Borist hafa bréf frá 7. þm. Norðvest., Höllu Signýju Kristjánsdóttur, 6. þm. Norðvest., Guðjóni S. Brjánssyni, og 3. þm. Norðvest., Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, sem og frá formanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins fyrir hönd 4. þm. Suðurk., Ásmundar Friðrikssonar, um að þau verði fjarverandi á næstunni í opinberum erindum. Í dag taka því sæti á Alþingi sem varamenn fyrir þau 1. varamaður á lista Framsóknarflokksins í Norðvesturkjördæmi, Stefán Vagn Stefánsson, 1. varamaður á lista Samfylkingarinnar í Norðvesturkjördæmi, Arna Lára Jónsdóttir, 1. varamaður á lista Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í Norðvesturkjördæmi, Bjarni Jónsson, og 2. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, Kristín Traustadóttir, en 1. varamaður á lista í kjördæminu situr þegar á þingi. Þau hafa öll áður tekið sæti á Alþingi og eru boðin velkomin til starfa að nýju.
Með bréfi, dagsettu 18. október 2019, hefur forseti óskað eftir því, samanber 8. tölulið 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslur Ríkisendurskoðunar um endurgreiðslukerfi kvikmynda og Vatnajökulsþjóðgarð.
Á þingfundi 17. október var 232. máli, útgáfu á dómum og skjölum Yfirréttarins á Íslandi í tilefni af aldarafmæli Hæstaréttar, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Málið átti hins vegar að ganga til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar og hefur það þegar verið leiðrétt.
Borist hafa þrjú bréf frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum; á þskj. 157, um kostnaðarþátttöku ríkisins í dreifingu eldsneytis og uppbyggingu hleðslustöðvanets, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur; á þskj. 209, um uppsagnir hjá Íslandspósti, frá Lilju Rafneyju Magnúsdóttur, og á þskj. 201, um starfsmannafjölda Landsvirkjunar og launakjör yfirstjórnar, frá Þorsteini Sæmundssyni. Einnig hefur borist bréf frá samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 154, um undanþágur frá fasteignaskatti, frá Andrési Inga Jónssyni.
Til svara eru: Forsætisráðherra, heilbrigðisráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra, utanríkisráðherra, dómsmálaráðherra og mennta- og menningarmálaráðherra.
Forseti. Starfsmenn á Landspítalanum hafa lýst ástandinu á stofnuninni sem svo að þar ríki neyðarástand. Formaður hjúkrunarráðs spítalans segir að öryggi sjúklinga sé ógnað. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hvernig hyggst ráðherrann bregðast við neyðarástandi á Landspítalanum? Ég spyr í öðru lagi sérstaklega að því hvort hæstv. ráðherra telji ekki orðið ljóst að það sé tímabært að hverfa frá þeirri stefnu að setja stöðugt fleiri verkefni inn á Landspítalann. Fylgt hefur verið samþjöppunarstefnu þar sem ýmis þjónusta er í auknum mæli flutt jafnvel utan af landi eða frá öðrum stofnunum og sett inn á Landspítalann. Er ekki orðið ljóst að þetta gerir spítalanum erfitt fyrir og nánast ómögulegt að sinna hinu sérhæfða hlutverki sínu? Er ekki orðið tímabært að hverfa frá samþjöppunarstefnunni á Landspítalanum og dreifa þjónustunni meira á aðrar stofnanir og víðar um land?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Sú stefna sem er í gildi núna um heilbrigðisþjónustu á Íslandi er heilbrigðisstefna til ársins 2030 sem var samþykkt með 45 atkvæðum á Alþingi. Hún snýr m.a. að því meginatriði, sem er gríðarlega mikilvægt í heilbrigðisþjónustunni og er ekki vanþörf á að skýra betur, hver gerir hvað í heilbrigðisþjónustunni. Hún snýst um að sú þjónusta sem veitt er á Landspítala sé sú sem þar á heima. Segja má að hún sé tvíþætt, annars vegar sú þjónusta sem kallast þriðja stigs þjónusta í heilbrigðisstefnu, er þjónusta háskólasjúkrahússins og endastöðin þegar flóknustu verkefnin rekur á okkar fjörur og svo er spítalinn héraðssjúkrahúsið á Suðvesturlandi. Við höfum fjallað um það á Alþingi en líka hefur verið fjallað um það á vettvangi embættis landlæknis að við erum með tilvik þar sem verið er að veita þjónustu á Landspítala sem ætti sannarlega að veita annars staðar. Þá dettur mér fyrst og fremst tvennt í hug, annars vegar það sem lýtur að þeirri staðreynd að löngum hefur legið á Landspítala nokkur fjöldi aldraðra sem hafa verið með það sem kallað er færni- og heilsumat og ættu að vera á hjúkrunarheimilum. Þetta eru núna að jafnaði 40–50 manns þegar við erum búin að opna fleiri hjúkrunarrými. Við þurfum að gera betur þar. Hin tilvikin eru þau þegar fólk leitar til bráðamóttöku Landspítala þegar heilsugæslan ætti að sinna viðfangsefnunum. Þetta stendur allt saman til bóta með skýrari stefnumótun sem við höfum á okkar borði og með innleiðingu heilbrigðisstefnu ætti að vera enn skýrara að verkefni Landspítala verði unnin þar og að verkefni sem annars staðar eiga heima verði unnin annars staðar.
Forseti. Ég hefði viljað fá skýrari svör um hvernig hæstv. ráðherra ætli að standa að því að færa þjónustu við sjúklinga á fleiri staði en nú er og ég hefði helst viljað heyra að hæstv. ráðherra vildi friðmælast við ýmis samtök og stofnanir sem sinna veigamiklum þáttum heilbrigðisþjónustunnar en eru í mörgum tilvikum fjársveltar og hafa, að því er virðist, liðið fyrir stefnu ríkisstjórnarinnar um aukna samþjöppun og vægast sagt mjög vinstri sinnaða stefnu í heilbrigðismálum. En ég ætla ekki að spyrja um það heldur ítreka fyrri spurningu mína: Hvernig hyggst hæstv. ráðherra bregðast við neyðarástandinu sem nú er ríkjandi? Af fréttum að dæma virðist það ekki þola nokkra einustu bið. Hvað hyggst hæstv. ráðherra gera til að bregðast við þessu ástandi strax?
Virðulegi forseti. Ég veit að hv. þingmanni finnst það dálítið leiðinlegt en það gerðist nú hér í júní að 45 þingmenn greiddu atkvæði með nýrri heilbrigðisstefnu. Það var ekki akkúrat í þeim anda sem hv. þingmaður vill vinna, þ.e. að stuðla svona frekar að sundrung en samstöðu. 45 þingmenn þýðir þingmenn stjórnarflokkanna og þingmenn tveggja annarra stjórnmálaflokka á Alþingi, [[Svaraðu spurningunni.]]sem þýðir að það er víðtækur stuðningur við nýja heilbrigðisstefnu á Alþingi. Þar sem hv. þingmaður spyr sérstaklega hvernig eigi að tryggja að þessir þættir séu unnir þar sem vera ber er það svo að við erum að fjölga hjúkrunarrýmum í stórkostlega mikilvægri uppbyggingu sem stendur yfir og að samstarf milli heilsugæslunnar og bráðamóttöku Landspítalans hefur leitt það af sér að komum á bráðamóttöku Landspítalans hefur fækkað um 10% og [[Gripið fram í.]]það fólk fer núna til heilsugæslunnar.
Herra forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. umhverfisráðherra til hamingju með varaformannsstöðuna. Ég efast ekki um einbeittan vilja hans þegar kemur að aðgerðum í loftslagsmálum en líkt og formaður VG sagði á landsfundi um helgina hafið þið þurft að gera málamiðlanir og semja um framgang mála í þessari ríkisstjórn. Það þarf ekki mikinn speking til að átta sig á því að því lengra sem er á milli fólks í upphafi, þeim mun stærri þurfa málamiðlanirnar að vera. Þetta endurspeglast ekki síst í aðgerðum í loftslagsmálum. Allt of litlu er varið í þennan málaflokk og það er ekki bara ég sem held því fram, það virðist vera skoðun grasrótar flokksins líka. Á landsfundi VG var lögð fram ályktun þar sem tekið var fram að verja þyrfti 2,5% af landsframleiðslu til loftslagsmála eins og milliríkjanefnd Sameinuðu þjóðanna gerir kröfu um. Núverandi framlög eru langt frá þessu enda himinn og haf á milli Sjálfstæðisflokks og VG í þessum efnum. Það skyldi þó ekki einmitt vera ástæðan fyrir því að ályktuninni var breytt áður en hún var samþykkt og öll töluleg markmið tekin út. Svo skemmtilega vill hins vegar til að á sama tíma samþykkti flokksstjórnarfundur Samfylkingarinnar viðamikla loftslagsályktun þar sem nákvæmlega sama markmið var samþykkt, 2,5%. Samfylkingin og Vinstri græn hefðu því ekki þurft að gera neinar málamiðlanir hygðust þau starfa saman í ríkisstjórn. Ég spyr þess vegna einfaldra spurninga, herra forseti. [[Hlátur í þingsal.]]Allir sérfræðingar segja að það þurfi tímasett, mælanleg og fjármögnuð markmið. Því spyr ég í fyrsta lagi: Er ráðherra sammála því? Og í öðru lagi og ekki síður: Telur hæstv. ráðherra að Vinstri græn nái nægilegum árangri í loftslagsmálum í ríkisstjórn með Sjálfstæðisflokknum?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og boðið. Sú tala sem hv. þingmaður nefndi, 2,5% af landsframleiðslu, miðar í skýrslu milliríkjanefndar Sameinuðu þjóðanna við að verið sé að verja því hlutfalli á heimsvísu til breytinga á orkukerfum í öllum heiminum. Það er náttúrlega vitað að hér á Íslandi er búið að ráðast í hluta af þessu, sérstaklega það sem lýtur hitaveituvæðingunni, og síðan líka það sem lýtur að framleiðslu rafmagns. Þannig að ég tel að það sé ekki rétt að miða við þessa 2,5% tölu fyrir Ísland en hins vegar liggur ekki fyrir hver talan ætti þá að vera. Það er flóknara reikningsdæmi en svo að því sé hægt að fleygja fram. Ég vil taka undir það með hv. þingmanni að tímasett og mælanleg markmið eru mjög mikilvæg. Við ákváðum að setja aðgerðaáætlun okkar fram, þ.e. fyrstu útgáfuna af henni, í fyrrahaust og þar eru ekki allar aðgerðir tímasettar eða með mælanlegum markmiðum. Það vissum við vel þegar við settum hana fram. Við töldum skynsamlegra að byrja, koma aðgerðunum til framkvæmda og það höfum við verið að gera, m.a. þeim sem snúa að orkuskiptum í samgöngum og kolefnisbindingu. Það eru gríðarlega mikilvæg skref sem þar hafa verið stigin. En ég tek undir það með hv. þingmanni að við þurfum að gera betur þegar kemur að því að setja mælikvarða, ekki síst á það hverju hver aðgerð eigi að skila. Að því er nú unnið í ráðuneytinu.
Herra forseti. Það veldur mér vonbrigðum að ráðherra hafi á einum sólarhring frá því að hann steig formlega inn í flokksstarf orðið að hinum dæmigerða stjórnmálamanni. Íslendingar eru einfaldlega mestu umhverfissóðar í heiminum. Losun hvers og eins okkar er meiri en almennt er og er meðaltalið t.d. í Evrópulöndunum. Þrátt fyrir hitaveitur heimsins og hitaveitur landsins þurfum við örugglega að verja þessu hlutfalli í aðgerðir. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra um að það er ekkert minnst á neyðarástandið í loftslagsmálum í ályktuninni. Við í Samfylkingunni tökum hins vegar undir með unga fólkinu og hefðum talið að það þyrfti að lýsa því yfir. Einnig samþykktum við að stefna skuli að 55% minni losun fyrir 2030 og að það markmið yrði fest í lög. Getur ráðherra tekið undir það eða finnst honum 40% samdráttur vera nóg?
Hæstv. forseti. Ekki veit ég hvort ég breyttist yfir nótt. Ég var einfaldlega að svara spurningum sem til mín var beint út frá þeim gögnum sem fyrir liggja. Það verður að vera þingmannsins að dæma um það sjálfur. Ég held að við þurfum að setja markið hærra þegar kemur að loftslagsmálum. Ég tek undir það með hv. þingmanni. Núna á næsta ári ber öllum ríkjum heims sem eiga aðild að Parísarsamningnum að setja fram ný markmið undir samningnum. Þar af hafa sum ríki í Evrópusambandinu rætt um að það þyrfti að vera 55% og ég tel að það sé eitthvað sem þurfi í heild sinni að horfa til. Að sjálfsögðu mun Ísland ekki verða eftirbátur Evrópusambandsins þegar kemur að þessu. Sá sem hér stendur er alla vega þeirrar skoðunar að við þurfum að vera hið minnsta á sama stað og það. En við skulum sjá hvað kemur út úr þessu. Það er ekki búið að semja um þetta [[Forseti hringir.]]á vegum Evrópusambandsins en auðvitað eigum við Íslendingar að setja markið hærra og stefna að meiri samdrætti. Ég tek undir það með hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hæstv. umhverfisráðherra innilega til hamingju með kjör til varaformanns hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði. Það er í mörgu sem ég hef verið ósammála þeim ágæta flokki í gegnum tíðina en margt gott hefur líka komið frá honum, ekki síst á sviði umhverfismála. Ég las það sem hæstv. ráðherra setti eiginlega fram sem „manifestó“ sitt fyrir þingið þar sem hann lagði sérstaka áherslu á náttúruna. Ég fagna því en ég er líka pragmatísk og vil gjarnan fá að heyra hvernig hann ætlar að ná því fram að styðja náttúruna enn frekar. Styður hann þingsályktunartillögu okkar í Viðreisn, með hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson sem 1. flutningsmann, um betri gæðastýringu vegna landnotkunar? Styður hann þau okkar sem vilja breyta hvatakerfinu í landbúnaði sem hefur stuðlað að ofbeit og mikilli offramleiðslu með tilheyrandi erfiðleikum fyrir umhverfið? Hyggst hann beita sér fyrir því innan ríkisstjórnar að taka upp búvörusamninginn á þeim forsendum að einblína frekar á styrki til bænda til landnotkunar þannig að það verði til stuðnings bændum, neytendum og ekki síst umhverfinu? Ríkisstjórnin með Vinstri græn í broddi fylkingar hefur réttilega hreykt sér af aðgerðaáætlun í loftslagsmálum. Eftir yfirlýsingar landsfundar Vinstri grænna finnst þeim greinilega ekki nóg að gert, þó að þau hafi verið að stæra sig af þessu í tvö ár, og vilja gera betur en kolefnishlutleysi 2040 - sem ég styð. Þess vegna langar mig til að spyrja hæstv. ráðherra: Hvað hyggst hann gera til þess að breyta þessu? Mun hann beita sér innan ríkisstjórnarinnar með því að taka aftur upp aðgerðaáætlun hennar í loftslagsmálum? Hyggst hann fá ríkisstjórnarflokkana alla til samstarfs [[Forseti hringir.]]í þessum efnum eða mun hann reiða sig á okkur, stjórnarandstöðuflokkana, sem leggja áherslu á umhverfismál?
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir fyrirspurnina. Ég vil minna okkur öll á að í desember í fyrra voru ný landgræðslulög samþykkt á Alþingi. Í þeim er kveðið á um ákveðin tæki til að takast á við það sem hv. þingmaður nefndi er lýtur að beitarmálum. Það er líka stórt verkefni í gangi sem Landgræðslan stýrir í samvinnu við bændur og heitir GróLind og snýst um að greina hversu mikið sé af ósjálfbærri beit í landinu. Samkvæmt nýjum landgræðslulögum er verið að setja skilgreiningu á það hvað sjálfbær landnýting er. Þegar við verðum komin með þau tæki í hendurnar held ég að við eigum mun auðveldara með að takast á við þau vandamál sem vissulega eru sums staðar fyrir hendi þegar kemur að beit. Þetta eru lykilatriði til að vinna að núna í framhaldinu. Eitt af þeim tækjum sem nefnd eru í landgræðslulögum er svokölluð landbótaáætlun sem á að grípa til þegar ekki er um að ræða beit sem samræmist sjálfbærri landnýtingu. Þetta er nokkuð sem er ekki óþekkt í kerfinu eins og það er í dag en er það sem við þurfum að styrkja. Hér er líka spurt hvort gera þurfi betur í loftslagsmálum. Ég held að við séum öll sammála um að við þurfum að gera betur í loftslagsmálum alls staðar í heiminum. Mér finnst mjög sjálfsagt að svara þessari spurningu játandi. Auðvitað þurfum við að gera betur í loftslagsmálum alls staðar í heiminum og það er akkúrat það sem ríkisstjórnin er að vinna að. Hún hefur komið fram með aðgerð eftir aðgerð byggða á aðgerðaáætluninni sem við settum fram í fyrrahaust og við erum að vinna að endurskoðun hennar eins og sakir standa.
Herra forseti. Ég þakka svörin en engu að síður finnst mér skorta á svar við efnisinnihaldi spurningarinnar, hvort hæstv. ráðherra muni beita sér fyrir því að taka upp búvörusamninginn, ekki bara með tilliti til ofbeitar sem slíkrar heldur líka offramleiðslunnar. Hvatakerfi er innbyggt í búvörusamninginn og það hefur slæm áhrif á umhverfið. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að búvörusamningurinn verði tekinn upp á þessum forsendum, að við förum að beina styrkjunum í landnotkunina og styðja bændur á þeim forsendum? Ég ítreka að ég fagna því sérstaklega að við viljum gera betur í loftslagsmálum. Mér finnst það mjög mikilvæg yfirlýsing af hálfu ráðherra í ríkisstjórninni. Ég spyr enn og aftur: Hvernig ætlar hann að fá samstarfsflokkana með sér í þá vegferð að breyta viðmiðununum fyrir 2040 eins og Vinstri græn ályktuðu um um helgina? Hvernig ætlar hæstv. ráðherra að beita sér fyrir því að stefna Vinstri grænna í loftslagsmarkmiðunum, sem við í Viðreisn munum styðja, nái í gegn í þinginu? Hyggst hann taka [[Forseti hringir.]]þetta upp á vegum samstarfsflokkanna?
Herra forseti. Hér er í rauninni spurt með hvaða móti við eigum að ná betri árangri. Ég hef rakið það að unnið er að endurskoðun aðgerðaáætlunar í loftslagsmálum sem fer að sjálfsögðu fyrir ríkisstjórn þegar að þeim tímapunkti kemur. Við Vinstri græn settum okkur um helgina það markmið að ganga lengra en að ná kolefnishlutleysi árið 2040. Það er metnaðarfullt en það er líka afskaplega skynsamlegt að gera þetta, þ.e. að við bindum meira kolefni en sem nemur nettólosun okkar á þeim tímapunkti. Þar þurfum við að grípa til allra mögulegra aðgerða. Það kann vel að vera að það megi gera breytingar á búvörusamningum og ýmsu sem lýtur að landbúnaðinum. Ég get algjörlega tekið undir með hv. þingmanni að slíkt megi skoða. Það er hins vegar nýbúið að ganga frá endurskoðun búvörusamninga við sauðfjárbændur og núna er unnið að því við aðrar búgreinar. Það þarf náttúrlega að skoðast í því heildarsamhengi.
Virðulegur forseti. Ástandið á Landspítalanum er grafalvarlegt. Sýkingavarnir á bráðamóttöku eru ekki tryggðar, viðunandi þjónusta fyrir fólk er ekki tryggð og þar af leiðandi er öryggi sjúklinga ógnað. Meðan þetta ástand er á bráðamóttökunni er sex tíma bið til að komast út af bráðamóttöku ekki rétt lýsing, það er margra daga bið. Á sama tíma eru gerðar enn meiri aðhaldskröfur á Landspítala. Það eru gerðar kröfur um að fresta viðhaldsverkefnum, aðhald í lyfjakostnaði og starfsmannavelta notuð til að fækka fólki. Það vantar fólk, t.d. hjúkrunarfræðinga, og það á að hætta að greiða hjúkrunarfræðingum vaktaálag. Ég spyr hæstv. heilbrigðisráðherra: Er þetta eðlilegt ástand? Er ástandið orðið þannig að það er orðið lífshættulegt að snúa sér í lífshættu á bráðamóttökuna? Hvað á að gera í því ástandi? Á sama tíma þenst ríkisbáknið út, eftirlitsstofnanir fá nóg af peningum, það hafa aldrei verið aðrar eins tekjur en á sama tíma er verið að skera Landspítalann - það er búið að skera hann inn að beini, það er búið að skrapa beinið og nú á að fara að plokka í beinagrindina. Hvernig ætlar ráðherrann að taka á þessu ástandi og sjá til þess að fólk sem sækir spítalann heim sé öruggt? Við vitum að það er ekki öruggt í dag.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Staðreyndin er sú að þegar við horfum á ríkisútgjöldin á Íslandi og umfang heilbrigðisþjónustunnar eru heilbrigðismálin um 25% af útgjöldunum í heild. Það er gríðarlega stór hluti og þar af er Landspítalinn – háskólasjúkrahús með verulegan skerf. Á þessu ári er fjárveiting til Landspítala samkvæmt fjárlögum 65,8 milljarðar og verður á næsta ári rétt um 69 milljarðar samkvæmt frumvarpinu fyrir 2020. Það er hækkun um 4,8% á milli ára. Rétt eins og aðrir forstjórar heilbrigðisstofnana og auðvitað forstjórar allra annarra ríkisstofnana þarf forstjóri Landspítala að glíma við það að halda stofnun sinni innan fjárlaga. Það er nokkuð sem við vitum og er veruleikinn hjá öllum sem um það fjalla. Þegar upp koma áhyggjur af stöðu einstakra deilda eða starfsemi innan spítalans er það hins vegar verkefni embættis landlæknis að fara inn í þau mál og gera úttektir. Síðasta stóra úttektin af þessu tagi var hlutaúttekt embættis landlæknis vegna alvarlegrar stöðu á bráðamóttöku Landspítala frá því í desember 2018. Hún hefur verið endurtekin með eftirfylgniúttekt á síðustu vikum. Þar hafði embætti landlæknis bent á tiltekna þætti til úrbóta og ég vík betur að þeim í mínu síðara svari.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið en við vitum að 70% af þessum kostnaði er launakostnaður hjá ríkinu. Það segir sig sjálft að þó að þið skammtið fé þá vantar milljarð upp á launakostnað. Það á að spara um milljarð og um 2,5 milljarða í heild. Á sama tíma eru samningar lausir hjá hjúkrunarfræðingum. Það er hjúkrunarfræðingaskortur og það er verið að taka launaaukann sem var komið á til að halda í hjúkrunarfræðingana. Ég spyr bara: Hvernig í ósköpunum ætlar ráðherrann að halda í hjúkrunarfræðinga á sama tíma og allt á að skera niður? Það er eiginlega verið að auka álagið. Hefur hún ekki áhyggjur af því að það verði bara ófremdarástand? Það er þegar ófremdarástand núna og ef á að fara að skera svona mikið niður og á sama tíma á ekki að sjá til þess að hægt sé að standa undir launakostnaði, hvernig í ósköpunum ætlast hún þá til þess að spítalinn starfi?
Forseti minnir á að það á að beina máli til forseta en ekki ávarpa einstaka þingmenn eða ráðherra beint.
Virðulegur forseti. Eins og fram hefur komið í fjölmiðlum og forysta Landspítalans hefur raunar reifað á vettvangi fjárlaganefndar og líka við mig í heilbrigðisráðuneytinu, má eiginlega segja að sá rekstrarvandi sem við blasir á Landspítalanum núna sé sprottinn af mismunandi rótum. Ein þeirra róta er sú sem hv. þingmaður nefnir, sú staðreynd að hlutar af launahækkunum á fyrri stigum - ég er að tala um samninga sem voru undirritaðir fyrir alllöngum tíma - voru ekki bættir og eru í raun og veru komnir til fullra framkvæmda á síðasta eða þarsíðasta ári. Mér finnst þetta vera eitthvað sem þarf að skoða og vil minna á að fjárstjórnarvaldið er hjá Alþingi. Ég vil líka segja vegna ummæla hv. þingmanns um hjúkrunarfræðinga og sjúkraliða, reyndar nefndi hv. þingmaður ekki síðarnefndu stéttina, að þetta er auðvitað algjört lykilatriði. Þetta eru lykilstéttir og burðarvirkið í því að stofnunin gangi upp yfir höfuð eru hjúkrunarfræðingar og sjúkraliðar. Ég hef miklar væntingar til þess [[Forseti hringir.]]að það takist að búa sómasamlega um kjör þessara stétta.
Virðulegur forseti. Nú þegar Ísland hefur verið sett á lista FATF yfir ósamvinnuþýð ríki í vörnum gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka vil ég ræða við hæstv. ráðherra um það sem Þórður Snær Júlíusson, ritstjóri Kjarnans, hefur kallað, með leyfi forseta, „ein sú skýrasta opinberu peningaþvættisleið sem nokkurn tímann hefur verið framkvæmd“. Þetta sagði hann í Silfrinu í gær. Þórður Snær er hér að vísa til hinnar svonefndu fjárfestingaleiðar Seðlabanka Íslands sem komið var á fót árið 2012 og gerði ýmsum aðilum kleift að koma með gjaldeyri inn í íslenskt hagkerfi og fá að launum 20% virðisauka á gjaldeyriskaupum umfram almenning. Virðulegur forseti. Stuttu fyrir hrun komu ýmsir aðilar sem höfðu betri aðgang að upplýsingum en hinn almenni borgari a.m.k. hundruð milljarða króna út fyrir landsteinanna og hluta fjárins var komið fyrir á aflandseyjum. Ætla má að hluti þessara peninga hafi átt heima í þrotabúum og hafi ekki verið skattlagður sem skyldi eða skattlagður yfir höfuð. Í leiðara Þórs Snæs þann 17. október sl. er fjárfestingaleiðinni er lýst svona, með leyfi forseta: „Í gegnum þá leið var hægt að ferja peninga sem faldir höfðu verið erlendis til Íslands, leysa út tugprósenta gengishagnað, fá 20 prósent virðisaukningu á féð og kaupa eignir á Íslandi eftirhrunsáranna á brunaútsöluverði. En mikilvægast af öllu var að þá fengu þeir heilbrigðisvottorð frá Seðlabanka um að peningarnir þeirra væru hreinir.“ Hvort sem það var satt eða ekki. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er nema von að við lendum á gráum lista þegar sjálfur Seðlabankinn er galopinn fyrir peningaþvætti? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra hvort henni finnist ekki tilefni til þess að Alþingi skipi rannsóknarnefnd til að fara ofan í kjölinn á fjárfestingaleið Seðlabanka Íslands þar sem bankinn neitar að afhenda fjölmiðlum upplýsingar um hverjir nýttu sér leiðina og sér í lagi þegar bankinn viðurkennir sjálfur að hafa ekki almennilega yfirsýn yfir það hversu stór hluti peninganna sem fór þessa leið hafi komið frá aflandsfélögum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina en hlýt þó að gera ákveðna athugasemd við það orðalag að hér hafi Seðlabanki Íslands beinlínis staðið fyrir peningaþvætti. Til upprifjunar um fjárfestingaleið Seðlabankans, sem var úrræði sem var ætlað að draga peninga til landsins á mjög sérstökum tímum eftir hrun, var fyrirkomulagið þannig að fjármálafyrirtæki höfðu milligöngu um að miðla til Seðlabankans umsóknum fjárfesta um þátttöku í slíkum gjaldeyrisútboðum og þar bar að gæta þess að fyrirhuguð fjárfesting uppfyllti kröfur Seðlabankans. Fjármálaeftirlitinu, eftirlitsstofnun okkar, bar að hafa eftirlit með því að þessi þátttaka væri í lagi, til að mynda með hliðsjón af lögum um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Fjármálaeftirlitinu bar að staðfesta það gagnvart Seðlabankanum. Eftirlitið var því í höndum eftirlitsstofnunar okkar þannig að ekki er hægt að tala um að fjármunir hafi komið inn í landið algjörlega eftirlitslaust. Þetta hefur m.a. komið fram í svörum ráðherra við fyrirspurnum þingmanna, til að mynda í svari við fyrirspurn hv. þm. Björns Levís Gunnarssonar. Gjaldeyrisútboðin höfðu þann tilgang að losa um snjóhengjuna svokölluðu. Þau voru unnin með þessari leið. Það hefur komið fram sömuleiðis, af því að hv. þingmaður talaði um að ekki lægi fyrir hvað hefði komið frá svæðum sem skilgreind eru sem lágskattasvæði, að það voru 2,4% af heildarfjárhæðinni sem nam 120 milljörðum. Hv. þingmaður spyr út í þetta mál og hvort ekki sé rétt að Alþingi taki það upp. Ég myndi leggja það til að annaðhvort efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis eða stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, þar sem hv. þingmaður fer nú með formennsku, fari yfir þá skýrslu sem Seðlabankinn gaf beinlínis út um gjaldeyrisútboð bankans í ágúst sl. og hefur samkvæmt mínum upplýsingum ekki verið tekin til umfjöllunar [[Forseti hringir.]]á Alþingi.
Virðulegur forseti. Ég spyr einmitt vegna skýrslu sem Seðlabankinn gerði sjálfur um sjálfan sig og sína fjárfestingaleið en þar kemur fram að það sé ekki hlutverk Seðlabanka Íslands, með leyfi forseta, „að útdeila réttlæti í samfélaginu, með því að greina á milli æskilegra og óæskilegra fjárfesta, verðugra og óverðugra“. Hann viðurkennir að hann hafi ekki alls kostar haft yfirsýn yfir hvaðan þetta fjármagn kom og að þessi 2,4% tala sé mögulega ekki 100% rétt. Hann viðurkennir líka að leiðin hafi ekki gætt jafnræðis, að hún hafi stuðlað að neikvæðum áhrifum á eignaskiptingu, hafi mögulega opnað á peningaþvætti og gert óæskilegum auðmönnum kleift að flytja til Íslands falda peninga af aflandssvæðum. Þetta segir Seðlabanki Íslands sem rannsakaði sjálfan sig. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er ekki tilefni fyrir Alþingi til að rannsaka þann sem rannsakaði sjálfan sig? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Hér er sérstaklega spurt um peningaþvætti. Fjármálaeftirlitið hafði það hlutverk að hafa eftirlit með því hvort umræddar fjárfestingar stæðust lög um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það var Fjármálaeftirlitsins að hafa eftirlit með því að fjármálafyrirtækin sem voru milliliðir eða mótaðilar í þessum samskiptum við Seðlabankann færu með rétt mál. Mér finnst mikilvægt að halda því til haga að það var ekki hlutverk Seðlabankans á þessum tíma heldur Fjármálaeftirlitsins. Í ljósi þess sem hv. þingmaður segir hér myndi ég eigi að síður telja eðlilegt að Alþingi og viðeigandi nefndir á vegum Alþingis færu yfir skýrslu Seðlabankans og könnuðu hvort Alþingi og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd eða efnahags- og viðskiptanefnd teldu að þar væri spurningum ósvarað. Það teldi ég eðlilegt. Raunar hefði ég talið að um leið og þessi skýrsla kom hefði Alþingi átt að taka hana til skoðunar og umræðu. Ég tel að það sé eðlilegt næsta skref í þessu máli.
Herra forseti. Ég vil leyfa mér að spyrja hæstv. menntamálaráðherra um aðgerðir til að styrkja starf háskóla á landsbyggðinni og tryggja betur fjármögnun þeirra. Óeðlilega lítið af starfsemi íslenskra háskóla hefur fengið að byggjast upp á landsbyggðinni og hefur skortur á fjármögnun þeirra ýtt undir þá öfugþróun. Í þessu sambandi er rétt að inna sérstaklega hæstv. menntamálaráðherra eftir viðhorfi hennar og áformum vegna háskólanna á landsbyggðinni, háskólanna á Akureyri og Bifröst og landbúnaðarháskólanna á Hvanneyri og Hólum, þá ekki síst vegna áframhaldandi sjálfstæðis þeirra. Enn fremur spyr ég um uppbyggingu rannsóknastarfs á þeirra vegum á landsbyggðinni. Vil ég sérstaklega inna hæstv. menntamálaráðherra eftir því hvort hún sé sammála þeim sem hér stendur um að spara megi umtalsverða fjármuni og um leið styrkja starf Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri með því að flytja þangað þá rannsóknastarfsemi hans sem nú fer fram á Keldnaholti.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og fyrir að beina sjónum að jafnræði til náms og uppbyggingu háskólastigsins á öllu landinu. Ég er auðvitað mjög stolt af því og ánægð að geta sagt að við séum að ná OECD-meðaltalinu árið 2020 um fjárframlög á hvern nemanda. Það er eitt af því sem ríkisstjórnin sagði að hún myndi gera í stjórnarsáttmálanum. Það er að ganga eftir. Undir ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur erum við virkilega að styðja við háskólastigið og efla það. Varðandi þá spurningu sem sérstaklega kom fram í máli hv. þingmanns vil ég nefna það að við eigum mjög öflugar háskólastofnanir úti á landi, Háskólann á Hólum, Landbúnaðarháskóla Íslands á Hvanneyri og Háskólann á Akureyri. Við erum að setja á laggirnar þekkingarsetur, við erum með samstarfsnet opinberra háskóla og svo er sérstaklega gerð grein fyrir stefnumörkun okkar í byggðaáætlun. Við höfum verið að styrkja sérstaklega rannsóknastarf í Háskólanum á Hólum og við viljum halda áfram að efla það eins og við mögulega getum. Á árinu fengu til að mynda vísindamenn fiskeldisbrautarinnar á Hólum stóran styrk frá Rannís, svonefndan öndvegisstyrk, sem er auðvitað mikil viðurkenning fyrir öflugt rannsóknastarf. Mig langar í síðara svari mínu að koma inn á fleiri háskóla á landsbyggðinni og hver stefnumörkunin hafi verið þar. En mig langar líka að nefna að það sem ég tel að sé mikilvægast varðandi þróun menntunar á landinu er að það sé sjálfsagt að nemendur velji sér nám úti um allt land. Við eigum að setja inn ákveðna hvata til að það val sé mögulegt. Víðast hvar annars staðar, til að mynda á Norðurlöndunum og í Bandaríkjunum, er í raun og veru fáheyrt að viðkomandi aðili fari líka í nám í þeirri borg þar sem hann er alinn upp. En við þurfum líka svolítið að breyta hugsunarhættinum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. menntamálaráðherra fyrir svörin og fyrir að leggja enn fremur mikla áherslu á að hún standi vörð um sjálfstæði háskóla á landsbyggðinni og eyða allri óvissu um það. Hér var nefnt velheppnað samstarfsnet háskólanna í landinu sem var komið á í ráðherratíð Katrínar Jakobsdóttur í menntamálaráðuneytinu. Það hefur heppnast virkilega vel og mikilvægt að styrkja það starf áfram. Það þarf að styðja enn frekar við uppbyggingu rannsókna á landsbyggðinni sem fara fram þar og er stýrt á landsbyggðinni. Því legg ég mikla áherslu á það við ráðherra að það þurfi og ætti að flytja þá rannsóknastarfsemi Landbúnaðarháskóla Íslands sem nú fer fram í Keldnaholti upp á Hvanneyri og styrkja þannig stöðu skólans og fræðastarfs á staðnum. Ég vil endilega heyra viðhorf ráðherra til þess og hvort hún sé sammála mér í þeim efnum.
Virðulegi forseti. Við viljum að sjálfsögðu standa vörð um sjálfstæði háskólanna, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og úti á landsbyggðinni. Það er mjög mikilvægt. Ég hef líka mikla trú á því að við stefnumótun, hvort sem er á háskólastiginu, framhaldsskólastiginu, leikskólastiginu eða hvar svo sem það er, höfum við öflugt forystufólk og það sé skýrt eignarhald á allri stefnumótun. Ég er sammála hv. þingmanni um mikilvægi sjálfstæðis háskólastigsins hvar sem er á landinu. Varðandi þá þróun sem hefur verið hjá Landbúnaðarháskólanum á Hvanneyri er í undirbúningi, eins og hv. þingmaður þekkir, flutningur á jarðræktartilraunum frá Korpu upp á Hvanneyri. Við erum að ráðast í umfangsmikla endurnýjun á húsnæði skólans að Reykjum þar sem er miðstöð jarðplöntuframleiðslu og ylræktar. Ég myndi segja að sú vinna sem við erum að leggja í núna á öllu háskólastiginu sé virkilega að skila sér, bæði hér á höfuðborgarsvæðinu og á landsbyggðinni. En ég vil líka hvetja okkur til þess að muna að það þarf líka ákveðna hugarfarsbreytingu [[Forseti hringir.]]ef við viljum efla menntun í öllu landinu.
Herra forseti. Það hefur verið nokkurs konar samkvæmisleikur að reyna að geta sér þess til hvernig ríkisstjórnin sjái framtíðarbankakerfið fyrir sér hér á landi og aðkomu ríkisins að þeim rekstri. Lárus Blöndal, formaður stjórnar Bankasýslunnar, sagði í júlí á þessu ári að undirbúningur tillagna þar um tæki tíma og að ekki síst þyrftu stjórnvöld tíma, Bankasýslan færi ekki í umfangsmikla vinnu að tillögu um sölu bankanna nema ríkisstjórnin væri tilbúin að hlíta þeirri tillögu. Hæstv. menntamálaráðherra, varaformaður Framsóknarflokksins, sagði í viðtali á Sprengisandi 8. september að það væri forsenda fyrir sölu á eignarhlut ríkisins í bönkunum að eigendastefna ríkisins yrði uppfærð. Hv. þm. Vinstri grænna, Kolbeinn Óttarsson Proppé, birti grein í Fréttablaðinu 18. september þar sem hann lýsti þeirri skoðun sinni að nýta eigi tækifærið til breytinga þegar ríkið á svo stóran hlut í bankakerfinu og stingur upp á að banki í ríkiseigu verði fjárfestingarbanki loftslagsmála. Þann 26. september sagði hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að hann vonaðist til að á næstu vikum kæmi tillaga frá Bankasýslunni sem leggja mætti fyrir þingið um sölu á hlut ríkisins í bönkunum. Bankasýslan er búin að segja að það muni hún ekki gera nema stjórnvöld séu einhuga um að selja. Eru þau það? Vonandi fáum við skýrari mynd af því að þessari umræðu lokinni. Mér finnst ekki tímabært að undirbúa sölu bankanna á meðan almenn umræða eða stefnumótun stjórnvalda um framtíðarskipulag fjármálakerfisins hefur ekki farið fram. Sporin hræða þegar þeir tveir sömu flokkar eru nú í ríkisstjórn og síðast þegar bankarnir voru seldir með afleiðingum sem ekki þarf að minna landsmenn á hverjar urðu. Það þarf að tryggja almenningi aðgang að nauðsynlegri bankaþjónustu og að ódýrasta greiðslumiðlun sem völ er á standi öllum jafnt til boða. Bankarnir veita nauðsynlega þjónustu sem varðar okkur öll. Þeir stunda greiðslumiðlun, ávaxta sparifé og veita lán til húsnæðiskaupa eða annarra framkvæmda sem tengjast rekstri heimila og fyrirtækja. En eins og málum er nú háttað er samhliða stunduð fjárfestingarstarfsemi, stundum mjög áhættusöm, sem fjármögnuð er með sparifé almennings. Bankar í eigu ríkisins ættu að draga sig út úr þess háttar starfsemi. Það getur skapað rými fyrir samkeppni á þeim sviðum þar sem ekki er verið að nýta sparnað almennings með innstæðutryggingarábyrgð til fjármögnunar á áhættusömum fjárfestingum. Einungis aðskilnaður viðskiptabankastarfsemi sem er fjármögnuð með innlánum og fjárfestingarbankastarfsemi sem ekki er fjármögnuð með innlánum getur komið í veg fyrir að almenningur taki áhættuna af glæfralegum fjárfestingum fjármálafyrirtækja. Hæstv. fjármálaráðherra og fleiri hafa beitt þeim rökum fyrir sölu á hlutum ríkisins í bönkunum að það sé áhættusamt fyrir ríkið að reka banka. Raunin er hins vegar sú að sala á eignarhlut í bönkum verður ekki til að losa ríkið undan áhættu af bönkum sem geyma innstæður viðskiptavina. Ríkið mun hvort sem er koma kerfislega mikilvægum bönkum til bjargar fari þeir á hausinn. Herra forseti. Áhætta og kostnaður af fjárfestingum sem fara í súginn á að vera óskipt hjá þeim sem stunda áhættusöm viðskipti, ekki hjá almenningi. Þess vegna þarf að skilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabönkunum og gera það á meðan ríkið er stærsti eigandi bankakerfisins. Bankarekstur lýtur ekki sömu lögmálum og annar atvinnurekstur. Bankar eru ekki eins og hefðbundin hlutafélög á markaði heldur líkari veitustarfsemi, sjálfsagðri þjónustu við almenning. Kannanir sýna að almenningur er jákvæður gagnvart því að ríkið reki banka. Almenningur ber ekki mikið traust til bankakerfisins í heild en treystir ríkinu til að reka banka. Gallup-könnun sem birt er í hvítbók um bankakerfið sýnir að einungis 14% vilja að einkaaðilar reki bankana. Fleiri kannanir sýna að meiri hluti landsmanna, sem eru viðskiptavinir bankanna og eiga tvo þeirra, vill ekki þann asa sem hæstv. fjármálaráðherra virðist vilja hafa á því ferli að koma hlutum ríkisins í bönkunum í hendur einkaaðila. Spurningunni um hvernig framtíðarbankakerfið eigi að vera svo það þjóni almenningi sem best hefur ekki verið svarað af hálfu stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir áhuga hennar á þessu máli og fyrir að efna til umræðu um íslenskt bankakerfi og sölu á hlutum ríkisins í bönkum. Hv. þingmaður er fyrrverandi ráðherra sem einmitt mælti fyrir frumvarpi fyrir nokkrum árum, árið 2012, þegar hv. þingmanni þótti orðið tímabært að fara að huga að sölu fjármálafyrirtækja í eigu ríkisins. Þá mælti hv. þingmaður fyrir frumvarpi sem varð að lögum og heitir í dag lög um sölumeðferð eignarhluta ríkisins í fjármálafyrirtækjum. Í framsöguræðunni sagði hv. þingmaður á þeim tíma, með leyfi forseta: „Með vísan til þessa eru ekki taldar forsendur til þess að ríkið verði langtímaeigandi eignarhluta í fjármálafyrirtækjum heldur losi um þá með sölu.“ Reyndar var ríkið ekki eigandi nema að 5% hlut í Íslandsbanka á þeim tíma þannig að þarna var frekar verið að horfa á sölu eignarhluta í Arion banka og Landsbanka, en alveg skýr vilji hv. þingmanns birtist fyrir sex árum til að fara að vinna í því að losa um eignarhald ríkisins á bönkum sem varð til vegna hrunsins. Þess vegna skýtur dálítið skökku við þegar sami hv. þingmaður kemur hér upp núna og segir fjármálaráðherra vera í miklum asa. Það eru liðin sex ár frá því að hv. þingmaður mælti sem fjármálaráðherra fyrir frumvarpinu. Ég ætla að fara aðeins yfir stöðu þessa máls. Það er rétt að það er hlutverk stjórnvalda að tryggja umhverfi fyrir heilbrigt og stöðugt fjármálakerfi með tryggri umgjörð, virku regluverki og aðhaldi. Ríkisstjórnin lagði í stjórnarsáttmála mikla áherslu á að vinna við framtíðarumgjörð fjármálakerfisins yrði sett í forgang og að sú vinna myndi byggja á Hvítbók um framtíðarsýn fyrir fjármálakerfið í heild. Sú hvítbók leit dagsins ljós í nóvember í fyrra og þar var að finna fjölmargar tillögur um aðgerðir sem voru til þess fallnar að undirbyggja breytingu á eignarhaldi ríkisins til framtíðar og til þess að styrkja betur umgjörð með markaðnum. Við höfum verið að vinna að þessum tillögum. Ég get nefnt vinnu við að lágmarka skaðleg áhrif innflæðishafta, auk þess sem frumvarp um afnám bankaskatts er nú í þinglegri meðferð, lögð er mikil áhersla á það í hvítbókinni. Það frumvarp mun veita fjármálafyrirtækjum svigrúm til að lækka útlánavexti og hækka innlánsvexti til viðskiptavina. Sú breyting myndi augljóslega bæta afkomu heimila og rekstrarumhverfi fyrirtækja. Þá verður á þessu löggjafarþingi lagt fram lagafrumvarp til að takmarka fjárfestingarbankastarfsemi sem hv. þingmaður kemur hér inn á og við vitum að nefndir hafa verið að störfum við að skoða þau mál sérstaklega og ákveðna tillögu sem frumvarpið byggir á. Drög að því frumvarpi verða birt í samráðsgátt stjórnvalda á næstu vikum en áform um framlagningu málsins hafa þegar verið kynnt. Auk þess verður lagt fram mikilvægt og umfangsmikið lagafrumvarp til að innleiða Evróputilskipun um endurreisn og skilameðferð fjármálafyrirtækja sem eykur verulega úrræði stjórnvalda til að bregðast við ef bankar lenda í áföllum og takmarka tjón samfélagsins af þeim. Með vísan í allt þetta tel ég að við höfum unnið ötullega að þeim málum sem mestu skipta til að undirbúa breytt eignarhald ríkisins. Varðandi eigendastefnuna er unnið að endurskoðun á eigendastefnu ríkisins vegna eignarhluta í fjármálafyrirtækjum. Helstu áherslur sem lagt er upp með við þessa breytingu eru í fyrsta lagi að ríkið verði áfram leiðandi fjárfestir í Landsbankanum til langframa, í öðru lagi verði tryggt að einn kerfislega mikilvægur banki eigi ávallt höfuðstöðvar á Íslandi og í þriðja lagi að stuðlað verði að stöðugleika í fjármálakerfinu og nauðsynlegir innviðir þess tryggðir, þar með talin greiðsluþjónustan, og að í fjórða lagi verði horft til þess að allir landsmenn eigi kost á almennri, vandaðri og traustri fjármálaþjónustu. Íslandsbanki var yfirtekinn með stöðugleikaframlagi árið 2016 og var rætt um þá ráðstöfun með þeim hætti að hér litu menn svo á að um skammtímaeign ríkisins væri að ræða. Það er hins vegar ekki alveg augljóst hvernig á að vinda ofan af eignarhaldinu. Í þessari ríkisstjórn, þeirri sem síðast sat, ríkisstjórninni þar áður og í vinstri stjórninni 2009–2013 hefur verið horft til þess að draga úr eignarhaldi ríkisins. Í ríkisfjármálaáætlunum hefur verið gert ráð fyrir því að það fjárstreymi sem myndi leiða af sölunni myndi skila sér til að lækka vaxtakostnað ríkisins. Það hefur reyndar gengið þannig fram að vaxtakostnaðurinn er horfinn að því umfangi sem við höfðum ætlað að nota sölu fjármálafyrirtækja til að lækka hann en við höldum enn eignarhlutunum. Ég lít þannig á að það séu gríðarlega mikil tækifæri í því að breyta eignarhaldinu en vandinn liggur í því hvernig við getum með aðferðafræðinni best gætt að heildarhagsmunum ríkisins og þeim markmiðum sem við erum hér að ræða. Það er samtal sem við þurfum að eiga betur við Bankasýsluna, hvort við eigum að fara í einhvers konar skráningarferli, útboð eða hvort aðrar mögulegar leiðir séu heppilegri til að ná markmiðum okkar.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu sem ég tel mjög þarfa. Ég undirstrika að hér er á ferðinni mjög stórt og mikilvægt mál. Bankakerfið í landinu er mikilvægur vettvangur fyrir fjármálaviðskipti og það hefur mikla þýðingu fyrir efnahagslífið í heild sinni að vel takist til í þeim efnum. Það er ástæða til að flýta sér hægt þegar uppi eru umræður um ákvarðanir þegar kemur að skipulagi bankakerfisins og þá ekki síst hver ætti að vera eignarhlutur hins opinbera. Þannig stendur á, eins og hér hefur verið rifjað upp, að hann er umtalsverður. Þá er þess að gæta að í því felst að sjálfsögðu mikið tækifæri. Tækifærið felst í því að ríkið getur í krafti síns umtalsverða eignarhlutar haft mikil áhrif á hver verður skipan bankamála í landinu í framtíðinni. Undanfari ákvarðana um þetta er vönduð stefnumótun á grundvelli ítarlegrar umræðu. Hæstv. ráðherra rifjaði upp að hér hefði verið lögð fram ítarleg skýrsla, hin svonefnda hvítbók, og hún er góð svo langt sem hún nær. Meginatriðið er að við verðum að gæta þess að nýta vel það tækifæri sem við höfum til að taka ákvarðanir um skipan þessara mála með farsælum og heillavænlegum hætti til framtíðar í þágu íslenskra hagsmuna, íslenskra heimila og íslenskra atvinnufyrirtækja.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að vekja máls á þessu mikilvæga umræðuefni. Eins og hv. þingmönnum er kunnugt er nokkuð um þetta fjallað í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar, m.a. það að leita leiða til að draga úr eignarhlut ríkisins í bankakerfinu. Eins og komið hefur verið inn á áður er það svo sem ekki sagt í fyrsta sinn. Við þennan samdrátt á eignarhlut, ef við getum kallað það svo, er mikilvægt að horft sé til hagsmuna almennings í því tilliti, horft til þeirra hagsmuna sem við sem stjórnvöld eigum að verja sérstaklega gagnvart almenningi í landinu. Þá kemur að því sem hv. þingmaður nefndi um aðskilnað fjárfestingar- og einkabankaþjónustu sem ég tel mjög mikilvægan. Ég held að það sé eitt af þeim efnum sem eigi sérstaklega að horfa til í þessu tilliti. Við verðum líka að muna að bankastarfsemi er öll að breytast. Miklar breytingar eru að verða í allri bankaþjónustu úti um allan heim og í því eru bæði tækifæri og ógnanir í þessu tilliti og mikilvægt að hafa það í huga. Ég tek að lokum undir þann málflutning sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé hefur m.a. viðrað í blaðagrein, að það geti verið flötur á því að horfa til þess að stofna svokallaðan grænan banka eða loftslagsbanka eins og ég held að hann hafi nefnt hugmyndina. Það gæti verið mjög spennandi kostur. Eins og hv. þingmenn þekkja eru til víða um heim svokallaðir grænir fjárfestingarsjóðir sem eru að mínu viti yfirleitt góð hugmynd og grænn banki gæti sannarlega einnig verið það.
Virðulegi forseti. Með leyfi forseta: „Um helgina var fundað nær linnulaust um stöðu fjármálakerfisins. Ég get fullyrt að allir þeir sem komu að því borði reyndu sitt ýtrasta til að búa svo um hnútana að starfsemi banka og fjármálastofnana gæti haldið áfram í dag og ávinningur af vinnu helgarinnar gerði það að verkum að í gærkvöldi var útlit fyrir það að bankarnir gætu fleytt sér áfram um sinn.“ Þetta sagði Geir H. Haarde, þáverandi forsætisráðherra, í ávarpi til allra landsmanna mánudaginn 6. október árið 2008, fyrir rétt rúmlega 11 árum, stuttu áður en hann bað guð að blessa Ísland. Um fjórum klukkustundum fyrr þann sama dag átti sér stað símtal milli forsætisráðherra og seðlabankastjóra, símtal sem kostaði íslenska skattgreiðendur á endanum 35 milljarða kr. samkvæmt frétt Kjarnans um málið. Í því símtali kom fram að Landsbankinn færi á hausinn þann dag og Glitnir daginn eftir. Svo fór að Fjármálaeftirlitið tók yfir stjórn Landsbankans og Glitnis þann 7. október og Kaupþings aðfaranótt 9. október og lauk þar með um sex ára einkarekstri bankanna á Íslandi. Ef við ætlum að hafa einhvers konar framtíðarsýn þurfum við að byrja á því að læra af fortíðinni. Hvað höfum við lært af hruninu? Nægilega mikið til að koma okkur á peningaþvættislista. Við höfum lært svo mikið að við vitum ekki einu sinni svarið við því þegar spurt er: Hvernig gengur? Það er búið að taka eitt ár og næstum átta mánuði að skila skýrslu um stöðu verkefna á lista yfir það sem rannsóknarskýrslur Alþingis sögðu okkur að þyrfti að laga. Eitt ár og næstum átta mánuði, og ekki tilbúið enn. Ég er ekki trúaður maður en það er viðeigandi að segja við þetta tilefni: Guð forði okkur frá því að Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn selji aftur bankana. Ef ég væri VG myndi ég láta mig hverfa ef það gerist.
Hæstv. forseti. Við erum að ræða um íslenskt bankakerfi og mögulega sölu á hlutum ríkisins. Ég þakka málshefjanda, hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur, og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir innlegg hans í umræðuna. Það verður auðvitað að skoða þróunina á viðskiptaumhverfinu og kannski ekki síst í ljósi þeirra verðmæta sem eru skráð í bókum ríkisins og meta hvað er skynsamlegast að gera til að nýta þau verðmæti á sama tíma og við tryggjum það kerfi sem þjónar almenningi hvað best, eins og hv. málshefjandi vakti máls á. Lengi hefur verið rætt um að aðskilja viðskiptabankastarfsemi frá fjárfestingarbankastarfsemi en vegna þess hversu takmörkuð samkeppnin er höfum við mögulega ekki stigið það skref. Það hlýtur að skipta máli að sama skapi þegar við ræðum aðkomu ríkisins að rekstri banka hvernig þeim málum er fyrir komið. Það má auðvitað svara því að einhverju marki af hverju skynsamlegt er að losa um eignarhlut ríkisins en það er erfiðara að svara því hvernig og hverjum ætti að selja. Það liggur fyrir að hæstv. ríkisstjórn vill draga úr eignarhaldi bankanna eins og boðað er í stjórnarsáttmála og hefur unnið að því markvisst, m.a. með útgáfu hvítbókar þar sem liggja til grundvallar markmið um traust, gagnsæi og stöðugleika, sem eru lykilatriði sem verður að hafa í huga. Þau þurfa ávallt að vera viðmiðin, auk þess sem það er niðurstaða hvítbókarinnar að burt séð frá eignarhaldi eða eignarformi - og það er kannski mikilvægast af öllu - vinni bankakerfið ávallt í samfélagslega þágu. Það er fyrst og fremst hlutverk stjórnvalda eins og unnið er að og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fór [[Forseti hringir.]]ágætlega yfir áðan í ræðu sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að hefja máls á þessu mikilvæga máli. Það er leitun að stefnu ríkisstjórnarinnar í sölu á bönkum og virðast yfirlýsingar stangast í sífellu á eftir því úr hvaða flokki þær koma. Hæstv. fjármálaráðherra hefur ítrekað þá stefnu að dregið skuli úr eignarhaldi ríkisins á fjármálamarkaði og ég held að það sé brýnt verkefni og löngu tímabært. Ægivald ríkisins á fjármálamarkaði er ekki heilbrigt fyrir fjármálamarkaðinn og mér finnst því alltaf grautað saman í þessari umræðu hvernig við stýrum fjármálakerfinu í gegnum laga- og reglusetningu eða með eignarhaldi. Það gefur augaleið að hér, í þessum sal, er lagarammi fjármálamarkaðar mótaður og mjög mikilvægt að halda áfram að þróa hann og draga m.a. lærdóm af hruni en ekki síður af þeim áskorunum sem eru fram undan í fjármálakerfinu, hvernig við opnum á fjármálaþjónustu á milli landa, hvernig við tryggjum almenningi ávinning af þeirri miklu breytingu sem á sér stað með tilkomu fjártækni og mikillar lækkunar á ýmiss konar þóknunargjöldum, vaxtakostnaði og öðru þvílíku. Því miður höfum við þar ekki náð að fylgja þeirri þróun sem hefur átt sér stað erlendis. Það er mikill kostnaður í því fólginn fyrir íslensk heimili og ekki síður íslensk fyrirtæki. Þess vegna vona ég sannarlega að við förum að fá botn í umræðuna um eignarhaldið en við megum heldur ekki missa sjónar á þessu mikilvæga verkefni. Við þurfum að tryggja hagsmuni neytenda og íslenskra fyrirtækja og það verður ekki gert með eignarhaldi ríkisins á bönkum. Það verður gert með því að tryggja að við búum hér við sams konar umgjörð, regluverk og tækifæri [[Forseti hringir.]]og við sjáum í nágrannalöndum okkar að er að þróast.
Virðulegur forseti. Við erum að ræða um bankana og ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir þessa umræðu og fjármálaráðherra fyrir að vera viðstaddur. Ég tek undir með hv. þm. Birni Leví, við verðum að passa okkur. Við eigum að passa okkur, við höfum brennt okkur. Þjóðin krefst þess að við förum varlega í þessu máli. Eiginlega setur að mér kuldahroll strax og bankar eru nefndir. Nýjasta útspil er hjá Landsbanka Íslands sem ætlar að fara að byggja svakalegt „snobb hill“ á dýrasta stað í bænum. Ég hef enga trú á öðru en að kostnaðurinn verði á bilinu 10–15 milljarðar. Á sama tíma er gerð krafa um niðurskurð í heilbrigðiskerfinu. Bráðadeild Landspítalans stendur ekki undir sér. Spítalinn er í algjöru svelti. Hann á að skera niður um milljarða en það virðist eins og bankakerfið - bara af því að hann heitir Landsbankinn en er samt í eigu ríkisins er ekki hægt að hafa neitt aðhald með þessu. Þjóðin gerir kröfu og ég er alveg með á hreinu að við getum ekki farið í umræðu um sölu á bönkunum án þess að þjóðin komi að. Við ættum hreinlega að hafa þjóðfund bara um það, fá þjóðina að málinu. Ef við ætlum að fara í málið án hennar er ég hræddur um að nákvæmlega það sama gerist og gerðist síðast. Við vitum hvernig það fór, við vitum hvernig var selt á sínum tíma. Við vitum að það hét svo að einhver þýskur banki væri að kaupa en hann var aldrei í dæminu. Við vitum um brellurnar sem voru notaðar og við vitum afleiðingarnar. Við vitum líka nákvæmlega á hverjum það bitnaði. Það bitnaði á fólkinu í landinu, fólkinu sem missti íbúðirnar sínar, og stór hópur, þúsundir manna, hefur enn engin svör fengið hvað varðar eignir þess hóps og hverjir hirtu þær.
Herra forseti. Hér hefur ríkisstjórninni orðið tíðrætt um þá áhættu sem ríkinu og þar af leiðandi skattgreiðendum er búin við að eiga hlut í fjármálafyrirtækjum. Ég vil hins vegar snúa þessu við, herra forseti. Lítum á þá áhættu sem almenningur býr við þegar einkaaðilar reka nánast allt bankakerfið. Það tók einkarekið bankakerfi einungis fjögur ár að keyra hér allt í kaf síðast, í heimssögulegt þrot þar sem tapið var nánast helmingurinn af allri Marshall-aðstoð Bandaríkjanna til allra ríkja Evrópu eftir gjöreyðingarstríð. Það er sömuleiðis afar fróðlegt að sjá að hinn einkarekni Arion banki virðist vera í talsvert meiri erfiðleikum en hinir tveir ríkisreknu bankarnir. Arion birti afkomuviðvörun fyrir nákvæmlega viku, herra forseti. Auðvitað munu einkaaðilar gegna hlutverki á fjármálamarkaði, en ættum við ekki að líta á fjármálamarkaðinn eins og við lítum á önnur innviðakerfi sem ríkið kemur að? Að ríkið eigi að eiga einungis einn þriðja af einum þriðja fjármálamarkaðarins eins og þessi ríkisstjórn vill sýnir hvaða hagsmuna hún gætir helst. Herra forseti. Í ljósi þess að einungis rúm tíu ár eru síðan hér varð fullkomið hrun í einkareknu bankakerfi velti ég fyrir mér af hverju liggi svona á að einkavæða bankana á seinni hluta þessa kjörtímabils. Getur verið að það eigi að tryggja ákveðnum aðilum bankana? Herra forseti. Eitt sinn var mér sagt að sá sem á banka á Íslandi muni eiga Ísland. Er ekki komið nóg af samþjöppun eigna á Íslandi, sérstaklega í ljósi þess að 5% ríkustu landsmanna [[Forseti hringir.]]eiga næstum jafn mikið og hin 95%?
Herra forseti. Ég hygg að fáir fjölmiðlamenn búi yfir meiri þekkingu og betri skilningi á fjármálakerfinu en Hörður Ægisson, ritstjóri Markaðarins. Ég les a.m.k. allt sem hann skrifar af mikilli athygli og hygg að það væri ágætt ef aðrir þingmenn gerðu það líka. Ég ætla að fá að vitna með leyfi hæstv. forseta í brot úr skrifum hans í leiðara Fréttablaðsins í desember sl. Þar sagði hann orðrétt: „Núverandi fyrirkomulag - óhagkvæmt bankakerfi sem skilar lélegri arðsemi og er að stórum hluta í eigu ríkisins - felur í sér slæma meðferð á fjármunum skattgreiðenda og undirstrikar mikilvægi þess að einhverjir aðrir taki á sig áhættuna af bankarekstri. Það verður mikil áskorun fyrir bankana að skila betri arðsemi, ekki síst meðan opinberar álögur eru margfalt hærri en hjá öðrum evrópskum bönkum, á sama tíma og þeir leita allra leiða til að laga viðskiptamódel sitt að aukinni samkeppni frá nýjum leikendum í fjármálaþjónustu. Það mun taka tíma, minnst fimm til tíu ár, að koma bönkunum úr höndum ríkisins til fjárfesta sem vilja eiga þá til lengri tíma litið og mikilvægt er að vanda til verka og hámarka endurheimtur ríkissjóðs.“ Svo mörg voru þau orð og ég tek undir hvert og eitt einasta þeirra. Ég hygg að mesta áskorunin sem við stöndum frammi fyrir sé annars vegar að tryggja að til séu einhverjir aðilar sem eru tilbúnir að taka þá áhættu að eiga og reka banka og hins vegar að tryggja að hér séu bankar sem eru burðugir til að veita einstaklingum, heimilum og fyrirtækjum nauðsynlega þjónustu og, nota bene, veikt bankakerfi á Íslandi mun fyrst og síðast koma niður á einstaklingum og litlum og meðalstórum fyrirtækjum vegna þess að stóru fyrirtækin eiga annarra kosta völ en að eiga viðskipti við [[Forseti hringir.]]svona veikburða bankakerfi.
Herra forseti. Það er ýmislegt sem þarf að ræða þegar kemur að bankakerfinu. Eitt er hið háa kostnaðarhlutfall sem lengi vel hefur einkennt bankana hér. Nú hefur starfsmönnum bankakerfisins fækkað mjög. Á vissan hátt hafa bankarnir getað framkallað þá fækkun með því að breyta viðskiptavinum sínum í ólaunaða starfsmenn eins og allir þekkja sem hafa starfað við bankaviðskipti heima hjá sér, í heimabanka. Stór og mikil mál eru órædd. Eitt er spurning um aðskilnað fjárfestingarbanka og viðskiptabanka, mjög mikilvægt atriði. Ég hlýt að nefna að það kemur eilítið spánskt fyrir sjónir að banki sem mestan part er í eigu ríkisins skuli vera með mikil áform um mjög stóra fjárfestingu í stórhýsi niður við höfn sem vafalaust mun reynast mjög dýr framkvæmd. Það er sérkennilegt að horfa upp á það, líka í ljósi þess að sú þróun er fyrirsjáanleg, sem hefur verið í gangi um skeið og ég var að nefna, að bankastarfsemi verður ekki föst í tíma. Hún er að breytast og áfram mun fækka í bankakerfinu. Bygging þessa stórhýsis er mjög sérkennileg og hafi ég skilið hæstv. ráðherra rétt er eins og honum komi hún nánast ekki við. Ég ætla ekki að leggja hæstv. ráðherra orð í munn en auðvitað gæti ráðherra, ef hann vildi, [[Forseti hringir.]]beitt sér í þessu máli.
Herra forseti. Þetta er mikilvæg umræða um íslenska bankakerfið. Almenningur hefur eðlilega áhuga á þessum málum, enda brenndur af hruninu. Þess vegna finnst mér gott að við séum hér í sérstakri umræðu að ræða þetta mál og velta upp ýmsum þáttum sem snúa að bankakerfinu. Hvað varðar framtíðarsýnina tel ég mikilvægt að traust ríki í garð bankakerfisins og að það byggi á því að bankakerfið sé traustsins vert. Ég tel að hluti af því sé að viðhafðar séu háar eiginfjárkröfur og að hér séu eftirlitsstofnanir sem hafi burði til að fylgjast með bankakerfinu. Þetta held ég að skipti líka máli vegna þess að traust til bankakerfisins er lítið og það tengist því að fólk er brennt af bankakerfinu. Ég held hins vegar að ekki megi lesa of mikið úr því sem stendur í stjórnarsáttmálanum um að hér eigi að selja bankana. Það er talað um að draga úr eignarhaldi. Það er talsverður munur á því og að selja allt heila klabbið. Ég tel mikilvægt að það sé aðskilnaður á milli viðskiptabankastarfsemi og fjárfestingarbankastarfsemi og ég tel jafnframt mikilvægt að við ræðum það núna þegar við erum að ræða breytt eignarhald ríkisins á bönkum hvernig það getur verið inn í framtíðina. [[Forseti hringir.]]Þar geti grænn banki eða loftslagsbanki skipt máli þar sem það getur orðið innlegg inn í umræðuna um loftslagsmál og gagnast okkur í þeirri vinnu.
Herra forseti. Margt mistókst við einkavæðingu ríkisbankanna sem farið er vandlega yfir í skýrslu sem rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 skilaði í apríl 2010. Því til viðbótar fengum við sérstaka skýrslu 2016 um rannsókn á erlendri þátttöku í kaupum á 45,8% eignarhlut í Búnaðarbanka Íslands hf., sérstaklega um sýndarþátttöku þýska bankans Hauck & Aufhäuser. Það er mér til efs að við höfum lært nokkuð af þeim skýrslum. Persónur og leikendur sem fyrir hrun stóðu samhliða í viðskipta- og stjórnmálavafstri neita að stíga til hliðar og eru enn við leik og störf í þessu samþætta viðskipta- og stjórnmálastórveldi. Það er ekki grundvöllur fyrir því að selja bankana þegar hæstv. fjármálaráðherra sjálfur stendur svo nærri miklum viðskiptahagsmunum að hæfi hans er ekki hafið yfir allan vafa. Þjóðin hlýtur að eiga að njóta vafans fremur en ráðherrann. Við erum enn með of stórt bankakerfi. Við höfum ekki enn aðskilið fjárfestingar- og viðskiptabankastarfsemi. Það má leiða rök að því að við höfum sjálf staðið fyrir opinberu peningaþvætti í gegnum Seðlabankann og erum nú komin á gráan lista þar að lútandi. Þetta eru ekki ákjósanlegar aðstæður til að hið opinbera ráðist í að selja banka í annað sinn. Fyrsta skiptið mistókst hrapallega með hræðilegum afleiðingum fyrir samfélagið allt, allsherjarhrun. Við eigum langt í land áður en við getum hafist handa við sölu bankanna. Heimavinnan er öll eftir að mínu viti. Mig fýsir að vita hvernig hæstv. fjármálaráðherra hyggst leysa þau mál sem ég fór yfir og koma í veg fyrir að bankasala ríkisins númer tvö fari eins illa og sú fyrri. Sú styrka umgjörð og regluverk sem hann minntist á áðan get ég ekki séð að sé til staðar.
Hæstv. forseti. Hvort, hvernig, hvenær og af hverju ætti að selja hlut ríkisins í einum banka eða öllum - eða ekki? Gagnsæ stjórnsýsla, gagnsæ upplýsingagjöf, opið og gagnsætt söluferli - hvað þýðir þetta gagnsæi? Má gagnsæi víkja fyrir hagsmunum markaðsaðila? Gagnsæi er alltaf háð takmörkunum, hvað þá í viðskiptalífinu. Lykilatriðið hér er aðgengi að upplýsingum. Almenningur þarf að reiða sig á ákvarðanir stjórnmálamanna, en hversu mikil afskipti eiga stjórnmálamenn að hafa af rekstri banka? Við viljum hafa armslengdina þegar hentar en geta gripið starfsemina traustataki þegar okkur líkar ekki hvert skal stefnt, eins og með uppbyggingu höfuðstöðva Landsbanka Íslands sem stendur nú yfir hér í nágrenninu. Umræðan verður líka að snúast um stefnu, hvaða skoðun þeir sem fara með valdið hafa á því hvað eigi að gera. Söguna þekkjum við og er búið að fara yfir hana hér. Vantraust gagnvart einum stjórnmálamanni getur yfirfærst á alla stjórnmálamenn og öll stjórnmálin. Þannig verður vantraust gagnvart stjórnmálum og stjórnmálamönnum kerfislægt. Eflaust telja sumir stjórnmálamenn sig meira traustsins verða til að taka ákvarðanir varðandi sölu og/eða sameiningu bankanna. Á að breyta um rekstrarform eða fyrirkomulag eins og hugmyndir um samfélagsbanka? Er bankastarfsemi á Íslandi of stór? Er óbreytt staða besta lausnin? Þess vegna er sú umræða sem hér fer fram mjög mikilvæg og þörf og sannarlega vakna ótal spurningar. Umfram allt þarf að vanda sig, fara sér hægt og upplýsa, upplýsa og upplýsa.
Virðulegur forseti. Hér eru menn að tala um mögulega sölu á bönkum og það er krafa í þjóðfélaginu að koma á samfélagsbanka. Ég held að við eigum að skoða það algjörlega til hlítar. Við eigum að vera með banka sem eingöngu sinnir samfélagslegum verkefnum. Við eigum að læra af reynslunni. Ég óttast skelfilega þá hugsun að við förum af stað aftur að selja einkaaðilum bankana. Það þarf ekki að horfa langt aftur, fyrir stuttu vorum við að ræða smálánafyrirtækin - og við ráðum ekki við þau. Við ráðum ekki við að stoppa smálánafyrirtækin. Hvernig í ósköpunum ætlum við að ráða við það að selja bankana án þess að búið verði að breyta reglunum, án þess að við séum búin að aðskilja fjárfestingarbanka og viðskiptabanka? Hverjum ætlum við að treysta? Fjármálaeftirlitinu? Fjármálaeftirlitið var til staðar þegar allt hrundi hérna. Fjármálaeftirlitið sýnir að það virkar ekki. Þegar og ef við loksins komumst niður á einhverja lausn um að selja bankana myndi ég segja að það væri skilyrði að við settum þá niðurstöðu í þjóðaratkvæðagreiðslu. Leyfum þjóðinni að ákveða. Er hún tilbúin að ákveða að selja enn eina ferðina bankakerfið á almennum markaði og leyfa einhverjum misvitrum aðilum að gambla með þessa undirstöðugrein okkar í peningamálum? Ef við förum út í þessa sölu ber okkur skylda til að passa upp á það núna að hún verði algjörlega gagnsæ og að þjóðin fái að hafa síðasta orðið.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þátttöku hæstv. ráðherra og hv. þingmanna í þessari umræðu þó að ég átti mig ekki frekar en fyrir umræðna á því hvert stjórnarflokkarnir vilja stefna í þessum málum. Hæstv. fjármálaráðherra vill vinna eftir hugmyndum hvítbókar um framtíð bankakerfisins. Hvítbókin hefur verið harkalega gagnrýnd fyrir að vera mótuð um of af hugmyndafræði og hagfræði sem beið skipbrot í bankahruninu 2008, nýja hugsun vanti í hvítbókina, hún sé skrifuð fyrir þá sem vildu hugsanlega kaupa hluta í bönkunum og nýtist illa stjórnvöldum sem vilja marka stefnu með bankakerfi sem þjónar almenningi með sem allra bestum hætti. Í hvítbókinni er hvatt til þess að bankaskatturinn verði aflagður til þess að gera bankana söluvænni. Þó að það geti verið eðlilegt að fjármálafyrirtækin sjálf vilji greiða minna til samfélagsins er lækkun skatta varla aðalatriði í stefnumótun stjórnvalda um framtíð fjármálakerfisins eins og stundum mætti ætla af umræðunni. Flýtum okkur hægt. Það liggur ekkert á. Einstaklega gott tækifæri er nú til breytinga þegar tveir þriðju hlutar bankakerfisins eru í eigu ríkisins og allt annað umhverfi en fyrir sjö árum. Um leið og við höfum ætíð að leiðarljósi hag almennings við stefnumótun þarf að rýna í þær tækninýjungar sem nú ryðja sér til rúms og sjá fyrir hvert þær leiða okkur. Á slíkum óvissutímum er mikilvægt að ríkið haldi á stórum hlut í bankakerfinu og verji almenning fyrir því að bera kostnaðinn af áhættusækni í fjármálakerfinu.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að það er ekki laust við að manni finnist sem umræðan um þennan málaflokk breytist ekkert, jafnvel þótt lög og reglur, regluverkið allt, hafi tekið stórkostlegum breytingum. Hingað stíga upp þingmenn sem spyrja: Hvað hefur breyst? Það er ágætisspurning vegna þess að það var einmitt undir fyrirsögninni Hvað hefur breyst? sem Samtök fjármálafyrirtækja tóku saman sérstaka mjög umfangsmikla skýrslu á árinu 2016 sem sýnir hvernig regluverkið um fjármálamarkaðinn er gjörbreytt. Við höfum áfram verið að breyta regluverkinu og ég hef hér í dag rakið dæmi um frumvörp sem eru komin fram, lög sem hafa nýlega verið samþykkt og frumvörp sem eru í farvatninu til að fylgja eftir tillögum, m.a. úr hvítbókinni sem ég ætla að mótmæla að hafi verið illa tekið. Henni var frábærlega vel tekið, meira að segja í þinginu var henni mjög vel tekið. Hún er mikilvægt innlegg í umræðu um stöðu fjármálakerfisins, samanburð við önnur lönd og þarfar breytingar til að styrkja enn frekar umgjörðina með fjármálastarfseminni. Hér var efnt til umræðu til að ræða um áform stjórnvalda um eignarhaldið og ég hef gert grein fyrir því hér að málshefjandi er sú sem fyrir mörgum árum mælti fyrir frumvarpi til laga um sölu á eignarhlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum og fylgdi því eftir með þeim orðum að það væri orðið tímabært að fara að huga að sölu eignarhluta ríkisins. Þess vegna finnst mér skjóta dálítið skökku við þegar þeir hinir sömu koma hingað upp þetta mörgum árum síðar og segja: Það ber ekki að flýta sér. Það sem við erum að gera er að vanda okkur. Við vinnum þetta með mjög gagnsæjum hætti. Við vinnum þetta á grundvelli vinnu sem mikill tími og metnaður hefur farið í og þar er ég að vísa í hvítbókina. Ég færi líka þau skilaboð inn í þessa umræðu að það er ekki alveg augljóst hvernig ríkið á að draga úr eignarhlut sínum í fjármálafyrirtækjum. Þar eru til ólíkar leiðir. Við þurfum að leita ráðgjafar hjá Bankasýslunni og [[Forseti hringir.]]síðan eru líka þættir sem við höfum enga stjórn á sem geta ráðið miklu um það hvenær er tímabært og skynsamlegt að stíga skrefið. Þetta þarf allt saman að meta. Það eru fjölmörg matsatriði sem við þurfum að ræða síðar sem taka þarf tillit til í þessari umræðu.
Virðulegur forseti. Ég beini fyrirspurn til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta hjá hinu opinbera. Ég hef spurt hæstv. ráðherra áður út í stöðu þessa máls. Fyrir rúmu ári var þingsályktunartillögu sem lögð var fram af þingmönnum Viðreisnar vísað til ríkisstjórnarinnar til frekari úrvinnslu. Þegar ég spurði hæstv. ráðherra um gang mála á síðasta þingi varð fátt um svör og virtist harla lítið hafa gerst í málinu þótt ár væri þá að verða liðið frá því að ríkisstjórnin tók við því verkefni. Spurningar mínar eru alls fjórar: Hvernig standa viðræður við aðila vinnumarkaðar og fulltrúa sveitarfélaga um leiðir til að tryggja jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta sem vinna hjá hinu opinbera? Til hversu margra funda hefur verið boðað með þessum aðilum til að ræða þau mál sérstaklega? Hvaða ákvarðanir hafa verið teknar um næstu skref? Hver er niðurstaða greiningar, hafi slík greining farið fram, á launakjörum ólíkra starfsstétta, m.a. til að draga fram kynbundinn launamun hjá hinu opinbera sem samþykkt var að ráðast í á grundvelli fyrrnefndrar þingsályktunar sem var samþykkt á Alþingi 11. júní 2018? Nú eru í gangi kjaraviðræður við heildarsamtök starfsmanna hjá hinu opinbera og nýafstaðin er mjög stór kjarasamningalota á hinum almenna vinnumarkaði. Það voru vonbrigði að horfa til þess þegar kjarasamningar voru undirritaðir á almenna vinnumarkaðnum hversu lítill gaumur var gefinn að þessu mikilvæga máli. Þótt okkur vanti betri greiningu á þessu þekkjum við auðvitað þá staðreynd að fjölmargar opinberar stéttir, áberandi kvennastéttir eins og umönnunarstéttir og kennarar, njóta ekki menntunar sinnar í launum til jafns við það sem gengur og gerist víða hjá karllægari stéttum, t.d. þegar horft er til verkfræðinga, lögfræðinga eða annarra slíkra stétta. Á það hefur verið bent árum saman að þarna sé að finna mjög mikilvægt atriði er varðar lakari kjör kvenna almennt sem birtist m.a. í því að konur njóta í lok starfsævi umtalsvert lakari lífeyrisréttinda en karlar, m.a. af kerfisbundið lægri launum í gegnum starfsævi sína. Ég bind vonir við að ríkisstjórnin hafi metnað til að taka á þessu máli, en óska eftir upplýsingum frá hæstv. ráðherra um hvað er þá verið að gera og hvernig verið er að nýta núverandi kjarasamningalotu til að gera slíkt.
Virðulegi forseti. Eins og fram kemur í þingsályktunartillögunni sem vísað er til er markmið hennar m.a. að vinna að jafnræði við launasetningu ólíkra starfsstétta sem vinna hjá hinu opinbera og einnig að greina launakjör ólíkra starfsstétta. Þannig var í svari mínu við sambærilegri fyrirspurn síðasta vor sagt að á vettvangi kjaramálaráðs, sem er formlegur samráðsvettvangur ríkis og sveitarfélaga, þar á meðal Reykjavíkurborgar, hafi verið samþykkt sameiginleg kjarastefna þessara aðila. Markmið kjarastefnunnar er m.a. að tryggja jafnræði í launasetningu opinberra starfsmanna, líkt og þingsályktunin kveður á um, og einnig að auka gagnsæi um laun og önnur kjör og tryggja samkeppnishæfni hins opinbera á vinnumarkaði. Í kjarastefnunni kemur einnig fram að opinberir vinnuveitendur vinni saman að bættri launatölfræði og samræmdri nýtingu upplýsinga um laun og launaþróun. Kjarastefnan er ekki bara orð á blaði. Samstarf opinberra vinnuveitenda er mikið, bæði formlega og óformlega, og samstarfið er í samræmi við markmið stefnunnar. Þá koma þessi atriði jafnframt til umfjöllunar þegar kjarasamningar eru gerðir. Þannig kemur málefnið til reglubundinnar umfjöllunar meðal þátttakenda á opinbera vinnumarkaðnum. Fram til þessa hafa þó ekki verið haldnir formlegir fundir sérstaklega um þetta málefni sem slíkt með aðilum vinnumarkaðarins. Í þingsályktuninni og einnig í ræðu sem hv. þingmaður og fyrirspyrjandi hélt þegar tillagan var lögð fram er lagt til að ráðist verði í greiningu á launakjörum fjölmennra kvennastétta, svo sem kennara og heilbrigðisstarfsfólks, í samanburði við aðrar stéttir með sambærilega menntun og ábyrgð sem starfa hjá hinu opinbera. Þetta er sama greiningarvinna og fram fer í starfshópi sem var settur á laggirnar í samræmi við samkomulag undirritað 19. september 2016 um breytingar á lífeyriskerfi opinberra starfsmanna. Starfshópurinn er skipaður fulltrúum vinnuveitenda ríkisins, sveitarfélaga og Reykjavíkurborgar ásamt þremur fulltrúum bandalaga opinberra starfsmanna. Markmið þessarar vinnu er að meta og jafna launamun á milli hins opinbera og almenna markaðarins. Greiningarvinnan er nauðsynleg til að komast að hlutlægri niðurstöðu í þeim efnum en hún nýtist einnig til að leggja mat á launadreifingu og launamun hinna ýmsu starfsstétta hjá hinu opinbera. Þannig uppfyllir hún skilyrði þingsályktunartillögunnar og nýtist í þeim efnum. Niðurstaða greiningarvinnunnar liggur ekki fyrir en þegar þar að kemur verður hún einnig mikilvægt framlag til að ná markmiðum þessarar þingsályktunartillögu. Starfshópurinn hefur hist reglulega og vinnunni miðar ágætlega áfram. Ég leyfi mér sömuleiðis í þessu sambandi að benda á að í maí sl. skrifuðu stjórnvöld og aðilar vinnumarkaðarins undir samkomulag um hlutverk og umgjörð nýrrar kjaratölfræðinefndar. Nefndin er samstarf heildarsamtaka á vinnumarkaði ríkis og sveitarfélaga um gerð og hagnýtingu tölfræðigagna um laun og efnahag til undirbúnings og eftirfylgni með kjarasamningum. Nefndinni er ætlað að stuðla að því að aðilar samkomulagsins hafi sameiginlegan skilning á eðli, eiginleikum og þróun þeirra hagtalna sem mestu varða við gerð kjarasamninga. Unnið er að stofnun nefndarinnar og gangi störf hennar samkvæmt væntingum má ætla að áður en langt um líður verði tölfræðiupplýsingar um laun betri og gæði greiningarvinnu þar með einnig. Mig langar undir lokin að nefna örstutt, og endurtaka þannig orð mín frá því í vor, að við erum hérna að ræða um viðfangsefni sem er dálítið margslungið. Það er ekki alveg einfalt, það eru ekki til nein einföld svör. Það verður ekki leyst með einni aðferð, einu átaki í skyndi, en þeim mun mikilvægara er að málið sé rætt og að við séum stanslaust að. Eins og ég hef rakið er á mörgum sviðum í samtali við vinnumarkaðinn verið að taka þessi mál til skoðunar og við erum að færast í rétta átt, að því er ég tel. Hins vegar segir reynslan, og ég held að hv. þingmaður þekki það mjög vel sjálfur úr sínu fyrra starfi, að samanburður t.d. milli einkageirans og opinbera geirans getur verið gríðarlega snúinn og jafnvel þó að menn séu með tölur fyrir framan sig eiga þær sér alltaf einhverjar skýringar og einhvern bakgrunn og erfitt getur verið að festa fingur á nákvæmlega öllum réttindum alls staðar [[Forseti hringir.]]sem eigi að taka með í slíkan samanburð. Ég þakka fyrir umræðuna. Þetta er mikilvægt málefni og ég vonast til að á þessu kjörtímabili náum við verulegum áföngum í að gera betur á þessu sviði.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið þó að ég verði að lýsa vonbrigðum með það, því að lítið hefur þá breyst í þessum málum frá því að ég spurði síðast út í þau. Mjög miður er að horfa upp á það að hér er vísað í greiningarvinnu sem hófst fyrir þremur árum og er enn ekki lokið. Við erum í kjarasamningalotu á vettvangi hins opinbera þessa dagana og þessar vikurnar. Þingsályktunartillaga þessi var lögð fram haustið 2017, einmitt til þess að hún gæti nýst inn í komandi kjarasamningalotu sem nú er að ljúka. Rétt er að minna á það að hér hafa verið gerðir kjarasamningar til langs tíma á almennum vinnumarkaði. Væntanlega verða gerðir kjarasamningar á hinum opinbera vinnumarkaði til svipaðrar lengdar, sem segir okkur að ekkert muni í raun og veru gerast í þessum málum, alla vega ekki á vettvangi kjarasamninga, næstu þrjú árin. Það þykir mér ansi mikið meðvitundarleysi hjá ríkisstjórn sem telur sig hafa og segist vera með mikinn metnað í jafnréttismálum. Ég átta mig alveg á að þetta er margslungið mál og alls ekki auðvelt að ná utan um það. Þess vegna var lögð mikil áhersla á það í þingsályktuninni á sínum tíma að lagst yrði í þessa greiningarvinnu til að við fengjum skýrari mynd af því við hvað er að glíma. Þótt okkur beri almennt saman um að þessi launamunur sé fyrir hendi vitum við ekki nákvæmlega í hverju hann felst eða hvort aðrar skýringar kunni að vera á honum. Þess vegna eru mikil vonbrigði að ekkert hafi gerst varðandi greininguna sjálfa. Við bíðum enn niðurstöðu þar og auðvitað er að sama skapi augljóst og skýrt metnaðarleysi af hálfu ríkisstjórnarinnar í þessum efnum að þessi þingsályktun hefur greinilega ekki verið höfð að neinu leiðarljósi inn í yfirstandandi kjaraviðræður og verður ekki túlkað öðruvísi en að ríkisstjórnin hafi engan áhuga á því að ráðast að ríkjandi launamun. Þetta virðist vera nákvæmlega sama svar og ég fékk á síðasta þingi: Það er ekkert verið að gera.
Virðulegi forseti. Ég tel að ég hafi rakið í nokkuð löngu máli það starf sem er unnið á þessu sviði og um þetta málefni og vísa m.a. til kjaratölfræðinefndar. Hins vegar er líka einn mælikvarði á það hvernig stjórnvöldum tekst með framgangi sínum að vinna að trausti við þessa vinnu alla, að við höfum nýlega séð gerða kjarasamninga á almenna markaðnum til langs tíma og yfir stendur lota við opinbera geirann sem ég hef ágætisvæntingar til að geti fengið farsæla niðurstöðu. Á endanum er einn mikilvægasti mælikvarðinn á það hvernig stjórnvöld hverju sinni hafa fundið samstarfsfleti um mikilvæg mál fyrir vinnumarkaðinn, nefnilega það hvernig gengur að skapa frið á vinnumarkaði. Ég ætla ekki að lengja umræðuna frekar. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að taka upp mikilvægt mál vegna þess að jafnræði við launasetningu er mikilvægt mál og mál sem í gegnum áratugina hefur kannski ekki fengið eðlilega athygli. Leiðir að því markmiði geta verið margar og verið í vinnu samhliða. Margt hefur líka áunnist varðandi kynbundinn launamun hjá hinu opinbera á undanförnum árum sem er ágætt að hafa í huga.
Herra forseti. Ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur hefur unnið brautryðjendastarf við langtímastefnumótun, þ.e. stefnumótun sem lýtur sífelldri endurskoðun í hinum og þessum málaflokkum. Ég nefni loftslagsstefnu, nýsköpunarstefnu, heilbrigðisstefnu, orkustefnu, flugstefnu og fleira mætti nefna en það er líka til önnur tegund af stefnu. Við kölluðum hana gjarnan eigendastefnu - fyrir ríkisfyrirtæki. Það er stefnt að gerð eigendastefnu fyrir t.d. Isavia og Landsvirkjun í ríkisstjórnarsáttmálanum. Eigendastefna Isavia snertir margt í afkomu ríkisins og okkar þar með og einnig í stjórnmálum. Ég nefni t.d. flugmálin, bæði innanlands- og millilandaflug, sjálfbærni ferðaþjónustunnar, rekstur flugvalla og þolmörk ferðaþjónustu. Einhvers staðar liggja þau þolmörk, hvað snertir hversu miklu við getum tekið á móti af bæði flugi og ferðamönnum innan lands. Þetta snertir líka samgöngustefnu og samgönguáætlanir og að sjálfsögðu loftslagsmálin í allri sinni vídd. Eigendastefna Landsvirkjunar snertir margt á sama hátt. Dæmi: Umgengni um orkuauðlindir okkar, viðmið í orkunýtingu og náttúruvernd og þar með jafnvægi á milli þessara þátta. Hún snertir orkustefnu í ljósi loftslagsmála, það er jú verið að vinna hana núna, hún er ekki að fullu komin fram, og sjálfbærnihugtakið sem heyrist æ oftar í þessum sal. Svo eru það auðvitað skipulagsmál og sveitarstjórnarstigið í báðum þessum tilvikum. Það er nokkuð liðið á kjörtímabilið og mikil vinna fram undan. Ég hef spurt hæstv. ráðherra að þessu einu sinni áður í almennum umræðum. Þá var þetta á því stigi að vera rétt í undirbúningi. En nú langar mig að endurtaka þær spurningar í öðru formi og spyrja hver staðan sé við mörkun eigendastefnu þessara tveggja ríkisfyrirtækja, Isavia og Landsvirkjunar. Með öðrum orðum: Hversu langt erum við komin og hvernig er unnið að þessari stefnu? Þá á ég helst við á hverju verið sé að taka. Og að lokum: Hvenær má búast við að Alþingi fái eigendastefnu fyrirtækjanna í hendur til umræðu? Þetta eru sem sagt þrjár spurningar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir tækifærið til að ræða þessi mál í þinginu. Ég vil byrja á því að minnast á almenna eigendastefnu ríkisins fyrir hlutafélög og sameignarfélög frá 2012 og eins eigendastefnu ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki. Almenna stefnan nær til félaga í C-hluta ríkissjóðs og einnig er horft til þess að félög í B-hluta taki mið af henni eftir því sem við getur átt. Eigendastefna ríkisins fyrir fjármálafyrirtæki var endurskoðuð árið 2017 og hún nær til þeirra fjármálafyrirtækja sem Bankasýsla ríkisins hefur umsjón með. Þannig er í gildi eigendastefna fyrir bæði Landsvirkjun og Isavia eins og önnur félög í meirihlutaeigu ríkisins. Unnið er að endurskoðun á almennu eigendastefnunni í ráðuneytinu. Með því að segja að það sé í gildi eigendastefna er ég að vísa í þessa almennu eigendastefnu. Þar er gerð grein fyrir almennum meginreglum og markmiðum ríkisins með eignarhaldi og rekstri félaga ásamt árangursviðmiðum, viðmiðum um stjórnarhætti og upplýsingamiðlun. Samhliða er unnið að sérstökum reglum um val á stjórnarmönnum í stjórnir félaga í eigu ríkisins og er gert ráð fyrir að þær verði hluti af almennu eigendastefnunni. Auk fyrrgreindrar vinnu hefur verið unnið að gerð viðauka við almennu eigendastefnuna þar sem sett verða fram sérstök viðmið og markmið fyrir einstaka geira eða fyrirtæki, eftir þörfum. Lögð er áhersla á að slíkir viðaukar verði stuttir og hnitmiðaðir og feli ekki í sér endurtekningu á þeim viðmiðum sem sett eru fram í almennu eigendastefnu ríkisins. Spurt er hversu langt við erum komin í vinnslu slíkra viðauka fyrir Landsvirkjun og Isavia sérstaklega. Ég get bara greint frá því að þessi vinna stendur yfir. Hún hefur gengið ágætlega. Ég hefði viljað sjá meiri framgang í henni engu að síður en við höfum reglulega setið saman í ráðherranefnd og rætt um þau atriði sem við í stjórnarflokkunum teljum að sé mikilvægt að rætt sé um í slíkum viðaukum. Það hefur hjálpað til við að þoka vinnunni áfram. Það er unnið að gerð flugstefnu í samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu og hefur verið talið eðlilegt að viðaukinn um Isavia taki mið af flugstefnunni. Stefnt er að því að drög að viðauka um Isavia verði birt til umsagnar á næstu vikum í samræmi við þetta. Í stjórnarsáttmála er lagt til að eigendastefna fyrir Landsvirkjun taki mið af orkustefnu sem nú er unnið að á vegum atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins. Unnin hafa verið drög að viðauka við eigendastefnu fyrir orkufyrirtæki og er stefnt að því að þau verði birt til umsagnar eftir að orkustefnan hefur verið samþykkt. Aðeins um það hvernig við höfum unnið að þessum verkefnum. Það hefur verið leitað óformlega eftir sjónarmiðum ýmissa aðila varðandi efnisatriði þessara viðauka. Skoðaðar hafa verið eigendastefnur eða viðmið fyrir sambærileg félög í nágrannalöndum eftir því sem það getur átt við og við höfum sömuleiðis horft til leiðbeininga alþjóðastofnana um stjórnarhætti. Þá hefur verið litið til stefnu stjórnvalda á þeim sviðum sem tengjast starfsemi einstakra félaga eða geira. Einnig er horft til almennra stefnumiða stjórnvalda eftir því sem við á, svo sem á sviði sjálfbærni og loftslagsmála. Að loknu samráði innan Stjórnarráðsins og við viðkomandi félög verða drög að ofangreindum viðaukum kynnt í ráðherranefnd og í ríkisstjórn. Eftir það verða lokadrög sett á samráðsvettvang stjórnvalda þar sem hagaðilar og almenningur getað komið með athugasemdir. Loks verður farið yfir fengnar athugasemdir og stefnan aðlöguð eftir þörfum og kynnt fyrir ráðherra, viðeigandi ráðherranefnd og ríkisstjórn áður en hún er birt formlega. Ég myndi segja að það sé eðlilegt að í beinu framhaldi af þessu væri efnið kynnt þingmönnum í viðeigandi þingnefndum. Ég get alveg séð fyrir mér að slíkt samtal geti sömuleiðis farið fram á samráðstímanum, þ.e. eftir að gögnin hafa verið birt í samráðsgáttinni, ef eftir því væri óskað af viðkomandi þingnefndum.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Hún er mjög víðfeðm og ég hef eina mínútu. Ég hef áhuga á að vita hvort ráðherra hyggst beita sér fyrir því að í eigendastefnu þessara fyrirtækja og fleiri ohf.-fyrirtækja, svo sem eins og RÚV ohf. og Landsbankans, verði greidd gata þeirra kjörnu fulltrúa sem vilja fá upplýsingar um starfsemi þessara fyrirtækja. Þau eru í eigu þjóðarinnar og þjóðin og fulltrúar hennar eiga fullan rétt á því að fá upplýsingar um rekstur, rekstrarfyrirkomulag o.s.frv. Ég minni á nýsvaraða fyrirspurn sem sá sem hér stendur lagði fram fyrir ráðherra þar sem spurt var um kostnað Landsvirkjunar við undirbúning að lagningu sæstrengs undanfarin tíu ár. Fékk engin svör. Það eru sex atriði í upplýsingalögum sem tilgreind eru sem ástæður fyrir því að svara ekki; öryggi þjóðarinnar og ég veit ekki hvað og hvað. Þetta er algerlega óþolandi og taka þarf á þessu. Því spyr ég ráðherra: Er ætlunin að í eigendastefnu verði upplýsingaskylda?
Virðulegi forseti. Hér ræðum við um eigendastefnu sem mér skilst að verði sett fram bæði fyrir Isavia og Landsvirkjun sem viðbót við almenna eigendastefnu með viðmiðum og markmiðum. Ég velti fyrir mér hvort ekki sé mjög mikilvægt að samþætta eigendastefnu Isavia við samgönguáætlun, flugstefnu, stefnu í ferðamálum og loftslagsmálum og skilgreina vel þau markmið sem Isavia væri ætlað að ná til þess að styðja við framgang stefnu ríkisins í viðkomandi málaflokkum. Þá koma upp markmið eins og um dreifingu ferðamanna, öryggi í samgöngum með nauðsynlegri varaflugvallarþjónustu í millilandafluginu og eins hlutverk Keflavíkurflugvallar sem varaflugvallar fyrir innanlandsflugið með uppbyggingu aðstöðu þar sem [[Forseti hringir.]]væri þjónusta fyrir innanlandsfarþega þegar sú staða kæmi upp.
Forseti. Það var mjög áhugaverður fundur haldinn um flugmál á Akureyri í síðustu viku. Þar var meðal ræðumanna forstjóri Isavia, Sveinbjörn Indriðason. Þar vöktu ummæli hans um Akureyrarflugvöll og hlutverk Isavia nokkra athygli. Hann sagði í hnotskurn að þótt minni alþjóðaflugvellirnir yrðu settir undir sama hatt og Keflavíkurflugvöllur myndi það ekki verða til þess að Isavia setti peninga í uppbyggingu á þeim þar sem fjárfestingin myndi ekki skila arði inn í fyrirtækið. Fjárfestingin yrði því alltaf fókuseruð á Keflavík þar sem væri von á arðsemi. Hann tók þó fram, og rétt að geta þess, að þetta væri svo nema skýr krafa kæmi frá stjórnvöldum um að setja skyldi ákveðna fjármuni til minni flugvalla eða framkvæma ákveðnar aðgerðir þar. Hann vildi samt sem áður meina að það ætti ekki heima í rekstri hlutafélags. Mig langar að nýta þetta góða tækifæri, og þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir það, og spyrja: Er hæstv. fjármálaráðherra sammála þessari skoðun forstjóra Isavia?
Herra forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. efnahags- og fjármálaráðherra fyrir svörin. Ég lít á það sem mitt hlutverk að koma þessum umræðum af stað og ætla ekki að ræða einstök stefnuatriði í flugmálum eða spyrja fleiri spurninga. Mér fannst hins vegar mjög skýrandi hvernig eigendastefnan byggir annars vegar á almennum grunni og síðan á þeim viðaukum sem hæstv. ráðherrann nefndi. Þetta er nýtt fyrir mér og kannski fyrir flestum hv. þingmönnum, held ég. Það er fyllilega eðlilegt að þegar stefnudrögin verða komin í samráðsgáttina fari þingnefnd yfir þau og að sjálfsögðu Alþingi líka. Það verður mjög forvitnilegt að sjá hvað er inni og hvað er ekki inni í því sem maður kallar eigendastefnu ríkisfyrirtækis. Ég geri mér ekki grein fyrir því og vænti mikils þegar þessi drög og plögg loksins koma fram. Ég veit að þetta hefur verið nokkuð langur meðgöngutími en það skal jú taka góðan tíma þegar á að vanda til hlutanna. Ég endurtek þakkir til bæði þingmanna og hæstv. ráðherra fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Það hafa komið fram nokkrar ágætar spurningar og ábendingar í umræðunni eins og t.d. varðandi upplýsingaskyldu félaga í eigu hins opinbera. Ég held að við getum verið sammála um að það skipti miklu að það sé fullt gagnsæi og að rekstrarformið geti ekki ráðið úrslitum um aðgang að nauðsynlegum upplýsingum til að undirbyggja málefnalega umræðu og veita aðhald með opinberum rekstri sem fer fram í hlutafélagaforminu. Hins vegar getur þurft að taka tillit til viðskiptahagsmuna í einhverjum tilvikum og ég á dálítið erfitt með að sjá að það eigi erindi sérstaklega inn í eigendastefnu ákveðinna fyrirtækja að þau eigi að sýna gagnsæi í sínum störfum og sinna upplýsingaskyldu. Það finnst mér að eigi að vera í almennum lögum og vera byggt á slíku. Við þurfum líka að ræða hvernig við ætlum að samræma svona viðauka við eigendastefnu að hinum ýmsu stefnum, eins og ég rakti aðeins í mínu máli. Ég held að við getum ekki saumað þetta allt saman og verið með of mikið af endurtekningum. Ég lét þess getið að þetta væri hugsað sem stutt og hnitmiðað viðbótarskjal sem lýsti ákveðnum megináherslum en að sjálfsögðu þyrfti að taka tillit til stefnu sem tengdist viðkomandi rekstrarsviði. Síðan er beint til mín spurningu varðandi alþjóðaflugvellina í landinu sem við höfum áhuga á að byggja upp. Ég myndi almennt vilja vara við því að við festumst í umræðu um formið á þeim í því efni, þ.e. hvort þeirri byrði sem fylgir rekstri og uppbyggingu einstakra flugvalla í landinu sem varaflugvalla eða alþjóðaflugvalla eigi að velta inn í samkeppnisrekstrarfyrirtæki [[Forseti hringir.]]eins og Isavia er eða hvort við eigum að fjármagna hana með fjárheimildum frá Alþingi. Ég held að það sé langmikilvægast að við komumst fyrst að niðurstöðu um það hvar við viljum byggja upp, hvað það kostar, hversu umfangsmikla starfsemi við viljum reka. Við eigum ekki að líta undan þegar kemur að því að horfast í augu [[Forseti hringir.]]við kostnaðinn af þeim markmiðum og reyna að sópa honum inn í hlutafélag og vonast til að hann bara gleymist þar eða týnist. [[Forseti hringir.]]Það er ekkert unnið með því.
Herra forseti. Yfirlýst markmið hæstv. heilbrigðisráðherra með þátttöku í samnorrænum lyfjaútboðum er annars vegar að lækka lyfjaverð til ríkisins og hins vegar að auka afhendingaröryggi lyfja hér á landi. Fyrsta spurningin sem ég hef hug á að fá svör hæstv. ráðherra við hér varðar útgjöld hins opinbera til lyfjakaupa undanfarin ár og það í hlutfalli við heilbrigðisútgjöld almennt. Samkvæmt fyrirliggjandi fjárlagafrumvarpi er gert ráð fyrir að útgjöld til lyfja á næsta ári verði rúmlega 8% af heilbrigðisútgjöldum hins opinbera. Ég hef hug á að fá að vita hjá hæstv. ráðherra hvort það hlutfall fari vaxandi eða minnkandi með árunum og hvert það er annars staðar á Norðurlöndum. Síðastliðið vor bárust fréttir af því að Ísland væri farið að taka þátt í samnorrænum lyfjaútboðum. Þar hefði hæstv. heilbrigðisráðherra skrifað fyrir hönd Íslands undir viðauka um slíkt samkomulag Dana og Norðmanna um sameiginlegt lyfjaútboð. Því spyr ég í öðru lagi hvort Ísland sé nú orðið fullgildur þátttakandi í samnorrænum lyfjaútboðum sem hafa verið boðuð og eru að einhverju leyti komin til framkvæmda. Ég hef sérstakan áhuga á að vita hjá hæstv. ráðherra hvernig leyst hefur verið úr vandamálum eða áskorunum sem tengjast legu Íslands og smæð lyfjamarkaðarins hvað varðar kostnað við aðföng, dreifingu og skráningu. En eðli málsins samkvæmt felast þessi samnorrænu útboð í því að lyfið kostar X-upphæð fyrir afhendingu inn á gólf sjúkrahúsa og er töluverður munur á hvort þau eru í Ósló, Kaupmannahöfn eða Reykjavík svo að dæmi sé tekið. Spurningarnar sem velt hefur verið upp í þessu tilfelli eru einmitt um afhendinguna sjálfa sem og lyfjaskráningu og seðlana, þ.e. hvort þeir verði á íslensku eða á Norðurlandatungumálum eins og oft hefur verið reynt. Er þá verið að slaka á í öryggiskröfum eða er Ísland að horfa til þess að fá einhverjar undanþágur í þessu samnorræna útboði? Í þriðja lagi langar mig að ræða um afhendingaröryggi lyfja sem er eðli málsins samkvæmt mjög mikilvægt. Lyfjaskortur er heimsvandamál og kemur oft til vegna vandamála í framleiðslu frekar en að það tengist Íslandi sérstaklega að öðru leyti en því að við lendum neðarlega á forgangslistanum. Landspítalinn hefur til þessa í útboðsskilmálum sínum reynt að taka á þessari skorthættu með því að gera kröfu um að þjónustufyrirtæki séu með tveggja mánaða birgðir í landinu og geti afhent lyf með sólarhringsfyrirvara, en í þessu sameiginlega norræna útboði sem Ísland tók þátt í er kveðið á um þriggja sólarhringa fyrirvara og tveggja mánaða öryggisbirgðir, vissulega, en hjá framleiðanda, ekki á Íslandi. Ég spyr því hæstv. ráðherra hvernig hún sjái fyrir sér að sameiginleg norræn útboð sporni við vaxandi lyfjaskorti á Íslandi og auki afhendingaröryggið. Síðan með lyfjaverðið, af því að þessi sameiginlegu norrænu útboð eru fyrst og fremst ætluð þessum veltumiklu lyfjum sem skilja þá eftir [[Forseti hringir.]]80% lyfja með litla veltu, en þau eru jafn nauðsynleg þeim einstaklingum sem þurfa á þeim að halda. Ég spyr því að lokum hvort hæstv. heilbrigðisráðherra hafi áhyggjur af því að þessi breyting, ef af verður, sem er vissulega virðingarverð tilraun til að [[Forseti hringir.]]lækka lyfjakostnað, geti mögulega haft neikvæð áhrif á þessi veltulitlu lyf þannig að þau fáist síður á markaði hér á landi.
Forseti vill taka fram að hann ætlar ekki að áminna hv. þingmenn en minna þá samt á tímamörkin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson fyrir að ræða lyfjamál hér. Hún hefur beint til mín munnlegri fyrirspurn um lyfjamál í þremur liðum og spyr í fyrsta lagi hversu háu hlutfalli af heilbrigðisútgjöldum hins opinbera hafi verið varið til lyfjakaupa undanfarin ár og hvert þetta hlutfall sé annars staðar á Norðurlöndum. Svarið sem ég hef við þeirri spurningu er að undanfarin ár hafi um 10–11% af heilbrigðisútgjöldum hins opinbera verið varið til lyfjakaupa hér á landi en séu nýjustu gögn OECD um hlutföll af heilbrigðisútgjöldum sem renna til lyfjakaupa á Norðurlöndum skoðuð, þar er stuðst við upplýsingar frá 2017, kemur í ljós að hlutfall lyfjakaupa af heilbrigðisútgjöldum er næsthæst á Íslandi samanborið við Norðurlöndin, eða tæp 11%, en af Norðurlöndunum er hlutfallið hæst hjá Finnum, eða 12,3%. Hlutfallið er lægst hjá Dönum, eða 6,3%, næstlægst hjá Norðmönnum, 7,3%, og 9,8% í Svíþjóð. Þetta eru tölur sem ég hef frá ráðuneytinu sem hefur aflað þeirra í gegnum skýrslur OECD. Þingmaðurinn spyr í öðru lagi hvort Ísland sé fullgildur þátttakandi í samnorrænum lyfjaútboðum sem hafa verið boðuð og eru að einhverju leyti komin til framkvæmda og hvernig hafi verið leyst úr vandamálum sem tengjast legu landsins og smæð lyfjamarkaðarins, t.d. varðandi kostnað við aðföng, dreifingu og skráningu. Því er til að svara að fyrsta samnorræna útboðið á lyfjum var auglýst á vormánuðum 2019. Í útboðinu var óskað eftir tilboðum í tiltekin fimm lyf; Meropenem, Ondansetron, Gentamicin, Paracetamol og Anagrelide, en að útboðinu stóðu þá Danmörk, Noregur og Ísland. Vinnunni sem hófst árið 2017 var stýrt af Amgros, lyfjainnkaupastofnun Danmerkur. Í lok september 2018 var hið sameiginlega útboð kynnt fyrir væntanlegum þátttakendum í útboðinu á fundi í Kaupmannahöfn. Á kynningunni kom fram að þeir sem höfðu hug á að taka þátt teldu Ísland ekki fýsilegan kost af ýmsum ástæðum, svo sem - eins og hv. þingmaður ýjaði reyndar að í fyrirspurn sinni - vegna smæðar hins íslenska markaðar og vegna þess að markaðsleyfi lyfja sem óskað var tilboða í voru ekki öll til staðar á Íslandi. Flutningskostnaður til landsins væri hár og sumir framleiðendur væru þegar samningsbundnir við umboðsaðila á Íslandi sem hamlaði þátttöku þeirra. Því kom fram hjá mögulegum þátttakendum að ef Ísland yrði með í útboðinu yrði boðið hærra verð en ella. Samkomulag var um að Ísland yrði með í útboðinu þrátt fyrir mögulega hærra verð en þátttakendum væri þó ekki skylt að bjóða í Ísland nema fyrir eitt lyf, Anagrelide, lyf sem hefur samevrópskt markaðsleyfi. Tegund markaðsleyfa skiptir miklu máli þegar farið er í útboð á lyfjum með samevrópskt markaðsleyfi því að þá er hindrunin ekki til staðar. Boð fengust í öll lyf fyrir Danmörku og Noreg, eða öll þau sem þar voru undir, en fyrir Ísland barst tilboð í umrætt lyf sem skylt væri að bjóða í. Ef skylt hefði verið að bjóða í öll lyfin, ef sú leið hefði verið farin fyrir Ísland, er áætlað að um 25 millj. kr. sparnaður hefði náðst fyrir þessi fjögur lyf á Landspítala á ársgrundvelli, auk þess sem afhendingaröryggi hefði verið tryggt fyrir þessi tilteknu lyf, enda hefur þessi lyf skort að undanförnu og þá sérstaklega á Norðurlöndunum. Ekki hefur verið ákveðið hvenær næsta samnorræna útboð verður og má geta þess að hugsanlega stendur Ísland þá betur að vígi hvað varðar samningskaup sem notuð eru þegar ekki er samkeppni við önnur lyf, þ.e. bara frumlyf í boði, þar sem ég skrifaði í apríl sl. undir viðauka við samkomulag heilbrigðisráðherra Noregs og Danmerkur, sem hv. þingmaður nefndi, um að hefja sameiginleg samningskaup á ákveðnum lyfjum. Smæð markaðar, flutningskostnaður, fjöldi og gerð markaðsleyfa sem og samningar framleiðenda við umboðsmenn verða þó líklega áfram áskoranir fyrir þátttöku okkar í samnorrænum lyfjainnkaupum. Ég tel að það skipti miklu máli að halda þessari vegferð áfram þó að skrefin séu lítil enn sem komið er. Hv. þingmaður spyr loks um sameiginleg norræn útboð, hvort þau muni sporna við vaxandi lyfjaskorti á Íslandi og stuðla að lækkun lyfjaverðs. Ég verð að fá að svara þeirri spurningu í lok umræðunnar, en þó má segja að þegar og ef rafrænir [[Forseti hringir.]]fylgiseðlar verða að veruleika þá fækkar enn aðgangshindrunum fyrir lyf í útboðum hér á landi, þannig að ætla má að þegar sú hindrun verður yfirstigin séum við nær því að ná þarna markmiðum okkar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir þetta innlegg. Mig langar sérstaklega að taka við þar sem hún endaði með rafræna fylgiseðla, þar sem því hefur verið haldið fram að Ísland sé svo dýrt vegna þess að við þurfum að nota þessa fylgiseðla á pappír og það kostar að opna alla pakkningar og setja inn íslenskt tungumál ásamt þeim norrænu að ég best veit. Nú veit ég að Evrópusambandið er að ræða þessi mál og mig langar aðeins að spyrja hæstv. ráðherra hver staðan er þar. Mig langar einnig að inna hana eftir því hvort þetta sé ekki alveg að komast áfram á þann punkt innan Norðurlandaráðs að við getum farið að hleypa þessu máli af stokkunum. Ég veit að við höfum haft þetta mjög til umfjöllunar í stjórnsýsluhindrunarhópnum. Það er því þetta tvennt sérstaklega sem ég myndi vilja fá svör við.
Herra forseti. Mig langar aðeins að taka tvo punkta í þessari umræðu í sambandi við lyfjaskort, mikilvægi þess að ætíð séu til lyf í landinu. Ég minni á þingsályktunartillögu mína um innlenda framleiðslu á innrennslisvökvum, sem eru sannarlega lyf og skipta mjög miklu máli fyrir okkur Íslendinga að framleidd séu hér. Í beinu framhaldi af því minni ég á umhverfisvinkilinn og minni sérstaklega á mikilvægi þess að horft sé til umhverfisþátta og umhverfismála, líka þegar við veltum fyrir okkur innkaupum á lyfjum og lyfjaframleiðslu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svör og líka fyrir góð innlegg annarra hv. þingmanna. Mig langar að nefna nokkur atriði af því að hæstv. ráðherra talaði um að hlutfall lyfjakostnaðar af heilbrigðisútgjöldum hér séu nálægt 11%, þegar ég fæ 8,3% út. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra: Tekur hann byggingarkostnað við Landspítalann út og er þetta þá samanburðarhæft við lönd OECD, ég geri ráð fyrir að einhvers staðar séu byggingarframkvæmdir inni í heilbrigðisútgjöldum? Það er kannski hægt að svara þessu síðar. Þetta skiptir náttúrlega máli í samanburðinum. Mig langar líka að koma með aðra spurningu sem tengist eiginlega svari hæstv. ráðherra um þau lyf sem hefðu þýtt 25 millj. kr. sparnað hjá Landspítalanum. Er það flutningskostnaður til Íslands eða er hæstv. ráðherra þá að miða við verðið inn á gólf sjúkrahússins, eða hvaða sjúkrahúss sem er? Ef hæstv. ráðherra hefði þær upplýsingar á reiðum höndum væri gott að fá þær. Ég veit að ráðherra ætlar að koma nánar að lyfjaverði og þætti mér vænt um að heyra aðeins nánar um það. Við erum í þessum lyfjabransa að tala, eins og svo víða, um þessa 80–20% reglu sem lifir góðu lífi, að 20% lyfjanna standi undir 80% af lyfjakostnaði ríkisins, svona sirka, og það er sá kúfur sem verið er að reyna að ráðast í. Ég spyr: Hefur ráðherra einhverjar áhyggjur af því eða hefur hann gert einhverjar ráðstafanir til að tryggja afhendingaröryggi og þá að verð rjúki hugsanlega ekki upp úr öllu valdi á þessum 80% sem vega þó ekki nema 20% í lyfjakostnaðinum? Það eru náttúrlega lyf sem eru jafn mikilvæg þeim einstaklingum sem þau nota og hin veltumeiri lyf eru öðrum. Er verið að tryggja að þessi lyf láti ekki undan?
Virðulegur forseti. Það er synd að hafa ekki meiri tíma til að bregðast við. Mig langar til að við höldum því til haga að litið var á þetta útboð sem reynsluverkefni til að afla þekkingar á hagnýtum þáttum slíkra útboða, hvort þau skili árangri yfir höfuð, hvernig við metum árangurinn, hvaða lyf henta til sameiginlegra útboða og hvernig verður best að þessu staðið til framtíðar. Möguleikarnir á sameiginlegum útboðum hafa verið ræddir árum saman á norrænum vettvangi og þar erum við að stíga fyrstu skrefin vegna þess að útgjöld til lyfjamála eru að hækka jafnt og þétt hjá öllum þjóðunum. Ég hef ekki svör við því sem hv. þingmaður spurði um, hvort framkvæmdakostnaðurinn væri inni í þessari prósentutölu. En ég get komið þeim upplýsingum til hv. þingmanns eftir öðrum leiðum eða sem svar við skriflegri fyrirspurn ef hv. þingmaður óskar þess. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir spurði sérstaklega um rafræna fylgiseðla. Þar er ekki bara um að ræða að við ryðjum ákveðnum hindrunum úr vegi heldur er það líka umhverfismál vegna þess að eins og staðan er núna, ef leiðbeiningar með lyfjum breytast, þá þarf að farga þeim lyfjum sem eru með úreltum upplýsingum, sem er náttúrlega afar fáránlegt, svo að ekki sé fastar að orði kveðið. Fyrir utan hitt að það er mikilvægt fyrir lítil tungumálasvæði að geta boðið upp á rafræna fylgiseðla, að ég tali nú ekki um fjölmenningarsamfélag, ef við ætlum að standa undir nafni sem slíkt, að geta verið með fjölbreytt tungumál fyrir útskýringar á lyfjum og aukaverkunum o.s.frv. Hv. þingmaður spyr líka sérstaklega um dýr lyf og afhendingaröryggi þeirra lyfja sem skipa kannski stærstan hluta kerfisins. Ég hef væntingar til þess að með nýju lyfjafrumvarpi séum við að skoða eða koma til móts við þetta að hluta. En lyfjaskortur er því miður að verða sífellt algengari. Á Norðurlöndunum er hann alvarlegastur og algengastur í Finnlandi. Ég hyggst setja á fót starfshóp til að skoða sérstaklega hvernig verði hægt að [[Forseti hringir.]]bregðast við lyfjaskorti því að óásættanlegt er að þessi hluti heilbrigðisþjónustunnar sé eins óöruggur og raun ber vitni.
Hæstv. forseti. Árið 2016 samþykktum við í þinginu breytingar á lögreglulögum með það að markmiði að breyta lögreglumenntun í landinu og færa hana upp á háskólastig. Nú er komin nokkur reynsla á þetta fyrirkomulag. Námið er í boði við Háskólann á Akureyri en í lögunum er gert ráð fyrir að starfrækt sé mennta- og starfsþróunarsetur hjá ríkislögreglustjóra sem gegni því hlutverki að annast starfsnám nema í lögreglufræðum, hafa umsjón með símenntun lögreglumanna og vera stjórnvöldum til ráðgjafar um menntun lögreglumanna. Nú eru nokkur ár síðan þessi breyting tók gildi og mér leikur forvitni á að vita hvernig hún hefur gefist, hvernig það hefur komið út fyrir lögregluna í landinu að færa námið upp á háskólastig og hvort þau markmið sem að var stefnt með þessari breytingu hafi náðst. Þau voru m.a. að bæta menntun lögreglumanna og jafnframt töldum við að það gæti verið betri stýring á því hvernig við bregðumst við mönnunarvanda hjá lögreglunni. Mér leikur forvitni á að vita hvort fram hafi farið einhver sérstök úttekt, skoðun eða rannsókn á því hvernig til hafi tekist, hvort það liggi fyrir eða hvort stefnt sé að því að gera það, þannig að við áttum okkur á því hvort við höfum gengið veginn til góðs eða ekki og þá hvort eitthvað þurfi að gera til að bæta í og laga þetta fyrirkomulag. Einnig langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvort það sé fyrirhugað að efla starfsnámið fyrir verðandi lögreglumenn. Við höfum auðvitað fréttir af því að ekki komist allir í starfsnám sem taka bóklega hlutann. Það liggur fyrir. Þó er alltaf hægt að gera betur og spurning hvort ástæða sé til að efla starfsnámið. Ég sat í allsherjar- og menntamálanefnd þegar lögunum var breytt og áður en þeim var breytt höfðum við í nefndinni farið fram á að ráðuneytið myndi stofna starfshóp til að fara yfir menntun lögreglumanna og koma með tillögur að breytingum. Afraksturinn var þessi breyting þannig að okkur sem sátum í nefndinni á þeim tíma leikur forvitni á að vita hvort og hvernig þetta hefur allt saman gengið. Þá væri líka ágætt ef ráðherrann hefði tök á að segja okkur aðeins frá því hvernig samstarfið gengur við menntamálayfirvöld. Þau fara með yfirstjórn háskólans og auðvitað þarf ákveðið samráð að eiga sér stað til að þessi menntun geti staðið undir þeim væntingum sem við höfum öll til hennar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Unni Brá Konráðsdóttur fyrir fyrirspurnina. Það er mjög mikilvægt að við veltum alltaf við steinunum þegar við erum að búa til nýtt fyrirkomulag eins og við gerðum með lögreglunámið. Með þessu var menntunin færð til þess fyrirkomulags sem við sjáum á Norðurlöndunum og hafði ákveðin markmið, þau að tryggja að lögreglan gæti fyrst og fremst tekist á við öll þau mikilvægu verkefni sem hennar bíða, að tryggja réttaröryggi borgaranna og grundvallarhagsmuni ríkisins. Það er mikilvægt að lögreglumenn hafi góða þekkingu á þeim kröfum hverju sinni. Með umræddri breytingu var lögð áhersla á tvö markmið. Eitt var að betri dreifing nemenda væri um allt land og það markmið hefur náðst. Við sjáum verulegan mun þar á. Einnig hefur það áunnist að bæta verulega úr kynjahlutfalli nemenda í lögreglunámi og er það afar vel. Fyrsti árgangur hóf nám haustið 2016 undir þessu kerfi þannig að aðeins tveir árgangar hafa lokið námi eftir breytingarnar. Þetta er fjöldinn allur, fleiri lögreglumenn en hefðu ella útskrifast úr þessu kerfi, en það er ljóst að enn er kannski óraunhæft að meta hvort öllum markmiðunum hafi verið náð. Þó er ljóst að vel hefur tekist til miðað við hvað breytingarnar voru stórar og umfangsmiklar. Nú er að fara af stað úttekt á þessu námi, hún er á byrjunarstigi en á að ljúka næsta vor, það á að vera skýrsla lögreglufræðideildar Háskólans á Akureyri og út frá því vonumst við til að geta unnið í framhaldinu. Grunnurinn er auðvitað sá að við höfum náð ýmsum markmiðum og erum með fleiri menntaða lögreglumenn til að koma til starfa en ella hefði verið. Ráðuneytinu hefur borist ábending frá embætti ríkislögreglustjóra, sem fer fyrir mennta- og starfsþróunarsetri lögreglunnar, um starfsnámið og mikilvægi þess að efla það í þessu námi. Mikil ástæða þykir til að skoða þær leiðir að starfsþjálfun verði enn frekar partur af námi verðandi lögreglumanna. Meðal þeirra leiða þarf aðallega að horfa til þess að auka samþættingu akademísks náms og verklegrar þjálfunar enn frekar. Þetta er farið inn í háskólakerfi sem er kannski svolítið nýtt fyrir háskólann líka, að vera eins sveigjanlegur og þörf er á þegar lögreglunám er annars vegar. Þá þarf að hafa augun opin fyrir nýjum tækifærum og öðruvísi reglum. Umfang verklegrar þjálfunar þarf að auka með betri samþættingu þess akademíska náms sem fer fram í skólanum. Það er alveg ljóst að samstarfið hefur verið gott þó að við getum alltaf gert betur. Við eigum að skoða hvað hefur reynst vel og hvað við getum gert betur eftir þessa tvo árganga. Í samstarfi við menntamálayfirvöldin förum við í þessa úttekt sem áætlað er að verði skilað vorið 2020. Það samstarf hefur verið gott og ég býst við að það verði gott í framhaldinu til að takast á við þær áskoranir að gera þetta nám enn öflugra og betra. Við sjáum strax mikil tækifæri í því að fleiri menntaðir lögreglumenn eru með þetta nám á bakinu en hefði verið undir þeim kringumstæðum í gamla kerfinu.
Herra forseti. Ég þakka málshefjanda. Ég sat einmitt með henni í allsherjarnefnd á þeim tíma þegar þetta var til umræðu og þessar breytingar voru ákveðnar sem ég er afskaplega ánægð með. Það er ánægjulegt að heyra um betri dreifingu fólks af öllu landinu og að kynjahlutfall hafi breyst. Við í allsherjar- og menntamálanefnd fórum á dögunum norður í heimsókn, m.a. í Háskólann á Akureyri og fengum kynningu á náminu og stöðu þess. Það sem ég myndi vilja spyrja hæstv. ráðherra um er annars vegar hvort það þurfi að fara að beita takmörkunum vegna þess hvernig komið er fyrir náminu vegna starfsnámsins. Mig langar líka að spyrja hvort ráðherrann sé sammála því að nemendur sem eru með sykursýki fái ekki að gerast lögreglumenn, fái ekki að taka þátt í starfsnáminu. Ég er með erindi frá fólki sem hefur verið meinuð þátttaka, fólki sem hefur meira að segja verið að vinna en svo þegar það átti að komast formlega í starfsnámið gekk það ekki eftir þrátt fyrir að læknir mæti ástand í lagi bæði líkamlegt og andlegt. Mér skilst að flugmenn megi fljúga þótt þeir séu sykursjúkir. Svo langar mig líka að vita hvort ráðherra veit hvort sá fjöldi sem hefur útskrifast er allur kominn með starf.
Hæstv. forseti. Ég er á svipuðum stað. Ég fagna auknum hlut kvenna í lögreglunáminu eins og það er sett upp í dag. Ég er svolítið að velta fyrir mér starfsnáminu, hvort ætlunin sé að breyta fyrirkomulagi starfsnámsins. Akademíska námið býður upp á fjölda leiða, fólk þarf ekki endilega að fara yfir í starfsnámið en getur samt hlotið framgang innan lögreglunnar jafnvel. Spurningin er aðallega hvort hæstv. ráðherra sjái eitthvað í því að breyta því hvernig starfsnámið er sett fram í dag og jafnvel að fjölga þeim plássum sem þar eru.
Herra forseti. Varðandi markmiðin með þeim breytingum sem urðu fyrir þrem eða fjórum árum var alveg skýrt að vilji lögreglumanna var að færa námið upp á háskólastig sem og var gert. Það markmið hefur því náðst. Það markmið að gefa fólki kost á að nema lögreglufræði án tillits til búsetu á landinu hefur líka náðst með því fjarnámi sem er á Akureyri. Varðandi það sem nokkrir þingmenn hafa orðað um kynjahlutfallið vil ég benda á að í Lögregluskólanum, áður en námið var fært upp á háskólastig, voru jafn margir af báðum kynjum, meira að segja hnífjafnt. Það voru 11 konur og fimm karlar 2014–2015 og árið þar á eftir voru 11 karlar og fimm konur. Þetta gerir 16 af hvoru kyni. Það var ekki vandamál í sjálfu sér en [[Forseti hringir.]]auðvitað þarf að fjölga konum í lögreglustétt. Það var bara ekki vandamálið og varðandi fjöldann var það auðvitað bara spurning um fjármagn.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið við fyrirspurnum mínum og eins þeim hv. þingmönnum sem hafa blandað sér í umræðuna. Það verður að segjast að það gleður mitt litla hjarta að svörin séu með þeim hætti að við höfum stigið þarna gott og jákvætt skref sem hefur þýtt aukið aðgengi fólks alls staðar að af landinu að þessari menntun. Það var erfitt fyrir embættin víðs vegar um landið að koma sínu fólki sem var áhugasamt um að mennta sig til náms. Það er mikilvægt að lögreglumenn njóti háskólamenntunar og ég tel að við séum á góðri leið og ég fagna því að ráðuneytin tvö og hæstv. ráðherra menntamála og hæstv. ráðherra dómsmála ætli sér að fara í úttekt á náminu þannig að við fáum í skýrsluformi hvernig nákvæmlega þetta allt saman gengur og getum þá brugðist við ef eitthvað er sem þarf að bregðast við. Það er fagnaðarefni að kynjahlutföll séu jöfn og auðvitað getum við stýrt því hversu margir fara í gegnum námið. Það verður að taka mið af þeirri þörf sem er fyrir menntaða lögreglumenn og ríkislögreglustjóraembættið metur hverju sinni. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka líka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa umræðu og öðrum þingmönnum sem hafa tekið þátt í umræðunni af því að mikilvægt er að við fylgjumst alltaf vel með og förum eftir þeim breytingum sem við gerum hér svo að þær séu til góðs. Varðandi þær spurningar sem ég hef fengið var ein um hvort allir lögreglumennirnir sem hafa útskrifast úr þessu námi væru komnir með starf. Tölur liggja fyrir úr þeim árgangi sem útskrifast 2018 og þar voru allir í starfi þann 1. febrúar 2019. Þar voru 17 skipaðir lögreglumenn samkvæmt lögreglulögum, 26 voru settir og einn lögreglumaður með tímabundna ráðningu, en allir með störf. Ekki liggja tölur fyrir um þann árgang sem útskrifaðist 2019. Einnig var spurt um sykursýki. Það er samkvæmt reglum alltaf háð mati læknis, hvort sem um er að ræða flogaveiki, sykursýki, hjartasjúkdóma, taugasjúkdóma eða aðra sjúkdóma. Þetta kemur fram í handbók valnefndar Lögregluskóla ríkisins. Mikilvægt er að þær reglur séu sanngjarnar og í samræmi við aðrar reglur sem við erum með varðandi sjúkdóma, en fyrst og fremst að þeir séu andlega og líkamlega heilbrigðir til að standast vinnuna. Ég býst við að þetta þurfi að fylgja þeirri þróun sem við sjáum annars staðar eins og hv. þingmaður nefndi varðandi flugið. Hvað varðar stöðuna á starfsnáminu er verið að setja vinnu í að efla það og auka verkþekkinguna og verklega þjálfun og finna það jafnvægi sem við verðum að finna í háskólanámi. Verklega þekkingin er jafn mikilvæg og sú bóklega og mikilvægt að við leggjum áherslu á þetta núna þegar við tökum námið til skoðunar.
Herra forseti. Ég er komin hingað til að spyrja hæstv. ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra um rafvæðingu hafna. Í fyrsta lagi hvort eitthvað hafi verið unnið með verkefni aðgerðaáætlunar um orkuskipti í íslenskum höfnum og í öðru lagi hvort ráðherra telji rétt að ríkissjóður taki þátt í að rafvæða hafnir landsins. Í ljósi stefnu stjórnvalda um orkuskipti í haftengdri starfsemi hefur krafan um rafvæðingu hafna vaxið mikið en ekki síður í ljósi fjölgunar skipakoma skemmtiferðaskipa til landsins. Í skýrslu um orkuskipti í íslenskum höfnum kemur skýrt fram að háspennutengingar vanti fyrir stærri skip. Þá er ljóst að þessi stóru skip menga verulega þegar þau liggja við hafnir Íslands en bæði brennisteinn og svifryk berast saman frá skipunum og yfir byggð. Þannig kom fram í fréttum í ágúst að magn brennisteinssvifryks sem mældist við Sundahöfn í Reykjavík sé sambærilegt við 3.000–5.000 bíla samkvæmt mælingum fyrir íslensk náttúruverndarsamtök. Í þessu samhengi má einnig nefna að í skýrslu Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar frá árinu 2016, sem heitir á ensku, með leyfi forseta, „Ambient air pollution: A global assessment of exposure and burden of disease“ kemur fram að enginn umhverfisþáttur hafi jafn neikvæð áhrif á lýðheilsu og loftmengun. Við vitum að með rafvæðingu hafna gætum við minnkað þessa mengun. Þó að kostnaðurinn sé e.t.v. mikill er líklegt að samfélagslegar og umhverfislegar afleiðingar af slíkri ákvörðun vegi það þungt að hún væri þess virði. Stundum þurfum við nefnilega að láta mennskuna ráða för. Herra forseti. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra eftirfarandi: Hver er staða verkefna aðgerðaáætlunar um orkuskipti í íslenskum höfnum sem unnin var af Hafinu – Öndvegissetri og Íslenskri NýOrku og gefin var út í janúar á þessu ári? Í kjölfar útgáfunnar var rætt um að kostnaðarmeta áætlunina áður en lengra yrði haldið. Er því mati lokið? Að lokum: Telur ráðherra koma til greina að ríkissjóður taki þátt í því með hafnarsjóðum sveitarfélaganna að greiða þann kostnað sem hlýst af rafvæðingu hafna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Könnun á rafvæðingu hafna er hluti af þeim orkuskiptum sem við vinnum nú að í samræmi við áherslur ríkisstjórnarinnar og er gagnlegt að fara yfir stöðu þeirra mála. Ég vil leitast við að svara þeim spurningum sem hv. þingmaður hefur lagt fram í þremur liðum. Í fyrsta lagi varðandi stöðu verkefna aðgerðaáætlunar um orkuskipti í íslenskum höfnum sem unnin var af Hafinu – Öndvegissetri og Íslenskri NýOrku. Í þingsályktun um aðgerðaáætlun um orkuskipti, nr. 18/146, frá því í maí 2017, kemur fram, í kafla um innviði, að skoðað verði hvort einhverjar hindranir komi í veg fyrir notkun raforku í höfnum. Til að fylgja þessu verkefni eftir var Hafinu – Öndvegissetri ásamt Íslenskri NýOrku falið að greina mögulegar hindranir og leggja fram tillögur um aðgerðir stjórnvalda fyrir orkuskipti í íslenskum höfnum. Skýrsla þeirra var kynnt í janúar á þessu ári. Helstu niðurstöður skýrslunnar eru að staða raftengingar til skipa í höfnum er nokkuð góð hér á landi þegar litið er til lágspennutenginga en hins vegar er skortur á háspennutengingum sem nauðsynlegar eru stærri skipum. Tækni er ekki hindrun fyrir raftengingar til skipa en fjármögnun innviða í höfnum er lykilþáttur sem og hvatar til skipaeigenda vegna uppsetningu búnaðar. Í skýrslunni voru lögð til fimm skilgreind verkefni sem snúa að rafvæðingu hafna. Til að svara spurningu hv. þingmanns um stöðu þessara verkefna er sem stendur verið að vinna áfram með þau innan starfshóps fjögurra ráðuneyta. Sá starfshópur hefur það verkefni að halda utan um gerð innviðaáætlunar fyrir orkuskipti. Í því felst að greina núverandi stöðu innviða á landinu öllu og leggja til tillögur um forgangsmál og fjármögnun verkefna. Í skýrslu þess starfshóps frá maí á þessu ári er m.a. fjallað um rafvæðingu hafna og komið er inn á verkefni á því sviði. Fyrir liggur samkvæmt fimm ára fjármálaáætlun að áætlað er að verja 1,5 milljörðum kr. til orkuskipta á næstu árum í samræmi við aðgerðaáætlun stjórnvalda í loftslagsmálum. Á þessu ári verði 250 milljónum úthlutað til verkefna sem Orkusjóður auglýsti í sumar og snúa annars vegar að uppbyggingu rafhleðslustöðva og hins vegar hleðslustöðva við gististaði. Ráðgert er að á næsta ári verði 200 millj. kr. varið til margvíslegra annarra verkefna í orkuskiptum, þar með talið rafvæðingar hafna. Nánar er gerð grein fyrir þeim verkefnum í áðurnefndri skýrslu starfshóps ráðuneytanna og á vegum hans er unnið að frekari útfærslu. Starfshópurinn mun skila tillögum sínum fyrir 15. desember. Starfshópurinn hefur hafið samstarf við Grænu orkuna, samstarfsvettvang um orkuskipti, um þetta verkefni. Með þátttöku Grænu orkunnar er horft til þess að fá fram bestu upplýsingar, bæði frá atvinnulífinu og hagsmunaaðilum, um hvaða innviði þarf fyrir orkuskipti og hvernig við náum fram sem bestri nýtingu fjármuna. Það sem ég er að reyna að segja er að við erum ekki að öllu leyti búin að skrifa það út og taka ákvörðun um í hvaða aðgerðir verður farið fyrir þá fjármuni sem við erum búin að eyrnamerkja þessu verkefni þar sem rafvæðing hafna er vissulega undir, en við erum enn þá að vinna heimavinnu okkar hvað það varðar, hver staðan er og hvað hægt er að gera. Í öðru lagi um spurninguna hvort aðgerðaáætlunin hafi verið kostnaðarmetin þá er því til að svara að í þeirri vinnu sem stendur yfir af hálfu starfshóps ráðuneytisins sem ég nefndi og Grænu orkunnar verða þær aðgerðir sem settar hafa verið fram og lúta að rafvæðingu hafna kostnaðarmetnar. Í þriðja lagi um spurningu hvort ráðherra telji koma til greina að ríkissjóður taki þátt í því með hafnarsjóðum sveitarfélaganna að greiða þann kostnað sem hlýst af rafvæðingu hafna þá er því til að svara að það er einn af þeim þáttum sem eru til sérstakrar skoðunar. Ljóst er að rafvæðing hafna er almennt séð kostnaðarsöm og það vitum við, sérstaklega hvaða stærri skip varðar og mikilvægt er að tryggja sem besta ráðstöfun þess fjármagns sem afmarkað hefur verið til orkuskipta í samgöngum og á hafi. Samstarf við sveitarfélög er mikilvægt í því sambandi og þátttaka með hafnarsjóðum sveitarfélaganna er einn af þeim þáttum sem starfshópur ráðuneytanna hefur til skoðunar í vinnu sinni. Við erum því áfram að vinna okkar heimavinnu, reyna að greina hver staðan er, hvað hlutirnir kosta. Það sem við vitum er að tækni er ekki hindrun, en það sem við vitum líka er að þetta er dýrt. Þegar við horfum á mögulegan árangur fyrir það fjármagn sem við höfum þá höfum við verið með sérstaka áherslu á orkuskipti samgangna á landi og í mínum huga er það rétt forgangsröðun. En það breytir því ekki að ótrúlega mikil tækifæri eru, líkt og hv. þingmaður kom inn á, í rafvæðingu hafna. Það er það sem koma skal. Það er það sem við munum á endanum vilja ná, en þegar kemur að þessum stærstu skipum er orkuþörf þeirra svo mikil á skömmum tíma að það er eitthvað sem ég held að enn sé töluverður tími í að við náum. En ekki er þar með sagt að ekki sé margt annað í rafvæðingu hafna sem er eftirsóknarvert og raunsætt að ná.
Virðulegi forseti. Mig langar að leggja orð í belg varðandi orkuskipti og rafvæðingu í höfnum. Margt hefur þegar komið fram í máli fyrirspyrjanda og hæstv. ráðherra en ég velti fyrir mér: Er nægt framboð á orku til hafna? Hefur það verið kortlagt þannig að það liggi fyrir að alls staðar sé hægt að fara í orkuskiptin og rafmagn sé til staðar? Verið er að skoða hvernig mætti styðja við eða hvetja til rafvæðingar. Er eitthvað fleira en Orkusjóður sem kæmi þar inn í? Fyrir liggur að rafvæðing getur bætt loftgæði, auðvitað sem hluti af lausninni í loftslagsmálum, en svo skiptir þetta mjög miklu fyrir vinnuaðstæður um borð í skipum þegar raftengingar frekar en dísilvélar eru í gangi. En varðandi forgangsröðun vil ég vekja sérstaka athygli á uppsjávarskipum þar sem gæti hentað vel að tengja við rafmagn og síðan að horfa til þröngra fjarða eins og Seyðisfjarðar.
Herra forseti. Hér er hreyft mjög merkilegu máli sem ég þakka fyrir að komið sé á dagskrá. Ég verð að segja að svona fljótt á litið er ég ósammála hæstv. ráðherra sem sagði áðan að orkuskipti í samgöngum á landi væru meira aðkallandi en að fara í orkuskipti í höfnum. Við höfum séð myndir bæði frá Ísafirði og Akureyri þar sem eru fjölmörg stór skip í einu í höfn og reykurinn frá þeim fær ekki greiða leið út og skemmir eða dregur úr loftgæðum fyrir alla sem þar eiga leið um. Ég hvet því hæstv. ráðherra til að setja fram metnaðarfull markmið í þessu efni og tryggja að þar sem raforka er af skornum skammti, eins og á Ísafirði og Akureyri, verði gripið til sérstakra ráðstafana til að hægt sé að ná ásættanlegum markmiðum í orkuskiptum varðandi skip.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið og öðrum þingmönnum fyrir umræðuna og fagna því að heyra að verið sé að vinna í málinu þó að gaman hefði verið að fá aðeins skýrari svör, en vonandi lýkur þeirri vinnu sem fyrst. Hvað sem okkur finnst um skemmtiferðaskip sem ferðaþjónustugrein á Íslandi held ég að við getum verið sammála um að æ fleiri vísbendingar séu um að við þurfum að móta okkur stefnu varðandi móttöku skemmtiferðaskipa á Íslandi. Ferðaþjónusta á Íslandi hefur vaxið hratt síðustu tíu árin. Einn af þeim lærdómum sem draga má af þeim öra vexti er að heppilegra sé að móta sér stefnu sem fyrst og taka ákvarðanir um hvernig á að byggja upp greinina í stað þess að óljós umgjörð sé og að enginn horfi á stóru myndina. Ég tel að enn sé tækifæri til að móta stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa á Íslandi og hafa áhrif á uppbyggingu greinarinnar. Mikilvægt er að einhver taki af skarið og ég tel eðlilegt að þessi miðstýrða vinna sé unnin af ríkinu og að sjálfsögðu í samstarfi við sveitarfélögin og aðra hagsmunaaðila. Ég mun á næstu dögum leggja fram þingsályktunartillögu um að fela hæstv. ráðherra að mótuð verði slík stefna. Ég vona svo sannarlega að ég fái stuðning við þá tillögu, bæði frá ráðherra og þinginu.
Herra forseti. Fyrst til að svara spurningu hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur vil ég segja að sú greining liggur fyrir. Við erum ekki með flutningskerfi sem myndi ráða við orkuskipti í höfnum að öllu leyti. Af því að hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom inn á orð mín um forgangsröðunina sagði ég ekki að orkuskipti í höfnum væru minna aðkallandi, heldur tæki forgangsröðun orkuskipta í samgöngum á landi mið af árangri fyrir þá fjármuni sem eru til ráðstöfunar. Meiri árangur næst fyrir minni fjármuni í orkuskiptum samgangna á landi og þess vegna höfum við lagt áherslu á það. En hitt verkefnið fer alls ekki frá okkur og markmiðið er að hægt verði að fara í orkuskipti í höfnum líka með stærri skip. Á Ísafirði og fleiri stöðum eru háspennutengingar ekki til staðar fyrir þessi stóru flutningaskip og skemmtiferðaskip í dag. Það er því ansi stórt verkefni sem við stöndum frammi fyrir þar. Hvað varðar stefnu um móttöku skemmtiferðaskipa erum við núna, á grunni stefnurammans í ferðaþjónustu þar sem við höfum markað stefnu um rammann til ársins 2030, að hefja vinnu við aðgerðabundna áætlun til að ná þeim markmiðum. Það er alveg ljóst að við þurfum að marka okkur stefnu í móttöku skemmtiferðaskipa sem þarf þá að markast innan stefnurammans og ég fagna frumkvæði hv. þingmanns í þeim efnum. Þar þarf að horfa til ýmissa þolmarka, verðmætra markaða og auðvitað líka hvað þeir ferðamenn gefa okkur í fjölbreytni, horfa líka til þeirrar fjölbreytni sem þeir skila, en spyrja þó hvar þolmörkin eru og sömuleiðis hvað hafnirnar ráða við mikið. Ef þær ráða ekki við það þurfum við fjárfestingu þar og þá þarf að horfa á það til hliðar við til að mynda fjárfestingu í samgöngukerfinu. Ef [[Forseti hringir.]]við þurfum að forgangsraða fjármunum þá þurfum við að taka heiðarlegt samtal um í hvað fjármunum er best varið.
Herra forseti. Ég spyr hæstv. umhverfisráðherra um mengun frá skemmtiferðaskipum, þ.e. hvort fylgst sé með því með reglubundnum mælingum við hafnir og í nánd við land hvort og hversu mikil mengun sé frá skemmtiferðaskipum. Ef til vill hefði ég átt að hafa spurninguna opnari og spyrja einfaldlega um mengun við hafnir og í nánd við land yfir höfuð, en skemmtiferðaskipin hafa þó þá sérstöðu að leggjast við hafnir í yfirleitt um átta klukkustundir og keyra vélar sínar á meðan. Slíkar mælingar skipta sérstaklega miklu máli í ljósi þess, eins og ég kom reyndar inn á í fyrri fyrirspurn, að enginn umhverfisþáttur hefur jafn neikvæð áhrif á lýðheilsu og loftmengun. Því er mikilvægt að við fylgjumst vel með stöðu mála. Mælingar Umhverfisstofnunar á loftgæðum á Íslandi eru sannarlega mikilvægar í því samhengi en þó vekur ávallt athygli mína þegar ég skoða kortið þeirra á heimasíðunni hjá þeim, sem er mjög flott, að ekki virðist vera þörf á að mæla loftgæði nema á örfáum stöðum á landinu. Sem dæmi má nefna að engir mælar eru staðsettir á Vesturlandi utan Hvalfjarðar. Engir mælar eru á Vestfjörðum og engir mælar á Suðurlandi utan Hveragerðis. Þeir eru sömuleiðis fáir á Austfjörðum, fyrir utan náttúrlega í kringum álverið á Reyðarfirði. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Er fylgst með mengun frá skemmtiferðaskipum sem heimsækja Ísland með reglubundnum mælingum við hafnir og í nánd við land? Ef svo er, hverjar hafa niðurstöðurnar verið? Ef svo er ekki, stendur til að koma á slíkum reglubundnum mælingum? Einnig spyr ég hæstv. ráðherra hvernig hann telji rétt að bregðast við mengun frá skemmtiferðaskipum sem heimsækja Ísland. Ég óttast því miður að svör hæstv. ráðherra verði á þá leið að ekki sé verið að fylgjast með mengun við hafnir eða mengun frá skemmtiferðaskipum með reglubundnum hætti en vona sannarlega að hann telji rétt að bæta úr því. Kannski er mengunin nefnilega minni en við óttumst en kannski er hún líka meiri. Lykillinn er þó í mínum huga að fá upplýsingarnar því að öðruvísi er ekki raunhæft að taka upplýstar ákvarðanir og öðruvísi fáum við heldur ekki upplýsta umræðu í samfélaginu um málið.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni kærlega fyrir þessa fyrirspurn sem ég tek undir með henni að er mjög mikilvægt að ræða á Alþingi og í samfélaginu. Eftirlit með þáttum er snúa að mengun frá skipum er á hendi a.m.k. þriggja aðila, Samgöngustofu, Umhverfisstofnunar og síðan þeirrar hafnar sem skip liggur við hverju sinni. Samgöngustofa sinnir m.a. eftirliti með búnaði skipa vegna mengunarvarna og Umhverfisstofnun hefur eftirlit með gæðum eldsneytis sem er markaðssett hér á landi, þar á meðal brennisteinsinnihaldi. Umhverfisstofnun hefur yfirumsjón með loftgæðamælingum. Þær sem eiga sérstaklega að skoða mengun frá skemmtiferðaskipum hafa verið gerðar á Seyðisfirði. Þar er um að ræða mælingar á brennisteinsdíoxíði og svifryki sem hófust fyrr á þessu ári og halda áfram fram á næsta ár. Úttekt á þeim mælingum sem nú standa yfir liggur ekki fyrir en þó má sjá einhverja hækkun á mældum efnum þegar skip eru í höfn. Það er mikilvægt að við erum að fá vísbendingar um það nú þegar. Það var gerð úttekt á Akureyri til að reyna að greina áhrif útblásturs skemmtiferðaskipa á loftgæði þar. Þar varð niðurstaðan sú að áhrifin væru mjög lítil og vart mælanleg í fastri mælistöð Umhverfisstofnunar á Akureyri. Þá ber að geta að við staðarval mælistöðvarinnar var aðallega horft til þess að hún mældi mengun frá bílaumferð og að annað staðarval væri heppilegra ef mæla ætti sérstaklega loftmengun frá skipum. Ég hygg að hv. þingmaður sé vel inni í þessu. Í Reykjavík eru loftgæðamælistöðvar ekki í næsta nágrenni við hafnarsvæði. Þær mælistöðvar sem eru næstar Skarfabakka, þar sem flest skemmtiferðaskipin leggjast að bryggju, eru í Fjölskyldu- og húsdýragarðinum sem er um 1,9 km frá Skarfabakka, við Njörvasund og við Grensásveg. Mengunartoppar sem mætti augljóslega rekja til skemmtiferðaskipa hafa ekki verið sjáanlegir í þessum mælistöðvum. Undanfarin þrjú ár hafa Faxaflóahafnir látið reikna losun brennisteinsdíoxíðs, köfnunarefnisoxíða og svifryks frá öllum skipum sem leggjast að bryggju í höfnum í þeirra umsjón, íslenskra sem erlendra. Ég vek athygli á því að um helmingur losunarinnar kemur frá flutningaskipum, um þriðjungur frá skemmtiferðaskipum og afgangurinn frá fiskiskipum og öðrum skipum. Ég tel að þetta séu mjög mikilvægar upplýsingar inn í þá umræðu sem hér er í gangi. Ég tel rétt að skoða loftmengun frá skemmtiferðaskipum í samhengi við almenna stefnu varðandi loftgæði, líkt og hv. þingmaður kom inn á áðan, þannig að við reynum að tryggja eftir föngum að loftmengun valdi ekki skaða á heilsu. Umhverfis- og auðlindaráðherra hefur nýlega gefið út fyrstu almennu áætlunina um loftgæði fyrir Ísland sem gildir fyrir tímabilið 2018–2029 og ber heitið Hreint loft til framtíðar. Markmið hennar er að draga úr heilsuspillandi loftmengun þótt almennt sé hún með því lægsta sem þekkist í Evrópu. Jafnframt hefur verið skipaður stýrihópur sem hefur það hlutverk að hafa umsjón með framkvæmd áætlunarinnar. Nú er verið að grípa til aðgerða sem munu draga úr loftmengun frá skipum því að leyfilegt hámarksinnihald brennisteins í skipaeldsneyti sem notað er hér á landi hefur verið 3,5% en með breytingu á reglugerð sem á að koma til framkvæmda um næstu áramót, og ég mun brátt skrifa undir, verður gjörbreyting á þessum kröfum. Þar verður leyfilegt innihald brennisteins í eldsneyti skipa innan íslenskrar landhelgi, þ.e. í öllum fjörðum, flóum og á öllu innsævi, að hámarki 0,1%. Þetta þýðir að ekki verður hægt að nota svartolíu í landhelginni nema með öflugum mengunarvarnabúnaði sem þá hreinsar hana. Þetta er sennilega það metnaðarfyllsta sem við höfum séð í þessum málum, augljóslega hérlendis en líka í alþjóðlegu samhengi. Það er þegar bannað að brenna svartolíu til rafmagnsframleiðslu skipa í höfnum en breytingin sem ég hef hér nefnt ætti að bæta loftgæði þar sem skemmtiferðaskip koma til hafnar og að strandsvæðum þar sem skipin koma nærri landi. Ég teldi æskilegt að skemmtiferðaskip notuðu rafmagn frá landi þegar þau liggja við bryggju. Gróft mat hefur bent til þess að kostnaður við háspennutengingar fyrir stór skip á borð við skemmtiferðaskip sé hins vegar mjög mikill og nýtingartíminn mjög stuttur sem myndi þýða að slíkt væri kannski síður hagkvæmt en margar aðrar aðgerðir í loftslagsmálum ef litið er til þessara þátta. Það er þó þróun í tækni á þessu sviði og ég tel rétt að skoða slíka möguleika betur í samvinnu við orkufyrirtæki og aðra og til lengri tíma litið finnst mér einsýnt að raftenging eða þá annað endurnýjanlegt eldsneyti sé notað fyrir öll skip við bryggju. Þar þurfum við að beita skynsamlegri forgangsröðun svo við náum sem mestum árangri fyrir þá fjármuni sem eru hverju sinni í loftslagsmálum.
Herra forseti. Ég vil einnig þakka fyrirspyrjanda fyrir þessa fyrirspurn og þessa umræðu vegna þess að þetta er mál sem varðar okkur miklu. Mengun frá skemmtiferðaskipum er ekki bara útblástur. Við erum með smærri skemmtiferðaskip sem fara inn á mjög viðkvæm svæði í kringum landið. Að vísu þykist ég vita að búið sé að setja einhverjar reglur, t.d. varðandi friðlandið á Hornströndum, en ég efast sannarlega um að þar sé nógu langt gengið. Við skulum gá að því að stærsta skip sem kom til Íslands í sumar hafði um borð fullskipað 6.000 manns. Þessi skip eru á stærð við meðalsveitarfélag á Íslandi og þess vegna þurfum við að aðgæta það að þau séu ekki að menga, ekki bara með brennslunni heldur einnig með úrgangi o.s.frv. Það segir sig sjálft að úrgangur og annað frá svona „sveitarfélagi“ er ekkert smotterí. Ég hvet ráðherra eindregið til að herða þær reglur enn sem settar hafa verið, [[Forseti hringir.]]t.d. um Hornstrandafriðlandið, og að við berum gæfu til að fylgjast betur með því hvað þessi skip eru að menga virkilega á allan hátt.
Virðulegi forseti. Mig langar til að blanda mér í umræðu um mengun skemmtiferðaskipa sem er eitt af mjög mikilvægum málum varðandi það hvernig við höldum á umhverfismálum okkar og eftir atvikum mengun annarra skipa líka. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra hvers hlutverk það sé að fylgjast með mengun frá skipum í höfnum. Hver fylgir því eftir að svartolíu sé ekki brennt í höfn? Á sama hátt spyr ég: Hvaða aðili fylgist með því að mengunarvarnabúnaður um borð í skipum sé nýttur eins og upp er gefið, að hann sé nýttur í öllum tilfellum þar sem hann er til staðar? Eins og ég skil málið getur það verið valkvætt og einmitt farið eftir því hvar skipin eru stödd hvaða kröfur eru gerðar til útblásturs á hverjum stað.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra kærlega fyrir svarið og sömuleiðis öðrum þingmönnum fyrir þátttökuna í umræðunni. Sérstaklega kom hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson inn á mikilvægan punkt varðandi landtöku svokallaðra leiðangursskipa utan hafna og er það eitt af þeim atriðum sem ég mun koma sérstaklega inn á í þingsályktunartillögunni sem ég boðaði áðan. Það er ljóst af svari hæstv. ráðherra að við getum gert miklu betur í mælingum á loftmengun við hafnir. Eins og hæstv. ráðherra kom inn á í svari sínu er hún ekki eingöngu út af skemmtiferðaskipunum heldur einnig yfir höfuð vegna þess útblásturs sem verður af skipum við hafnir. Ég fagnaði því einmitt að mælingar væru farnar af stað í Seyðisfirði en við eigum marga virkilega einstaka og flotta firði sem eiga það sameiginlegt að vera svolítið lokaðir og þar af leiðandi verður oft alveg sérstakt logn sem þýðir líka að loftmengun sem verður í þeim fjörðum á það til að stoppa svolítið við. Því er mikilvægt að við mælum við þær aðstæður og í þeim fjörðum. Ég nefni líka Ísafjörð og Akureyri. Þó að þar sé mælir eins og hæstv. ráðherra nefndi er hann ekkert sérstaklega vel staðsettur til að mæla þessa mengun. Við þurfum að minnka loftmengun á Íslandi líka sem verður til hvort sem er á landi eða sjó og það er mikilvægt að taka ákveðin skref í þá átt. Ég fagna því auðvitað að draga eigi úr svartolíunotkun við Íslandsstrendur en mér dettur í hug í því samhengi að nú er unnið að því að banna svartolíu á siglingaleiðum um norðurskautið eins og hefur verið gert á suðurskautinu í nokkuð mörg ár. Mig langar að bæta því við að lokum hvort ekki væri snjallt að óska eftir því við Alþjóðasiglingamálastofnunina að íslensk landhelgi yrði tekin með inn í slíkt bann þannig að það væri einfaldlega bannað að nota svartolíu við Íslandsstrendur.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir þessar fínu umræður. Til að svara aðeins spurningu hv. þm. Líneikar Önnu Sævarsdóttur er það í rauninni Umhverfisstofnun sem fylgist með magni brennisteinsdíoxíðsins í olíunni og Samgöngustofa á að hafa eftirlit með mengunarvarnabúnaðinum sjálfum í skipinu. Hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kemur inn á mjög mikilvægt atriði sem er landtaka léttabáta frá skemmtiferðaskipum og nefndi friðlandið á Hornströndum sem dæmi um það. Ég tek undir það með þingmanninum að ég tel mjög mikilvægt að við fylgjumst vel með því hvernig gengur þar, það er búið að setja ákveðið fordæmi inn í reglur sem gilda um þetta friðland og með hvaða hætti við getum lært af því, hver verður reynslan af þessu o.s.frv. Ég tek undir að þarna er náttúrlega líka í sumum tilfellum um að ræða stórt náttúruverndarmál sem hefur einfaldlega með ágang ferðamanna á náttúru landsins að gera. Ég tek líka undir með hv. fyrirspyrjanda, ég held að við getum gert betur í þessum mælingum. Líkt og við höfum bæði komið inn á eru mælistöðvarnar ekkert endilega á þeim stöðum sem mæla akkúrat þetta, enda hefur meginþunginn kannski legið í að reyna að ná utan um bílaumferðina sem er náttúrlega mikilvægt líka. Ég tek síðan undir það að langtímamarkmið okkar á að vera að banna að flytja svartolíu á norðurslóðum, ekki bara að brenna henni. Það skref sem við erum að taka núna með því að draga stórlega úr og nær banna hana í íslenskri landhelgi, sem hefur hvergi annars staðar verið gert svo ég viti til nema í afmörkuðum fjörðum og flóum, er stórt skref fram á við sem ég er mjög ánægður með að muni taka gildi, vonandi núna um áramótin.