseti hringir.]]að ráðherra komi hér í hús.
Virðulegur forseti. Þegar rýnt er í ýmiss konar stefnuskjöl ríkisstjórnarinnar ætti að vera þar í fylkingarbrjósti samstarfsyfirlýsing ríkisstjórnarflokkanna þar sem áhersla er lögð á lýðheilsumál. Síðan ber svo við að hæstv. fjármálaráðherra talar sérstaklega um mikilvægi þess að koma áfengi í almennar verslanir undir dagskrárliðnum stefnuræða forsætisráðherra. Hann gerir það væntanlega sem leiðtogi Sjálfstæðisflokksins og þar með er það mál orðið sérstakt baráttumál Sjálfstæðisflokksins í samstarfi við Framsóknarflokkinn og þá væntanlega ekki hefðbundið þingmannamál, sem hér eru allmörg og fá mismunandi afdrif eins og við þekkjum, heldur er þetta orðið mál sem hæstv. fjármálaráðherra sjálfur, Bjarni Benediktsson, setur í spíss í málafylgju sinni. [[Forseti hringir.]]Þess vegna er nauðsynlegt að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hér og geri grein fyrir afstöðu sinni og ráðuneytis síns [[Forseti hringir.]]til svo stórs máls sem varðar lýðheilsu í landinu.
Herra forseti. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur óskað eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra. Hæstv. forseti hefur upplýst að boð hafi verið send til ráðherrans og jafnframt hefur hann síðar staðfest að ráðherrann hafi fengið boðin. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. forseta hvort hann hafi með þeim boðum líka fengið upplýsingar um hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hyggst verða við þessum óskum. Ég tel að hv. þm. Vilhjálmur Árnason hafi fullan rétt til þess að leggja fram þau mál sem hann telur brýnust hverju sinni. Ég hef ekkert á móti því að ræða þetta mál. Hins vegar tel ég mikilvægt að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hér og skýri ákveðin sjónarmið sem hann hefur í málinu. 24. janúar í fyrra gaf hann út áfengis- og vímuvarnastefnu. Markmið númer eitt er að takmarka aðgengi að áfengi. Við þurfum þess vegna að heyra það hjá hæstv. ráðherra hvort það markmið samrýmist þessu frumvarpi vegna þess að sú afstaða hlýtur að vera mikilvægt innlegg í málið.
Virðulegi forseti. Ég er venjulega ekkert endilega þeirrar skoðunar að hæstv. ráðherra eigi að vera viðstaddur öll mál sem hann varða, en ég verð að segja að þetta mál tel ég vera mikilvægara fyrir umræðuna en fólk áttar sig á. Hér takast á sjónarmið sem snúast ekki einfaldlega um það hvort þetta er góð hugmynd eða slæm, í þessu máli tökumst við meðal annars á um gildismat. Mér þætti mjög áhugavert að hafa hæstv. ráðherra hér, sér í lagi vegna þess hv. flokks sem hann er í og auðvitað vegna málaflokksins. Ég óska einnig eftir því að hæstv. ráðherra komi hingað og ræði við okkur, ekkert endilega vegna þess að honum beri einhver sérstök skylda til þess heldur bara vegna þess að það væri mjög áhugavert fyrir okkur öll og ég held hann sjálfan.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka fyrir umræðuna og athyglina sem þetta mál vekur. Það sýnir að þingmönnum finnst málið mikilvægt og að taka þessa umræðu. Hæstv. heilbrigðisráðherra sat töluvert undir umræðunni þegar málið var rætt á síðasta þingi. Ég vil upplýsa að málið hefur lítið breyst síðan þá og umræðan hefur ekkert breyst heldur þannig að hæstv. ráðherra hefur verið viðstaddur þetta. Hér hefur verið komið inn á yfirstandandi verkföll þannig að ég veit ekki hvort hann er að sinna þeim núna og tel brýnna að hann sé að því. Varðandi dagskrá þingsins vil ég bara bera það upp hvort það sé ekki rétt skilið hjá mér að hún sé ákveðin af forseta þingsins í samstarfi við forsætisnefnd og þingflokksformenn. Það er fyrirkomulagið sem er sett þannig að ef þetta mál væri ekki á dagskrá núna væru önnur þingmannamál á dagskránni, jafn mikilvæg. Ég vil benda á að aðrir dagskrárliðir til að ræða mál sem eru uppi í þjóðfélaginu fara fyrr fram, eins og sérstök umræða og fyrirspurnir [[Forseti hringir.]]til ráðherra sem hafa verið hér fyrr á dagskrá.
Herra forseti. Þótt fram hafi komið hjá hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi setið drjúga stund undir umræðunni í fyrra minnist ég þess ekki að hæstv. ráðherra hafi nokkru sinni gefið upp skoðun á því hvernig þetta frumvarp samrýmist hans eigin áfengis- og vímuvarnastefnu. Það er mikilvægt fyrir okkur að sá sem er æðstur framkvæmdarvaldsins á þessu sviði gefi okkur það álit sem hann hefur væntanlega og byggir á áliti sinna sérfræðinga. Það er gagn í málinu. Ég á erfitt með að trúa því að hæstv. heilbrigðisráðherra, sem er kjarkmenni eins og hann hefur oft sýnt, skuli vera á flótta undan því að gefa upp afstöðu sína. Það er skylda hans að veita forustu í öllum þeim málum sem varða heilbrigðismál landsmönnum til heilla. Nú liggur fyrir opinber stefna frá honum um að takmarka eigi aðgengi að áfengi og við þurfum þess vegna að fá að vita afstöðu hæstv. ráðherra. Það er erfitt að halda þessari umræðu áfram nema vita [[Forseti hringir.]]hana til þess að hægt sé að taka málefnalega afstöðu til málsins sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason hefur flutt, [[Forseti hringir.]]hvort frumvarp þingmannsins samrýmist hinni opinberu stefnu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum.
Herra forseti. Ég tek líka undir það sem hér var sagt og ég vil benda hv. málshefjanda á það að þrátt fyrir að heilbrigðisráðherra hafi setið hér þegar málið var flutt síðast eru hér inni þingmenn sem eiga kannski eftir að taka til máls, sem voru ekki þá, og hafa ekki haft tækifæri, óski þeir þess, til að ræða við hæstv. heilbrigðisráðherra og spyrja hann út í tengingu við lýðheilsustefnu eða hvaða aðrar þær spurningar sem þeir þingmenn mundu kjósa að spyrja ráðherrann. Við hv. þingmaður höfum átt samtal um þessi mál og ég hef sagt að þetta snúist um hvort tveggja, lýðheilsumál og aðgengismál. Mér finnst mjög mikilvægt að ráðherra heilbrigðismála - við stöndum frammi fyrir því í dag að við ráðum ekki við afleiðingar áfengis og vímuefna - segi okkur og sýni fram á það [[Forseti hringir.]]hvernig hann telur að svona mál sé til framdráttar lýðheilsustefnu landsins.
Virðulegi forseti. Mig langaði bara að taka fram að ég geri enga athugasemd við það að þetta mál sé á dagskrá, mér þykir þetta mál áhugavert. Það er ekki bara spurningin um það hvort áfengi eigi að vera í búðum eða ekki sem mér finnst áhugaverð og mikilvæg, mér finnst umræðan um þetta mál mikilvæg. Ég þekki ekki annað þingmál sem nýtur jafn góðs af þinglegri meðferð og umræðu. Þess vegna mundi ég helst vilja hafa hæstv. ráðherra hér. Ég lýsi ekki neinni hneykslun yfir því að hann sé ekki hér, mér þykir bara leiðinlegt að hann taki ekki þátt í þessu með okkur vegna þess að það væri áhugavert. Þetta er áhugavert. [[Gripið fram í.]] Það sem mér finnst í raun hneysklanlegra eða leiðinlegra öllu heldur er það að hér séu ekki fleiri þingmenn, og sér í lagi þingmenn stjórnarmeirihlutans, að ræða þetta áhugaverða mál. Mér finnst eins og málsmeðferðin, þegar kemur að þessu máli, sé brengluð og gölluð að því leyti hvernig Alþingi virkar almennt. Ég held að við getum bætt málið heilmikið ef við sýnum þinginu þá virðingu að taka eins mikinn þátt í umræðunni og mögulegt er.
Herra forseti. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom upp áðan og sagði að það hefði kannski ekki mikið breyst í þessu máli, þetta væri sama málið og hefði verið rætt hér á síðasta þingi. Það sem hefur breyst er að hæstv. fjármálaráðherra, Bjarni Benediktsson, hefur lagt málinu mikla vigt í stefnuræðu sinni. Það hefur vakið undrun líka að fyrst þetta er svona mikið forgangsmál af hverju það er ekki flutt af ríkisstjórninni, af hverju þetta er þingmannamál. Svo skarast þetta á við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um áherslur í áfengis- og vímuvarnamálum. Mér finnst ofur eðlilegt að fá hæstv. heilbrigðisráðherra hingað til að fá fram skoðanir hans í þessu máli og hvort það plagg, sem vísað var til áðan, sem hann lagði fram um áherslur í vímuvarnastefnu [[Forseti hringir.]]standist eða ekki eða hvort búið sé að draga það til baka.
Virðulegi forseti. Nú ætlum við að ræða þetta mál um brennivín í búðir, eins og það hefur verið kallað. Ég tek undir það sem sagt var áðan að við söknum ráðherra mjög. [[Gripið fram í.]]Í greinargerðinni með frumvarpinu er sagt að einkaaðilum virðist almennt vera betur treystandi til að framfylgja reglum um lágmarksaldur, til að kaupa tóbak og að heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna eigi að sjá um eftirlitið. Það stendur einfaldlega að þeim sé treystandi. Ég ætla, með leyfi forseta, að fá að lesa upp úr greinargerðinni: „Í þessu samhengi er rétt að benda á að einkaaðilum virðist almennt treyst til að framfylgja reglum um lágmarksaldur til að kaupa tóbak. Þá er einkaaðilum treyst til að framfylgja reglum um afhendingu eiturefna, skotvopna og skotfæra. Þó svo að hægt sé að misnota áfengi virðast eiginleikar þess nokkuð léttvægir í samanburði við eiginleika tóbaks og hvað þá eiturefna, skotvopna og skotfæra. Heilbrigðiseftirlit sveitarfélaganna fara með eftirlit með því að tóbakskaupaaldur sé virtur. Þá fer lögreglan með eftirlit með því að aldurstakmark við veitingu áfengis á veitingahúsum séu virt. Það eftirlit hefur ekki sætt mikilli gagnrýni enn sem komið er.“ Þetta er ekki rökstutt með neinum hætti. Ekki hafa verið gerðar rannsóknir á því hvort einkaaðilum sé treystandi, því er bara skellt fram að það sé almennt talið en ekki er bent á neinar kannanir sem styðja þá fullyrðingu. Mig grunar líka að heilbrigðiseftirlitið víða um land hafi í raun mjög takmarkað fjármagn til að sinna þessu eftirlitshlutverki sem sagt er í frumvarpinu að sé svo sjálfsagt að það sinni. Það væri áhugavert að sjá það svart á hvítu hvernig þetta eftirlit er og hvort það er nægilega mikið. Í kjörbúðum og stórmörkuðum í dag vinnur fólk sem er undir 18 ára aldri. Ef fólk kaupir tóbak í verslun þar sem afgreiðslumaður er undir 18 ára aldri á að vera einhver regla um að þá komi annar starfsmaður og rétti fram tóbakspakkann. Það gerir hann auðvitað fyrir framan augun á ungmenninu sem er afgreiða. Ég leyfi mér að efast um að þetta sé alls staðar alltaf fullkomið. Ég man eftir könnun, ég er því miður ekki með hana hér við höndina, sem framhaldsskólanemar gerðu einhvern tímann á eftirlitinu, þeir prófuðu að fara í verslanir og kaupa tóbak. Það gekk í mjög mörgum tilfellum ljómandi vel þannig að ég set spurningarmerki við það sem sagt er í greinargerðinni með frumvarpinu, að eftirlitið sé mjög gott og að fólki sé treystandi fyrir þessu. Það hefur síðan verið prófað í vínbúðunum en þar er eftirlitið tekið miklu fastari tökum en almennt í kjörbúðum og stórmörkuðum. Svo koma alls konar þættir inn í þetta. Á litlum stöðum úti á landi og kannski líka hérna á höfuðborgarsvæðinu afgreiða þessir krakkar vini sina. Við vitum að ungmenni verða fyrir alls konar hópþrýstingi og sjálfsmyndin er ekki alveg 100% hjá öllum, margir eiga kannski erfitt með að standa þar í lappirnar og segja nei þegar besti vinurinn eða besta vinkonan þrýstir á þá, þannig að ég er ekki alveg viss um að það haldi sem stendur í greinargerðinni. Í greinargerðinni er einnig fjallað um hvort eðlilegt sé að ríkisstofnun sem fer með einkaleyfi til smásölu gegni því hlutverki að hlúa að tiltekinni neyslumenningu. Á bls. 8 segir, með leyfi forseta: „Eðlilegt er spyrja hvort eðlilegt sé að það sé eitt meginhlutverka ríkisstofnunar sem fer með einkaleyfi til smásölu áfengis að hlúa að tiltekinni neyslumenningu með ærnum tilkostnaði. Væri ekki eðlilegra að slíkt starf væri í annarra höndum?“ Neyslumenning vímugjafa, það er varla hægt að bera slíkt saman við neysluvenjur í tengslum við aðrar vörur. Ég óttast að ákveðnir hópar samfélagsins verði hér út undan. Líklega munu ákveðnar tegundir áfengis lækka í verði en aðrar hækka og líklegt að fáar, ódýrar bjórtegundir og léttvínstegundir verði í boði hjá stórmörkuðunum en dýrar tegundir verði aðeins seldar í sérverslunum. Tekjulægri hópar munu þá drekka stórmarkaðsvín og hinir ríkari munu geta farið í fínu vínin og belgíska bjórinn. Það er spurning hvort við viljum fara í þá átt. Í umræðu um málið hefur margsinnis verið bent á lýðheilsurökin og þau eru klárlega sterkustu rökin. Þrátt fyrir að hægt sé að ræða það og benda á ýmis önnur rök eru lýðheilsurökin klárlega þau allra sterkustu. Fjölmargir umsagnaraðilar hafa varað við þróuninni og frumvarpinu sjálfu. Okkur þingmönnum barst áskorun þar sem 23 aðildarsamtök skora á þingmenn að samþykkja ekki þetta frumvarp. Það er sérstaklega ein grein sem er mjög áhugaverð. Ég ætla að lesa hana, með leyfi forseta: „Áfengisneysla er meðal sterkustu áhættuþátta lýðheilsu, samanber mat Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Kostnaður samfélagsins vegna neyslu áfengis birtist víða, m.a. í heilbrigðiskerfinu, löggæslu- og dómskerfinu, tryggingakerfinu og atvinnulífinu svo dæmi séu nefnd. Að ógleymdum áhrifum á einstaklinga, fjölskyldur og nærsamfélag.“ Það er mjög margt sem getur fylgt og við vitum það, allar kannanir segja okkur að neysla áfengis eigi eftir að aukast. Hvað fylgir aukinni neyslu áfengis? Við vitum það að aukinni neyslu áfengis fylgir t.d. ofbeldi. Erum við tilbúin til að setja það á vogaskálar? Hversu mikið má ofbeldið aukast? Erum við með einhvern mælikvarða á það? Ofbeldi má aukast eitthvað ákveðið mikið til að það sé ásættanlegt. Ég er afar ósátt við þetta og held að þetta sé stórhættulegt. Svo er það auðvitað unglingadrykkjan. Maður veltir fyrir sér: Eigum við ekki að hætta að ræða þetta og fara að ræða um hvernig við getum eflt forvarnir? Eigum við ekki að ræða það hvernig við getum stutt við fólk með fíknivanda? Erum við ekki með kúrsinn á einhverjum kolvitlausum stað núna með þessari umræðu þegar við ættum kannski að ræða um mál sem eru alvöruvandamál? Ég sé ekki vandamál við það að fara í vínbúðir ríkisins og kaupa sér vín. Við höfum hér risavandamál en við ætlum ekkert að vera að hugsa um þau heldur ætlum við að fara að gera áfengissölu að vandamáli sem er það ekki fyrir. Ég sagði áðan að lýðheilsurökin væru klárlega sterkustu rökin gegn þessu frumvarpi en svo eru líka neytendarök og þau eru líka goð og gild því að ég nota sjálf áfengi og hef meira að segja töluverðan áhuga á áfengi. Ég hef áhuga á góðum vínum og kannski sérstaklega góðum bjór. Þetta er lögleg vara og þeir sem kunna með hana að fara eiga að geta neytt hennar. Ég bý í Neskaupstað sem er langt frá höfuðborgarsvæðinu, og hvað mun gerast þar og á öðrum stöðum á landsbyggðinni? Ég sé ekki fyrir mér að það sé markaður fyrir gourmet-vínbúð í mínu 1.500 manna sjávarþorpi, ég sé það ekki alveg fyrir mér. En þrátt fyrir að úrvalið í vínbúðunum á smærri stöðunum á landinu sé kannski ekki það sama og í stóru vínbúðunum hér á höfuðborgarsvæðinu þá er boðið upp á algerlega frábæra þjónustu. Ég get bara farið og hitt hann Þorlák, útibússtjórann í vínbúðinni í Neskaupstað, og sagt: Mig langar svo að prófa þennan bjór sem ég fann á heimasíðu vínbúðarinnar. Ég get séð hvað þar er í boði og beðið útibússtjórann um að panta fyrir mig. Hann gerir það, það gerist hratt og ég borga ekki fyrir flutningskostnaðinn. Ég sé ekki alveg að það verði uppi á teningnum hjá Samkaupum, í kjörbúðinni í mínum heimabæ, og ég held að þetta eigi eftir að hafa áhrif á vínmenningu úti á landi. Ég er ekki að segja að það séu einhver mannréttindi að ég hafi greitt aðgengi að víni, alls ekki. En við viljum kannski að menningin í kringum vínið sé með þeim hætti að við höfum um eitthvað að velja og getum umgengist vöruna á þann hátt sem flestir vilja og í þá átt sem málin hafa verið að þróast. Vínmenningin á Íslandi hefur verið að þróast til betri vegar. Frumvarpið rekur hina tekjulægri og íbúa landsbyggðarinnar úr bættri vínmenningu, kannski rekur það hina tekjulægri og landsbyggðarfólkið til baka í vínmenningu sem við erum ekkert sérstaklega hrifin af.
Virðulegi forseti. Ég þakka ræðu hv. þingmanns sem mér fannst mjög áhugaverð, sérstaklega punkturinn um að við ættum kannski bara að hætta að ræða þetta. Ég tel það nú ekki vera tímabært. Það er mjög mikilvægt að ræða eðli og tilgang ríkisins. Nú er ekki langt síðan ég var 16 ára og 18 ára og þá var aldrei neitt vandamál að fá sér í glas, [[Gripið fram í: Hvernig gerðuð þið það?]]hvorki á skemmtistöðum né að biðja einhvern um að fara í ríkið eða fara bara sjálf, hringja í bjórsala eða brugga sjálf. Er það álit hv. þingmanns að aðgengi muni eitthvað breytast, þá sérstaklega með tilliti til unglingadrykkju? Það er prýðilegt aðgengi nú þegar, það eru kannski nokkrir milliliðir. Unglingar sem vilja drekka drekka einfaldlega og núverandi fyrirkomulag hindrar þá ekki neitt.
Herra forseti. Takk fyrir þetta. Ég held að þarna hafi hv. þingmaður í rauninni hunsað algjörlega þær rannsóknir og það sem við vitum. Aukið aðgengi eykur neyslu. Ég get ekkert svarað þessu með öðrum hætti en þeim að ég stend bara fast á þeirri meiningu minni að aukið aðgengi hafi beina tengingu við aukna neyslu. Varðandi unglingadrykkju: Unglingar með einbeittan brotavilja til að drekka gera það. Við getum borið okkur saman við Danmörku og séð stemninguna þar þegar hægt er að kippa bjórnum með kjötinu og svona. Ég held að það hafi bein áhrif á unglingamenninguna. Ég er algjörlega ósammála því að aukið aðgengi [[Forseti hringir.]]hafi ekki áhrif á neyslu.
Það er náttúruleg rétt að aukið aðgengi eykur neyslu og eykur kannski heildarneyslu fyrst og fremst. Þegar við ætlum að minnka unglingadrykkju þarf náttúrulega fyrst og fremst forvarnir. Gagnmesta forvörnin sem ég fékk - og það er nú ekkert langt síðan þar sem ég er nú tiltölulega ung - var þegar ég bjó í Danmörku. Þegar ég var um tíu ára komu einhverjir jafningjar sem voru þá 15 ára og útskýrðu fyrir okkur krökkunum hvernig ætti að drekka bjór. Það var ekki fyrr en við vorum 16 og 17 ára í MR sem við fengum hugmynd og fræðslu um að það þyrfti að drekka vatn á milli drykkja. Forvarnir eru það sem skiptir máli. Aukið aðgengi þýðir auðvitað aukin heildardrykkja áfengis en það er spurning hver er að drekka áfengi. Eru það unglingarnir? Er það veikasta prósentið okkar eða erum við bara að tala um venjulegt fólk sem er að fá sér einn eða tvo bjóra með matnum? Mér finnst þetta hæpin rök hjá hv. þingmanni.
Mér finnst merkilegt að taka Danmörku sem dæmi því ef við tökum allar Norðurlandaþjóðirnar þá vitum við að þar eru vandamálin mest. Þar er unglingadrykkja mest og þar byrja þau yngst að drekka. Ég held að við ættum aldrei að reyna að fara inn í eitthvert danskt módel, við ætlum að reyna að forðast það eins og við mögulega getum. Ég er fullkomlega sammála hv. þingmanni um að við eigum að fara í forvarnir. Við eigum að leggja mjög mikið í forvarnir. Ég held að við getum náð og við höfum náð töluverðum árangri á því sviði. En ég get ekki séð að það að setja brennivín í búðir útiloki forvarnastarf, það gerir það klárlega ekki þannig að við erum bara sammála um að við eigum að leggja mikið í forvarnir.
Virðulegi forseti. Fyrst langar mig að nefna að það er eðlismunur á því hvernig þróunin hefur átt sér stað annars vegar hér og hins vegar í Danmörku. Í Danmörku voru engin höft, núna eru þeir að vinna sig í átt til hafta, einhverra, svo sem til lágmarksaldurs og slíks, á meðan við bjuggum við algjör höft og höfum verið að vinna okkur í átt til frelsis. Það sem vekur áhuga minn er í sambandi við unglinganeyslu. Ég er alveg sammála því að heildarneyslan muni aukast og hún hefur aukist síðustu 15 ár. Hins vegar hefur áfengisneysla unglinga dregist saman og á sama tíma hefur vínbúðum fjölgað. Sýnileikinn er meiri, þjónustan er vinalegri, það er meira auglýst ef eitthvað er. Þess vegna finnst mér það ekki koma heim og saman við íslenskar staðreyndir að aukið aðgengi leiði af sér aukna áfengisneyslu unglinga. Það er einfaldlega ekki það sem hefur gerst hér. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um forvarnir og því um líkt enda er unnið að því og það er það sem hefur gert gæfumuninn. En er það ekki staðreynd samkvæmt bestu þekkingu hv. þingmanns að áfengisneysla unglinga hafi dregist saman samhliða því að aðgengi að áfengi hefur aukist mjög mikið?
Herra forseti. Það er rétt að unglingadrykkja hefur dregist saman en ég er alveg viss um að ÁTVR er hluti af því. Það er í raun og veru breytingin á þessari menningu sem við höfum verið að tala um, ríkið hefur staðið að heilmiklu forvarnastarfi og skólakerfið og menntakerfið allt gerir það. Ég held að við ættum að gleðjast mjög yfir því að við höfum verið að ná gríðarlegum árangri þar. En ég sé aftur á móti ekki alveg samhengið, að einhver rök séu fyrir því að við eigum að fara að selja brennivín í búðum. Ég er alveg sannfærð um að stórmarkaðirnir - eða ég leyfi mér að efast um, við skulum segja það, að stórmarkaðirnir ætli að fara í þá vinnu sem ríkið hefur farið í. Ríkið lítur á það sem samfélagslega skyldu sína að vera með forvarnastarf og reyna að hafa áhrif á kúltúrinn. Ég leyfi mér að efast stórlega um það að stórmarkaðirnir muni gera það.
Virðulegi forseti. Kannski hef ég bara misst af einhverju í þessu öllu saman, ég man ekki til þess og þekki ekki til þess að ÁTVR taki með beinum hætti þátt í forvarnastarfi. Ég veit ekki til þess að börn fari í ÁTVR eða ÁTVR komi til barnanna. Forvarnir eiga sér stað í skólunum. Þær eiga sér líka stað í miklu víðara samhengi. Það er líka spurning um að draga foreldrana að borðinu og slíkt. Þannig virkar forvarnastarf eftir minni bestu vitund og ég sé ekki hlutverk ÁTVR í því starfi, ég verð að segja eins og er. Þegar kemur að fjármögnun forvarnastarfs þá held ég ekki að tilvist ÁTVR sé nein nauðsynleg forsenda fyrir því. Þetta snýst um peninga og það að ríkið fái sem mest fyrir það að selja dóp sem áfengi er, áfengi er dóp og ekkert annað. En þá langar mig að spyrja hv. þingmann, vegna þess að hún fór út í menninguna, ekki sé hægt að bera saman neyslumenningu á áfengi og öðrum vörum. Gott og vel, berum það saman við áfengismenninguna fyrir til dæmis lögleiðingu bjórsins. Enginn vill fara aftur í bann bjórsins. Hvers vegna ekki?
Herra forseti. Það var ýmislegt sagt en spurningin var á þá leið: Af hverju viljum við ekki fara aftur til baka og banna bjórinn? Þarna aftur held ég að ríkið eigi heilmikinn þátt. Það er alls ekki rétt að ÁTVR hafi ekki verið að taka þátt í og stunda neinar forvarnir, það er ekki rétt. Það kemur fram í greinargerðinni með frumvarpinu að ÁTVR tekur þátt í að byggja upp vínmenningu og er í samstarfi við lögreglu og sérstök áhersla er lögð á að torvelda aðgengi unglinga o.s.frv. Ég held að þarna eigi söluaðilinn, ríkið, bara hrós skilið, það tekur þátt í forvörnum og að fyrirbyggja unglingadrykkju með skólunum og öðrum aðilum.
Hæstv. forseti. Eitt eigum við sameiginlegt, ég og hv. þm. Ingibjörg Þórðardóttir, að við höfum áhuga á víni. Vín gleður mitt hjarta. En ég geri mér hins vegar alveg grein fyrir því að sumir ráða ekki við það. Ég held að ræða hv. þingmanns muni ekki endast vel, ekki frekar en ræður margra þingmanna sem börðust gegn því að hér yrði seldur bjór. En menn hamra mikið á lýðheilsusjónarmiðunum og ég verð að segja að ég næ ekki alveg þeim öllum. Hér er fullyrt að rannsóknir sýni að hér muni drykkja aukast mikið. Ég veit ekki hvort menn hafa kafað almennilega ofan í þessar rannsóknir en fátt fer meira í taugarnar á mér en þegar menn segja: Rannsóknir sýna. Eitt vitum við. Þrátt fyrir mjög aukið aðgengi að áfengi á Íslandi núna í mörg ár, þá hefur drykkja unglinga dregist saman. Hvaða skýringu kann hv. þingmaður á því?
Hæstv. forseti. Ég held að hv. þm. Brynjar Níelsson hafi líklega ekki verið í salnum þegar ég svaraði Helga Hrafni rétt áðan, því við vorum að ræða þetta.
Endurtaka það.
Já, endurtaka það. Unglingadrykkja hefur dregist saman sem er afskaplega jákvætt og við gleðjumst mjög yfir því. Af hverju hefur það gerst þrátt fyrir að við leyfðum bjórinn 1989, ef ég man rétt? Það er af því að það hefur verið rekið gríðarlega mikið og gott forvarnastarf. Það hefur verið gert í skólunum, það hefur verið gert víða, í ýmsum félagasamtökum og í íþróttastarfinu, hjá íþróttahreyfingunni og það hefur verið gert hjá ÁTVR, þar sem ÁTVR hefur verið í beinum samskiptum og samstarfi við t.d. lögreglu. [[Forseti hringir.]]Þannig að ég held að forvarnir séu ástæðan.
Forseti minnir á hefðbundið ávarpsform í þingsal.
Hæstv. forseti. Eigum við þá ekki bara að leyfa þessu frumvarpi að ganga í gegn og halda áfram okkar góðu forvörnum? En ég velti líka fyrir mér öðru sem ég heyrði í ræðu hv. þingmanns. Hún óttaðist að drykkjan yrði ekki jafn kúltíveruð við þessa breytingu eins og ef ÁTVR ætti að sjá um þetta eitt og vísaði í heimahagana. Telur hv. þingmaður að drykkja Íslendinga undir handleiðslu og verndarvæng ÁTVR í tugi ára, að drykkjumenning okkar sé betri og kúltíveraðri en í ríkjum sem eru búin að selja þetta hjá kaupmanninum á horninu svo lengi sem elstu menn muna?
Herra forseti. Ég get því miður get ekki svarað spurningu hv. þm. Brynjars Níelssonar um það hvort menning sé betri í einu landi eða öðru. Það þarf að leggjast í svolitla rannsóknarvinnu til að gera það, [[Gripið fram í.]]hvað er góð menning og hvað er vond menning og allt þetta. En við getum alla vega verið viss um það og ég held að langflestir séu sammála um að menningin á þessu sviði, vínmenningin á Íslandi hefur klárlega breyst og hún hefur breyst til hins betra. [[Forseti hringir.]]Og svo ég endurtaki mig: Það er að þakka ríkinu, það er að þakka forvörnum og svo framvegis.
Herra forseti. Hv. þm. Ingibjörg Þórðardóttir nálgaðist þetta mál með nokkuð nýstárlegum hætti fyrir mig. Hv. þingmaður hafði af því töluverðar áhyggjur að ef brennivín yrði sett í búðir þá mundi það mjög torvelda kúltíveraða drykkju á landsbyggðinni og einkum í Neskaupstað. Þetta setti málið í nýtt samhengi fyrir mér alveg eins og á sínum tíma þegar ég las í fyrsta skipti mjög kaldhæðnisleg ummæli Oscars Wilde, sem birtu fyrir mér angistina sem kann að fylgja áfengisneyslu úr hófi fram. Það voru hin frægu ummæli hans: „Vinnan er böl hinna drekkandi stétta“. Það setti hlutina í nýtt samhengi fyrir mig. En ræða hv. þingmanns vakti mig hins vegar til umhugsunar um neytendasjónarmiðin sem hv. þm Brynjar Níelsson ber líka fyrir brjósti og ég hafði aldrei hugsað hlutina út frá því. Kann það að vera að ef þetta frumvarp nær fram að ganga muni úrvalið fyrir þá sem vilja stunda kúltíveraða hófdrykkju og eiga kost á því að velja úr góðum vínum minnka og staða þeirra að versna til muna? Ef svo er þá er ég sannfærður um að við munum jafnvel ná hv. þm. Brynjari Níelssyni í lið með okkur sem höfum miklar efasemdir um hversu gott þetta frumvarp er.
Hæstv. forseti. Ég verð að taka undir með hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni, ég hef áhyggjur af þessu og ég er sannfærð um að ef einkaaðilar fá þetta leyfi, og ríkið hættir að selja áfengi, þá munu markaðssjónarmið verða ráðandi. Ég er sannfærð um að í litlum þorpum - ég er ekki sérstaklega að hugsa um Neskaupstað, það vill bara þannig til að ég bý þar en ég veit að það er áhugafólk um vín í öllum þorpum landsins - minnkar úrvalið. Það gerir það klárlega. Okkur verður boðið upp á einhvern bónusbjór og ódýr kassavín, finnst mér einhvern veginn, bara beina leið.
Herra forseti. Ég geri nú ekki tilkall til að vera í hópi þeirra tveggja hv. þingmanna Ingibjargar Þórðardóttur og Brynjars Níelssonar sem lýsa sér sem kúltíveruðum hófdrykkjumönnum, en ég er hins vegar aspírant í þá stöðu. Mér finnst hins vegar að mál hv. þingmanns sé vel til þess fallið að sýna þeim fram á, sem vilja eiga kost á úrvali góðra vína, að það sé meira en hugsanlegt að samþykkt þessa frumvarps dragi mjög úr því. Ég er sammála því að þeir sem vilja eiga að njóta þeirra lífsgæða sem felast í kúltíveraðri hófdrykkju og segi það alveg eins og er að gjarnan vildi ég fá að kynnast Þorláki þeim sem nefndur var hér fyrr til sögunnar. Mér finnst að út frá þessu sé vel hægt að halda því fram að þetta frumvarp dragi úr möguleikum þeirra sem vilja eiga kost á því að njóta sérfræðikunnáttu og þjónustu vel þjálfaðra starfsmanna; að slíku fólki, eins og hv. þingmaður sagði, verði bara öllu beint í einhvern ódýran rudda sem enginn veit hvaðan kemur né til hvers leiðir.
Herra forseti. Ég skal með glöðu kynna hv. þm. Össur Skarphéðinsson fyrir Þorláki, þeim eðaldreng. Það kom svo sem ekki bein spurning frá hv. þingmanni, en við erum, held ég, sammála um að úrvalið mun minnka og það verður öðruvísi fyrir okkur að fara í Vínbúðina og kaupa fína bjórinn eða fína vínið eða hvað það nú er. Og það er aldeilis gleðilegt að Össur hafi trú á því að hv. þm. Brynjar Níelsson sé kannski bara að koma yfir á okkar band í því að þetta muni hefta hans áhugamál um áfengisdrykkju.
Hæstv. forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum. Þetta snýr að smásölu áfengis. Hv. þingmaður og 1. flutningsmaður málsins, Vilhjálmur Árnason, fór í framsögu sinni vel yfir einstakar greinar þessa frumvarps og tilurð þeirra breytinga sem nauðsynlegt er að gera á lögum sem snúa að sölu áfengis og tóbaks. Ég ætla ekki í ræðu minni að fjölyrða mikið um það eða þær einstöku breytingar. Hér er lagt upp með að gera litlar breytingar á lagaumhverfi áfengis- og tóbakssölu, þó þannig að markmið þess nái fram að ganga, en lagt er til að einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins, ÁTVR, á smásölu áfengis verði aflagt og smásala verði að ákveðnu marki frjáls eða frjáls með ákveðnum skilyrðum, eftir því hvernig við orðum það. Eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu var frumvarpið lagt fram á síðasta löggjafarþingi, því 144., og fékk þá mikla umfjöllun og líflega umræðu, enda ekki um neina venjulega vöru að ræða og síður en svo að það blasi við að einfalt sé að fullyrða umræðulaust og einhliða um þær breytingar á sölufyrirkomulagi sem lagðar eru til. Þá fékk málið mikla umfjöllun og fjölda umsagna í hv. allsherjar- og menntamálanefnd en alls bárust 46 umsagnir þar sem 23 umsagnir voru mótfallnar, ef við getum sagt sem svo, mestmegnis á grundvelli lýðheilsu. 17 voru jákvæðar gagnvart frumvarpinu og þeim breytingum sem það boðar, mestmegnis á grundvelli viðskiptasjónarmiða og frelsis. Sex aðilar gáfu umsögn en tóku ekki afstöðu í umsögn sinni. Að mörgu er að hyggja eins og umræðan um þetta mál ber glögglega með sér. Til er gríðarlegt magn upplýsinga og rannsókna um bæði þá vöru sem um ræðir og þann skaða sem ofneysla getur sannarlega valdið. Það fer ekkert á milli mála. Umræðan hér hefur hins vegar kallað fram í huga mínum kenningu sem Herbert Simon, bandarískur hagfræðingur með meiru, setti fram og kallaði takmarkandi skynsemi, með leyfi forseta, „bounded rationality“. Í þeirri kenningu skorar hann í raun og veru á hólm það klassíska líkan sem við teljum okkur fara eftir, þ.e. að við söfnum saman öllum tiltækum upplýsingum á takmörkuðum tíma og vegum og metum síðan alla kosti út frá þeim og náum svo sem hagkvæmastri niðurstöðu. Samkvæmt þessari kenningu Herberts Simons er það aldrei eða sjaldnast svo, heldur endum við uppi með ásættanlega niðurstöðu sem einangrast við takmarkaðan þátt viðfangsefnisins, vegna þess að það er flókið að draga saman allar upplýsingar og stilla af og ná fram hagkvæmustu niðurstöðunni, og hver er hún svo sem? Af því einkennist þessi umræða. Hún litast líka, og það kemur fram í þessari kenningasmíð, af tilfinningum og það er eðlilegt. Hún litast jafnframt af því mannlega eðli sem er breytilegt gildismat. Í umræðunni eru margar breytur. Það er mikið magn upplýsinga og það er tiltölulega flókið að bera saman allar þessar upplýsingar. Svo er það hitt að mikið af upplýsingunum byggja á afmörkuðum rannsóknum og annað hreinlega á tilfinningalegum rökum eins og ég kom inn á. Hér hafa til að mynda andstæðingar frumvarpsins beitt lýðheilsurökum. En eins og fram kemur í áliti meiri hluta hv. efnahags- og viðskiptanefndar síðast þegar málið var til umfjöllunar þá þarf lýðheilsa alls ekki að vera andstæða viðskiptafrelsis né er hægt að halda því fram að flutningsmenn þessa frumvarps séu andstæðingar lýðheilsu. Það verður að segjast að þessi vinkill hefur hingað til einkennt umræðuna hjá þeim sem mæla gegn frumvarpinu og samhliða einkennist hún af vantrú á þekkingu og ákvörðunargetu fólks almennt, vantrú á verslun í landinu. Þá er oft og tíðum algerlega skautað fram hjá öðrum þáttum sem skipta máli þegar kemur að opinberri stefnumótun í áfengismálum, t.d. þeirri staðreynd sem lesa má m.a. úr skýrslum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og víðar, fleiri gögn sýna það, að verð og skattlagning hefur tvöfalt meiri áhrif á neyslu en aðgengi. Samkvæmt því frumvarpi sem við ræðum er heldur ekki verið að falla frá öllum þeim takmörkunum á aðgengi sem hægt er að beita, til að mynda opnunartíma og aldurstakmörkunum, alls ekki. Stóra breytingin er að sá aðili sem afhendir vöruna er á launaskrá hjá einkaaðila ef frumvarpið verður að lögum, versluninni í landinu, en ekki á launaskrá hjá skattgreiðendum, versluninni í landinu sem við treystum til að selja okkur sykraða vöru, feitar vörur, tóbak og annan varning sem ekki er endilega æskilegur út frá lýðheilsusjónarmiðum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnun segir að þrír helstu ógnvaldar lýðheilsu séu offita, tóbak og áfengi og nokkurn veginn í þessari röð. Við eigum að taka það alvarlega. En eigum við virkilega að fórna þeim möguleika að hagræða og spara í ríkisrekstri vegna þess að við treystum ekki versluninni til að fara að lögum eða neytandanum til að taka ábyrgar ákvarðanir? Áfengi var lengi vel bannað hér á landi á svipuðum forsendum og bjór var lengi vel bannaður vegna þess að einhverjir trúðu því að drykkja á Íslandi mundi hefjast á vinnustöðum og mjöðurinn kæmi í stórauknum mæli í staðinn fyrir kaffi. Það er alger vantrú á ákvarðanir einstaklingsins almennt. Ég hef ekki orðið var við það í umræðunni að andstæðingar frumvarpsins hafi minnst einu orði á tengsl tekna, kaupmáttar og neyslu þrátt fyrir að það sé gríðarlega mikill áhrifaþáttur og beint orsakasamhengi þar á milli, eða á mismunandi menningu á milli þjóða í því samhengi. Nei, virðulegi forseti, ekki einu orði. Keppst er við að vitna í hálfrar aldar gamlar rannsóknir á afnámi einkasölu og neyslu annarra þjóða, t.d. í Finnlandi frá 1969. Það er algerlega gleymt í þeirri umræðu hver hagsveiflan er og þær breytingar sem hafa orðið á velmegun á áratugunum þarna á eftir og sú staðreynd að þar hefur verðþróun verið til lækkunar á áfengi og áfengisgjöld verið lækkuð til samræmis við aðrar þjóðir Evrópusambandsins. Nei, síbylja, aukið aðgengi og aukin neysla skal það vera hér og hvar óháð öllu öðru. Staðreyndin er svo sú að alls kyns blanda er til af sölufyrirkomulagi, einokunarfyrirkomulagi eins og við sjáum hér á landi og frjálsri sölu, og þar á milli ýmiss konar sérleyfi og jafnvel mismunandi á milli tegunda, eftir því hvort við erum að tala um sterka drykki eða veikari. Ég held að við eigum að geta rætt þetta mál af meiri yfirvegun þar sem markmiðið er að beita öllum tiltækum ráðum til eflingar lýðheilsu og skaðaminnkunar af völdum áfengisneyslu á sama tíma og við förum vel með skattfé og hlúum að viðskiptaumhverfinu. Þetta frumvarp getur sannarlega verið liður í því. Við getum skerpt á opinberri áfengisstefnu og beitt öðrum tiltækum og fjölmörgum ráðum í því efni. Við getum aukið framleiðni í verslun á bæði fermetra og vinnuafl. Við getum tekið tillit til byggðasjónarmiða þar sem þetta frumvarp er til þess fallið að styrkja minni verslanir á landsbyggðinni. Við getum mælt minni brugghús víða um land sem geta nýtt sér þetta í þjónustu við ferðamenn og ekki síst getum við sparað skattfé, en sú krafa er gerð til okkar að forgangsraða, sýna ráðdeild og aga þegar kemur að ríkisútgjöldum. Ég ætla að vitna í umsögn Samtaka skattgreiðenda. Þar segir: „Engin haldbær rök hafa komið fram sem mæla gegn því að færa sölu áfengis frá ríkinu til einkaaðila enda er þeim treyst í dag fyrir sölu á nánast allri annarri neysluvöru […] Rekstur ÁTVR er kostnaðarsamur og af lestri ársreikninga má ætla að nánast ekkert sé að hafa upp úr sölu áfengis. Arður greiddur til ríkisins virðist að mestu koma af sölu tóbaks. Ríkinu gæfist því tækifæri til að leysa til sín eigið fé ÁTVR og lækka með því skuldir.“ Hér er áminning til okkar að skoða þetta mál og hvert mál og tækifæri til að fara vel með skattfé. Við eigum í það minnsta að reyna að ræða okkur áfram og skoða öll tækifæri sem felast í því breytta fyrirkomulagi sem boðað er í þessu frumvarpi. Í skýrslu Cleve Data, innsendum umsögnum og fræðilegum úttektum um málið er að finna athyglisverðar upplýsingar um viðskiptaleg sjónarmið, rekstrar- og sparnaðaráhrifin sem þetta frumvarp getur leitt af sér. Þar kemur meðal annars fram að óráðstafað eigið fé sem bundið er í rekstri ÁTVR sé tæpir 5 milljarðar. Það má gera ýmislegt fyrir þann pening en það er auðvitað leyst út í eitt skipti. Það má jafnframt leiða líkur að því að þess utan megi spara rúma 3 milljarða árlega. Í ágætisumsögn sem Arnar Sigurðsson setur fram er að finna útreikning á því hver árlegur sparnaður gæti orðið. Það er unnið úr ársreikningi ÁTVR og er í samræmi við upplýsingar sem finna má víðar. Þar er sett fram með sannfærandi hætti sparnaður meðal annars í launum og launatengdum gjöldum og húsnæði og þar er talað um rúmlega 3 milljarða. Fyrsta árið, yrði þetta fyrirkomulag að veruleika, getur því sparnaður samkvæmt því samsvarað veiðigjöldunum á einu ári. Ég ætla ekki að fullyrða um það hér en af þeim upplýsingum og tölum að dæma getum við ekki skautað fram hjá þessu og ég nefni þetta dæmi til að setja hlutina í eitthvert samhengi. Andstæðingar þessa frumvarps hafa einhverjir, svo ég sé hógvær í þeim yfirlýsingum, haldið því fram að málið sé allt að því svo ómerkilegt að það eigi ekki heima á dagskrá virðulegs forseta. En nánar að sölufyrirkomulagi og aðild ríkisins að slíkum viðskiptum. Það er auðvitað alltaf gild spurning á vettvangi stjórnmálanna hvort ríkið eigi að standa í verslunarrekstri almennt þar sem markaðurinn hefur áhrif og getu til að sinna þeim viðskiptum. Eðli þeirra gæða sem um ræðir skiptir að sjálfsögðu máli. Við velkjumst ekkert í vafa um mikilvægi þess að standa fyrir grunnþjónustu, heilbrigðisþjónustu, menntun, samgöngum og löggæslu og vissulega er áfengi ekki venjuleg vara og því alveg rök að mati margra að almenn viðmiðun um þátttöku ríkisins í verslunarrekstri eigi ekki við. Lýðheilsusjónarmið skipta miklu máli og sú skaðsemi sem getur hlotist af misnotkun vörunnar eða ofneyslu skiptir að sjálfsögðu máli, áhrif og afleiðingar ofneyslu sjúklinga á heilsu þeirra og félagslegar hliðar gagnvart einstaklingnum og fjölskyldu hans, aukið álag á heilbrigðis- og velferðarkerfið. Þess vegna er nauðsynlegt að við ræðum það hér og einnig af því að aukin krafa er á stjórnvöld, stjórnmálamenn, á okkur sem störfum hér á vettvangi löggjafans, að forgangsraða í rekstri ríkisins. Það þýðir meðal annars að markmið stakra mála vegast á og þá þarf að meta hvaða markmið vega þyngra til að ná sem hagkvæmastri niðurstöðu fyrir þjóðfélag og þegna, þannig að skattpeningar nýtist á sem skilvirkastan hátt. Þetta mál er í mínum huga þess eðlis. Ég get sagt það jafnframt að þessi umræða ein og sér er góð. Hún dregur athyglina að því sem við erum að fást við. Hvert sem fyrirkomulagið verður á sölu og dreifingu er það viðvarandi verkefni að sinna lýðheilsu og vissulega er takmarkað aðgengi að áfengi eitt þeirra atriða. En það er ekkert í umræðunni sem hefur með óyggjandi hætti sýnt fram á að það eitt að breyta sölufyrirkomulaginu valdi þeirri kollsteypu sem stundum er gefin til kynna heldur fer það viðfangsefni aldrei frá okkur að stuðla að lýðheilsu og vinna að skaðaminnkun af völdum áfengisdrykkju.
Frú forseti. Hv. þingmaður hvatti til málefnalegrar umræðu um það frumvarp sem hér liggur fyrir. Vissulega tókst honum vel upp að vera málefnalegur í sínu máli. Þó fannst mér skorta upp á það að hv. þingmaður, þegar hann reyndi að bregða upp þeirri mynd að hann væri að ræða þetta yfirvegað frá ýmsum hliðum, teldi nokkuð fram sem hugsanlega gæti fallið með þeim sem eru á móti því frumvarpi sem hér um ræðir. Mín spurning til hv. þingmanns er þessi: Er hann einfaldlega á móti þeirri stefnu sem er yfirlýst stefna hæstv. heilbrigðisráðherra um áfengis- og vímuvarnir þar sem segir í fyrsta markmiði stefnunnar að takmarka eigi aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum? Hv. þingmaður verður eiginlega að segja okkur hvort hann sé þeirrar skoðunar að þetta markmið sé rangt. Svo sagði hv. þingmaður að það hefði bara ekkert komið fram sem benti til þess - hann sagði að vísu kollsteypa, ég hef aldrei tekið mér það orð í munn - að málstaður þeirra sem eru á móti þessu frumvarpi væri réttur. Það er ekki rétt hjá hv. þingmanni og það kom fram í máli hans. Eitt af því sem hv. þingmaður sagði, hafi ég tekið rétt eftir, er að menn yrðu, og hann orðaði það svo, með öllum tiltækum ráðum að draga úr skaðsemi sem stafar af áfengi. Hann nefndi nokkur ráð til þess en eitt af þeim ráðum hlýtur að vera að takmarka aðgengi. Er það þá ekki þannig að ef við eigum að beita öllum tiltækum ráðum þá verðum við að fara þessa leið líka ásamt hinum sem hv. þingmaður nefndi ef hann vill vera sjálfum [[Forseti hringir.]]sér samkvæmur sem að ég efast náttúrulega ekki um í tilviki slíks heiðursmanns?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir spurninguna. Hún er býsna snúinn að því leytinu til að maður gæti fallið í þá gryfju að halda því fram og þar með staðfesta að það væri mótsögn í þeirri ræðu sem að ég hélt hér áðan, að takmarkað aðgengi hefði ekki áhrif á neyslu. Þvert á móti sagði ég í ræðu minni að eitt af þeim ráðum, og það er hárrétt, væri að takmarka aðgengi. Það var meðal annars upphafleg stefna ÁTVR að takmarka aðgengi, gera fólki hreinlega erfitt fyrir að nálgast þennan mjöð. Það hefur gerbreyst. Það er ákveðin þversögn í því. Í dag mælum við jafnvel með þeirri frábæru þjónustu sem að vínbúðirnar veita. Þær minna okkur á það reglulega að við eigum ekki að gleyma kortinu heima. Útsölustöðum hefur fjölgað á einhverju árabili, þeir hafa þrefaldast. Á sama tíma hefur til að mynda drykkja barna og unglinga farið stórminnkandi. Því er að þakka frábæru lýðheilsu- og forvarnastarfi samtaka á því sviði, foreldrasamtaka, ungmennafélaga, íþróttahreyfinga og fræðslu og forvarna til að mynda. Ég vil því segja að margir aðrir þættir eru í opinberri áfengisstefnu sem geta unnið með og stuðlað að lýðheilsu. Það var kjarninn í ræðu minni. Það er ekki þar með sagt, þó að við breytum sölufyrirkomulaginu, að það eitt og sér muni leiða til svo mikillar aukningar ef við vinnum vel að öllu hinu. Bretar eru til dæmis að skera upp [[Forseti hringir.]]herör í sínum málum. Hvað gera þeir? Þeir hækka [[Forseti hringir.]]verð. Þeir breyta ekki sölufyrirkomulaginu.
Herra forseti. Hv. þingmaður nefndi Bretland, það er nú ekki saman að jafna Bretlandi og Íslandi. Sé áfengisneysla úr hófi fram böl á Íslandi þá er hún sannkallað þjóðarböl í Bretlandi. Þar hafa menn að illri nauðsyn neyðst til þess að skera upp herör gegn óhóflegri drykkju. Hvað veldur henni? Það er aðgengi og aukið aðgengi að áfengi í Bretlandi, ekkert annað, fyrst og fremst. Ég er ósammála ýmsu sem hv. þingmaður sagði. Ég er til dæmis alveg ósammála því að það hafi verið aðalatriðið í ræðu hans að fara að sjónarmiðum lýðheilsu. Mér fannst ræða hv. þingmanns snúast fyrst og fremst um að það væri hægt að spara peninga, 3 milljarða, með því leggja niður ÁTVR. Hvert fara þeir peningar, hv. þingmaður? Fara þeir kannski í samkeppni sem eykst og leiðir í kjölfarið til þess að áfengi lækkar í verði? Ég er yfirleitt þeirrar skoðunar að það beri að gera allt sem hægt er til þess að lækka vörur sem almenningur kaupir, en ég geri undantekningu með áfengi. Ég gæti líka gert undantekningu með sykur eins og ég burðaðist við hér fyrr á árum. Mér finnst ræða hv. þingmanns í allt of ríkum mæli ganga út á sparnaðarsjónarmið. Ég tel líka að breytt fyrirkomulag skaði eða dragi úr úrvali þeirra sem vilja njóta víns í hófi og góðra vína og geta leitað til kunnáttumanna. Þetta er mín skoðun. Hv. þingmaður getur leyft sér að rökstyðja annað. Eftir sem áður þá er punctum saliens í þessu að hv. þingmaður sagði að það ætti að beita öllum tiltækum ráðum til þess að draga úr skaða vegna áfengisneyslu. Nú kemur í ljós að hann telur sig líka hafa talið upp að eitt ráðið til þess sé að takmarka aðgengi að áfengi. [[Forseti hringir.]]Mér heyrðist hann staðfesta það hér áðan. Miðað við þetta, ef hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]vill nú hugsa lógíst og vera sjálfum sér samkvæmur, hvernig í ósköpunum [[Forseti hringir.]]hafandi sagt þetta getur hann þá stutt frumvarpið?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir mjög glöggar athugasemdir og spurningar. Ég skal svara því bara hreint út að ég get stutt þetta frumvarp vegna þess að ég tel að við getum náð fram sparnaði samhliða því að við vinnum að lýðheilsu. Það var mín niðurstaða og það er mín niðurstaða.
… þvert á það sem þú sagðir.
- Engan veginn vegna þess að það eru svo fjölmörg atriði, og ég kom vel inn á það í minni ræðu, sem snúa að því að stuðla að bættri lýðheilsu. Takmörkun aðgengis er eitt þeirra, hluti af því er sölufyrirkomulag. Það er ekkert í rannsóknum, gögnum eða upplýsingum sem hægt er að fullyrða að hér þurfi það endilega að verða reyndin vegna þess að takmörkun aðgengis felst í mörgu öðru, til að mynda aldurstakmarki, opnunartíma, fjölgun útsölustaða og það er kannski helst þar sem gæti orðið eitthvert samhengi þar á milli. Það eru fjölmörg önnur atriði sem við verðum að skoða þegar kemur að opinberri áfengisstefnu. Ef við röltum bara í Austurstræti, hvað eru margir staðir þar sem geta selt okkur áfengi? [[Gripið fram í.]]Hvað eru margir veitingastaðir þar? Þetta er fyrir löngu orðið frjálst. Útsölustöðum hefur fjölgað um mörg hundruð prósent, aðgengi að áfengi hefur gjörbreyst.
Þetta …
Að þetta - Ha?
… ekki.
- Að sjálfsögðu ekki.
Ekki samtöl við ræðumann.
Ég tel að við getum stuðlað að bættri lýðheilsu samhliða því sem við getum sparað í opinberum rekstri.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ræðu hans. Ýmislegt alveg ágætt kom fram í henni þótt ég sé í aðalatriðum málsins ósammála hv. þingmanni, þar sem ég er því gríðarlega mótfallin að hér verði lögum breytt í þá átt að sala á áfengi verði heimil í matvöruverslunum. Hv. þingmaður sagði að frumvarpið væri ekki til þess fallið að valda neinum kollsteypum og var þá meðal annars að tala um hvað varðar neysluna með þessari breytingu á aðgenginu. Ég er því algjörlega ósammála og vil því spyrja hv. þingmann hvað það er sem er svo sérstakt við íslenskt samfélag samanborið við þær fjölmörgu erlendu rannsóknir sem landlæknisembættið tók saman og sendi okkur þingmönnum. Hvað er það í öllum þeim rannsóknum sem gerir það að verkum að ekki er hægt að heimfæra þær upp á íslenskt samfélag? Í hverju liggur munurinn á íslensku samfélagi og öðrum vestrænum samfélögum, því að í fjölmörgum þessara rannsókna er einmitt verið að benda á að sölufyrirkomulagið og þáttur aðgengisins skiptir gríðarlega miklu máli? Þetta er fyrri spurning mín til hv. þingmanns. Svo langar mig að spyrja út í ályktun flokksþings Framsóknarflokksins frá árinu 2015 þar sem fram kemur að [[Forseti hringir.]]Framsóknarflokkurinn telur að byggja eigi á faglegum og vísindalegum niðurstöðum í lýðheilsumálum og hafnar því að áfengi sé selt í matvöruverslunum. Er hv. þingmaður ósammála flokksþingi síns eigin flokks?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir spurningar hennar. Ég ætla að koma fyrst að þeirri spurningu sem snýr að ályktun flokksþings Framsóknarflokksins. Það er sannarlega rétt sem hv. þingmaður kom inn á að þessi ályktun er til, en ég er í þessu máli ósammála svona flestum í okkar flokki. Það verður bara að segjast eins og er. Það er í einhverjum málum sem ákveðin breidd er í okkar flokki og kannski meira umburðarlyndi fyrir andstæðum sjónarmiðum. Þetta er eitt af þeim málum, ég gæti nefnt önnur mál, en það er ekki viðfangsefnið okkar núna hér. Ég nýt ekki sérstaks umburðarlyndis þegar kemur að því að vera þessarar skoðunar þegar kemur að lýðheilsu. Hafandi starfað sem kennari og þjálfari í fjöldamörg ár þá finn ég auðvitað fyrir því, fólki sem kemur að máli við mig er almennt ekki sama og spyr hvernig standi á því að þjálfarinn geti verið hliðhollur því að breyta þessu sölufyrirkomulagi. Ég sagði í ræðu áðan að ég teldi að við gætum stuðlað jafnt að lýðheilsu og náð fram sparnaði í ríkisrekstri. Það eina sem við í rauninni erum að breyta er að sá sem afhendir vöruna er á launaskrá hjá einkaaðila en ekki hjá ríkinu og skattgreiðendum. Það er í raun og veru eina breytingin. En það eru svo fjölmörg önnur atriði sem skipta máli og ég skal koma betur inn á það í seinna svari varðandi rannsóknir, hvað er sérstakt við íslenskt samfélag.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Svolítið kómísk staða kannski að vera í þeim sporum að taka heils hugar undir þennan bút í ályktun flokksþings Framsóknarflokksins á meðan hv. þingmaður, sem er þó þingmaður þess flokks, er henni ósammála, en svona geta málin stundum verið. Ég vil bara nefna það aftur hvað varðar lýðheilsumálin, þar er ég hreinlega ósammála hv. þingmanni að hægt sé að ná lýðheilsumarkmiðunum fram með öðrum hætti. Alla vega tel ég einföldustu leiðina til að vinna að þeim vera þá að hlusta á erlendar rannsóknir og að halda sölufyrirkomulaginu óbreyttu. Það er annað, sem er talsvert annars eðlis, sem mig langar einnig að nefna við hv. þingmann. Þó svo fókusinn í þessari umræðu hafi vissulega verið á lýðheilsuþáttinn þá hafa fleiri sjónarhorn verið dregin inn í umræðuna og ég held að það sé mjög gott. Eitt af því sem hv. þingmaður nefndi er orðið frelsi og þá markaðsfrelsi. Nú er það svo að Ísland hefur upplifað mikla byltingu í rekstri smábrugghúsa síðasta áratuginn og ég held að það sé mjög gott, það hefur aukið fjölbreytileikann í íslensku atvinnulífi. Ég held hins vegar að ástæða sé til að hafa áhuga á þeim litlu framleiðendum ef frumvarpið verður samþykkt, því að ef þessi breyting fer í gegn þá mundu framleiðendurnir sjálfir [[Forseti hringir.]]þurfa að koma vörum sínum í verslanir. Við það ráða stóru brugghúsin, Ölgerðin og Vífilfell, en ég er hrædd um að litlu aðilarnir mundu hreinlega aldrei ráða við það. Ég vil gjarnan [[Forseti hringir.]]heyra sýn hv. þingmanns á það því að þetta er svo sannarlega partur af frelsi og viðskiptafrelsi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur seinna andsvar. Fyrst að viðskiptafrelsinu. Mjög athyglisverð umsögn var frá að mig minnir Brugghúsi Steðja varðandi aukna möguleika sem felast í frumvarpinu til að sinna ferðamönnum og opna jafnvel á svona beint frá býli-hugmyndafræði. Ég held að þau tækifæri mundu skapast um allt land. Þetta er mjög athyglisverð umsögn og þeir voru reyndar á viðskiptalegum sjónarmiðunum og frelsishugmyndinni hlynntir frumvarpinu. Ég sé fullt af tækifærum í því. Við eigum frábæra frumkvöðla á þessu sviði víða sem styrkja ferðaþjónustuna, ekki spurning. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Varðandi þær rannsóknir sem vitnað hefur verið til um breytt sölufyrirkomulag og að fara frá einokunarfyrirkomulagi yfir í einkafyrirkomulag, þá er til að mynda verið að vitna í rannsókn frá Finnlandi frá árinu 1969. Hvað hefur breyst síðan þá á þeim áratugum? Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin bendir á að áhrif af verðbreytingum séu tvöfalt meiri en af aðgengi, og sölufyrirkomulag er bara einn einangraður þáttur af takmörkun að aðgengi. Við þurfum að taka allar þessar upplýsingar og setja í eitthvert samhengi áður en við fullyrðum um það og heimfærum upp á okkar þjóðfélag. Í Svíþjóð breyttu menn auglýsingalöggjöfinni í leiðinni og lækkuðu verðið eins og annars staðar til að fylgja Evrópusambandinu. Það hefur auðvitað áhrif á móti. Aukin velmegun í Finnlandi þessa áratugi, er það tekið inn í þessar fullyrðingar? Nei. Það eina sem ég bið um er að setja [[Forseti hringir.]]þetta í eitthvert samhengi áður en við förum að fullyrða um íslenskt samfélag.
Frú forseti. Það er ánægjulegt að fá tækifæri til að ræða þetta mál því að alloft hefur það verið á dagskrá þingsins frá því að ég tók hér sæti, þó með ýmsum tilbrigðum frá árinu 2007, og alltaf hefur eitthvað komið upp á sem hefur orðið til þess að ég hef ekki getað tekið til máls um það. Ég held svei mér þá að þetta sé í fyrsta sinn sem ég tek til máls um það að breyta fyrirkomulagi á einkasölu hins opinbera á áfengi. Ég mun því nýta tíma minn vel hér, þessar 15 mínútur, um þetta mál. Málið er eigi að síður þess eðlis, svo að ég segi það hér í upphafi, að mörgum sem ég hitti úti í samfélaginu finnst merkilegt að Alþingi setji það í forgang á dagskrá sinni. Í gangi eru verkfallsaðgerðir sem hafa lamandi áhrif á skólastarfsemi, heilbrigðisþjónustu, sem og á áfengisverslun ríkisins, en við stöndum hér og ræðum þetta mál enn eina ferðina. Þegar maður gengur hér yfir Austurvöll, á leiðinni frá skrifstofunni hingað og til baka, þá eru margir sem furða sig á því að þetta mál sé með jafn háan forgang á dagskrá Alþingis og raun ber vitni. Það er nú svo. Þarna takast á ákveðin grundvallarsjónarmið og það er tvennt sem ég held að ég hafi tíma til að gera grein fyrir hér. Þar eru annars vegar lýðheilsusjónarmið, sem hafa verið mjög áberandi í ræðum þeirra hv. þingmanna sem talað hafa gegn frumvarpinu, og hins vegar ákveðin grundvallarsjónarmið um frelsi, frelsi einstaklingsins og hvernig við högum okkar málum í samfélaginu. Þeir sem styðja þetta mál og mæla fyrir því líta gjarnan á þetta sem boðskap frelsisins. Formaður Sjálfstæðisflokksins hefur til dæmis talað á þann veg að þetta snúist um aukið frelsi. Mér finnst mikilvægt að við setjum það niður fyrir okkur. Ef við skoðum til dæmis það sem heimspekiprófessorinn Róbert H. Haraldsson skrifar þá er erfitt að halda því fram að þetta mál snúist um frelsi einstaklingsins. Þetta mál snýst vissulega um viðskiptafrelsi, verslunarfrelsi, sem hefur verið eitt af stefnumálum Sjálfstæðisflokksins um langa tíð, en það stenst enga skoðun að halda því fram að það skerði einstaklingsfrelsi borgara í þessu landi að þeir þurfi að leggja meira á sig til að kaupa áfengi, með því að sækja í sérstakar áfengisverslanir, en hefðbundna neysluvöru. Róbert H. Haraldsson hefur farið ágætlega yfir það í greinum sínum og bendir meðal annars á að frjálslynd samfélög reisi öll ýmsar skorður við verslun og ekki síst með áfengi. Ekki hefur verið sýnt fram á það með neinum sannfærandi hætti að núverandi skipan mála feli í sér skerðingu á einstaklingsfrelsi. Þeirri spurningu hefur ekki verið svarað hver frelsisskerðingin er. Vissulega má styðja þetta með rökum um verslunarfrelsi, en það er ekki hið sama og einstaklingsfrelsi. Mér finnst mjög mikilvægt að við tökum þá grundvallarspurningu og reifum hana hér þegar við ræðum þetta mál. Við vitum líka, þegar rætt er um að þetta snúist um að nútímavæða sölu áfengis, að það fyrirkomulag sem er á sölu áfengis hér er ekkert sérstaklega gamaldags. Þetta fyrirkomulag er til dæmis við lýði í sumum fylkjum Bandaríkjanna, í öðrum fylkjum er það með öðrum hætti. Sama má segja um Kanada. Við höfum sams konar fyrirkomulag í Noregi og í Svíþjóð sem eru samfélög sem mælast yfirleitt mjög ofarlega þegar við mælum lífsgæði, hagsæld og almennan árangur, samkeppnishæfni. Þessi samfélög eru eigi að síður með einkasölu á áfengi. Af hverju hafa þau haft einkasölu á áfengi? Jú, af því að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Og þar komum við að lýðheilsusjónarmiðunum. Hér hafa menn verið að vitna til þess að breyting á þessu fyrirkomulagi muni ekki endilega hafa áhrif á lýðheilsu, jafnvel hefur verið vitnað í gamlar skýrslur sem beri vott um breytta samfélagshætti. En það þarf ekki að leita lengra en í samantekt landlæknisembættisins um áfengismál - þar sem finna má rannsóknarskýrslur um áfengi, neyslumynstur áfengis, áhrif áfengisneyslu á einstaklinga og samfélög, áhrif breytinga á sölufyrirkomulagi áfengis og gagnreyndar aðgerðir til að draga úr eða sporna við skaðlegum áhrifum áfengis - til að sjá að aðgengi að áfengi skiptir mjög miklu máli þegar kemur að neyslu. Þá er ég ekki að tala um það, eins og fylgismenn þessa frumvarps hafa bent á, að það er vissulega heilmikið aðgengi að áfengi í Vínbúðunum, áfengis- og tóbaksverslunum ríkisins. En með því að halda þessu fyrirkomulagi sérstöku, utan við hina almennu neysluvöru, er löggjafinn að draga ákveðið strik og segja, og því getur enginn andmælt: Áfengissala lýtur sérstökum lögmálum. Þetta er ekki venjuleg neysluvara. Eða finnst okkur það? Finnst okkur áfengi vera venjuleg neysluvara? Ef við skoðum skaðsemina af neyslu áfengis þá er hún ótvíræð. Svo að ég ljúki því sem sagt er í þessum rannsóknarskýrslum, sem eru frá síðustu árum, þá kemur fram að það að breyta sölufyrirkomulagi á áfengi, það að einkavæða sölu áfengis og færa það yfir í matvöruverslanir mun auka neyslu. Hér eru til dæmis skýrslur frá 2012, 2009, 2010, margar hafa verið gerðar í Svíþjóð þar sem verið er að ræða þessi mál af því að þar er sama fyrirkomulag og hér, en við erum líka með bandarískar skýrslur sem benda til þess sama. Gefið er til kynna í greinargerð með frumvarpinu, og því er líka spáð þar, að það muni jafna sig. Hvað höfum við fyrir okkur í því? Ég hef ekki fundið skýrslurnar um það hvað flutningsmenn frumvarpsins hafa fyrir sér í því. Við getum ekki horft fram hjá því að aukist áfengisneysla hefur það í för með sér verulega aukin áhrif af þeirri sömu áfengisneyslu. Þetta er nefnilega ekki eins og brauð, mjólk eða bananar eða hvað það er sem við kaupum í matvöruverslunum. Okkur finnst flestum eðlilegt að hafa sérreglur þegar kemur að lyfjasölu. Eða finnst okkur það ekki? Finnst okkur að hún eigi að vera í matvörubúðum? Hvar ætlum við að draga mörkin? Hér var Bretland nefnt áðan en Bretar hafa stigið nokkur skref að undanförnu. Útsölustöðum áfengis hefur verið fjölgað jafnt og þétt og árið 2012 var fjöldi áfengisútsölustaða í Englandi og Wales kominn í ríflega 51.000 og 220.000 sé þeim stöðum bætt við sem hafa leyfi til að selja áfengi til neyslu á staðnum. Þetta er þróunin í Bretlandi undanfarinn áratug. Gríðarleg fjölgun áfengisútsölustaða. Þetta er það sem stendur eftir þar. Þar er núna talað um áfengisfaraldur. Það er faraldur áfengisneyslu á Bretlandseyjum. Nú er búið að setja á laggirnar þingmannahóp úr öllum flokkum sem á að reyna að leggja til aðgerðir. 1,2 milljónir Breta eru lagðar inn á spítala vegna áfengisneyslu á hverju ári. Ætlum við að borga það með þessu hækkaða áfengisgjaldi? Er ekki betra að koma bara í veg fyrir þennan skaða í staðinn fyrir að vera að borga hann eftir á? Á hverri klukkustund deyr einn Breti vegna áfengisneyslu, og lifrarsjúkdómurinn er eini meiri háttar sjúkdómurinn sem Bretar hafa ekki náð neinum tökum á. Á undanförnum tíu árum hefur 112% aukning orðið á lifrarsjúkdómum hjá ungu fólki, á undanförnum áratug. Þetta eru sláandi tölur og þetta er sett í beint samhengi við fjölgun útsölustaða á áfengi. Erum við, sem störfum hér á Alþingi, reiðubúin til að stíga það skref - undir þeim formerkjum að við séum að auka frelsi, þó ekki einstaklingsins heldur verslunarinnar - að valda þessum samfélagslega skaða? Nú kann að vera að við séum í grundvallaratriðum ósammála um það hvort samfélagið eigi að reka lýðheilsustefnu. Vafalaust eru hér einhverjir hv. þingmenn, og ég ber virðingu fyrir því, sem finnst það ekki vera hlutverk hins opinbera að hafa lýðheilsustefnu. En við vitum samt að það er á ábyrgð hins opinbera að veita hinum veiku þjónustu, ekki satt? Því er ekki óeðlilegt, að mínu viti, að segja að hið opinbera eigi að hafa lýðheilsustefnu. Þar er ég sammála ríkisstjórninni, sem hefur sett á laggirnar sérstaka ráðherranefnd um lýðheilsumál. Á sama tíma er verið að ræða það hér að fara í lagabreytingu sem allar rannsóknir og öll gögn benda til að muni auka neyslu áfengis, og flestar rannsóknir benda líka til að aukin neysla muni hafa veruleg áhrif á heilsu landsmanna. Og þetta á að gera í nafni verslunarfrelsis. Frú forseti. Þegar við setjum rökin á vogarskálarnar og metum hvað vegur þyngst í þessum efnum þá tel ég það ekki vega nægilega þungt sem rök í málinu að auka verslunarfrelsi og valda hugsanlega auknum skaða þar á móti. Hér hafa menn nefnt að verð geti líka haft stýrandi áhrif á áfengisneyslu og vafalaust er það svo, en þá verð ég að kjósa það að skoða samt þau gögn sem fagstofnanir okkar á sviði lýðheilsu og læknisfræði hafa lagt fram. Þegar við tökumst á um mál hér hefur Alþingi, stjórnmálin almennt, einmitt verið gagnrýnt fyrir að taka ákvarðanir án þess að hlusta á fagfólk. Það er lykilatriði í rannsóknarskýrslu Alþingis, níu bindum, að stjórnmálamenn hafa tekið ákvarðanir án þess að hlusta á fagfólk, hafa jafnvel hunsað þeirra sýn á mál. Mér finnst það vera umhugsunarefni, þegar við stöndum hér og ræðum þetta mál, að um það hafa komið margar umsagnir. Ég er bara með nokkrar þeirra: Landlæknisembættið, Félag lýðheilsufræðinga, Læknafélag Íslands, umboðsmaður barna, Barnaverndarstofa, Félag áfengis- og vímuefnaráðgjafa, Félag hjúkrunarfræðinga. Þetta er fagfólkið sem við treystum. Þetta er fagfólkið sem við treystum fyrir heilbrigðisþjónustunni okkar til að annast og verja hagsmuni barnanna okkar. Hvað er þetta fagfólk að segja? Hvað er fagfólkið að segja, það fagfólk sem ég taldi hér upp? Það leggst gegn þessu frumvarpi. Það leggst gegn því með þeim góðu rökum að þó að menn vilji auka hér verslunarfrelsi þá séu það ekki nægjanlega sterk rök gegn þeim skaðvænlegu áhrifum sem aukið aðgengi að áfengi getur falið í sér. Og þarna er verið að horfa til lýðheilsu, það er verið að horfa til heilbrigðismála og það er verið að horfa til félagslegra hagsmuna. Mér finnst, frú forseti, þegar við ræðum þetta mál hér, að á þessa fagmenn þurfum við að hlusta. Við eigum að skoða þær rannsóknarskýrslur sem hér er verið að vitna til og velta því fyrir okkur hvort okkur finnist það nægjanlega mikilvægt að ganga þessa leið Að lokum langar mig að segja eitt, sem kom fram hér þegar við ræddum þetta mál - þó ekki ég, en ýmsir þingmenn ræddu þetta mál hér á síðasta þingi: Um svipað leyti kom til landsins breski geðlæknirinn David Nutt, sem hélt hér erindi um afglæpavæðingu fíkniefna, sem er stórt mál, pólitískt mál, sem er mjög mikilvægt. Ég styð það að fíkniefnastefna okkar verði meðal annars endurskoðuð út frá því sem prófessorinn sagði. Hann var spurður, í viðtali í Ríkisútvarpinu, hvort Íslendingar ættu, í ljósi frjálslyndra viðhorfa hans til afglæpavæðingar fíkniefna, hvort við ættum að einkavæða áfengissölu, hvað honum fyndist um það. Hvað sagði David Nutt? Hann ráðlagði Íslendingum eindregið að halda sig við núverandi fyrirkomulag og takmarka þannig skaðsemi áfengis. Hann talaði hins vegar fyrir frjálslyndum viðhorfum í því hvernig við tökum á fíkniefnamálum, að samfélagið styðji við þá sem eiga við slík vandamál að stríða frekar en að refsa þeim. [[Forseti hringir.]]Hann sagði: Skaðsemin af hinu getur orðið ótvíræð. Ég held að á þann fagmann eigum við líka að hlusta, frú forseti.
Virðulegur forseti. Mig langar að gera stutta athugasemd við ummæli hv. þingmanns, sem kallaði eftir umræðu um frelsismál í þessu sambandi og setti mikið út á það að vísað væri til frelsis einstaklingsins, eins og málsvarar þessa frumvarps hafa haldið á lofti að væri í húfi hér. Á það var bent í ræðu hv. þingmanns að fráleitt væri um frelsi einstaklings að ræða heldur viðskiptafrelsi. Við þetta vil ég gera athugasemd. Hvernig er mögulega hægt að skilja á milli viðskiptafrelsis og einstaklingsfrelsis? Nú er það svo að í viðskiptum eigast við tveir aðilar, tveir einstaklingar. Ég vildi gjarnan heyra nánari skýringu á því hvernig hægt er að líta fram hjá frelsi einstaklingsins þegar menn tala um það mikilvæga frelsi [[Forseti hringir.]]sem viðskiptafrelsi vissulega er, en þó ekki ofar [[Forseti hringir.]]frelsi einstaklingsins.
Frú forseti. Á einni mínútu felur einstaklingsfrelsi fyrst og fremst í sér óskoraðan rétt einstaklings til að gera það sem honum sýnist svo lengi sem það varðar fyrst og fremst hann einan. Viðskiptafrelsi eða verslunarfrelsi er félagsleg athöfn. Verslun varðar hagsmuni samfélagsins alls og félagsleg samskipti. Að því leytinu til er réttmætt að gera ákveðinn greinarmun á einstaklingsfrelsi, þ.e. frelsinu til að gera það sem varðar mann sjálfan, en verslunarfrelsi hefur hins vegar áhrif á hagsmuni samfélagsins alls. Því getum við ekki, hvorki ég né hv. þingmaður sem hér spyr, haldið því fram til að mynda að ríki Bandaríkjanna eða Svíþjóð séu ekki frjálslynd samfélög þótt þau setji ákveðnar skorður við verslunarfrelsi, að það hafi endilega áhrif á einstaklingsfrelsi þeirra sem þar búa.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður útskýrði þetta alveg ágætlega. Þess vegna er mér fyrirmunað að skilja hvernig hægt er að fjalla um þetta mál með svo mikilli aðgreiningu, sem hún vill hafa uppi hér, á viðskiptafrelsi og einstaklingsfrelsi. Í viðskiptafrelsi felst auðvitað einstaklingsfrelsi. Frelsi einstaklinga til að eiga viðskipti, hvort sem það er til að kaupa - þá er ég auðvitað ekki að tala um að menn eigi einhvern rétt á því að kaupa af tilteknum aðilum, heldur rétt á því að velja um verslunarhætti, en ekki síður til að eiga í viðskiptum, selja áfengi. Það er því alveg útilokað annað en að í viðskiptafrelsi felist einstaklingsfrelsi. Um það snýst þetta mál. Mér finnst það í hæsta máta mikill orðhengilsháttur að ætla að afgreiða umræðu um frelsi í þessum málum með þeim hætti að vísa til þess að hér sé ekki um einstaklingsfrelsi að ræða heldur viðskiptafrelsi. Það er algjörlega [[Forseti hringir.]]fráleitur málatilbúnaður.
Frú forseti. Hv. þingmanni virðist renna það í skap að hér sé gerð aðgreining á einstaklingsfrelsi og verslunarfrelsi þó að það sé auðvitað alþekkt innan allrar fræðilegrar umræðu að á því er gerður ákveðinn greinarmunur. Mér finnst að hv. þingmaður þurfi að taka tillit til þess. Ég ræddi það einmitt í ræðu minni að mikilvægt væri að hv. þingmenn, við sem skipum hér löggjafann, hlustum á fagfólk. Ég nefndi nú einkum heilbrigðisstofnanir og þá aðila sem þar starfa innan heilbrigðisþjónustunnar í þeim efnum. En þegar við ræðum það að frelsi einstaklingsins sé höfuðrökin fyrir þessu máli þá finnst mér líka í góðu lagi að vitna til þeirra fræðimanna sem um þau hafa fjallað, sem benda einmitt á þennan greinarmun. Verslunarfrelsi getur haft áhrif á samfélagið allt og fyrir því eru gjarnan hagkvæmnisrök og góð rök. Það er í góðu lagi að mínu viti að við ræðum þau rök málefnalega. En ég tel þetta mál hins vegar ekki verða til þess, verði það að lögum, að auka einstaklingsfrelsi á Íslandi, ég færði fyrir því ákveðin rök. Við hv. þingmaður erum ósammála um það, en ég tel hins vegar ekki að hægt sé að kalla þann málflutning fráleitan eins og [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður gerði.
Virðulegi forseti. Mig langar að víkja aðeins á braut heimspekinnar vegna þess að hv. þingmaður kom inn á að sumum þætti að það ætti ekki að vera nein sérstök lýðheilsustefna yfir höfuð. Mér þykir það áhugavert vegna þess að þarna blandast saman spurningin um annars vegar hvert hlutverk ríkisins er gagnvart því að tryggja heilbrigði o.s.frv. í samfélaginu og hins vegar að stjórna því hvað fólk megi gera. Ég er þeirrar skoðunar að við fjármögnum heilbrigðiskerfi og forvarnir og slíkt með skattfé, ekki með frelsi. Það virðist vera eina tengingin sem ég hef nokkurn tímann séð milli svokallaðrar vinstrimennsku og forræðishyggju, þ.e. að um leið og ríkið sé farið að borga fyrir hlutina þá einhvern veginn hafi það rétt til þess að takmarka hegðun til að spara ríkinu skattfé. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi eitthvað að segja um þessar athugasemdir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Við setjum okkur auðvitað ákveðnar reglur sem samfélag til þess að hlutirnir gangi fyrir sig með einhverjum hætti. Við erum með umferðarreglur til þess að draga úr skaða, svo dæmi sé tekið. Þegar kemur að neyslu áfengis og við viljum ræða hvernig við drögum sem best úr skaða þá virðast þeir sem ég nefndi hér áðan og starfa innan heilbrigðisþjónustunnar tala um aðgengi að áfengi, því að það sé ekki eins og hver önnur neysluvara, sé leið til að draga úr skaða af völdum áfengisneyslu. Þetta er auðvitað heilmikið reifamál. Það eru ýmsar rannsóknir á þessu og það eru aðrir þættir sem geta haft áhrif á aðgengi. Hv. þingmaður spyr í raun og veru hvort ég telji það höfuðforsendu að kostnaðurinn af slíkum skaða falli á skattkerfið. Það eru a.m.k. ein rök í málinu en mér finnst líka að við eigum að horfa breiðar á þetta, þ.e. út frá lýðheilsustefnu [[Forseti hringir.]]og hvernig við getum rekið lýðheilsustefnu, ef við viljum hafa hana, [[Forseti hringir.]]og hvaða leiðir séu vænlegastar til árangurs í því efni.
Virðulegi forseti. Munurinn á reglum um áfengiskaup og umferðarreglur er kannski helst sá að umferðarreglur eru fyrst og fremst hugsaðar til að verja fólk gegn skaða af völdum annars fólks. Þegar maður stjórnar ökutæki ber maður sjálfkrafa ábyrgð á lífi og limum annars fólks. Þegar kemur að lýðheilsusjónarmiðum tengdum áfengi, þ.e. skorpulifur og sjúkdómum sem áfengi veldur, þá sé ég eðlismun. Það er munur á því að vernda einhvern fyrir sjálfum sér og vernda einhvern fyrir öðrum einstaklingum. Þess vegna er ég að velta þessu upp. Kostnaðurinn við lýðheilsusjónarmiðin gerir það að verkum að sjálfkrafa verður hlutverk ríkisins að passa heilsu hvers og eins óháð því hvað þeim finnst. Það er sú tenging sem ég er að velta hérna upp. Ég neyti áfengis. Ég tek meðvitaða ákvörðun um að ganga á heilsu mína til þess að skemmta mér aðeins með áfengi. Það er mín ákvörðun. Ég þarf enga aðstoð við að taka þá ákvörðun. Mér finnst það ekkert sjálfkrafa koma ríkinu eða öðrum við, bara vegna þess að aðrir borga skattfé til þess að fjármagna heilbrigðiskerfið.
Frú forseti. Í fyrsta lagi hefur hv. þingmaður auðvitað fullt frelsi til að neyta áfengis eins og staða mála er í dag [[Gripið fram í: Blessunarlega.]]þannig að þetta frumvarp breytir ekki öllu um frelsi hv. þingmanns til að neyta áfengis eða mitt frelsi ef út í það er farið. Hvað varðar hins vegar skaðann þá sköðum við ekki eingöngu okkur sjálf heldur snýst hann líka um félagslega skaðsemi áfengis sem er meðal annars bent á í umsögnum frá Barnaverndarstofu, umboðsmanni barna, Félagi áfengis- og vímuefnaráðgjafa. Skaðann þekkjum við vel í okkar litla samfélagi. Hvað varðar vald til að skaða sjálfan sig og hvaða merkingu það hefur gagnvart skaðsemi og öðrum þá held ég að það liggi alveg fyrir að neysla áfengis getur valdið miklum félagslegum skaða, að sjálfsögðu ekki alltaf en með ofneyslu.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrir fína ræðu. Ég verð að segja að hv. þingmaður fór inn á margar breytur sem ég kallaði svolítið eftir í minni ræðu og það var vel. Hv. þingmaður kom inn á það að margir kæmu að máli við sig og furðuðu sig á því að þetta mál hefði forgang og það hefur jafnframt heyrst úr ræðustól hér að það sé allt að því ekki nægilega merkilegt til að vera á dagskrá virðulegs forseta. Mig langar að spyrja hv. þingmann um skoðun hennar á því að hafa málið á dagskrá. Ég set það í samhengi við það að hv. þingmaður kom inn á að hér vegast á lýðheilsusjónarmið og sparnaðarsjónarmið. Gefum okkur að sparnaðurinn yrði fyrsta árið 8 milljarðar og síðan 3 milljarðar árlega þar á eftir og stillum svo upp allri umræðunni um mikilvægi lýðheilsu gagnvart þessu vandamáli.
Frú forseti. Hvað varðar dagskrá þingsins þá var ég fyrst og fremst að kasta hér fram sjónarmiðum sem ég hef heyrt. Í sjálfu sér er það bara úrlausnarefni forseta hvað hann setur á dagskrá þingsins. En ástæða þess að ég nefndi það er að þetta mál hefur auðvitað oft áður verið á dagskrá og stundum við sérkennilegar kringumstæður eins og við sem vorum hér 2009 í janúar munum. Þetta er mál sem virðist hafa ákveðinn táknrænan merkingarauka í hugum fólks og það var ástæðan fyrir þessum orðum mínum í upphafi án þess að ég væri að setja út á það eitthvað sérstaklega að málið væri á dagskrá þingsins. Hvað varðar hugsanlegan ábata, getum við sagt, af hækkun áfengisgjalda sem hv. þingmaður vísar í þá verðum við að horfa á það sem mér finnst málið snúast um sem er að aukin neysla, sem ég tel að sé fylgifiskur þess að fjölga útsölustöðum og tel mig vera búna að lesa nægjanlega margar skýrslur [[Forseti hringir.]]um það, hafi í för með sér skaða sem verði ekki endilega bættur með fjármunum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég er algjörlega sammála því að það hljómar ankannalega og er hjóm eitt þegar við segjum að við séum að fjalla um brennivín í búðir meðan fólk er að berjast fyrir bættum kjörum. Algjörlega sammála því. Ég vildi bara nefna þetta því hér heyrist jafnframt úr ræðustól að málið snúist annars vegar um mikla fjármuni og sparnað í ríkisrekstri sem er krafa sem til okkar er gerð og hins vegar er þetta stórt lýðheilsumál, risastórt. Áfengi er einn af þremur stærstu ógnvöldum lýðheilsunnar ásamt offitu og tóbaki. Þess vegna held ég að umræðan sé bara af hinu góða. Annað sem snýr að lýðheilsunni er takmörkun aðgengis. Takmörkunin getur átt við um aldurinn, sölutímann og söludagana. Við sjáum það til dæmis í Noregi, þar er bara smekklega breitt yfir kælinn, truflar engan þegar má [[Forseti hringir.]]ekki selja lengur o.s.frv. Ef hv. þingmaður gæti [[Forseti hringir.]]svarað því hvort það eitt og sér …
Frú forseti. Við gerumst nú mjög skáldleg hér í pontu, en auðvitað er ein mínúta ekki nóg til að fara yfir þessi rök. Í sjálfu sér fagna ég að þessi umræða fái ákveðinn tíma því þetta eru stórar spurningar um lýðheilsumálin, um aðgengið og hvaða þættir vega þar þyngst. Vissulega eins og ég kom nú að hér í aukasetningu áðan er hægt að takmarka aðgengi með öðrum leiðum en því að hafa fáa útsölustaði. Það er auðvitað víða gert. Það er auðvitað gert nú þegar með aldri og öðru og það er víða gert þar sem fyrirkomulagið er með öðrum hætti en hér þá er það takmarkað með einhverju öðru móti. En það sem mér finnst samt sláandi út úr þessum rannsóknum sem við höfum getað kynnt okkur sem tölum um þetta mál þá er munar gríðarlegu um fjölda útsölustaða og það munar líka miklu um þau andlegu skil sem við gerum okkur í raun og veru þegar við svona horfum á áfengi innan um aðra neysluvöru. Ég nefndi [[Forseti hringir.]]brauð og ost hérna áðan. Þá er það ákveðin breyting á eðli vörunnar í okkar huga.
Virðulegi forseti. Það er erfitt að komast að í ræðu þar sem andstæðingar þessa frumvarps eru ótrúlega duglegir að ræða það, sem er mjög áhugavert þegar um þingmannamál er að ræða. Ég hef mælt fyrir þessu máli áður og þá var ekki nokkur leið að draga þingmann inn í það, enda held ég ekki að það sé vegna þess að þeir hafi áhuga á málefnalegri umræðu sem þingmenn tala svona mikið, en það er annað mál. Ég verð að viðurkenna að þegar ég hlusta á þessar ræður þá dett ég aðeins út, þetta er svo sannfærandi allt saman, en svo man ég að við búum í mannheimum. Ég bý hér. Ég er búinn að búa á Íslandi og vera til í nærri hálfa öld. Ég vil spyrja hv. þingmann hver óskastaðan sé. Hvað er hæfilegt aðgengi? Þegar ég ólst upp var ástandið þannig, og kannski er það draumastaðan, að enginn á Íslandi fékk að kaupa áfengi nema benda yfir borð. Úti á landi fengu menn ekki áfengi nema í bréfpokum [[Forseti hringir.]]og það kom með rútunni. Var þetta óskastaðan? Eða hvernig vill hv. þingmaður sjá þetta ef hún vill takmarka aðgengi að áfengi?
Frú forseti. Ég vil fyrst segja að hv. þingmaður ber þessa hartnær hálfu öld vel, [[Þakka þér fyrir.]]úr því að hann var að upplýsa um það í ræðustól. Ég fór yfir þetta í ræðu minni, sem er fyrsta ræðan sem ég held um þetta mál á öllum þingtíma mínum þótt það hafi nokkrum sinnum verið á dagskrá. Ég er byrjandi í umræðu um þessi mál. Mér hafa þótt margar af ræðunum sem hafa verið fluttar hér, bæði af fylgismönnum og andstæðingum þessa frumvarps, mjög málefnalegar og snerta á grundvallaratriðum. Ég held að þetta gefi okkur tækifæri til að takast á um hvaða aðferðum við viljum beita þegar kemur að lýðheilsumálum og takast á um hversu þungt viðskipta- eða verslunarfrelsið eigi að vera þegar við tökum stórar ákvarðanir. Ég held að Íslendingar séu nokkuð sáttir við núverandi fyrirkomulag. Ég hef búið í hartnær 40 ár í sama landi og [[Gripið fram í.]]hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]og hef ekki orðið vör við annað en að Íslendingar sé nokkuð sáttir við [[Forseti hringir.]]það fyrirkomulag sem er við lýði núna.
Virðulegi forseti. Ég þakka hlý orð í minn garð og vil segja að hv. þingmaður Katrín Jakobsdóttir ber svo sannarlega sín fáu ár mjög vel. En við erum ekki bara komin hingað til að skjalla hvert annað. Af hverju er sátt um þetta núna? Ef menn trúa því virkilega að skert aðgengi sé af hinu góða, erum við þá sátt við að aðgengi hafi verið aukið jafnt og þétt? Það getur ekki verið. Meira að segja við í Grafarvogi fáum ríkisverslun fljótlega. [[Gripið fram í.]]Við erum að fá ríkisverslun. [[Gripið fram í.]]Það er búið að skammta okkur ríkisverslun, hvorki meira né minna. Þetta gengur auðvitað ekki ef við trúum því að mikilvægt sé að hafa skert aðgengi, þá verðum við að stoppa það. Og svo er opið langt fram eftir degi, jafnvel á laugardögum. Virðulegi forseti. Ef við trúum því að skert aðgengi sé málið þurfum við að bretta upp ermar og virkilega taka hér á og fara aftur til þeirra gömlu tíma þegar ekki var nokkur einasta leið að kaupa áfengi nema með ærinni fyrirhöfn.
Herra forseti. Eins og ég kom að áðan er ákveðinn eðlismunur á því að selja áfengi sérstaklega eða setja það inn í matvörubúðir, því að þar með erum við í huga okkar að setja þessa vöru á sama bás og hefðbundin matvæli. Það held ég að sé eitthvað sem við getum ekki horft fram hjá. Það hefur önnur áhrif á aðgengi fólks að áfengi og gerir það sjálfkrafa meira, enda kemur það fram í greinargerð með frumvarpinu að líklegt er talið að neysla aukist. Þar sem þetta hefur verið gert, þar sem útsölustöðum áfengis hefur verið fjölgað, og ég fór yfir það í ræðu minni, t.d. í Bretlandi þar sem útsölustöðum hefur fjölgað verulega, hefur neysla aukist mjög mikið. Þar er beinlínis talað um áfengisfaraldur. Ef við tækjum þetta mál í gegn hér og horfðum á það að áfengi færi í allar matvörubúðir þá mundi útsölustöðum áfengis fjölga meira á einu bretti á Íslandi [[Forseti hringir.]]en á 50 árum í Bretlandi. Hvernig ætlum við að eiga við afleiðingarnar af því, frú forseti?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að gleðjast með hv. þm. Guðlaugi Þór Þórðarsyni yfir því að hann skuli ekki lengur þurfa að panta sér áfengi í póstkröfu í Grafarvoginum. Það hefur margt athyglisvert komið fram í þessari umræðu í dag. Menn tala enn um að aðgengi stýri ekki neyslu. Það er einfaldlega rangt. Ef menn horfa yfir Austurvöll kemur í ljós að aukið aðgengi hefur aukið neyslu áfengis á Íslandi vegna þess að aukning neyslu áfengis frá 1988 til dags dato er sáralítil út úr vínbúðum ÁTVR samkvæmt upplýsingum landlæknis. Hún er mest á veitingastöðum sem hefur stórfjölgað hérna. Það kom líka ágætisfullyrðing fram áðan um að neysla áfengis bitnaði einfaldlega á þeim sem drykkju en engum í kringum þá, ekki á þriðja aðila. Sú fullyrðing er röng. Mig langar að lesa hér mjög stutta grein úr umsögn Barnaheilla þar sem segir í bréfi til Alþingis frá 5. nóvember 2014, með leyfi hæstv. forseta: „Sýnt hefur verið fram á með rannsóknum að aukið aðgengi að áfengi leiðir til aukinnar neyslu þess. Aukin áfengisneysla er líkleg til að hafa slæm áhrif á líf barna, ekki bara barna sem verða fyrir neikvæðum áhrifum af áfengisneyslu foreldra sinna eða forsjáraðila heldur líka barna og ungmenna sem freistast til áfengisdrykkju vegna auðveldara aðgengis.“ Það er alveg skýrt að neysla áfengis bitnar á þriðja aðila. Það segir til dæmis í ágætu tilskrifi frá embætti landlæknis, með leyfi forseta: „Einstaklingar í Evrópu neyta að meðaltali tvöfalt meira af áfengi en meðaltal heimsins. Skaðsemi af völdum áfengis er mikil í Evrópu, 10% af ótímabærum sjúkdómum til komið vegna áfengisneyslu, eitt af hverjum sjö ótímabærum dauðsföllum má rekja til áfengis hjá körlum og eitt af hverjum þrettán hjá konum. Ísland, Svíþjóð, Noregur og Finnland hafa ströngustu löggjöfina í Evrópu varðandi sölu áfengis. Jákvæð tengsl eru á milli strangrar áfengislöggjafar og minni áfengisneyslu. Frjálsræði í sölu áfengis ýtir undir áfengisdrykkju og skaðsemi af völdum þess.“ Svo mörg voru þau orð. Í skýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar má sjá á landakorti hvernig neyslan skiptist. [[Þingmaður sýnir skýrsluna.]]Ég veit að þetta sést nú ekki mjög vel út í salinn en það má sjá hér á heimskorti þar sem dekkstu litirnir eru dæmi um hvar mesta neyslan er. Mesta neyslan er í Evrópu, sérstaklega austanverðri, í Norður-Ameríku og Kanada og í Vestur-Evrópu, þar með talið Danmörku. Ljósustu blettirnir í Evrópu, þ.e. minnsta neyslan á mann, er á Íslandi, í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi. Hvað eiga þessi lönd sameiginlegt? Þar er áfengi selt á vegum hins opinbera. Það kemur líka fram í þessari sömu skýrslu, á bls. 71, að þau ráð sem séu til til að minnka skaðsemi af völdum áfengisdrykkju séu einkum að gefa út leyfi til sölu áfengis og helst þannig að áfengissala sé á vegum opinberra aðila, að halda í lágmarki eða hafa eftirlit með fjölda og staðsetningu þeirra útsölustaða sem selja áfengi, að hafa reglu á fjölda söludaga og afgreiðslutíma, að hafa ákveðinn lágmarksaldur þeirra sem mega neyta áfengis og að setja reglur um áfengisdrykkju á opinberum stöðum. Þetta höfum við Íslendingar allt saman gert. Ég verð að viðurkenna að mér rennur það til rifja að flutningsmenn þessa frumvarps, sem eru upp til hópa greindir og grandvarir menn, skuli geta horft fram hjá öllum þeim umsögnum sem hafa komið hér fram, sérstaklega frá heilbrigðisaðilum, sem vara okkur þingmenn við að samþykkja þetta frumvarp. Ég get ekki skilið það eftir allan þann lestur, frá landlækni, Læknafélagi Íslands, Félagi íslenskra hjúkrunarfræðinga o.fl., að menn skuli samt ætla sér að samþykkja þetta frumvarp. Mér er það algerlega hulið.
Virðulegi forseti. Ég er enn þá að hlusta eftir rökunum fyrir því að gera það sem gert er í öðrum löndum. Ég spyr hv. þingmann um nákvæmlega það sama og ég spurði hv. þingmann sem talaði hér á undan: Hvað er hæfilegt aðgengi og af hverju? Við vitum öll að áfengi hefur ákveðna sérstöðu eins og ýmsar aðrar vörur, þess vegna gilda um það ákveðnar reglur. En hins vegar er ákveðin skinhelgi fólgin í því ef menn segjast vilja viðhalda núverandi ástandi og tala svo fyrir skertu aðgengi. Við hv. þingmenn förum oft til útlanda og við lendum í því í landi eftir landi að þar er áfengi selt í matvöruverslunum. Ég og hv. þingmaður erum jafnvel eftirlitslausir í Evrópu og getum farið í venjulegar verslanir og keypt okkur áfengi. Er það ekki nokkuð sem við þurfum að taka á? Í ofanálag lendum við í því, ég og hv. þingmaður, sem ferðumst nú nokkuð m.a. vegna starfa okkar, að fara í Flugstöð Leifs Eiríkssonar og þar geta m.a. einkaaðilar selt okkur áfengi ef svo ber undir. Reyndar er það þannig að úti um alla borg, úti um allt land selja einkaaðilar áfengi. [[Gripið fram í: Það stuðlar að aukinni neyslu.]]Hv. þingmaður kallar fram í að það stuðli að aukinni neyslu þannig að það er ágætt að heyra það frá hv. þingmanni hvað hann vill gera í þessu ófremdarástandi. Ættum við ekki að fara aftur til þess tíma sem við munum báðir þegar var hér almennilega skert aðgengi? Svo getum við líka rætt um hvaða afleiðingar það hafði að auka aðgengið. Hér var auðvitað fullkomið himnaríki fyrir nokkrum áratugum síðan þegar varla var hægt að kaupa áfengi nema hafa verulega mikið fyrir því. Er það ekki rétt munað, hv. þingmaður?
Hæstv. forseti. Mér er mikið í mun að svara hv. þingmanni. Jú, hér var himnaríki á jörð. Hér var neysla áfengis einungis á milli 3,5 og 3,7 lítrar á mann. Hún er í dag 7 lítrar. Af hverju? Jú, vegna þess að aðgengið hefur stóraukist. Hvar? Hérna hinum megin við Austurvöllinn, þar sem m.a. einkaaðilar selja okkur áfengi, liggur aukningin í sölu áfengis. Samkvæmt upplýsingum landlæknis liggur hún ekki nema að litlu leyti hjá ÁTVR. Hún liggur annars staðar, fyrst og síðast í veitingastöðunum og í Flugstöð Leifs Eiríkssonar. En af því að hv. þingmaður minntist á ferðalög okkar félaganna - ég hef nú ekki ferðast eins mikið og hann á vegum þingsins en það er önnur saga - langar mig til að benda honum á, af því að ég veit að hann fer oft til Ameríku, að í bréfi frá embætti landlæknis, er vitnað í samantekt, Rannsóknarskýrslur um áfengismál - samantekt. Þar segir, með leyfi forseta: „Fyrirkomulag áfengissölu í fylkjum Bandaríkjanna er skoðað og metnar afleiðingar einkavæðingar á áfengissölu. Niðurstaða: Öll fylki í Bandaríkjunum setja einhverskonar kvaðir á áfengi, svo sem í formi skattlagningar, takmörkun á áfengissöluleyfi …“ o.s.frv. Jafnframt segir: „Einkavæðing á sölu áfengis leiðir ekki til fullkomins frjáls markaðar. Fylki með stýrða áfengissölu eru líklegri til að halda úti verslunum á fámennum svæðum. Fylki með stýrða áfengissölu neyta 13% minna af sterku áfengi og 7% minna af áfengi meðal 15 ára og eldri. Einkavæðing vínbúða eykur áfengisneyslu og skaðsemi af völdum þess svo sem líkamsárásir, sjálfsvíg, umferðarslys, lifrarbólgu og fleiri sjúkdóma. Samfélagslegur kostnaður af völdum áfengisneyslu hefur verið metinn meiri en tekjur hins opinbera af virðisaukaskatti, leyfisgjöldum, tekjuskatti, aðflutningsgjöld og vörugjöldum.“ Það er það ástand, hv. þingmaður, sem ég og fleiri viljum koma í veg fyrir vegna þess að lýðheilsan er náttúrlega númer eitt. Ég kem að því betur á eftir.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir hreinskilnina í svörum. Hann talar fyrir því ástandi sem var hér áður. Reyndar man ég hvernig það ástand var og ég held að drykkjumenning okkar Íslendinga hafi ekki verið útflutningsvara. Ég held að enginn hafi komið hingað og sagt: Mikið er nú ástandið flott hjá þessari þjóð, við skulum taka það sama upp. En hv. þingmaður er bara heiðarlegur í því að segja að honum hafi fundist það ástand alveg stórkostlegt. Ég er honum bara ósammála í grundvallaratriðum. Ég hvet hv. þingmann til að kynna sér hvaða árangri við höfum náð í forvörnum, hvaða aðferð við höfum beitt, sem kölluð er íslenska leiðin. Hér hefur verið mæld neysla á áfengi og tóbaki í áratugi og þar hefur einnig verið mælt sérstaklega hverjir mestu áhrifavaldarnir eru. Þeir eru nokkurn veginn í þessari röð: Það eru jafningjarnir, það eru foreldrarnir og einnig heilbrigð tómstundaiðkun. Það er svo sannarlega markmið að yngra fólkið fresti því að byrja að drekka. Yngra fólkið vill drekka áfengi. En ég þakka hv. þingmanni fyrir að hann kemur hreint fram og segir hver hans óskastaða er en ég hvet fólk til að skoða það hvernig ástandið var hér áður fyrr.
Hæstv. forseti. Drykkjumenning hefur batnað, segir hv. þingmaður. Heimilisofbeldi hefur ekki minnkað. Ofbeldisglæpum hefur ekki fækkað þrátt fyrir menningarlegri drykkju, eins og hv. þingmaður talar um. Vil ég fara til baka? Ekki endilega. Ég sneri reyndar nett út úr fyrir hv. þingmanni, en ég sagði þó: Hvað þýddi þetta sölufyrirkomulag á sínum tíma? Það þýddi það að drukknir áfengislítrar á mann á ári voru 3,5–3,7. Þeir eru 7 núna. Eftir þá breytingu sem lögð er til í frumvarpinu benda allar rannsóknir til að það verði 11 lítrar af hreinu áfengi á mann á ári, sem er það sama og í Danmörku, það sama og í Evrópu í heild. Og hvað sagði í grein í Politiken í sumar? Þar sagði greinarhöfundur að 20% íbúa Kaupmannahafnar funkeruðu ekki daglega út af áfengisneyslu, og hann var ekki að tala um það sem við köllum ofdrykkjumenn eða fólk sem er í vandræðum með áfengi. [[Forseti hringir.]]20% íbúa Kaupmannahafnar funkera ekki, 200 þúsund manns.
Virðulegi forseti. Ég verð að viðurkenna að ég verð svolítið ringlaður yfir málflutningi hv. þingmanns þegar kemur að talinu um aukna neyslu. Hv. þingmaður nefnir að samkvæmt upplýsingum landlæknis sé aukna neyslan fyrst og fremst vegna skemmtistaða eða veitingastaða, sem hefur vissulega fjölgað mjög mikið en það hefur útibúum ÁTVR einnig. Þarna sé ég ákveðna mótsögn í málflutningi hv. þingmanns. Ef það er ekki aukning vínbúða sem veldur aukinni neyslu heldur aukning veitingastaða væri þá ekki nærri lagi að berjast gegn opnun nýrra veitingastaða og leyfa þessari breytingu að ganga í gegn, vegna þess að samkvæmt þessum rökum og upplýsingum frá landlækni og ef ég skil hv. þingmann rétt eru það veitinga- og skemmtistaðirnir sem valda aukinni neyslu? Einnig langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann telji ekki að þegar menn drekka sig ölvaða á skemmtistað sé miklu líklegra að það leiði til ofbeldis eða ölvunaraksturs en ef menn neyta áfengis heima hjá sér? Nú veit ég mætavel að áfengi hefur áhrif á þriðja aðila og ef fyrri fullyrðingar mínar hafa verið á þá leið að áfengi geti ekki skaðað þriðja aðila tek ég þær til baka, ég er vissulega ekki þeirrar trúar. Þó hefur fólk minni ástæðu til að keyra ölvað heiman frá sér og heim til sín en á skemmtistað og heim til sín. Það er ólíklegra til að lenda í áflogum við aðra sem líka eru ölvaðir o.s.frv. En ef aukin neysla er afleiðing veitinga- og skemmtistaða sér hv. þingmaður þá ekki fyrir sér að við ættum að setja takmarkanir á veitinga- og skemmtistaði, fækka þeim jafnvel, gera þeim erfiðara fyrir að starfa eða því um líkt?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir spurninguna. Í yfirliti landlæknis yfir selda áfengislítra 1986–2014 segir að seldir áfengislítrar árið 1988 hafi alls verið 4,5 lítrar en 7,18 árið 2014. Seldir lítrar út úr vínbúðum voru 4,48 lítrar árið 1988 en eru 5,34 nú. Það segir okkur þessir tveir aukalítrar eru út af öðrum söluleiðum, eins og veitingastöðum. Vil ég setja opnun veitingastaða skorður? Þetta er mjög góð spurning vegna þess að Bretar standa frammi fyrir henni núna. Þeir hleyptu lausum opnunartíma veitingastaða fram á nótt og fram undir morgun fyrir nokkrum árum síðan og hver var afleiðingin? Lögreglan í Bretlandi var allar helgar, alla morgna að draga ósjálfbjarga fólk upp úr götunni. Þetta kom fram í fréttum, bæði í The Guardian og víðar. Hverjir voru helstu fórnarlömbin? Það voru ungar konur. Þetta er eitt af því sem hefur komið fram í rannsóknum og það bendir til þess að ef við samþykkjum þetta frumvarp muni neysluaukningin hér að öllum líkindum verða mest hjá konum og ungu fólki. Við erum núna þeirrar gæfu aðnjótandi að við erum með litla unglingadrykkju, við erum með mikla öldungadrykkju, en það segir t.d. í nýútkomnu fréttablaði frá Samhjálp um þá sem koma núna í Hlaðgerðarkot í meðferð að aukningin sé mest hjá yngra fólki og konum. Þetta er þróun sem við getum átt von á að verði megininntakið í því ef við opnum fyrir fjölgun útsölustaða áfengis.
Virðulegi forseti. Það er enginn ágreiningur um það að unglinganeysla hefur dregist saman, og blessunarlega mjög mikið, á síðustu 15 árum. Ef fleira ungt fólk sækir sér aðstoð vegna áfengisneyslu mundi ég rekja það til breytts viðhorfs til ofneyslu áfengis, vegna þess að það viðhorf hefur einnig breyst. Núna er til eitthvað sem heitir hófleg og eðlileg áfengisneysla á meðan það var miklu meira um fyllirísdrykkju í gamla daga, að mínu mati. Og hafandi búið í öðrum samfélögum þar sem drykkjumynstur, menning og sölufyrirkomulag er öðruvísi en hér þá er það í samræmi við væntingar mínar af þeirri upplifun. Hins vegar finnst mér skrýtið að hv. þingmaður telji þetta hafa verið betra í gamla daga en vilji samt ekki fara þangað. Hann telur þetta mikið til skemmtistöðunum og veitingastöðunum að kenna, samkvæmt gögnum landlæknis, en vill ekki takmarka fjölda þeirra ef ég skil hann rétt. Það eru takmarkanir á opnun, ég átta mig á því. En hvernig er það hvað varðar fjölda, vill hv. þingmaður takmarka fjölda veitinga- og skemmtistaða?
Hæstv. forseti. Vil ég takmarka fjölda skemmtistaða eða veitingahúsa? Ég sé ekkert að því að settar verði skorður við fjölgun veitingahúsa ef það er svo að þessar upplýsingar frá landlækni eru réttar. Ég sé ekkert að því að skerða opnunartíma þeirra vegna þess að ég held að það sé algerlega sannað að meðan opnunartími veitingahúsa í Reykjavík var sem lengstur fyrir fimm árum síðan var ófremdarástand í miðborginni helgi eftir helgi. Erlendir löggæslumenn sem voru fengnir hingað til ráðgjafar skildu ekkert í því að miðborg Reykjavíkur skyldi ekki vera hreinsuð af lögreglu, þ.e. fólki bara smalað út úr miðborginni þegar ástandið var sem verst undir morgun um helgar. Víst er það svo að hér áður fyrr drukkum við sjaldnar og meira í einu. Það er engin meginbreyting þótt nú sé drukkið oftar og minna í einu, eins og ég sagði áðan. Heimilisofbeldi er líkt, ofbeldisglæpir eru líkir. Það hefur í sjálfu sér ekki breyst.
Frú forseti. Mér þykja þetta mjög áhugaverðar og góðar umræður, af því að hér hefur verið spurt hvort ræða þurfi þetta mál eitthvað nánar. Það er mjög þarft og gott að velta fyrir sér opnunartíma, fjölda veitingastaða og öðru slíku sem rætt hefur verið hér. Varðandi unga fólkið okkar þá eru hlutirnir kannski öðruvísi í dag en áður var, því miður. Unga fólkið okkar er að blanda efnum saman en ekki eingöngu að drekka áfengi, það neytir margra annarra efna og við þurfum að glíma við afleiðingarnar af því í kerfinu. Mig langar að velta því aðeins upp með þingmanninum þessu með aðgengi og vörumerkjavitund Íslendinga - mér skilst að hún sé ekki mjög sterk þegar kemur að léttum og sterkum vínum - og hvaða afleiðingu það hefur í för með sér fyrir hina ýmsu framleiðendur, litlu framleiðendurna meðal annars. Ég hef haft þá tilfinningu að stóru aðilarnir, Ölgerðin, Vífilfell eða hvað þeir nú heita, sem eru með ráðandi stöðu á markaðnum, hafi það forskot í dag að þrátt fyrir að lögunum yrði breytt í þessa veru þá mundu þeir ráða markaðnum áfram og gætu stýrt framleiðslunni til þessara stórverslana. Og þetta hefði nákvæmlega sömu áhrif hvað varðar stærstu matarkeðjurnar sem við þekkjum, Haga og einhverjar fleiri; þær mundu stýra verði og vöruúrvali. Í verslunum á landsbyggðinni, sem fá ekki einu sinni tilteknar matvörutegundir sem eru þó til sölu á stærri stöðum, yrði skammturinn allt annar en þar sem íbúarnir eru fleiri.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta andsvar. Jú, við deilum áhyggjum af því að unga fólkið okkar er að fara út í önnur efni en áfengi, það er rétt. Árangurinn sem náðist í unglingadrykkju er í grunninn kominn fram út af verkefni sem var tekið upp fyrir nokkrum árum og kallað Fíkniefnalaust Ísland árið 2000 og hefur orðið mörgum að aðhlátursefni seinna meir. Það breytti því ekki að árið 1998 eða þar um kring vorum við með ofboðslega unglingadrykkju og mikla neyslu kannabisefna meðal ungmenna. Foreldravaktin sem þá fór í gang, foreldraröltið, forvarnirnar - við búum enn að þeim vegna þess að þær eru enn í sama farvegi og þær voru á þessum árum. Þess vegna höldum við okkar striki enn þá hvað varðar unglingadrykkju. Það liggur fyrir, samkvæmt öllum fáanlegum rannsóknum, að þessi aukning á sölustöðum mun fyrst og fremst verða til þess að glepja ungt fólk og konur og mig hryllir við þeirri staðreynd að við viljum offra þeim árangri sem við höfum náð. Hvað varðar úrvalið þá er ég hjartanlega sammála hv. þingmanni. Ég sagði hér í fyrri ræðu minni að ef þetta frumvarp yrði að lögum værum við að skipta úr einkasölu í fákeppnissölu og það er næsta víst að þeir sem ráða öllu á matvörumarkaði verða býsna fljótir að straumlínulaga úrvalið hjá sér, sér til hagsbóta en ekki neytendum. Það að afhenda þessum aðilum 25 milljarða veltu á ári mun verða til þess að þeir munu ganga milli bols og höfuðs á samkeppninni sem eru örfáir smákaupmenn.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek undir með honum þegar kemur að þeim forvörnum sem við höfum beitt fram til þessa, hvort sem það er foreldrarölt eða eitthvað annað. Ég hef haft áhyggjur af því, af því að ríkið á að stýra og vera í fararbroddi fyrir forvörnum á alla kanta, að því miður hefur allt of mikið verið skorið niður undanfarin ár þegar kemur að forvarnafulltrúum í framhaldsskólum. Unga fólkið okkar er hvað viðkvæmast fyrir á þeim árum og í skólunum þyrfti að koma til aukin fræðsla og virkara samtal. Undanfarið hefur allt of mikið verið skorið niður þannig að ég held að við þurfum að velta því fyrir okkur að reyna frekar að bæta í það. Ég held að ég og hv. þingmaður séum sammála um það að hér er í raun verið að ganga leið sem hentar gróðasjónarmiðum en ekki lýðheilsusjónarmiðum í samfélaginu.
Hæstv. forseti. Ég spurði í fyrri ræðu minni: Fyrir hvern er þetta frumvarp flutt? Þjóðin biður ekki um það, 70% hennar eru á móti þessu. Ekki eru það þeir sem eiga við áfengisvanda að stríða sem biðja um þetta. Ekki eru það börnin eða Barnaheill eða Félag félagsfræðinga, hjúkrunarfræðinga eða lækna - það eru ekki þau sem biðja um þetta. Hverjir hafa mestan áhuga á þessu? Jú, það eru þeir sem ráða smásöluverslun í landinu. Það hlakkar í þeim yfir því að fá afhent á silfurfati 25 milljarða veltu ofan á það sem þeir eru að selja í dag sem eru einhverjir 200 milljarðar. Ég mundi gera það sjálfur í þeirra sporum, það er ekki nema mannlegt. Ég velti fyrir mér hvers vegna menn eru að burðast með þetta mál hér inn í þingið sem er sannarlega ekki að vilja þjóðarinnar, almennings, sem er sannarlega ekki að vilja þeirra sem koma að heilbrigðismálum heldur virðist vera sniðið að þeim sem reka hér stórverslun.
Virðulegi forseti. Ég þakka þær fínu umræður sem hafa verið um þetta blessaða mál núna á haustdögum. Mér telst til að það séu akkúrat 370 dagar síðan ég stóð hér í pontu og ræddi um það í fyrra. Það eru mjög skiptar skoðanir um það sem er ekkert óeðlilegt því þetta er mjög stórt mál, gríðarlega stórt. Menn hafa velt því fyrir sér fyrir hvern sé verið að flytja málið. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson sem var hérna á undan mér velti því fyrir sér hvort málið væri flutt til heilla fyrir almenning eða hvort það væri fyrir einhverja aðra. Ég veit það ekki. Þetta mál var afgreitt út úr allsherjar- og menntamálanefnd í mars síðastliðinn. Ég var einn á nefndaráliti sem ég afgreiddi frá mér 4. mars og þá voru eftir fjórir mánuðir af þingi. Málið kom ekki til 2. umr. og það vakti svolítið athygli mína. Ég velti því fyrir mér hvers vegna það var. Og ef þetta er forgangsmál Sjálfstæðisflokksins á haustþingi hvers vegna í ósköpunum var það ekki afgreitt í vor og af hverju var ekki þrýst á það þá? Það stóð upp á mig í allsherjar- og menntamálanefnd að málið fengi brautargengi út úr nefnd og það var mitt atkvæði sem gerði það að verkum að það fór út úr nefndinni. Ég vil meina að það sé ekki góður bragur á því að vera að svæfa mál í nefndum. Þau eiga bara að koma til afgreiðslu hér og annaðhvort standa þau eða falla. Það er bara þannig. Ég er í eðli mínu mjög á móti þessu, mjög á móti því, sérstaklega að áfengi fari inn í stórmarkaði og einhverjar sjoppur. Það hefur líka komið fram í umræðunni að hér hefur útsölustöðum fjölgað, þ.e. veitingastöðum. Það er kannski ekki óeðlileg þróun í ljósi aukinnar ferðamennsku og annað. Ég er ekkert endilega voðalega hrifinn af því en við þurfum að standast kröfur og bjóða upp á að fólk geti fengið sér áfengi en það hefur líka komið í ljós að með því að gefa verslun með áfengi frjálsa þá mundi útsölustöðum áfengis sennilega fjölga úr 40–50 í 200. Það er engin smáaukning og áfengið á að fara inn í matvöruverslanir. Hér hefur líka verið komið inn á nokkuð sem mér finnst svolítið merkilegt, og kom fram hjá hv. síðasta ræðumanni, að það hefur enginn verið að kalla eftir þessu í samfélaginu. Hver kallar eftir þessu? Ég varð aldrei var við það í kosningabaráttunni. Ég hef bara aldrei heyrt að fólk sé að krefjast þess að áfengi fari í matvöruverslanir. Það er svona einn og einn sem vill endilega að það fari inn í matvöruverslanir, það er svo þægilegt að kaupa sér eina kippu þegar maður fer að kaupa mjólk handa börnunum. Það hefur líka komið fram að þetta er engin venjuleg vara. Margir hv. þingmenn sem hér hafa flutt ræður hafa bent á hvaða afleiðingar of mikil áfengisneysla hefur í för með sér fyrir lýðheilsu og samfélagið í heild og kostar gríðarlega fjármuni. Því miður er það þannig. Ég held að því miður hafi ekki verið gerðar á Íslandi nógu miklar rannsóknir á því hvaða afleiðingar áfengisdrykkja hefur í för með sér fyrir íslenskt samfélag og hvað hún kostar, sjúkdómar henni tengdir, slys, sjálfsvíg. Hvað kostar þetta samfélagið í aurum talið? Við erum alltaf að velta okkur upp úr aurum en við þurfum ekki síst að spyrja hvað afleiðingarnar kosta samfélagið félagslega. Málið var afgreitt út úr nefndinni í fyrra í mars og mér hefði fundist eðlilegt það hefði verið rætt hérna og fengið afgreiðslu og annaðhvort samþykkt eða fellt. Ég held nefnilega að það hefði verið fellt, góðu heilli, vegna þess að það er ekki meiri hluti fyrir því á þingi. Ég velti því líka fyrir mér vegna þess að málið hefur margoft verið lagt fram en aldrei fengið brautargengi á þingi. Af hverju ekki? Mig langar, með leyfi forseta, að lesa nefndarálit mitt vegna þess að ég fékk ekki séns á að gera það í vor og ég fæ ekki séns á að gera það núna vegna þess að ég er ekki lengur í allsherjar- og menntamálanefnd. Þar er kominn úr mínum flokki einn af flutningsmönnum frumvarpsins þannig að ég fæ ekki tækifæri til þess en ég ætla að lesa þetta álit: „Með frumvarpinu er lagt til að einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins (ÁTVR) til smásölu áfengis verði aflagt og smásala áfengis verði að ákveðnu marki frjáls. Í greinargerð frumvarpsins eru taldir upp kostir þess að selja áfengi með annarri neysluvöru og m.a. vísað til þess að með samþykkt frumvarpsins geti neytendur sparað einhverjar fjárhæðir á því að sækja áfengi á sama stað og matvöru. Einnig er vísað til þess að áfengi sé almenn og lögleg neysluvara eins og t.d. tóbak og skotfæri og að fyrirkomulag smásölu á áfengi eigi ýmislegt sameiginlegt með fyrirkomulagi á sölu matvöru. 2. minni hluti áréttar að áfengi er engin venjuleg neysluvara. Áfengi hefur mikla sérstöðu og fráleitt að um það þurfi að gilda sömu viðmið og ýmsar aðrar vörur. Ábatinn af sölu og framleiðslu áfengis er samfélaginu afar dýrkeyptur. Það er einkum þrennt sem leiðir til þess að áfengi veldur svona miklu líkamlegu, andlegu og félagslegu tjóni, í fyrsta lagi eitrun í líkamanum, í öðru lagi víma og í þriðja lagi ánetjun eða fíkn. Þess vegna er áfengi engin venjuleg neysluvara. Reynslan sýnir að takmarkanir á aðgengi að áfengi geta dregið úr drykkju og vandamálum tengdum áfengi. 2. minni hluti bendir á skýrslu Evrópusambandsins um umfang áfengisvandans í Evrópu sem gefin var út árið 2006. Þar var bent á að íbúar Evrópu drekka meira en íbúar annarra heimsálfa og að afleiðingar þess væru gífurlegar en m.a. var vísað til þess að neysla áfengis væri þriðja algengasta orsök ótímabærra dauðsfalla íbúa í aðildarríkjum Evrópusambandsins, næst á eftir tóbaki og háþrýstingi. 2. minni hluti bendir einnig á að hagsmunir barna af því að njóta verndar gegn skaðlegum áhrifum áfengis eiga að vega þyngra en hugsanlegir hagsmunir fullorðinna af því að geta keypt áfengi með öðrum neysluvörum. Íslenska ríkinu er skylt að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal á sviði löggjafar, til þess að vernda börn gegn skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímuefna, samanber m.a. 33. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna sem nú er hluti af lögum. Annar minni hluti bendir á að aðgerðir sem auka aðgengi að áfengi geta haft áhrif á heilsu landsmanna til skemmri eða lengri tíma með tilheyrandi auknum kostnaði fyrir samfélagið. Ljóst er að ef frumvarpið verður að lögum mun útsölustöðum fjölga úr 49 í allt að 200. Það mun leiða til stóraukins aðgengis að áfengi sem aftur leiðir til aukinnar áfengisneyslu. 2. minni hluti bendir á að í flestum löndum eru takmarkanir á því hver má kaupa og hver má selja áfengi. Slíkar takmarkanir byggjast á samfélagssýn sem lýtur að heilsu, öryggi og almennri reglu. Reynslan sýnir enn fremur að takmarkanir á aðgengi að áfengi geta dregið úr drykkju og vandamálum tengdum áfengi en með aðgengi er átt við hversu auðvelt er að verða sér úti um áfengi og neyta þess. 2. minni hluti bendir á að kannanir á höftum og aðgengi að áfengi hafa t.d. sýnt að stytting afgreiðslutíma og fækkun sölu- og útsölustaða haldist í hendur við minni neyslu og tjón af völdum hennar. 2. minni hluti bendir í þessu sambandi á að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin kynnti í maí sl.“ - það var árið 2014 - „skýrslu um áhrif áfengisneyslu á heilsufar 194 þjóða heimsins og þar kemur m.a. fram að í heild má rekja rúmlega 5% allra sjúkdóma og slysa í heiminum til áfengis. 2. minni hluti áréttar að frumvarpið sé þess eðlis að verði það samþykkt muni það auka áfengisneyslu þar sem í ákvæðum þess er áfengi meðhöndlað eins og það sé venjuleg neysluvara sem er ekki reyndin. Betur færi á því að þetta væri í sérverslunum þar sem frjáls sala áfengis í matvöruverslunum væri ekki framfaraspor fyrir þjóðina. Annar minni hluti bendir einnig á stefnu stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020, sem gefin var út í desember 2013. Þar kemur m.a. fram að ein mikilvægasta aðgerðin til að draga úr skaðlegum áhrifum og vandamálum tengdum neyslu áfengis og annarra vímugjafa er að takmarka aðgengi að áfengi. 2. minni hluti áréttar að frumvarpið gengur þvert gegn meginmarkmiðum stefnunnar sem er í meira lagi umhugsunarvert. Sökum þess að áfengi er engin venjuleg neysluvara á almenningur rétt á að stefna í áfengismálum sé vel ígrunduð, unnin af vandvirkni og farið varlega í breytingar á aðgengi að áfengi. 2. minni hluti bendir á að kostnaðurinn við að hefta aðgang að áfengi er lítill miðað við þann kostnað sem hlotist getur af neyslu áfengis. Annar minni hluti tekur að meginstefnu undir umsögn meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar en þar kemur m.a. fram að ljóst sé að áfengi teljist seint til mikilvægustu neysluvara og ljóst sé að fleiri útsölustaðir séu líklegri til að auka neyslu. Umgjörð áfengissölu og áfengisvarnamála skipti máli, óháð því hvort salan sé frjáls eða ekki. Annar minni hluti telur að það sé ekki hlutverk ríkisins að reka verslanir. Hann er sammála meginstefi frumvarpsins að ríkisverslun á áfengi verði aflögð. Hins vegar getur 2. minni hluti ekki lýst yfir stuðningi við þau áform að áfengi verði selt í matvöruverslunum heldur telur mikilvægt að áfengi verði áfram í sérverslunum líkt og verið hefur. Jafnframt áréttar 2. minni hluti mikilvægi þess að umgjörð áfengissölu, aðgerðir í lýðheilsumálum og mörkun áfengisstefnu miði að því að takmarka neyslu áfengis.“ Svo mörg voru þau orð. Ég fékk þó núna tækifæri til að lesa þetta nefndarálit. Ég vil benda á einn af síðustu punktunum sem er að ég er ekkert endilega á því að ríkið eigi að sjá um sölu á áfengi. Ég get séð það fyrir mér í sérverslunum en ekki í matvöruverslunum og ekki í stórmörkuðum, einfaldlega vegna allra þeirra rannsókna sem hafa sýnt fram á að það eykur neysluna gríðarlega. Og ég þarf ekki endilega að fara í gegnum það, það er búið að fara í gegnum það í mörgum ræðum að neyslan eykst um ótrúlega mörg prósent. Það var líka bent á það áðan að áfengisneysla var árið 1988 ef ég man rétt 4,5 eða 4,7 lítrar á mann áður en bjórinn kom en er komin upp í rúmlega 7 lítra þannig að bjórinn bættist bara ofan á. Ég get tekið undir það að áfengismenning á Íslandi hefur aðeins breyst síðan bjórinn var leyfður en neyslan hefur aukist. Ég hef líka tekið eftir því á síðustu árum að menn keyra meira undir áhrifum áfengis þrátt fyrir að þeir séu ekki teknir fyrir það. Maður horfir upp á það nánast á hverjum einasta degi að menn eru að keyra undir áhrifum áfengis, koma út af pöbbnum og fara upp í bíl og keyra, sem leiðir okkur að því að löggæsla í landinu er ekki nógu góð vegna þess að þar vantar fjármagn og mannskap. Ég vona að þetta mál fái afgreiðslu og við klárum það og leiðum það til lykta. Ég hef eins og fleiri þingmenn nefnt það að fara með málið í þjóðaratkvæðagreiðslu því þetta er stórt mál, líka vegna þess að maður heyrir úti í samfélaginu að fólk er ekkert endilega á því að það eigi að gera þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu, það sé ánægt með þjónustuna eins og hún er núna. Hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson nefndi áðan hvernig þetta var í gamla daga. Það var bara asskoti gott austur á Vopnafirði, maður pantaði sér bara gröfu, fékk hana heim í hlað, rosafínt, þurfti ekki að fara neitt. Maður tók bara símann og hringdi. Ég er ekkert endilega að segja að hlutirnir eigi að fara í það horf en ég tel að þegar við ræðum svona mikið mál sem er margsannað með rannsóknum úti um allan heim að kostar gríðarlega fjármuni og hörmungar þá verðum við að vanda okkur mjög mikið. Við verðum að vanda okkur og velta fyrir okkur: Hverjir eru það sem drekka 80% af því áfengi sem er selt? Hverjir eru það? Þeir sem drekka 80% af því sem selt er af áfengi er fólk sem á í vandræðum með áfengi. Það eru alkóhólistarnir. Það er markhópurinn. Það er veikasta fólkið sem er markhópurinn fyrir áfengi. Þeir sem eru ekki í vandræðum með áfengi, sem eru 80% fjöldans, drekka ekki nema 15–20% af því og kunna með vín að fara og eru ekki í neinum vandræðum með að ná sér í það, en markhópurinn er veikasta fólkið sem mun eiga mun auðveldara með að ná sér í áfengi en áður. Ég sá það þegar ég átti heima í Danmörku. Konurnar sem voru að læðast út í Aldi og búðirnar á horninu til að kaupa sér ódýrt vín í fernum, það er fólkið sem markaðssetningin beinist að, það er fólkið sem er verið að reyna að ná í, t.d. stórmarkaðirnir. Það kom fram áðan að þeir sem munu græða mest á þessu eru stórmarkaðir, stóru verslunarkeðjurnar sem fá áfengið inn í verslun hjá sér. Ég var að velta því fyrir mér í Nettó í Grindavík hvar áfengið ætti að vera þar. Hverju á að fórna út úr búðinni? Ávaxtakælinum hugsanlega. Það selst hugsanlega meira af áfengi en af ávöxtum. Ég velti líka fyrir mér starfsmannaveltunni í þessum verslunum sem eru komnar alls staðar út á land, þetta eru allt meira og minna krakkar að afgreiða, 15–16 ára krakkar sem eru í skóla og vinna aukavinnu við að afgreiða í matvöruverslun. Það væri fróðlegt að sjá hvernig tekst að manna þetta því ekki eru nú launin að drepa fólkið sem vinnur í þessum verslunum. Þess vegna vinnur ungt fólk þar vegna þess að það eru engin laun í þessu. Þetta eru svona fabúleringar hjá mér, en ég segi bara númer eitt, tvö og þrjú: Vöndum okkur þegar þetta mál er annars vegar. Og ég segi eins og hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson, ég skil ekki hvers vegna þetta mál er lagt fram. Þótt ég beri fulla virðingu fyrir flutningsmönnum og virði þeirra skoðanir ætla ég samt að segja: Ég skil ekki af hverju þeir leggja málið fram í ljósi allra þeirra upplýsinga sem hafa komið fram og allra umsagna frá heilbrigðisyfirvöldum og þeim sem koma að þessum málum. Ég skil ekki af hverju þeir leggja þetta fram yfir höfuð, ekki síst vegna þess að það er enginn að kalla eftir þessu, ekki nokkur maður.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Menn tala hér eðlilega mikið gegn ofneyslu áfengis. Virðulegi forseti. Ef við skoðum til dæmis tölur varðandi ofbeldisbrot og annað slíkt þá er ekki hægt að sjá neina fylgni milli þess hvort áfengisverslunum hefur fjölgað og ofbeldisbrot aukist ef farið er inn á vef ríkislögreglustjóra. Við sjáum hins vegar að fíkniefnabrot eru að aukast gríðarlega. Aðgengi að fíkniefnum er bannað á Íslandi. Hvernig getur hv. þingmaður útskýrt það? Þar erum við með þessa draumastöðu. Menn eru alveg sammála um að fíkniefni eru skaðleg og við bönnum þau, en fíkniefnabrotum fjölgar. Reyndar hefur áfengisdrykkja unglinga minnkað mjög mikið á undanförnum árum, sem betur fer, en á sama tíma hefur útsölustöðum ÁTVR verið fjölgað.
Hæstv. forseti. Ég átta mig ekki alveg á spurningunni.
Fíkinefnabrot.
- Já, fíkniefni eru ólögleg. Ég velti líka fyrir mér hvers vegna við bönnum ekki bara áfengi. [[Gripið fram í: Já.]]Af hverju ekki? Það væri ekkert smá gott. Það mundi margt breytast við það. En við viljum það ekki einhverra hluta vegna. Eins og var nefnt hérna áður í ræðu að David Nutt, prófessor frá Bretlandi, hefði verið settur í það af bresku stjórninni að finna út úr ofneyslu eiturlyfja og hvað þau hefðu skaðleg áhrif á samfélagið, en hann komst að því að skaðleg áhrif af völdum eiturlyfjaneyslu voru hverfandi í Bretlandi en áfengisneyslan var aftur á móti að leggja allt í rúst. Þegar hann kom með þessa niðurstöðu til bresku stjórnarinnar þá var honum hent úr starfi af því að það var þvert gegn hagsmunum breskra og sérstaklega skoskra áfengisframleiðenda. Þetta var ekki niðurstaðan sem þeir vildu fá. En [[Forseti hringir.]]eiturlyf, við þurfum að fara að skoða hressilega hvernig við ætlum að hafa umgjörðina um þau mál.
Virðulegi forseti. Ég verð nú að viðurkenna að ég þarf aðeins að melta þetta svar hv. þingmanns. Mér finnst hv. þingmaður tala um að það eigi að lögleiða fíkniefni, hann segir alla vega að við þurfum að skoða það. [[Gripið fram í.]]Hann getur kannski útskýrt það aðeins betur. Það sem ég er að segja er einfaldlega þetta: Við getum verið fullkomlega sammála um að við viljum ekki unglingadrykkju, við viljum ekki ofneyslu áfengis. Hv. þingmaður fór aðeins yfir það hvernig þetta var hér áður þegar við virkilega skertum aðgengi að áfengi, en það var ekki vandamál þá að nálgast áfengi. Það var svo sannarlega ekki þannig, virðulegi forseti, að áfengismenning okkar væri til fyrirmyndar þegar við fórum nákvæmlega eftir þeirri hugmyndafræði að skerða aðgengið. Það er langur vegur frá. Nú er það bara þannig, virðulegi forseti, að Íslendingar fara eftirlitslaust til annarra landa, þeim er hleypt til annarra landa. Þar geta þeir umgengist þetta með allt öðrum hætti. Þar er áfengi meðal annars í matvöruverslunum. [[Forseti hringir.]]Við getum hins vegar algjörlega ráðið þessu, eins og margoft hefur komið fram, [[Forseti hringir.]]og þess vegna bara leyft að áfengi sé selt í viðkomandi verslun tvo tíma á dag, ef við viljum, ef við trúum því að það beri árangur. En röksemdafærslan [[Forseti hringir.]]hjá hv. þingmanni stenst ekki.
Það getur vel verið að hún standist ekki. Mér er alveg nákvæmlega sama um það. [[Gripið fram í.]]Varðandi aðgengi í öðrum löndum og annað þá hef ég búið erlendis sjálfur og hef alveg áttað mig á því hver áhrif ótakmarkaðs aðgengis að áfengi eru. Það er búið að fara yfir það hérna í dag. Þú hlýtur að hafa hlustað á þetta allt saman. Hvað eru aðrar þjóðir í Evrópu að gera í dag? Hvað eru þær að gera? Þær eru að takmarka aðgengi að áfengi vegna þess að það er að sliga samfélögin. Bara í Bretlandi er áfengisneysla að sliga heilbrigðiskerfið. Skoski heilbrigðismálaráðherrann segir það. Algengasta dánarorsök ungra karlmanna í Skotlandi er áfengisneysla. Það er bara þannig. Þið getið hrist hausinn yfir því, en þetta er bara staðreynd. Það deyja 3,3 milljónir manna á ári af áfengisneyslu. Það orsakar 200 sjúkdóma. Þessar staðreyndir liggja allar frammi. Við höfum náð frábærum árangri gegn unglingadrykkju og öðru en við ætlum að offra því [[Nei.]]til þess að gæta hagsmuna stórra aðila. Þið standist ekki freistingar valdsins. Það er það sem er að. [[Gripið fram í: Heyr, heyr!]]
Virðulegi forseti. Það getur vel verið að við séum ósammála í þessu máli, ég og hv. þingmaður, en það er fullkomin málefnafátækt að halda því fram, þegar viðkomandi hv. þingmaður getur ekki fært rök fyrir máli sínu, að einhver sé að beygja sig undir valdið þegar við erum að færa rök fyrir því máli sem við teljum að sé til bóta. Ég vona að hv. þingmaður taki umræðuna með öðrum hætti í nánustu framtíð.
Sömuleiðis.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög góða ræðu. Hann hefur mikla þekkingu á þessum málum. Mig langar aðeins að koma inn á það sem snýr að börnum og afleiðingum aukinnar áfengisneyslu foreldra í kjölfar aukins aðgengis að áfengi. Ég er hérna með umsögn umboðsmanns barna í þeim efnum sem nefnir ýmis neikvæð áhrif á líf barna sem aukin neysla áfengis hefur; líkurnar á vanrækslu, ofbeldi, slysum, umferðarslysum og öðrum slysum, þetta eru þau neikvæðu áhrif sem áfengi hefur á líkamlega og andlega heilsu fólks og getur valdið sjúkdómum. Nú hefur verið talað um, og ég vitna aftur í Kára Stefánsson lækni í morgunútvarpinu á RÚV, að gífurlega miklu máli skipti að ná að halda ungu fólki frá áfengi fram yfir tvítugt til að minnka líkurnar á að viðkomandi [[Forseti hringir.]]verði áfengi að bráð eða verði alkóhólisti. Mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns þess.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þetta andsvar. Ég held að mjög mikilvægt sé að halda börnum frá áfengi eins lengi og mögulegt er. Það er forvörn í því. Það er eitt gott við þetta frumvarp og það er að auka á áfengisgjald úr 1% í 5% Það er mjög jákvætt þótt ég hefði viljað sjá það miklu hærra. Ég hefði viljað sjá 50% fara í forvarnir og lýðheilsumál á Íslandi og sérstaklega hvað varðar börn og umgjörðina utan um þau, börn og forvarnir. Ég hlustaði líka aðeins á Kára í morgun og ég er alveg sammála honum í því að þetta er ekki síst í ljósi allra þeirra rannsókna sem hefur verið bent á hérna. Það er háalvarlegt mál að ætla að auka aðgengi að áfengi. Ég er orðlaus yfir því að þetta mál skuli vera lagt fram í ljósi þess að það fékk ekki brautargengi, það hefur aldrei fengið brautargengi í þinginu og fékk ekki brautargengi í vor. Þeir hefðu getað kannski - þó ekki væri nema til að leggja fram einhverjar [[Forseti hringir.]]upplýsingar um hvað þetta kostar samfélagið og ekki síst börn.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér fannst gott þegar hv. þingmaður kom inn á það í ræðu sinni að verið væri að beina markaðssetningu til veikustu hópanna því að það er nefnilega sú áhætta sem er tekin ef áfengi fær að flæða út í allar verslanir landsins, aðgengi veikustu hópana að áfengi verður miklu meira en það annars væri. Foreldrasamtök gegn áfengisauglýsingum hafa til dæmis látið í sér heyra og varað við þessu frumvarpi. Mig langar að heyra viðhorf hv. þingmanns og hvort hann telur að þrýstingur á að leyfa auglýsingar á áfengi hafi aukist mikið. Við vitum að það er bannað í dag en menn hafa farið í kringum það. Telur hv. þingmaður ekki að þessi mikla krafa um aukna framlegð í verslunum sé í raun og veru [[Forseti hringir.]]kjarni málsins í þessu öllu og að menn láti sig kannski annað í léttu rúmi liggja?
Forseti. Já, ég held að það segi sig sjálft. Það mundi ekki líða á löngu þangað til þrýstingur frá stóru verslununum á fá að auglýsa áfengi mundi aukast. Nú er það reyndar þannig að við höfum aðgang að auglýsingum, t.d. í erlendum tímaritum og annars staðar, og það er verið að auglýsa áfengi hér nú þegar, það er bara talað um léttöl í staðinn fyrir bjór og þannig farið fram hjá þessum reglum. Þetta eru gríðarlega sterkir aðilar sem hafa einhver tök á samfélaginu sem mundi gera það að verkum að ekki liði langur tími þangað til hér kæmi frumvarp um frjálsa auglýsingu á áfengi. Ég verð að passa mig á því hvað ég segi hérna, svo að ég sé ekki að saka menn um eitthvað, en ég segi það að stjórnmálamenn eiga fyrst og fremst að hafa almannaheill í huga þegar þeir semja frumvörp og hvort það er til góða fyrir þjóðina og láta ekki eitthvað annað hafa áhrif á sig.
Virðulegur forseti. Þetta er nú reyndar í annað sinn sem ég sit undir því sem kona og heimavinnandi húsmóðir í hlutastarfi að vera dregin sérstaklega inn í þessa umræðu fyrir að vera í áhættuhóp og útsett fyrir áfengisvandanum. Ég hjó eftir því í ræðu hv. þingmanns. Hann nefndi sérstaklega konurnar á Spáni sem versluðu í Aldi. En ég ætlaði ekki að gera það að umtalsefni hérna en ég hlustaði af athygli á ræðu hv. þingmanns sem á sæti í allsherjar- og menntamálanefnd sem fær þetta mál til umfjöllunar. Ég verð að segja að honum er náttúrlega ekki alls varnað. Það gladdi mig að heyra hann þó nefna að einkasala ríkisins á áfengi væri honum ekki heilagt mál sem slíkt. Mig langaði að spyrja hann hvort það væri ekki rétt skilið hjá mér og hvort það væri eitthvað í frumvarpinu sjálfu sem hann hefði áhyggjur [[Forseti hringir.]]af og þá sölunni í matvöruverslunum sérstaklega.
Forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég sit ekki í allsherjar- og menntamálanefnd lengur, ég er í velferðarnefnd og hef fylgst með þessu máli lengi. Ég hef reyndar ekki lesið frumvarpið á haustmánuðum, en gerði það síðasta vetur. Eins og kom fram í nefndarálitinu þá er ég ekkert á móti því endilega að þetta sé í sérverslunum. Ég vil að þetta verði í sérverslunum en ég vil bara að þetta sé hjá áfengiskaupmanni sem er bara með þessa einu vöru, að hann geti boðið upp á áfengi, en það fari ekki inn í matvöruverslanir. Nú verð ég bara að viðurkenna að ég átta mig ekki alveg á spurningunni, ef hún mundi segja hana aftur og skýra hana út því að ég náði ekki alveg hvað hún var að meina. Það kemur alveg fram hjá mér í nefndaráliti mínu, sem ég ætlaði að tala um í vor, að ég er ekkert endilega á því að ríkið eigi að selja áfengi.
Virðulegi forseti. Það var einmitt það sem ég spurði um. Það var ágætt að fá staðfestingu á því að ríkiseinokunarverslunin sem slík er ekki bitbein hérna af hálfu hv. þingmanns. Það er ánægjulegt að heyra. Andstæðu hópar eiga þá mögulega einhvern kost á að nálgast. Ég nefni þetta bara vegna þess að í 22. gr. frumvarpsins, sem varðar breytingu á áfengislögum, eru útlistuð skilyrði sem sveitarstjórn skal setja fyrir veitingu smásöluleyfis, þar á meðal eru skilyrði um ýmis atriði eins og staðsetningu verslunar, aðgengi, merkingar o.fl. Þess vegna spyr ég hv. þingmann hvort hann mundi til dæmis beita sér fyrir því eða hvort hann gæti fallist á einhvers konar niðurstöðu sem mundi fela það í sér að aðgengið yrði takmarkað við afmarkaðan hlut í matvöruverslun eða jafnvel bara utan við matvöruverslun.
Hæstv. forseti. Ég þakka þetta andsvar. Ef ég ætti að beita mér verulega í sambandi við áfengissölu mundi ég beita mér á annan hátt. Ég hef skýrt það mjög vel hvers vegna ég vil ekki að áfengi fari inn í matvöruverslanir. Það er bara vegna þess að ég tel að það muni auka neyslu gríðarlega og sérstaklega hjá viðkvæmasta hópnum. Það hefur verið sýnt fram á það. Ég sagði frá því áðan og vitnaði í David Nutt sem hélt mjög athyglisverðan fyrirlestur í Háskóla Íslands í fyrra þar sem hann fjallaði um þetta mál og þá fékk ég endanlega staðfestingu á því. Ég var ekkert á móti þessu hérna áður fyrr enda drakk ég eins og svín. Ég var ekkert á móti þessu. Síðan hefur maður í gegnum tíðina áttað sig á því að þetta er gríðarlega alvarlegt mál og hefur gríðarlega alvarlegar afleiðingar. En ég segi út af sveitarfélögunum, að setja reglur um það hvernig þetta eigi að vera, eins og þú spyrð - ég veit að um allt land er þetta bara við hliðina á matvöruverslununum, þetta er ekki inni í þeim. Mitt aðalmottó er: Ekki inn í matvöruverslanir með áfengissölu.
Forseti beinir því til hv. þingmanns að ávarpa aðra þingmenn sem hv. þingmenn.
Virðulegi forseti. Mig langar til þess að þakka hv. þingmanni fyrir mjög skelegga umræðu hérna um þetta mál. Ég hef oft neytt áfengis án þess að það hafi beinlínis verið löglegt, t.d. í Íran þar sem er stranglega bannað og dauðasök að drekka áfengi. Sömuleiðis þegar ég var yngri en tvítug var ekkert mál fyrir mig að nálgast áfengi. Oft var það bara í gegnum bjórsala. Mér skilst að það sé þrjú þúsund manna grúppa á hv. fésbók þar sem maður getur pantað sér bjór. Hvað finnst hv. þingmanni um það? Svartamarkaðsbrask á áfengi er alveg gífurlega mikið hér á landi og hefur verið alla tíð. Heldur hv. þingmaður að með því að koma áfengissölu í einkarekstur muni svartamarkaðsbrask minnka? Eða mun það jafnvel aukast? Mig langar að fá sýn hv. þingmanns á það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég hafði ekki hugmynd um að það væri svartamarkaðsbrak með bjór á Facebook, en það kemur mér svo sem ekkert á óvart. Það er nú bara eins og svo margt annað hérna. En hvort svartamarkaðsbrask mundi aukast eða minnka ef áfengissala færi inn í matvöruverslanir, var það ekki spurningin? Ég veit það hreinlega ekki. En ég er alveg algjörlega viss um að ef áfengissala fer inn í matvöruverslun mun áfengisneysla bara aukast og bætast ofan á það, það breytir engu um svartamarkaðsbrask. Ef menn eru í einhverju svartamarkaðsbraski þá eru þeir bara í því. Ég held að það muni ekki breyta neinu varðandi svartamarkaðsbrask þó að áfengissalan fari inn í almennar verslanir. En ég er alveg viss um, og það hefur komið fram áður, að það muni auka áfengisneyslu yfir höfuð. Það verður nákvæmlega eins og þegar bjórinn var leyfður, þá bættist hann bara ofan á þá drykkju sem fyrir var. Komið hefur fram í ræðum þingmanna að áfengisneysla muni jafnvel aukast upp í 11 lítra á mann á ári ef áfengissalan verður færð í almennar verslanir. Það finnst mér óhugguleg tala. Hvað hitt varðar þá get ég bara ekki svarað því.
Virðulegi forseti. Ég þakka svarið. Nú er það þannig að þegar bjórinn var leyfður jókst náttúrlega neysla á áfengi að vissu marki, en neysla á sterkum drykkjum dróst líka saman, ekki satt? Ég veit það alla vega að þegar ég mátti ekki kaupa áfengi löglega var fýsilegra að kaupa bara sterkt áfengi, því að það kemst í eina flösku, vodki eða romm eða eitthvað því um líkt, landi eða spíri sem er hægt að kaupa af ýmsum sölumönnum vítt og breitt um landið undir borðið og ég veit ekki hvað og hvað. Er þá ekki heilbrigðara að vera með betra aðgengi að léttu víni frekar en sterku víni? Er þetta sterka vín ekki í raun og veru svolítið banabein þegar kemur að áfengisdrykkju? Því að þessi léttu vín, bjór, getur verið mjög veikur. Í sumum löndum, t.d. Þýskalandi og Póllandi, svo ég nefni nú ekki Rússland, er bjór ekki endilega flokkaður sem áfengur drykkur af því að alkóhólprósentan er svo lág.
Hæstv. forseti. Ég held að aðgengi að léttu víni sé bara alveg fínt á Íslandi. Ég hef ekki orðið var við neitt annað. Fólk sem ég þekki á ekki í neinum vandræðum með að kaupa sér hvítvín og rauðvín úti í búð í áfengisversluninni sem er til dæmis rétt hjá mér. Ég held að við þurfum ekkert að gera til að auka aðgengi að því, bara ekki neitt. Ég held að við þurfum aftur á móti að gera eitthvað meira til þess að minnka drykkju. Það er mín skoðun. En ég hef hingað til verið sáttur við fyrirkomulagið eins og það er vegna þess að fólk hefur ekki verið að kalla eftir einu eða neinu meira. Þetta hefur ekkert verið í umræðunni. Ríkisstjórnin lagði aldrei upp með það í stefnuyfirlýsingu sinni að hún ætlaði að gefa þetta frjálst en aftur á móti auka lýðheilsumál og forvarnir og takmarka aðgengi að áfengi. Það stendur skýrum stöfum í áfengisstefnu ríkisstjórnarinnar sem hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, sjálfstæðismaður, lagði fram. Ég verð bara að viðurkenna það að ég kem af fjöllum í þessu máli.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslum með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum (smásala áfengis). Eins og fram kom í fyrri ræðu minni er ég alfarið á móti því frumvarpi sem hér um ræðir. Það hefur ekki breyst á milli þeirra ræðna sem ég hef haldið. Mikilvægt forvarnastarf hefur verið unnið á Íslandi undanfarin ár og má meðal annars nefna foreldrarölt og ýmsa fræðslu sem hefur verið innan æskulýðsmiðstöðva, í skólum landsins og innan heimilis og skóla. Þetta hefur gert það að verkum að ýmsar tölur sýna okkur að drykkja ungmenna hefur snarminnkað. Það er afar ánægjulegt. Það er ósk mín að við náum að halda í þessar tölulegu staðreyndir og þann raunveruleika sem við okkur blasir nú. Sumir sem eru fylgjandi frumvarpinu benda á að unglingadrykkja hafi minnkað á sama tíma og vínbúðum hefur fjölgað. Fram kemur í greinargerð með frumvarpinu að vínbúðum hafi fjölgað undanfarin ár úr 39 í 49. Það er vert að geta þess að það hefur verið gefið verulega í í forvarnastarfi á sama tíma. Fólk er alltaf að verða meðvitaðra um gildi þess að tala um hlutina. Nú man ég ekki nákvæmlega en Vínbúðin sjálf hefur staðið mjög framarlega varðandi samfélagslega ábyrgð og verið með mjög greinargóða stefnu er varðar samfélagslega ábyrgð og fengið verðlaun fyrir það sem fyrirmyndarfyrirtæki. Þar eru ákveðin forvarnastefna fólgin í því að láta alla sýna skilríki og síðan hefur verið huldueftirlit, hulduheimsóknir, í kjölfar þess þar sem eftirlitsaðilar koma án þess að gera boð á undan sér til að fylgjast með hvort farið sé eftir þessum reglum. Þær tölulegu staðreyndir sem við sjáum þar um sýna að farið er eftir þessu innan fyrirtækisins. Það er mjög mikilvægt að söluaðili, æskulýðsstarfsemin, heimili og skóli og aðrir aðilar vinni saman að forvörnum. Maður er hræddur um að ef einn aðili dettur úr þessari keðju veiki það forvarnastarfið sem fyrir er. Í frumvarpinu er talað um, það er vert að geta þess, að greiðslur í forvarnasjóð muni hækka úr 1% upp í 5% prósent. Þá langar mig að lesa upp úr frumvarpinu þar sem segir að fjármagnið eigi að fara inn í ákveðinn lýðheilsusjóð. Í c-lið 31. gr. stendur, með leyfi forseta: „Lýðheilsusjóður skal leggja sérstaka áherslu á forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna næstu tvö ár eftir gildistöku laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, lögum um aukatekjur ríkissjóðs, áfengislögum og lögum um gjald af áfengi og tóbaki, með síðari breytingum (smásala áfengis).“ Þarna er ósvarað hvað gerist að tveimur árum liðnum. Er þessi prósentuhækkun frá 1% og upp í 5% eingöngu ætluð í tvö ár eða er hún til framtíðar? Auk þess var samþykkt þingsályktun sem ég lagði fram hér í þinginu fyrir um það bil einu og hálfu ári síðan um að auka forvarnir til að reyna að minnka tíðni þess að fólk setjist ölvað undir stýri eða undir áhrifum vímuefna. Hún var samþykkt með 54 greiddum atkvæðum í þinginu, þ.e. með miklum meiri hluta, og átti að falla inn í umferðarlög sem voru þá í endurskoðun en hafa ekki náð fram að ganga. Það er einhver stífni í kerfinu, ef maður segir bara alveg eins og er, varðandi að skoða og ganga lengra með þá þætti og á meðan svo er get ég ekki og mun ekki greiða þessu frumvarpi atkvæði mitt og einnig hvað varðar forvarnastarfið. Ég var í allsherjar- og menntamálanefnd í fyrra þegar umrætt frumvarp var til afgreiðslu í þeirri nefnd og lá mikið yfir því og öllum umsögnunum eins og gengur og gerist þegar maður á sæti í nefndum þingsins. Það er virkilega áhugavert að skoða þær umsagnir sem bárust um málið. Ég hvet alla sem hafa áhuga á málinu að skoða málið frá því í fyrra þegar 60 umsagnir bárust um það. Þær skiptast algjörlega í tvennt þar sem meiri hlutinn, aðilar sem hafa unnið að lýðheilsumálum, unnið innan heilbrigðisgeirans og að æskulýðsmálum, vísar í rannsóknir og ræður þingmönnum frá því að samþykkja frumvarpið og hins vegar umsagnir frá aðilum í verslun og þjónustu sem vilja að við samþykkjum frumvarpið. Ég hvet alla sem hafa áhuga á frumvarpinu að lesa þessar umsagnir. Það er vísað í margar góðar rannsóknir [[Forseti hringir.]]sem vert er að hafa í huga og ég tíundaði í fyrri ræðu minni um málið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu. Hún vísaði til þess að hún hefði legið mikið yfir umsögnunum þegar þetta mál var síðast til umfjöllunar og sagði að ýmis konar forvarnasamtök, félagasamtök og aðrir hefðu lagst hart gegn þessu frumvarpi. Var þar einhver sem vinnur að lýðheilsumálum eða forvörnum sem mátti skilja sem svo að aukið aðgengi væri eitthvað betra en það fyrirkomulag sem er núna? Nú í dag glímir heilbrigðiskerfið í landinu við afleiðingar ofneyslu áfengis. Ég veit ekki hvort það hefur verið mælt eða reynt að greina hvað það kostar íslenska ríkið nákvæmleg að mæta áfengissjúkdómum með einum eða öðrum hætti í þjóðfélaginu en það eru örugglega mjög háar tölur. Telur hv. þingmaður að verslanir muni nokkurn tímann koma til með að taka þá ábyrgð á sig að standa undir þeim heilbrigðiskostnaði sem þessu fylgir líkt og ríkið gerir með því að hafa í dag einkarétt á sölu áfengis en tekur ábyrgðina á afleiðingunum? Mér finnst á þeim sem mæla þessu bót að það skipti sköpum að verslun í landinu geti aukið framlegð sína. Á það að vera á kostnað barnanna okkar, ungmenna og þeirra sem veikast standa gagnvart áfengi?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég man ekki eftir því úr umsögnum að það væri einhver aðili sem ynni að heilbrigðismálum, æskulýðsmálum eða þar megin línunnar sem mælti með því að frumvarpið yrði að lögum. Aftur á móti vísuðu allir þessir aðilar, t.d. Barnaheill, landlæknisembættið, umboðsmaður barna o.fl., til alþjóðlegra rannsókna sem benda til þess að aukið aðgengi leiði til aukinnar neyslu og að mjög sterkt samband sé milli aukinnar neyslu og ýmissa félagslegra vandamála. Starfs míns vegna og hugsana minna vegna eru þetta þættir sem ég horfi verulega í við málið. Aðrir geta verið ósammála mér og ég ósammála öðrum en þetta kom ekki fram í umsögnum þessara aðila. Varðandi hvort verslunin muni sýna samfélagslega ábyrgð eins og Vínbúðin gerir veit ég ekki, ég verð að segja alveg eins og er. Við verðum að horfa til þess að Vínbúðin stendur mjög framarlega í þessum málum. Þar gera menn sér grein fyrir hvers lags vöru þeir eru að selja, að ekki sé um að ræða neina venjulega neysluvöru og því sé mjög mikilvægt að standa framarlega á þessu sviði. Ég veit ekki hvað verður innan verslunarinnar en mér finnst mjög mikilvægt að horfa til þeirra rannsókna sem æskulýðsfélög, heilbrigðisaðilar, landlæknir og fleiri benda á varðandi fylgni á milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Ég náði ekki síðustu spurningunni, ég verð að viðurkenna það.
Herra forseti. Það var mikið í umræðunni í sumar, þegar þjóðhátíð var í Vestmannaeyjum, að verslunareigendur ætluðu að selja áfengi eða bjór í verslunum á leiðinni frá Reykjavík til Landeyjahafnar. Nú hefur hv. þingmaður látið sig þau mál varða er snúa að því að koma í veg fyrir að ökumenn keyri undir áhrifum áfengis vegna þeirra hörmulegu afleiðinga sem það getur haft í för með sér. Hvernig sér hv. þingmaður það fyrir sér ef, ég ætla nú ekki að segja „þegar“ því að ég trúi ekki öðru en að skynsemin ráði ríkjum að lokum í þessu máli, áfengi kemur í verslanir, þar á meðal sjoppur og vegasjoppur, og ökumenn geta þess vegna keypt sér bjór í bílalúgu? Nú er ÁTVR ekki með einhverjar lúgur til þess að keyra fram hjá og kaupa eitt stykki bjór svo að aðgengi yrði með allt öðrum hætti. Ökumenn gætu til dæmis keypt sér bjór þegar þeir stoppuðu hjá verslunum eða sjoppum eða hvað við köllum það, hvort sem það er á höfuðborgarsvæðinu eða víðar um landið. Eru þarna ekki enn ein rökin fyrir því að þetta gæti haft þær afleiðingar að það ýtti undir drykkju við akstur? Ég nefni þetta sem dæmi.
Hæstv. forseti. Þarna kemur hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir algjörlega inn á einn þátt sem ég horfi verulega til er varðar þetta mál. Það voru fréttir í sumar af því að leyfa ætti sölu á bjór í einhverjum af sjoppunum á leiðinni frá Reykjavík að Landeyjahöfn. Verslunarmenn töluðu um að það ætti ekki að selja ökumanninum bjór en ég skil ekki hvernig það átti að hafa eftirlit með því. Það er ekkert mál að keyra bílinn eitthvert. Ástæðan fyrir því að ég er að hugsa svona er sú að við sjáum allt of háar tölur um þá mörgu sem setjast undir stýri, búnir að neyta áfengis eða annarra vímuefna. Því miður er það svo. Ég er mjög hrædd um þetta, miðað við fjöldann og hörmulegar afleiðingar fyrir bæði þann sem veldur slysi og verður fyrir slysi og fjölskyldur viðkomandi, ef við aukum aðgengi. Rannsóknir benda til að aukið aðgengi leiði til aukinnar neyslu, sem landlæknir og fleiri hafa bent á. Ég hef verulega áhyggjur af því að við sjáum hærri tölur sem ég vil alls ekki. Ég trúi ekki öðru en að við getum sammælast um það einhvern daginn að við verðum að finna nýjar leiðir til þess að spyrna við aukinni tíðni áfengis- og vímuefnaaksturs.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir mjög góða ræðu. Hún ræddi um samfélagslega ábyrgð og forvarnir og þá keðju sem skiptir svo miklu máli að margir aðilar standi saman að forvörnum. Hún er í raun búin að lýsa áhyggjum sínum af því að stórmarkaðirnir muni kannski ekki taka jafn mikinn þátt í því starfi. Það leiðir hugann í átt að auglýsingum. Eins og komið hefur margoft fram hér er bannað að auglýsa áfengi á Íslandi en það eru ýmsar leiðir sem hægt er að fara í kringum það. Við sjáum það, eins og í erlendum blöðum og á kappleikjum. Við horfum á kappleiki í sjónvarpi þar sem eru áfengisauglýsingar í beinni útsendingu. Telur hv. þingmaður að þetta sé eitthvað sem við þurfum að hafa áhyggjur af? Er líklegt að stórmarkaðir og verslunarkeðjur muni reyna að nýta sér þær glufur sem eru í kerfinu eins og að auglýsa léttöl og annað slíkt? Telur hv. þingmaður að það sé líklegt að við sjáum meira af slíkum auglýsingum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott andsvar. Ég talaði í ræðu minni um samfélagslega ábyrgð og að Vínbúðin stæði mjög framarlega í stefnumörkun er varðar samfélagslega ábyrgð eins og með stöðugu skilríkjaeftirliti, hulduheimsóknum og slíku. Það kom fram í einni ársskýrslunni að mjög góð eftirfylgni væri með ákveðnu forvarnastarfi Vínbúðarinnar. Sú keðja að skóli, heimili, æskulýðsfélög og söluaðili vinni saman er mjög mikilvæg. Það geta komið hnökrar á það ef einn aðili dettur út. Ég hef fengið ábendingar um það að fólk sem vinnur að forvörnum hafi áhyggjur af því að einn aðili sem standi sig vel í forvarnamálum detti út úr þessari keðju og það geti veikt starfið og haft áhrif til framtíðar. Varðandi auglýsingarnar, auðvitað heyrum við og sjáum auglýsingar í dag. Það er verið að fara fram hjá kerfinu. Bara á leið minni í vinnuna í morgun heyrði ég eina auglýsingu. Ég hef verulegar áhyggjur af því að það aukist vegna þess að þarna eru stórir aðilar sem fara líklega að keppa sína á milli og vilja auka framlegð sína á einhvern hátt. Ég verð að segja alveg eins og er, ég hef áhyggjur af því og ég er mjög hrædd um að auglýsingar verði dulbúnar eins og auglýsingar á pilsner og eitthvað svoleiðis og menn feli sig á bak við það að verið sé að auglýsa léttöl. Auðvitað kallar ákveðin auglýsing, þótt hún sýni léttöl, á ákveðnar langanir því að umbúðirnar líta svipað út.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Árnadóttur fyrir þetta. Hv. þingmaður ræddi um ölvunarakstur og lýsti áhyggjum sínum af því að ölvunarakstur mundi aukast og auðveldara yrði fyrir ökumenn að koma við í sjoppu og grípa með sér bjór. Stórmarkaðir eru út um allt og jafnvel þótt þetta færi ekki inn í það sem við köllum sjoppur þá eru stórmarkaðir á hverju götuhorni og kjörbúðir. Þetta leiðir hugann að öðrum afbrotum. Ölvunarakstur er auðvitað afbrot og kannski afleiðing aukinnar áfengisneyslu í samfélaginu og þá sjáum við fyrir okkur að slíkum tilfellum muni fjölga. Þá velti maður fyrir sér öðrum afbrotum sem eru tengd áfengisneyslu. Hvað með kynferðisbrotamál, kynferðisofbeldi? Er ekki kynferðisofbeldi mjög oft tengt áfengisneyslu? Er ekki ákveðin hætta á að við sjáum aukningu þar með aukinni neyslu og kannski ekki síður aukið heimilisofbeldi því að heimilisofbeldi er nátengt vímuefnum, áfengisneyslu og slíku?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hún spurði mig út í ölvunarakstur og aukið aðgengi ef áfengi færi inn í stórmarkaði. Við sjáum það í greinargerð með frumvarpinu að nú eru vínbúðirnar 49 talsins. En miðað við það dæmi sem gefið er upp í greinargerðinni með frumvarpinu, ef ég man rétt, þá verða þetta í kringum 120 verslanir. Mig minnir að það sé verið að tala um Haga og Kaupás eða alla vega Bónus, Krónuna, Samkaup og einhverja þannig aðila fyrir utan alla aðra. Þetta verða kannski um 200 aðilar þannig að aðgengi verður mjög mikið og aukið. Samkvæmt þeim rannsóknum sem ég hef vitnað í sem Barnaheill talar um, umboðsmaður barna og landlæknir og kemur einnig fram hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni þá er samhengi milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Ef við komum inn á ofbeldisþáttinn þá kemur það fram í umsögn landlæknis frá því að málið var til umræðu hér í fyrra að sterkt samband sé á milli aukinnar áfengisneyslu og heimilisofbeldis, vanrækslu barna og ofbeldis af öðru tagi. Mér finnst að maður geti ekki annað en horft til þessara rannsókna því að það eru mjög alvarlegir þættir í þeim. Mér finnst mjög ábyrgðarlaust ef ekki verður horft til þeirra þátta.
Virðulegi forseti. Ég tek til máls í fyrsta sinn í umræðu um þetta frumvarp. Ég hafði ekki tækifæri til þess að taka þátt í umræðu á síðasta þingi þegar þetta frumvarp var fyrst lagt fram svo ég taldi mig ekki geta látið hjá líða að taka til umræðu um þetta stóra mál. Ég vil fyrst gera athugasemdir við það að gerðar séu athugasemdir yfirleitt við að þetta mál sé til umræðu á Alþingi, eins og hefur komið fram í máli nokkurra hv. þingmanna. Það er svo sem ekki einungis hér innan þingsalar því að ég held að margir þingmenn hafi orðið varir við eða fengið veður af því og jafnvel verið haft samband við þá beint af almenningi þar sem lýst er þeirri skoðun eða hneykslan á því að þetta mál sé til umræðu og hefðbundnir frasar hafðir uppi um að spurninguna um hvort þetta sé virkilega forgangsmál á Alþingi. Þetta er afstaða sem margir taka alltaf þegar þessi mál koma til umfjöllunar, hvort sem er á Alþingi eða utan þingsalarins. Allt frá árinu 2000 þegar menn fóru fyrst að ljá máls á breytingu á fyrirkomulagi einkasölu ríkisins á áfengi hefur þetta verið afstaða sem mjög margir hafa tekið um leið og hafa ekki viljað ljá máls á nokkru málefnalegu í umræðu um málið sjálft, sem er afnám einkasölu ríkisins á sölu áfengis. Virðulegi forseti. Ég tel þetta mál svo sannarlega verðugt umræðu í þessum þingsal og tel það ekki furðulegt, sem sést á því hversu löng mælendaskráin er um þetta mál. Þetta er nefnilega stórmál. Það varðar einn af hornsteinum þeirra mannréttinda sem við frjálslyndir menn viljum standa vörð um og það er einstaklingsfrelsið, það er frelsi einstaklingsins til þess að ráða lífi sínu, hvort sem það lýtur að því að kaupa áfengi eða selja það. Það er frelsi einstaklingsins í víðu samhengi með allri þeirri ábyrgð sem því frelsi fylgir. Virðulegi forseti. Ég árétta að við sem höfum haldið hér á lofti mikilvægi þess að staðinn sé vörður um frelsi einstaklingsins og viðskiptafrelsi, en viðskiptafrelsi er auðvitað hluti af einstaklingsfrelsi, drögum ekki dul á að því frelsi fylgir ábyrgð. Í þessu máli endurspeglast sú ábyrgð ekki síst í því að menn beri nokkra ábyrgð á hegðun sinni, lífi sínu og heilsu. Undan því getur einstaklingurinn ekki vikist og ekki reitt sig eingöngu á hinn breiða faðm ríkisvaldsins þótt mjúkur sé. Þá er þetta mál þess eðlis að ég tel ekki nokkra þörf á því að einhver utan þings kalli sérstaklega eftir því til þess að það komi til umræðu. Þetta mál stendur alveg fullburðugt undir sjálfu sér og er auðvitað þess eðlis að það er ekki skrýtið að einstakir þingmenn beri það upp til umræðu. Í umræðu um þetta mál hafa ýmsar fullyrðingar verið settar fram. Margir hafa komið með þverhandarþykkar skýrslur, veifað þeim framan í þingsal, vísað í þær máli sínu til stuðnings. Ég verð að segja að þessar fullyrðingar eru margar hverjar, ef ekki flestar, ansi digurbarkalegar. Þetta eru fullyrðingar um aukningu ofbeldis og unglingadrykkju og aukningu krabbameins. Vandi heimavinnandi húsmæðra var reifaður í nokkru máli og þær taldar sérstaklega útsettar fyrir áfengisvandanum ef áfengi yrði selt í matvöruverslunum. Konur eru tilteknar sem áhættuhópur vegna aukinna krankleika. Spurt var í andsvari áðan hvort ekki væri hætta á auknum á kynferðisafbrotum ef þetta frumvarp næði fram að ganga. Þetta eru allt fullyrðingar og hugmyndir sem ég átta mig ekki alveg á hvernig tengjast beint efni þessa frumvarps. Ég árétta að efni frumvarpsins lýtur að einu afnámi á einni tegund af rekstrarformi, það lýtur ekkert að sölu á áfengi eða aukningu á sölu á áfengi eða takmörkunum á áfengi heldur aðeins að því að hér er lagt til að ríkisvaldið hætti að selja áfengi og einkaaðilar selji það, eins og með aðrar vörur. Vísað er í rannsóknir á ýmsum fylgifiskum aukinnar neyslu áfengis og þeirri umræðu fylgir ekki útlistun á því hvernig þessi breyting á rekstrarfyrirkomulagi, á verslunarformi, tengist aukinni áfengisneyslu. Það þarf náttúrlega að skoða aðgengi að áfengi í dag, hvernig það er. Menn þurfa að átta sig á því hvernig aðgengið er í dag. Aðgengi að áfengissölu hefur aukist gríðarlega undanfarin ár. Þá er áfengissalan, bendi ég á og árétta, eins og við þekkjum öll, í höndum ríkisins. Áfengisverslununum sjálfum hefur fjölgað gríðarlega. Þær eru núna álíka margar og verslanir stærstu matvörukeðjunnar á Íslandi. Ríkið hóf fyrir nokkrum árum að selja áfengi gegnum internetið. Það er hægt að kaupa áfengi frá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins á internetinu. Bjórinn var leyfður hér fyrir mörgum árum og veitingastöðum fjölgar í hverjum mánuði, a.m.k. á stór-höfuðborgarsvæðinu. Allt þetta lýtur auðvitað að auknu aðgengi að áfengi. Það er því ekki hægt að halda því fram með nokkrum rökum, að mínu mati, að ríkið hafi sérstaklega lagt sig í líma við að takmarka aðgengi að áfengi, að áfengissölunni. Ég nefni annað dæmi. Í dag kallast verslanir Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins Vínbúðir. Það þykir mjög gamaldags en ég kalla þær alltaf ÁTVR. Ef ég þarf að fara þangað og fer á atvr.is leiðir sú heimasíða mig strax inn á heimasíðu sem heitir vinbudin.is. Allt er þetta hluti af ákveðinni markaðssetningu í þeim tilgangi að auka aðgengi og draga úr þeim óþægindum sem margir finna fyrir við það að versla áfengi í einhvers konar sérvöruverslun á vegum ríkisins. Nú stendur yfir verkfall SFR, verkfall starfsmanna sem m.a. í eru starfsmenn ÁTVR verslunarinnar. Hvað gerist? Verslunin tekur sjálf, ríkið tekur sjálft ákvörðun um að tryggja að þetta verkfall skerði ekki aðgengi manna að áfengi og var sérstaklega auglýst svokölluð föstudagsopnun í þessum vínbúðum í gær, á miðvikudegi, föstudagsopnun var auglýst á miðvikudegi. Allt er þetta til þess að tryggja aðgengi að víninu. Hitt ber þó að nefna að aðgengi að verslunum er takmarkað að einu leyti og það er aðgengi vínframleiðenda að hilluplássi í verslunum ÁTVR. Það er verulega takmarkað með margvíslegum íþyngjandi reglum sem koma verst við litla framleiðendur, af því að þeir hafa verið til umræðu í dag, litlir vínframleiðendur eða lítil brugghús sem óttast að nái þetta frumvarp fram að ganga verði aðgengi þeirra að hilluplássi skert. Þá minni ég á það að aðgengi að hilluplássi er í dag mjög skert og eru sífelldar deilur uppi um innkaupareglur ríkisins yfir höfuð. Lýðheilsusjónarmið hafa verið til umræðu. Því hefur verið haldið fram að ríkisstjórnin ætli ekki að standa við yfirlýsingar sínar um lýðheilsusjónarmið úr því að þetta frumvarp er á dagskrá, flutt af m.a. hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni úr Sjálfstæðisflokknum. Þessi skoðun stenst auðvitað ekki nokkra skoðun. Lýðheilsusjónarmiðum er einmitt haldið til haga í frumvarpinu með ákvæðum um ákveðnar reglur, ákveðna umgjörð, um aðgengi að áfengisverslunum og alls kyns skilyrðum um veitingu smásöluleyfis ef til kemur. Það er því ekki hægt að halda öðru fram en að flutningsmenn þessa frumvarps geri sér fulla grein fyrir því að lýðheilsusjónarmið eru til staðar og það er enginn sem hefur áhuga á því að rugga þeim báti í því augnamiði að fela einkaaðilum sölu á áfengi. Ég bendi á að í frumvarpinu er meira að segja gert ráð fyrir verulegri hækkun á framlagi í lýðheilsusjóð sem innheimt er með áfengisgjaldi. Hvað lýðheilsusjónarmiðin varðar hlýt ég að spyrja: Er aðild að BSRB einhvers konar lýðheilsusjónarmið? Hvernig má það vera að ef sá sem afgreiðir áfengið yfir kassann tilheyrir stéttarfélagi BSRB sé það einhvers konar vörn gegn aukningu á krabbameini eða unglingadrykkju eða þar fram eftir götunum, eða lýðheilsusjónarmiðum? Snýst þetta um stéttarfélagsaðild þess sem afgreiðir áfengið? Þetta hljómar þannig. Frumvarpið lýtur aðeins að því að afnema einkarétt ríkisins á að selja áfengi. Ég verð að nefna það að sjálft ÁTVR styður ekkert sérstaklega við lýðheilsumarkmið ef lýðheilsumarkmiðið er að draga úr neyslu á áfengi. ÁTVR hefur með höndum gríðarlega markaðssetningu á áfengi, gefur út uppskriftabæklinga, parar saman vín með mat, auglýsir afgreiðslutíma verslananna í gríð og erg, bæði í sjónvarpi og dagblöðum. Ef lýðheilsumarkmiðið er að draga úr neyslu sé ég ekki hvernig þetta styður það markmið. Mikilvægast þó hvað lýðheilsumarkmiðin varðar er að eins og kerfið er í dag er það ein ríkisstofnun sem hefur eftirlit með annarri ríkisstofnun í þessum málum. Það er ríkið sem selur áfengi en annarri eftirlitsstofnun, eins og Lýðheilsustöð, er falið að reyna að draga úr sölu á áfengi. Markmið þessara tveggja stofnana stangast á. Að mínu mati á það að vera hlutverk eftirlits- og forvarnastofnanna að hlúa að lýðheilsu, og ekki bara eftirlits- og forvarnarstofnanna á vegum hins opinbera, en það er auðvitað fyrst og fremst hlutverk einstaklinganna. Það er einstaklingurinn sjálfur sem þarf að bera ábyrgð á heilsu sinni, það er heimilanna að bera ábyrgð á lýðheilsu barna sinna og það getur aldrei verið svo að ríkið sé best til þess fallið heldur þvert á móti. Að lokum vil ég nefna að mér finnst skjóta skökku við sú röksemdafærsla margra hv. þingmanna sem hér hafa talað að þegar þeir vísa til lýðheilsusjónarmiða og reyna að spá fyrir um hvað muni gerast ef þetta frumvarp nær fram að ganga þá spá þeir því að úrvalið muni minnka, að verðið muni hækka en samt að neyslan muni aukast. Hvernig má það vera? Þetta finnst mér [[Forseti hringir.]]ótrúlegt að gerist, en það kann þó allt að vera.
Herra forseti. Ég hef vara á mér gagnvart þessu frumvarpi út frá lýðheilsusjónarmiðum. Ég geri þá játningu fúslega gagnvart hv. þm. Sigríði Andersen að ég er tæknikrati. Ég horfi til þeirra og til ráða frá þeim sem hafa mér fremur vit á málum. Ég trúi því til dæmis og treysti að hæstv. heilbrigðisráðherra láti ekki frá sér fara fullyrðingar eða stefnur öðruvísi en að hann hafi hugsað þær til þrautar. Ég tek mark á því, ég verð bara að viðurkenna það, að þegar hæstv. ráðherra leggur fram stefnu þar sem hann segir að eftirfarandi sé hans stefna um vímuvarnir og fyrsta markmið, raunar yfirmarkmið hans sé að takmarka aðgang að áfengi út frá lýðheilsusjónarmiðum, tek ég mark á því. Ræða hv. þingmanns sannfærði mig líka um það, alveg eins og ræða hv þm. Willum Þórs Þórssonar fyrr í dag, að þeir sem styðja þetta frumvarp af kappi og mættu kannski hafa meiri forsjá, eru líka haldnir nokkrum sjálfsefa, að því er virðist. Ræða hv. þingmanns gekk eiginlega út á það að halda því fram að frumvarpið væri lagt fram út frá á sjónarmiðum lýðheilsu. Það var erfitt að skilja annað hjá hv. þingmanni. Hv. þingmaður er vitsmunavera og á auðvelt með að rökstyðja mál sitt. Þess vegna finnst mér hún kannski nokkuð dreissug þegar hún kemur hér og segist líka styðja þetta mál vegna þess að hún líti svo á að einstaklingurinn eigi að hafa frelsi til að velja. Varnagli hv. þingmanns er þessi: Ja, hann verður að standa undir ábyrgð. Annar hv. þingmaður, Frosti Sigurjónsson, hefur sýnt fram á það með því að fara í gegnum rannsóknir að þetta frumvarp er líklegt til að leiða til þess að menn drekki mun meira magn af vínanda sem aftur muni leiða til þess að meira verði af alls konar sjúkdómum sem muni kosta samfélagið mikla peninga. Þá spyr ég hv. þingmann: Hvernig ætlar þá einstaklingurinn að standa undir [[Forseti hringir.]]þeirri ábyrgð þegar hann bakar öðrum skaða, t.d. fjárhagslegu tjóni, með háttsemi sinni?
Virðulegur forseti. Svo enginn þurfi nú að velkjast í vafa um það þá er þetta frumvarp einkum og sér í lagi lagt fram af frelsisást flutningsmanna og vegna þess að við teljum að sala á áfengi sé betur komin í höndum annarra en ríkisins. Ég er meðflutningsmaður að frumvarpinu og ég held að þetta hafi verið líka tilgangurinn í fyrra skiptið þegar það var lagt fram, en þá var ég ekki meðflutningsmaður. Við teljum að tími ríkisins í verslunarrekstri sé löngu liðinn, hafi hann nokkurn tíma verið. Ég dreg mjög í efa að ríkisrekstur eða ríkisverslunin hafi einhvern tíma átt rétt á sér. Vísað er til heilbrigðissjónarmiða heilbrigðisráðherra eða ríkisstjórnar sem sett hefur sér það markmið að draga úr áfengisneyslu. Ég geri ekki neinar athugasemdir við að menn setji sér markmið um að draga úr áfengisneyslu. Ég er enginn talsmaður þess að hér drekki allir áfengi, hvort sem það er lítið eða mikið, ég hef bara enga skoðun á því hvort menn eigi að drekki áfengi eða ekki, og þá er ég að tala um fullorðna og sjálfráða einstaklinga. En frumvarpið tekur hins vegar vel undir það sjónarmið að einhvers konar takmörkun skuli vera við sölu áfengis. Það kemur sérstaklega fram í 22. gr. frumvarpsins þar sem sett eru fram nokkuð ströng skilyrði að mínu mati sem frelsiselskandi þingmanni. Þar eru skilyrði fyrir veitingu smásöluleyfis, um afgreiðslutíma og ég spyr: Er gert ráð fyrir því að það megi selja frá kl. 9 að morgni til kl. 8 að kvöldi? Það er nákvæmlega eins og ríkið gerir í dag og þarna er fullt af skilyrðum sem takmarka aðgengi ef menn telja að það leiði til minni neyslu.
Herra forseti. Þetta er sjónarmið sem ég skil alveg og ber fulla virðingu fyrir. Þegar hv. þingmaður kemur hér og segir að það sé bara hennar pólitíska hugsjón að ríkið eigi ekki að vera að vasast í einhvers konar sölu get ég alveg skilið það. Og þegar hún talar um einstaklingsfrelsið og þrá sína eftir því að einstaklingur hafi sem mest frelsi og megi haga sér eins og hann vill í þessum málum hef ég skilning á því sjónarmiði, en þá á hv. þingmaður bara að segja það hreint út en ekki láta mig um að draga það upp úr henni í andsvari. Ræða hv. þingmanns, alveg eins og fyrri flutningsmanna sem virðast a.m.k. sumir vera fullir af hálfgerðum sjálfsefa, jafnvel sjálfssekt í þessu máli, gengur út á að sýna fram á að þetta frumvarp fullnægi öllum ströngum kröfum um lýðheilsu. Það má jafnvel skilja það svo að það sé spor í áttina að frekari lýðheilsu. Ég vil svo segja það út af fyrri ræðu hv. þingmanns að ég geri engar athugasemdir við að hv. þingmaður geri athugasemdir við að aðrir geri athugasemdir við að þetta að frumvarp sé hér á dagskrá. Þannig hóf hún sína ræðu. Mér er nefnilega alveg sama um það. Ég tel að það sé sjónarmið sem sjálfsagt er að afgreiða hér í heiðarlegri atkvæðagreiðslu. Hv. þingmaður virðist líka hafa svolítið samviskubit yfir því að sitja undir ásökunum um að brennivín í búðir væri helsta baráttumál Sjálfstæðisflokksins. Það er hins vegar þannig að þetta var það mál sem sett var á oddinn af Sjálfstæðisflokknum þannig að okkur er þá vorkunn sem lítum svo á að þetta sé helsta mál þess ágæta flokks. Mig langar að spyrja hv. þingmann að einni tæknilegri spurningu. Hún hefur tekið eftir því að við höfum óskað eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra. Ástæðan er sú að hann hefur lagt fram vímuvarnastefnuna sem ég vísaði til áður og þar er það markmið að takmarka eigi aðgengi að áfengi. Finnst henni þá ósanngjarnt af okkur að óska eftir því að hæstv. ráðherra komi og segi okkur sem æðsti maður framkvæmdarvaldsins í þessum efnum hvort honum finnist að frumvarpið sé í anda hans eigin stefnu? Er það ósanngjarnt af okkur?
Virðulegi forseti. Ég hlýt að draga þá ályktun að hv. þm. Össur Skarphéðinsson hafi dottað eða tekið of mikið í nefið í upphafi ræðu minnar þar sem ég fór sérstaklega yfir ástæður þess [[Gripið fram í.]]að ég teldi þetta mál mjög mikilvægt og hvers vegna það væri mikilvægt að það væri hér til umræðu. Ég lýsti því að það varðaði einstaklingsfrelsi og þar fram eftir götunum. Ég hef ekki dregið nokkra dul á stefnu Sjálfstæðisflokksins í því efni. Sjálfstæðisflokkurinn hefur ætíð barist fyrir frelsi í verslun og minni ríkisafskiptum og hefur alls ekki staðið vörð um einhvers konar ríkisverslun. Hann mun ekki gera það. Það þarf því ekki að koma hv. þingmanni neitt á óvart.
En röksemdafærslan fyrir …?
Röksemdafærslan - hér er væntanlega vísað til umræðu um lýðheilsusjónarmið. En ég verð að segja alveg eins og er að ég botna ekkert í umræðu um lýðheilsusjónarmið í þessu máli á hvorn veginn sem er, enda nefndi ég það sérstaklega að spurningin um það í hvaða stéttarfélagi menn eru sem afgreiða áfengið getur ekki verið hluti af lýðheilsumarkmiðum. Það getur ekki verið [[Gripið fram í.]]spurning um lýðheilsusjónarmið hvort það er ríkið sem selur áfengið eða Jón Jónsson. Ég rakti það í löngu máli í ræðu minni að ríkið sjálft sem eigandi ÁTVR-verslananna hefur lagt sig í líma við að auka áfengisúrvalið, auka aðgengið, auka afgreiðslu, lengja afgreiðslutímann, fjölga afgreiðsludögum í vikunni, það er opið sex daga vikunnar í dag nánast allan sólarhringinn. Það hefur ríkið gert. Hvað spurninguna varðar um viðveru heilbrigðisráðherra tel ég ekkert undarlegt við að menn kalli eftir því að hann sé viðstaddur hér og lýsi afstöðu sinni til þessa máls. Ég óska þess að menn geri [[Forseti hringir.]]það sem oftast.
Hæstv. forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þm. Sigríðar Á. Andersen og hlustaði sérstaklega með athygli einmitt vegna þess að við hv. þingmaður lítum það þingmál sem hér er til umræðu, þ.e. frumvarp um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, mjög ólíkum augum. Ég hef oft héðan úr ræðustól kallað eftir því að hér fari fram meiri skoðanaskipti þar sem ólík sjónarmið eru reifuð. Að því leytinu til fannst mér áhugavert að hlusta á ræðu hv. þingmannsins. Í ræðunni kom fram að hv. þingmaður lítur svo á að frumvarpið lúti bara að söluforminu. Það er jú einmitt það sem við höfum verið að takast á um og höfum svo ólík sjónarmið á og meðal annars það sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni um málið var að söluformið skipti einmitt máli vegna þess að áfengi er engin venjuleg neysluvara og það eigi þess vegna ekki að selja í „venjulegum búðum“. Þess vegna finnst mér eðlilegt að söluformið á því sé sérstakt. Mig langar því í fyrra andsvari mínu að spyrja hv. þingmann: Lítur hún svo á að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara, eins og raunar má lesa út úr greinargerðinni sem fylgir frumvarpinu, en er þó annað eins og kom fram í máli hæstv. 1. flutningsmanns málsins?
Virðulegi forseti. Ég þakka andsvarið. Ég lít á áfengi sem neysluvöru, en ég var ekki spurð að því. Ég var spurð hvort ég liti á áfengi eins og hverja aðra neysluvöru. Hvað þýðir það? Hvernig er hver önnur neysluvara? Neysluvörur eru bara alls konar. Það er áfengi, það er sykur, það er hveiti, það er glúten, sem annar hver maður virðist nú hafa ofnæmi fyrir og verði í lífshættu ef hann borðar það. Neysluvörur eru bara alls konar, og áfengi er eitt af þeim. Það er bara staðreynd. Fólk á Íslandi neytir áfengis. Sumir neyta of mikils áfengis, aðrir hóflega, sumir einskis. Allt fer þetta bara eftir stað og stund og hver og einn verður að meta það fyrir sjálfan sig hvort hann ætlar að neyta áfengis og hversu mikið. Ríkið gerir það ekki. Þetta er mitt svar við spurningunni. Hins vegar vil ég árétta það í ljósi þess sem kom fram í andsvari hv. þingmanns sem vísar til aukinnar neyslu nái þetta frumvarp fram að ganga, að allar þær skýrslu sem hafa verið vísað til, eða engin þeirra skýrslna sem vísað hefur verið til vildi ég sagt hafa, engin þeirra skýrslna staðfestir að einokunarverslun komi í veg fyrir tjón af völdum áfengisneyslu. Það er umhugsunarvert.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Ég verð bara að lýsa því yfir að hér erum við hv. þingmaður greinilega ósammála, því að í mínum huga er áfengi vissulega vara sem er neytt en er í mínum huga engin venjuleg neysluvara. Þess vegna tel ég fullkomlega eðlilegt að með hana sé verslað með öðrum hætti en ýmsar aðrar vörur. Vegna þess að hv. þingmaður kom inn á það að þær rannsóknir sem við sem styðjum ekki þessa lagabreytingu höfum dregið fram, þ.e. að engin þeirra styðji eða sýni fram á það að söluformið skipti máli, þá verð ég einfaldlega að lýsa mig ósammála því. Það er ekki það sem ég hef lesið út úr þeim rannsóknum sem til að mynda komu frá landlæknisembættinu þar sem bent var á fjölmargar rannsóknir sem tóku til ólíkra þátta er varða það hvers vegna mikilvægt sé að takmarka aðgengi fólks að áfengi með vísan til lýðheilsumála, þar sem sumar rannsóknirnar tóku einmitt til þess hvernig sölufyrirkomulagið væri, þar sem vísað var til þess að ákveðið sölufyrirkomulag væri á flestöllum Norðurlöndunum, þar væri staðan önnur varðandi neysluna en til dæmis í Danmörku.
Virðulegur forseti. Hér kann auðvitað að vera einhver misskilningur á ferðinni milli okkar hv. þingmanns og reyndar kannski þeirra sem vísa í skýrslur um afleiðingar þess ef frumvarpið nær fram að ganga. Nú hef ég ekki lesið þær allar, verð að viðurkenna það. Einhverjar af þeim skýrslum fjalla um afleiðingar þess að auka aðgengi að áfengi. En ég yrði mjög hissa ef ég sæi þá skýrslu sem staðhæfði það að einokunarverslun ríkisins mundi draga úr skorpulifur eða krabbameini eða öllum þeim sjúkdómum sem er búið að þylja hér upp að ríði hér yfir land og þjóð ef frumvarpið nær fram að ganga. En ef lykilatriðið er með hvaða hætti verslunin er rekin, af hverju tala menn þá ekki fyrir því að ríkið fari að selja kökur og sælgæti? Það er þó það vandamál sem er miklu stærra í okkar þjóðfélagi, það er kökuátið og sælgætisátið hjá okkur nammigrísunum. Menn hafa reynt að stemma stigu við því með því að takmarka aðgengi að sælgæti. Menn þekkja það þegar þeir fara í matvöruverslun að því er stillt upp fyrir framan mann þegar maður er að bíða í biðröð á kassanum. Kallað hefur verið eftir því að verslunin færi það sælgæti frá. Það er svona liður í því að takmarka aðgengi að vörunni. Það er sjálfsprottið hjá mörgum verslunum. Þannig á það að vera. Það er sjálfsprottið. Það er svar við kröfu markaðarins. En ef menn trúa því virkilega að rekstrarformið á sölunni skipti máli þá hljóta menn að leggja það til að ríkið taki í sínar hendur sölu á jafnvel skaðlegri efnum en áfengi sem selt er í matvörubúðum.
Herra forseti. Mig langar að byrja á því að senda öllu því fólki sem berst fyrir betri kjörum og mætti á Austurvöll í dag baráttukveðjur og vona svo sannarlega að það nái þeim markmiðum sínum að eitthvað annað verði hér á borðum Alþingis en brennivín í búðir. Ég ætla í síðari ræðu minni að fara aðeins í gegnum grein sem Róbert H. Haraldsson hefur ritað og er ágætisinnlegg í þessa umræðu okkar. Eins og hér hefur komið fram hefur verið spurt hver kallar á þetta mál þegar komið hefur fram að 70% þjóðarinnar hafa engan sérstakan áhuga á því að fá áfengi í verslanir. Það er alveg rétt að hverjum og einum er frjálst að leggja fram mál hér á þingi. En auðvitað veltir maður því fyrir sér hver tilgangurinn sé þegar það kerfi sem er við lýði í dag er hreint ágætt og virðist að minnsta kosti ekki trufla stóran hluta þjóðarinnar. Auðvitað felur núverandi kerfi í sér skerðingu á verslunarfrelsi. Það dregur enginn dul á það, en ég tel að það sé af hinu góða og það hafi verið rökstutt með margvíslegum hætti hvers vegna það sé heppilegra. Mér finnst líka ágætt fyrir okkur að fá fram þessi rök, við sem höldum stundum að við séum öðruvísi en annað fólk og það eigi við okkur það sem hentar hverju sinni þegar kemur að rannsóknum eins og hefur t.d. komið fram í máli flutningsmanns þegar hann rökstyður sumt í tillögunni sinni með því sem Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur sagt, en kýs að líta fram hjá öðru. Það eru mörg ríki og lönd sem ekki leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum og eru þó ágætlega nútímaleg samfélög. Bent er á Pennsylvaníu-ríki í Bandaríkjunum sem er 39 sinnum fjölmennari en Ísland og telst vera nokkuð nútímalegt samfélag þar sem einstaklingsfrelsi og lýðræði er í hávegum haft, það hefur þessa skerðingu á sölu áfengis. Það er mikilvægt að við skoðum þau lönd sem hafa komið illa út úr því að gefa sölu á áfengi frjálsa eins og t.d. Bretland. Í Bretlandi árið 2012 var fjöldi áfengisútsölustaða kominn í 51 þúsund og ríflega það þegar bætt er við stöðum þar sem má neyta áfengis. Nú tala Bretar um áfengisfaraldur þar sem bæði er vitnað til blaðaskrifa og skýrslna stjórnvalda og frjálsra félagasamtaka. Það hefur komið fram stefnuskjal þverpólitísks þingmannahóps þar sem kemur fram að um 1,2 milljónir Breta eru lagðar inn á spítala vegna áfengis og á hverri klukkustund deyr einn Breti úr áfengisneyslu. Kostnaður breska samfélagsins vegna þessa eru rúmir 4 milljarðar íslenskra króna. Hér var hneykslast svolítið á því að verið væri að tengja heimilisofbeldi við áfengisneyslu og þá tilhögun sem lögð er til í frumvarpinu en það er auðvitað ekki hægt að horfa fram hjá því að með auknu aðgengi er gert ráð fyrir aukinni neyslu og það segir svo í sjálfu frumvarpinu. 37% tilvika heimilisofbeldis í Bretlandi verða þar sem gerandi er undir áhrifum áfengis og 44% af öðrum ofbeldisglæpum. Kostnaður réttarkerfisins vegna áfengisneyslu er talinn rúmir 2 þús. milljarðar íslenskra króna og fyrir þá upphæð mætti ráða í kringum 260 þúsund lögreglumenn. Það er margt hér sem vert er að líta eftir en flutningsmenn hafa svolítið verið að segja að við eigum bara að heimfæra þetta upp á íslenskan veruleika. Samkvæmt því sem flutningsmenn segja er hann einhvern veginn allt annar en allar rannsóknir sýna þegar kemur að lýðheilsu eða reynslu annarra þjóða. Við nýtum okkur erlendar rannsóknir þegar um er að ræða lýðheilsu yfirleitt eða sjúkdóma eða eitthvað slíkt og heimfærum þær yfir á íslenska þjóð. Því skyldi það ekki vera hægt í þessum málum eins og öðrum? Það er bara hræsni að mínu viti að halda öðru fram. Virðulegi forseti. Tíminn er auðvitað afskaplega stuttur. Í lok þessarar greinar kemur höfundur inn á að bjór og léttvín og sterk vín verði seld í matvöruverslunum þar sem börn og ungmenni venja komur sínar oft í viku. Þess vegna verðum við að horfast í augu við það að ef frumvarpið nær fram að ganga þá erum við að fjölga útsölustöðum meira hlutfallslega séð en Bretar hafa gert síðastliðin fimm, tíu ár. [[Forseti hringir.]]Reynsla þeirra sem ég hef hér rakið á hraðbergi hlýtur [[Forseti hringir.]]að vekja okkur til umhugsunar og sýna okkur að það er engan veginn [[Forseti hringir.]]ásættanlegt að menn ætli sér að ganga fram með þessum hætti.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir mjög fróðlega ræðu. Hún var ekki löng en hún var innihaldsrík og vísa ég þar til þess sem þingmaðurinn sagði um blaðaskrif um málið að undanförnu, þar á meðal vísaði hún í grein eftir Róbert H. Haraldsson í Fréttablaðinu í gær þar sem hann talaði um rofið sem yrði á þeirri sátt sem hefði ríkt um þessi mál á Íslandi. Mér fannst líka fróðlegt að hlýða á þær upplýsingar sem þingmaðurinn reiddi fram úr heilbrigðiskönnunum á Bretlandi og víðar um hverjar afleiðingar óhófleg áfengisneysla gæti haft og hefði óumdeilanlega haft þar í landi. Það er annað sem ég staðnæmist við í málflutningi hv. þingmanns, það var það sem hún kallaði, ef ég heyrði rétt, hinn íslenska veruleika sem stundum væri vísað til í þessari umræðu. Nú er það svo að hv. þingmaður þekkir vel til á landsbyggðinni, er frá Ólafsfirði og gjörþekkir ferðabransann þar og lífshætti alla, en því hefur verið haldið fram í þessari umræðu að breytt fyrirkomulag á áfengisútsölunni kunni að koma smáum byggðarlögum í koll. Ég er ekki þeirrar skoðunar, en mér leikur forvitni á að heyra hver afstaða hv. þingmanns er til fullyrðingar um þetta efni í þessari umræðu um ÁTVR.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek undir það með honum að hér sé einmitt verið að rjúfa tiltekna sátt sem ríkt hefur um það fyrirkomulag sem hefur verið á sölu áfengis á Íslandi. Eins og hér hefur verið mikið rætt þá er í rauninni ekkert sem fólk eða almenningur getur beinlínis sagt að sé að þessu fyrirkomulagi, heldur vilja menn bara hafa það með öðrum hætti, þeir vilja auka á verslunar- og viðskiptafrelsi og dulbúa það undir merki einstaklingsfrelsis. Varðandi þann íslenska veruleika sem við búum við, hvort heldur það er ferðabransinn eða verslunarhættir eða hvað, þá er hann sá í mínu litla samfélagi, eins og ég hef sagt áður, að þar er ein matvöruverslun. Það hefur líka verið rakið hér að það að fá áfengið inn í búðirnar kollsteypir auðvitað engu, að sjálfsögðu er það ekki rekstrargrundvöllur í sjálfu sér, það þarf svo margt annað að koma til til þess að verslun beri sig. Auðvitað veltir maður því líka fyrir sér hverju eigi að fórna í lítilli búð úti á landi þar sem er jú gjarnan verið að reyna að koma mörgu fyrir í litlu rými. Ef það á að rýma til fyrir brennivíni eða bjór eða slíku sem á svo helst að fela að sem mestu leyti, þá hlýtur að þurfa að fórna einhverju plássi sem áður var undir matvöru, fatnað eða eitthvað slíkt. Ég hef líka sagt að ég tel að fyrir þá sem vilja eiga kost á fjölbreyttum tegundum í ÁTVR sé þetta fyrirkomulag skerðing, ef eitthvað er, á valfrelsi einstaklingsins, að vera í rauninni afhent ákveðin vara, í ljósi risanna sem ákveða hvaða matvara er send í búðina heim til mín. Það er ekki endilega til sama varan í Samkaup í Ólafsfirði eða á Akureyri, svo dæmi sé tekið. Þannig að ef ákveðin matvara fæst ekki í búðinni þá er ég nokkuð viss um að það verða ekki endilega í boði allar þær [[Forseti hringir.]]tegundir sem fólk getur þó núna valið um að keyra eftir í kannski korter eða hálftíma.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir þau sjónarmið sem hér komu fram í máli hv. þingmanns. Ég held að við eigum það sameiginlegt sem erum andvíg frumvarpinu að við erum fæst hver að tala fyrir því að fólk fái ekki aðgengi að áfengisverslun, síður en svo. Við erum flest á því máli að það eigi að vera sem jafnast aðgengi óháð búsetu manna. Það sem málið snýst hins vegar um er hversu ágengt þetta aðgengi eigi að vera. Það er allt önnur spurning. Á að hafa þessa vöru eins og hverja aðra matvöru eða við hlið almennrar matvöru í matvöruverslun? Um að snýst þetta mál og að hvaða marki eigi að virkja ágeng markaðssjónarmið við að koma áfengi á framfæri við þjóðina. Mér finnst mjög mikilvægt að gera greinarmun á þessu tvennu. Síðan er það hitt hvað skuli til bragðs taka í lítilli byggð með eina matvöruverslun ef hún vill ekki hafa þessa vöru á boðstólum. Ég þekki dæmi þessa. Ég spurði hv. 1. flutningsmann frumvarpsins hvað væri þá til ráða. Hann kom ekki upp í ræðustól til að svara mér en kallaði úr sæti sínu: „Er þá ekki hægt að selja þetta í blómabúðinni?“ Það lýsir betur en flest annað hversu háð við yrðum duttlungum markaðarins hverju sinni. Við erum annars vegar að koma þessari vöru á markað og hins vegar að reyna að finna millileið þar sem markaðssetningin er ekki ágeng og þar erum við kannski komin að því [[Forseti hringir.]]sem ég byrjaði á að hrósa hv. þingmanni fyrir, [[Forseti hringir.]]það er grein Róberts H. Haraldssonar í Fréttablaðinu í gær [[Forseti hringir.]]þar sem hann talar um nákvæmlega þennan gullna veg.
Herra forseti. Það eru eiginlega ótrúlega margir hlutir sem þarf að huga að þegar við fjöllum um það að setja áfengi í verslanir. Eins og ég sagði áðan er enginn sérstakur að kalla eftir þessu nema þá kannski fulltrúar fjármagnsins og verslunarinnar. Mér hefur fundist það vera eiginlega einu rökin og ég tel þau ekki vera nægjanleg í ljósi þeirra aðvarana sem við fáum alls staðar að. Ég hef líka haft miklar áhyggjur af því að það er mikil starfsmannavelta í matvöruversluninni, hvort sem er á höfuðborgarsvæðinu eða úti á landsbyggðinni, og þetta er ungt fólk. Það er mikill jafningjaþrýstingur og það er verið að setja ungt fólk í vandræði ef það á að selja jafnöldrum sínum áfengi. Þetta fyrirkomulag er líka miklu ágengara. Fólk hlýtur að vera sammála því að það er ágengara þegar maður labbar inn í litlu kjörbúðina sína og þetta blasir við. Maður felur ekki brennivín svo glatt í lítilli kjörbúð, það er bara ekki þannig nema við ætlum að hverfa aftur til þess þegar það var afgreitt yfir borðið eins og „í den“ og allt í lagi með það, þá gerum við það bara en ég held að það sé ekki endilega það sem við viljum og flutningsmenn vilja. Ég er ágætlega ánægð með flest í stefnu ÁTVR. Þeir vilja hafa ákveðnar fjarlægðir milli sölustaða. Þess vegna hefur þeim fjölgað. Þeir hafa lagt sig fram um að veita góða þjónustu. Ég er ánægð með það og tel að þeir hafi staðið sig vel í því. Þeir eiga líka, eins og kemur fram í frumvarpinu, gott samstarf við lögreglu, þeir eiga gott samstarf þegar kemur að forvörnum. Það er hins vegar ekki eitthvað sem ég get séð að verði heimfært upp á verslunina, á frjálsa markaðinn. Ég hef líka áhyggjur af því að gerðar verði auknar kröfur um frjálsar auglýsingar í beinu framhaldi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður var í allsherjar- og menntamálanefnd á síðasta þingi þar sem málið var nánast óbreytt til umfjöllunar. Mig langar til að spyrja hana um þau sjónarmið sem lúta sérstaklega að hagsmunum barna vegna þess að hv. þingmaður er í hópi þeirra þingmanna á Alþingi sem eru talsmenn barna. Ég get ekki betur séð í umsögnum við frumvarpið eins og það var lagt fram á síðasta þingi en að allir þeir aðilar sem fjalla um málið út frá sjónarhóli eða hagsmunum barna mæli gegn því, allir. Í umsögn frá umboðsmanni barna er sagt fullum fetum að sala áfengis í matvöruverslunum mundi ekki einungis auka aðgengi barna og ungmenna að áfengi heldur einnig leiða til aukinnar áfengisneyslu í samfélaginu, og vísað er í heimasíðu embættis landlæknis þar sem segir að afnám á einkasölu áfengis leiði til aukinnar heildarneyslu. Í umsögninni segir að öll börn hafi rétt á því að alast upp í umhverfi þar sem þau eru vernduð eins og nokkurs er kostur gegn neikvæðu áhrifum áfengisneyslu. Í umsögninni er síðan tekið dæmi um áhrif af neyslu áfengis á börn, að neysla áfengis auki líkurnar á vanrækslu, ofbeldi, umferðarslysum og öðrum slysum þar sem börn eru þolendur. Þá hafi áfengi líka áhrif á líkamlega og andlega heilsu fólks o.s.frv. Ég spyr: Sér hv. þingmaður einhvers staðar í einhverri umfjöllun við meðferð málsins rök sem mæla með þessari skipulagsbreytingu og eru í þágu hagsmuna barna?
Herra forseti. Það er nú akkúrat þannig. Ég er stolt að vera fulltrúi þingmanna í hópi talsmanna barna, og ég tek það fram að þar eiga allir flokkar aðkomu. Við hittum talsmenn barna einmitt nú fyrir helgi og þau hvöttu okkur þingmenn til þess að greiða þessu frumvarpi ekki atkvæði okkar. En ég er því miður hrædd um að það verði ekki alveg þannig því að í okkar hópi er m.a. að finna einn af þeim sem eru á þessu máli. Ég tek undir það með hv. þingmanni og það kom fram í nefndinni þegar málið kom síðast til hennar að það er ekkert sem mælir með þessu frumvarpi, það er ekkert sem styður það, ekki heldur þeir 23 aðilar sem sendu okkur áskorun eða margir aðrir sem komu fyrir nefndina. Þeir sögðu: Til hvers? Þetta er bara til að auka á áhættuna, við eigum ekki að samþykkja þetta. Ég vitnaði áðan í grein frá 7. júní eftir Róbert H. Haraldsson. Þar kemur fram að bresk börn þekkja áfengistegundir betur en vinsælustu kex- og ístegundirnar. Af hverju ætti það að verða eitthvað öðruvísi hér á landi? Af hverju getum við ekki heimfært þetta yfir á okkur? Það kemur líka fram að í 74% tilvika sem börn hljóta illa meðferð kemur áfengi við sögu. Það eru engin ný sannindi fyrir okkur. Við vitum það alveg. Þess vegna finnst mér það svo sorglegt að stefnt sé í þessa átt þrátt fyrir að við séum með kerfi sem þó telst vera hvað skást af því sem í boði er, eins og fram kemur hjá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni þar sem skást þykir að áfengi sé selt í sérverslun, það var mjög ofarlega á skalanum 1–10, ég man ekki hvort sá kostur var nr. 2 eða eitthvað svoleiðis. Maður skilur ekki alveg tilganginn með þessu. Og þegar vel hugsandi og ábyrgt fólk sem leggur svona fram, þá hugsar maður auðvitað: Hverra erinda er verið að ganga? Það er ekki verið að hugsa um börnin í þessu tilfelli. Það er ekkert sem styður það.
Forseti. Það er einmitt það sem maður er svolítið hugsi yfir, það er jú verkefni okkar sem á Alþingi að gæta heildarhagsmunanna. Það læðist að manni sú tilfinning að hér sé fyrst og fremst um tvennt að ræða, annars vegar að beinlínis sé verið að ganga erinda sérhagsmuna, þ.e. þeirra einkaaðila sem hagnast munu á breytingunni. Hins vegar sé um það að ræða að menn séu að ganga erinda sinnar eigin pólitísku kreddu þar sem manni virðist hugmyndin um áfengi í matvöruverslanir vera nánast eins og táknmynd fyrir baráttu sjálfstæðismanna fyrir betra samfélagi. Að þetta eina mál sé leiðin til að sýna að ef þetta væri komið værum við komin með opnara, frjálsara og betra samfélag. Þetta hefur mjög lengi verið ofarlega á blaði hjá Heimdalli og Sambandi ungra sjálfstæðismanna o.s.frv. og er alltaf partur af ályktanapakka þeirra um áratugaskeið og þegar blik kemur í augu sjálfstæðismanna finnst manni að þetta sé parturinn af því að segja að þegar við erum búin að stíga þetta skref sé heimurinn orðinn betri, þá verði Ísland orðið betra samfélag. Þetta er meira í ætt við kreddu eða einhvers konar táknmynd en annað. Við fórum sérstaklega yfir hagsmuni barna. Ég tek eftir því bæði í umsögn embættis landlæknis og ekki síður í umsögn Læknafélags Íslands kemur fram að varnarlausustu fórnarlömb ofneyslu áfengis eru börnin, af því að hér tala menn stundum að við séum bara að tala um fullorðið fólk, að neysla áfengis muni kannski aukast eitthvað en þá hjá fullorðnu fólki. En það er nákvæmlega þetta fullorðna fólk sem býr börnunum heimili, sem býr börnunum einhvers konar skilyrði. Læknafélag Íslands bendir sérstaklega á að Alþingi hafi nýlega lögfest barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna og bendir á að það sé þversagnakennt að ætla í framhaldi af því að samþykkja frumvarp sem fyrir fram er vitað að muni hafa neikvæð áhrif á líf og uppvöxt barna og ungmenna [[Forseti hringir.]]sem búa við ofneyslu áfengis í sínu nánasta umhverfi.
Herra forseti. Það má líka spyrja sig: Ef sú er raunin, af hverju flytur þá ekki ríkisstjórnin þetta mál? Af hverju er þetta þingmannamál ef það er svona ofboðslega mikilvægt? UNICEF, Barnaheill og fleiri sem komu að því að stofna þennan hóp, talsmenn barna á þingi, minntu okkur á sáttmála Sameinuðu þjóðanna til þess svona knýja á um að við samþykktum ekki frumvarpið. Hér er vitnað í ýmsar umsagnir. Hingað kom umsögn frá Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd sem undirrituð var af prófessor í félagsráðgjöf, Sigrúnu Júlíusdóttur, fyrir hönd þessarar stofnunar. Sú stofnun er mjög hörð gagnvart frumvarpinu og telur að við þurfum að halda vöku okkar þar því að ekki ríki einhugur um hugsjónir velferðarríkisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Fulltrúar fjármagns og gróðasjónarmiða hafa haft slík áhrif í samfélagi okkar undanfarið að þjóðarógn hefur stafað af - og gerir enn. Rökstuðningur fyrir þessu frumvarpi speglar verðmætamat og hagsmunaáherslur sem einkenna þessi sömu markaðsöfl.“ Síðar segir: „Í rökstuðningnum koma fram sjónarmið sem eru í andstöðu við tilmæli alþjóðlegra heilbrigðisyfirvalda og nýsamþykkta stefnu íslenskra stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum.“ Svo segir aðeins síðar: „Við nánari skoðun á tugum umsagna ábyrgra aðila til nefndasviðs Alþingis er auðvelt að sjá hvernig ólík gildi endurspeglast eftir því hvort ábyrg afstaða til manngildis eða fjárgróðasjónarmið liggja til grundvallar.“ Ég tek undir það og hef sagt að mér finnst þetta fyrst og fremst snúa að fáum, stórum markaðsöflum hér á landi sem ráða ríkjum þegar kemur að verslun, því að það eru engin önnur rök sem flutningsmenn hafa flutt fyrir þessu máli á þingi, a.m.k. ekki enn sem komið er.
Hæstv. forseti. Ég þakka þeim sem hafa talað í þessu máli og fagna því að hér sé svo mikil og umfangsmikil umræða um það. Ég vil hefja mál mitt á því að segja að ég skil ágætlega þau sjónarmið sem fram hafa komið hjá ýmsum í samfélaginu að þægilegt væri ef hægt væri að kaupa áfengi í matvöruverslunum. Um leið minni ég á að meiri hluti þjóðarinnar er ekki þeirrar skoðunar eins og fram hefur komið ítrekað í skoðanakönnunum. Ég skil þessi sjónarmið og var einu sinni á þeirri skoðun, þegar ég var yngri, án þess að hafa verið einhver hörð talskona þess að leggja niður Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins en þá taldi ég svolítið gamaldags að geta ekki gengið út í matvörubúð og keypt mér bjór eða léttvín. Ég er allsendsis annarrar skoðunar núna og ætla að rekja í stuttu máli af hverju ég skipti um skoðun. Ég vil líka taka það fram að þetta var mér ekki hjartans mál, þetta hélt ekki fyrir mér vöku. Ég aðhyllist það að samfélag okkar sé frjálslynt og mannúðlegt. Mér fannst það bera vott um afturhaldssemi að vera með sérverslun og einokun ríkisins á sölu áfengis. Hvað gerðist síðan, hæstv. forseti? Það má segja að ég hafi smám saman farið að hugsa að það væri kannski bara voða þægilegt að hafa svona fyrirkomulag eins og við höfum. Það var líka þannig að þjónusta vínbúðanna jókst mikið. Þar er gott úrval og góð þjónusta og þær eru aðgengilegar. Síðan varð ég alþingismaður og fór í Norðurlandaráð og sat þar í velferðarnefnd sem var á þeim tíma leidd af íslenskum þingmanni, Siv Friðleifsdóttur. Hún sinnti þeirri formennsku af miklum sóma og lagði mikinn metnað í vinnu nefndarinnar. Við vorum með þema fyrir hvert ár í nefndinni og eitt árið vorum við með þema um áfengis- og tóbaksvarnapólitík. Þá var ég þeirrar gæfu aðnjótandi og kannski þeirra forréttinda að fá að heimsækja Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina og hitta helstu sérfræðinga hennar á sviði tóbaks- og áfengisvarna. Áfengi er gríðarlega stórt heilbrigðisvandamál í heiminum. Það hefur margvísleg þjóðhagsleg áhrif og auðvitað gríðarleg áhrif á lífsgæði fólks, ekki síst barna sem búa hjá foreldrum eða aðstandendum sem misnota áfengi. Það eru margar hliðar á því og fjölþætt krabbamein en ég ætla ekki að þylja skaðleg áhrif áfengis hér. Það kom mjög skýrt fram í máli helstu sérfræðinga Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að tvær áhrifaríkustu forvarnirnar vegna áfengisvandamála væru stýrt aðgengi og verðlagning. Það væri ágætt að vera með upplýsingar og allt slíkt, en ef maður hefði það sem pólitískt markmið, lýðheilsumarkmið og heilbrigðismarkmið að draga úr áfengisneyslu og skaðsemi hennar þá væru aðalatriðin aðgengi og verðlagning. Þar var jafnframt bent á að Norðurlöndin, utan Danmerkur, væru í frábærri stöðu að vera með ríkiseiningu. Núna væru mörg ríki að leita leiða til þess að takmarka aðgengi að áfengi vegna vaxandi vanda af áfengisneyslu, en Norðurlandaþjóðirnar byggju flestar við þá forréttindastöðu að vera með einokunarstöðu ríkisins á sölu áfengis. Þeir töldu það til fyrirmyndar og hvöttu þá norrænu fulltrúa sem þarna voru í heimsókn frá Norðurlandaráði að standa vörð um þessa stefnu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur náttúrlega unnið að stefnumótun í málaflokknum á undanförnum árum og áratugum og lagt mikla áherslu á að takmörkun á aðgengi sé lykilatriði. Hún hefur líka hvatt til þess að hvert og eitt ríki móti sér stefnu í áfengis- og vímuvörnum. Stefna okkar er glæsileg og þess vegna er leitt að hæstv. heilbrigðisráðherra telji ekki forgangsmál að vera hér og standa vörð um hana en í henni eru sex höfuðþættir sem ég ætla að fara yfir því að aldrei er góð vísa of oft kveðin. Í stefnunni er lögð áhersla á: Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa. Að koma í veg fyrir að ungmenni byrji að nota áfengi eða aðra vímugjafa. Að fækka þeim sem þróa með sér skaðlegt neyslumynstur áfengis eða annarra vímugjafa. Að tryggja aðgengi fólks, sem á í vanda vegna misnotkunar eða ávana, að samfelldri og samþættri þjónustu sem byggist á bestu þekkingu og kröfum um gæði. Að draga úr skaða og fjölda dauðsfalla vegna eigin neyslu eða annarra á áfengi eða öðrum vímugjöfum. Í stuttu máli sagt, hæstv. forseti, er það frumvarp sem hér hefur verið lagt fram af hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni og fleiri þingmönnum í fullkominni andstöðu við öll meginmarkmið áfengisvarnastefnu stjórnvalda. Við hér á Alþingi höfum líka nefnt stefnu í vímuvörnum. Við náðum að sameinast um það að við teldum rétt að endurskoða þá stefnu og hverfa frá refsistefnu yfir í að líta á vímuefni sem heilbrigðis- og félagslegt vandamál og refsa fólki ekki fyrir það sem nú eru brot á lögum eins og að vera með neysluskammta eða eitthvað slíkt. Snarrótin, sá góði félagsskapur, hélt um síðustu helgi ráðstefnu um vímuefnamál og fékk fjölda erlendra sérfræðinga hingað til lands til að fjalla um þessi mál. Það var fólk með reynslu af tilraunum sem verið er að gera í Portúgal og Kóloradó í Bandaríkjunum. Þarna var bandarískur lögreglumaður með yfir 30 ára reynslu í lögreglunni og götulögmaður sem sérhæfir sig í að vinna með fólki sem býr á götunni og einn sænskur fræðimaður sem ég ætla nú aðeins að tala um hér. Hann heitir Ted Goldberg og er prófessor í félagsfræði við Stokkhólmsháskóla, fæddur í Bandaríkjunum en hefur búið áratugum saman í Svíþjóð. Hann hefur skrifað og rannsakað mikið þessi málefni og talar um stefnu Svía í vímuvörnum. Hans niðurstaða er sú að Svíar séu á algjörum villigötum í þeim efnum. Þar sé ekki horft á skalann heldur annaðhvort neyti maður ekki vímuefna eða sé í alvarlegri neyslu og viðjum hennar og það sé ekki litið á einhvern miðjuás þar sem fólk geti verið í einhverri neyslu sem sé algjörlega innan hóflegra marka. Hann varar líka við því að litið sé á vímuefni út frá því að fólk verði líkamlega háð þeim. Stóri vandinn hjá þeim sem fari út í alvarlega neyslu sem skerði lífsgæði þeirra þannig að staða þeirra verði skelfileg sé tengdur félags- og sálfræðilegum þáttum og það þurfi að nálgast vandann með þeim hætti. Ég ætla að viðurkenna það, hæstv. forseti, að ég var algjörlega sammála honum og mjög ánægð með fyrirlestur hans en ég sat smástund og velti því fyrir mér: En áfengisstefna Svía, sem er sú sama og Íslendinga, hvað ætli honum finnist um hana? Það fór aðeins um mig, hvort ég þyrfti að endurmeta afstöðu mína því að mér finnst að við alþingismenn eigum að vera tilbúin til endurmats. Það kom að því að hann tók að ræða áfengisstefnu Svía og sagði: Það er svo furðulegt að ríkinu hafi tekist svo farsællega að móta skaðaminnkandi áfengisstefnu þar sem aðgengi er takmarkað en þó þannig að allir geta náð í það, sé vilji til þess og án vandræða, og verðlagningin er þannig að fólk hefur efni á því en það kostar samt og er til fyrirmyndar og hefur reynst vel. Hann hvatti einmitt til þess að vera með sams konar vímuefnastefnu eða horfa á hana sömu augum. Hann var reyndar ekki tilbúinn til þess að segja að hann vildi lögleiða fíkniefni, en sagði að við ættum að treysta okkur til að gera tilraunir. Við eigum að vera með góðar upplýsingar um stöðuna í málaflokknum og síðan getum við farið út í sértækar tilraunir. Eigum við að kanna hvernig það mun skila sér að hafa neyslurými þar sem verst stöddu neytendurnir fá efnin? Eigum við að breyta þeirri áherslu að leita á ungmennum á popphátíðum að fíkniefnum og beina kannski spjótum okkar að alvarlegri glæpum á sviði fíkniefna? Hann sagði að ef við gerðum þetta, ef við værum með upplýsingar um hvert ástand mála væri, færum svo í þessar tilraunir og tækjum þær síðan út þá gætum við metið: Tókst þetta vel? Ef það tækist vel þá héldum við áfram og gerðum jafnvel fleiri tilraunir, en ef það tækist illa þá hættum við því og reyndum eitthvað annað. Þetta var hans viðhorf til vímuefnastefnunnar og ég er algjörlega sammála henni. Hann undraði sig á hvernig ríki eins og Svíþjóð væri sporgönguríki varðandi skaðaminnkandi áfengisstefnu. Ég held að ýmsir þingmenn sem hafa áhuga á skaðaminnkandi vímuefnastefnu ættu að fagna því að á Íslandi rekum við skaðaminnkandi áfengisstefnu. Það er líka oft talað um að þrátt fyrir skort á aðgengi eða aðgengishamlanir á Íslandi drekki Íslendingar ógeðslega mikið og hagi sér svona og svona. Það er bara ekki alveg rétt. Við erum kannski með ákveðið drykkjumynstur en það er mjög mismunandi eftir hópum. Þegar kemur að áfengisneyslu á íbúa þá erum við í 23. eða 26., ég man það ekki akkúrat núna, hæstv. forseti, meðal OEDC-þjóða. Við neytum miklu minna áfengis en mjög margar aðrar þjóðir innan OECD. Það leiðir auðvitað til þess að bæði félagsleg vandamál vegna áfengisneyslu og heilbrigðisvandamál vegna áfengisneyslu verða minni. Þau eru næg fyrir, það er ekki eins og það sé skortur á þeim hér á landi. Við búum þó betur en ýmsar aðrar þjóðir eins og Bretar sem eru mjög mikið að velta fyrir sér hvernig þeir geti takmarkað áfengisneyslu sem er mjög mikil þar í landi, sérstaklega meðal ákveðinna samfélagshópa. Áfengisstefna er ekki trúarbrögð. Hún byggir á því að taka ákvörðun um hvernig aðgengi að þessu fíkniefni eigi að vera, hvernig vernda eigi fólk fyrir skaðlegum áhrifum og við þurfum að vera tilbúin til þess að ræða það opinskátt og fara í endurmat ef svo horfir við. Nú sé ég ekki að það sé tilefni til endurmats. Það virðist vera sem meiri hluti þjóðarinnar telji ekki þörf á endurmati. Það eru nokkrir þingmenn sem líta á það sem eitthvert markmið að ná þessu í gegn og hvern það skaðar vitum við og hverjir hagnast á því vitum við. Við erum hér fjölmargir þingmenn sem erum ósammála þeim [[Forseti hringir.]]pólitísku áherslum.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir afar góða, málefnalega og sannfærandi ræðu þar sem þingmaðurinn lýsti því hvernig afstaða hennar hefur breyst í tímans rás frá því að vera tiltölulega hliðholl breyttu fyrirkomulagi, a.m.k. opin fyrir breyttum verslunarháttum, en síðan farið að kynna sér málið. Ég staðnæmdist sérstaklega við frásögn hennar af starfi á vegum Norðurlandaráðs þar sem hv. þingmaður hefur komið að málum sjálf. Mig langar til að spyrja nánar út í þetta starf. Er að mati þingmannsins fylgst með þeirri umræðu sem hér fer fram? Er horft til þess fyrirkomulags sem Íslendingar búa við og síðan þeirra breytinga sem hugsanlega verða gerðar á verslun með áfengi ef þetta frumvarp nær fram að ganga, sem við mörg hver vonumst til að verði ekki? Mér fannst góð hugtakanotkun þegar talað var um skaðaminnkandi stefnu. Við höfum talað um óágenga verslun. Það er enginn, eða fáir, að tala um að það eigi ekki að vera neitt aðgengi, menn vilja jafnvel jafnræði hvað aðgengi áhrærir, að það verði jafnræði með landsmönnum óháð búsetu, en menn vilja ekki ágenga verslun. Mjög margir þingmenn vilja skaðaminnkandi áfengisstefnu sem heilbrigðisyfirvöld leggja vissulega áherslu á að við fylgjum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nú sit ég ekki lengur í Norðurlandaráði og þar af leiðandi ekki í velferðarnefnd Norðurlandaráðs. Ég ætla bara að játa að ég veit ekki hversu mikið er fylgst með þeirri umræðu sem á sér stað nú á Íslandi. Það er engum hnöppum um það að hneppa að þegar þetta var tekið upp í Norðurlandaráði þá var það af því að það kemur alltaf reglulega upp umræða um einokun ríkisins á áfengissölu á Norðurlöndunum og þingmenn vildu fara aðeins ofan í saumana á því. Auðvitað voru flestir sem þarna voru ánægðir með núverandi stefnu, en við vildum fara yfir sviðið og sjá hvað væri að gerast í þessum málum. Það sem kom mér mest á óvart var ekki hvað stefnan væri góð og gild heldur hversu ríka áherslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lagði á það að ríki sem nytu þeirra forréttinda að hafa einokun ríkisins á sölunni færu ekki út í breytingar því að það hefði ófyrirséðar afleiðingar og erfitt væri að snúa til baka, ef ekki ógjörningur þegar einu sinni væri búið að breyta um fyrirkomulag. Auðvitað er það þannig hjá landlækni, þar sem lýðheilsan er í stjórnsýslunni, að fólk þar á bæ er í alþjóðlegu samstarfi og það hefur auðvitað miklar áhyggjur. Kollegar þess í öðrum Evrópuríkjum telja Ísland vera á miklum villigötum að ætla sér að hverfa frá okkar góðu skaðaminnkandi áfengisstefnu.
Hæstv. forseti. Það sem mér hefur fundist kannski dapurlegast við þessa umræðu, ég vil ekki nota orðið grátbroslegt, er þegar málsvarar þessa frumvarps telja sig vera sérstaka boðbera framtíðarinnar, að við stefnum inn í framfarasinnaða framtíð með þessum breytingum. Ég held að það sé alls ekki. Ég held að það eigi við bæði um tóbakið og áfengið að samfélögin komi til með að fylgja aðhaldssamari og meira skaðaminnkandi stefnu á þessum sviðum en þau hafa gert hingað til. Þá horfi ég vestur um haf til Bandaríkjanna og þá ekki síst hvað varðar tóbakið en líka áfengið í ýmsum ríkjum þar og ég horfi til Evrópu. Ég er að horfa til umræðu sem nú fer fram, [[Forseti hringir.]]t.d. innan Evrópusambandsins, um leiðir til þess að draga úr [[Forseti hringir.]]vímuefnaneyslu, þar á meðal neyslu á áfengi.
Hæstv. forseti. Það er hárrétt hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að víða um lönd eru lýðheilsustofnanir og heilbrigðisyfirvöld að leita leiða til þess að minnka skaða af áfengisneyslu og hvernig eigi að draga úr aðgengi. Það segir sig sjálft að ríki eins og Frakkland geta ekki komið á einokunaraðstöðu ríkisins til að selja áfengi. Það er alla vega langt í að svo verði, held ég. Ríki sem rækta þrúgur og búa til áfengi sjálf, þetta eru gamlar hefðir, eiga erfiðara með að takmarka aðgengi. Ég er sannfærð um að það er minni þolinmæði fyrir óhóflegri áfengisneyslu í dag og ríki munu leita þeirra leiða sem mögulegar eru í hverju landi til að takmarka aðgengi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir málefnalega umræðu. Eins og hv. þingmaður sjálfsagt veit erum við ekki sammála um þetta mál, að hluta til vegna þess að ég tel að lýðheilsusjónarmiðin skipti ekki ein máli heldur er líka tekist á um gildismat sem varðar frelsi í frumvarpinu og þá á ég ekki við viðskiptafrelsi. Mér er í sjálfu sér alveg sama um viðskiptafrelsi í þessu sambandi. Ég gef ekkert fyrir frelsi manna til að selja eiturlyf og áfengi er eiturlyf, ekkert minna eiturlyf en þau ólöglegu svo að það sé algjörlega á hreinu. Ég er til í rökræðu við hvaða mann sem er um það. Það er staðreynd. En þetta mál snýst líka um einstaklingsfrelsi. Það er ekkert endilega allt einstaklingsfrelsi jákvætt, ég geri mér grein fyrir því sem ég er viss um að hv. þingmaður er sammála mér um, en málið snýst samt um einstaklingsfrelsi að einhverju leyti. Þetta er líka spurning um gildismat. Þetta er ekki einfaldlega spurning um lýðheilsu á móti ekki lýðheilsu. Ástæðan fyrir því að ég kem hingað og ræði við hv. þingmann, fyrir utan það hversu gaman það er, er sú að ég er forvitinn að vita afstöðu hv. þingmanns gagnvart einu ákvæði sem kemur fram í frumvarpinu en er nú þegar efnislega í lögunum. Það er bann við heimabruggi, að fólk búi til sitt eigið vín heima fyrir upp að ákveðnum styrkleika, upp að 22% eins og það er í Noregi til dæmis. Þetta bann er nefnt í frumvarpinu í þeim skilningi að bannið er skýrt en því er ekki breytt efnislega. Mér hefur fundist þetta svolítið skrýtið með hliðsjón af því að markmið frumvarpsins er að auka frelsi fólks. Þá hefði maður haldið að þetta væri fyrsta frelsið sem maður mundi veita í nafni einstaklingsfrelsis, burt séð frá viðskiptafrelsinu. Ég velti því fyrir mér hvert viðhorf hv. þingmanns yrði til þess að breyta því og heimila til dæmis heimabrugg upp að 22%.
Hæstv. forseti. Ég verð að játa það að nú kemur hv. þingmaður á mig bera. Ég hef ekki mikið velt fyrir mér lagaumgjörð um heimabrugg. Ég ætla bara að játa það. Ég mundi líka vilja vita af hvaða ástæðum þetta er svona, vita eitthvað meira áður en ég færi að tjá mig um það hvort við ættum að breyta lögum og reglum þar um. Talandi um frelsi þá er ég jafnaðarmaður og okkar gildi eru frelsi, jafnrétti og samstaða. Þar er einmitt frelsi lykilatriði, frelsi okkar einstaklinganna, ekki síst frelsi okkar frá fátækt, úr viðjum fátæktar. Það er óháð þessu heimabruggi. Frelsi þarf ekki alltaf að vera það að hver og einn fái að gera nákvæmlega það sem hann vill heldur að við byggjum upp samfélag samábyrgðar þar sem við njótum frelsis í krafti þess að restin er tilbúin til að tryggja okkur fyrir áföllum þegar við framkvæmum ýmislegt af því sem hugur okkar stendur til, í nafni þess frelsis sem við höfum. Ég lít einmitt svo á að það að ákveða að aðgengi skuli takmarkað að skaðlegum vímuefnum eins og áfengi auki á frelsi og vellíðan í almennum skilningi og að það sé mikilvægara en að ég hafi óheft aðgengi að áfengi í matvöruversluninni. Ég hef mjög greitt aðgengi [[Forseti hringir.]]að því engu að síður, þannig að frelsi mínu eru settar mjög litlar skorður.
Virðulegi forseti. Mér þykir tilvalið að ræða þetta efni við þetta tilefni einmitt vegna þess að frumvarpið er lagt fram í nafni þess að auka frelsi, en það er þessi ríka áhersla á viðskiptafrelsi. Sömuleiðis þessi afstaða frumvarpsins að leggja niður áfengishlutann af ÁTVR - eitthvað sem er ekki endilega nauðsynlegt að gera. Það er hægt að hafa hvort tveggja. Það er hægt að hafa opinberar vínbúðir en sömuleiðis áfengissölu í búðum. Það er gert til dæmis í Finnlandi. Þar getur maður keypt bjór úti í búð en þarf að fara í ríkið til að kaupa áfengi. Í Kanada, að minnsta kosti í Manitoba, hinu ágæta nýja Íslandi eins og hluti af því heitir, eru bjórbúðir sem selja bara bjór og ekkert annað, en til þess að kaupa vín og slíkt þá fer maður í opinberar verslanir sem eru reknar af fylkinu Manitoba. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður gæti séð fyrir sér slíkt fyrirkomulag, að það gengi ekki svo langt á lýðheilsusjónarmiðin að til greina kæmi að styðja eitthvað slíkt.
Hæstv. forseti. Ég verð að svara því neitandi, ég get ekki séð slíkt fyrirkomulag fyrir mér. Annaðhvort ertu með einokun á áfengissölu eða ekki. Ef við horfum á bjórneyslu þá hefur á síðustu árum orðið mikil þróun í bjórgerð á Íslandi. Það er mjög skemmtilegt að fylgjast með því, við sem héldum að við gætum ekki búið til bjór. Það er mikil nýsköpun á þeim vettvangi og mikil menning komið upp í kringum það sem blómstrar ágætlega. En að sama skapi hefur það gerst að mjög stór hluti af áfengisneyslu Íslendinga og ekki síst ungmenna er bjór. Ef við ætlum að vera með þessa stefnu, þar sem við takmörkum aðgengi að áfengi, væri furðulegt að velja þá tegund sem hvað mest er neytt, ekki síst af ungu fólki, og setja hana í eitthvert annað kerfi. Ég verð því að svara neitandi.
Virðulegur forseti. Ég vil eins og aðrir hv. þingmenn þakka hv. þm. Sigríði Ingibjörgu Ingadóttur fyrir ræðu hennar. Hún var mjög efnisgóð og hv. þingmaður rakti mjög vel með hvaða rökum hún nálgast þetta mál. Eins og þetta birtist mér finnst mér eins og flutningsmenn þessa máls hafi ruglað saman tveimur hugtökum sem eru ekki alveg jafn þýðingarmikil, annars vegar hugtakinu „frelsi“, sem skiptir mjög miklu máli, og hins vegar hugtakinu „vesen“, sem er auðvitað leiðinlegt að þurfa að standa í en er ekki takmarkandi fyrir einstaklingsfrelsi eða mannréttindi einstaklinga. Auðvitað er það meira vesen fyrir fólk að þurfa að fara í sérverslun til þess að ná sér í áfengi en það getur tæpast talist hluti af mannréttindum, eða hvað? Þetta er það sem ég velti fyrir mér og mig langar til þess að spyrja hv. þingmann hver skilgreining hans sé á einstaklingsfrelsi í því samhengi. Nú er það þannig að alls konar vörur eru seldar í sérverslunum. Er það hluti af persónufrelsi eða mætti segja að það væri einhvers konar sjálfsagt viðskiptafrelsi að geta keypt bensín í matvöruverslunum? Er það sérstaklega hamlandi fyrir einstaklingsfrelsi að geta það ekki? Er það hamlandi fyrir einstaklingsfrelsi að þurfa að fara í apótek eftir tilteknum vörum? Er það sjálfsögð krafa hvers einstaklings að geta keypt alla vöru alls staðar? Það er það sem ég velti fyrir mér í þessu samhengi. Er verið að ganga á persónufrelsi einstaklinga með því að láta þá þurfa að fara í áfengisverslanir til þess að kaupa áfengi?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Róberti Marshall fyrir mjög gott andsvar. Eins og ég sagði í upphafi ræðu minnar aðhyllist ég frjálslynt og mannúðlegt samfélag. Ég vil búa í þannig samfélagi og ég held að langflestir Íslendingar vilji búa í þannig samfélagi. Í frjálslyndu samfélagi viljum við frelsi og þá viljum við frelsi til að njóta hæfileika okkar og fá jöfn tækifæri á við aðra óháð efnahag. Við viljum hafa frelsi til að vaxa og þroskast og tækifæri til að gera það sem hugur okkar stendur til og að það fari ekki eftir efnahag foreldra okkar hvort við fáum tækifæri til þess eða ekki. Mér finnst þetta frumvarp eins og svo margt sem kemur frá Sjálfstæðisflokknum, þar hefur frelsi merkinguna frelsi til að sýna græðgi á kostnað annarra. Hér er sú frelsishugmynd sett í þann búning að þetta snúist um einstaklingsfrelsi. Einstaklingsfrelsi er ekki skilgreint á einn afmarkaðan hátt og við getum haft mismunandi hugmyndir um hvernig eigi að nálgast það, en ég held að allir sem nálgast það hugtak með ábyrgum hætti líti svo á að einstaklingsfrelsi sé það frelsi sem skaðar ekki hagsmuni annarra. Ef við horfum til áfengissölu og aðgengis að áfengi er áfengi mikill skaðvaldur í samfélögum. Það að segja að okkur ætli að vera sama um það og að við ætlum að líta fram hjá því svo að Pétur og Páll njóti einstaklingsfrelsis í matarbúðinni er náttúrlega bara hlægilegt og stenst enga skoðun.
Virðulegur forseti. Í mínum huga er frjálslynt samfélag samfélag þar sem einstaklinganir geta búið án stjórnsemi, án afskipta stjórnvalda af lífi þeirra og hvernig þeir kjósa að haga því. En það að þurfa að fara í tiltekna sérverslun til þess að ná í ákveðna vöru hamlar ekki því frelsi vegna þess að varan er að sjálfsögðu í boði. Ef það væri bannað að kaupa viðkomandi vöru hefði það hamlandi áhrif á frelsi einstaklingsins, að mínu mati. Það er einn punktur í þessu. Annað snýst síðan einfaldlega um vísindi. Spurningin sem við þurfum að vera tilbúin til að svara þegar við tökum afstöðu til þessa máls er: Teljum við æskilegt að áfengisneysla í samfélagi okkar aukist? Vegna þess að vísindin og reynsla annarra þjóða segja okkur að það verði raunin.
Hæstv. forseti. Svar mitt er nei, ég vil ekki að áfengisneysla aukist. Ég er ánægð með það að íslensk umgmenni drekka í mun minna mæli en ungmenni í öðrum Evrópuríkjum og það sama á við um ungmenni í Svíþjóð, Finnlandi og Noregi. Ég vil ekki að þeim fjölgi sem eiga við alvarlegan áfengisvanda að stríða, en þeim mundi væntanlega fjölga að einhverju marki. Ég vil ekki að fólk sem neytir áfengis í hófi auki neyslu sína sem mundi þar af leiðandi fjölga alls kyns neikvæðum áhrifum, svo sem eins og á heilsufar, auka áhættu í umferð, hafa áhrif á fjölskyldulíf og svo mætti lengi telja. Ég get ekki ímyndað mér hvaða rök fólk ætlaði að færa fyrir því að það yrði jákvætt fyrir íslenskt samfélag að hér ykist áfengisneysla. Þetta frumvarp, yrði það [[Forseti hringir.]]að lögum, mundi leiða af sér aukna áfengisneyslu.
Herra forseti. Hægt er að taka umræðu um þetta mál frá ýmsum sjónarhornum, og það er gott og blessað. Við þingmenn höfum auðvitað ólíkar skoðanir á málinu og nálgumst það frá ýmsum hliðum. Flutningsmenn frumvarpsins hafa nálgast það mikið frá þeirri hlið að þar sé um frelsisást og frelsi neytandans að ræða til að nálgast vöru á hvaða tíma sólarhrings sem er og líta á áfengi sem hverja aðra neysluvöru eins og kemur fram í frumvarpinu, tóbak og skotfæri, það er reyndar kannski ekki alveg nógu heppileg samlíking. Mér finnst hafa vantað rökstuðning fyrir því að þetta hafi ekki áhrif á áfengisneyslu og hafi ekki áhrif á vímuvarnabaráttuna eða að koma í veg fyrir að ungt fólk leiðist fyrr til neyslu áfengis. Og að þeirri miklu baráttu sem hefur verið og hefur skilað árangri í vímuefnaforvörnum undanfarin ár verði ekki hrint til baka með auknu aðgengi að áfengi, sem mundi verða í kjölfar þess ef áfengi fengist í öllum þeim verslunum sem eru með verslunarrekstur. Í umræðunni áðan kom fram að deilt væri um það hvort félagi í BSRB eða einhver í öðru félagi rétti vöruna yfir borðið. Mér finnst alveg með ólíkindum að menn nálgist þessa umræðu um svo alvarlegt málefni á þeim nótum, enda snýst þetta ekki um það, að einkaréttur ríkisins til að selja áfengi hefur sýnt sig vera hömlun á því að hver og einn geti nálgast áfengi sem ekki hefur aldur til. ÁTVR hefur sýnt mikla ábyrgð, finnst mér, í því hlutverki að vera með einkarétt á sölu áfengis og staðið undir því hlutverki mætavel og hefur verið í samstarfi við lögreglu og aðra forvarnaaðila í þeim málum. Mér finnst ekki hafa komið neitt fram hjá flutningsmönnum í þeim efnum að það sama verði ef þessi vara fari inn í almennar verslanir. Það hefur að minnsta kosti verið ansi holur hljómur í allri umræðu um hvaða áhrif þetta hefur á lýðheilsumál almennt í landinu, eins og það sé bara annar kapítuli út af fyrir sig og nægjanlegt sé að hækka prósentuhlutfallið sem fer í forvarnasjóð. Það eitt og sér leysir auðvitað engin mál. Maður spyr sig út af hverju í ósköpunum verið er að fara þennan leiðangur, nema þá í nafni þess að verslunin geti haft hag af því og grætt. Mér hefur fundist það vera svona það þyngsta í umræðunni, í rökum þeirra sem hafa talað fyrir málinu að viðskiptafrelsi sé, frelsi einstaklingsins og frelsi neytanda. En ég tel þetta allt saman vera á kostnað forvarna og vímuvarna í landinu og þess mikla starfs sem ótal félagasamtök hafa unnið á undanförnum árum sem hafa sent til okkar þingmanna í raun og veru neyðarkall að spyrna við fæti og láta frumvarpið ekki ganga hér í gegn og verða að veruleika. Mér fannst umræðan í Morgunútvarpinu vera ansi sláandi og góð þar sem Kári Stefánsson læknir sagði að allt sem við [[Forseti hringir.]]gætum gert til að koma í veg fyrir neyslu áfengis ungmenna fram að 20 ára aldri skipti sköpum fyrir framtíðina.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir prýðilega ræðu. Mig langar til að beina áþekkri spurningu til þingmannsins og ég gerði áður til hv. þm. Bjarkeyjar Gunnarsdóttur. Hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir kemur úr fámennu byggðarlagi og ein röksemdin, ef svo má vísa til hennar, af hálfu þeirra sem hafa talað fyrir frumvarpinu er sú að breytt fyrirkomulag á sölu áfengis sé sérstaklega hugsuð til hagsbóta landsbyggðinni, að sá dreifingarmáti sem við búum við með áfengis- og tóbakssölu ríkisins sé sérstakt helsi á landsbyggðinni. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvert álit hennar er og hvað kemur fram í máli manna í heimabyggð hennar þegar þessi mál koma til umræðu. Telur fólk það sérstakt framfaramál að þetta frumvarp Sjálfstæðisflokksins nái fram að ganga? Eða eru önnur sjónarmið uppi? Því miður get ég ekki beint þessu til hæstv. forseta sem er upptekinn í ræðustól, en hann þekkir einnig til á svipuðum slóðum og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, á Vestfjörðum nefnilega.
Herra forseti. Nýkomin úr kjördæmaviku þá get ég ekki sagt að slagorðið „brennivín í búðir“ hafi hljómað þar meðal þeirra sveitarstjórnarmanna og íbúa sem við þingmenn kjördæmisins hittum. Þar var auðvitað efst á blaði jöfnun búsetuskilyrða, jöfnun raforkuverðs, ljósleiðari og háhraðatengingar, gott skólakerfi, gott heilbrigðiskerfi og aðgengi að góðu heilbrigðiskerfi og góðar samgöngur. Ég gæti haft langan lista þar uppi í þeim efnum það sem brann á sveitarstjórnarmönnum úr öllum flokkum og hjá almenningi. En áfengi í verslanir var ekki nefnt á nafn þó að menn vissu að þetta mál hefði verið til umræðu og kæmi hingað inn aftur. Frumvarp þetta er ekki gert fyrir hinar dreifðu byggðir, þvert á móti. Landsbyggðin vill náttúrlega sitja við sambærilegt borð í þeim efnum að geta haft aðgengi að áfengisverslun, þetta er lögleg vara, og vill hafa sama fjölbreytta úrvalið og er á höfuðborgarsvæðinu. Það mun auðvitað gjörbreytast ef einkaréttur ÁTVR eða ríkið má ekki lengur versla með þá vöru, vegna þess að þessar smærri verslanir úti um land hafa auðvitað aldrei neina burði til þess að liggja með lager af fjölda vörutegunda í þessum efnum. Það yrðu bara einhver ódýr vín og fáar tegundir sem mundu vera þar í boði í verslunum [[Forseti hringir.]]og gjörbreytt umhverfi yrði, varan [[Forseti hringir.]]mundi hækka því að flutningskostnaður mundi leggjast ofan á.
Hæstv. forseti. Mér þótti þetta vera mjög athyglisvert svar. Ég gerði tvennt í senn, að spyrja um álit hv. þingmanns á fyrirhuguðum breytingum eða þeim breytingum sem lagðar eru til með frumvarpinu og síðan spurði ég um umræður í byggðarlaginu, hvað kæmi fram í máli manna þegar þessi áfengismál bæru á góma. Þá sagði hv. þingmaður að hún hefði nú ekki heyrt kröfuna óma mjög hátt eða hljóma mjög hátt um að fá brennivín eða áfengi í matvörubúðir, þvert á móti væru fáir sem viðruðu slíkar skoðanir. En það væri annað sem stæði upp úr þegar menn ræddu hagsmuni síns byggðarlags og þessa landshluta, það væri jöfnun, jöfnun raforkukostnaðar, jöfnun aðstöðu, ferðakostnaðar o.s.frv., námsaðstaða, þar vilja menn jafna. Það hefur einmitt vakið athygli mína í umræðunni að talsmenn frumvarpsins hafa haft sérstakar áhyggjur af því að fólk á þéttbýlissvæðunum sé hugsanlega að niðurgreiða áfengi í dreifðum byggðum þar sem eftirspurn væri lítil. Þá hef ég spurt: Vilja menn virkilega fara inn í svipað fyrirkomulag með olíuna, bensínið, hafa mismunandi verð á bensíni á Reykjavíkursvæðinu eða höfuðborgarsvæðinu og hins vegar á Patreksfirði eða Vopnafirði? Nei, að sjálfsögðu viljum við jöfnun. En mér þótti það athyglisvert sem fram kom í máli hv. þingmanns að það sem upp úr stendur þegar þessi mál eru rædd á landsbyggðinni er jöfnuður.
Herra forseti. Ef þetta mundi ganga eftir yrði það mikil afturför og bakslag frá því sem nú er í framboði á þeirri vöru fyrir þá sem hafa aldur til að kaupa hana. Aðgengi að vörunni yrði með allt öðrum hætti, því að það eru auðvitað mjög fá svæði úti á landi sem bera einhverjar sérverslanir eins og verið er að tala um að menn vilji sjá þetta, kannski bara í sérverslunum en ekki almennum verslunum, heldur sérverslunum. Það er kannski hægt á höfuðborgarsvæðinu að hafa eitthvað slíkt og þá sé verið að færa hagnaðinn frá ríkinu yfir til einkageirans, eins og mönnum er mikið kappsmál að gera. En gagnvart landsbyggðinni er hún hreinlega skilin út undan í þessum efnum og það yrði mikil afturför. Við vitum að í dag er jöfnun varðandi verð á olíu og bensíni, og það er vel. Vilja menn snúa til baka með það, ég spyr líka eins og hv. þingmaður, ef menn sjá ofsjónum yfir því að sama verð sé á áfengi úti á landi eins og það er í dag? Vilja menn snúa til baka með það? Hjá Mjólkursamsölunni er jöfnuður á ferðinni, sama verð er á mjólk og mjólkurvörum alls staðar á landinu. Vilja menn snúa til baka þar? Menn sem tala fyrir því í Sjálfstæðisflokknum að jafna orkuverð, eru þeir alveg sáttir við að þessi vara verði á miklu hærra verði úti á landi? Ég spyr.
Hæstv. forseti. Ein lítil forvitnisspurning, það er nú kannski svolítið ósanngjarnt að beina henni til þess forseta sem var rétt í þessu að setjast á forsetastól, en mig langar til að vita hvort einhverjar fregnir sé að hafa af hæstv. heilbrigðisráðherra. Þess var óskað í síðustu viku og það ítrekað í upphafi umræðunnar í dag að hann yrði viðstaddur umræðuna. Við erum hér nokkur í þingsalnum og fleiri - við erum mörg hér í þingsalnum sem viljum vita hvort hæstv. ráðherra Kristján Þór Júlíusson kannist við sjálfan sig, kannist við þau orð sem höfð eru eftir honum á vefsíðu Stjórnarráðsins 24. janúar árið 2014, um áfengisstefnuna og hvernig hún samrýmist síðan því sem boðað er í því frumvarpi sem liggur nú fyrir þinginu.
Frú forseti. Ég tel að það sé ekki ósanngjörn ósk hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni að vilja fá hæstv. heilbrigðisráðherra hingað til umræðunnar áður en henni lýkur. Það liggur alveg ljóst fyrir að hann hefur lagt fram skýra stefnu í þessu máli, þ.e. hann hefur sagt það að markmið númer eitt í vímuvarnarstefnu hans sé að takmarka aðgengi að áfengi. Er þá ekki rétt að við fáum það fram að hann sem æðsti handhafi framkvæmdarvaldsins í þessum málum segi okkur það mat sitt hvort það frumvarp sem hér liggur fyrir sé í samræmi við þá stefnu eða ekki? Ég spurði hv. þm. Sigríði Andersen að því hér í dag hvort hún teldi ekki að þetta væri sanngjörn ósk af hálfu okkar hér. Hv. þingmaður svaraði algerlega ærlega að hún teldi að svo væri. Það erum því ekki við ein í stjórnarandstöðunni sem teljum þetta sanngjarna kröfu heldur er ljóst að í stjórnarliðinu finnst mönnum að við séum ekki að fara yfir nein hófleg mörk í þeim efnum. Ég skora því á hæstv. forseta að sjá til þess að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hingað [[Forseti hringir.]]og ef hann vill ekki koma hingað, að hæstv. forseti beiti valdi sínu, sem er töluvert, til að tryggja það.
Virðulegi forseti. Ég hefði gaman af því að hafa hæstv. heilbrigðisráðherra hér til að ræða þetta mál við okkur. Ég ætla þó að sleppa því að leggja fram þá kröfu hér og nú að hann komi hingað. Mig langar hins vegar líka að biðja hv. þingmenn stjórnarmeirihlutans um að taka ríkari þátt í umræðunni. Margir þeirra hafa gert það en helst þó þeir sem verið hafa á móti málinu. Ég sakna þess að ekki sé meiri umræða um mál eins og þessi. Nú er kjörið tækifæri til að þingmenn beiti Alþingi í þessu máli og Alþingi á að vera samræðuvettvangur þar sem rökræðan ræður förinni. Það er mögulegt í málum sem þessu sem klýfur flokka jafnvel án þess að flokksaga sé beitt. Það er fallegt. Það er tækifæri til að rökræða og ég sakna þess að hafa ekki fleiri óbreytta þingmenn í umræðunni. Við gætum stjórnað hér sem þing. Ég fer kannski nánar út í það hvernig við getum bætt braginn þegar ég hef meiri tíma, en ég óska eftir fleiri þingmönnum.
Hæstv. forseti. Ég hef náttúrlega ekki umboð til þess að tala fyrir hönd annarra í þingsalnum, en fyrir mitt leyti langar mig til að spyrja hvort til greina komi að gera hlé á þessari umræðu og fresta henni fram yfir helgina þar til hæstv. heilbrigðisráðherra getur mætt á okkar fund. Ég veit að það er alveg hægt að ýta því út af borðinu og jafnvel túlka það sem hvert annað málþóf eða tilraun til tafa. Það má til sanns vegar færa að við erum að reyna að tefja málið í þeim skilningi að fresta því þar til ráðherrann kemur til fundar við okkur, en þetta er fullkomlega málefnaleg ósk. Það er fullkomlega málefnalegt og vísað er til ummæla hæstv. ráðherra sem hann hefur uppi í umboði ríkisstjórnarinnar. Er ekki eðlilegt að hann komi hingað og svari fyrir stjórnina, fyrir ráðuneyti sitt og fyrir sjálfan sig?
Virðulegi forseti. Við þingmenn óskuðum mjög eindregið eftir nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra við upphaf umræðunnar um hádegisbil í dag. Umræðunni hefur nú verið haldið áfram og klukkan er sex. Okkur var tjáð þegar beiðnin var lögð fram í hið fyrsta sinn að heilbrigðisráðherra hefði verið gert viðvart um þessa ítrekuðu ósk þingmanna. Því spyr ég og bið forseta um að gera þinginu grein fyrir því hvaða svör hafa borist frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er óásættanlegt að 1. umr. ljúki án þess að heilbrigðisráðherra geri grein fyrir því hvort stefnubreyting hafi orðið hvað varðar áfengis- og vímuefnamál af hálfu ríkisstjórnarinnar og það er lítilsvirðing við þingið að láta þetta gerast. Ég tel ekki vit í neinu öðru [[Forseti hringir.]]en að gera hlé á þessari umræðu þar til eftir helgi og að það verði tryggt að það náist [[Forseti hringir.]]… við heilbrigðisráðherra.
Virðulegi forseti. Mér finnast mjög gild rök færð hér fram um nærveru hæstv. heilbrigðisráðherra og ég sakna þess í raun að hafa ekki fleiri fulltrúa ríkisstjórnarinnar, stjórnarflokkanna og þeirra sem flytja þetta mál viðstadda umræðuna vegna þess að hér fer fram mjög skemmtileg rökræða. Það er ekki oft sem okkur gefst tækifæri til að ræða grundvallarspurningar á borð við einstaklingsfrelsi og frjálslyndi í þessum þingsal þannig að það væri mjög til bóta að geta fengið hér aðeins dýpri umræðu og lengri um þetta mál, sérstaklega í ljósi þess að á dagskrá þingsins síðustu tvo daga hafa verið tvö eða þrjú mál og í rauninni alveg hraksmánarlega stutt dagskrá. Því ætti að vera rúmur tími fyrir okkur til að taka hér góða umræðu um þetta mál eftir helgi líka.
Virðulegi forseti. Mig langar bara til að hafa það alveg kýrskýrt að ég er ekki hingað kominn til að tefja. Ég tek ekki þátt í þessari umræðu til að tefja, ekki af neinum ástæðum, heldur til að taka þátt í þeirri mikilvægu og á margan hátt sérstæðu umræðu sem þetta mál heimilar á þinginu. Mér finnst alveg hræðilegt hvernig málþófshefðin á Alþingi hefur dregið úr trúverðugleika allrar umræðu hér og þess vegna sjáum við ekki þingmenn meiri hlutans nema í hliðarsal. Mér finnst eiginlega verst við allt þetta málþófsstúss að það dregur úr trúverðugleika þess að við getum átt einhverjar rökræður hérna. En hér er tækifærið og við eigum að nýta það. Með hliðsjón af því að sú umræða virðist ekki lengur til staðar, hún var ágæt í dag að miklu leyti, legg ég til að við förum frekar í hin málin sem eru á dagskrá sem eru öll tiltölulega óumdeild eftir því sem ég fæ best séð, t.d. embætti umboðsmanns aldraðra, mál sem ég held að ætti að fljúga í gegn og væri fínt að koma strax í nefnd. Ég legg þetta til í ljósi þess að málefnalegu umræðuna virðist einhvern veginn ætla að [[Forseti hringir.]]þrjóta hér með kvöldinu.
Frú forseti. Ég tek undir þá ósk að hæstv. heilbrigðisráðherra komi hér í hús eins og beðið var um við upphaf umræðunnar og engin svör hafa borist við þeirri beiðni. Ég tek líka undir það sem hv. þingmaður sagði á undan mér um málþófsumræðuna. Þegar við byrjuðum að ræða þetta mál gladdi mig mjög að sjá að hér voru stjórnarþingmenn að ræða það, sem reyndar voru flestir á móti málinu. Þó situr einn í hliðarsal sem er málinu fylgjandi, er á því og hefur tekið þátt í umræðum og andsvörum og það er vel. Það er mjög leitt að þegar mál sem þarfnast mikillar umræðu, þegar mikill ágreiningur er um þau, fái strax á sig málþófsstimpil, að meiri hlutinn segi um leið og þrír fara á mælendaskrá að hér sé hafið málþóf af því að það er vitað að mál eru umdeild. Auðvitað viljum við eiga orðastað við bæði meiri hluta og minni hluta en sérstaklega við meiri hluta, bæði þá sem eru með málum [[Forseti hringir.]]og hina sem eru á móti þeim, og fara í rökræðu. Hana vantar.
Frú forseti. Mér finnst sorglegt að hæstv. heilbrigðisráðherra sjái sér ekki fært að vera við þessa umræðu. Ég tel það afar brýnt. Mér verður aðeins hugsað til síðasta kjörtímabils. Stóð þá nokkurn tíma á því að ráðherrar kæmu þegar þingmenn óskuðu eftir því? Ég man bara ekki eftir að það hafi nokkurn tíma skeð. [[Gripið fram í.]]Af hverju eru menn svona sporlatir eða hafa svona lítinn áhuga á löggjafarsamkomunni, framkvæmdarvaldið, að þeir sjá sér ekki fært að hliðra til í dagskránni til að vera hér og sýna þinginu þá virðingu að hlusta á þá rökræðu og umræðu sem fer fram um þetta stóra og mikla í raun og veru deilumál þjóðarinnar? Ef þetta brennur svona á þjóðinni, af hverju eru menn þá ekki hér og fylgjast með umræðunni, menn eins og hæstv. heilbrigðisráðherra sem hefur lagt fram metnaðarfulla stefnu í áfengis- og vímuvarnaefnum [[Forseti hringir.]]til ársins 2020? Þetta frumvarp er algjörlega á skjön við það. Hvað veldur?
Virðulegi forseti. Ég kem hingað upp rétt aðeins til að árétta það, af því að orðið málþóf var notað um þá umræðu sem hér á sér stað, að það er náttúrlega svo langt því frá að eitthvað slíkt sé hér á ferðinni. Menn eru að ræða málið á öðrum degi, að ég held, og ég er að fara á eftir í mína fyrstu ræðu um það þannig að það er langt því frá að menn séu staddir á einhverjum slíkum stöðum í þessu máli. Það er engin ástæða til, þetta er mál sem menn eru mjög viljugir til að ræða hérna og er mjög skemmtileg rökræða. Það sem ég er að segja er einfaldlega að það væri mjög eftirsóknarvert að geta lengt umræðuna og fengið fleiri sjónarmið inn í hana, þar með talið frá hæstv. heilbrigðisráðherra. Það er ekki þannig málafjöldi kominn inn í þingið frá ríkisstjórninni að það hasti eitthvað að ljúka þessari umræðu. Þess vegna er engin ástæða til að vera í einhverjum flýti með að ljúka henni.
Virðulegi forseti. Ég vænti þess að í lok þessarar lotu um fundarstjórn forseta verði forseti við þeirri ósk sem hér hefur verið borin upp, að við fáum upplýsingar um það hvort heilbrigðisráðherra sé væntanlegur til þingfundarins fyrir lok fundar hér á eftir, einhvern tíma fyrir klukkan átta. Eins og hér hefur komið fram mun ekki ganga að ljúka 1. umr. um þetta mál og koma málinu til nefndar öðruvísi en að ráðherrann komi að. Við erum með stefnu ríkisstjórnarinnar í áfengis- og vímuefnamálum, við erum með fjármálaráðherra, formann Sjálfstæðisflokksins, sem hefur lýst þessu máli sem forgangsmáli, þ.e. að fara þvert á heilbrigðisstefnuna, og okkur vantar heilbrigðisráðherrann til að segja okkur frá því um hvað málið snýst. Þannig er það, virðulegi forseti, og vildi nú forseti vera svo vænn að gera okkur grein fyrir niðurstöðu þessarar könnunar?
Frú forseti. Eins og hæstv. forseta á að vera orðið ljóst er það fátt sem við þingmenn í þessum sal þráum jafn heitt og að fá að heyra hvað hæstv. heilbrigðisráðherra hefur að segja um þetta mál. Umræðurnar í dag hafa að verulegu leyti snúist um það hvort þetta frumvarp sé í anda góðrar lýðheilsustefnu eða ekki og það sem við, a.m.k. ég, viljum fá að heyra hæstv. heilbrigðisráðherra segja er hvort frumvarpið sé í samræmi við þá stefnu sem hann sjálfur kynnti. Sömuleiðis vildi ég gjarnan fá að spyrja hann út í það hvað liði þeirri aðgerðaáætlun sem hann lýsti yfir að yrði nú hrundið í að minnsta kosti samningu og framkvæmd hið fyrsta þar sem meðal annars átti að útfæra meginmarkmið stjórnvalda í áfengis- og vímuvörnum. Þar er númer eitt takmörkun á aðgengi að áfengi. Ég vil fá að sjá með hvaða hætti hann vill útfæra það og vega það og meta hvort það [[Forseti hringir.]]sem til dæmis hv. þm. Willum Þór Þórsson sagði í dag samræmist þeim markmiðum. Það er hugsanlegt - en það er ekki nema ein leið til að komast að því.
Frú forseti. Ég verð að segja að mér finnst sú mikla pressa sem er á þetta mál, eins og að þetta sé upphaf og endir alls í þingstörfunum, mjög undarleg, að við getum ekki frestað þessu máli núna fyrst hæstv. heilbrigðisráðherra getur einhverra hluta vegna ekki verið við umræðuna. Ég ætla rétt að vona að það sé búið að reyna að ná í heilbrigðisráðherra og gera honum grein fyrir óskum okkar þingmanna um að hann verði við umræðuna. Þetta mál er ekkert að hlaupa frá okkur. Eru menn að reyna að klára það til að fá brennivín í búðir fyrir jólin til að fá sem mesta veltu inn í verslunina? Er það keppikeflið og metnaðurinn? Brennivín í búðir fyrir aðventuna? Ég bara spyr. Hvað á maður að halda fyrst það er ekkert á dagskrá þingsins merkilegt nema brennivín í búðir [[Forseti hringir.]]að mati þeirra sem leggja málið fram?
Frú forseti. Það er nefnilega það, kannski þarf þetta að gerast fyrir jólin eins og hv. þingmaður sagði. Kannski eru það rökin fyrir því hvers vegna liggur svona á þessu. En ég spyr: Hvar eru þau sem brenna svo fyrir þessu máli, hv. þingmenn Unnur Brá Konráðsdóttir, Hanna Birna Kristjánsdóttir, Ragnheiður Ríkharðsdóttir, Sigríður Á. Andersen, Guðlaugur Þór Þórðarson, Brynjar Níelsson, Birgir Ármannsson, Jón Gunnarsson, Haraldur Benediktsson, Karl Garðarsson, Haraldur Einarsson og Guðmundur Steingrímsson? Það eru fleiri sem eru í sal en aðrir eru ekki á þingi akkúrat í augnablikinu eins og Björt Ólafsdóttir. Hér situr hins vegar Ásta Guðrún Helgadóttir sem er einn af flutningsmönnum, þau eru hér sem sagt tvö sem fylgja þessu úr hlaði. Ég spyr: Ef fólk brennur svona fyrir þessu, af hverju tekur það ekki rökræðu hér við þingmenn um málið og færir rök fyrir því hvers vegna þetta er svona mikilvægt? Hvers vegna á þetta mál af öllum málum að njóta forgangs þegar fólk stendur [[Forseti hringir.]]í kjarabaráttu hér fyrir utan sem á ekki fyrir kvöldmatnum?
Forseti vill tilkynna að hæstv. heilbrigðisráðherra hefur verið gert viðvart um óskir hv. þingmanna.
… klukkan 12 á hádegi. …
Frú forseti. Í umræðum um þetta mál er gjarnan talað um þrenns konar rök. Í fyrsta lagi að þetta sé hluti af einstaklingsfrelsi manna, það séu sem sagt sjálfsögð réttindi fólks að geta keypt áfengi í matvöruverslunum, í öðru lagi að það sé leyft mjög víða að selja áfengi í matvöruverslunum án þess að það hafi í för með sér einhvern sérstakan skaða og í þriðja lagi að áfengi sé í raun og veru eins og hver önnur neysluvara. Það eru fleiri auðvitað röksemdir sem taldar eru til, en þetta eru meginröksemdirnar og þær eru raktar ágætlega í grein eftir Róbert H. Haraldsson, einn okkar helsta heimspeking, í Fréttablaðinu í gær. Það er mjög gott að nota mælikvarða heimspekinnar og vinnureglur heimspekinnar til þess að nálgast þetta mál og kasta frá sér fyrir fram gefnum skoðunum, fyrir fram gefnum hugmyndum sem maður kann að hafa um efnið, og þannig er í raun og veru mjög gott að nálgast öll mál. Við höfum auðvitað öll mjög mismunandi skoðanir á áfengi og skoðun okkar er yfirleitt byggð á eigin reynslu. Það er mín skoðun að áfengi sé viðbjóður. Það er kannski erfitt að nálgast þetta málefni án þess að láta þá skoðun og þá sannfæringu lita nálgun sína. En ég reyni engu að síður. Mér finnst það vera skylda mín að skoða öll rök í málinu og nálgast það án fordóma. Þess vegna er mjög þakkarvert þegar maður á borð við Róbert H. Haraldsson, sem um langt skeið hefur verið einn okkar helsti og fremsti heimspekingur, dregur þetta mál upp og teiknar upp röksemdirnar með og á móti og vegur og metur rökin sem færð eru málinu til stuðnings. Það er alveg rétt sem hér hefur verið sagt og er sagt í grein heimspekingsins að það heyrist afskaplega mikið af „mér finnst“ og „ætla mætti“ og „ég held ekki“ röksemdum í þessari umræðu, en vísindin eru alveg skýr. Auðvitað eiga menn að taka mið af þeim og láta þau marka skoðun sína. Það er dómsmálaráðherra í Danmörku núna sem hefur þá hugmynd að lækka eigi skilgreindan lágmarksaldur glæpamanna niður í 12 ár. Allt sem við vitum, öll vísindi og allar rannsóknir segja okkur að það hefur verulega slæmar afleiðingar fyrir þessa einstaklinga. Þetta eru börn og það sem meira er, það mun hafa í för með sér gríðarlega alvarlegar afleiðingar fyrir þessa einstaklinga og fyrir samfélagið þegar fram líða stundir vegna þess að þeir munu fremja enn fleiri glæpi, þeir munu koma út úr slíku réttarkerfi sem harðnaðir glæpamenn langt fyrir aldur fram og afleiðingarnar verða skelfilegar. En dómsmálaráðherrann í Danmörku er ekki sammála þessu. Honum finnst að menn eigi að sæta refsingu og það eigi að senda börnum þau skilaboð að brot þeirra muni hafa alvarlegar afleiðingar. Vísindin í þessu máli segja okkur að áfengisneysla mun aukast ef þetta verður gert. Við verðum þá að vera tilbúin til að svara þeirri staðreynd, vegna þess að þetta er ekki eitthvað sem mér finnst, það er reynsla annarra þjóða, það er samantektir, það er tölfræði sem sýnir okkur þetta og þá dugar ekki að segja „mér finnst“ eða „ég er ekki sammála því“ eða „ég er ekki svo viss um það“. Menn verða að vera tilbúnir til þess að segja: „Mér finnst það í lagi. Það er fínt. Það er eftirsóknarvert. Það er gott fyrir samfélagið okkar að sé drukkið meira af áfengi.“ En ég er ekki sammála því. Ég held að það sé verulega slæmt. Þar er tölfræðin með mér í liði enn og aftur og tölurnar tala sínu máli. Mjög stór hluti af kostnaði við löggæslu okkar er vegna áfengisneyslu. Mjög stór hluti kostnaðar í heilbrigðiskerfi okkar er vegna áfengisneyslu. Meiri áfengisneysla þýðir meiri kostnaður í heilsugæslu, þýðir meiri kostnaður í löggæslu. Þegar röksemdin um einstaklingsfrelsið er skoðuð þá verða menn að hugsa með sjálfum sér hvaða hagsmunir birtast okkur þar í raun og veru. Hverjir njóta góðs af því að geta keypt áfengi í matvöruverslun? Það er mjög gott fyrir neytendur, þ.e. þann hluta neytenda sem notar áfengi og það er auðvitað mjög gott fyrir hagsmuni verslunarinnar vegna þess að rannsóknir, tölfræðin, sýna okkur að það mun auka veltu hverrar matarkörfu út úr búð að geta keypt eina hvítvíns- eða rauðvínsflösku í búðinni. Það að menn geti sett léttvínsflösku eða bjór ofan í körfuna hjá sér hefur veltuaukandi áhrif, ekki bara vegna þess að það er meira í körfunni af því að áfengið er komið þangað, heldur er önnur vara sem selst líka út af því að þessi vara er komin í körfuna. Það bætast við ostar, það bætist við snakk, það bætist við sulta og Ritzkex. Það eru alls konar svona hlutir sem fylgja þessari ákvörðun. Þess vegna er þetta verulega jákvætt, hafi menn hagsmuni verslunarinnar í huga, mjög gott fyrir stórmarkaði fyrir verslunina í landinu, þeir munu græða á þessu. Önnur röksemd sem heyrist og ég nefndi áðan er að sala áfengis í matvöruverslunum sé leyfð mjög víða, en hún er líka bönnuð á mjög mörgum stöðum. Á mörgum stöðum þar sem menn hafa tekið þessa ákvörðun er verið að reyna að finna leiðir til þess að spóla ofan af þeirri ákvörðun, ná henni til baka. Hvernig stendur t.d. á því að það skuli vera takmörkun á sölu á áfengi í matvöruverslunum í Noregi? Þar er áfengi vissulega til sölu en á ákveðnum tilteknum tímum, eftir tiltekinn tíma á kvöldin, um helgar, er óheimilt að selja það. Það er vegna þess að menn hafa komist að þeirri niðurstöðu að það borgar sig að takmarka með einhverjum hætti aðgengi að áfengi. Í þriðja lagi er málið nálgast þannig að áfengi sé eins og hver önnur neysluvara. En það er það auðvitað ekki. Áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara vegna þess að þetta er vara sem veldur vímu, þetta er vara sem veldur því að fólk kemst í annarlegt ástand og sé hennar neytt í nægilega miklum mæli veldur hún ástandi sem er ekki hægt að kalla neitt annað en heilabilun. Við sjáum mjög mörg dæmi þess að fólk sem hefur komið sér í ástand heilabilunar valdi miklum skaða í samfélaginu. Þetta er líka vara sem elur af sér sjúkdóm sem heitir alkóhólismi og er gríðarlegt böl, ekki bara fyrir þann sem verður fyrir því að fá þann sjúkdóm, heldur alla þá sem eru í kringum hann, einstaklinga, maka, börn, ættmenni. Þannig að röksemdin um persónufrelsið, einstaklingfrelsið, er ágæt svo langt sem hún nær, en hún á ekki eingöngu við hér í tilfelli þess sem drekkur vegna þess að persónufrelsi eins til þess að neyta áfengis kvabbar upp á frelsi þeirra sem gera það ekki og frelsi þeirra sem þurfa að vera í kringum þann sem neytir áfengis. Sumir hafa enga aðra kosti en að vera í kringum þá sem neyta áfengis eins og börn á heimilum. Það heyrist mjög oft í umræðunni, t.d. í dag í þessari umræðu voru þingmenn að tala um að þeir kynnu vel að meta áfengi og kynnu vel að fara með það. Það vill reyndar þannig til að ég heyri aldrei fólk segjast kunna fara vel með áfengi sem fer í raun og veru vel með áfengi. Með öðrum orðum, þeir sem fara vel með áfengi eru eiginlega aldrei að velta fyrir sér hvort þeir fari vel með áfengi eða ekki. Það eru eiginlega bara þeir sem eru alveg á jaðrinum sem afgreiða þessa spurningu í hausnum á sér, hinir eru ekkert að velta henni fyrir sér. En gott og vel. Það er frábært hjá því fólki. Það er ástæða til að óska því fólki til hamingju með það að kunna að fara vel með áfengi. En þetta er auðvitað mjög slæmt fyrir þá sem kunna það ekki. Menn geta haldið því fram að það muni hafa afar slæmar afleiðingar fyrir þá að geta keypt sér áfengi í hvert skipti sem þeir fara í matvörubúð og það muni reyna mjög á viljastyrk þeirra að fara fram hjá áfengisrekkanum í matvöruversluninni o.s.frv. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að fyrir mjög marga sem eru nánustu aðstandendur alkóhólista hefur ekkert jafn mikil áhrif á það hversu oft og hversu mikið þeir drekka eins og aðgengi að áfengi. Þegar aðgengið er þurrkað upp, ef svo má að orði komast, þá hættir drykkjan, þá lýkur neyslunni, þá kemst viðkomandi einstaklingur í það ástand sem hægt er að tala við hann í, sem hægt er að tjónka við hann í. Þeir sem hafa kynnst alkóhólisma, þeir sem hafa alist upp við alkóhólisma vita að þeim sem eru haldnir honum er ekki sjálfrátt, þeir verða að annarri manneskju, þeir geta ekki stýrt eigin gerðum. Þeir setja það sem þeim er kærast í lífinu til hliðar til þess að komast að því sem þeir eru með sjúklega áráttu og sjúklega fíkn í. Þeir ýta börnum sínum til hliðar. Þeir ýta mökum sínum til hliðar. Þeir kasta á glæ tækifærum, vinnunni sinni, húsunum sínum, ævi sinni, fórna öllu, alveg fullkomlega sjúklegt ástand. Menn geta einfaldlega ekki afgreitt þessi rök á þann hátt að segja, já, þetta er bara frelsi einstaklingsins, þetta er frelsi þessara einstaklinga að fá að gera það við líf þeirra sem þeim sýnist, vegna þess að þetta er ekki bara frelsi þessara einstaklinga. Það eru miklu fleiri og miklu stærri hlutir hér í húfi en svo að hægt sé að afgreiða þá með svo léttvægum hætti. Hvað er frjálslyndi? Menn þurfa að velta því fyrir sér. Hvað þýðir það að vera í frjálslyndu samfélagi? Er það ekki að vera í samfélagi þar sem ríkið skiptir sér ekki af einstaklingum, þar sem þeir geta notið frelsis til þess að vera eins og þeir eru? Hvar er frelsi barna alkóhólista þegar þetta er orðið að lögum? Hvar er frelsi þeirra sem vilja vera lausir við fyllibyttuna út úr sínu lífi þegar þetta er orðið að lögum og fyllibyttan kemst alltaf í áfengi? Hvar er frelsi okkar hinna sem viljum vera í edrú samfélagi? Skiptir það minna máli en þeir neytendur sem nota áfengi? Er það þannig? Síðan er eitt sem er stanslaust klifað á í þessu samhengi, þessu máli, að það sé á einhvern hátt nútímalegt að leyfa þetta, það tilheyri einhvern veginn eðlilegri framþróun samfélagsins að heimila þetta. En er það þannig? Er samfélagið að þróast í þá áttina að vilja drekka meira áfengi? Er ekki þveröfug þróun í gangi? Er fólk ekki almennt farið að átta sig á skaðsemi þessa efnis, reyna að draga úr notkun þess? Erum við ekki alltaf að heyra meira og meira um fólk sem hefur ákveðið að gera það að raunverulegum valkosti í lífi sínu og valið þann valkost að lifa án þess að nota vímuefni? Er ekki nútímalegra að leggja áherslu á heilsueflandi vöru? Að passa upp á það að börn og fjölskyldur geti haft efni á því að kaupa heilsusamlega vöru? Er það ekki einstaklingsfrelsi? Er það ekki viðskiptafrelsi? Eru það ekki jákvæð neytendaaðgerð? Það held ég. Virðulegi forseti. Því miður er það svo að það sem ég ætlaði að gera að umtalsefni í þessari ræðu minni umfram það sem ég hef nú þegar sagt kemst ekki fyrir á þeim 20 sekúndum sem eftir eru af ræðutíma mínum. Ég hef meira um þetta mál að segja. Ég vil að við ræðum það mjög vandlega. Það mun hafa mjög afdrifaríkar afleiðingar fyrir samfélag okkar ef þetta frumvarp verður að lögum og við þurfum vandaða umræðu og við þurfum að horfa til raka og vísindalegra gagna og hætta að vera með „mér finnst“ og „ég [[Forseti hringir.]]ætla“ og „ég hef ekki trú á því“ rök í þessu, heldur alvöruröksemdir og vel undirbyggðar, vandaðar skoðanir.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður tekur að sumu leyti dýpra í árinni en flestir hafa gert við þessa umræðu, dýpra í árinni en ég hef gert, en sennilega er þetta besta ræðan sem hefur verið flutt við þessa umræðu. Hún tekur á heimspekilegum vangaveltum. Hún tekur á praktískum, pragmatískum atriðum. Hún skoðar málið frá sjónarhóli þess sem neytir áfengis og einnig hinna sem málið snertir óbeint, fjölskyldur og aðstandendur þeirra sem búa við alkóhólismann í sinni tilveru. Mig langar til að segja að þeir sem vilja ráðast í þær breytingar sem þetta frumvarp boðar hafa ákveðna sönnunarskyldu gagnvart þeim rökum sem hér voru reidd fram. Mér finnst að þeim beri skylda til að stíga fram og hrekja lið fyrir lið það sem hv. þingmaður sagði hér áðan. Sönnunarskyldan hvílir ekki á honum, sönnunarskyldan hvílir á þeim sem vill ráðast í þessar breytingar. Auðvitað á sá að njóta vafans sem hugsanlega verður fyrir skaða af þessum breytingum. Mig langar til að beina einni spurningu til hv. þingmanns, af því það tíðkast nú í andsvörum, þó ég kæmi fyrst og fremst til að segja það sem ég hef hér sagt: Ættum við ekki að vera að ræða [[Forseti hringir.]]með hvaða hætti Áfengisverslun ríkisins gæti hugsanlega komið á ábyrgari hátt en hún gerir núna að dreifingu áfengis?
Virðulegur forseti. Það sem því miður hefur gerst hér í þessari umræðu er að flutningsmenn þessarar tillögu hafa gert þau reginmistök að rugla saman hugtökunum „vesen“ og „frelsi“ og einhvern veginn talið það vera frelsismál að menn gætu verslað áfengi í matvöruverslunum þegar það hefur ekkert með frelsi að gera, það hefur bara með vesen að gera. Það er voða þægilegt fyrir þá sem vilja kaupa sér áfengi að þurfa ekki að fara í eina búð í viðbót. Það er meira vesen fyrir þá að fara í eina búð í viðbót, en það hefur ekkert með frelsi að gera. Það eru mistökin í þessu máli. Mér finnst mjög mikilsvert og ég er mjög ánægður með að geta verið að ræða slík hugtök hér í þingsal, mér finnst það skipta mjög miklu máli. En ég er að færa fyrir því rök að þetta hafi ekkert með frelsi einstaklingsins að gera, ekki nema þegar kemur að frelsi þeirra sem vilja og þurfa að vera án þeirra afleiðinga sem áfengisneysla hefur í för með sér. Það er ekki vesen að alast upp með alkóhólískt foreldri, það er miklu meira en vesen. Það veit sá sem hér stendur af eigin reynslu. Það er skerðing á frelsi. Það er brot á mannréttindum. Það er eitthvað sem við eigum ekki að bjóða börnum upp á í þessu landi. Ef einhver þarf að leggja á sig smá vesen til að geta minnkað þau áhrif og dregið úr þeim afleiðingum sem áfengisneysla hefur fyrir sakleysingja í þessu landi, þá eigum við að gera það.
Hæstv. forseti. Nú er ég á þeirri línu að vilja hafa aðgang að áfengi. Ég hef talað svolítið út frá sjónarhóli neytandans í því efni. Ég vil hafa gott val og ég vil fyrirkomulag sem tryggir lágt verðlag, sem sagt hagkvæman dreifingarmáta. Við þekkjum það síðan að verðlaginu stýrir ríkið með sköttum en ekki með álagningunni sem verslunarvöru, það er allt annar handleggur. En ég hef jafnframt talað fyrir því að sölumátinn verði ekki ágengur, að við virkjum ekki markaðslögmálin eins og þau gerast grimmust. Stundum hefur mér fundist áfengisverslun ríkisins ganga of langt fram í þessu efni. Hún á að sjálfsögðu að reyna að veita góða þjónustu, en hún þarf að kunna sér hófs, hún þarf að gera það. Ég hef stundum fundið að því að hún geri það ekki alveg sem skyldi. Þetta er vandrötuð lína, en hún þarf að rata þá línu, hún þarf að gera það. Ég mundi kjósa, hæstv. forseti, að í stað þess að vera að ræða þetta galna frumvarp ættum við að vera að ræða það hvernig við getum tekið á áfengisvandanum í landinu og þá hugsanlega hvernig við getum gert þessa dreifingu á áfengi betri og ábyrgari en þegar er.
Virðulegur forseti. Það eru orð að sönnu. Við erum sem samfélag að eyða ótrúlega litlum fjárhæðum í þau fátæklegu meðferðarúrræði sem í boði eru. Það er samt ánægjuefni að fleiri úrræði eru í boði hér en í mjög mörgum löndum sem við berum okkur gjarnan saman við fyrir þá sem verða áfengisvanda að bráð. Mig rekur minni til þess að Ari Matthíasson hafi á sínum tíma unnið verkefni þar sem hann reiknaði saman kostnað samfélagsins vegna vímuefna og tók þar allt undir; löggæslukostnað, heilbrigðiskostnað o.s.frv., kostnað af þeirri starfsemi sem fer í að sinna þeirri þjónustu sem þarf vegna þessara mála. Ég held að talan hafi verið 80 milljarðar á ári þegar allt var samantekið - 80 milljarðar. Auðvitað getur það rokkað til og frá eftir því hvernig menn reikna þetta, en þetta eru gríðarlegar upphæðir sem menn eru að tala um hér sem kostnað sem samfélagið ber vegna vímuefnamála. Til samanburðar held ég að framlag til íslenska ríkisins til meðferðarstofnunarinnar að Vogi sé um það bil 600–700 milljónir, einhvers staðar undir milljarði á ári. Þar eru stöðugir biðlistar og vandinn sem þar er við að etja, þegar kemur að mismunandi ólíkum viðskiptavinum, liggur mér við að segja, kúnnum sem þurfa að koma þar inn, er gríðarlegur. Það er fjölgun á öllum sviðum, fjölgun í hópi aldraðra, fjölgun þeirra sem þurfa á skaðaminnkandi úrræðum að halda o.s.frv. Við eigum miklu frekar að vera að fókusera á þá hlið málsins en á það sem við erum að gera hér.
Virðulegi forseti. Ég verð að þakka hv. þingmanni sérstaklega fyrir frekar sannfærandi ræðu, verð ég að segja, ekki alveg nógu sannfærandi til þess að henda mér yfir girðinguna ef svo mætti að orði komast, en vissulega meira sannfærandi en margar aðrar sem ég hef heyrt fyrr í dag og áður um þetta efni. Mér hefur stundum fundist eins og málflutningur andstæðinga frumvarpsins sannfæri mig meira um ágæti þess heldur en hitt, sér í lagi þegar menn tala um frelsið eins og það sé afgangsstærð, eins og frelsi skipti ekki máli. Ég hef staðið hér og sagt að frelsi skipti máli í þessu sem sjálfstætt gildi. Það þarf ekkert að skila hagnaði, það þarf ekkert að skilja tekjum. Það þarf ekki einu sinni að vera skynsamlegt. Það þarf ekki að efla lýðheilsu. Það þarf bara að vera frelsi. Hv. þingmaður mótaði ræðu sína að miklu leyti út frá frelsinu og þá kannski öðrum hliðum þess en hafa verið sérstaklega til umræðu hér, en það er auðvitað frelsi neytandans til þess að kaupa áfengi sem hv. þingmaður kallar frelsi frá veseni frekar en nokkuð annað, sem mér þykir áhugaverð nálgun og í meginatriðum rétt. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður móti afstöðu sína út frá því að áfengisins sé neytt og það sé kannski pirrandi að umgangast fyllibyttu, sem það vissulega getur verið, hv. þingmenn af öllu fólki ættu að vita það, eða hvort hv. þingmaður mundi kannski líta öðruvísi á málið ef það væri hægt að minnka ófrelsið sem hv. þingmaður talaði mikið um, ófrelsi barna alkóhólista til að mynda. eða láta það standa í stað þrátt fyrir aukið aðgengi. Það sem ég er í raun og veru að spyrja um er hvort hér skipti mestu máli andúðin á vímunni, áfengisneyslunni, á einhverju sem neytandinn gerir sem dæmi, að hv. þingmaður þurfi að umgangast einhverjar fyllibyttur án þess að vilja endilega umgangast þær, eða eru það aðallega áhrifin af neyslunni á þriðja aðila, áhrifin sem valda ófrelsi tengt þriðja aðila? Ég vona að spurningin mín sé skýr. Ég spyr vegna þess að það voru önnur atriði í ræðu hv. þingmanns sem mér þóttu alls ekki sannfærandi. Ég fer kannski út í þau í seinna andsvari.
Virðulegur forseti. Eins og ég sagði í ræðu minni um þá staðreynd að áfengisneysla mun aukast finnst mér kjarninn liggja í þeirri spurningu sem fylgir og menn þurfa að vera tilbúnir til að svara: Er jákvætt að áfengisneysla aukist? Svarið við því að mínu mati er nei. Ég held að það sé ekki mjög jákvætt að það gerist. Þá eru nokkur rök sem fylgja því. Ég get alveg svarað hv. þingmanni að það er ekki víma fólks sem slík sem ræður för þar, það er fyrst og fremst sjónarmið sem varða þá sem þurfa að vera viðstaddir þessa neyslu. Það er auðvitað mjög óþægilegt fyrir fólk að þurfa að vera viðstatt drukkið ættmenni, það er mjög óþægilegt fyrir börn að upplifa foreldra sína í annarlegu ástandi. Það gerist auðvitað, en það má færa fyrir því rök að með aukinni áfengisneyslu muni það gerast í auknum mæli. Það hlýtur að birtast með einhverjum hætti þar. Síðan er það staðreynd að aukin áfengisneysla hefur í för með sér aukna ofbeldisglæpi. Hún hefur í för með sér fleiri brot á umferðarlögum, það verður meira um ölvunarakstur. Hún hefur í för með sér meiri óspektir, meira eignatjón. Það verður meira um útköll lögreglu. Það verður meira um slys á fólki. Þegar áfengisneysla eykst þá aukast allir þessir hlutir sem eru fylgifiskar áfengisneyslunnar. Í þeim öllum felst gríðarlegur kostnaður fyrir samfélagið. Eins og Róbert H. Haraldsson rekur í grein sinni í Fréttablaðinu í gær þá er auðvitað mikill viðskiptaauki og virðisauki fyrir verslunina í landinu að geta þetta og það er hægðarauki fyrir neytendur sem nota áfengi, en kostnaðurinn [[Forseti hringir.]]við þessa auknu neyslu lendir á samfélaginu öllu.
Virðulegi forseti. Það er eiginlega tvær röksemdafærslur sem mér þykja hvað mest ósannfærandi í málflutningi þeirra sem eru á móti frumvarpinu. Það er annars vegar kostnaðurinn við heilsugæslu, forvarnir, meðferðarrúrræði og því um líkt og hins vegar lýðheilsusjónarmiðin, þ.e. sá hluti þeirra sem snýr að neytandanum sjálfum. Ég er þeirrar skoðunar að við borgum fyrir kerfið okkar með skattfé og það sé pakkinn, það sé díllinn. Þannig er samfélagssáttmálinn, við borgum fyrir kerfið með skattfé og eftir það þykir mér ekki eðlilegt að ríkið sé einhvern veginn að reyna að haga tekjum sínum eftir því hvernig fólk hagar sér almennt. Það er grundvallaratriði sem ég aðhyllist gagnvart skattlagningu og hlutverki ríkisins. Hins vegar þykir mér mjög áhugaverður þessi vinkill hv. þingmanns gagnvart aðstandendum neytandans. Mér þykir hann mun mikilvægari og áhugaverðri heldur en kostnaður við heilsugæslu til að mynda. Ef kostnaður fer upp þá fer hann upp, það verður bara að hafa það, þá skattleggjum við meira eða hvernig sem það er. Fyrir mér er þetta það einfalt út frá hlutverki ríkisins. Hins vegar hefur ýmislegt áhrif á neyslumynstrið og hvernig áfengisneysla brýst út. Það eru alkóhólistar á Íslandi enda er áfengi selt á Íslandi, hvort sem það er löglega eða ólöglega, og alkóhólistar eru alkóhólistar þótt það sé ekki bjór í búðum og þeir komast á pöbbinn, þeir geta keypt meira þegar ríkið er opið o.s.frv. Alkóhólistar redda sér áfengi, það hefur aldrei verið vandamál í sjálfu sér, að mér vitandi, ég þekki alveg alkóhólista eins og sennilega allir aðrir í þessu herbergi. Telur hv. þingmaður að það sé hægt að breyta neyslumynstri fólks sem drekkur stundum of mikið þannig að það drekki aldrei of mikið heldur yfirleitt í hófi eða næstum því alltaf eða alltaf í hófi þannig að það komi ekki niður á þriðja aðila? Telur hv. þingmaður að neyslumynstrið geti bætt hlutina?
Virðulegur forseti. Alkóhólismi er það sem kallað hefur verið prógressífur sjúkdómur. Hann tekur sér bólfestu og hann þróast og hann fer alltaf lengra og lengra. Það hefur verið rannsakað, þetta eru vísindi, með því að gefa rottum á tilraunastofu áfengi. Allar rottur sem er gefið áfengi á tilraunastofum ánetjast áfengi. Þegar þeim er gefið áfengi reglulega verða ekki bara einhver prósent þeirra að alkóhólískum rottum, þær verða það allar. Staðreyndin er sú að ef við aukum áfengisneyslu og ef við aukum aðgengi að áfengi og gerum það auðveldara fyrir fólk sem kannski er veikt á svellinu fyrir að nálgast það, þá munum við fjölga alkóhólistum. Það munu verða fleiri alkóhólistar á Íslandi eftir þessa breytingu heldur en fyrir. Tölfræðin segir okkur það. Vísindin segja okkur það. Kostnaðurinn mun þar af leiðandi aukast. Röksemdir hv. þingmanns héldu vatni ef skatttekjur ríkisins af áfengissölu færu allar til þess að taka á við þann aukna kostnað sem yrði af aukinni áfengisdrykkju, en það er ekki þannig. Það er langt í frá. Það eru skatttekjur okkar allra sem eru notaðar í heilsugæsluna, í löggæsluna. Það eru skattpeningar mínir, ég sem vil ekkert hafa með þetta að gera, fer ekki í áfengisverslanir, nota ekki áfengi, sem fara í að mæta auknum kostnaði vegna hegðunar annarra, vegna neyslu annarra. Hvaða réttlæti er í því? Það er ekkert réttlæti í því. Það er ekki einu sinni þannig að tekjurnar af áfengisgjaldinu séu allar nýttar núna til forvarna og til meðferðarrúrræða, langt í frá. Ríkið tekur, ég man nú ekki töluna, það er langt síðan ég skoðaði þessar tölur, en mig minnir að það séu um 11 milljarðar á ári sem koma inn af áfengisgjaldinu og mjög lítill hluti af því er notaður.
Herra forseti. Ég vil í byrjun ræðu minnar lýsa enn og aftur vonbrigðum yfir því að sex klukkutímar dugi ekki til að við fáum skýrari svör um fjarveru hæstv. heilbrigðisráðherra sem við höfum gert athugasemdir við, fyrst klukkan tólf á hádegi og svo aftur klukkan sex. Okkur er tjáð nánast með sömu orðum klukkan sex að honum hafi verið gert viðvart um óskir Alþingis. Ég verð að segja það, forseti, að ég sat í æðislega hressri og skemmtilegri ríkisstjórn á síðasta kjörtímabili og það kom þó nokkuð oft fyrir að ég var kölluð til þings og mér var bara sagt af forustufólki mínu að manni bæri að koma til Alþingis þegar kallað væri eftir því. Það var stundum kallað eftir því klukkan tvö um nótt og þá var ekkert smekksatriði hvort maður ætti að koma til þings eða ekki. Það var stöðug áminning um að ríkisstjórnin væri þingbundin og bæri þess vegna að lúta vilja Alþingis. Ég er mjög hugsi yfir því hversu mikla léttúð við sjáum í samskiptum á þessu kjörtímabili. Mér finnst það vera eins og eitthvert formsatriði hvernig slíkt er afgreitt og þar með talið sú eðlilega, málefnalega og rökstudda beiðni sem hefur komið hér fram ítrekað við umræðu um þetta þingmál. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak, eins og hér hefur komið fram. Það sem mig langar að segja í fyrsta lagi er að í loftinu liggur spurningin: Af hverju þetta mál? Hvað er að? Hvert er vandamálið sem þarf að leysa með nýrri löggjöf? Við eigum sem löggjafi að horfast í augu við frumvörp eða þingsályktunartillögur sem við erum að vinna með hér og spyrja okkur hver þörf samfélagsins sé á nákvæmlega þessari réttarbót. Hvert er vandamálið sem við horfumst í augu við? Ég tek undir það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson benti á hér áðan, að sönnunarbyrðin er hjá þeim sem koma fram með málið. Þeir eiga að færa rök fyrir því að það sé til bóta. Þau rök hafa verið veik vegna þess að þau hafa ekki verið studd faglegum rökum og þekkingu í nægjanlega ríkum mæli að því er varðar tilvísun í þær stofnanir í samfélaginu og þá alþjóðasamninga sem við erum aðilar að og eiga best að þekkja til meðferðar áfengis og vímuefna og áhrifa þeirra á fjölskyldur og samfélög. Mér fannst mjög áhugaverð orðaskiptin á milli hv. þm. Róberts Marshalls og hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar þegar sjónum var beint að því hvort rétt væri að tala um þetta mál í sömu andrá og hugtakið frelsi. Ég verð svo þakklát þegar fólk kemur orði að því sem búið er að vera bögglast í hausnum á mér og það gerðist svolítið í þessari umræðu þegar hv. þm. Róbert Marshall benti á að þetta mál snerist um að draga úr veseni fyrir þá sem vilja kaupa sér áfengi. Það snýst ekki um að auka frelsi neins vegna þess að það er hægt að ná sé í áfengi, það er ekki verið að skerða frelsi neins til þess. Þetta frumvarp er lagt fram til að draga úr snúningum, [[Gripið fram í.]]vandræðum og veseni viðkomandi. Hvaða vandi er í raun og veru á ferð þegar við beinum síðan augum að þeim félagslegu sjónarmiðum sem hér hafa líka verið dregin fram í umræðunni? Mig langar að bæta inn í umræðuna sem hér hefur verið viðhöfð hugsuninni um frelsi þeirra sem velja sér líf án vímuefna, sem velja að vera edrú. Það var aðeins komið inn á það hér áðan en mig langar og bæta við það og spyrja: Er það ekki ákveðin frelsisskerðing þess hóps ef það fólk sem kýs að lifa edrú með þeim verkefnum sem það felur í sér, eins og að sækja fundi o.s.frv., þarf að þola það að daglega rýmið sé í raun og veru að ota að því vörunni sem glíman snýst um á hverjum einasta degi, að geta ekki farið í matvöruverslun án þess að þurfa að vera áminnt um þessa glímu? Þá spyr maður hvort daglega lífið sé ekki orðið of ágengt og krefjandi vegna þess að Alþingi hafi á einhverjum tímapunkti ákveðið að draga úr veseni fyrir þann hóp sem hugsanlega og vonandi eigi ekki í vandræðum með neyslu á þessari vöru. Gæti maður þá kannski talað um tillitssemi? Gæti maður talað um að þetta snerist um að byggja samfélag þar sem við tökum tillit til þess að fólk er á mismunandi stað í lífinu og þeir sem vilja nota áfengi og njóta þess eigi bara að vera tilbúnir að leggja lykkju á leið sína til þess að kaupa áfengi vegna þess að það sé tiltekin ákvörðun að stíga inn í verslun þar sem áfengi er að fá og það eigi ekki að þurfa að vera hluti af daglegu lífi allra hinna sem jafnvel hafa kosið sér öðruvísi líf? Mér finnst þetta vera hugsun sem maður getur leyft sér að fara aðeins inn í. Mér fannst mjög áhugavert að sjá umsögn frá Rannsóknastofnun í barna- og fjölskylduvernd sem kom fram við þinglega meðferð málsins á síðasta þingi. Þessi háskólastofnun er staðsett á lóð Háskóla Íslands í félagsráðgjafardeildinni. Í umsögninni segir, með leyfi forseta: „Fulltrúar fjármagns og gróðasjónarmiða hafa haft slík áhrif í samfélagi okkar undanfarið að þjóðarógn hefur stafað af - og gerir enn. “ Þetta er ekki gamall leiðari úr Þjóðviljanum. Hér er verið að tala um umsögn Rannsóknastofnunar í barna og fjölskylduvernd frá því í mars 2015. Segir svo, með leyfi forseta: „Rökstuðningur fyrir þessu frumvarpi“ - það er frumvarpið sem er til umræðu - „speglar verðmætamat og hagsmunaáherslur sem einkenna þessi sömu markaðsöfl. Hér má heyra sjónarmið talsmanna óheftrar frjálshyggju og skeytingarleysis um gildi mannauðs og barnaverndar.“ Hér er tekið mjög djúpt í árinni, þetta er gríðarlega pólitísk umsögn. Þetta er umsögn sem tekur í raun og veru dýpra á pólitískum grunni þessarar tillögu en við höfum að jafnaði verið að ræða hér í þingsal. Hér höfum við fyrst og fremst verið að ræða togstreituna á milli annars vegar þess sem kallað er einhvers konar frelsissjónarmið, ýmist persónufrelsis eða viðskiptafrelsis, og hins vegar sjónarmið lýðheilsu og heildar- og almannahagsmuna. Mér finnst þetta mjög áhugaverður punktur og full ástæða til að staldra við þetta: „Hér má heyra sjónarmið talsmanna óheftrar frjálshyggju og skeytingarleysis um gildi mannauðs og barnaverndar.“ Þessa tóna heyrir maður nefnilega ítrekað í orðum þeirra sem mæla fyrir þessu máli og eru stuðningsmenn þess, þ.e. frjálshyggja í þeim skilningi að það sé hverjum og einum í sjálfsvald sett hvernig hann umgengst áfengi og hvort það hefur áhrif á annað fólk, það er bara eitthvað sem annað fólk finnur út úr. Frá þessu sjónarhorni eru hugtök og viðfangsefni eins og barnavernd í raun og veru einskis virði. Barnaverndarmál eru nefnilega þau viðfangsefni þar sem stofnanir og samfélagið í heild hafa sammælst um að börn eigi rétt á ríkari vernd en þeirri sem fjölskyldan getur veitt þeim þegar illa gengur, þau eigi rétt á ríkari varðstöðu um hagsmuni sína og lífsgæði en fjölskyldur sem eiga í vanda geta veitt þeim. Þetta er gríðarlega mikilvæg hugsun. Þetta er hugsunin um það að börn eigi rétt á samfélagi og að samfélagið beri allt ábyrgð á börnunum og velferð þeirra. Þetta er að finna í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Þessa hugsun er að finna í alls konar alþjóðlegum sáttmálum sem við erum aðilar að en þessa hugsun er ekki að finna í frumvarpi hv. þingmanna. Þessi hugsun er algjörlega fyrir utan það. Menn segja jafnvel: Þetta er ekki það sem við erum að ræða hér. En bíðið nú aðeins við! Umboðsmaður barna, Læknafélag Íslands, embætti landlæknis og allir þessir aðilar tala um að hagsmunir barna séu í hættu við samþykkt þessa frumvarps. Af hverju eru hagsmunir barna í hættu? Það er vegna þess að börn eru viðkvæmur hópur af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi vegna þess að börn hafa ekki völd og í öðru lagi vegna þess að börn hafa ekki rödd. Af þessum ástæðum ber okkur sem erum kjörnir fulltrúar á Alþingi, í sveitarstjórnum eða hvar sem við njótum trúnaðartrausts samfélagsins að hlusta eftir þörfum þeirra sem ekki hafa rödd og hlusta eftir röddum þeirra sem ekki hafa völd. Það eru börn. Þegar umboðsmaður barna, Læknafélag Íslands og embætti landlæknis benda okkur á þetta, hvað eigum við þá að gera? Eigum við þá að fara að tala um að þetta séu gamlar hugmyndir, að þetta snúist um sjónarmið sem gangi út á frelsi, val eða eitthvað slíkt? Er það þannig sem við eigum að nálgast þessa hugsun og umræðuna? Það einkennist af skeytingarleysi að gera það. Mér finnst stórmerkilegt í sjálfu sér, sjö árum eftir efnahagshrun, að við séum enn þar stödd að leyfa okkur málflutning sem byggir á slíku skeytingarleysi og að við leyfum okkur málflutning sem byggir á því að ákvarðanir þurfi ekki að byggja á rökstuðningi og þekkingu. Virðulegur forseti. Mig langar í lokin að vísa í umsögn landlæknisembættisins við málið á síðast þingi þar sem segir að landlæknir leggi áherslu á mikilvægi þess að samhljómur sé í löggjöf frá Alþingi og stefnu stjórnvalda um málefni sem varða lýðheilsu, eins og um aðgerðir gegn heimilisofbeldi, geðheilbrigðisstefnu og heilbrigðisáætlun til 2020, en í henni sé eitt af markmiðum að draga úr áfengisneyslu meðal landsmanna. Það að hunsa leiðsögn landlæknis gengur ekki án þess að vera með málflutning sem er studdur mjög sterkum rökum sem halda hinu gagnstæða fram. Það gengur ekki öðruvísi, virðulegi forseti. Í stefnu íslenska ríkisins, velferðarráðuneytisins, í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020 eru yfirmarkmið þar sem segir að markmið númer eitt sé: „Samfélag sem einkennist af heilbrigðu umhverfi þar sem einstaklingum stafar ekki hætta af notkun eða misnotkun áfengis eða annarra vímugjafa.“ Til þess að nálgast það markmið er ein mikilvægasta aðgerðin að viðhafa aðhaldsaðgerðir „varðandi sölufyrirkomulag áfengis, virkt eftirlit með notkun lyfseðilsskyldra lyfja, öflugri löggæslu og virku tolleftirliti“. Sölufyrirkomulag áfengis er sérstaklega nefnt sem viðfangsefni, þ.e. ekki að víkka eða auðvelda aðgengi. Í öðru lagi er að vernda viðkvæma hópa fyrir skaðlegum áhrifum áfengis og annarra vímugjafa og þá fyrst og fremst börn. Einnig að koma í veg fyrir að ungmenni byrji að nota áfengi eða aðra vímugjafa, að fækka þeim sem þróa með sér skaðlegt neyslumynstur, eins og kom hér fram áðan þá er alkóhólismi prógressífur sjúkdómur sem getur vaxið við kjöraðstæður, ef svo má að orði komast, að tryggja aðgengi fólks sem á í vanda að samfelldri og samþættri þjónustu og draga úr skaða á fjölda dauðsfalla vegna eigin neyslu eða annarra. Þetta er stefna stjórnvalda og ég hefði gaman af því að sjá það einhvers staðar að menn gætu rökstutt það að með því að gera þingmálið sem hér er til umfjöllunar að lögum [[Forseti hringir.]]þá nálguðumst við þessi markmið með einhverju móti.
Virðulegi forseti. Ég vil óska eftir hv. þingmönnum sem styðja þetta frumvarp vegna þess að hér er orðræðan orðin meira sannfærandi seinni hluta dagsins en hún var fyrri hluta dagsins. Hv. þingmaður talaði mikið um börn og af miklum krafti og réttilega svo. Mér þótti ræða hv. þingmanns Róberts Marshalls áðan sérstaklega áhugaverð vegna þess að hún byggði á hugtakinu „frelsi“, frelsi aðstandenda alkóhólista t.d., sér í lagi barna. Eins og ég hef sagt frá upphafi þegar kemur að þessu máli er mér alveg sama þótt fólk taki þá persónulegu ákvörðun í lífi sínu að neyta meira áfengis, mér er hins vegar ekki sama ef það eykur unglingadrykkju eða kemur niður á hagsmunum barna. En ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður sjái fyrir sér að neyslumynstur geti breyst og þá kannski ekki út frá þessu tiltekna frumvarpi því að útfærslurnar eru margar, það er hægt að fara í aukið aðgengi að áfengi eða minnkað umstang einhvers konar. Við vitum af reynslunni að hægt er að auka aðgengið og hægt er að stíga í átt til vesenisminnkunar samhliða því að draga úr unglingadrykkju. Ég tel að þar sé fyrst og fremst um að ræða áhrif forvarna og samþættrar nálgunar gagnvart fræðslu unglinga o.s.frv. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái fyrir sér að ómögulegt sé yfir höfuð að takast á við þessi vandamál gagnvart hagsmunum barna, hvort hagsmunir barna séu ófrávíkjanlega ósamrýmanlegir minnkuðu umstangi þegar kemur að sölu áfengis.
Forseti. Ég var að freista þess áðan að rökstyðja einmitt það sem hv. þingmaður nefnir, þ.e. að við vitum samkvæmt rannsóknum að áfengisneysla eykst með því að aðgengi að áfengi er auðveldað. Við vitum að það eykur hættu á því í fyrsta lagi að veikir alkóhólistar auki neyslu sína, að þeir sem eru veikir á svellinu verði veikir alkóhólistar, að þeir sem lifa edrúlífi og vilja gera það eigi erfiðara með að standast umhverfi sitt og allt þetta geri það að verkum að börn og ungmenni sem búa í einhvers konar návígi við þá sem eru í vandræðum með neyslu á áfengi líða fyrir það. Þannig er það. Ég er ekki með þær tölur á hraðbergi hversu margir það eru sem kjósa edrúlíf og ég veit heldur ekki hversu margir það eru sem eru virkir alkóhólistar, en þessar tölur eru mjög háar. Þessar tölur eru mjög háar. Þetta er gríðarlegur fjöldi fólks. Þetta er alveg örugglega og án nokkurs efa samtvinnað. Hins vegar er ég alveg sammála þeim punkti eða þeirri hugsun sem kom fram í spurningu hv. þingmanns að forvarnir eru sérstakt og afmarkað viðfangsefni sem hægt er að vinna áfram að óháð því hver niðurstaða þessa máls verður. Það er hægt að vinna að forvörnum og það er hægt að vinna að fræðslu o.s.frv. gagnvart börnum og ungmennum. Ég er hins vegar sannfærð um það að aukið aðgengi gerir það að verkum að forvarnirnar þarf að hugsa upp á nýtt og aukin neysla ein og sér gerir það að verkum að það er enn meiri þörf á forvörnum og þar með eru þeir sem eru valdalitlir í samfélaginu enn þá útsettari fyrir þessum vanda.
Virðulegi forseti. Nú hefur unglingadrykkja dregist mjög mikið saman, eins og við höfum rætt mikið hérna. En það hefur ekki bara þau áhrif að unglingar séu sjaldnar fullir, það hefur líka þau áhrif að þeir eru ólíklegri til þess að þróa með sér vandamál seinna meir á lífsleiðinni, þegar þeir verða fullorðnir. Því eldra sem fólk er þegar það byrjar að neyta áfengis eða annarra vímuefna, þeim mun ólíklegra er að það lendi í vandræðum á borð við fíkn eða með einhvers konar misnotkunarvandamál. Með hliðsjón af því að unglingadrykkja fer óumdeilanlega minnkandi kemur sá aldurshópur sem nú er að vaxa úr grasi til með að kunna betur að fara með áfengi í framtíðinni. Það væri stórsigur fyrir samfélag okkar, bæði hvað varðar misnotkun á áfengi og sömuleiðis hvað varðar aðgengi eða minna vesen við aðgengi, ef það væri hægt að ná báðum markmiðum á sama tíma. Ég fæ ekki betur séð en að það takist tiltölulega vel með stórauknu aðgengi að áfengi en sömuleiðis stórkostlega mikið minni neyslu unglinga á áfengi. Nú höfum við tekið þau skref í mjög langan tíma að auka aðgengi að áfengi. Ég velti fyrir mér hvort það hafi ekki, með hliðsjón af reynslunni, tekist vel. Það er ekki endilega orsakasamhengi þarna á milli, reyndar sennilega ekki, en það hefur tekist vel. Þá finnst mér kjörið að fara að íhuga næstu skref. Hvort það sé þessi tiltekna útfærsla eða ekki er ég ekki alveg sannfærður um. Ég er til dæmis ekki sannfærður um að það þurfi endilega að leggja ÁTVR niður. Það er kannski hægt að heimila eitthvert meira frjálsræði í þessu án þess að leggja stofnunina niður. En miðað við árangurinn sem hefur náðst gegn þeim vandamálum sem valda þriðja aðila miska, börnum o.s.frv., þykir mér einsýnt að íhuga næstu skref. Mig langar að spyrja hv. þingmann, því að ég veit að við komumst ekki að endanlegri sameiginlegri niðurstöðu um það hvernig fyrirkomulagið ætti að vera: Ef hv. þingmaður gæti breytt fyrirkomulaginu núna hvernig mundi hann breyta því?
Forseti. Ég nefndi það áðan í ræðu að ég teldi að sönnunarbyrðin hvíldi alls ekkert á mér. Mér finnst að ég þurfi ekkert að segja hverju þurfi að breyta. Ég er ekki flutningsmaður þessa frumvarps. Ég er ekki með á því. Ég er á móti því. Mér finnst það vera lagt fram á vitlausum tíma og mér finnst innihaldið vera vitleysa og mér finnst við vera að eyða tímanum í vitleysu og mér finnst að það ætti að draga frumvarpið til baka. Ég væri ánægð með það ef þeir sem eru meðmæltir því væru meira sannfærandi því að þá gætum við kannski tekist aðeins meira á. En mér finnst sönnunarbyrðin hvíla á þeim. Mér finnst ég ekkert þurfa að fara að útskýra það að ég vilji breyta þessu fyrirkomulagi einhvern veginn. Unglingadrykkja hefur dregist saman, það er rétt. Ég er svo lánsöm sjálf að hafa eignast fjögur börn á mjög löngum tíma, á 16 árum, þannig að ég sé beinlínis hjá þeim krökkum breytingar sem hafa orðið á undanförnum áratug eða svo í unglingadrykkju og í afstöðu ungs fólks til áfengisneyslu. Það er gríðarlega mikill árangur sem við höfum náð í þeim efnum. Þegar maður hefur náð góðum árangri, á maður þá ekki frekar að horfa til þess að ástandið sé að öllum líkindum frekar gott, á maður ekki að segja það þá? Þarf þá ekki sá sem vill breyta ástandinu að rökstyðja það betur en hér er gert? Það finnst mér. Mér finnst í raun og veru með þessu máli verið að færa áfengið meira út í almannarýmið. Það er verið að gera það ágengara í daglegu lífi, í daglegu lífi allra, bæði þeirra sem vilja nota það og þeirra sem vilja það ekki. Mér finnst að við megum líka taka tillit til þess. Mér finnst það dálítið mikilvægur punktur og ekki síst vegna barnanna.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar fróðlega ræðu og tilvísanir í umsagnir aðila á borð við landlæknisembættið, Læknafélag Ísland, margvísleg samtök sem beita sér gegn vímuefnum og barna- og fjölskylduverndina. Þaðan komu býsna sverar yfirlýsingar og ljóst að þar á bæ finnst mönnum það vera hið versta mál sem við höfum hér til umfjöllunar. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann um annað, þ.e. annars vegar um orðin og hins vegar um efndirnar í Stjórnarráði Íslands. Er ekki mikilvægt að Alþingi sjái til þess að ríkisstjórnin standi við þá stefnu sem hún kynnir okkur hér og staðhæfir að hún ætli að framfylgja? Við höfum margoft ítrekað óskir okkar um að fá hæstv. heilbrigðisráðherra til fundar við okkur til að fara nákvæmlega yfir þetta, að saman fari orð og efndir ríkisstjórnarinnar og þá sérstaklega hæstv. heilbrigðisráðherra. Ég er óþreytandi að vísa í yfirlýsingar sem hann gaf á upplýsingavef Stjórnarráðsins hinn 24. janúar árið 2014. Ég spyr því hv. þingmann: Er þetta ekki þungamiðjan, á þetta ekki að vera þungamiðjan í okkar umræðu? Ég tek auk þess undir það með hv. þingmanni að vekja athygli á álitsgerð landlæknisembættisins og annarra heilbrigðisaðila og spyrja hvernig á því standi að ekki á að hlusta á þessa aðila. En er það ekki þetta, orðin og efndirnar hjá ríkisstjórninni á þessu sviði?
Forseti. Ég segi ekki að ég byrji hvern dag á því að lesa stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar, en það vill svo skemmtilega til að ég á hann alltaf innan seilingar og kíki á hann einstöku sinnum. Það vill svo til að í dag, þegar verkföll hófust hjá mjög stórum stéttum, þá ég mundi hvar sá hluti af stjórnarsáttmálanum var á blaðinu, en hann hljóðar svo, með leyfi forseta: „Með aðgerðum sínum hyggst ríkisstjórnin einnig eyða þeirri pólitísku óvissu sem hefur verið of áberandi þáttur í íslensku þjóðlífi á undanförnum árum. Unnið verður að víðtækri sátt við aðila vinnumarkaðarins um þróun vinnumarkaðar og uppbyggingu til framtíðar.“ Þetta er eitt dæmi um orð og efndir, um það sem fólk segir. Ég vil ekki halda því fram að menn ætli sér eitthvað annað þegar þeir setja orðin á blað eða þegar þeir leggja upp í sína vegferð. Þegar heilbrigðisráðherra undirritar áfengis- og vímuvarnastefnu þá held ég að það sé gert af heilum hug. Ég held að Framsóknarflokkurinn á sínu landsþingi, þegar hann samþykkir að ekki skuli hefja sölu á áfengi í matvörubúðum, sé að samþykkja það af heilum hug. Ég held raunar að það frumvarp sem lagt er fram hér, af hv. þm. Willum Þór Þórssyni og fleirum, sé líka lagt fram af heilum hug. En hins vegar er það svolítið snúið þegar þetta fer allt saman hvert gegn öðru. Þegar hæstv. fjármálaráðherra kemur hér fram og mælir sérstaklega með því að áfengi verði sett í matvörubúðir, þrátt fyrir allt annað sem við höfum séð á öðrum vettvangi, þá verður eiginlega ekki við annað unað en við sjáum betur hvert forusta ríkisstjórnarinnar vill fara með þetta mál. Auðvitað er það komið til þingsins og við þurfum bara að vinna úr því hér, en þetta er sannarlega óvenjulegt þegar þungir textar eins og samstarfsyfirlýsing vísar í eina átt en ýmsar yfirlýsingar aðrar í allt aðra átt.
Hæstv. forseti. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála mér um að það hljóti að teljast ábyrgðarleysi í hæsta máta, ef ekki ósvífni og mikil ósvífni, að heita því opinberlega í krafti síns ráðuneytis, og ég vitna hér orðrétt, „að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum“; að heita þessu annars vegar og styðja síðan, þó ekki sé nema með þögninni, frumvarp af því tagi sem við erum nú með til umfjöllunar og kveður á um bann við því að samfélagið annist dreifingu á áfengi. Það á að banna það og færa áfengi þar með inn í hillur matvörubúða sem gengur þvert á þá yfirlýsingu sem ég var að vísa til. Hlýtur þetta ekki að teljast vera ábyrgðarleysi og ósvífni í hæsta máta?
Forseti. Það er að minnsta kosti þannig að það er ekki samkvæmni í því sem valdhafar segja og gera. Ég vil eiginlega ekki trúa öðru en því að það hljóti að gerast áður en 1. umr. lýkur um þetta mál - ég sé að allnokkrir eru á mælendaskrá og klukkan er langt gengin átta, þannig að væntanlega fáum við tækifæri til að gera aðra atlögu að því að ná hæstv. heilbrigðisráðherra hér inn í umræðuna - að botn fáist í það hvort hæstv. heilbrigðisráðherra Kristján Þór Júlíusson sé með fjarveru sinni að ganga á bak sinni fyrri stefnumörkun varðandi áfengis- og vímuefnamál; og að hann, með fjarveru sinni, sé að lýsa yfir stuðningi við þetta mál, sem hans eigin formaður hefur raunar mælt með að verði klárað hér í gegnum þingið. Mér finnst það óásættanlegt, mér finnst það ábyrgðarlaust og mér finnst það líka ósvífið - ég er alveg til í að taka undir það hjá hv. þingmanni - að láta ekki svo lítið að gera þinginu að minnsta kosti grein fyrir því að ráðherrann hafi snúið baki við sinni eigin stefnu og stefnu sinnar eigin ríkisstjórnar í svo stóru máli sem hér er undir. Ég tek undir það að það er bæði ábyrgðarlaust og ósvífið, það er illa farið með það lýðræðislega umboð sem hæstv. ráðherra er falið, en því miður er þetta eitt af fjölmörgum slíkum málum sem við höfum séð hér í þinginu. Þetta er óvenjulegt að því leyti til að það er borið fram sem þingmannamál. Það er farið með það hér sem þingmannamál þó að forusta annars stjórnarflokksins tali fyrir því að það verði klárað, þvert á samþykkt og niðurstöðu ríkisstjórnarinnar sjálfrar.
Hæstv. forseti. Mig langar til að spyrjast fregna hvort eitthvað hafi heyrst frá okkar ágæta heilbrigðisráðherra, Kristjáni Þór Júlíussyni. Það hefur margoft verið óskað eftir því að hann kæmi til þessarar umræðu, léti svo lítið að eiga orðastað við okkur. Við höfum gert rækilega grein fyrir því hvað það er sem við viljum ræða við hæstv. ráðherra. Þessi ósk var sett fram við byrjun umræðunnar, bæði í vikunni sem leið og núna í dag, og óskin hefur verið ítrekuð nokkrum sinnum en ekkert hefur heyrst frá ráðherranum. Hefur hann látið svo lítið að svara þinginu?
Forseti vill taka fram að hæstv. heilbrigðisráðherra var gert viðvart í hádegi um að nærveru hans væri óskað. Forseti hefur ekki haft frekari afskipti af hæstv. heilbrigðisráðherra en það.
Hæstv. forseti. Árið 2012 skipaði ríkisstjórn Íslands starfshóp til að móta heildstæða stefnu í áfengis- og vímuefnavörnum. Þessi starfshópur skilaði af sér skýrslu í lok árs 2013. Þá var þáverandi ríkisstjórn farin frá og núverandi ríkisstjórn tekin við stjórnartaumunum. Í lokaorðum þeirrar skýrslu segir, með leyfi forseta: „Mikilvægt er við alla ákvarðanatöku stjórnvalda er varðar áfengi, ólögleg vímuefni og misnotkun ávana- og fíknilyfja og vefaukandi stera að lýðheilsusjónarmið séu höfð að leiðarljósi ásamt bestu þekkingu á virkum og árangursríkum aðgerðum. Einnig er mikilvægt að virkja allt samfélagið til skilnings og samstöðu um aðgerðir og viðhorf til áfengis og annarra vímugjafa. Nánari útfærsla stefnunnar, með skilgreindum mælanlegum markmiðum og aðgerðum til að ná ofangreindum yfirmarkmiðum, mun koma fram í aðgerðaáætlun sem verður unnin á árinu 2014 og mun gilda í tvö ár í senn. Við val á aðgerðum og forgangsröðun þeirra verður meðal annars stuðst við tillögur frá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni. Haft verður víðtækt samráð við hagsmunaaðila í þeirri vinnu.“ Þetta eru lokaorðin í þeirri skýrslu sem ég vísaði til. Það var síðasta ríkisstjórn sem skipaði þennan starfshóp. En nú kom að núverandi ríkisstjórn því að hún tók þessa skýrslu - og hvað skyldi hún hafa gert? Hún samþykkti hana. Hún samþykkti skýrsluna með þeim orðum sem ég hef nú lesið upp. Þetta gerði hún um áramótin 2013/2014. Ég hef vísað til þess sem síðan birtist á vef heilbrigðisráðuneytisins eða Stjórnarráðsins 24. janúar 2014. Þar segir, með leyfi forseta: „Heilbrigðisráðherra hefur samþykkt stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins 2020. Á grundvelli hennar verða skilgreind mælanleg markmið og sett fram áætlun um aðgerðir til að ná þeim markmiðum sem að er stefnt. Stefnan tekur jafnt til neyslu áfengis, ólöglegra vímuefna og misnotkunar á lyfseðilsskyldum lyfjum sem valda ávana og fíkn.“ Síðan eru þau markmið sem stjórnarráðsvefurinn kallar yfirmarkmið skilgreind. Fyrsta yfirmarkmiðið er þetta, með leyfi forseta: „Að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum.“ Það er í ljósi þessara yfirlýsinga, þeirrar stefnu sem ríkisstjórnin kynnti og hæstv. heilbrigðisráðherra er ábyrgur fyrir, sem við höfum viljað fá hann hingað í salinn til að vita hvort hann kannist við sjálfan sig og sín orð og hvort honum finnist ekki eðlilegt að saman fari orð og efndir. Hæstv. forseti. Ég hef aðeins fimm mínútur til umræðunnar. Hún hefur um margt verið fróðleg. En hún er aðeins hálfbyrjuð, henni er ekki lokið. Hér kom hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Sigríður Á. Andersen, og sagði með nokkrum þjósti að hér hefðu verið reiddar fram og veifað þverhandarbreiðum skýrslum með upplýsingum sem hún gæfi lítið fyrir og var þar vísað í rit sem gefin hafa verið út af hálfu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og landlæknisembættisins, sem hefur gert álit Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar að sínum. Það var gert 17. júlí í fyrra á vef landlæknisembættisins. Mig langar til að fá að vita og það er sorglegt að þessi þingmaður og fyrrverandi starfsmaður [[Forseti hringir.]]Verslunarráðsins skuli ekki vera hér á meðal okkar til að greina okkur frá því hvaða fróðleik hún býr yfir umfram það sem menn þekkja til hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir góða ræðu og ég segi góða ræðu vegna þess að það er jákvætt að ræða þetta mál út frá stefnu. Hv. þingmaður kom inn á þessa stefnumarkandi aðgerðaáætlun sem var samþykkt og hann vitnaði til yfirmarkmiða áætlunarinnar sem gjarnan eru sett í stefnumótunarplöggum. Eitt þeirra er fólgið í því að takmarka aðgengi að áfengi og öðrum vímugjöfum. Nú er það svo að í frumvarpinu er miðað að því að afnema einkasölu, þ.e. eina breytingin snýr að sölufyrirkomulaginu. Það eru fjölmörg önnur atriði sem skipta máli þegar kemur að opinberri stefnumörkun í áfengismálum. Eitt af þeim er takmörkun á aðgengi. Sölufyrirkomulag er eitt af fjölmörgum atriðum í takmörkun á aðgengi. Það er hægt að takmarka aðgengi með margvíslegum hætti, m.a. með aldurstakmarki. Það er ekki verið að hvika frá því í frumvarpinu. Það er hægt með opnunartíma. Það er ekki verið að hvika frá því. Það er hægt með takmörkun á fjölda sölustaða. Í frumvarpinu er að finna heimild sveitarfélaga til að hafa áhrif á það. Því vil ég spyrja hv. þingmann í fyrra andsvari: Af hverju talar hann eins og þetta sé svona afgerandi þáttur í þessu máli þegar fjölmargir aðrir þættir snúa að takmörkun?
Hæstv. forseti. Það er alveg rétt, það eru margir þættir sem þarna koma til sögunnar. En það sem er kannski mest afgerandi er að bæta við nokkrum viðbótarkílómetrum í hilluplássi í matvöruverslunum fullum af vínflöskum. Það er grundvallarmunur á þessu. En mig langar til að spyrja hv. þingmann á móti, af því að við eigum hér í andsvörum, hvort hann er sammála samflokksmanni sínum hv. þm. Þorsteini Sæmundssyni sem velti því fram, reyndar ekki úr ræðustól, hvort lýðheilsusjónarmiðin snerust í reynd ekki um gamalkunnugt stef úr heimi heimspekinnar og trúarbragðanna: Á ég að gæta bróður míns þegar hann fellur? Er ekki eðlilegt að við grípum hann þá í okkar faðm? Berum við ekki samfélagslega ábyrgð og er það ekki svo að þeir sem standa höllum fæti eigi alla vega að njóta vafans þegar verið er að smíða fyrirkomulag sem gerir einhverjum það auðveldara að nálgast eina flösku af Johnnie Walker?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og hann skildi eftir spurningu fyrir mig. Ég skildi það svo að í andsvörum værum við að fara yfir ræðu hv. þingmanns en mér finnst sjálfsagt að svara þessari spurningu. Að gæta bróður míns. Jú, að sjálfsögðu er ég sammála hv. þingmanni og samflokksmanni Þorsteini Sæmundssyni að okkur beri að gæta bróður. En ég ætla að staldra við ræðu hv. þingmanns sem var býsna góð vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að mikilvægt sé að móta áfengisstefnu og horfa til lýðheilsu eins og hér hefur verið mikið í umræðunni. Á vef landlæknis er að finna tíu atriði sem standa upp úr þegar slík stefna er mótuð. Þau eru í fullu samræmi við markmið Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar og eins og hv. þingmaður kom inn á skyldi þessi stefna sem hann talaði um taka mið af þeim. Þar er í fyrsta lagi talað um aldurstakmarkanir og við komum inn á það og er tryggilega frá því gengið í þessu frumvarpi að ekki er hvikað frá því, þvert á móti. Í öðru lagi er mikilvægt að takmarka sölutíma og söludaga. Í þriðja lagi takmarka fjölda sölustaða og það er komið inn á það í frumvarpinu, heimild sveitarfélaga til þess. Í fjórða lagi er verð og skattar skilvirkast í baráttunni og talið er að verð hafi tvöfalt meiri áhrif en aðgengi. Ég vil spyrja hv. þingmann [[Forseti hringir.]]hvort það sé ekki mikilvægara að horfa til þess heldur en þessa eina þáttar sem hluta af aðgengistakmörkunum.
Hæstv. forseti. Það er eðlilegt að horfa til þessara þátta en þá má heldur ekki sleppa þessum eina þætti sem var efst á blaði í rannsóknarskýrslu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, að horfa til dreifingarmátans og hverjir hafi hann með höndum. Að sjálfsögðu megum við ekki sleppa honum því það er hann sem er fyrst og fremst til umræðu núna og í tillöguformi frá m.a. hv. þingmanni um að breyta hér. Auðvitað hljótum við að staðnæmast fyrst og fremst við þann þáttinn. Ég sakna þess eiginlega að umræðan geti ekki orðið miklu lengri vegna þess að það sem er kannski að gerast núna er að við erum að byrja að ræða þetta mál. Hér er byrjað að vísa í skýrslur Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar, gögn landlæknisembættisins og ég skora á þá nefnd sem fær þetta mál til athugunar að reyna að losa sig við alla kredduhugsun og fara í saumana á þessum gögnum sem voru afgreidd hér léttilega út af borðinu af hv. þm. Sigríði Á. Andersen fyrr í dag. Mér leikur mikil forvitni á að vita hvaða upplýsingum hún býr yfir sem landlæknisembættið, Læknafélagið og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin búa ekki yfir. Ég bíð spenntur eftir að heyra það og það verður vonandi í næstu viku þegar við tökum þráðinn upp að nýju.
Frú forseti. Þetta var snarpur sprettur hjá hv. þm. Ögmundi Jónassyni og þótt ræðan væri stutt var hún ákaflega hnitmiðuð. Mér finnst þeir tveir pólar sem hér eru andstæðir í umræðunni vera annars vegar ýmsir stuðningsmenn frumvarpsins sem leggja ofurkapp á, eins og hv. þm. Willum Þór Þórsson í ræðu sinni í dag og andsvörum áðan, að sýna fram á að frumvarpið skerði í engu eðlileg lýðheilsusjónarmið. Á köflum finnst mér röksemdafærsla þeirra nánast ganga út á það að freista þess að rökstyðja að frumvarpið auki stuðning við hina jákvæðu lýðheilsustefnu í þessu málum, sem ráðherra hefur lagt fram. Á hinn bóginn eru menn eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson sem hafa vísað hér í margar skýrslur sem sýna hið andstæða. Hér hafa líka tveir hv. þingmenn haldið mjög merkar ræður við þessa umræðu, báðir úr Framsóknarflokki, flokki hv. þm. Willums Þórs Þórssonar, hv. þingmenn Þorsteinn Sæmundsson og Frosti Sigurjónsson. Þessir tveir síðastnefndu hafa það umfram mig að þeir hafa pælt í gegnum fjölmargar skýrslur og vísa með mjög lærðum hætti í niðurstöður mjög margra rannsókna. Ég gat ekki nema með öðru eyranu hlustað á ræðu hv. þm. Þorsteins Sæmundssonar en ég bæði hlustaði á og las síðan aftur ræðu hv. þm. Frosta Sigurjónssonar og þar bar allt að einum og sama brunni. Þeir sem virðast hafa lesið allar þær skýrslur sem fyrir liggja komast að þeirri niðurstöðu að þetta frumvarp stríði gegn lýðheilsustefnunni og eðlilegum lýðheilsusjónarmiðum. Mig langar til að spyrja hv. þm. Ögmund Jónasson: Getur hann bent á einhverja eina rannsókn eða könnun sem styður það sjónarmið sem hv. þm. Willum Þór Þórsson og flutningsmenn [[Forseti hringir.]]frumvarpsins hafa sett hér fram? Er einhver rannsóknir sem bendir til að aukið aðgengi að áfengi leiði ekki til skaðlegra afleiðinga?
Hæstv. forseti. Ég hef fylgst með þessari umræðu í nokkuð mörg ár og tók fyrst þátt í henni af alvöru í þessum þingsal þegar átti að reyna að knýja þessar sömu breytingar fram í byrjun október árið 2008. Þá var mikill hávaði hér utan dyra enda hrunið að hefja sína innreið. Ég hef reynt að leggja mig eftir því að skoða gögn í þessu máli og þau eru ófá. Ég hef sótt ráðstefnur um málið. Ég hef verið boðinn á ráðstefnu sem skipulögð var af hálfu Evrópuráðsins. Ég hélt erindi sjálfur í Aþenu fyrir rúmu ári. Þar voru sérfræðingar frá Íslandi, frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni. Það var hlustað á þá sem héðan komu og vísað í íslenskar rannsóknir sem eru viðamiklar. Það er hlustað eftir því sem Íslendingar segja. En hvergi hefur orðið á vegi mínum ein einasta skýrsla sem hnekkir því sem við höfum hér verið að vísa til og er málflutningur Alþjóðaheilbrigðisstofnunar og landlæknisembættisins. Þetta er fyrst og fremst í mínum huga pólitísk kredda og kannski fallega hugsuð hugsjón hjá einhverjum. Það er verra ef maður hefur á tilfinningunni að verið sé að ganga erinda stóru verslunarkeðjanna sem eru ákafar að fá þessa verslun til sín. Þetta eru miklir hagsmunir, það eru miklir peningar þarna í húfi. Í mínum huga er þetta barátta um kreddu annars vegar og hins vegar hagsmuni. Þá finnst mér spurningin vera þessi: Á hvorn aðilann viljum við hlusta, heilbrigðisyfirvöld og grasrótarsamtök eða stóru verslunarkeðjurnar? Ég er ekki í nokkrum vafa um á hvern ég vil hlusta.
Herra forseti. Ég er hlynntur frelsi einstaklingsins. Ég tel að sérhver maður eigi að hafa rétt til að gera hvað eina sem hann vill á meðan það skaðar ekki þriðja aðila. Það sem mér hefur fundist eftirtektarvert hér í umræðunni er að menn sem koma hingað og lýsa mikilli ást á frelsinu segja: Einstaklingurinn á að hafa frelsi til að gera það sem hann vill en hann verður að taka ábyrgð. Hv. þm. Róbert Marshall flutti hér þrusuræðu áðan þar sem hann tók þetta einmitt fyrir og sagði: Hvernig ætlar sá einstaklingur sem hefur gengið of langt í neyslu áfengis að standa undir ábyrgð gagnvart barni sem býr við ónýtt líf vegna ofneyslu einhvers í fjölskyldunni? Þennan þátt þurfa menn að hugsa út í. Sömuleiðis þegar það blasir við að aukið aðgengi virðist leiða til aukinnar neyslu sem aftur virðist leiða til gríðarlegs skaða fyrir samfélög, samanber upplýsingar sem komu fram frá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur fyrr í dag varðandi Bretland þar sem kom fram að á hverjum einasta klukkutíma deyr einn Breti vegna ofneyslu áfengis og hátt á aðra milljón Breta leggjast inn á sjúkrahús vegna ofneyslu áfengis. Þá kemur auðvitað upp þessi spurning í mínum huga: Hvernig á einstaklingurinn að standa undir ábyrgð gagnvart þeim fjárhagslega skaða sem hann hefur valdið samfélaginu? Þetta vildi ég leggja inn í umræðuna. Eins og ég gerði játningu um hér áðan þá hef ég ekki lesið öll þau gögn málsins sem menn virðast hafa farið yfir en hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur fullvissað mig um að hann veit ekki um neina skýrslu eða rannsókn sem bendir til þess að þetta hafi ekki slæm áhrif. Mig langar hins vegar til að spyrja hv. þingmann: Af hverju telur hann að hæstv. heilbrigðisráðherra, sem hefur lagt fram mjög jákvæða og skýra stefnu um vímuvarnir, treysti [[Forseti hringir.]]sér ekki til að koma hingað til umræðunnar og gera uppskátt um það hvort hann telur að frumvarpið sem við erum að ræða [[Forseti hringir.]]sé í samræmi við þessa stefnu?
Hæstv. forseti. Ég held að það sé vegna þess að þarna fara ekki saman orð og efndir. Hann getur ekki varið stuðning sinn við þetta frumvarp, ef hann er fyrir hendi, við eigum eftir að fá það fram, á sama tíma og hann heldur fram þeirri stefnu sem hann setti hér fram um áramótin 2013–2014. Ég er sammála hv. þingmanni að það er grundvallaratriði að virða einstaklingsfrelsið, ég er algerlega sammála því. Mér finnst það vera grundvallaratriði og ég tek undir með þeim félögum hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni og John Stuart Mill sem sagði um miðja 19. öldina að hver maður ætti að vera frjáls svo fremi sem það skaðaði ekki aðra, ég er algerlega sammála því. Við erum hins vegar að tala um frumvarp sem mun sannarlega skaða margt fólk. Út á það ganga allar þessar rannsóknarskýrslur. Hvort fyrirkomulagið sem við búum við nú skerði frelsi einhverra - já, það gerir það. Skerðir fyrirhuguð breyting eða tillagan um breytingu frelsi einhverra? Já. Hverra? Hún skerðir frelsi samfélagsins til að koma á fyrirkomulagi sem er hagstætt fyrir neytendur, sem er í samræmi við lýðheilsusjónarmið og tryggir hagsmuni ríkissjóðs. Það á að leggja bann við slíku fyrirkomulagi þannig að frumvarpið sem við erum með til umræðu skerðir frelsi samfélagsins. Skerðir fyrirkomulagið sem við búum við nú frelsi einhverra? Já, það skerðir frelsi stóru verslunarkeðjanna sem telja sig hafa fjárhagslega hagsmuni af því að fá þessa verslun til sín. Að þessu leyti snýst þetta mál um hagsmuni [[Forseti hringir.]]og það snýst um frelsi samfélagsins annars vegar og frelsi fárra, stórra verslunaraðila hins vegar.