Forseti vill tilkynna eftirfarandi kosningar um formennsku og varaformennsku í fastanefndum: Á fundi allsherjar- og menntamálanefndar þann 10. september sl. var Guðmundur Steingrímsson kosinn 1. varaformaður nefndarinnar. Á fundi stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar þann 15. september sl. var Birgir Ármannsson kosinn 1. varaformaður nefndarinnar. Á fundi utanríkismálanefndar þann 17. september sl. var Hanna Birna Kristjánsdóttir kosin formaður nefndarinnar. Á fundi efnahags- og viðskiptanefndar þann 21. september sl. var Brynjar Níelsson kosinn 1. varaformaður nefndarinnar.
Virðulegi forseti. Þann 29. nóvember 2011 var samþykkt þingsályktun um viðurkenningu á sjálfstæði og fullveldi Palestínu. Þar var líka skorað á Ísraelsmenn og Palestínumenn að leita sátta með friðarsamningum á grundvelli þjóðarréttar og ályktana Sameinuðu þjóðanna. Ég stóð að þessari ályktun og tel hana vera góða, ég tel hana skipta máli. Síðastliðinn þriðjudag samþykkti borgarráð að samþykkja viðskiptabann á Ísrael. Það þarf svo sem ekki að fara mörgum orðum um hversu slæm sú tillaga er og hversu mikil áhrif hún hefur á viðskiptahagsmuni Íslendinga en ég vil þó taka það fram að ég tel hana líka skaða þá þingsályktun sem var samþykkt á árinu 2011, hún vinnur í allar áttir. Í hádegisfréttum RÚV og á forsíðu DV er bent á að Höskuldur Ólafsson, bankastjóri Arion banka, hafi haft samband við borgarstjóra og hæstv. forsætisráðherra og varað menn við að þarna mundi tapast hugsanlega um 17 milljarða kr. fjárfesting. Það eru engir smáhagsmunir í húfi og við sjáum því miður líka að þetta setur mark á ferðaþjónustuna. Ég vil beina þeirri spurningu til formanns Samfylkingarinnar, Árna Páls Árnasonar, hver hans afstaða er. Nú virðist sem þessi tillaga hafi verið undirbúin í meira en ár. Hún var unnin í samráði við innkaupadeild Reykjavíkurborgar og borgarlögfræðing, segir flutningsmaður tillögunnar, en borgarstjóri er á harðahlaupum undan henni og segir að bréf bankastjóra hafi ekki haft bein áhrif. [[Forseti hringir.]]Ég spyr hv. þingmann: Hver eru hans viðhorf við þessu? Telur hann að það sé hægt með því að draga tillöguna til baka að verja þá gríðarlegu hagsmuni sem eru hér í húfi? [[Forseti hringir.]]Og kannski fyrst og fremst: Studdi hann tillöguna þegar hún var lögð fram í borgarráði? Ég tel rétt að formaður Samfylkingarinnar svari þessum spurningum.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst segja að ég tel það mjög rökrétt og skynsamlegt af borgarstjóra að leggja til að draga þessa samþykkt til baka vegna þess að það þurfti að vinna hana betur. Það hefur komið í ljós, það hefur orðið ljóst af allri opinberri umræðu og þannig vinna alvörustjórnendur. Þeir moka sig ekki dýpra í holu þegar vandræði koma upp heldur leita þeir leiða til að bæta fyrir þau og gera tillögur betur úr garði. Það sem vakti fyrir borgarstjórnarmeirihlutanum var að grípa til sértækra aðgerða í innkaupum borgarinnar á vörum frá landránsbyggðum á herteknu svæðunum. Það er í fullu samræmi við hvatningu sem við skrifuðum sameiginlega undir, ég og formenn norskra, sænskra og finnskra jafnaðarmanna, sumarið 2014 vegna ástandsins á herteknu svæðunum þá. Við hvöttum til að fundnar yrðu leiðir til að sérmerkja vörur og að eðlilegt væri að grípa til aðgerða gagnvart fyrirtækjum sem versluðu með vörur sem ættu uppruna sinn á hinum hernumdu svæðum. Nákvæmlega sömu afstöðu tekur utanríkisráðuneyti Framsóknarflokksins í umsögn um tillögu sem lá fyrir þinginu um sérmerkingu á vörum frá hernumdum svæðum Palestínu, með leyfi forseta: „Utanríkisráðuneytið telur öll rök hníga að því að vörur sem framleiddar eru á hernumdu svæðum Palestínu séu merktar með viðeigandi hætti þannig að íslenskir neytendur séu upplýstir um uppruna þeirra.“ - Og það er mjög mikilvægt til þess að fólk geti tekið upplýsta ákvörðun. Ég held að þingmaður sem styður viðskiptabann á Rússa til dæmis, sem kostar nú ýmislegt í viðskiptahagsmunum, þurfi aðeins að átta sig á því hvort afstaða hans sé byggð á pólitískum hráskinnaleik í þessu tiltekna máli eða hvort hún byggist á einhverjum prinsippum. Ég segi fyrir mitt leyti að ég er ekki tilbúinn að standa hér og segja að eina ofbeldisaðgerðin sem ekki sé hægt að grípa til aðgerða gegn sé [[Forseti hringir.]]ofbeldi Ísraelsmanna gagnvart Palestínumönnum. Mér finnst eðlilegt [[Forseti hringir.]]að Íslendingar, jafnt einstaklingar, borgin og ríkið sjálft, hugleiði það með hvaða hætti þeir vilji fara með viðskipti með vörur sem eru unnar í skjóli mannréttindabrota á hinum hernumdu svæðum.
Virðulegi forseti. Síðustu daga hefur komið fram að margir íslenskir bændur eru afar ósáttir við þann samning sem landbúnaðarráðherra gerði við Evrópusambandið um viðskipti með landbúnaðarvörur og formaður Félags kjúklingabænda hefur sagt að samningnum megi líkja við hálfgerðar náttúruhamfarir. Formaður Bændasamtakanna sagði að samningurinn hefði verið gerður án aðkomu samtakanna sem hlýtur að teljast vægast sagt frekar óheppilegt þegar svo mikið er undir eins og hér. Maður spyr sig: Hvers vegna varð þetta að gerast með þessum hraða og án samráðs? Allt er þetta gert í nafni þess að vöruverð til neytenda lækki en ekki að verslunin græði. En um reynslu af því er fólk ekki sammála, þ.e. hvort þær lækkanir sem áður hafa átt sér stað á vörugjöldum eða virðisaukaskattslækkanir hafi að fullu skilað sér til neytenda. Um það má vitna til ASÍ og Neytendasamtakanna. Vissulega fær Ísland verulega hækkun tollfrjálsra innflutningskvóta fyrir skyr, smjör og lambakjöt auk nýrra kvóta fyrir alifuglakjöt, svínakjöt og ost. En það er ekki nóg að auka bara framleiðsluna og búa til meira skyr ef bændur fá ekki viðunandi verð fyrir mjólkina. Ég hef áhyggjur af því að ekki liggi fyrir útreikningar eða úttektir sem styðja þennan gjörning, t.d. að sú tollalausa aukning sem heimila á á lambakjöti muni bæta hag sauðfjárbænda svo mikið að afkoma þeirra geti talist viðunandi. Á Íslandi er lítil notkun lyfja þegar kemur að framleiðslu matvara og við gerum strangar kröfur um velferð dýra, strangari en í ESB-löndunum. Það eitt hlýtur að skerða samkeppnisstöðu bænda nema landbúnaðarráðherra ætli að bregðast við með einhverjum hætti. Við íslenskir neytendur þurfum að spyrja okkur hvort við viljum kaupa matvæli þar sem við vitum ekki nægilega vel um lyfjanotkun eða aðbúnað í framleiðslu og þrátt fyrir viðvaranir lækna og lýðheilsusérfræðinga þar um. Ég hef sent ráðheranum nokkuð ítarlega fyrirspurn [[Forseti hringir.]]um þetta mál sem ég vænti að hann svari með sambærilegum hraði og þessum samningi var komið á.
Hæstv. forseti. Í morgun átti ég kost á því að vera viðstödd undirskrift þjóðarsáttmála um læsi. Undirskriftin átti sér stað á Akranesi en þar komu saman fulltrúar frá Akranesi, Hvalfjarðarsveit, Skorradalshreppi og fulltrúi frá Heimili og skóla, auk menntamálaráðherra. Á samkomuna kom jafnframt fjöldi grunnskólakennara frá Akranesi og nærsveitum og auk þess nokkrir nemendur grunnskólanna. Eins og hefur komið fram í þinginu og í sérstakri umræðu í síðustu viku er markmiðið með þjóðarsáttmálanum meðal annars það að að minnsta kosti 90% nemenda á Íslandi geti lesið sér til gagns árið 2018. Í dag sýna tölurnar okkur að 30% drengja og 12% stúlkna geta ekki lesið sér til gagns við lok grunnskóla. Ég vil samt leyfa mér að benda á eitt þótt ég hafi verulegar áhyggjur af þessum tölum og þær þurfi að taka alvarlega að í aðalnámskrá grunnskóla kemur skýrt fram að nemendur eiga að fá kennslu í samræmi við getu og þarfir hvers og eins. Í skólum landsins er unnið með margvíslegar kennsluaðferðir sem hafa það að markmiði að koma til móts við þessar mismunandi þarfir og getu nemenda. Síðan koma kannanir sem mæla margar hverjar með mismunandi hætti afmarkaða þætti og nemendur fá aðeins nokkrar klukkustundir til að klára og dagsform þeirra getur haft mikil áhrif á niðurstöður. Það sem ég ætlaði að segja hér í ræðu minni og kom skýrt fram á þessari stund í morgun að markmiðið með átakinu er frábært og mjög virðingarvert. Það er hins vegar mjög mikilvægt að hver skóli fái að halda sínu sjálfstæði í vali á kennsluaðferðum og vinna að því hvað hæfir nemendum þeirra best og hefur reynst vel.
Hæstv. forseti. Landsbanki Íslands boðaði með viku fyrirvara lokun á þremur bankaútibúum á Vestfjörðum, þ.e. á Þingeyri, á Suðureyri og í Bolungarvík. Því miður er það svo að það er ekki í fyrsta skipti sem Landsbankinn, fyrirrennari hans, sem nýr eigandi að Sparisjóði Norðurlands, veitir þung högg inn í atvinnumál Bolvíkinga og þjónustumál. Það hefur komið fram í fréttum að ellefu störf leggjast af og tveimur starfsmönnum hefur verið boðin störf á Ísafirði. Ríkið stendur líka í stórræðum vegna þess að það hefur flutt sýslumannsembættið, meðal annars lagt af störf við innheimtu vanskilagjalds vegna skoðunar ökutækja sem var hjá sýslumanninum og var í Bolungarvík en hefur verið lagt af og flutt á Ísafjörð. Nýlega las hjúkrunarfræðingur í Bolungarvík það í fréttum að starf hennar í Bolungarvík hefði verið lagt niður og auglýst. Þannig mætti áfram telja. Læknir kemur einu sinni í viku. Virðulegi forseti. Það er þannig að sparisjóðakerfið, þar með talinn Sparisjóður Bolungarvíkur og þeir sem heyrðu undir sparisjóðafjölskylduna eins og það var stundum kallað, var lagt af í tíð núverandi ríkisstjórnar og á hennar vakt með stuðningsmönnum hennar, þ.e. þingmönnum Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks. Ég spyr því, virðulegi forseti: Hvað ætla þingmenn að gera varðandi það sem þarna er að gerast? Sá sem hér stendur vann að því lengi og taldi sig meðal annars vera í viðræðum um það við ráðherra í ríkisstjórn að endurreisa sparisjóðakerfið, eins og hægt var að gera með annað bankakerfi á Íslandi, með aðkomu ríkisins og í framhaldi að selja það fjárfestum sem vildu ganga inn í sparisjóðakerfið. En það tækifæri var ekki nýtt og það gerðist á vakt þessarar ríkisstjórnar. Það sem er að gerast vestur á fjörðum og á ef til vill eftir að gerast á fleiri stöðum er á ábyrgð núverandi ríkisstjórnarmeirihluta og þess vegna spyr ég: [[Forseti hringir.]]Hvað ætla stuðningsmenn ríkisstjórnarinnar að gera? Hér þarf að grípa til aðgerða og það strax.
Herra forseti. Vaxandi fjöldi fólks er á flótta vegna stríðsástands í heiminum. Aðrir leggja á flótta því að þeir sjá einfaldlega enga framtíð í heimalandi sínu vegna viðvarandi fátæktar. Loftslagsbreytingar munu í framtíðinni auka enn á þennan vanda. Síðustu daga og vikur hefur oft heyrst í umræðunni um hvað gera skuli til að takast á við þessa gríðarlegu fólksflutninga að rétt sé að hjálpa fólki sem næst heimahögunum og koma þannig í veg fyrir að fólk þurfi að leggja á flótta. Með eflingu þróunarsamvinnu getum við lagt af mörkum til að hjálpa fólki heima hjá sér og aukið trúna á að ekki þurfi endilega að leita að bættri framtíð annars staðar. Þessa dagana er hér í þingsal verið að ræða frumvarp um breytingu á lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands. Þingmenn minni hlutans hafa lýst áhyggjum sínum af því að þar eigi að breyta einhverju sem er ekki bilað en geti hins vegar haft neikvæð áhrif á þróunarsamvinnu Íslands. Ég vil því nota tækifærið hér þegar salurinn er þétt setinn og hvetja hv. þingmenn til að setja hlutina í samhengi og velta því fyrir sér hvernig þeir telja þetta fara saman, að vilja hjálpa fólki heima hjá sér en að ætla á sama tíma að fara í vanhugsaðar breytingar á lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu.
Virðulegur forseti. Ég kveð mér hér hljóðs vegna þess að mér finnst áhugi hæstv. forsætisráðherra á gömlum húsum og menningarverðmætum vera farinn að hafa mjög óæskileg, ef ekki beinlínis hættuleg, áhrif á lagasetningu. Ég hef áhuga á gömlum húsum og menningarminjum og ég held að margir hafi það en öll umgjörð þeirra mála þarf að vera í samræmi við lýðræðisleg vinnubrögð og réttindi borgaranna. Á síðasta þingi fór því miður í gegn mjög einkennileg löggjöf um verndarsvæði í byggð sem felur hæstv. forsætisráðherra nánast alræðisvald þegar kemur að því að kveða upp úr um það hvaða byggð skuli vernduð. Það er tekið út úr skipulagslögum, það var mjög ólýðræðislegt, mjög ófaglegt og lyktar af gerræði. Í gær las ég í fréttum að inn í væntanlegt frumvarp um breytingar á lögum um menningarminjar sé búið að lauma grein sem leyfir ráðherra að taka mannvirki, lönd og réttindi eignarnámi, allt í þágu verndar á menningarverðmætum. Klausan er mjög opin og allar viðvörunarbjöllur í mínum huga klingja við að lesa þetta. Með henni fær forsætisráðherra rétt til að taka mannvirki, lönd og réttindi eignarnámi fyrir hönd ríkisins til að vernda menningarminjar. Þetta lyktar af gerræði. Gæti forsætisráðherra til dæmis ákveðið að taka alla byggðina í Flatey, sem er yfir 100 ára gömul, eignarnámi ef honum sýndist svo? [[Forseti hringir.]]Ég hvet Alþingi Íslendinga, okkur sem hér sitjum, til að vera á varðbergi, standa fast í lappirnar gagnvart öllum gerræðistilburðum á þessu sviði. Þetta lyktar mjög hættulega.
Virðulegur forseti. Getur það verið að lögreglunni sé gleymt hér í landinu? Getur það verið að lögreglan eigi erfitt með að ná eyrum stjórnvalda hvort heldur er í ríkisstjórn eða á Alþingi? Getur það verið að lögreglan njóti ekki sömu kjarabóta og aðrir hópar hafa verið að fá á vinnumarkaði? Ég held að þetta hljóti að vera áleitnar spurningar fyrir okkur í þinginu sem fylgdumst með framgöngu lögreglunnar og því gríðarlega álagi sem á henni var á ögurstundum í sögu þjóðarinnar og ekki síður fólkið sem hér fyrir utan stóð og fylgdist með þeim aðdáunarverða framgangi sem lögreglan sýndi við hinar erfiðustu aðstæður. Það kallar auðvitað á að hlustað sé eftir röddum lögreglumanna, ábendingum þeirra og áhyggjum af stöðu kjaramála sinna og því að þeir hafi þar dregist aftur úr. Ekki síður hlýtur það að vera okkur umhugsunarefni þegar til þess er litið að lögreglumenn hafa ekki verkfallsrétt. Annaðhvort verða lögreglumenn að fá kjarabætur eins og aðrir hópar eða þeir verða að fá verkfallsrétt, virðulegur forseti. Það er holur hljómur í því hjá ráðamönnum að tala fyrir því að mikilvægt sé að ekki séu átök á vinnumarkaði og að menn þurfi að finna skynsamlegri leiðir við að bæta kjörin í landinu, ef þeir eru síðan ekki tilbúnir til þess í reynd að bæta kjör þeirra sem engan verkfallsrétt hafa. Sannarlega er það víti til að varast ef það á að vera svo að skortur lögreglumanna á verkfallsréttinum verði til þess að þeir dragist aftur úr öðrum í kjörum hér í landinu.
Herra forseti. Landsbankinn hefur viljað kalla sig banka allra landsmanna en því er ekki fyrir að fara í ljósi framgöngu hans. Harkalegar aðgerðir bankans á Vestfjörðum bera þess ekki vitni að þar fari þjóðarbanki í eigu ríkisins sem vilji þjónusta alla landsmenn. Vestfirðir hafa sérstaklega goldið fyrir harkalegar aðgerðir bankans gagnvart viðskiptavinum sínum en þar hefur bankinn lokað útibúum einu af öðru og nú síðast skellt í lás á Þingeyri, Suðureyri og í Bolungarvík þar sem 11 störf eru undir. Við þessar ákvarðanir bankans í skjóli hagræðingar hefur því tapast fjöldi starfa og einnig hefur þessi ákvörðun haft áhrif á þjónustu Íslandspósts sem hefur verið í samrekstri í þessum útibúum og víðar. Landsbankinn hefur ekki sýnt neinn vilja til að endurskoða starfsemina og styrkja hana, t.d. með verkefnum í fjarvinnslu frá miðlægri starfsemi bankans, heldur er viðskiptavinum, fyrirtækjum og almenningi boðið að sækja þjónustu áfram um langan veg eins og ekkert sé sjálfsagðara. Í aðgerðalista Landsbankans frá 2011 er talað um siðasáttmála og bætta þjónustu. Þar er líka talað um samfélagslega ábyrgð og segir, með leyfi forseta: „Við ætlum að kynna nýja og heilsteypta stefnu um samfélagslega ábyrgð …“ Er það samfélagslega ábyrgðin gagnvart landsbyggðinni í verki að öll starfsemin sem skilar ekki hámarksarði sé skorin af í skjóli sömu græðgi og olli bankahruninu 2008? Hvar eru nú framsóknarmennirnir sem samþykktu á flokksþingi sínu að við ættum að gera Landsbankann að samfélagslegum banka í eigu ríkisins, „non-profit“? Ætla þeir að stinga hausnum undir væng og láta Sjálfstæðisflokkinn stjórna ferðinni og selja Landsbankann í bútum eins og kemur fram í fjárlagafrumvarpinu? Vestfirðingar kalla nú eftir afstöðu og aðgerðum þingmanna sinna til þessara harkalegu og hrokafullu aðgerða Landsbankans gagnvart viðskiptavinum [[Forseti hringir.]]sínum og margir þeirra stefna að því að færa viðskipti sín eitthvað annað. Fólki er nóg boðið.
Forseti. Ég ætla að hrósa hæstv. utanríkisráðherra Gunnari Braga Sveinssyni og samstarfsfólki hans fyrir að ljúka samningum um lækkun tolla á landbúnaðarvörum. Viðræðurnar hafa staðið nokkurn tíma með einhverjum hléum. Íslendingar áttu frumkvæðið að þessum viðræðum sem hófust formlega í ráðherratíð Össurar Skarphéðinssonar. Markmiðið var að auka útflutning á íslenskum afurðum til Evrópusambandsins, sérstaklega á lambakjöti og skyri. Og það tókst svo sannarlega. Kvóti á lambakjöti hækkar úr 1.850 tonnum á ári í 3.350 tonn, meira en tvöfaldast. Kvóti á skyri hækkar úr 380 tonnum í 4.000 tonn, meira en tífaldast. Það er sannarlega ánægjuefni fyrir framleiðendur, trúi ég. Samningarnir fela í sér að Ísland fellir niður tolla á yfir 340 nýjum tollskrárnúmerum og lækkar tolla á yfir 20 öðrum. Neytendasamtökin fagna samningnum og það gera líka forsvarsmenn verslunar á Íslandi sem segja að hann muni hafa í för með sér miklar verðlækkanir sem er ánægjulegt fyrir okkur öll því matarverð hér á landi er allt of hátt. Samningurinn verður til að bæta hag heimilanna og við hljótum öll að fagna því. Þó eru eftir tollar á einhverjum landbúnaðarvörum og ég vil hvetja ríkisstjórnina til dáða í þeirri ferð sem hún er á þannig að allir tollar hér hverfi. Ég er þeirrar skoðunar að tollar á landbúnaðarvörum séu ekki síður íþyngjandi fyrir fjölskyldurnar í landinu en tollar á skófatnaði, þó að auðvitað sé líka gleðilegt að losna við þá.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að óska landsmönnum öllum til hamingju með frétt sem hefur farið lítið fyrir um lyktir Icesave-málsins sem lauk með fullnaðarsigri okkar Íslendinga nú fyrir nokkrum dögum. Það er sannarlega fagnaðarefni að hér skyldi vera vaskur hópur manna á sínum tíma sem barðist fyrir því að þessi niðurstaða næðist. Það var ekki þrautalaust og ýmislegt reynt til þess að koma í veg fyrir að svo gerðist. Ég sé að þetta hlægir nokkra þingmenn og ég gleðst yfir því því að við erum náttúrlega í pólitík til þess að gleðja fólk og þessi málalok hafa sannarlega glatt hug og hjörtu þjóðarinnar. Ég sé það bara á hv. þingmönnum hér á aftasta bekk að þær gleðjast yfir þessum málalyktum. Erindi mitt hér í dag var annars að þakka hv. þm. Bjarkeyju Gunnarsdóttur fyrir ræðuna sem hún flutti áðan. Mér fannst ég vera kominn á góðan félagsfund í framsóknarfélaginu fyrir norðan vegna þess að ég hefði getað tekið undir flest það sem hún sagði varðandi tollalækkanir sem hér hafa verið gerðar. Asinn var nú ekki meiri en sá í þessu máli að viðræðurnar hófust, eins og kom fram hér áðan, fyrir nokkuð mörgum árum en voru sem sagt til loka leiddar núna um daginn. Það sem er hins vegar nauðsynlegt að gera nú þegar þessum áfanga er náð - og nota bene, hann hefði náttúrlega aldrei náðst ef við hefðum verið búin að fella hér niður alla tolla einhliða, við höfðum skiptimynt - er að koma á einhverjum sáttmála um það hvernig þetta verður framkvæmt. Það verður í fyrsta lagi að vera alveg kristalklárt að þessar lækkanir nái alla leið til neytenda. Það þarf að upplýsa núna um hvernig verðmyndun á Íslandi er. Við búum við frjálsa álagningu og til þess að neytendur geti tekið upplýsta ákvörðun verður að opna á það hvernig verðmyndun á vöru er hér alls staðar á markaði.
Virðulegi forseti. Umræða um vanda flóttamanna, sérstaklega flóttamanna frá Sýrlandi, hefur aldeilis ekki farið fram hjá okkur. Sá sem hér stendur varð þeirrar gæfu aðnjótandi að ferðast um nágrannalöndin Tyrkland og Líbanon og svo Sikiley á Ítalíu í síðustu viku til að kynnast vandanum frá fyrstu hendi. Mig langar að vekja sérstaklega athygli á því að þó að við fáum flestar fréttir og myndir af flóttamönnum sem eru í Evrópu eða eru að koma til Evrópu býr langsamlega stærsti hluti flóttamanna frá Sýrlandi, talið er að það séu 4 milljónir en fjöldinn er í raun óljós, í nágrannalöndunum Tyrklandi, Líbanon og Jórdaníu. Við hittum marga flóttamenn í Líbanon sem búa við mjög erfiðar aðstæður og kynntumst frá fyrstu hendi frábæru starfi stofnana og sjálfboðaliðasamtaka á borð við Rauða krossinn til að aðstoða fólkið, flóttamennina, í Líbanon. Eitt verkefnið sem við heimsóttum var verkefni sem Rauði kross Íslands hefur stutt ásamt þeim norska um færanlegar sjúkrastöðvar þar sem hópur lækna og hjúkrunarfræðinga heimsækir staði einn dag í viku. Á staðnum sem við heimsóttum voru 5 þús. sjúklingar á sjúkraskránni. Þessi verkefni hafa verið studd af stjórnvöldum, af utanríkisráðuneytinu, þ.e. Rauði krossinn á Íslandi hefur fengið styrk til að standa straum af þessu verkefni og ég vil endilega benda íslenskum stjórnvöldum og reyndar okkur sem íslenskum almenningi á mikilvægi þess að styðja við þjónustu á borð við þessa.
Hæstv. forseti. Ég ætla eins og hv. þm. Óttarr Proppé, sem var hér á undan mér í ræðustól, að koma inn á málefni flóttafólks og innflytjenda en eðlilega hafa þau málefni verið okkur mjög hugleikin undanfarnar vikur og missiri. Í sérstakri umræðu í gær var niðurstaða ráðherranefndar tekin fyrir. Ég verð að segja það hreint út að mér finnst það dæmi um stefnufestu og skjót en um leið vönduð vinnubrögð í framgöngu allra þeirra sem að þeirri heildstæðu áætlun koma. Ég vil taka undir með þeim hv. þingmönnum sem ræddu þetta málefni í gær og hrósa öllum þeim sem voru til samráðs fyrir skipulögð og yfirveguð viðbrögð við þessum aðsteðjandi vanda. Sú heildstæða áætlun sem okkur birtist er þess eðlis að við getum á sem öflugastan hátt veitt okkar liðsinni. Með skipan ráðherranefndar og öflugu samráði við sveitarfélög og stofnanir, bæði innan lands og utan, og sérfræðinga er þessi niðurstaða þess eðlis að það er ekki bara fjárframlagið upp á 2 milljarða sem ákveðið var að skyldi varið til aðstoðar flóttafólki og innflytjendum á þessu ári og því næsta, heldur sú heildarsýn sem birtist í þeirri aðgerðaáætlun sem því fjárframlagi fylgir til fjárstuðnings við alþjóðastofnanir sem vinna meðal flóttafólks á vettvangi og til móttöku flóttafólks og hælisleitenda til Íslands, og enn fremur til að við getum tekið á móti fólki í nýjum framandi heimkynnum með myndarbrag og í samvinnu við stofnanir eins og Rauða krossinn og Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna.
Virðulegi forseti. Í morgun var haldinn opinn fundur í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem umboðsmaður Alþingis var gestur. Umræðurnar þar voru rólegar, yfirvegaðar, málefnalegar og ég tel að þær hafi mjög ríkt upplýsingagildi fyrir þing og alþjóð. Opnir nefndafundir hafa oft verið nefndir sem dæmi um eitthvað sem gæti aukið hinn svokallaða skrípaleik á Alþingi, þ.e. að ef nefndafundir væru að jafnaði opnir mundu þingmenn sjálfkrafa breytast í einhvers konar leikara og fara að búa til úr því einhverjar senur. Ég tel að þeir opnu nefndafundir sem þegar hafa verið haldnir hafi almennt einkennst af yfirveguðum og málefnalegum umræðum. Ég fylgdist með fundinum í morgun og mér þótti hann mjög gagnlegur. Ég tel að ef ég væri borgari úti í bæ, með áhuga á Alþingi, hefði hann verið mér gagnlegur, ekki til þess endilega að fram komi einhver spillingarmál, opnir nefndafundir eru ekki endilega eitthvert gegnsæistæki, heldur tæki til að almenningur geti hlýtt á sérfræðinga utan úr bæ koma fram með gögn um einstaka mál. Það er gagnlegt fyrir almenning að heyra þessa hluti og ég legg að lokum til, virðulegi forseti, að fundir fastanefnda Alþingis verði að jafnaði opnir.
Forseti. Ég vil taka upp þráðinn þar sem hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson lagði hann frá sér. Ég var svo lánsöm að vera á þessum fundi í morgun og mér finnst mjög mikilvægt að Alþingi kynni betur svona fundi. Ég held að mjög fáir hafi verið meðvitaðir um þennan fund nema þá kannski þingmenn og einstöku fréttamenn. Ég vil skora á almenning sem er að fylgjast með alþingisrásinni að fara og skoða þennan fund sem var í morgun því það kom mjög margt mikilvægt fram á honum. Mig langar að grípa niður í frétt, með leyfi forseta, um þennan fund í morgun: „Karl Garðarsson, þingmaður Framsóknarflokksins, spurði umboðsmann meðal annars með hvaða hætti embættið hefði brugðist við þessum aukna fjölda. Meðal vangaveltna hans var hvort það hefði komið til álita að senda stutt og stöðluð svarbréf þegar það lægi ljóst fyrir frá upphafi að málið yrði ekki kannað af embættinu. „Fólk sem kvartar til umboðsmanns heldur að brotið hafi verið á rétti sínum og það hefur tekið sér tíma til að skrifa okkur bréf,“ sagði Tryggvi. Hann sagði að flestir þeir sem kvörtuðu til embættisins gerðu það sjaldan en þó væru dæmi þess að það ætti hálfgerða pennavini. „Reynslan í nágrannalöndunum hefur sýnt að stutt og stöðluð bréf leiða til þess að málin koma bara aftur. Okkur hefur þótt það mikilvægt að borgarinn finni að við höfum lesið erindi hans og sendum útskýringu á niðurstöðu okkar. Við verðum að finna jafnvægi milli þess að sóa ekki tíma í þessi mál en útskýra niðurstöðuna engu að síður.““ Mér þætti alveg yndislegt ef fleiri stofnanir og embætti mundu sýna viðleitni borgaranna til að kanna rétt sinn jafn mikla virðingu og umboðsmaður Alþingis gerir.
Virðulegur forseti. Umræða um skatta hefur tilhneigingu til að fara mjög fljótt að snúast um það hvort tilteknir skattar séu of háir eða of lágir. Skattlagning er að mínu viti mjög vandasöm og hana ber að nálgast af mikilli kostgæfni, enda ábyrgðarhluti að taka til sín fé og útdeila því öllum til heilla. Slík framkvæmd, hversu göfugur sem tilgangur hennar er, kallar á ótal spurningar og mikið eftirlit. Hvað er rétt hlutfall í þessu tilliti og hvar á að byrja að skattleggja og hvenær nóg er nóg skal ósagt látið þótt mér finnist sérstök ástæða til að halda því til haga að ég treysti fólki til þess að fara með peningana sína og sjálft sig eins og það telur best hverju sinni. Á sama tíma er líka mikilvægt að halda því til haga að skattar og gjöld eru undirstaða þess að við getum staðið undir allri þeirri þjónustu og þeim skuldbindingum sem við komum okkur saman um. Í þessari sérstöku umræðu um tekjustofna sveitarfélaganna langar mig að velta upp skiptingu milli ríkis og sveitarfélaga á því skattfé sem við sem samfélag innheimtum og hvernig því er best skipt í samræmi við þau verkefni sem við erum að sinna hverju sinni og munum koma til með að sinna í framtíðinni. Samfélag okkar er að breytast mjög hratt. Ég hef þá trú að við séum að færast mjög hratt inn í mjög breytta heimsmynd sem kallar á að við tökum upp gömul þrætumál óhrædd og finnum lausn á þeim eða komum þeim í það minnsta í ásættanlegri farveg en fingrabendingar. Samskipti ríkis og sveitarfélaga eru eitt af þessum óleystu þrætumálum sem virðast bara hlaða utan á sig. Það ríkir ákveðin uppgjöf í þessum samskiptum á báða bóga og oft og tíðum mikið vantraust. Ég segi þetta ekki út í loftið því að það var mjög áhugaverð reynsla fyrir mig persónulega að vera varaformaður velferðarráðs Reykjavíkur í nokkur ár og verða vitni að þessum ágreiningi. Ég get sagt að ég finn ekki fyrir því að hann hafi færst í einhverja sérstaklega ásættanlega átt. Í flestum tilfellum verður bitbein í þessum samskiptum verkefni sem báðir aðilar eiga að sinna, annaðhvort lögum samkvæmt eða út frá einhverjum samningum sem þeir hafa gert sína á milli, og helsta deilumálið snýr gjarnan að því hver eigi að borga hvað. Dæmi um þetta er rekstur hjúkrunarheimila, tónlistarskólar og geðheilbrigðisþjónusta. Reksturinn og þjónustan sem verið er að veita líður oft fyrir þetta og bitnar á þeim sem síst skyldi, almennum borgurum sem greiða fyrir þjónustuna. Svo eru verkefni sem sveitarfélögin hafa tekið alfarið yfir með það fyrir augum að bæta þjónustuna og færa hana nær fólkinu sem er verið að veita þjónustuna hverju sinni. Það er til dæmis rekstur grunnskóla og nýlega þjónusta við fatlað fólk. Með þessum verkefnum hefur fylgt fjármagn í formi hækkaðs útsvars eða fjármuna sem farið hafa í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Á teikniborðinu eru og hafa verið til lengri tíma áform um að sveitarfélögin taki líka við þjónustu við eldri borgara. Í þessu samhengi er mjög mikilvægt að benda á að á næstu áratugum er ráðgert að Íslendingum, eldri en 50 ára, muni fjölga um 44% á meðan þeim sem eru 49 ára og yngri muni fjölga um 4%. Mér finnst blasa við að hérna er um að ræða gjörbreyttan veruleika sem við verðum að tala um og horfast í augu við enda kallar hann á nýjar leiðir og nýjar nálganir. Þær tel ég að sé einmitt að finna hjá þeim sem sinna þessari þjónustu í dag, enda hafa flestir verið mjög meðvitaðir um þessa þróun og flaggað henni lengi. Það breytir þó ekki því að viljinn til þess að taka við verkefninu er takmarkaður þegar ekki hefur enn tekist að loka síðasta yfirflutningi á stórum málaflokki, þjónustu við fatlað fólk, þannig að vel sé. Ég heyri æ oftar sveitarstjórnarfólk tala um það í mikilli alvöru að skila málaflokknum aftur til ríkisins komi ekki til viðurkenningar á því að málaflokkurinn er vanfjármagnaður og brugðist verði við þeirri stöðu. Mig langar að fá fram skoðanir hæstv. fjármálaráðherra og annarra þingmanna hér í salnum á því sérstaklega hvaða leiðir hæstv. fjármálaráðherra sér fyrir sveitarfélögin til að standa undir þeim kröfum sem þjónusta sem þau veita kallar á, hvort hæstv. ráðherra hafi skoðað það með opnum hug að víkka út og þar með styrkja tekjustofna sveitarfélaganna svo að þau geti með góðu móti staðið undir þessari þjónustu í dag og í framtíðinni. Eru tekjustofnar sveitarfélaganna eins og þeir eru í dag sjálfbærir? Vísa ég þá í þann hóp skattgreiðenda sem greiðir einungis fjármagnstekjuskatt og ekkert útsvar en þiggur að sama skapi þjónustu frá sveitarfélögum. Telur ráðherrann koma til greina að sveitarfélög fái hlutdeild í fjármagnstekjuskatti, virðisaukaskatti eða þá sérstöku gistináttagjaldi á ferðamenn til að standa straum af styrkingu innviða sem kosta mörg sveitarfélög mikið af peningum sem annars gætu farið í þjónustu? Eða telur hann að þau þurfi einfaldlega að skera meira niður í rekstri eða hætta að sinna þjónustu sem þau hafa hingað til sinnt?
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að efna til þessarar umræðu um tekjustofna sveitarfélaga. Þetta er eins og við öll vitum margþætt umræða sem kemur inn á það hvernig hið opinbera hagar skattheimtu sinni gagnvart fólki og eftir atvikum fyrirtækjum en einnig hvernig skipting tekna skal vera milli ríkis og sveitarfélaga. Við þekkjum það að sjálfsögðu öll að á undanförnum rúmlega tveimur áratugum hafa verið stigin allnokkur stór skref í að færa verkefni frá ríki til sveitarfélaga og því hafa fylgt tekjustofnar fyrir sveitarfélögin. Eins og hv. málshefjandi kemur hér inn á þá hafa verið allnokkur dæmi þess að sveitarfélögunum þyki þeir tekjustofnar hafa reynst heldur rýrir þegar þjónustan var komin á það stig sem sveitarfélagið vildi bjóða upp á. Þetta er mál sem á sér líka þá hlið að líklega eiga sveitarfélögin erfiðara með að standast kröfur um aukna og bætta þjónustu og þannig horfir málið stundum aðeins öðruvísi við þegar því skrefi er náð. Við getum síðan sagt hér að það sé betra að fólk geti sótt þjónustu í sitt nærumhverfi en sá þáttur hefur kannski ekki alltaf verið tekinn með. Við vitum að sveitarfélögin sinna mjög mikilvægu þjónustuhlutverki gagnvart íbúum landsins og tekjustofnunum þremur, útsvari, fasteignaskatti og framlögum úr jöfnunarsjóði. Þeim er ætlað sameiginlega að tryggja að sveitarfélögin geti innt þetta hlutverk af hendi. Aðrar tekjur falla svo til í samræmi við aðra starfsemi sveitarfélaga, til að mynda tekjur af eignum og stofnunum sem reknar eru í almannaþágu, svo af lóðaleigu og leyfisgjöldum, allt eftir því sem lög mæla fyrir um. Á seinni árum hafa líka komið til viðbótartekjur af ýmsum toga fyrir tilstuðlan breytinga sem eiga rætur sínar að rekja hingað í þingið. Ég gæti nefnt til dæmis tekjur sem hafa fallið til út af útgreiðslu séreignarlífeyris eða skattahækkanir á síðasta kjörtímabili sem juku framlagið til jöfnunarsjóðs þar sem jöfnunarsjóðurinn fær 2,12% af heildartekjum ríkisins. Sérstakur bankaskattur hefur líka skilað sér til sveitarfélaganna. Þetta hafa verið óhefðbundnir, tímabundnir tekjustofnar fyrir ríkið sem hafa líka skilað sér til sveitarfélaganna. Ég held þessu til haga fyrir utan annað sem ég gæti svo sem nefnt í þessu sambandi en læt ógert. Nú er staðan sú að tekjur ríkisins af tekjuskatti einstaklinga eru minni en þær sem sveitarfélögin bera úr býtum í staðgreiðslukerfinu þrátt fyrir að útsvarið sé 14,44% en á móti er miðþrep tekjuskattsins í dag 25,3%. Þetta helgast af því að ríkið tryggir sveitarfélögunum ávallt útsvar íbúanna en fjármagnar persónuafsláttinn. Á árinu 2014 voru þannig 7% af heildarútsvarstekjum sveitarfélaganna fjármögnuð með persónuafslætti frá ríkinu, eða tæpir 11 milljarðar. Það er að minnsta kosti ein leið til að líta á þessi fjárhagslegu samskipti gegnum staðgreiðslukerfið að ríkið fjármagnar sem sagt persónuafsláttinn allan. Við þekkjum kröfuna um að hækka skattleysismörkin. Höfum það þá í huga að í staðgreiðslunni þýðir það alltaf kröfu á ríkið og enga kröfu á sveitarfélögin, enda er óskaplega sjaldan minnst á það að sveitarfélögin eigi eitthvað að gefa eftir af útsvarinu til að létta undir með fólki. Ég nefni þetta hér sérstaklega vegna þess að það má ekki gleyma því í þessum fjárhagslegu samskiptum hversu gríðarlega traustur tekjugrunnur útsvarsstofninn er fyrir sveitarfélögin. Ég nefndi áður að 2,12% af innheimtum skatttekjum ríkisins fara í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og með hækkandi tekjum hækkar framlagið til jöfnunarsjóðsins. Þetta verða um 13,3 milljarðar á næsta ári. Hv. málshefjandi nefndi nokkra skattstofna, fjármagnstekjuskatt, virðisaukaskatt og gistináttaskatt, og maður gæti svo sem látið sér detta í hug aðra skattstofna, en þá bendi ég á móti á að með því að við tökum heildarskattstofnana og tökum 2,12% af þeim og verjum inn í jöfnunarsjóðinn þá gerum við það með þeim óbeina hætti. Að öðru leyti vil ég bara ljúka máli mínu á því að segja að þetta er umræða sem skiptir mjög miklu máli. Við hljótum öll að vilja eiga góð samskipti við sveitarstjórnarstigið. Ég hef fullan skilning [[Forseti hringir.]]á því að sveitarstjórnarstigið kalli eftir málefnalegri umræðu um fjármögnun einstakra verkefna sem sveitarfélögin hafa tekið yfir en [[Forseti hringir.]]þau eru mjög misjafnlega í sveit sett til að sinna stórum verkefnum. Hluti þessarar umræðu held ég að ætti að fara fram milli [[Forseti hringir.]]sveitarfélaganna hvernig þau ættu mögulega með sanngjarnari hætti að deila því sem er til skiptanna í jöfnunarsjóðnum.
Herra forseti. Til viðbótar lögbundnum tekjustofnum sveitarfélaga tel ég að tími sé kominn til að finna leiðir til að skipta arði af auðlindum þjóðarinnar milli sveitarstjórnarstigsins og ríkissjóðs. Samfylkingin lagði til á síðasta þingi sem hluta af bættri byggðastefnu að sveitarfélög fengju hluta af veiðigjaldinu. Lagabreytingar hafa ásamt tækniframförum leitt til mikillar hagræðingar í sjávarútvegi með tilheyrandi fækkun starfa og röskun á búsetuforsendum víða um land. Þjóðfélagið í heild hagnast á hagkvæmum sjávarútvegi en sveitarfélögin greiða fyrir hagræðinguna með fækkun starfa og fækkun íbúa í kjölfarið. Kvótakerfið með framsalsrétti hefur þannig í för með sér samfélagslegan kostnað sem fallið hefur á sveitarfélögin. Hagræðingin leiðir til langtímaávinnings fyrir þjóðina í heild en stærstur hluti ávinningsins hefur runnið til útgerða og hin síðari ár að einhverju leyti til ríkisins í formi veiðigjalds. Kostnaður vegna ferðamanna sem sækja okkur heim til að njóta náttúrunnar leggst á mörg sveitarfélög sem fá ekki að sama skapi tekjur af ferðamönnunum. Dæmi um þetta eru sveitarfélög sem eru vinsæl til norðurljósaskoðunar, rútur flykkjast í tugatali í sama sveitarfélagið, farþegar nýta sér almenningssalerni áður en þeir fara til baka og skilja eftir sig spor sem sveitarfélögin bera kostnað af. Í stað þess að kokka stöðugt upp tillögur að nýjum gjöldum með flóknum innheimtuleiðum væri skynsamlegra og í anda stefnu núverandi stjórnvalda um einfaldara skattkerfi að ferðaþjónustan færi í almennt þrep virðisaukaskattskerfisins og sveitarfélögin fengju að njóta hluta teknanna. Að sama skapi eiga sveitarfélögin að njóta þeirrar auðlindarentu sem orkufyrirtækin kunna að skila í framtíðinni. Lagafrumvarp sem ákvarðar almenna meðferð á skiptingu arðs af öllum náttúruauðlindum okkar er orðið aðkallandi.
Forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka upp þessa mikilvægu umræðu sem er dýpri og mikilvægari en svo að við getum klárað hana á hálftíma. Hv. þingmaður beindi sjónum sínum fyrst og fremst að breyttri stöðu að því er varðar ferðaþjónustu og þar af leiðandi náttúruvernd og uppbyggingu vinsælla ferðamannastaða þannig að ég ætla í mínu innleggi hér að halda mig við þann þátt málsins þó að sannarlega séu fjárhagsleg samskipti ríkis og sveitarfélaga efni í miklu lengri umræðu. Við sjáum það til að mynda í fjárlagafrumvarpi hæstv. ráðherra að skuldastaða ríkisins fer batnandi á þessu ári og inn í framtíðina en því er öfugt farið með sveitarfélögin. Þau eiga í viðvarandi og stöðugum vanda inn í framtíðina og það er nokkuð sem við verðum líka að skoða í ljósi breyttra og aukinna verkefna sem sveitarfélögin hafa tekið á sig. Þar á meðal er þjónusta við fatlaða. Mig langar sérstaklega að staldra við það að þessum vinsælu ferðamannastöðum er ekki endilega skipt eftir fjölda íbúa. Við erum til að mynda með stór og víðáttumikil svæði þar sem mjög margir njóta náttúrunnar. Ég nefni Skútustaðahrepp, sem í daglegu tali er oftast nefndur Mývatnssveit, og Skaftárhrepp sem eru mannfá sveitarfélög en taka við gríðarlegum fjölda gesta. Þessi sveitarfélög eru líka í þeim vanda að meiri hluti þeirra sem vinna á sumrin við ferðaþjónustuna greiðir útsvar annars staðar. Það er líka þáttur sem við þyrftum að skoða í þessu samhengi öllu, þ.e. möguleikann á því að skipta útsvari milli sveitarfélaga, annars vegar búsetunnar og hins vegar þess svæðis sem viðkomandi vinnur á stóran hluta ársins. Nú er svo ótrúlega komið að það eru sjö sekúndur eftir og ég er rétt að byrja en ég vona að þessi umræða leiði til góðs.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir að koma þessari áhugaverðu umræðu á dagskrá. Eins og okkur öllum er kunnugt eru tekjustofnar sveitarfélaga útsvar, fasteignaskattur og framlög úr jöfnunarsjóði, sem hefur aukist alveg gríðarlega að umfangi undanfarin ár, auk þess sem þau innheimta ýmsar þjónustutekjur. Staðan er misjöfn en mörg hafa náð miklum árangri við að ná niður skuldum, en samsetning þeirra er eðlilega misjöfn og atvinnuástand breytilegt. Með auknum ferðamannastraumi kemur líka í ljós að samfélögin eru misjafnlega undir það búin að taka á móti gestum og ágangur er mismikill. Innviðir þurfa styrkingu og uppbygging þarf að eiga sér stað og til að svo megi verða er nauðsynlegt að tekjur komi inn á svæðin. Það er því ekki óeðlilegt að tekjur sem koma inn á svæðin renni til þeirra að hluta til aftur. Ef verið er að tala um gistináttagjald má alveg færa rök fyrir því að til dæmis jafn hluti renni til ríkis og viðkomandi svæðis til uppbyggingar á því. Þá liggur fyrir að þar sem þjónustan er notuð koma tekjur inn. Þá má benda á það að þegar kvóti eða fyrirtæki eru seld út úr byggðarlögum rennur skattur af söluhagnaði ekki til viðkomandi sveitarfélags. Er hægt að tryggja sveitarfélögum hlutdeild í því? Má skoða möguleika í því hvernig mæta má þeim í ljósi þess hve mikil áhrif það hefur á atvinnu á svæðinu? Á mörgum svæðum er ágangur mikill og ljóst að grípa þarf til aðgerða sem kostar pening sem sveitarfélögin hafa fæst handbæran. Sú leið sem hér um ræðir getur orðið þeim sveitarfélögum styrkur sem fyrir hafa ákveðna innviði en öðrum þarf að mæta með öðrum leiðum og má þá láta sér detta í hug hvort möguleiki sé að skipta landsvæðum upp með einhverjum þeim hætti að stærri svæði séu undir og þau hugsuð sem heild. Einhver sveitarfélög hafa lagt grunn að því að byggja upp áningarstaði þar sem ferðamenn geta nýtt sér þjónustu og greitt fyrir hana. Þá er hjá öðrum sett í lögreglusamþykktir að bannað sé að hafa náttstað eða tjalda nema á þar til gerðum svæðum, þannig að hægt sé að ná utan um ferðamannastrauminn að einhverju leyti og beina tekjum til viðkomandi svæðis. Mér sýnist við hafa ýmsa möguleika í stöðunni og þar þurfa sveitarfélög og ríki að vinna vel saman.
Virðulegi forseti. Þetta er umræða sem ég verð að viðurkenna að ég hefði betra af að hlusta meira á en að tala mikið um. Mér þykir hún mjög áhugaverð og sér í lagi svar hæstv. fjármálaráðherra sem ég kem til með að hlusta á aftur og aftur þar til ég tel mig skilja hvert aukatekið orð fullkomlega. Mér þykir mikilvægt að sveitarfélögin séu sem sjálfstæðust og ég tel lykilatriði í því vera að þau geti fjármagnað sig með góðu móti, sem við vitum að er ekki tilfellið í dag. Mér þykja það því mjög áhugaverðar hugmyndir að þau fái hlutdeild í tekjuskatti fyrirtækja eða virðisaukaskatti eða því um líku en þó einungis með þeim fyrirvara að það hjálpi þeim raunverulega. Ég kalla eftir því að sveitarfélögin sjálf láti í sér heyra í þessari umræðu þannig að við fáum betur á hreint hvað mundi henta þeim. Eins og fram hefur komið er ekki endilega samasemmerki á milli þess að mikil viðskipti séu í tilteknu sveitarfélagi og mikið af fólki. Það er þáttur sem getur mjög auðveldlega skekkt niðurstöðuna. Ef mikill iðnaður er í einu sveitarfélagi þar sem ekki er margt fólk eða öfugt yrðu niðurstöðurnar væntanlega mjög frábrugðnar. Mér finnst mikilvægt að þetta liggi fyrir þegar við ræðum þessar hugmyndir. Ég velti því fyrir mér, virðulegi forseti, hvort tilefni sé til þess að ráðast í sérstakt verkefni þar sem markmiðið yrði skýrt og að mínu mati ætti það markmið að vera að treysta sjálfstæði sveitarfélaganna. Ég hef heyrt þessa umræðu áður og þá hefur fólk haft áhyggjur af því að slíkar hugmyndir mundu einungis hygla Reykjavík og nágrenni, vegna þess að meiri hluti þjóðarinnar býr á höfuðborgarsvæðinu. Mér þykir mjög mikilvægt að við tökum tillit til þeirrar orðræðu og aukpössum að hvað svo sem við gerum sé það gert í sátt við sveitarfélögin öll.
Virðulegi forseti. Ég hef starfað á báðum stjórnsýslusviðum, þ.e. bæði í sveitarstjórn og nú á Alþingi, og það hefur oft komið mér spánskt fyrir sjónir hvernig umræðan um sveitarfélög annars vegar og ríkissjóð hins vegar vill þróast út í að þetta séu tvö ólík apparöt, eins og óskyld fyrirtæki eða eitthvað. Fyrir mér er í grunninn bæði ríkissjóður og sveitarfélög ákveðinn tvíhöfði, tvö andlit á því sama sem við mundum kalla opinberan rekstur, opinberar tekjur og þjónustu og skyldur, sem tvö lýðræðislega kjörin stjórnsýslustig stýra síðan. Mér hefur alltaf fundist erfið umræðan hvor úr sinni áttinni eins og annar aðilinn sé að sækja eitthvað til hins eða annar aðilinn sé að troða á hinum. Við lifum þessi árin við ansi miklar breytingar í íslensku þjóðfélagi, ekki bara í afkomu bæði sveitarfélaganna og ríkissjóðs, sem við sjáum að hefur tilhneigingu til að hækka og lækka, stundum til skiptis, heldur líka í íslensku atvinnulífi, íslenskum viðskiptum, efnahagslífinu. Við sjáum með gríðarlegum uppgangi ferðaþjónustunnar breytingu í tekjum ríkisins og einstakra sveitarfélaga. Mér finnst mikilvægt að við tökum tillit til slíkra breytinga. Við sjáum líka núna í tillögum með fjárlagafrumvarpinu breytingar á skattkerfinu, á skatttekjum ríkissjóðs og það er mikilvægt að báðir aðilar, sveitarfélögin og ríkissjóður, sitji saman og séu helst í endalausu ferli við að endurskoða hvernig þessum tekjum verður síðan skipt. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka þátt í slíkri vinnu.
Hæstv. forseti. Þetta er svo sem gamalkunnug umræða og ég velti fyrir mér af hverju hún kemur sérstaklega upp núna. Nú er það þannig að ólíkt ríkissjóði þá hafa sveitarfélögin mjög trausta tekjustofna og það hefur verið farið í það seinustu ár og missiri að treysta þá enn betur, þ.e. með hækkun á útsvarinu og með auknu fé í jöfnunarsjóð þannig að það er svolítið sérstakt að þessi umræða skuli blossa upp núna. Sennilega er skýringin sú að fyrirhugaðar eru mjög miklar hækkanir á launum sem munu verða sveitarfélögunum erfiðar. Einhvern veginn hefur maður grun um að þessi umræða tengist svolítið Reykjavíkurborg núna en öfugt við flest önnur sveitarfélög hér í nágrenninu er staða borgarsjóðs að versna þrátt fyrir gífurlega auknar tekjur og reksturinn í molum, má segja. Þá blossar upp þessi umræða um aukna tekjustofna. Á sama tíma og menn gera kröfur um að ríkið dæli enn meiri peningum í hina og þessa málaflokka þegar það er nánast rétt svo í jafnvægi með ríkisfjármálin þá er kannski ekki hægt að segja að miklir möguleikar séu á að færa tekjur frá ríkinu yfir í sveitarfélögin nú um stundir. Ég held að menn verði einfaldlega að fara yfir rekstur sinn í sveitarfélögunum, sérstaklega hjá Reykjavíkurborg, og meta stöðuna upp á nýtt.
Forseti. Auðvitað verður að tryggja sveitarfélögum þá fjármuni sem þarf til að standa undir þeim verkefnum sem þeim eru falin með lögum. Það er okkar verkefni að setja lög og það er okkar hér að segja til um hve mikið fer hvert. Það er eðlilegt að það sé rætt hér. Sérstaklega þarf að huga að því þegar stórir málaflokkar eru færðir frá forræði ríkisins til sveitarfélaganna. Eins og við öll vitum eru sveitarfélögin mjög ólík og misjöfn að styrk. Þess vegna þarf að sýna sérstaka varkárni þegar verkefni eru færð til. Ætla má að sveitarfélögin séu oft betur til þess fallin að veita nærþjónustu sem fólk þarfnast en á hinn bóginn er styrkur þeirra til að veita slíka þjónustu misjafn. Þess vegna þarf að hafa sérstaka gát í þessum efnum svo hægt sé að tryggja öllum landsmönnum bestu þjónustu og það þarf að nota jöfnunarkerfin til þess. Kannski er ekki hyggilegt að hringla mikið í tekjustofnum sveitarfélaga en það þýðir ekki að ekki megi hreyfa við þeim eða breyta þeim. Sveitarfélög fá hvorki hlutdeild í skattlagningu fyrirtækja né arðgreiðslum til eigenda þeirra. Samtök sveitarfélaga horfa sérstaklega til þess að sveitarfélögin fái hlutdeild í tekjum hins opinbera af hagnýtingu auðlinda, svo sem vegna raforkuframleiðslu, ferðaþjónustu og fiskeldis eða fiskveiða. Það þarf sérstaklega að bregðast við þegar verkefni sveitarfélaganna stökkbreytast eins og gerst hefur með sprengingunni sem orðið hefur í ferðaþjónustu. Opinberar tekjur af ferðaþjónustu koma fyrst og fremst af virðisaukaskatti sem sveitarfélögin eiga enga hlutdeild í. Viðfangsefni sveitarfélaganna vegna ferðaþjónustunnar eru ólík. Úrlausnarefnin eru ekki þau sömu í Reykjavík, Rangárþingi eystra eða í Skútustaðahreppi, en þau eru öll jafn brýn og það þarf fjármagn til að fást við þau. Það er því áríðandi að bregðast við þessu.
Herra forseti. Mikil verkefnatilfærsla hefur verið frá ríki til sveitarfélaga í gegnum tíðina og oft hefur verið rætt um að ekki hafi fylgt nægt fjármagn frá ríkinu til þeirra verkefna. Það er auðvitað alltaf umdeilanlegt en ég held samt að það sé mikið til í því. Það hefur verið raunin að þegar þessi verkefni, eins og málefni fatlaðra og fyrir löngu síðan grunnskólinn, hafa færst til sveitarfélaganna þá hefur þjónustan verið aukin. Þegar verkefnin eru komin í nærsamfélagið verður það yfirleitt til þess að þjónustan eykst sem kallar á meiri útgjöld. Ég tel alveg eðlilegt að tekist sé á um tekjur milli ríkis og sveitarfélaga. Í raun og veru er þetta lifandi plagg sem þarf að vera í stöðugri endurskoðun. Hér hefur verið minnst á mikla fjölgun ferðamanna sem hefur vissulega áhrif á sveitarfélögin en þau hafa ekki eins miklar tekjur af þeim og ríkið. Mér finnst eðlilegt að við skoðum hvort sveitarfélög eigi að fá einhvern hlut í þeim mikla tekjuauka sem fylgir ferðamannastraumi til landsins. Mér finnst líka alveg koma til greina að skoða að sveitarfélögin fái einhvern hluta af veiðigjöldum eða fjármagnstekjuskatti en þá í tilgreind, afmörkuð verkefni til stuðnings fjölbreyttari atvinnusköpun og styrkingu innviða í ferðaþjónustu. Mér finnst mjög mikilvægt að horft sé til þess að styrkja Jöfnunarsjóð sveitarfélaga til þess að rísa undir þeim verkefnum og að sveitarfélögin geti boðið sambærilega þjónustu hvar sem þau eru á landinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að taka þessa umræðu hérna upp. Umræða um fjárhag sveitarfélaganna er auðvitað gríðarlega mikilvæg og hvernig þau geta staðið undir verkefnum sínum. Umræðan hefur fyrst og fremst snúið að hlutdeild í tekjustofnum sveitarfélaga og hvort þau eigi að fá aukna hlutdeild í ákveðnum tekjustofnum. Ég verð að segja fyrir mitt leyti að ég held að við verðum að skipta sveitarfélögunum í tvo flokka, annars vegar lítil og meðalstór sveitarfélög og hins vegar stór sveitarfélög. Staðan er auðvitað sú að mörg litlu og meðalstóru sveitarfélögin eiga gríðarlega erfitt með að taka á sig þau verkefni sem stóru sveitarfélögin kalla oft og tíðum eftir að fá til sín. Mörg litlu sveitarfélögin hafa á undanförnum árum skorið gríðarlega mikið niður og eru einfaldlega komin á þann stað að þau hafa ekki möguleika til frekari hagræðingaraðgerða. Það er nánast orðið svo í mörgum þessara sveitarfélaga að kostnaður við lögbundin verkefnin eins og rekstur skóla og annað því um líkt er langstærstur hluti af gjöldum þeirra. Síðan eru stóru sveitarfélögin, m.a. eru hér á höfuðborgarsvæðinu. Eins og hv. þm. Brynjar Níelsson kom inn á þá er auðvitað allur gangur á því hvernig rekstri þar er háttað en þau sveitarfélög sem eru í tekjuvanda á höfuðborgarsvæðinu, t.d. Reykjavíkurborg, verða auðvitað að taka á sínum vanda heima fyrir. Ég er sannfærður um að Reykjavíkurborg getur gert mun betur í hagræðingu en gert hefur verið á undanförnum árum og getur þá litið til þeirra litlu sveitarfélaga sem hafa mátt taka á sig gríðarlegar hagræðingaraðgerðir vítt og breitt um landið á undanförnum árum. Ég er hins vegar jákvæður fyrir því að við tökum umræðuna um það hvort sveitarfélög eigi að fá aukna hlutdeild í tekjustofnum og þá hvaða tekjustofnum. Ég bendi á að við skulum ekki blanda því saman, það verður að skipta þeim með einhverjum hætti, þessum stóru og litlu sveitarfélögum. Ég held að það séu [[Forseti hringir.]]sér í lagi lítil og meðalstór sveitarfélög sem þurfa á þessu að halda.
Virðulegi forseti og aðrir þingmenn. Ég þakka kærlega fyrir það sem ég hef fengið að heyra. Mig langar aðeins að bregðast við nokkrum hlutum sem fram komu. Mig langar að taka undir með hv. þm. Óttari Proppé þegar hann talaði um sameiginlegan vasa því þannig er nú staðan að þetta kemur allt úr þessum eina stóra vasa sem einhvers staðar er. Það skýtur auðvitað skökku við að við skulum vera að skila fjárlögum með 15 milljarða kr. hagnaði þegar mörg sveitarfélög glíma við viðvarandi vanda. Ég nefni þar Kópavog, Hafnarfjörð og Reykjavík sérstaklega því það eru stór sveitarfélög þar sem Björt framtíð á t.d. aðild að meiri hluta og það er þvert á alls konar flokka þannig að ég held að ekki sé hægt að kenna því einu sér um að rót vandans sé í flokkunum sjálfum. Tekjur eru að hækka eins og fjármálaráðherra benti á og við eigum þá öll að njóta góðs af því, mundi ég halda. Ég vildi koma inn á það af hverju þessi umræða er að koma upp núna, hvort hún verði bara til vegna þess að Reykjavíkurborg eigi við einhvern séríslenskan rekstrarvanda að stríða. Það er ekki svo. Þessi umræða kemur upp, og ég kom að því í ræðu minni áðan, vegna lýðfræðilegra breytinga sem kalla á að við þurfum að horfa á það hvernig við deilum út hinum sameiginlegu tekjum sem við höfum úr að moða. Það er fyrst og fremst það sem ég er að horfa til og líka vegna breytinga á atvinnuvegum. Eins og fram kom áðan kallar ferðaþjónustan á mjög dýrar framkvæmdir í sveitarfélögum sem oft ráða bara ekkert við slíkar framkvæmdir. Svo vil ég skora á hæstv. fjármálaráðherra og innanríkisráðherra að beita sér með mun fókuseraði og öflugri hætti í því að leiða þessa umræðu áfram með sveitarfélögum því ég held að það skorti alls ekki á vilja þar til að takast á við þetta. Við skulum ekki bara horfa á þetta út frá pólitískum skoðunum okkur á einhverjum tilteknum [[Forseti hringir.]]meiri hlutum eða minni hlutum í sveitarstjórnum í dag, þetta er risastórt framtíðarmál sem við verðum að horfast í augu við.
Herra forseti. Ég er þeirrar skoðunar að það sé ekkert sjálfgefið varðandi það hvernig tekjum er skipt milli ríkis og sveitarfélaga. Mér finnst ekki sjálfgefið að við höfum staðgreiðsluskattana með því fyrirkomulagi sem við höfum í dag. Ég hef lagt mig töluvert eftir því að greina það og koma aðeins inn á það hér og vísa í kynningarefni með fjárlagafrumvarpinu til frekari greiningar á því hvernig það skiptist. Niðurstaða mín þar er sú að útsvarið sé mjög traustur tekjustofn fyrir sveitarfélögin. Ókosturinn við það fyrirkomulag fyrir ríkið er að það standi ávallt upp á ríkið að gera breytingar til þess að létta undir með fólki í staðgreiðslunni en ríkið tekur óskaplega lítið í skatt af þeim sem minnst hafa á milli handanna. Mér finnst það því ekkert sjálfgefið, ég held að það séu jafnvel fleiri kostir en gallar við staðgreiðslukerfið fyrir sveitarfélögin og þar af leiðandi væri jafnvel meiri ávinningur af því fyrir ríkið að gera breytingar þar á, en það færi þá alltaf eftir því hvað kæmi í staðinn. Ég er alveg opinn fyrir umræðu um þetta mál en mér finnst mikilvægt að koma tvennu að hér. Það er rétt að afkoma ríkisins er að batna en hagsveifluleiðrétt hefur afkoma ríkisins kannski ekki batnað nein ósköp. Það er hagsveifla í gangi og það er eðlilegt að þá batni afkoman og vaxi eitthvað, en ég held að þegar við greinum það nánar hagsveifluleiðrétt sé ekki mikill vöxtur í afkomunni í sjálfu sér. Það vildi ég að menn hefðu í huga. Síðan er hitt. Auknum tekjum ríkisins er deilt með sveitarfélögunum í gegnum jöfnunarsjóðinn og þar munar mjög miklu. Svo hafa fallið til mjög stórar aðgerðir sem nýst hafa sveitarfélögunum til aukinnar tekjuöflunar á undanförnum árum. [[Forseti hringir.]]En þetta er og verður áfram verðugt viðfangsefni. Ég get ekki sagt að [[Forseti hringir.]]ég finni fyrir því í mínu starfi að það heyrist einhver sterk rödd með ákveðinni kröfu frá sveitarfélögunum um þessar mundir [[Forseti hringir.]]en þetta er hins vegar mál sem þarf ávallt að hafa augun á. Ég þakka fyrir umræðuna.
Forseti vill tilkynna að á þingfundi 17. september síðastliðinn var 10. máli, Þjóðgarður á miðhálendinu, vísað til allsherjar- og menntamálanefndar. Málið átti að fara til umhverfis- og samgöngunefndar og hefur það verið leiðrétt.
Virðulegi forseti. Nú höldum við áfram að ræða þetta mál sem við höfum gert töluvert af og kannski ekki að ósekju af því að skilvirkni og árangur eru þau hugtök sem hafa verið notuð sem rök fyrir því að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun og flytja hana inn í ráðuneytið. Eins og ég hef áður sagt er skilvirkni kannski ekki sterkasta hlið ráðuneyta. Þar er ákvarðanatakan í töluvert mikilli fjarlægð frá þeim vanda sem þarf að leysa. Það gerist stundum að verkefnin velkjast á milli undirmanna í stofnunum og ráðuneytum og enda svo kannski uppi á borði hjá ráðherra þegar vandinn sem þar er verið að fást við, þ.e. eins og í svona starfsemi, er horfinn eða hefur jafnvel margfaldast að umfangi. Það þarf að leysa mál með skjótum hætti í þróunarsamvinnu. Svo má ekki gleyma því að það eru haldnir símafundir með umdæmisskrifstofum, nánast daglegt brauð hjá Þróunarsamvinnustofnun þar sem fólk fer yfir málin og leysir þau. Eins og hér hefur áður verið vikið að getur Þróunarsamvinnustofnun lagt fram úttektir sem sýna hvernig verkefnum vindur fram og hvernig skattpeningar eru nýttir, en það sama á ekki við um ráðuneytin, a.m.k. ekki eins og hér var rakið í gær með meðal annars skóla Sameinuðu þjóðanna eða friðargæsluna. Með því að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun er verið að kalla eftir minni skilvirkni, minni árangri að mínu mati og meira ógagnsæi. Þegar við ræðum þessi mál átta ég mig ekki á því að ekki skuli vera spurt um árangur af því hvernig gengið hefur annars staðar. Það liggur fyrir hollensk úttekt á sambærilegum breytingum þar sem ýmis varnaðarorð eru sett fram, t.d. að pólitískir hagsmunir, viðskiptatengsl og þróunarsamvinna vilji renna saman í einn pott þar sem skilin verða ekki gagnsæ og bitna fyrir vikið gjarnan á hefðbundinni þróunarsamvinnu. Þar var lagt til að skipulagið yrði fært til fyrra horfs en því var reyndar ekki fylgt. Það segir um utanríkisráðuneytið að meginverkefni þess felist í hagsmunagæslu fyrir Íslands hönd gagnvart erlendum ríkjum. Þá má kannski segja að starfsmenning ráðuneytisins kristallist í þeim orðum að tryggja hagsmuni Íslands í útlöndum. Ef við hugsum þennan málaflokk sem við erum hér að ræða má segja að bara það segi okkur að það sé óskynsamlegt að flytja þróunarsamvinnu inn í ráðuneytið. Eins og ég hef áður sagt snýst þróunarsamvinna ekki um hagsmuni Íslendinga, hún snýst um hagsmuni fátækasta fólksins í heiminum. Þegar við erum að tala um góða, árangursríka og vandaða þróunarsamvinnu er hún unnin á þeirra forsendum, forsendum viðtakenda, þeirra fátæku, ekki á forsendum okkar Íslendinga. Þess vegna er svo mikilvægt að aðskilja þetta, að ráðuneytið sé með stefnumörkun en stofnunin fái framkvæmdarvaldið. Af því að við erum að tala um þróunasamvinnu verðum við að rifja upp að Ísland hefur ekki staðið sig sem skyldi, er mikill eftirbátur Norðurlandanna í framlögum til þróunarsamvinnu. Af þjóðarframleiðslunni okkar er þetta í kringum 0,21%, eitthvað svoleiðis, en Noregur og Svíþjóð eru með yfir 1%. Við erum eiginlega eftirbátur mestallrar Norður-Evrópu þegar kemur að þessum málum. Varðandi tvíhliða þróunaraðstoð eru lág útgjöld hér miðað við aðrar þjóðir. Framlag okkar er um tíundi hluti af framlagi Dana og þegar við horfum bara á tiltekið land, t.d. Úganda, var framlag Þróunarsamvinnustofnunar 0,14% af tvíhliða aðstoð 2013 þrátt fyrir að Úganda sé eitt af þremur samstarfslöndum Íslands. Þar starfa auðvitað næstum því allir veitendur þróunaraðstoðar í mun fleiri löndum. Mig langar eiginlega í lokin að taka undir það sem hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir sagði undir liðnum um störf þingsins áðan, að það skyti skökku við á sama tíma og þingmenn í meiri hlutanum þurfa að setja málið í samhengi og velta því fyrir sér hvernig þetta fer saman að vilja hjálpa fólki heima hjá sér en fara á sama tíma í svo vanhugsaðar breytingar að draga inn í utanríkisráðuneytið [[Forseti hringir.]]þessa starfsemi sem ætti að vera á vettvangi en ekki inni í ráðuneyti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þær margvíslegu góðu ábendingar sem þar komu fram. Ég vildi taka upp þráðinn um pólitíska spillingu, tengsl viðskiptahagsmuna og stjórnmála sem gætu orðið býsna náin þegar málin eru ekki vistuð í sjálfstæðri stofnun undir faglegri stjórn embættismanna heldur tekin inn í pólitískt ráðuneyti undir yfirstjórn stjórnmálanna. Telur þingmaðurinn ástæðu fyrir okkur Íslendinga til að hafa áhyggjur af pólitískri spillingu og því að þeim fjárveitingum sem í þessum málaflokki er auðvitað stundum varið í samstarfi við fyrirtæki eða einkaaðila um ýmis verkefni í öðrum löndum og hafa áhyggjur af því að ekki sé armslengd milli stjórnmálanna og útdeilingar fjármunanna í þessu efni? Telur þingmaðurinn að við þurfum að varast pólitíska spillingu og hvers kyns hættu á henni í þessum mikilvæga málaflokki?
Herra forseti. Í sjálfu sér leggur maður ekki upp með það að fólk ætli sér að vera spillt. Ef við horfum til þeirra varnaðarorða sem mér skilst að hafi komið fram í utanríkismálanefnd þegar málið var til umfjöllunar er ástæða til að stíga að minnsta kosti varlega til jarðar. Það sem ég hef sagt um þetta mál er að gagnsæið eykst ekki, það er alveg klárt mál. Hér hafa verið gerðar árangursríkar mælingar á starfseminni. Ráðuneytið hefur ekki flaggað slíku í öðrum þeim verkefnum sem það hefur haft með höndum þannig að það eykur að minnsta kosti tortryggni svo við tökum ekki dýpra í árinni en svo. Þegar menn eru orðnir fjarlægari vettvangi gætu líkurnar á því líka aukist að velja annars konar verkefni en þau sem það fólk sem núna og til undanfarinna ára hefur sinnt þessum störfum mundi leggja áherslu á, m.a. eins og hér kom fram í einhverjum tilteknum einkafyrirtækjum. Auðvitað hefur maður heyrt að það sé eitt af því sem þeir sem starfa við þetta hafi áhyggjur af. Hér hefur margítrekað verið rætt um að ekkert annað mæli með því að þetta sé gert en einhver ætluð samlegð sem gæti allt eins verið á hinn veginn, þ.e. að aukin verkefni yrðu færð út í Þróunarsamvinnustofnun fremur en að draga þau inn í ráðuneyti og vera með enn þá meiri kröfur um eftirlit og gagnsæi en hér er. Eins og ég segi ætla ég ekki að gera fólki upp spillingu en ógagnsæið verður enn meira en orðið er og armslengdin verður klárlega ekki til staðar eins og Ríkisendurskoðun bendir á.
Virðulegur forseti. Það er ekkert sem mælir með því að í þetta verði ráðist, segir hv. þingmaður, og ég hygg að það sé hárrétt. Mér hefur raunar virst þetta mál liggja einhvern veginn með þeim hætti að í þingsölum sé einn stuðningsmaður þessa máls, flutningsmaðurinn, hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson, en 62 þingmenn eða svo ýmist afar andvígir eða styðji að minnsta kosti ekki málið með neinum hætti. Ég man satt að segja varla til þess á þeim 12 árum sem ég hef verið hér að ráðherra hafi verið jafn einmana í málflutningi og hér er og farið fram gegn jafn miklum og almennum andmælum og hér hafa verið uppi. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður kunni einhverja skýringu á því hvers vegna ráðherrann kemur fram með þetta annað þingið í röð eftir að málið strandaði farsællega í nefnd á fyrra þingi. Hvers vegna er svo mikil áhersla lögð á þetta sem er í raun formsatriði að fjölmargir dagar af dagskrá þingsins eru teknir í ekki veigameiri fyrirætlanir eða hugsjónir ráðherrans á þessu sviði? Væri ekki miklu frekar ástæða til þess fyrir þingið að fara yfir skammarlega lág framlög okkar til þróunarsamvinnu og hvernig megi auka þau en að eyða öllum þessum tíma í það hvernig megi pakka Þróunarsamvinnustofnun ofan í einhverja skúffu í ráðuneytinu sjálfu?
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Þegar hv. þingmaður segir að hæstv. ráðherra sé einn í málinu hugsar maður strax að þingmenn meiri hlutans hafa algjörlega verið fjarri þessari umræðu. Þau hafa ekki tekið þátt í henni þannig að ég veit ekki hvað þeim finnst um þetta, hvort þau eru almennt sátt. Ég veit ekki hvort ráðherrann er svona auðsveipur en margir ráðherrar hafa lent í því eða verið á þá ýtt að gera þetta. Í fjöldamörg ár hefur það ekki tekist, ráðherrar hafa staðið það af sér. Ég hef sagt það áður hér að ég veit ekki hvers vegna svona mikill þrýstingur virðist vera innan úr ráðuneytinu. Ég held að ráðherrann hafi ekki endilega fundið þetta upp hjá sjálfum sér. Ég hefði sjálf viljað ræða meira innihald en umgjörð og held að það hefði verið árangursríkara. Ég hef viljað ræða framlögin og hvað við erum að gera, hvernig á vettvangi o.s.frv. í staðinn fyrir að eyða hér, eins og hv. þingmaður nefndi einmitt, mörgum dögum í utanumhald og form sem, eins og ráðherrann hefur sagt og komið hefur fram í skýrslum, er í sjálfu sér ekki ástæða til að breyta. Að minnsta kosti eru röksemdirnar fyrir því óskaplega veikar þannig að það hefði verið mun vænlegra til árangurs og auðvitað bara innihaldsríkara að takast á um það í ljósi batnandi hags eigin samfélags að við mundum frekar auka framlögin til þróunarsamvinnu en standa í því að þvarga hér um tilurð stofnunarinnar. Auðvitað reynir maður að standa vörð um hana af því að hugsunin er sú að maður telur að þróunarsamvinnu sé betur fyrir komið þar.
Virðulegi forseti. Ég hef kannski ólíkt hv. þingmanni og þeim þingmanni sem kom í andsvar við hana áðan frekar litið svo á að þetta sé nefnilega aðeins meira en formbreyting. Ég lít svo á að það verði ákveðin eðlisbreyting á starfseminni með því að fara þessa leið. Sú nálgun sem menn eru að fara frá er gríðarlega skýr, það er mikil sérhæfing í stofnuninni sem hefur safnað sér mikilli fagþekkingu og fengið gríðarlega góða dóma frá fagaðilum erlendis frá eins og t.d. DAC fyrir starfsemi sína. Þetta er sérhæft fag, þetta er gríðarlega viðkvæmt og sérhæft fag. Þess vegna lít ég svo á að þegar menn ákveða að taka það úr þeim farvegi og grauta saman við önnur verkefni í ráðuneyti þá sé það eðlisbreyting en ekki formbreyting. Þegar maður skoðar þetta út frá því sjónarhorni finnst mér þetta töluvert alvarlegt mál og þess vegna þurfum við eins og hv. þingmaður nefnir að ræða það efnislega hvað við viljum í þróunarsamvinnu áður en menn gera svona breytingu. Sú umræða hefur ekki farið fram. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann, ef við reynum að hugsa dálítið konstrúktíft, hvernig við viljum vinna þetta mál. Við höfum góð dæmi og í gær voru nefnd ágæt dæmi um það hvernig við getum sett átakamál í farveg. Þetta er klárlega átakamál. Þetta er viðkvæmur málaflokkur sem okkur er gríðarlega umhugað um og ráðherrann hefur heldur ekki neinn sérstakan stuðning við málið í eigin röðum eða röðum stjórnarflokkanna, alla vega er hann ekki sýnilegur hér. Þá velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi eitthvað hugsað það í hvaða farveg við getum sett þetta mál til að reyna að komast að vitrænni niðurstöðu, niðurstöðu sem setur ekki þróunarsamvinnumálin í eitthvert uppnám til lengri tíma.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum andsvarið. Ég tek undir að það verður eðlisbreyting, það má ekki misskilja mig, vissulega veldur það eðlisbreytingu ef þetta nær fram að ganga, svo það sé sagt, ég er alveg sammála því. En mér finnst við hér vera samt að ræða pínulítið utanumhaldið en ég vildi vera að ræða innihaldið. Það var það sem ég átti við áðan. Ég tek alveg undir það og það hefur áður komið fram í minni ræðu og líka þegar við töluðum um þetta síðast að sérhæfingin er mikil. Það er viðbúið að einhverjir starfsmenn fari með inn í ráðuneytið, aðrir ekki. Það er ekkert fast í hendi hvað það varðar. Ég hef líka áhyggjur af því að það er mikil togstreita á milli Þróunarsamvinnustofnunar og utanríkisráðuneytisins um þetta mál. Það gæti valdið því að við misstum gott fólk sem annars væri tilbúið til að halda áfram að starfa. Ég hef áhyggjur af því að það þurfi að byrja svolítið upp á nýtt með ansi margt þegar starfseminni verður komið fyrir í ráðuneytinu, þótt ég ætli ekki að halda því fram að það verði byrjað á núllpunkti, en það getur farið töluvert púður í það að stilla starfseminni upp, hvernig best verði að vinna þetta, þegar hún verður komin í ráðuneytið. Það er líka eiginlega alveg óskiljanlegt eins og við höfum rætt hér af hverju ekki er hægt að bíða niðurstöðu DAC. Ráðherrann hefur ekki svarað því með viðunandi hætti. Það er það fyrsta. Síðan þarf í svona máli, eins og gert var síðast þegar lögunum var breytt, 2008 líklega, pólitískt samráð. Það þarf þverfaglegt pólitískt samráð þar sem fólk kemst að einhverri tiltekinni niðurstöðu en ekki svona fyrir fram ákveðinni niðurstöðu eins og hér virðist því miður vera undirliggjandi því það er ekki margt sem styður þessa breytingu.
Virðulegi forseti. Já, ég er sammála hv. þingmanni. Ég vona að hæstv. ráðherra sé að hlusta og sé til í að fara í þann leiðangur með okkur vegna þess að okkur hefur tekist hingað til að mestu leyti að halda þessum málaflokki utan átakafarvegs. Við náðum samstöðu um málið 2008, þegar þessi heildarlöggjöf varð til, menn náðu ágætri sátt um málið þótt auðvitað væru einhverjir núansar milli flokka, það er alltaf þannig. En í grófum dráttum voru menn nokkuð sáttir um þetta og ég held að við verðum að gæta að því að halda málaflokknum þannig. Ég vona að ráðherrann sé til í að kalla okkur til og velta því upp hvort hægt sé að ná þessu í meiri samstöðufarveg. Ein leið væri að bíða eftir jafningjamati DAC á næsta ári, taka því bara rólega með málið, leggja það til hliðar þangað til og síðan fá þverpólitískan hóp til að rýna þá niðurstöðu með sérfræðingum í faginu og sjá hvort þar sé eitthvað sem gefi tilefni til að fara þessa leið eða einhverja aðra. Stóra spurningin hlýtur að vera sú sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon spurði hér: Hvað erum við að fara að laga með þessu og hvað er það sem er að? Svarið við þeirri spurningu hefur aldrei komið fram og áður en við leggjum af stað í þann leiðangur að breyta fyrirkomulaginu þá þurfum við að vita svarið við spurningunni: Hvað er það sem við ætlum að laga? Það væri kærkomið tilefni til að fara í gegnum það í svona vinnu ef hæstv. ráðherra væri tilbúinn að taka í þá útréttu sáttarhönd og fara í slíkan leiðangur með okkur, bíða eftir úttektinni og við mundum síðan rýna hana í sameiningu og gera þær úrbætur sem þarf að gera í sátt.
Herra forseti. Miðað við það að hæstv. ráðherra leggur þetta mál fram svo snemma eins og hann gerir nú þá hef ég því miður ekki mikla trú á því að sáttarhönd sé í boði. Ég vonast auðvitað eindregið til þess að hann hlusti og átti sig á því að hann hefur ekki fullan stuðning við málið, jafnvel ekki innan sinna raða. Hvað er mikilvægt í málinu? Og eins og hér var sagt og við höfum mörg velt upp: Hvað er það sem þarf að laga, hvers vegna þarf að breyta þessu? Ef það þarf að laga eitthvað má þá ekki gera það eins og ég sagði áðan á hinn veginn? Þarf að fara þá leið að færa stofnunina inn í ráðuneytið? Ég vil fyrst og fremst hugsa um þetta út frá því að þróunarsamvinna er langtímaverkefni, þróunarsamvinna þarf að takast vel. Hún þarf mikinn undirbúning og framkvæmd og svo þarf hún að fara í mat og það mat hefur verið jákvætt. Þess vegna er það sem er undirliggjandi í þessari skýrslu og lagt til grundvallar því að færa starfsemina inn í ráðuneytið allt of veikt. Ég held að það hefði frekar átt að hugsa um það hvort það sé einhver hagræðing í þessu fólgin fyrir fólkið í samstarfslöndunum okkar. Fylgir þessu einhver hagræðing fyrir fólkið sem er viðtakendur þessarar aðstoðar úti í hinum stóra heimi í samstarfslöndum okkar? Mér finnst það vera stór spurning sem ekki hefur verið svarað í þessari umræðu af hálfu þeirra sem leggja málið fram.
Herra forseti. Við höfum rætt þetta mál um hríð og eins og oft er þegar við gefum okkur tíma til að ræða mál þá skerpast línur. Því miður er það þannig að stjórnarflokkarnir hafa ekki verið sérlega iðnir við að taka þátt í þessum umræðum, raunar bara flutningsmaður málsins, utanríkisráðherra sjálfur, og svo hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason sem sagði svo eftirminnilega að það væri óþarfi að skakast til með stofnanir nema fyrir því lægju sérstök rök. Þegar við erum búin að ræða þetta um hríð finnst mér þrennt standa upp úr. Í fyrsta lagi það hver meginstrúktúr stofnanauppbyggingar og íslenska Stjórnarráðsins er. Viljum við hafa stór ráðuneyti sem fara með alls kyns fagleg málefni eða viljum við hafa minni ráðuneyti og stofnanir? Í hvaða átt erum við að hreyfa Stjórnarráðið og stofnanirnar, því að eins og ríkisstjórnin hefur haldið utan um þau mál er engin stefna í þessu. Hér er lagt til að stofnun sé sett inn í ráðuneytið á meðan við vorum að afgreiða í fyrravetur tillögu hæstv. menntamálaráðherra um að taka verkefni úr ráðuneyti og setja út í stofnanir. Hér er því alger glundroði og stefnuleysi á ferð, sem kemur í sjálfu sér ekki á óvart því að oft hefur maður orðið þess áskynja að það skorti heildarsýn og einhvers konar utanumhald og verkstjórn þegar þessi ríkisstjórn er annars vegar, en fyrir þetta verður ráðherrann að svara. Hann verður að svara fyrir þetta og verkstjóri ríkisstjórnarinnar verður líka að svara fyrir það að það hlýtur að vera óráð og illa farið með mannauð og fjármagn að skakast til með stofnanir í einhvers konar tilviljanakenndum ákvörðunum og stefnuleysi. Þetta er mikilvægt mál, þetta er meginatriði, þetta er atriði sem ætti að hvíla á ígrundaðri stefnumörkun og auðvitað allra helst stefnumörkun sem lifir af kosningar og kjörtímabilaskipti, ríkisstjórnaskipti, þar sem við værum nokkurn veginn sammála um það hvernig við vildum sjá íslenska Stjórnarráðið og stofnanir þess þróast. Það er ekkert í inntaki eða pólitískri stefnumörkun sem gerir kröfu um að eitt módel sé þar ofan á frekar en annað. Þess vegna er þetta viðfangsefni sem við ættum að sammælast um frekar en vera að skakast til með stofnanir. Í öðru lagi er afar mikilvægur þáttur sem hefur verið vanreifaður af hendi hæstv. ráðherra, og ég sakna þess raunar að hann taki ekki þátt í umræðunni, sem er einfaldlega krafan um það að tillagan sé rökstudd. Það þætti engum mikið að gera þá lágmarkskröfu að tillaga sem þessi væri studd efnislegum, faglegum og sterkum rökum. Svo er ekki. Það sem verra er er það að hér eru dregin upp rök sem virðast vera sýndarrök, sem virðast vera einhvers konar tilbúningur til að undirbyggja tillögu og það sem verra er er það að rökstuðningurinn einkennist af dylgjum ráðherrans sjálfs gagnvart eigin stofnun. Það á engin stofnun að þurfa að sitja undir slíku af hendi ráðherra síns. Það er gott og eðlilegt að stofnun búi við öflugt samtal við ráðherra sinn um verksvið stofnunarinnar en að ráðherrann leyfi sér að setja fram á þingskjali, og ekki bara einu sinni, ekki einungis þegar hann mælir fyrir málinu á 144. löggjafarþingi í fyrra heldur aftur núna, beinlínis dylgjur um það að Þróunarsamvinnustofnun sé ekki í takt við utanríkisstefnu Íslands, að Þróunarsamvinnustofnun sé ekki samstillt annarri stefnumörkun Íslands í utanríkismálum og að Þróunarsamvinnustofnun tali annarri röddu um þróunarsamvinnu á alþjóðavettvangi en ráðuneytið og ráðherrann gerir. Við þetta voru gerðar verulegar og umtalsverðar athugasemdir á síðasta þingi og ég taldi satt að segja að ráðherranum væri ekki stætt á því að undirbyggja mál sitt í hið annað sinn með dylgum. Mér finnst það óboðlegt. Mér finnst gjörsamlega óboðlegt að ráðherra geri það. Í tillögunni segir að það náist betri heildarsýn á málaflokkinn og betur verði tryggt að stefnu Íslands í málaflokknum sé framfylgt. Af því má gagnálykta að nú sé það svo að vegna þess að Þróunarsamvinnustofnun er sjálfstæð stofnun sé stefnu Íslands í málaflokknum ekki framfylgt. Það gengur ekki að ráðherra komi fram með svona tillögu, sem er undirbyggð með slíkum rökum, án þess að standa fyrir máli sínu gagnvart Alþingi. Mér finnst það stjórnarmeirihlutanum til álitshnekkis, að ég segi ekki skammar, ef það er svo að meiri hluti Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks skila sér á já-ið í borðunum þegar kemur að því að greiða atkvæði um þetta mál og láta sér það í léttu rúmi liggja að hér sé gervirökstuðningur ráðherra látinn duga á prenti. Í þriðja lagi vil ég segja, og þá erum við kannski komin meira að málefnum dagsins: Hér er verið að leggja til breytingar á lögum um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands, sem eru lög nr. 121/2008. Á þessum að mörgu leyti átakatímum í íslenskum stjórnmálum var þetta það frumvarp sem náðist þverpólitísk samstaða um, menn lögðu á sig vinnu til að ná slíkri niðurstöðu. Af hverju var það? Vegna þess að það skiptir máli fyrir sjálfsmynd þjóðar að málaflokkur sem þessi sé undir þverpólitísku flaggi, að menn leitist við að stilla ágreining og ná utan um þann sameiginlega tón sem við þrátt fyrir allt búum yfir sem erum íbúar í þessu landi. Það gildir sem sé um þróunarsamvinnu, þ.e. um skipulag alþjóðlegrar þróunarsamvinnu á Íslandi samkvæmt lögunum frá 2008. Þetta er eftirsóknarvert. Það er eftirsóknarvert að ná þverpólitískri samstöðu um svona mál. Það víkur síðan huganum aftur að þessari stöðu. Við vorum hér nokkrir þingmenn á fundi vegna frumvarps til nýrra útlendingalaga því að þegar hv. þm. Hanna Birna Kristjánsdóttir, sem nú er formaður utanríkismálanefndar, var innanríkisráðherra taldi hún það mikilvægt fyrir málaflokk útlendinga, fyrir þann mikilvæga málaflokk sem kallar á sífellt meiri athygli eftir því sem árin líða, að kalla þar saman fulltrúa og þingmenn úr öllum flokkum og ekki þingmenn úr öllum flokkum í samræmi við þingstyrk, ekki fyrir fram meiri hluta þingmanna úr stjórnarflokkunum, nei, heldur rödd úr hverjum þingflokki sem eiga þingmenn á Alþingi Íslendinga, sex fulltrúa, jafn marga Pírata og framsóknarmenn, jafn marga úr Bjartri framtíð og sjálfstæðismenn, einn úr hverjum flokki. Af hverju? Vegna þess að hv. þingmaður og þáverandi hæstv. ráðherra taldi mikilvægt fyrir málaflokkinn að leiða þessar raddir saman og freista þess að finna samhljóm. Það var það. Við erum sannfærð um það sem sitjum í nefndinni að þetta hafi verið gæfuspor, að það hafi verið mikilvægt. Við erum komin býsna nálægt því að vera komin með tilbúið frumvarp til að leggja fyrir Alþingi, sem hæstv. ráðherra Ólöf Nordal mun væntanlega gera síðar í haust. Þegar hæstv. ráðherra Ólöf Nordal tekur við keflinu af hv. þm. Hönnu Birnu Kristjánsdóttir vill hún að við höldum því verki áfram. Umboðið er skýrt, verkefnið klárt og við höldum vinnunni áfram. Af hverju? Vegna þess að menn voru sammála um það að þetta væri svo dýrmætt og mikilvægt verkefni að það bæri að leiða til lykta undir þverpólitísku flaggi. Svo gerist það að hér kemur hæstv. utanríkisráðherra með mál sem er grein af sama efnislega meiði, þ.e. mál Þróunarsamvinnustofnunar Íslands, en fer þó fram í hefðbundinni meirihluta-/minnihlutanálgun eða þeirri að leggja fram frumvarp sem er illa undirbyggt, vanreifað og illa rökstutt í trausti þess að hann fái meiri hlutann með sér þegar þar að kemur. Þetta gerir hann í stað þess að leiða málið fram í farsælan þverpólitískan farveg, sem hann ætti að gera. Nú hef ég ákveðna samúð með hæstv. ráðherra sem kom fram með þetta mál hér fyrir ári. Því var lokið og afgreitt út úr nefnd fyrir ári og með meirihlutaáliti og minnihlutaáliti. Það var ágreiningur um málið. Ég hef samúð með því að ráðherra telji að núna eigi hann bara að taka aðeins lengra tilhlaup og reyna að koma því í gegnum þingið aftur. En ég bið hæstv. ráðherra og formann utanríkismálanefndar að setjast nú niður yfir þetta mál með okkur fulltrúum stjórnarandstöðunnar, sem öll sem eitt höfum lýst því yfir að við viljum leiða þetta til farsælla lykta í þeim anda sem önnur sambærileg verkefni hafa verið unnin. Bíðum eftir rýninni frá DAC. Hvað er það sem liggur á? Hvað er það sem liggur á að við geymum spurninguna um það hvað þarf að laga og hvað er bilað, látum hana eiga sig? Virðulegur forseti, hvað liggur á? Af hverju getum við ekki sammælst um það að ljúka því að fara yfir jafningjarýni frá DAC og hún verði síðan kynnt utanríkismálanefnd Alþingis og nefndin nálgist mögulegar breytingar í samráði við utanríkisráðherra og utanríkisráðuneytið, í samræmi við athugasemdir DAC? Hvað mælir á móti því? Ég vil vona að við náum landi með þetta mál með þessari aðferð, með þessari nálgun. Það er ekki skynsamlegt að fara fram á þennan hátt, með lokuð augun. Við höfum ágætisleiðsögn úr rannsóknarskýrslu Alþingis eftir bankahrunið þar sem talað var um að mikilvægt væri að hlusta eftir faglegum röksemdum þegar stórar ákvarðanir væru teknar og að við ættum að forðast ráðherraræði í stórum ákvörðunum, að við ættum að gera það, að við ættum að leyfa Alþingi að taka umræðuna og ef til vill að færa efnislega niðurstöðu málsins til betri vegar. Ég vil vona að það verði raunin í þessu máli og nú þegar við förum að sjá fyrir endann á umræðunni mundi ég fagna því að hæstv. ráðherra tæki einn lokasnúning á umræðunni og yrði samferða okkur sem höfum rætt málið í þaula, okkur í stjórnarandstöðunni sem höfum rétt út sáttarhönd með það að markmiði að þróunarsamvinna á Íslandi sé til sóma í hvívetna.
Forseti. Það sem vakti athygli mína voru vangaveltur hv. þingmanns um stefnuna í stjórnaruppbyggingu Stjórnarráðsins þar sem hún sagði eiginlega að ríkisstjórnin hefði enga stefnu í og mér sýnist það vera nokkuð rétt. Hún tók dæmi um það að verið er að flytja stofnun, sem allir hrósa og hefur ekki fengið á sig neina gagnrýni svo ég viti til, inn undir væng Stjórnarráðsins og embættismanna þar án þess, eins og hún sagði líka, að nokkur rök væru færð fyrir því, en á sama hátt - eða í alveg öfuga átt - hefðu staðið hér umræður þegar menntamálaráðherra vildi á síðasta vetri allt í einu flytja fólk út úr ráðuneytinu og í sérstaka stofnun. Þetta er náttúrlega hvort í sína áttina og ætti að mínu mati helst ekki að vera. Auðvitað getur ólík uppbygging átt við um ólíka málaflokka, en samt sem áður slær það mig og að hér sé bara hentistefna hjá ráðherranum. Ráðuneytismenn í utanríkisráðuneytinu hafa eins og við vitum öll lengi viljað fá þetta inn í ráðuneytið og ráðherrann lætur það eftir þeim og svo finnst menntamálaráðherranum kannski betra að sýna að menn hans, ef ég má komast þannig að orði, stjórni einhverri stofnun úti í bæ og hafi þá meira frelsi en innan ráðuneytisins. Mig langar aðeins að heyra hvort þingmaðurinn hafi velt þessu fyrir sér.
Forseti. Ég er mjög hugsi yfir þessum þætti. Það er náttúrlega kannski svolítið kerfiskerlingarlegt að vera upptekin af þessum hluta. En nú er það auðvitað þannig að við erum ekki ofalin af fjármagni eða mannafla í íslenska stjórnkerfinu og það ætti að vera sjálfstætt og sérstakt markmið, ég tala nú ekki um þegar fólk er farið að setja á stofn sérstaka hagræðingarhópa, að vera ekki að eyða tíma og peningum í vitleysu. Bara það eitt og sér að vera ekki að hreyfa og færa til eitthvað bara af því að mig langar til að gera það eða af því að einhver í einhverju ráðuneyti ýtir á að það sé gert, ég tala ekki um þegar engin augljós merki eru um að eitthvað sé að, eins og hv. þingmaður benti réttilega á og margir hafa talað um hér í umræðunni. Ég held að ýmis sóknarfæri séu í íslenska Stjórnarráðinu og í stofnanauppbyggingu Stjórnarráðsins. Ég held að hægt sé að sameina stofnanir og hægt sé að gera ýmislegt gagn í því að gera það betur. En það má ekki vera tilviljunarkennt og það má ekki vera ófaglegt. Það má ekki vera þannig að fólk búi við það, t.d. starfsmenn Fiskistofu, að sjá bara allt í einu í fréttum að til standi að flytja stofnunina út á land eða þá að einhver stofnun verði lögð niður eða tekin inn í ráðuneytið með einu pennastriki. Það gengur ekki. Það er ekki boðlegt fyrir það góða fólk sem er þarna úti og vinnur í okkar umboði, í umboði Alþingis, að það búi við það óöryggi að ekki sé skýr stefnumörkun fyrir hendi um það hvernig þessi verkefni þróist inn í framtíðina, heldur virðist þetta vera háð pólitískum geðþótta og tilviljunarkenndum ákvörðunum. Ég tek því undir það með hv. þingmanni að mér finnst þetta ekki ganga og ég hélt og vonaði að vinnubrögð af þessu tagi heyrðu sögunni til.
Forseti. Hv. þingmaður bætir við í geðþóttalista og geðþóttaákvarðanir ráðherranna Fiskistofu og ég er hrædd um að ef við stæðum hérna svolítið lengur mundi fleira rifjast upp og það er einmitt þetta sem ég er svolítið hrædd um. Mér finnst eins og sumir, margir ráðherrar í núverandi ríkisstjórn átti sig ekki á því að það að vera ráðherra er ekki neitt grín. Það er háalvarlegt hlutverk og í slíku embætti ber mönnum að fara eftir reglum og lögum en ekki því sem þeim finnst eða þá langar til að gera þá og þá stundina. Mér finnst það skipta máli. Mig langar aðeins til að spyrja þingmanninn hvort hún geti verið sammála því sem hefur komið fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar, að það væri kannski ærið verkefni fyrir okkur núna að skoða yfirstjórn eða hvernig farið er með þróunarmál Þróunarsamvinnustofnunar eða hvað sem er, vegna þess að í frumvarpinu er lagt til að stofnuð verði einhver þróunarnefnd, minnir mig að hún heiti, ég man það ekki alveg, þar sem eiga að sitja menn frá borgaralegum félögum úr háskólanum og svo fimm alþingismenn. Hv. þingmaður kom inn á það að ekki er gert ráð fyrir þverpólitískri stofnun eða „representation“ ef ég má orða það svo og biðst afsökunar, virðulegi forseti, þ.e. hvort hún geti verið sammála því sem hefur komið fram í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Kannski væri nóg að við horfðum á það hvernig við ætlum að hafa yfirstjórnina um Þróunarsamvinnustofnun þá óbreytta að öðru leyti?
Forseti. Af því að við vorum að tala áðan um almennar tilhneigingar í breytingum á Stjórnarráðinu og uppbyggingu stofnana og hv. þingmaður sagði sem svo að væntanlega mundi rifjast enn þá fleira upp ef við færum að lengja þessa umræðu, þá er það auðvitað svo að við erum að tala um hvert málið á fætur öðru og er skemmst að minnast frumvarps hæstv. forsætisráðherra í vor sem leið, og reyndar er annað frumvarp sagt vera í farvatninu núna, sem snýst hvort tveggja um það að draga til sín vald, að ráðherrar dragi til sín vald með sérstökum frumvörpum og lagabreytingum. Mér finnst það gerast í hverju málinu á fætur öðru og af hendi hæstv. utanríkisráðherra til að mynda þegar hann kom hér með sérstaka þingsályktunartillögu í fyrra um að draga umsókn að Evrópusambandinu til baka, þá er í raun og veru verið að horfa fram hjá þeirri grundvallarstaðreynd í íslenskri stjórnskipan að ráðherrarnir sitja í umboði Alþingis. Þeim er ekki heimilt að aðhafast neitt annað en það sem þeir hafa fengið umboð til frá Alþingi. Pýramídinn snýr þannig að Alþingi er yfir ráðherrunum. Ráðherrarnir geta ekki gert neitt annað eða látið sér detta neitt annað í hug en það sem rammi Alþingis felur þeim eða heimilar þeim að gera. Þess vegna finnst mér það vera mikilvæg rödd okkar megin frá að við gætum mjög vel að því þegar ráðherrann kemur með tillögur eins og þá sem hér er og eins og þá sem snýst um og lýtur að þróunarsamvinnunefnd, og ég er sammála því sem hv. þingmaður segir að það má auðvitað horfa fyrst og fremst til yfirstjórnar stofnunarinnar ef það er verkefnið. Það er allt í lagi að gera það. En þetta er enn önnur megintilhneiging sem við sjáum hjá hæstv. ríkisstjórn, þ.e. að forðast valddreifingu og draga völdin til sín.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa skeleggu ræðu. Eins og jafnan þá ristir hún djúpt til kjarnans í málum af þessu tagi. Það má velta því fyrir sér af hverju þetta mál er í þessari undarlegu stöðu. Þetta er eiginlega táknrænt, finnst mér, fyrir utanríkisstefnuna eins og hún er rekin í dag. Þetta mál er bersýnilega sett á oddinn af hæstv. utanríkisráðherra. Þetta er kjarni utanríkisstefnunnar eins og hún er rekin af ríkisstjórn Íslands í dag og þegar ég segi að þetta sé táknrænt er ég auðvitað að hugsa til annarra mála. Menn bundu ákveðnar vonir við hæstv. utanríkisráðherra. Hann talaði þannig í upphafi að þótt það væri ágreiningur til dæmis milli mín og hans um Evrópusambandsmálin þá var margt annað sem hann kastaði upp í fyrstu ræðum sínum sem maður batt vonir við og hefur síðan séð glutrast út í bláinn. Hæstv. ráðherra ætlaði sér til dæmis í upphafi að bæta sérstaklega sambandið við Bandaríkjamenn. Í hvaða stöðu er það núna? Þar tala menn þannig í kross að þegar hæstv. ráðherra á samtal við varautanríkisráðherra Bandaríkjanna kemur sá út úr því samtali og fer í fjölmiðla og segir að ráðherrann hafi beðið um að herinn komi aftur til Íslands. En það tekur enginn mark á þessu. Það er ekki einu sinni rætt á Alþingi Íslendinga. Þannig er pundið í utanríkisráðuneytinu orðið í dag. Satt að segja er það þannig að þegar hæstv. utanríkisráðherra annars vegar og hins vegar borgarstjórinn í Reykjavík tala um utanríkismál vekur það miklu meiri eftirtekt þegar borgarstjórinn talar. Norðurslóðamálin, sem menn vonuðu að hæstv. ráðherra stæði við orð sín um að halda áfram, hafa bara týnst, glutrast. Það eina sem er að gerast þar er að gerast í forsætisráðuneytinu. Svona mætti lengi telja. Þetta er eina málið. Þess vegna er málið í þessari stöðu. Ég vil svo taka undir það sem hv. þingmaður sagði um hversu sorglegt það er að sjá hvað þetta mál er hlaðið dylgjum og ýjunum. Ef maður ætlar að setja niður þessa stofnun á ekki að gera það með svona umbúnaði, að þetta verði grafskrift stofnunar sem hefur unnið samfélaginu vel, að hún sé slegin af vegna þess að hún hafi ekki verið í takt við utanríkisstefnuna, [[Forseti hringir.]]hún hafi verið óskýr. Þetta finnst mér ekki sæmandi. Ég er viss um að hv. þingmaður, eins og hann kom fram áðan, er mér hjartanlega sammála um það.
Forseti. Það er nú svo, eins og hér hefur áður komið fram okkur til gleði og ríkisstjórninni til leiðinda, að við erum komin á seinni hálfleik þessa kjörtímabils. Þá fer auðvitað að sneyðast um færi hæstv. ráðherra að láta eitthvað eftir sig liggja en um leið fer að stífna nokkuð bókhaldið hjá okkur sem erum á vaktinni. Við fylgjumst með því sem ráðherrarnir koma með til þingsins og vegum það og metum í pólitísku samhengi, eins og hæstv. ráðherra er að gera hér. Ég hef tilhneigingu til að segja sem svo að utanríkisráðherra á þeim tímum sem nú eru, með allar þær blikur á lofti sem eru í alþjóðamálum, sama hvort maður horfi til norðurskautsmála eða norður-/suðurmálanna, sem hefur ekkert stærra, mikilvægara eða merkilegra erindi en frumvarp til laga um að leggja niður Þróunarsamvinnustofnun Íslands, mér finnst að það megi efast um erindi hans í stjórnmálum yfirleitt. Það minnir mig óþyrmilega á hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra sem kom hér með náttúrupassafrumvarp á síðasta þingi og síðan hefur lítið af henni frést. Ef hæstv. ráðherra ætlar að halda þessu máli til streitu sem sínu stóra framlagi til kjörtímabilsins virðist mér sem hann sitji þá uppi með ámóta eftirmæli.
Herra forseti. Hæstv. ráðherra hafði auðvitað erindi í stjórnmálin. Hann sýndi það og sannaði svo ekki var um villst á síðasta kjörtímabili. Ég minnist þess að ég sagði það einhvern tíma í umræðum að hér væri sprottið fram uppvaxandi utanríkisráðherraefni Framsóknarflokksins. Ég batt við hann ákveðnar vonir. Ég tel fullkomlega eðlilegt að hæstv. ráðherra hafi aðra skoðun en ég til dæmis varðandi ESB. Það var erindi hæstv. ráðherra, það var að stöðva ESB-umsóknina. En hvernig tókst honum það? Jú, hæstv. ráðherra hvíslar stundum út í tómið að búið sé að stöðva umsóknina. Hún er ekki meira stopp en það að fyrir liggur að ný ríkisstjórn getur tekið hana upp hvenær sem hún vill. Ég nefni þetta sem dæmi um það að mér finnst aðeins vanta á staðfestuna í því sem hæstv. ráðherra gerir, þótt ég sé ekki endilega að biðja um að hann reyni að finna hana aftur og beita í því máli sem ég nefndi áðan. En mér finnst að hæstv. ráðherra eigi að taka utan um málaflokka eins og þróunarsamvinnu og þá stofnun sem við erum að ræða vegna þess að það gerir enginn annar. Þetta eru vanræktir málaflokkar. Þeir hafa alltaf legið hjá. Þess vegna á sá sem er falinn sá trúnaður að gæta þeirra að sinna þeim af einurð, hlýju og kærleika. Það finnst mér hæstv. ráðherra ekki hafa gert. Í þessu máli liggur fyrir að það á að leggja niður stofnunina, en á hvaða rökum? Ekki á faglegum rökum vegna þess að hið faglega atgervi í landinu hefur sagt: Nei. Þvert á móti á að styrkja hana og setja yfir í hana verkefni sem eru hjá ráðuneytinu núna. Ekki af fjárhagslegum ástæðum. Það liggur fyrir af hálfu hæstv. ráðherra að þetta sparar ekki krónu. Hverjar eru efnislegu röksemdirnar? Það er búið að spyrja hæstv. ráðherra um þær í tvö ár og þær hafa ekki enn þá komið. Þetta eru bara duttlungar. Hæstv. ráðherra var plataður til að flytja þetta mál af embættismönnum sínum sem vildu safna auknum valdþráðum inn í ráðuneytið og hann sleppur ekki úr þessari prísund. En hann er líka sjálfur búinn að koma sér í þá stöðu að hann hefur ekkert annað mál. Þetta er ástæðan. [[Forseti hringir.]]Hún er dálítið sorgleg fyrir mann sem er jafn vaskur að upplagi.
Herra forseti. Það er svo sem ekki miklu við það að bæta sem hv. þingmaður fór yfir en ég vil taka undir þau meginsjónarmið, eins og ég vék að í máli mínu áðan, að þróunarsamvinna er málaflokkur sem ber að umgangast af varfærni, sem ber að umgangast af virðingu. Eins og ég rakti í máli mínu þegar við töluðum um málefni útlendinga og þróunarsamvinnumál þá eru það málefni sem krefjast þess að ákvarðanir þoli kosningar og lifi af kjörtímabil, vegna þess að þar erum við að tala um sameinaða ásýnd Íslands gagnvart umheiminum. Það reynir á hæstv. ráðherra í svona málaflokki og það kemur í ljós í máli eins og þessu úr hverju menn eru gerðir, hvert hið pólitíska efni er sem menn eru gerðir úr. Það sem hv. þingmaður reifaði hér um erindi og erindisleysu, af því að það var það sem ég nefndi andsvari mínu, er að erindi og erindisleysa snýst ekki um það hvort menn eru sammála eða ekki sammála. Það snýst um það hvort menn hafi eitthvað fram að færa. Ef þetta er það eina sem hæstv. ráðherra hefur fram að færa, þ.e. þetta mál sem hefur komið ítrekað fram hér að hver utanríkisráðherrann á fætur öðrum hefur fengið á sitt borð í gegnum söguna og hafa velflestir afgreitt sem einhverjar innanhússóskir sem menn hafa ekki viljað verða við, ef það er það eina sem ráðherrann hefur fram að færa og hefur fram að leggja til þingsins er það frekar aumt framlag.
Forseti. Þetta er nú svolítið déjà vu, sagði ágætur maður við mig um helgina um umræðuna um Þróunarsamvinnustofnun sem var hér í síðustu viku og átti þá við að hér væri nokkuð verið að endurtaka það sem fram kom í umræðum um þetta sama málefni á síðasta þingi. En ég spyr: Hvernig í ósköpunum á annað að vera hægt þegar hér er flutt frumvarp sem er algerlega óbreytt, óheillafrumvarp sem er óbreytt frá því að það var flutt á síðasta þingi? Það er ekki tekið nokkurt einasta tillit til umsagna eða gesta sem komu fyrir utanríkismálanefnd þar sem mikið var spurt og mikið talað. Það kom fram í umræðu í síðustu viku, sem var þó ekki endurtekning á því sem fór fram í fyrra, að einn nefndarmaður, hv. þm. Vilhjálmur Bjarnason, skildi ekkert í því af hverju það ætti að ráðast í þessa ráðstöfun því ekkert hefði komið fram í störfum utanríkismálanefndar í fyrra sem færði gild rök að því að það væri gert. Við hljótum því að koma á framfæri skoðunum okkar á þessu máli og þær hafa ekki breyst frá því í fyrra þannig að við hljótum að endurtaka andstöðu okkar við þessa tillögu, ekki síst vegna þess að núna erum við hálfu ári nær því að svonefnd jafningarýni Þróunarsamvinnustofnunar OECD verði framkvæmd en það er áætlað að framkvæma hana árið 2016. Núna er hálfu ári styttra í að við höfum hana í höndunum en var í mars á síðasta ári þannig að það er óskiljanlegt af hverju ekki er hægt að bíða eftir því sem fram kemur í henni og fara eftir því þegar þetta verður endurskoðað. En getur það verið að hæstv. utanríkisráðherra vilji fyrir alla muni að þessi óheillabreyting verði gerð á fyrirkomulagi Þróunarsamvinnustofnunarinnar áður en jafningjarýnin fer fram? Getur það verið? Er það virkilega svo? Það hefur komið fram í umræðum að þetta hafi í mörg ár verið mikið áhugaefni embættismanna í utanríkisráðuneytinu. Getur verið að nú þrýsti þeir enn meira á ráðherrann að hann drífi sig í þetta verk áður en jafningjarýnin liggur fyrir? Eða er það svo, sem ég trúi nú varla, að þetta sé stærsta mál ráðherrans á þessu ári? Ég vil ekki trúa því vegna þess að hæstv. ráðherra flutti í fyrra þingsályktunartillögu um að hér yrðu samþykkt atriði í þjóðaröryggisstefnu og það finnst mér mikilsvert og ég hefði vonað að ráðherrann héldi áfram á þeirri braut. Þó að það hafi verið tiltölulega breið sátt um þá stefnu þá vill fólk örugglega ræða hana og ég held að það skipti meira máli að ræða það mál en þetta. Ég verð því að lýsa vonbrigðum mínum með forgangsröðunina hjá hæstv. ráðherra ef ég má orða það svo. Það er athyglisvert, eins og hefur verið nefnt ítrekað í þessum umræðum, að hér á að leggja niður stofnun sem enginn hefur kvartað yfir, sem þykir alls staðar standa sig vel, sem Ríkisendurskoðun gefur besta einkunn. Menn sem til þekkja telja að það sé heppilegra að stofnun af þessu tagi sé ekki alveg inni í embættismannakerfinu heldur sé hún sérstofnun. Þó að það þekkist kannski einhvers staðar að slík starfsemi sé í ráðuneytunum þá eru það stærri ráðuneyti þar sem hún er meiri sérdeild og aðskilin frá hinum hefðbundnu málefnum utanríkisþjónustunnar. En svo hefur komið fram, það kom fram í upphafi umræðunnar, að það virðist vera sérstakt áhugamál ráðherrans að losna við forstöðumann stofnunarinnar. Samt sem áður lofar ráðherra hann í hástert, en honum hefur engu að síður verið tilkynnt að hann fái ekki inni í utanríkisráðuneytinu ef af lagabreytingunni verður. Þó stendur í greinargerð með frumvarpinu að öllum starfsmönnum stofnunarinnar verði boðin sambærileg störf í ráðuneytinu nema þessum eina og af hverju í ósköpunum er það? En nákvæmlega þetta atriði virðist mér vera það eina sem hefur komið nýtt fram í þessari umræðu frá því sem var í fyrra. Sumir hafa látið að því liggja að þetta stafi kannski af því að forstöðumaðurinn og starfsmenn stofnunarinnar lágu ekkert á skoðunum sínum í samtölum við utanríkismálanefnd á síðasta þingi. Ég skal ekki um það segja, en það er ekki gott ef embættismönnum getur dottið það í hug eða finnst þeir ekki geta sagt það sem þeir telja réttast og best af ótta við að stuggað sé við þeim af yfirmönnum þeirra eða ég tala nú ekki um að missa vinnuna. Við viljum alls ekki vera í slíkri umhverfi, virðulegi forseti. Ég trúi ekki öðru en við séum að minnsta kosti flest sammála um það. Í Þróunarsamvinnustofnun er unnið mjög merkilegt og mikilvægt starf en eins og hefur komið fram áður þá er það allt annars eðlis en það starf sem unnið er í utanríkisráðuneytinu. Þar er einnig unnið mjög mikilsvert starf en að sama skapi allt annað en unnið er í Þróunarsamvinnustofnun. Auðvitað mótar utanríkisráðherra stefnu í þróunarmálum þó að Þróunarsamvinnustofnun sé ekki í ráðuneytinu og auðvitað má hugsa sér að hann geri það í nánari samstarfi við Alþingi og sérfræðinga frá borgarasamtökum eða úr háskólasamfélaginu. En það eru sérfræðingar sem eiga að framkvæma stefnuna. Í frumvarpinu er lagt til að sett sé á stofn sérstök þróunarsamvinnunefnd. Hún á að vera 15 manna og skipuð til fjögurra ára. Ráðherra skipar fulltrúana og gerir það með eftirfarandi hætti: Formaður nefndarinnar er skipaður án tilnefningar og skal hann sérfróður um þróunarmál og hafa reynslu á því sviði. Fimm fulltrúar úr hópi alþingismanna skulu kosnir af Alþingi. Fimm fulltrúar skulu skipaðir að höfðu samráði við íslensk borgarasamtök sem starfa að alþjóðlegri þróunarsamvinnu og mannúðaraðstoð, tveir fulltrúar skulu skipaðir að höfðu samráði við samstarfsnefnd háskólastigsins og tveir fulltrúar skulu skipaðir í samráði við aðila vinnumarkaðarins. Virðulegi forseti. Ég hef áður við þessa umræðu, og það hefur komið fram í andsvörum sem ég hef átt við þingmenn, lýst undrun minni á þessum fimm fulltrúum úr hópi alþingismanna. Ég held að það séu fáir málaflokkar sem geti verið jafn þverpólitískir og þróunarsamvinnan. Í ræðu sinni áðan fór hv. þm. Svandís Svavarsdóttir mjög vel yfir muninn á vinnubrögðum að þessu leyti þegar verið var að skoða innflytjendamál og mál flóttamanna og þáverandi hæstv. innanríkisráðherra Hanna Birna Kristjánsdóttir setti á stofn nefnd og í hana var skipaður einn frá hverjum flokki til að hafa sjónarmið allra. Í þessu frumvarpi er lagt til að í þróunarsamvinnunefnd verði fimm þingmenn. Miðað við þá flokka sem eru nú á þingi þá er það ekki einn frá hverjum flokki. Kannski eiga að vera fleiri þingmenn frá stjórnarmeirihluta eða stjórnarandstöðu, hvað veit ég, en óskaplega þætti mér það óviðeigandi ráðstöfun um yfirstjórn yfir Þróunarsamvinnustofnun. Ég furða mig líka á því að ekki sé hugsað til þess að þingflokkar eru hér sex núna og þeir geta vel orðið færri og þeir geta svo sem líka orðið fleiri þannig að mér finnst þetta atriði, fimm fulltrúar frá Alþingi, mjög óskiljanlegt. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að ráðherrann kynni skýrslu fyrir Alþingi og kynni síðan hann aðgerðaáætlun fyrir Alþingi. Ég held að við ættum að skoða þetta dæmi allt saman miklu betur áður en við förum að leggja stofnunina niður eins og hér er lagt til. Ég held að þingið færist ekkert nær þróunarmálum jafnvel þó að einn úr hverjum þingflokki sitji í þróunarsamvinnunefnd. Það virkar ekki þannig, forseti. Þingið væri miklu nær þessari stofnun ef það væri árviss venja að gefa skýrslu um stofnunina og um hana yrði fjallað í þinginu. Gefinn væri klukkutími eða tveir í það og síðan yrði aðgerðaáætlun kynnt, kannski annað hvert ár, það gæti verið passlegt og þá tækju allir þingmenn þátt í því hér í þingsalnum. Það að senda einn og einn mann eða tvo úr hverjum þingflokki skapar ekki neina sérstaka nánd milli þingsins og þessa málaflokks. Það virkar ekki þannig. Ég hélt kannski að ráðherrann áttaði sig á því. Þetta eru vangaveltur mínar. Hv. þm. Ögmundur Jónasson hefur lagt til við þessa umræðu að við látum okkur nægja að sinni að fjalla bara um yfirstjórnina og hvernig megi færa Þróunarsamvinnustofnun nær þinginu eins og mér sýnist vera einhver hugsun um í frumvarpinu, fjöllum um það en látum aðra þætti eiga sig og bíðum jafningjaúttektarinnar og gerum þá heildarendurskoðun á allri uppbyggingunni þegar hún liggur fyrir. Það er ekki langt í það, kannski bara hálft ár en því miður virðist ýmislegt benda til þess að ráðherrann vilji umfram allt hafa lokið þessu óheillaverki áður en sú jafningjaúttekt liggur fyrir. Ég get ekki látið hjá líða að taka undir það sem kom fram í síðustu viku í máli einhverra þingmanna um viðhorf ráðherrans til valdsins, hvernig hann leggur þetta fyrir án þess að eiga um það samráð við nokkurn mann, án þess að fara að nokkru því sem fram kom í utanríkismálanefnd á síðasta vetri, er nú þegar búinn að segja forstöðumanninum að hann verði ekki ráðinn og hann fái ekki vinnu í utanríkisráðuneytinu. Ráðherra fór á síðasta sumri í ferð til þróunarlanda og hafði engan í Þróunarsamvinnustofnun með í fylgdarliði sínu, bara eins og búið sé að leggja hana niður af því að hann ætlar að gera það. Þá heldur hann að það sé búið og gert en þannig er það ekki, virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu þar sem ýmsum mjög mikilvægum og áleitnum spurningum var velt upp, þá kannski ekki hvað síst því hvers vegna hæstv. ráðherra liggi svona á að breyta lögunum áður en jafningjarýni DAC liggur fyrir. Líkt og hv. þingmaður kom inn á í máli sínu erum við núna sex mánuðum nær því að þessi rýni liggi fyrir. Og svo ekki síður það að sér í lagi, kannski vegna þess, vantar allan rökstuðning fyrir þessu, hvort það sé kannski þess vegna einmitt sem það liggur svona á að drífa þetta í gegn, að ráðherrann hafi í rauninni engin rök, sé ekki tilbúinn til að svara og vilji bara þess vegna keyra þetta í gegn. Mig langar að spyrja hv. þingmann þar sem hún endaði ræðu sína á að velta fyrir sér valdinu og tilhneigingu hæstv. ríkisstjórnar til að draga til sín vald. Hv. þm. Svandís Svavarsdóttir benti á það áðan að ráðherra skipi ekki þinginu fyrir verkum heldur sæki hann vald sitt til þingsins. Fjarvera hv. þingmanna meiri hlutans hefur verið áberandi í þessari umræðu, það er eins og þeir telji málið ekki koma sér við, alla vega ekki miðað við þátttökuna. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Hvaða áhrif hefur þetta á starf Alþingis til framtíðar? Nú hafa sumir hv. þingmenn talað um virðingu Alþingis. Eru þessi vinnubrögð, það hvernig umræðan fer hér fram, til þess fallin að auka virðingu og traust á Alþingi?
Forseti. Já, fjarvera stjórnarþingmanna frá þessum umræðum ber í besta lagi vott um mikið áhugaleysi á þessum málum og raunar kannski engan áhuga. Fjarveran núna er kannski svolítið meira æpandi en áður vegna þess að hér hefur bókstaflega ekki sést einn maður held ég, svei mér þá, nema hvort hv. þm. Þorsteinn Sæmundsson kom upp í andsvör eða ræðu þegar umræðan var rétt að byrja kl. 8 að kvöldi til af því að það lá svo mikið á með málið í byrjun þings, þá var mælt fyrir því kl. 7 eða 8 um kvöldið. Þetta er mjög sérstakt tel ég vera. Ég veit það ekki, en ég hef stundum velt fyrir mér - sviðsetningin hérna í þingsalnum er náttúrlega kostuleg. Menn hafa bent á að ráðherrarnir sitji hér á bekkjum, sitja eins og dómarar eða yfirmenn frekar en eitthvað annað en ættu náttúrlega að sitja á meðal þingmanna. Þannig ætti það náttúrlega að vera í lýðræðisríkjum. Ég velti því stundum fyrir mér hvort menn ruglist svolítið í ríminu út af sviðsetningunni. Ég á marga vini sem eru sendiherrar og hlógu stundum að því að vera ávarpaðir „your excellency“. Stundum fannst manni eins og sumum þeirra fyndust þeir svolítið vera það, en það var nú allt í gríni.
Herra forseti. Mér finnst alveg ástæða til að velta aðeins upp umræðuhefðinni eða kannski skorti á umræðu þar sem takast á ólík pólitísk sjónarmið. Ég hef alla vega tekið eftir því að miklu minni skoðanaskipti eiga sér stað en ég átti von á að hér yrðu og sakna hreinlega oft hinnar pólitísku umræðu. Svo allrar sanngirni sé gætt á það ekki bara við um þetta mál, það á við um mörg fleiri mál en það á svo sannarlega líka við um þetta mál. En svo við komum okkur kannski aftur að því frumvarpi sem er til umræðu þá hefur verið talað um það í umræðunni, sem stjórnarandstaðan hefur staðið fyrir, að hér sé verið að toga þróunarsamvinnuna inn í pólitískan farveg með þessum breytingum. Ég hef sett fram mikil spurningarmerki við það hvort sniðugt sé að blanda saman utanríkisstefnu, eins og t.d. utanríkisviðskiptum og svo þróunarsamvinnu, og hef spurt þeirrar spurningar: Hverjum er það til hagsbóta? Er það líklegt að vera til hagsbóta fyrir fátækan almenning í löndum sem þiggja aðstoð í formi þróunarsamvinnu eða gæti það verið til hagsbóta fyrir íslensk fyrirtæki sem gætu þar fengið sóknarfæri? Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála mér í því að ef frumvarpið verður samþykkt með þeim breytingum sem verið er að leggja til, þ.e. leggja niður Þróunarsamvinnustofnun, með fimm manna þingmannanefnd, hvort við þurfum ekki að hafa þennan þátt í huga, hvort við séum að fara inn á varasamar brautir.
Forseti. Ef svo væri, þá væri það mjög varasöm braut og alls ekki má fara inn á þær brautir. En hættan er vissulega meiri vegna þess að í ráðuneytinu sjálfu ertu miklu nær viðskiptunum en þegar þú ert í Þróunarsamvinnustofnuninni, sem er svona armslengd frá. Annars finnst mér þetta orð armslengd svo leiðinlegt að ég er alltaf að reyna að finna nýtt, hef ekki fundið það. Ég held að það hafi verið fyrir allmörgum árum lenska í allri svona þróunarsamvinnu, ekki bara hér, ég held að það hafi verið lenska alls staðar einmitt í þessu að það sem var greitt til þróunarsamvinnu færi örugglega til innlendra, ef svo má orða það, fyrirtækja, til fyrirtækja eða þeirra sem legðu til peningana. Það eru nokkuð mörg ár síðan, en þá var þetta lenska. Það er alveg búið að afskrifa þetta í þessum fræðum, þetta á ekki við. Framlögin sem lögð eru til þar, það á allt að vera á forsendum þeirra sem fá eða veitt er til en alls ekki á forsendum þeirra sem láta af hendi rakna, þannig að það ber að gera allt sem hægt er til að forðast að það verði á nokkurn hátt á þann veg.
Virðulegur forseti. Aðeins örfá orð um þetta vonda mál hér við lok umræðunnar og ég vísa að öðru leyti til ræðu minnar um efnið á síðasta þingi. Það er með öllu óskiljanlegt að hæstv. utanríkisráðherra sé enn að flytja þetta mál hér einn gegn 62 þingmönnum því að hann á augljóslega engan stuðning neins staðar við málið en knýr það á dagskrá dag eftir dag. Það er auðvitað algjörlega óskiljanleg ákvörðun af hálfu ráðherrans því eins og sagt er á ensku „if it's not broken why fix it“ - ef ekkert amar að því ætti þá að laga það, mætti það útleggjast á íslensku. Þróunarsamvinnustofnun hefur unnið starf sitt með miklum ágætum og hróður hennar hefur borist víða. Þar er unnið gott starf og algerlega þarflaust að leggja þá stofnun inn í ráðuneytið. Það er líka óskiljanleg forgangsröðun í þessum málaflokki þar sem verkefnið hrópar á alla. Við setjum allt of litla fjármuni í þróunarsamvinnu. Horfið hefur verið frá áætlunum um að auka hana upp í það sem við höfum skuldbundið okkur til alþjóðlega. Í stað þess að vera að vinna af metnaði að þeim áformum eða að því að auka framlög í þennan málaflokk þannig að við uppfyllum okkar alþjóðlegu skilyrði þá er ráðherrann upptekinn við það að reyna að ná þessu inn í ráðuneytið til sín. Hvers vegna er það vond hugmynd? Það er meðal annars vond hugmynd vegna þess að með því eykst hætta á pólitískri spillingu í meðferð fjármuna sem þjónar innanríkispólitískum hagsmunum eða fyrirtækjahagsmunum, en ekki hagsmunum þeirra sem eiga að njóta aðstoðarinnar. Í öðru lagi vegna þess að það sem helst hefur forðað okkar litla landi frá pólitískri spillingu eru sterkar sjálfstæðar stofnanir utan ráðuneytanna. Um það eru fyrirliggjandi margar góðar rannsóknir. Það var áhersluatriðið í rannsóknarskýrslu Alþingis að standa vörð um fagmennskuna og halda ráðherraræðinu í skefjum. Hér er verið að fara í þveröfuga átt og þess vegna full ástæða til þess að leggjast gegn málinu. Síðan eykur það auðvitað enn á ástæðuna fyrir þingið til að setja niður fótinn þegar ráðherrann kýs að senda forstjóra Þróunarsamvinnustofnunar sérstaka tilkynningu um það að hann eigi ekki kost á endurráðningu, eftir að stofnunin og starfsmenn hennar hafa talað gegn þessum hugmyndum hér í umfjöllun í þinginu. Það eru auðvitað tilburðir til þess að senda skilaboð til embættismanna að þeir séu ekki frjálsir að skoðunum sínum, eða geti goldið fyrir þær vegna hins pólitíska valds sem ráðherrann fer með. Það er atriði sem þingið verður að mótmæla alveg sérstaklega. Kant segir í ritgerð sinni Hvað er upplýsing? að stærsta framfaraskeið í okkar heimshluta hafi hafist með því þegar embættismönnum var leyft að hafa sjálfstæðar skoðanir, var leyft að hafa aðrar skoðanir en valdhafarnir, vegna þess að það hóf gagnrýna umræðu og skoðanaskipti sem leiddu af sér framfarir. Allri viðleitni við það að reyna að beita menn þöggun eða senda mönnum skilaboð um það að ef þeir ekki lúta vilja ráðherrans þá muni þeir ekki geta fengið endurráðningu eða gjaldi þess með einhverjum slíkum hætti, slíku verðum við að taka mjög föstum tökum hér í þinginu. Virðulegur forseti. Ég vona að afdrif þessa máls verði hin sömu og á síðasta þingi, að það sofni farsællega í utanríkismálanefnd og komi aldrei hér aftur í þingsalinn og síst af öllu að það verði tekið til afgreiðslu hér endanlega eða samþykkt í dag, enda er það bara einn maður í þessum 63 manna sal sem hefur áhuga á því að það nái fram að ganga og engin ástæða til þess að hann komist fram með það með svo mikla andstöðu, bæði í stjórn og stjórnarandstöðu sem raun ber vitni.
Forseti. Ég eins og margir aðrir sem hafa tjáð sig um þetta mál hér í þingsal hef verulega miklar áhyggjur af þessari tilraun hæstv. utanríkisráðherra til þess að færa svo mikilvæga stofnun inn í sitt ráðuneyti. Mig langaði bara að spyrja hv. þm. Helga Hjörvar hverjar hann telji að séu raunverulegar ástæður fyrir þessari stjórnsýsluhræringu og hrærigraut. Er það til þess að geta strokað út stofnun og geta státað sig af því að hafa einfaldað stjórnsýsluna? Er það vegna þess, eins og hv. þingmaður benti á, að það er kannski ekkert mjög vinsælt meðal æðstu valdhafa og jafnvel innan æðstu stofnana að embættismenn fái að hafa sjálfstæði? Við vitum að hérlendis er það þannig út af mannfæð að það hefur verið verulega mikið vandamál hversu erfitt það er fyrir mjög marga innan okkar ólíku kerfa, ekki bara embættismenn, heldur líka menn innan háskóla, að geta fengið að sýna sjálfstæði. Meira að segja RÚV hefur verið hótað ef það sýnir sjálfstæði, að það verði tekið af fjárlögum. Því langaði mig að spyrja þingmanninn hvort hann telji að þessi hrærigrautur og meinta einföldun verði til þess að gera starfið í kringum þennan mikilvæga málaflokk ógagnsærra, ógagnrýnna og hreinlega verra.
Virðulegur forseti. Því er auðsvarað: Ég held að þetta fyrirkomulag verði til þess að starfið verði verra eftir en áður. Ég held að það sem að baki tillöguflutningnum liggi sé fyrst og fremst ásókn í aukin völd yfir fjármunum og starfsemi, aukin pólitísk völd yfir þessum málaflokki sem er þó svo mikilvægt að um sé þverpólitísk samstaða. Í raun og veru er furðulegt að ráðherrann rjúfi þann góða einhug sem hér hefur verið um að standa sameiginlega að þessum málaflokki, byggja þverpólitískar brýr og einmitt á tímum þegar menn leggja áherslu á það að bæta stjórnmálamenningu okkar þannig að við náum á fleiri sviðum og í fleiri málum að taka höndum saman og vinna sameiginlega að sameiginlegum niðurstöðum og sameiginlegum verkefnum í stjórnmálunum. Furðulegt að ráðherrann skuli gera sér far um að spilla þó einum þeirra málaflokka þar sem þetta hefur tekist farsællega alveg þar til hæstv. utanríkisráðherra Gunnar Bragi Sveinsson settist í ráðherrastól. Ég held að það sé ákaflega mikilvægt að þingið andæfi þessu vegna þess að aukin pólitísk áhrif í þessum málaflokki er ekki framfaraspor. Það hefur verið viðleitni hjá mörgum ráðuneytum og ráðherrum á undanförnum árum að sameina stofnanir inn undir ráðuneytið eða sameina stofnanir í eina stóra stofnun þar sem ráðherrann hefur fengið færi á því að ráða síðan nýja yfirstjórn inn. Allt miðar þetta fyrst og fremst að einu marki, að auka pólitísk ítök og pólitísk áhrif. Það er ekki það sem við eigum að gera. Við eigum að auka fagmennsku í stjórnsýslu okkar og hluti af því er að hafa þessa starfsemi armslengd frá stjórnmálunum og hafa þverpólitíska samstöðu um þær faglegu línur sem menn ætla að starfa við í þessum málaflokki.
Forseti. Þetta er verulega sorgleg þróun og jafnvel er möguleiki að hæstv. ráðherra hafi hreinlega fengið vonda ráðgjöf. Ég trúi því ekki að hæstv. ráðherra utanríkismála sé svo sólginn í völd að hann sé ekki tilbúinn til þess hreinlega að endurskoða þessa tillögu. Þetta minnir mig um margt á lítinn listagjörning sem listakonan Elísabet Jökulsdóttir gerði í tengslum við flóttamannakrísuna sem nú er. Hún tók upp vídeó þar sem kona stendur á brú og hindrar alla sem vilja komast yfir brúna. Þó veit konan ekki alveg af hverju hún er að koma í veg fyrir að allir þessir ólíku aðilar komist yfir brúna. Það er svolítið þessi samþjöppun á valdi sem mér virðist vera tilgangur þessarar misráðnu tillögu. Mig langar hreinlega að skora á hæstv. utanríkisráðherra að endurskoða þessa tillögu. Ég held að það sé mjög brýnt að við stöndum saman. Það eru gjörbreyttir tímar frá því þessi tillaga var lögð fram fyrst. Við búum hreinlega í allt öðruvísi heimi þar sem er gríðarlega mikilvægt, eins og kom fram í máli hv. þm. Helga Hjörvars, að við finnum þverpólitískan vettvang til þess að vinna saman að því að tryggja að þetta endi ekki í einhvers konar valdaturni konunnar á brúnni þar sem engar skýringar liggja fyrir ákvörðunum sem eiga alls ekki að vera á hendi eins ráðuneytis [[Forseti hringir.]]og eins yfirmanns, heldur eiga þær að vera í höndum fólks í hinni þverpólitísku [[Forseti hringir.]]vinnu sem hefur átt sér stað í kringum þennan málaflokk undanfarið.
Virðulegur forseti. Mistök geta menn gert einu sinni. Ég hélt á síðasta þingvetri að þetta hefðu bara verið byrjendamistök hjá ráðherranum. En þá verða menn auðvitað líka að læra af mistökunum. Hæstv. ráðherra er ekkert að læra af þessum mistökum, hann er bara að gera sömu mistökin aftur og heldur að herðast í sínum einmanalega leiðangri sem þetta má heita, sem hann rekur einn í andstöðu eða hlutleysi 62 þingmanna hér í þjóðþinginu, því að hann er farinn að senda yfirmanni stofnunarinnar bréf um að það hafi afleiðingar að andmæla eða benda á gallana á þessum mistökum sínum. Það er hins vegar ákaflega mikilvægt að utanríkismálanefndin, það er auðvitað tilgangur þjóðþingsins, varni því að þessi mistök gangi hér í gegn. Hvernig er með þessi mál? Er það ekki þannig að hér voru þingmenn, bæði úr stjórn og stjórnarandstöðu, að fara hönd í hönd á vettvang til þess að skoða stöðuna í flóttamannamálunum? Var það ekki þannig hér í þessum sal bara í gær að stjórnarandstaðan var að lýsa ánægju sinni með það sem stjórnin var að gera, og menn voru að vinna að sameiginlegum markmiðum í flóttamannamálinu? Er það ekki þannig að hér hefur fólk úr öllum flokkum sest niður við borð og rætt um það hvernig við sameiginlega gætum unnið að þróunarsamvinnu? Er ekki mikilvægt að utanríkismálanefnd standi vörð um þá mikilvægu þverpólitísku samstöðu sem verið hefur um þennan málaflokk og vindi ofan af þeirri flokkspólitísku slagsíðu og uppbroti sem verið er að reyna að gera á málaflokknum? Því það verður málaflokknum sannarlega ekki til gagns og stjórnmálamenningu á Íslandi heldur til ógagns að auka á flokkspólitíska sundrungu frá því sem nú er.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja að þakka fyrir þá umræðu sem hefur farið fram um þetta mál. Málið er lagt hér fram í annað sinn, eins margoft hefur komið fram. Umræðan endurspeglar í raun hvernig hún var þegar málið kom fyrst fram og fátt nýtt hefur komið fram í henni sem hefur kallað á sérstök viðbrögð. Ég vil þó reyna að svara nokkrum vangaveltum sem hafa komið upp og ef til vill ná að leiðrétta misskilning sem kann að hafa verið uppi. Fyrst vil ég nefna og þakka þá hugulsemi og umhyggju sem felst í orðum þeirra sem hafa lýst yfir efasemdum um að stuðningur sé við þetta mál. Þetta er stjórnarfrumvarp og samþykkt í báðum þingflokkum stjórnarmeirihlutans. Ég efast ekki um að áhugi sé í stjórnarflokkunum um málið. Ég vil líka koma því á framfæri að þegar menn gagnrýna vinnubrögðin í þessari vinnu þá er það þannig að 2013 var gerð ákveðin úttekt, rýni á þróunarsamvinnu, þegar við ákváðum að gerast aðilar að þessu DAC-samstarfi. Það komu ýmsar ábendingar fram þar sem leiddu til þess að við töldum skynsamlegt að endurskoða eða fara yfir það hvernig við stöndum að þróunarsamvinnumálum. Til þess fengum við hlutlausan utanaðkomandi sérfræðing, Þóri Guðmundsson, sem ég treysti fullkomlega og hélt að flestir treystu eftir áralangt og gott starf hans á þessum vettvangi. Hann fékk algerlega frjálsar hendur með þetta og skilaði inn mikilli skýrslu þar sem 40–50 tillögur eru lagðar fram. Þær tillögur sem ég ákvað að fara með inn í þetta frumvarp lúta eingöngu að skipulagi stofnunarinnar og ætla ég svo starfsmönnum ráðuneytisins og ÞSSÍ að fara yfir aðrar tillögur sem koma þar fram, sem eru margar áhugaverðar, þegar búið er að sameina. Þórir Guðmundsson skilaði skýrslunni þar sem lagðir eru til þrír mögulegir kostir. Hann mælir þó sérstaklega með einum og er það er sú leið sem er farin í þessu frumvarpi. Það er ýmislegt sem kemur fram í skýrslu Þóris varðandi þetta. Sumt af því má finna í svörum við skýrslubeiðni sem kom frá þinginu og var að sjálfsögðu svarað. Þar eru meðal annars í níu liðum færð rök fyrir því af hverju það er faglegt að fara þessa leið. Það má finna í umræddri skýrslu. Ég ætla að víkja örstutt að starfsmannamálunum áður en ég fer yfir í annað. Það kemur fram í frumvarpinu að öllum fastráðnum starfsmönnum verði boðin sambærileg störf. Við stöndum að sjálfsögðu við það og það verður gert. Síðan tekur sjálfsagt við ákveðið ferli ef starfsmenn þiggja það o.s.frv., þannig að það liggi allt fyrir. Auðvitað förum við eftir öllum þeim reglum sem um það gilda. Umræðan hefur snúist að miklu leyti um forstöðumann stofnunarinnar og það undrar mig mjög að umræðan hafi ratað þangað. Í rauninni fannst mér sorglegt við upphaf þessarar umræðu á hvaða plan hún fór strax. Það hafa verið höfð uppi mjög stór orð um ráðherrann sem hér stendur og ýjað að og dylgjað um hug hans og þess háttar, en menn hafa gjarnan nefnt dylgjur í þessum stól. Ráðherrann er sakaður um hefndarhug gegn forstöðumanni, en honum er nú ekki verr við forstöðumann en svo að hann er í starfshópnum sem vinnur við útfærslu á sameiningunni, sá ágæti forstöðumaður. Það er líka undarlegt að ekki hefur verið spurt hvort komi til greina að nýta starfskrafta forstöðumannsins áfram. Því hefði verið einfalt að svara játandi. Það kemur að sjálfsögðu til greina. Hvað forstöðumanninn varðar eru embættismenn, og gleymum því ekki að forstöðumaður er embættismaður, skipaðir til fimm ára. Um forstöðumanninn gildir í sjálfu sér annað en um hina venjubundnu fastráðnu starfsmenn, ráðningin er tímabundin. Það fylgdi því ákveðin lagaskylda að tilkynna forstöðumanninum núna að um endurráðningu yrði að ræða yrði þetta frumvarp samþykkt. Ég hef sagt það í þessum ræðustól, og því miður hafa alþingismenn greinilega ekki heyrt það, að nái frumvarpið ekki fram að ganga, sem ég vona að sjálfsögðu að verði ekki, verður staðan auglýst og þá er enginn sem bannar þessum ágæta manni að sækja um óski hann þess. Þetta er því allt gert í samræmi við ákveðin lög og reglur. Svo hefur verið mjög undarleg umræða um það af hverju forstöðumaðurinn fór ekki með ráðherranum í heimsókn til Malaví. Ég spyr bara: Til hvers? Það er um ellefu manna starfslið á vegum Íslands í Malaví, mjög góður forstöðumaður á vettvangi, þannig að mér finnst þetta vera plan sem maður eigi ekkert að fara niður á. Menn hafa verið að dylgja um ýmislegt og jafnvel gefið í skyn að í utanríkisráðuneytinu sé fólk sem kunni ekki neitt með þessi mál að fara. Ég vil taka fram að það er ekki síðra starfsfólk í utanríkisráðuneytinu í dag til að fjalla um þróunarmál en innan stjórnar ÞSSÍ. Í dag er það þannig að um 60% af þeim fjármunum sem fara í þróunarmál eru nú þegar inni í utanríkisráðuneytinu, þegar kemur að marghliða þróunarsamvinnu. Talandi um það þá hafa menn einnig dylgjað um það að hugsanlega kunni starfsmenn ráðuneytisins að vera að ná sér í einhverja valdaþræði eða að þeir ágirnist fé eða að ráðherrann ágirnist fé sem er á vettvangi tvíhliða þróunarsamvinnu. Til að rifja það upp fyrir þingmönnum sem muna það ekki alveg eru ákveðnar reglur sem gilda um það hvernig þessu fé er varið. Til dæmis er lögð fram ályktun sem Alþingi samþykkir um það hvernig því er svo skipt. Í dag er þetta um 60% og 40% í tvíhliða og marghliða og það er hvergi að finna neina tillögu um að því verði breytt í þeim gögnum eða í því frumvarpi sem hér er um að ræða. Talað er um að þróunarsamvinnunefnd sé pólitísk nefnd. Ég verð að viðurkenna að ég skil ekki þá umræðu vegna þess að við erum að tala um 15 manna nefnd og í henni eru einungis fimm alþingismenn, þar af eru væntanlega einungis þrír frá meiri hlutanum á hverjum tíma. Hitt er fólk úr háskólasamfélaginu, aðilar vinnumarkaðarins o.s.frv. Hvernig getur sú nefnd orðið pólitísk, það er þá alla vega ekki í þágu stjórnarmeirihlutans á hverjum tíma? Það minnir mig á eitt - 15. maðurinn er skipaður af ráðherranum, en það er einn maður. Síðan hefur verið talað um jafningjarýnina og það er greinilega mikill misskilningur uppi um hana hér. Eins og ég sagði fór jafningjarýni fram 2013 eða þegar við vorum að fara inn í DAC-kerfið og er ráðgert að á næsta ári byrji slík vinna. En hv. þingmenn, niðurstöður hennar liggja ekkert fyrir innan sex mánaða eða í upphafi næsta árs, niðurstaðan er áætluð árið 2017. Þess vegna er ekki skynsamlegt að bíða eftir henni þegar við byggjum nú þegar á rýni sem fór fram 2013, sem m.a. segir að nauðsynlegt sé að skoða heildarskipulag, fyrirkomulag þróunarsamvinnu, eins og fram kom á þeim tíma. Ég er búin að svara þessari ótrúlegu framsetningu með allar dylgjurnar í garð starfsmanna og ráðuneytisins o.s.frv. og því að ráðherra sé illa við starfsfólk. Hér hefur aðeins verið talað um flutningsskylduna. Ég hef sagt að ég vilji gjarnan að það nái fram að ganga, ég verð að viðurkenna að það kann að vera eitthvað lagalegt sem stendur í vegi fyrir því en ég hefði viljað að starfsfólk gæti ákveðið hvort það færi inn í flutningsskylda pakkann eða væri utan hans. Ég veit að það eru starfsmenn sem vilja gjarnan komast inn í flutningsskylduna. Svo má heldur ekki gleyma því, hv. þingmenn, að það eru flutningar innan ÞSSÍ. Það eru útsendir starfsmenn á vegum ÞSSÍ á þeim útstöðvum sem við erum með í dag, hvort sem það er Úganda, Malaví eða Mósambík. Það er því ekki eins og þetta sé eitthvað nýtt. Ég vona svo sannarlega að hægt verði að bregðast við óskum starfsmanna þegar að þessu kemur. Það hefur verið látið í veðri vaka að árangursmiðuð stjórn þekkist hvergi nema innan ÞSSÍ. Flestar þær stofnanir, ef ekki allar, sem utanríkisráðuneytið vinnur með í dag, marghliða, vinna eftir slíkum stöðlum og slíkum vinnubrögðum. Talað var um friðargæsluna. Það er algjörlega rétt sem kom fram hér að þau störf eða verkefni eru ekki auglýst. Það eru ákveðin ástæða fyrir því. Oft er það þannig að bregðast þarf við strax, þú þarft að svara því daginn eftir hverja þú getur sent o.s.frv. En í staðinn er í gangi ákveðinn listi sem fólk sem hefur áhuga á þessu getur skráð sig á og í langflestum tilfellum, að ég held, er fólk tekið af listanum og þeir sendir sem hafa eitthvað fram að færa, hvort sem það er á sviði fjölmiðla, mannréttinda, jafnréttis eða hvernig það er. Þetta á sér sínar skýringar. Hér kom líka fram áðan að verið væri að grauta saman verkefnum þróunarsamvinnu við önnur verkefni í ráðuneytinu. Þetta er náttúrlega eins rangt og vitlaust og mögulega getur verið þegar ráðuneytið rekur í dag öfluga þróunarsamvinnuskrifstofu og ætlunin er að samræma þetta allt saman. Ég hafna því að sjálfsögðu að einhver sýndarrök séu fyrir sameiningunni. Eins og ég sagði áðan eru færð rök fyrir henni í níu liðum í það minnsta í þeirri skýrslu sem skilað var inn til alþingismanna. Hins vegar hefur umræðan hér því miður verið á undarlegu plani þar sem menn eru með dylgjur í garð starfsmanna ráðuneytisins og dylgjað er um hug ráðherra til þessa verkefnis o.s.frv. Ég hafna því að sjálfsögðu. Síðan var einhver þingmaður, ég man ekki nákvæmlega hver það var, sem velti því fyrir sér hvort ráðherra mundi þola samanburð við aðra þingmenn þegar kæmi að árangri. Ég treysti mér að sjálfsögðu fullkomlega í það. Ég vona svo sannarlega að þetta mál nái fram að ganga því að markmiðið er að efla og gera þróunarsamvinnu Íslands sterkari, skilvirkari og betri en hún er í dag. Það hlýtur að vera eitthvað sem allir vilja stefna að.
Herra forseti. Mér finnst það skipta máli í þessari umræðu og hæstv. ráðherra hefur lýst því yfir að starfskraftar forstöðumanns ÞSSÍ verði nýttir jafnvel þó svo fari að þetta frumvarp verði samþykkt. Það skiptir máli vegna þess hvernig umræðan hefur verið af hálfu hæstv. ráðherra. Hún hefur öll verið á þann veg að nauðsynlegt sé að leggja niður stofnunina vegna þess að hún fari ekki algerlega í takt við utanríkisstefnuna, vegna þess að um tvíverknað sé að ræða og skörun. Það sem var merkilegt við ræðu hæstv. ráðherra var vitaskuld að þeim spurningum sem komu fram í hverri einustu ræðu stjórnarandstöðunnar hér og lutu einmitt að þeim efnum sem hæstv. ráðherra gerði að röksemdum í framsögu sinni var ekki svarað. Ekkert kom fram um að einhverjar sérstakar faglegar ástæður væru fyrir því að nauðsynlegt væri að leggja niður stofnunina. Engar aðrar efnislegar röksemdir voru færðar fram í svarræðu hæstv. ráðherra um hvers vegna. Engar fjárhagslegar forsendur voru lagðar upp sem rök fyrir því. Hæstv. ráðherra vísar enn og aftur í DAC-skýrsluna. Á einum stað er þar talað um nauðsynlegt sé út af tilgreindu efni að skoða fyrirkomulagið. En hvaða efni var það? Jú, það kemur fram í umsögn ÞSSÍ þar sem er upplýst að starfsmenn stofnunarinnar hafi verið á þeim fundum þar sem um þetta var rætt, það er vegna þess að svo hátt hlutfall fjárframlaganna sem fara til tvíhliða verkefna fer í gegnum ráðuneytið. Því vildi DAC greinilega breyta. Að öðru leyti voru allar ábendingarnar sem var að finna í DAC-skýrslunni byggðar á því að stofnunin væri að fá miklu meira fé og hvernig hún ætti að takast á við það. Það varð ekki raunin. Það er síðan ekki alveg hárrétt hjá hæstv. ráðherra að ekkert nýtt hafi komið fram frá því þetta frumvarp var lagt fram. Það sem er nýtt er m.a. það að hið faglega atgervi í landinu, þ.e. [[Forseti hringir.]]félagsvísindasvið HÍ, hefur veitt álit um þetta frumvarp og niðurstaðan er algjörlega afdráttarlaus, [[Forseti hringir.]]það er á móti því, telur rangt að stofnunin sé lögð niður en telur hins vegar réttast í málinu að öll verkefnin [[Forseti hringir.]]úr ráðuneytinu verði flutt í stofnunina. Það er nýtt og því var ekki svarað af hæstv. ráðherra.
Virðulegur forseti. Meðal þeirra raka sem hafa komið fram fyrir því að sameina Þróunarsamvinnustofnun við ráðuneytið er m.a. það að báðar stofnanir sinna að sumu leyti tvíhliða og marghliða starfi, það yrði þá á einni hendi. Meiri og betri heildarsýn fæst yfir stefnumótun, svo dæmi sé tekið, og heildarskipulag verður einfaldað, þá er ekki lengur unnið á tveimur stöðum svona einangrað með fjölþjóðlega samvinnu og tvíhliða. Skilvirkni eykst að sjálfsögðu þegar málaflokkurinn er á einni hendi. Þá verður ekki jafn mikil þörf fyrir tímafrekt samráð á milli stofnana. Sendiskrifstofum verður stjórnað af einni hendi. Mannauðsstjórnun verður hagkvæmari þegar hægt er að skipta verkum milli fólks í litlum hópi og aukin tækifæri gefast fyrir starfsfólk o.s.frv. Niðurstaðan og tillaga sú sem þetta frumvarp byggir á, eins og ég sagði áðan, er sú megintillaga sem fram kemur í skýrslu Þóris Guðmundssonar þar sem mælt er með því og færð rök fyrir því að það sé skynsamlegt að fara þessa leið.
Þá er rétt að rifja það fyrir hæstv. ráðherra að þegar umræddur ráðgjafi skilaði sinni skýrslu upphaflega þá var engin tillaga um að Þróunarsamvinnustofnun yrði lögð niður. Engin tillaga. Það var talað um að farsælt væri að færa málin öll saman í einn stað, svipuð afstaða og Davíð Oddsson hafði á sínum tíma, sama afstaða og félagsvísindasvið Háskóla Íslands hefur, svo það sé algjörlega á hreinu. Það var ekki fyrr en skýrslan hafði farið í nudd hjá hæstv. ráðherra sem þetta kom út úr henni og var lagt fyrir nefndina. Í þessu máli finnst mér mikilvægt að menn skoði hvort hægt sé að ná einhvers konar sáttum í þessu máli. Hæstv. ráðherra telur öll tormerki á því að beðið sé eftir skýrslu þróunarsamvinnunefndarinnar vegna þess að hún eigi ekki að koma fyrr en 2017. Ég tel eigi að síður að ef menn hafi raunverulegan vilja til þess að ná sáttum þá eigi menn að skoða það. Það er ekkert sem tapast á meðan vegna þess að það kemur fram m.a. í ræðu hæstv. ráðherra að stofnuninni gengur mjög vel. Það sem um er að ræða er ekki að það þurfi að skerpa einhvers konar stefnumótun eða auka skilvirkni vegna þess að það kemur fram hjá starfsmönnum ráðuneytisins, kemur fram hjá þróunarsamvinnunefnd OECD að samskiptin eru snurðulaus, það er engin skörun um stefnumótun. Það er ekkert hagræði af þessu. Ráðherrann er auðvitað ráðherra, það er hæstv. ráðherra sem mótar stefnuna á grundvelli þess sem honum er falið af Alþingi, en það er stofnunin sem síðan hrindir henni í framkvæmd. Það sem hæstv. ráðherra er að brjóta niður með þessu frumvarpi er vitaskuld sú regla sem Ríkisendurskoðun hefur verið að koma til verks í öllum stofnunum ríkisins að eftirlit og framkvæmd séu ekki á sömu hendi. Þannig að hér er um stórt skref aftur á bak að ræða hvað varðar heilbrigða og góða stjórnsýslu.
Virðulegi forseti. Það er nú spurning hverju er að svara. Þetta eru að sjálfsögðu enn og aftur einhverjar dylgjur í garð ráðherrans sem hv. þingmaður fer með, en þannig er nú málflutningur hans búinn að vera í þessu.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra ræðu hans og fagna því að hann hafi komið inn í umræðuna á lokasprettinum, svo hægt sé þá að eiga svolítið skoðanaskipti hér í lokin þegar við erum búin að fara í gegnum umræðuna. Hæstv. ráðherra talaði í ræðu sinni um skörunina, óskilvirknina sem væri, vegna þess að þróunarsamvinnan væri á tveimur stöðum, þ.e. annars vegar í ráðuneytinu og hins vegar hjá Þróunarsamvinnustofnun. Þetta er eitt af því sem við höfum rætt hérna dálítið og það sem hefur verið kallað eftir er að við þurfum dæmi. Ég hef ekki getað séð hæstv. ráðherra koma með eitthvert konkret dæmi um það hvar þessi skörun sé, hvar óskilvirknin sé. Það mundi hjálpa mér til þess að átta mig betur á málinu að fá það bara konkret, hvar er þetta vandamál? Mig langar einnig að spyrja hæstv. ráðherra út í annað, því að hér hefur verið talað talsvert um hvort það sé sniðugt að blanda þróunarsamvinnu og diplómatískum áherslum eða annarri utanríkisstefnu saman. Í umsögn ASÍ kemur hreinlega fram að hætta sé á því, ef diplómatískar áherslur blandist inn í umræðuna, að framlagsríkin fari að reka þróunarsamvinnu með eigin hagsmuni að leiðarljósi en ekki hagsmuni fátækra ríkja einvörðungu. Mig langar að heyra sýn ráðherrans á nákvæmlega það mál, því þetta er eitthvað sem ég hef áhyggjur af.
Virðulegi forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir andsvarið og spurningarnar. Þingmaðurinn spurði sérstaklega um dæmi um skörun. Dæmi um skörun er vitanlega það að báðir aðilar í dag eru að sinna þróunarmálum, jafnvel báðir tvíhliða að einhverju leyti og marghliða að öðru leyti. Þarna er skörun sem dæmi. Við erum með þrjár sendiskrifstofur sem Þróunarsamvinnustofnun sér um í dag; í Malaví, í Mósambík og í Úganda. Diplómasían er þar af leiðandi, þar í það minnsta, býsna mikið tengd inn í þessi störf. En ég held, ef ég reyni að átta mig á hvað þingmaðurinn í grunninn er að fara, að sú breyting sem gerð var fyrir nokkru á því hvernig við vinnum þróunarverkefnin í rauninni, allt það hafi þróast yfir í meira eftirlit og eftirfylgni. Við erum ekki í dag með hóp Íslendinga að vinna á vettvangi, beinlínis við að aðstoða. Við erum að fylgja því eftir að þeir fjármunir sem við látum af hendi rati á rétta staði, að þetta styrki heimamenn, efli sveitarstjórnir o.s.frv. Þannig er það í dag og þannig verður það nákvæmlega eins. Þá komumst við í rauninni fram hjá því að vera að díla við, sletti hér, afsakið, frú forseti, stjórnvöld á hverjum stað. Ég veit og viðurkenni það algjörlega að athugasemdir eru við það frá sumum stjórnvöldum að við förum þá leið. En þetta er mjög skilvirk leið. Við sjáum að peningarnir fara á réttan stað, þeir eru nýttir og þetta styrkir líka innviðina í bæjarfélögum og þeim héruðum þar sem héraðsstjórnirnar eru. Ég held því að við þurfum ekki að óttast þetta meðan við höldum þeirri nálgun okkar og engin áætlun er um að breyta því.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Að sjálfsögðu er það gott og ég er sammála því að það eigi að vera í höndum heimamanna að vinna vinnuna á vettvangi. Ég tel mig samt ekki hafa fengið fullnægjandi svör við því hvort engin hætta sé á því að ríkið, sem veitir aðstöðuna, fari í ríkari mæli að hafa áhrif á það hvað er styrkt og hvað er gert einmitt vegna þess að við sem rík þjóð eigum peningana. Ég vitnaði áðan í umsögn ASÍ. Mig langar líka að vitna í umsögn félagsvísindasviðs Háskóla Íslands. Þar segir að allar rannsóknir sýni að þróunarsamvinna bæti lífskjör, heilsu og menntun. Það er auðvitað það sem við viljum gera. Þar segir svo, með leyfi forseta: „Rannsóknir sýna einnig að gæði og afköst þróunarsamvinnu minnka þegar framlagsríki láta eigin hagsmuni, t.d. viðskiptahagsmuni eða stjórnmál, ráða för við úthlutun framlaga til þróunarmála.“ Vonandi leggur enginn upp með það sem markmið að láta þetta ráða för við þróunarsamvinnu. En er ráðherrann mér ósammála um það að hér þurfi að stíga varlega til jarðar, því að með þessum breytingum er miklu styttra yfir í það að þetta sé mögulegt og þar með að tiltrú almennings á þróunarsamvinnu geti hreinlega minnkað?
Virðulegi forseti. Ég er ósammála því sem hv. þingmaður veltir upp að það sé styttra í að einhver hætta verði þarna á ferðum. Í dag er það að sjálfsögðu þannig að gerðir eru samningar um þessi verkefni. Gerðir eru samningar við héraðsstjórnina í Mangochi um það hvernig fjármununum er varið og í hvaða verkefni er farið. Auðvitað hafa stjórnvöld, í þessu tilviki í dag Þróunarsamvinnustofnun og fyrir atbeina ráðuneytisins líka, gert slíka samninga. Það er ekki þannig að ÞSSÍ eða einhver önnur stofnun hafi ekkert um það að segja í hvað peningarnir fara. Það er gert samkomulag. Er það rétt? Já, ég held það hljóti að vera rétt að gera það þannig. Við hljótum að vilja hafa eitthvað um það að segja hvert fjármunirnir fara ef við afhendum héraðsstjórn eða einhverjum öðrum 10 millj. kr. eða hvað það er, þá hljótum við að passa að það fari þá í heilsugæslu, skóla, brunna eða hvað það er en ekki bara í einhvers konar verkefni sem þeim finnast sniðug og guð má vita hver eru. Það þurfa því að vera samningar um þetta og þeir eru gerðir. Ég hef ekki jafn miklar áhyggjur, í rauninni engar áhyggjur, og þingmaðurinn af því sem við erum að gera, að í það blandist pólitík eða eitthvað annað. Við þekkjum hins vegar að í sumum eða mjög mörgum löndum reyndar er rekin mjög ákveðin þróunarsamvinna annars vegar og svo er til hliðar rekið það sem þeir kalla viðskiptatengd þróunarsamvinna. Hún þarf ekki að vera af hinu slæma. Alls ekki. Það getur haft áhrif til dæmis á innviðauppbyggingu og ýmislegt í þeim löndum sem þurfa á því að halda. Þetta þarf ekki endilega að vera af hinu slæma. [[Forseti hringir.]]En við þurfum að fara varlega.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, nr. 129/1997, með síðari breytingum. Í frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar á ákvæði til bráðabirgða VI í lögum nr. 129/1997, um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða, þar sem kveðið er á um tímabundið frávik frá ákvæði 2. mgr. 39. gr. laganna um leyfilegan mun milli eignarliða og lífeyrisskuldbindinga lífeyrissjóða. Samkvæmt núgildandi ákvæði má munurinn á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga við tryggingafræðilega athugun ekki vera meiri en 10% fyrir árið 2014. Tryggingafræðileg athugun á A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga fyrir árið 2014 hefur leitt í ljós 12,3% mun í þessu efni og er A-deild sjóðsins því utan leyfilegra marka að óbreyttum lögum. Umtalsverð vinna hefur farið fram á undanförnum missirum til þess að koma á einu lífeyriskerfi fyrir alla landsmenn. Sú vinna er ekki til lykta leidd og því er lagt til að lífeyrissjóðum verði á ný veitt aukið svigrúm til þess að hafa meiri mun en mælt er fyrir um í 2. mgr. 39. gr. laganna um þetta efni. Nái tillagan um breytingu á ákvæðinu ekki fram að ganga hefur það í för með sér að stjórn Lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga ber að hækka framlag launagreiðenda fyrir 1. október næstkomandi, samanber 31. gr. samþykkta sjóðsins. Í a-lið 1. gr. er því lagt til að lífeyrissjóði verði heimilað að hafa allt að 13% mun á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga fyrir árið 2014 í stað 10%. Í b-lið 1. gr. er lagt til að árinu 2014 verði bætt við til samræmis við að lífeyrissjóði verði heimilað að hafa allt að 13% mun á milli eignarliða og framtíðarskuldbindinga fyrir það ár. Þingið fer að verða vant því að fá frumvarp þessa efnis að hausti. Það er á sinn hátt nokkuð dapurlegt. Ætli ég hafi ekki gerst sekur um það, a.m.k. fyrir ári síðan ef ekki líka árið þar áður, að segja að ég mundi ekki koma aftur með svona mál. Ég vonaðist til að þurfa ekki að koma aftur með svona mál. Það sem þó er hægt að segja við þetta tilefni er að í millitíðinni hefur staða Lífeyrissjóðs starfsmanna sveitarfélaga þó skánað. Það er ekki staðan hjá Lífeyrissjóði starfsmanna sveitarfélaga sem kallar fram þörfina á framlengingu þessa bráðabirgðaákvæðis en það er í sjálfu sér ekkert til þess að gleðjast sérstaklega yfir þegar einhverjir aðrir eru í sama vanda. Eins og ég hef hér vísað til er það kannski sérstaklega sú vinna sem enn stendur yfir og hefur valdið mér miklum vonbrigðum að skuli ekki hafa gengið betur að þoka áfram, vinnan við að jafna ávinnslu lífeyrisréttinda á vinnumarkaði milli opinbera markaðarins og hins almenna, sem er meginástæða þess að ég tel mikið á sig leggjandi til að forða því að sjóðurinn þurfi að hækka iðgjaldið. Ef það yrði niðurstaðan yrði munurinn milli þessa sjóðs og almenna markaðarins enn meiri, þ.e. verkefnið sem við stöndum frammi fyrir mundi verða enn flóknara og gjáin milli kerfanna enn breiðari. Þess vegna kemur þetta mál hér fram. Ég tel að þingið geri rétt með því að vinna hratt að því að klára þetta mál eins og hefur reyndar verið niðurstaðan mörg undanfarin ár. Ég legg til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu og býð fram krafta ráðuneytisins til að aðstoða við yfirferð á málinu ef eftir því verður óskað.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um opinber fjármál. Málið var fyrst lagt fyrir Alþingi á vorþingi 2014, fyrst og fremst til kynningar í það skiptið, en svo kom það á nýjan leik fram á haustþinginu 2014 og fékk góða efnislega meðferð í fjárlaganefnd sl. þingvetur. Málið er nú samkvæmt þessu lagt fram í þriðja sinn þar sem það hlaut ekki endanlega afgreiðslu á síðasta þingi. Frumvarpið felur í sér heildarlöggjöf um fjármál ríkisins og sveitarfélaga þar sem áhersla er lögð á langtímastefnumörkun opinberra fjármála og aukinn aga við framkvæmd fjárlaga. Frumvarpinu má skipta í fjóra meginþætti. Í fyrsta lagi felur það í sér skilgreint og formlegt ferli um langtímastefnumörkun og samhæfingu í fjármálum ríkis og sveitarfélaga. Í öðru lagi er í frumvarpinu mælt fyrir um vandaðan undirbúning frumvarps til fjárlaga og breytta framsetningu þess til að styrkja fjárlagaferlið og tryggja yfirsýn. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lagt til að eftirlit með framkvæmd fjárlaga verði styrkt til að draga úr frávikum. Í fjórða lagi felur frumvarpið í sér breytingar á reikningsskilum ríkisins og upplýsingagjöf um opinber fjármál, allt þetta til að tryggja gagnsæi. Eins og ég hef greint frá við fyrri framlagningu frumvarpsins eru ýmsar ástæður fyrir því að tímabært er að endurskoða lög um fjárreiður ríkisins sem tóku gildi árið 1998. Ljóst er að efla þarf lagalega umgjörð um stefnumörkun í fjármálum hins opinbera og leggja meiri áherslu en áður á forgangsröðun útgjalda til lengri tíma. Að sama skapi er mikilvægt að auka samhæfingu milli ríkis og sveitarfélaga við gerð áætlana um umfang starfseminnar, framkvæmdir og afkomu. Á vettvangi Alþingis hefur jafnframt of lítið verið fjallað um horfur og framþróun ríkisfjármálanna eða fjármála sveitarfélaga til lengri tíma. Í frumvarpinu er lagt til grundvallar að þingið komi frekar að stefnumörkun á því sviði. Við undirbúning frumvarpsins var horft til þeirra áherslna sem einkennt hafa breytingar á löggjöf annarra ríkja um opinber fjármál, m.a. á Norðurlöndum. Gerð var grein fyrir meginatriðum frumvarpsins þegar ég mælti fyrir málinu á síðasta ári en þó er rétt að fjalla stuttlega um helstu áherslur þess. Stefnumörkun um opinber fjármál mun framvegis ná til ríkis og sveitarfélaga, líkt og hér hefur komið fram, og þeirra stofnana og fyrirtækja sem eru að hálfu eða meiri hluta í eigu þeirra. Lögð er áhersla á formlegri stefnumörkun, eins og ég hef komið allnokkuð inn á, og að horft verði til lengri tíma en áður hefur tíðkast. Annars vegar skal hver ríkisstjórn leggja fram á Alþingi fjármálastefnu í upphafi kjörtímabils. Í fjármálastefnu skal setja fram meginmarkmið næstu fimm ára um umfang og þróun opinberra fjármála, þar með talið um afkomu og efnahag ríkis og sveitarfélaga, auk þess sem greint skal á almennan hátt frá því hvernig grunngildum um sjálfbærni og stöðugleika verði náð. Hins vegar er gert ráð fyrir að ríkisstjórn leggi fram fyrir 1. apríl ár hvert fjármálaáætlun þar sem sett eru fram ítarleg markmið um þróun opinberra fjármála fyrir bæði ríki og sveitarfélög til fimm ára og gerð grein fyrir tekjuöflun og skiptingu útgjalda milli málefnasviða. Fjármálaáætlun felur því í sér nánari útfærslu á markmiðum fjármálastefnu og greinir frá lykilforsendum fyrir gerð frumvarps til fjárlaga sem lagt er fram að hausti. Eins og menn geta getið sér til um er í slíku samspili fjármálastefnunnar og síðan fjármálaáætlunarinnar við því að búast að fjármálastefnan verði tiltölulega knöpp, tiltölulega stutt skjal með þessum megináherslum, meginmarkmiðum til lengri tíma og að fjármálaáætlunin verði þó nokkuð mikið ítarlegri þar sem þó er horft til þeirra meginmarkmiða sem ríkisstjórn hefur kynnt í fjármálastefnu sinni í upphafi kjörtímabils. Með framlagningu fjármálaáætlunar er þátttaka þingsins orðin allt önnur og meiri en áður við mótun markmiða um fjármál hins opinbera sem svo skal taka mið af við gerð fjárlaga fyrir komandi ár. Ítarleg ákvæði og skilyrði gilda um efni fjármálaáætlunar en áætlunin skal meðal annars vera í samræmi við tilgreindar fjármálareglur. Ég ætla hér að fara stuttlega yfir þær: Í fyrsta lagi skal heildarafkoma hins opinbera yfir fimm ára tímabil ávallt vera jákvæð og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu. Í öðru lagi skulu heildarskuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum og viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og bankainnstæðum, vera lægri en sem nemur 30% af vergri landsframleiðslu. Í þriðja lagi skal stuðla markvisst að niðurgreiðslu skulda. Þannig er gert ráð fyrir að ef skuldahlutfall hins opinbera er hærra en 30%, samkvæmt þeirri reglu sem ég rakti, skuli sá hluti sem umfram er lækka að meðaltali á hverju þriggja ára tímabili um að minnsta kosti 5% á hverju ári. Þar er átt við 5% af því sem umfram er. Þessar fjármálareglur frumvarpsins setja ákvörðunum um umfang og þróun starfsemi hins opinbera skorður. Flest ríki innan OECD hafa á undanförnum árum tekið upp fjármálareglur af einhverjum toga og eru áhrif þess almennt talin mjög jákvæð. Til viðbótar við þær fjármálareglur sem hér eru settar fram var fjallað um það við gerð frumvarpsins hvort bæta ætti við reglu sem takmarkaði útgjaldavöxt. Slík regla getur verið góðra gjalda verð. Niðurstaðan varð sú að bæta ekki slíkri reglu við með formlegum hætti. Í því sambandi er þó mikilvægt að hafa í huga að með framlagningu fjármálaáætlunar, sem meðal annars skal byggja á markmiðum um stöðugleika, er hugað með afgerandi hætti að sjálfbærni fjármála hins opinbera og eðlilegum varúðarsjónarmiðum. Þá vil ég geta þess að frumvarpið gerir ráð fyrir að komið verði á fót fjármálaráði. Skal það meta hvort fjármálastefna og fjármálaáætlun fylgi grunngildum frumvarpsins og öðrum tölulegum skilyrðum þess, þar með talið fjármálareglum. Með því verður löggjafar- og framkvæmdarvaldi veitt faglegt aðhald og stuðlað að auknum trúverðugleika opinberrar fjármálastjórnar. Örfá orð nánar um fjármálareglurnar: Ég tel það vera eitt af kjarnaatriðum þessa máls að leiða í lög fjármálareglurnar. Að gefnu tilefni, þar sem ég hef aðeins tekið eftir því að menn hafa í skrifum og sums staðar í ræðum minnst á það hversu strangar reglurnar geti verið við vissar aðstæður, vil ég vekja athygli á því að frumvarpið gerir ráð fyrir því að við sérstakar aðstæður, eins og við efnahagsleg áföll, sé hægt að taka sérstaka ákvörðun í þinginu um að víkja tímabundið frá þessum reglum. Reglurnar eru þó ekki strangari en svo að miðað við umfang ríkisrekstrarins í dag væri til dæmis hægt að uppfylla skilyrði reglnanna þrátt fyrir að hallarekstur ríkissjóðs væri upp á allt að 55 milljarða. En það væri ekki hægt að halda þeim hallarekstri áfram á hverju ári, menn mundu þurfa að vinna sig í átt til góðs afgangs og uppfylla þannig skilyrðið um heildarafkomu yfir fimm ára tímabil. Þetta gefur samt ákveðna mynd af því hversu mikil sveigja er í reglunum þrátt fyrir allt. Síðan er á hitt að líta að samkvæmt öðru ákvæði frumvarpsins, eins og ég nefndi rétt í þessu, er hægt við sérstakar aðstæður, þegar efnahagsáföll verða, að leggja fyrir þingið tillögu um að menn víki frá reglunni. Mér finnst það líka verðskulda sérstaka umræðu að ráðherrann, sem ber ábyrgð á fjárlagafrumvarpinu og þessari langtímaáætlanagerð, eigi ekki að geta tilkynnt að menn ætli sér tímabundið að víkja frá reglunum heldur þurfi að taka um það sérstaka umræðu í þinginu, leggja fram um það sérstaka tillögu og hún þurfi að ganga til atkvæða. Það eykur agann og aðhaldið að menn haldi sig innan þess ramma sem lögin boða í þessu efni. Þetta veitir á hinn bóginn ákveðinn sveigjanleika og tekur tillit til þess að við sérstakar aðstæður kunna hinar almennu reglur að vera fullstrangar. Það verður þó alltaf matsatriði á hverjum tíma. Eitt af mikilvægari nýmælum frumvarpsins felst í breyttri framsetningu fjárlagafrumvarpsins. Tilgangurinn er að gera Alþingi betur kleift að greina áherslur og forgangsröðun frumvarpsins. Framsetningu fjárlaga er breytt á þann veg að útgjöldum verður skipt milli um 35 málefnasviða og um 100 málaflokka þó að útgjöld verði einnig eftir sem áður skilgreind á grundvelli verkaskiptingar framkvæmdarvaldsins, þ.e. eftir ráðuneytum. Það verður sem sagt hægt að lesa frumvarpið hvort sem er eftir þessum 35 málefnasviðum og málaflokkum undir þeim eða skoða hvernig þetta raðast niður eftir ráðuneytum. Þá er í frumvarpinu lögð áhersla á vandaða stefnumótun fyrir málefnasvið og málaflokka sem hlutaðeigandi fagráðherra ber ábyrgð á og kynnt skal með framlagningu fjármálaáætlunar. Í stefnu ráðherra skal lýsa áherslum og markmiðum, þar með talið gæða- og þjónustumarkmiðum, um þróun á þeirri starfsemi sem fellur undir málefnasvið hans og hvernig markmiðum verði náð með tilliti til fjármuna og tímasetningar. Stefnumótunin er því grunnur ráðstöfunar fjárheimilda til málefnasviða og málaflokka eins og hún mun birtast í fjárlögum. Það er ljóst að með kröfum um bætta stefnumótun fyrir málefnasvið eru lagðar töluvert auknar byrðar á ráðuneytin. Þetta mun kalla á meiri langtímahugsun, ekki einungis í fjármálaráðuneytinu og í meðförum málsins á þingi heldur í öllum ráðuneytum Stjórnarráðsins. Eins og menn munu sjá í umsögn skrifstofu opinberra fjármála í fjármálaráðuneytinu þá mun þessi liður leiða til nokkurs kostnaðarauka við innleiðingu frumvarpsins. Það mun þurfa að styrkja stjórnsýsluna til að rísa undir þessum auknu kröfum. Ég tel að þeim fjármunum verði vel varið til að tryggja vandaðri stefnumótun í öllum ráðuneytum. Ef vel tekst til tel ég að það muni hafa mjög jákvæð áhrif á alla umræðu um fjárlögin hverju sinni, um fjárlagafrumvarpið, og dýpka umræðu um stefnumótun einstakra ráðuneyta og eftir atvikum ríkisstjórna hverju sinni. Ég vil líka nefna í þessu sambandi að það verður ekki hægt að búast við því að á fyrsta ári verðum við með fullskapað og fullmótað kerfi fyrir þessa stefnumótun. Það mun taka einhvern tíma að byggja upp þekkingu, reynslu og getu til að sinna þessu hlutverki en meginatriðið er þó það að ég tel rétt skref fyrir okkur nú að kalla eftir því að ráðuneytin skili af sér slíkri langtímastefnumótun hvert fyrir sig. Þá vil ég nefna að skyldur ráðherra gagnvart stofnunum verða betur skilgreindar en hingað til samkvæmt lögum og ábyrgðarskilin skýrari. Stefnumótun stofnana verður þannig að falla að markmiðum fyrir málefnasvið og eftirlit ráðherra með að svo sé er hluti af frumvarpinu. Þá felast í frumvarpinu skýrari ákvæði en áður um framkvæmd fjárlaga, m.a. það nýmæli að ráðherra beri að svara forstöðumönnum innan 15 daga um afstöðu sína til fyrirhugaðra viðbragða forstöðumanns. Það sem ég vildi kannski hafa sagt hér er að honum ber að svara forstöðumönnum um afstöðu sína til ábendinga forstöðumanns eða fyrirhugaðra viðbragða forstöðumanns við þeirri stöðu sem upp er komin, til að mynda vegna þess að fjárveitingar hafa reynst of knappar. Í þessu efni er rétt að hafa í huga að í frumvarpinu er jafnframt gert ráð fyrir að ráðherrann fái í hendur tæki til að bregðast við breyttum aðstæðum, svo sem með varasjóðum fyrir alla málaflokka. Þarna er um að ræða mál sem er á ákveðinn hátt dæmigert umræðuefni hér í þingsal. Hvað á að gera þegar fjárheimildir eru af skornum skammti til að sinna lögbundinni þjónustu? Hvernig á að bregðast við þegar álag á einstakar stofnanir reynist vera meira en menn sáu fyrir við fjárlagagerðina? Þegar slíkar aðstæður skapast er afar mikilvægt að ábyrgðin sé alveg skýr og hvernig samskiptin eiga að vera á milli viðkomandi fagráðuneytis og forstöðumanna. Við þurfum á sama hátt að tryggja að þeir sem ábyrgðina bera hafi úr einhverjum tækjum að spila til að bregðast við. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt framfaraskref og vonast til að menn skoði og virði þetta nýmæli í því ljósi að með því er ekki verið að færa ábyrgð frá forstöðumönnum til ráðuneytanna heldur miklu frekar að skerpa á ábyrgð ráðuneytanna til þess að veita skýr svör innan tilskilins frests. Menn fá ekki takmarkalausan tíma til að bregðast við ástandi sem forstöðumenn stofnana vekja athygli á. Að því leytinu til er þetta til þess fallið að styrkja forstöðumenn stofnana í því að ná þeim markmiðum sem þeim eru sett, m.a. samkvæmt lögum. Í frumvarpinu er að finna nýmæli er snýr að ársskýrslu um starfsemi fyrra árs sem hverjum ráðherra verður gert að birta. Þar skal gera ítarlega grein fyrir niðurstöðu útgjalda innan málefnasviða og málaflokka ráðherra og ávinningi af ráðstöfun fjárveitinga. Hér er sömuleiðis dæmi um auknar skyldur sem lagðar eru á ráðuneytin til þess að birta eins konar uppgjör um þau mál sem undir þau heyra. Þetta ætti að vera til mikilla framfara í samskiptum þingsins og framkvæmdarvaldsins. Með hliðsjón af breyttri framsetningu fjárlaga vil ég jafnframt taka fram að fjárveitingar til ríkisaðila og til verkefna verða sýndar í sérstöku fylgiriti sem birt verður með fjárlögunum en umræður um fjárveitingar til einstakra stofnana og viðfangsefna hafa oft reynst tímafrekar í þinglegri meðferð. Sú breyting að tiltaka fjárveitingar til ríkisaðila í sérstöku fylgiriti er liður í því að gera umræðu um fjárlögin heildstæðari og meira stefnumarkandi um ríkisfjármál í stað þess að hún snúist um of um einstakar fjárráðstafanir. Þetta felur ekki í sér að tekið sé með nokkru móti frá þinginu að hafa skoðanir á fjárveitingum til einstakra ríkisaðila því að þær munu einmitt liggja frammi í fylgiritinu til umræðu. Miklu skiptir að vel takist til og að góð, almenn sátt verði um þessa breytingu á framsetningu fjárheimilda og fjárveitinga. Þingið getur breytt fjárlagafrumvarpinu sjálfu og hækkað til dæmis fjárheimildir til málefnasviða eða málaflokka með þeirri skýringu að ekki þyki nægilega mikið fé veitt til starfsemi einstakra ríkisaðila með tilvísun í fylgiritið. Slík breyting mundi í framhaldinu leiða til þess að fylgiritið yrði uppfært af þessari ástæðu. Á endanum mun þingið sjálft ráða framvindu mála. Hvað vilja þingmenn að sé í forgrunni? Hér er lagt upp með að það séu stefnumarkandi mál, þ.e. stóra myndin þó að hún sé brotin niður á einstaka málaflokka sem eigi helst að koma til umræðu. Eins og ég nefndi segir reynslan okkur kannski að það fari oft og tíðum forgörðum og einstaka liðir allt niður í nokkur hundruð þúsund króna fái óeðlilega mikinn tíma í umræðunni og mikla athygli umfram stóru myndina. Þó að frumvarpið vísi veginn og marki brautina fyrir umræðuna með þessari breyttu framsetningu þá er ekkert tekið af þinginu og breytt framsetning mun á endanum ekki ráða úrslitum heldur vilji þingmanna til að breyta í einhverju, að vissu marki, áherslunum í umræðunni í þinginu. Enginn einn, hvorki sá sem hér stendur né nokkur annar, getur sagt öðrum fyrir verkum. Þetta er í anda þess sem þekkist annars staðar og menn eru með þessari breytingu að reyna að draga annars vegar lærdóm af því hvernig framsetning þessara mála er á öðrum þjóðþingum og hins vegar, eins og ég hef nefnt, að ýta aðeins undir breyttar áherslur í umræðunni á Alþingi. Tíminn leiðir svo í ljós hvernig þingmenn vilja hafa þau mál. Samhliða þessu er rétt að nefna að þinginu eru um leið færð betri verkfæri til að fylgjast með því hvernig fjárlagaframkvæmdin gengur eftir. Það er líka mikilvægt að hafa í huga að þingið mun þurfa að standa við eigin áætlanir, eigin ramma, sem það setur fjárlagagerðinni með fjármálaáætlun að vori. Það er tengingin við umræðuna að vori til. Það verður vonandi til ákveðinnar einföldunar fyrir umræðuna um frumvarp til fjárlaga, sem fer fram að hausti, að þingið hafi þá þegar tekið heildarafkomumarkmiðið, svo dæmi sé tekið, til umfjöllunar og afgreiðslu. Miklu skiptir að það verði þá ekki ný sjónarmið sem ráði för í umræðunni innan sama árs. Það er á endanum í höndum þingsins sjálfs að gæta þess að sú ákvörðun breytist ekki í grundvallaratriðum. Að sjálfsögðu er þess að vænta að einhverjar breytingar geti orðið frá því sem rætt er í þessu efni frá vori og fram á haustið en alls ekki í neinum veigamiklum atriðum eða grundvallaratriðum. Svo er auðvitað við því að búast að í millitíðinni geti ýmsar ytri forsendur breyst sem kunna að hafa áhrif á heildarmyndina en það er allt önnur saga. Virðulegur forseti. Vinna við þetta frumvarp hófst á síðasta kjörtímabili. Ég hef fundið að það er ágæt samstaða þvert á flokka um að gera þær breytingar á umhverfi fjármála hins opinbera sem frumvarpið boðar. Það er ekki við því að búast að allir séu sammála um öll atriði en um meginatriðin finnst mér hafa verið ágætissátt. Verði frumvarpið samþykkt á Alþingi á yfirstandandi ári er gert ráð fyrir að það taki gildi 1. janúar 2016. Innleiðing frumvarpsins mun þó taka sinn tíma og því er gert ráð fyrir að helstu efnisþættir taki gildi í áföngum. Frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2016 svo og frumvörp til fjáraukalaga og lokafjárlaga til og með árinu 2016 fylgja ákvæðum laga um fjárreiður ríkisins, nr. 88/1997, og hið sama gildir um ársreikninga ríkisaðila til og með árinu 2016. Fjármálaáætlun yrði samkvæmt þessu fyrst lögð fram á næsta ári, fyrir 1. apríl 2016, og skal gilda fyrir tímabilið 2017–2021. Af þessu leiðir að frumvarp til fjárlaga fyrir árið 2017 mun byggja á ákvæðum frumvarpsins. Í þessu samhengi er vert að taka fram að innan Stjórnarráðsins hefur verið hafist handa við að undirbúa gildistöku frumvarpsins. Þannig hefur verkefnisstjórn um innleiðingu frumvarpsins unnið að verkáætlun þar að lútandi og fjölmargir vinnuhópar verið settir á stofn til að marka farveg innleiðingarinnar eins vel og kostur er. Þetta hefur verið gert þrátt fyrir að málið hafi ekki fengið endanlega afgreiðslu hér en með hliðsjón af því að það virðist hafa verið nokkuð breið samstaða um málið og ljóst að framkvæmdarvaldið verður að vera í stakk búið til þess að taka við málinu í samræmi við gildistökuákvæðin eins og ég hef hér verið að lýsa. Að lokum, virðulegur forseti, tel ég einfaldlega að með þessu máli verði stigið mikið framfaraskref. Þau viðfangsefni sem frumvarpinu er sérstaklega beint að eru alkunn þingmönnum. Núverandi löggjöf hefur reynst vel og var á vissan hátt tímamótalöggjöf á þeim tíma sem þau lög voru sett, en nú gefst tækifæri til að stíga næstu skref og tryggja að við náum enn betri árangri í þessum efnum á komandi árum. Að svo mæltu, frú forseti, legg ég til að málinu verði vísað til 2. umr. að lokinni þessari og til fjárlaganefndar til meðferðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármálaráðherra fyrir ræðuna og lýsi því yfir, til að það sé hafið yfir allan vafa, að hér eftir sem hingað til er ég sammála markmiðum þessa frumvarps. Ég kem hér upp til að ræða við hæstv. ráðherra um stöðu Alþingis í þessu máli. Hann segir að það þurfi að styrkja stjórnsýsluna verulega og fyrir hönd okkar krata get ég lofað honum því að það mun ekki standa á okkur í þeim efnum, enda teljum við sterka stjórnsýslu gríðarlega mikilvæga fyrir almannahagsmuni. Hér er talað um hlutverk Alþingis, að það muni styrkjast á grunni betri aðstöðu til að meta og taka ákvörðun um þróun opinberra mála og að starfshættirnir muni styrkjast vegna nákvæmari upplýsinga, það verði þannig um hnútana búið að þetta verði betri upplýsingar fyrir Alþingi. Ég er sammála því en tel þó gríðarlega mikilvægt í ljósi þess að fjárveitingavaldið er hjá Alþingi að Alþingi verði styrkt með þeim hætti að hér verði burðug starfsemi á sviði ríkisfjármála innan veggja þingsins, að við eigum okkar fjárlagaskrifstofu. Í dag eru tveir ritarar hjá fjárlaganefnd, sannarlega frábærir starfskraftar, ég er ekki að gera lítið úr þeim, en það er ekki á neinn hátt viðunandi umsýsla og stjórnsýsla fyrir fjárveitingavaldið á móti því að móttaka alltaf upplýsingar frá framkvæmdarvaldinu. Ég spyr ráðherra: Er hann ekki sammála mér í því að fjárlaganefnd ætti nú, þegar hún fer öðru sinni ítarlega yfir þetta mál, að gefa því sérstakan gaum að hér verði unnið að uppbyggingu sérstakrar einingar í þinginu sem efli hlutverk okkar til [[Forseti hringir.]]fjárveitinga sem og eftirlits með framkvæmdarvaldinu?
Frú forseti. Ég get alveg tekið undir það hjá hv. þingmanni að það skiptir máli að á þinginu sé efld sú eining sem fjallar sérstaklega um fjármál ríkisins og hins opinbera, að við klárum þetta mál með þeim hætti sem hér er lagt fyrir. Ég er reyndar þeirrar skoðunar að hér þurfi að vera öflugri eining almennt um efnahagsmálin, einhvers konar deild um efnahagsmál og opinber fjármál sem fjárlaganefnd og eftir atvikum efnahags- og viðskiptanefnd geti treyst á, deild sem safni upplýsingum og sé til sérfræðiráðgjafar. Það þarf þó nokkuð að efla þetta umfram það sem nú gildir. Við höfum eflt nefndasviðið mjög mikið frá því sem áður var, það eru aðrir mér fróðari um stöðuna hér fyrr á árum í því efni en ég veit þó að á sínum tíma þurftu þingmenn sjálfir að skrifa nefndarálit svo dæmi sé tekið. Stuðningur nefndasviðsins við þingmenn í störfum þeirra var ekki nema skugginn af því sem hann er í dag. En við getum gert betur og við þurfum að gera betur og það segi ég af reynslu minni sem fjárlaganefndarmaður í heilt kjörtímabil. Það er alveg skýrt í mínum huga að það er töluvert mikill aðstöðumunur. Ég ætla líka að nota þetta tækifæri til að nefna að þó að það sé mjög margt í þessu frumvarpi sem horfir til framfara og mun efla hvort tveggja, framkvæmdarvaldið í því að sinna betur sínu hlutverki og þingið í sínu eftirlitshlutverki, mun þetta allt taka einhvern tíma. Þetta verður ekki fullkomið frá fyrsta ári en þetta er engu að síður mjög mikið framfaraskref og ef við [[Forseti hringir.]]látum nægar fjárveitingar fylgja og tryggjum þinginu og framkvæmdarvaldinu þann mannskap sem þarf til að ná öllum þessum markmiðum munum við sjá mjög miklar framfarir í þessum málum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra jákvæðar undirtektir og er fegin að heyra að hann er sammála mér enda blasir við að vitaskuld þarf að styrkja Alþingi til samræmis við aðra aðila máls í þessu ferli öllu saman. Við berum ábyrgðina hér. Ég tala að þessu sinni sem minnihlutaþingmaður og þó að upplýsingar séu góðar og veittar með gegnsæi að leiðarljósi koma ekki endilega alltaf allar upplýsingar fram. Það fer eftir því hver stjórnar því hvernig upplýsingarnar eru framreiddar og það skiptir máli fyrir okkur sem höfum eftirlit með útdeilingu fjármuna og tökum ákvarðanir um hvernig eigi að veita þá að við höfum hlutlausa aðila til að reiða okkur á til að afla þeirra upplýsinga sem við viljum fá. Það sést á þessu frumvarpi. Það verður nóg af góðum upplýsingum en það er nauðsynlegt að hafa hlutlausan aðila við höndina sem alþingismenn geta leitað til. Það er kannski eitthvað sem við alþingismenn ættum almennt að vera ófeimnari við að tala um, við eigum að krefjast þess að vera með miklu betri tól og tæki til að gegna okkar hlutverki. Það er eins og við skömmumst okkar fyrir að krefjast þess að við séum með almennilega umgjörð um störf okkar. Þegar kemur að vinnslu á fjárlagafrumvarpinu er það þannig fyrir alla þingmenn utan þeirra sem sitja í fjárlaganefnd að við erum ein með bókina og það er einna [[Forseti hringir.]]helst ef við eigum góðan vin sem hefur gott innsæi að við getum hringt í hann og svo auðvitað í gegnum fyrirspurnir í þinginu. Við þurfum samt apparat inn í þingið.
Frú forseti. Ég tek undir þetta, við þurfum kannski að ákveða nánar hversu langt við ætlum að ganga í þessu efni, en ég ætla bara rétt í lokin að bæta því við að það þarf að sjálfsögðu alltaf að vera gott samstarf milli þingsins og viðkomandi ráðuneyta sem reynir á hverju sinni. Mér finnst það hafa gengið alveg ágætlega. Það verður áfram hægt að treysta á gott samstarf við fjármála- og efnahagsráðuneytið varðandi upplýsingagjöf. Það á bæði við um upplýsingar sem beðið er um úr þingsal og í störfum nefndanna. Það breytir því ekki að þingið þarf á eigin fótum að geta haft aðgang að sérfræðiþekkingu um þessi stóru og mikilvægu málefni.
Hæstv. forseti. Ég kveð mér hljóðs í andsvari til að eyða þeim misskilningi hæstv. fjármálaráðherra að almenn samstaða ríki um þetta frumvarp eða meginatriði þess. Því fer fjarri og það á við bæði innan þings og utan, í samfélaginu þar sem eru víða miklar og vaxandi efasemdir um þetta frumvarp. Ég vil fyrir mitt leyti lýsa yfir slíkum efasemdum og gagnrýni sem ég á eftir að koma með fram í umræðu um málið, bæði við 1. umr. og síðar ef þetta frumvarp verður ekki lagt á ís. Ég tel að fjárhagslegar áherslur í frumvarpinu séu tvímælalaust á kostnað samfélagslegra þátta því að þegar allt kemur til alls erum við að reka samfélag en ekki fyrirtæki. Ef ég væri að reka fyrirtæki sem ég ætti kynni ég að vera hæstánægður með þær áherslur sem hér eru settar fram en sem þjóðfélagsþegn er ég það ekki. Samkvæmt þessu frumvarpi skal sett á laggirnar fjármálaráð til að fylgjast með fjármálalegum þáttum - en hvar er velferðarráðið? Við erum ekki bara bundin af fjárhagslegum þáttum heldur líka ýmsum þáttum í rekstri velferðarþjónustunnar. Þannig er það í heilbrigðiskerfinu og í velferðarkerfinu almennt. Það er hvergi að finna stafkrók um slíka þætti. Ég vísa líka til 7. gr. frumvarpsins um heimildir ríkisins til hallareksturs. Ég tel afar misráðið að festa slíkt í lög eins og hér er gert og er ég þá ekki að tala fyrir öðru en að við reynum að hafa fjárlög hallalaus, að sjálfsögðu. Síðan geta komið áföll og ég tel að það svigrúm sem veitt er í þessum lögum, því að [[Forseti hringir.]]svigrúm er veitt, sé ekki nægjanlegt og ég tel afar misráðið að festa þetta í lög eins og hér er gert ráð fyrir að boði Alþjóðagjaldeyrissjóðsins sem var stefnumótandi og ráðgefandi.
Frú forseti. Það er munur á því hvort það er almenn samstaða eða alger. Ég tók ekki svo sterkt til orða að það væri alger samstaða, ég vil samt lýsa því aftur að ég hef upplifað nokkuð breiða og almenna samstöðu við meginmarkmið frumvarpsins. Varðandi það sem hv. þingmaður gerir að sérstöku umtalsefni hér, fjármálareglurnar, skal ég bara koma því skýrt til skila að það var alveg sérstakt áherslumál mitt. Reyndar kom Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn ekkert að athugun þess máls fyrr en eftir að ég hafði óskað eftir því að við settum saman slíkar reglur. Ég tel að við eigum mjög mikið undir því að setja okkur töluleg viðmið varðandi þann árangur sem við viljum ná til lengri tíma. Ég er á hinn bóginn sammála hv. þingmanni um að það þurfi að vera einhverjar heimildir, einhver ventill í frumvarpinu til að bregðast við sérstökum aðstæðum þar sem töluleg viðmið, númerískar reglur eins og það er stundum orðað, eiga ekki við. Mér finnst það vel gert í 10. gr. frumvarpsins en við kunnum að vera ósammála um það. Ég nefndi hér að svigrúmið væri þó það mikið að það mundi ekki brjóta reglurnar að vera með allt að 55 milljarða halla. Þá er ég að miða við stöðuna eins og hún er í dag í ríkisfjármálunum. Það er umtalsverður halli, töluvert mikill, og ef stefndi í meiri halla en það fyndist mér líklegt að skilyrði 10. gr. væru uppfyllt, þ.e. við stæðum frammi fyrir því að grundvallarforsendur fjármálastefnunnar væru brostnar eða það væru fyrirsjáanleg einhvers konar efnahagsáföll eða aðrar aðstæður sem ógerlegt væri að bregðast við með aðhaldsaðgerðum, tekjuöflunaraðgerðum eða einhverju slíku. Til að auka líkur á stöðugleika á Íslandi tel ég að við verðum að stefna að því að vera að jafnaði [[Forseti hringir.]]með afgang á ríkissjóði og að jafnaði með viðskiptaafgang við útlönd. Þó að þetta með viðskiptaafganginn sé ekki orðið sérstakt mál hér eru þetta forsendur fyrir því að við getum aukið stöðugleikann og lækkað verðbólgu og vexti á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég hef alla tíð verið því fylgjandi í rekstri sveitarfélaga og ríkis, og félagasamtaka ef því er að skipta, að stefna að hallalausum fjárlögum og að við setjum okkur töluleg viðmið. Það sem ég er að gagnrýna er þegar slík viðmið eru sett í lög, það er það sem ég hef efasemdir um og mun gera grein fyrir á eftir. Við settum slík viðmið inn í sveitarstjórnarlögin á sínum tíma og miðuðum þá við tekjur sveitarfélaga, að skuldbindingar færu ekki yfir 150% af heildartekjum sveitarfélaganna. Síðan kom á daginn að sum sveitarfélög, t.d. Kópavogur, vildu ráðast í byggingu á félagslegu húsnæði og eru strax farin að reka sig upp undir þak þó að það gæti verið skynsamleg ráðstöfun til lengri tíma litið að grípa til slíks. Það er þekkt líka hjá ríkjum að leita síðan hjáleiða í einkaframkvæmd eins og gert var í Bretlandi, illu heilli, á sinni tíð. Ég er fyrst og fremst að andmæla því að viðmið af þessu tagi séu bundin í landslög. Ég set fram efasemdir um það og mun gera nánar grein fyrir því í mínu máli á eftir.
Frú forseti. Ég fagna því að fá umræðu um þetta atriði. Ég er alveg sérstakur áhugamaður um það og er á öndverðum meiði. Ég tel að almennu stefnumiðin sem birtast í 6. gr. frumvarpsins, um að stefnumörkun í opinberum fjármálum þurfi að byggjast til dæmis á sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi, séu mikilvægir mælikvarðar og mikilvægt að geta skírskotað til í umræðu um langtímastefnu en eru fyrir mína parta ekki fullnægjandi. Þeim til frekari stuðnings þarf tölulegar reglur og mér finnst að saga opinberra fjármála á Íslandi, og þá ætla ég ekki að nefna eitthvert eitt tímabil umfram annað, að samansöfnuð saga okkar sýni að lausbundnar reglur séu líklegri til að skapa mönnum svigrúm sem þeir betur hefðu ekki haft oft og tíðum. Það sem ég er að hugsa hér um fyrst og fremst og umfram allt annað er hvað við getum lagt af mörkum í þinginu og í framkvæmd opinberra fjármála á vettvangi ríkisins og sveitarfélaganna til að styðja betur við sameiginlegt verkefni okkar með vinnumarkaðnum og Seðlabankanum í því að auka stöðugleikann í landinu sem er síðan forsenda þess að hér njótum við lægra vaxtastigs, að við losum okkur undan því að vera viðvarandi með of háa verðbólgu og getum þannig tryggt fólkinu í landinu lægri vexti, t.d. vegna húsnæðislána sem mun skipta sköpun fyrir félagslegt húsnæði og fyrir ungt fólk til að koma sér þaki yfir höfuðið, fyrir leigumarkaðinn og öll þau verkefni sem við erum alltaf að ræða. Ef við erum með of lausbundnar reglur og þingið hefur ekki skýrar reglur [[Forseti hringir.]]til að vísa í gagnvart framkvæmdarvaldinu tel ég að reynslan sýni að menn nota allt það svigrúm sem þeir fá og oft og tíðum endar það í yfirboðum fyrir kosningar.
Gerðum við það? Gerðuð þið það?
Frú forseti. Eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan hófst fljótlega eftir efnahagshrun undirbúningur við þetta frumvarp sem við ræðum hér. Í nóvember 2011 var skipaður stýrihópur til þess að vinna að endurskoðun á núgildandi fjárreiðulögum og þannig hafa tvær ríkisstjórnir og fjórir fjármálaráðherrar komið að vinnslu frumvarpsins. Slíkur undanfari ætti að vera góður undirbúningur til að ná sátt um það sem stendur í frumvarpinu, enda er frumvarpið í heild sinni þess eðlis að markmið þess munu ekki ná fram að ganga nema um það sé þverpólitísk sátt. Mér finnst þessi undirbúningur afar verðmætur í stöðunni og ferillinn allur hefur verið þannig að fjárlaganefndirnar á báðum kjörtímabilum hafa fengið að fylgjast með vinnu við frumvarpið. Starfsmenn fjárlaganefndar áttu sæti í hópunum sem unnu að einstaka köflum. Báðar fjárlaganefndirnar hafa farið til Svíþjóðar til að skoða stöðuna þar. Við sækjum fyrirmyndir svolítið í það sem Svíar hafa gert vel og er komin góð reynsla af. Ég bind miklar vonir við það að núna eftir að mælt hefur verið fyrir frumvarpinu í þriðja sinn takist okkur að klára það og ná fram góðri umræðu í þinginu. Það fylgir þessu heilmikil breyting sem við þurfum öll að vera tilbúin að framkvæma og fylgja eftir. Ég vil, frú forseti, minna á markmið laganna vegna þess að þeim er ætlað að tryggja heildstæða stefnumörkun í opinberum fjármálum til lengri og skemmri tíma, vandaðan undirbúning áætlana og lagasetningar er varða efnahag opinberra aðila og öflun og meðferð opinbers fjár, skilvirka og hagkvæma opinbera fjárstjórn og starfsemi, að opinber reikningsskil séu í samræmi við viðurkenndar bókhalds- og reikningsskilareglur og virkt eftirlit með stjórn og ráðstöfun opinbers fjár, eigna og réttinda. Það er mikilvægt að minna á þessi markmið. Það er mjög eðlilegt og rauninni nauðsynlegt að við tökum regluverkið til skoðunar eftir að þjóð hefur farið í gegnum efnahagsáfall eins og við gerðum. Ég vil biðja forseta að kalla á hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra [[Ég er hérna.]]og ég vil að hann hlusti á ræðu mína.
Ég er hér.
Það er gott. Ég hélt að hæstv. ráðherra hefði stokkið úr salnum, en svo var ekki. Það er líka mikilvægt að eigi þessi markmið sem ég taldi upp hérna áðan fram að ganga - ég þreytist ekki á að minna á að það er þverpólitíska sáttin sem tryggir að markmiðin nái fram að ganga. Við þurfum líka að vera sammála um að grunngildin sem undir liggja, sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi, þræði sig í gegnum allar greinar frumvarpsins. Það hefur verið góð samstaða í nefndinni um vinnuna en þar sem hv. fjárlaganefnd hefur oft og tíðum nóg að gera hefði hugsanlega mátt vera með sérnefnd til að fara með þetta frumvarp. Ég nefni það bara hér, en ég mæli ekki með því þar sem ég tel rétt að fjárlaganefnd fái að klára það sem hún var byrjuð á. Við sitjum auðvitað uppi með heilmikla þekkingu og vinnu í málinu. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra ræddi um 7. gr. frumvarpsins og 10. gr. þar sem talað er um fjármálareglurnar. Ég vil gera það líka því að hæstv. ráðherra hefur lagt áherslu á þessa grein. Hún er ein af fáum nýjum greinum sem höfðu ekki fengið umfjöllun á síðasta kjörtímabili. Í 7. gr. eru þrír liðir og í 1. lið segir, með leyfi forseta: „Að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu.“ Þetta merkir, eins og hæstv. ráðherra fór yfir áðan, að þegar áætlun er gerð til fimm ára sé ríkissjóður í plús ef litið er á tímabilið í heild. Við eigum þá fyrir útgjöldum ríkissjóðs og líka vaxtagjöldum á þessu fimm ára tímabili í heild. Þó að við gerum ráð fyrir hallarekstri á fimm ára tímabili þarf summan alltaf að vera í plús. Ég skil það þannig. Við megum samkvæmt reglunni fara í allt að 55 milljarða mínus, eins og hæstv. ráðherra nefndi áðan, en þurfum ekki aðeins að rétta það af á fimm árum heldur þarf meðaltalið að vera jákvæð niðurstaða. Þá erum við að tala um 110 milljarða. Við munum loka gati á fimm árum sem þá er um 110 milljarðar ef við förum 55 milljarða í mínus og við þurfum að jafna það út þannig að meðaltalið verði plús á fimm árum. Í 10. gr., eins og hér hefur verið minnt á, er sagt að ef grundvallarforsendur bresta eða fyrirsjáanlegt sé að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla sé heimilt að víkja tímabundið eða í allt að tvö ár frá skilyrðum 7. gr. Þetta ákvæði hafa menn gagnrýnt eins og kom fram í andsvörum áðan. Í umfjöllun um þessi ákvæði frumvarpsins takast á tvö sjónarmið, annars vegar að það geti verið mjög gagnlegt að nota hallarekstur til að milda efnahagsskelli sem óumflýjanlega eiga sér stað með nokkuð reglulegu millibili. Það sýndi sig vitaskuld mjög skýrt eftir hrun en hið sama á við um smærri áföll. Eftir hrun var ríkissjóður reyndar svo skuldsettur og hallarekstur svo mikill að ríkið gat ekki sett fjármuni í að byggja vegi og brýr eða bæta innviði samfélagsins með öðrum hætti sem hefði mildað áhrif efnahagshrunsins mikið ef það hefði verið mögulegt. En áfallið var af þeirri stærðargráðu að við gátum ekki skuldsett okkur meira.
Hér varð hrun.
Hv. formaður fjárlaganefndar, hv. þm. Vigdís Hauksdóttir, minnir á að hér hafi orðið hrun sem þarf sennilega ekki að minna okkur á. Hitt sjónarmiðið er að pólitískur þrýstingur í þá veru að ríkið eyði um efni fram að staðaldri geti leitt til þess að skuldir ríkisins verði of háar og svigrúm til þess að takast á við raunverulega skelli þegar þeir eiga sér stað minna en ákjósanlegt væri. Mér finnst, frú forseti, bæði sjónarmiðin hafa eitthvað til síns máls og við þurfum að taka þá umræðu eins og hæstv. ráðherra hvatti til hér áðan. Það hefur verið nokkuð góð samstaða um það markmið hér á landi að ná niður skuldum ríkisins. Samstaða var á síðasta kjörtímabili um að stöðva skuldsetningu ríkissjóðs vegna hallareksturs. Alveg síðan um 1990, eða frá þjóðarsátt, hefur íslenska ríkið verið rekið með það að markmiði að skuldir séu að jafnaði lágar. Ríkissjóður var nánast skuldlaus ef litið er á nettóstöðuna þegar allt hrundi. Eftir hrun var einnig samstaða allra flokka um mikilvægi þess að koma böndum á hallarekstur ríkisins og komast á þann stað að geta farið að greiða niður skuldir og að skuldir ríkisins sem hlutfall af vergri landsframleiðslu færu minnkandi. Þó að menn hafi vissulega greint á um aðferðir við að gera það hefur verið sátt í samfélaginu um að gera þetta með þessum hætti. Af þessum ástæðum eru ýmsir á móti hugmyndum um að setja fjármálareglur eins og gert er ráð fyrir í 7. gr. frumvarpsins, þ.e. að heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt um 2,5% af landsframleiðslu, og telja að þær reglur geti skaðað almannahag vegna niðurskurðarkröfu í velferðarþjónustunni í niðursveiflunum, að reglurnar veiti ríkissjóði ekki nægilegt svigrúm til að takast á við þessar sveiflur með tímabundnum hallarekstri og að reglurnar leysi engan aðkallandi vanda því að almenn sátt sé um að reka ríkissjóð hallalausan ef það er mögulegt vegna stöðu efnahagsmála. Frú forseti. Við í fjárlaganefnd þurfum að fara betur yfir þessi rök. Ég vil spyrja hér við 1. umr. hvort mögulegt væri að skoða það að gera 1. lið 7. gr. eitthvað rýmri hvað varðar hallarekstur til skemmri tíma þannig að leyfa mætti meiri hallarekstur að hámarki í slæmu ári og gefa lengri tíma til að ná jafnvægi þannig að við stefndum að hallalausum fjárlögum í góðum árum en leyfðum meiri sveigjanleika í verra árferði. Mér finnst að við getum tekið þá umræðu hvort mögulega megi skoða 10. gr. í því sambandi eða við förum í gegnum það hvort það sé möguleiki að ákvæðið í 1. liðnum geti valdið okkur einhverjum búsifjum inn í framtíðina. Þegar þingi lauk í vor voru ýmsir lausir endar eftir í umfjöllun hv. fjárlaganefndar, helst það að við vorum ekki búin að átta á því nákvæmlega hvernig farið yrði með frumvarpið í gegnum þingið, hvað gerðist á hverjum tíma og hvernig fagnefndirnar tækju á málum. Ég fagna því að nú gefist tími til þess að fara í gegnum það því að það er afar mikilvægt að þingmenn hafi í fingurgómunum í hverju þessi breyting felst, séu sáttir við það og séu þeirrar skoðunar að þetta muni leiða til jákvæðra breytinga. Ég er þeirrar skoðunar að málið í heild sé mjög jákvætt. Ég hef verið mikil stuðningsmanneskja þess og hef í hv. fjárlaganefnd stundum reynt að passa mig á að vera ekki of jákvæð því að þá er ég hrædd um að meiri hluti nefndarinnar fari í baklás. Ég hef samt nefnt 7. gr. núna sem ég held að sé mikilvægt að við tökum á. Við þurfum að fara í gegnum ferilinn í þinginu og máta yfir á frumvarpið þær breytingartillögur sem nefndin hefur fjallað um og athuga hvernig þær ríma við markmiðin í heild.
Frú forseti. Ég ætla að bregðast við umræðu um 7. gr. og hallarekstur sem sett eru nokkuð stíf takmörk í henni. Við getum velt því fyrir okkur hvernig hefði verið fyrir okkur að hafa þessar reglur þegar bankakerfið fór hér á hliðina árið 2008. Þá var augljóst að ríkissjóður fór eins og hendi var veifað í mjög mikinn hallarekstur. Menn höfðu augljóslega þá strax hafið undirbúning að gerð fjárlaga fyrir næsta ár og fjármálaáætlun þar sem gera þurfti ráð fyrir talsvert miklum hallarekstri. Það spilaðist þannig úr því að við vorum með ríkið í hallarekstri þetta tiltekna ár, en það var í raun og veru bara hluti af fortíðinni vegna þess að ekki hafði verið gert ráð fyrir því í fjárlagafrumvarpinu að árið yrði í halla. Næst þegar menn komu að þessari vinnu höfðu þeir augljóslega gert ráð fyrir halla, svo spilaðist þannig úr því að við vorum með hallarekstur 2009, 2010, 2011 og 2012, það eru fjögur ár, og á árinu 2013 vorum við rétt við það að ná jöfnuði að meðaltali yfir þetta tímabil, augljóslega í mjög miklum halla og langt frá því að vera með heildarjöfnuð. En við hefðum getað tekið fjármálaregluna úr sambandi í heil tvö ár yfir þetta tímabil. Það hefði þá dugað fyrir 2009, 2010 og 2011, þá hefðum við getað lagt upp með fimm ára áætlun fyrir árin 2012, 2013 og svo áfram þessi ár sem við erum núna að lifa. Ég get ekki betur séð en að það hefði verið alveg nóg. Er ekki heilbrigt að gera þá kröfu á framkvæmdarvaldið, á fjármálaráðherrann, að hann komi hingað [[Forseti hringir.]]með sérstakt skjal og það sé tekin sérstök umræða um það og þingið greiði atkvæði um það hvort menn ætli að víkja frá markmiðinu um fimm ára heildarjöfnuð? Það finnst mér. Mér finnst að framkvæmdarvaldið [[Forseti hringir.]]eigi ekki að fá að hafa sjálfdæmi um það hverju sinni.
Frú forseti. Þegar efnahagsáfall af þeirri stærðargráðu sem bankahrunið var dynur yfir þá dugar ekkert annað en neyðarlög, en við erum ekki eða það er alla vega ekki minn skilningur á frumvarpinu að við séum að hugsa það út frá slíkum áföllum, að þau séu reglan. Það yrðu alltaf teknar úr sambandi einhverjar reglur ef við þyrftum að glíma aftur við svo stórkostlegt vandamál eins og við þurftum að gera eftir efnahagshrunið. Ég vil bara taka umræðu um þetta. Ég sé ákveðnar hættur í því fyrir sjálfstæði þjóðarinnar að vera jafn skuldsett og við erum í dag. Þess vegna geri ég ekki athugasemdir við 2. og 3. lið sem fjalla meira um skuldsetninguna, því ég held að það sé mjög eðlilegt að þjóð sem er jafn skuldsett og við erum sýni það í lögum um opinber fjármál hvernig við ætlum að vinna á skuldunum. Það getur verið uppi önnur staða í sveiflum sem við munum fara í gegnum, þegar skuldastaðan er orðin betri, þá megi vera meiri sveigjanleiki en gefið er í 1. lið 7. gr. og í 10. gr. Mig langar til að taka þá umræðu upp við sérfræðinga og að við reynum að svara beint út og með skýrum hætti þessari spurningu: Hvaða vandamál erum við að leysa með þessari reglu? Höfum við verið ósammála um það og hagað okkur þannig að við séum að reka ríkissjóð með miklum halla? Er þessi regla nauðsynleg? Gæti hún valdið okkur einhverjum skaða inn í framtíðina?
Frú forseti. Við erum að leysa vanda sem varð mjög augljós í aðdraganda hrunsins þegar stefnan í opinberum fjármálum studdi ekki við áherslur Seðlabankans, þegar sveitarfélögin ráku eina fjármálastefnu og ríkið rak aðra. Við náðum ekki utan um þetta hvort tveggja í senn. Ég tel að við eigum að ganga eins langt í þessum reglum í 7. gr. og við treystum okkur til, en ég er sammála hv. þingmanni, við þurfum auðvitað að hlusta eftir ráðum okkar færasta fólks um það hversu löng hagsveiflan er. Þarna er verið að horfa yfir fimm ára tímabil og setja stífar reglur, nokkuð stífar reglur, þannig að framkvæmdarvaldið hverju sinni hafi nokkuð þétt aðhald af lögunum og þingið hafi það sem grundvallarviðmið að menn eigi að skila heildarjöfnuði yfir fimm ára tímabil. Í mínum huga kallast 7. gr. síðan mjög á við 10. gr. Ég tel að við aðstæður eins og fall fjármálakerfisins árið 2008 skapaði eigi 10. gr. einmitt við, alveg dæmigert ástand sem mundi virkja 10. gr. þar sem segir, með leyfi forseta: „Ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum, skal ráðherra leggja fram á Alþingi tillögu til þingsályktunar um breytingar á stefnunni eins fljótt og kostur er.“ Ástandið sem skapaðist hér 2008, 2009 er alveg dæmigert fyrir aðstæður þar sem ráðherrann mundi koma og segja: Nú er það mitt mat að ógerningur sé að vera með heildarjöfnuð yfir fimm ára tímabil, þess vegna vil ég virkja ákvæðið. Samkvæmt ákvæðinu væri heimilt að víkja tímabundið eða í allt að tvö ár frá skilyrðum 7. gr. Að liðnum þeim tveimur árum þyrftu menn að horfa til þess að skila heildarjöfnuði yfir næsta [[Forseti hringir.]]fimm ára tímabil. Mér finnst hafa tekist vel til við að skapa [[Forseti hringir.]]nokkuð strangar reglur en viðurkenna um leið að það þurfi að skapa svigrúm.
Frú forseti. Ég er algjörlega sammála því að við megum ekki fara í sömu efnahagsstjórn og var hér fyrir hrun og að peningastefna Seðlabankans fari í eina átt og ríkisfjármálastefnan í aðra. Við vitum alveg hvert það leiddi okkur. Ég get ekki tekið undir það sem ráðherra segir nema ég sé að misskilja 7. gr. Ég held samt ekki. Við erum búin að fara í gegnum hana m.a. með Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og ráðuneytismönnum og hæstv. ráðherra sjálfum. Ef við hefðum verið með þessar reglur þegar við fórum í djúpa dalinn með 200 milljarða halla og við hefðum þurft á sjö árum að ná því að meðaltali í jákvæða stöðu hefði verið svakalega erfitt að gera það með niðurskurði og skattahækkunum. Nægilega erfitt var það að taka þetta saman á fjórum árum bara til þess að ná núllinu. Í 1. lið 7. gr. er gert ráð fyrir því að við séum í jákvæðri stöðu yfir fimm ára tímabilið, þ.e. ekki að við séum í mínus á fyrsta árinu og svo náum við upp í núll á fimm árum, heldur að við séum í jákvæðri stöðu. Þetta er kannski það sem er átt við með því að þarna megi finna einhvern sveigjanleika. Það er þess vegna sem ég segi líka að frumvarpið er ekki samið til þess að mæta slíkum áföllum og við þurftum að mæta við hrunið, heldur minni sveiflum.
Frú forseti. Þetta eru búnar að vera áhugaverðar umræður hérna og ég þakka fyrir framsögn hæstv. ráðherra. Fyrir mér snýr þetta mál í hnotskurn að vönduðum undirbúningi fyrir fjárlagagerðina og betri áætlanagerð, auknum aga og meiri samþættingu opinberra fjármála, og varðar þá kannski fyrst og fremst hagstjórnina. Ég get sagt það sem ég sagði í haust, mér finnst frumvarpið yfir það heila gott og það er meðal annars vegna þess að margir hafa komið að því að semja það, þess vegna skína í gegn áherslur margra aðila enda er það eina leiðin til þess að ná samstöðu um þetta stóra og mikla mál, ef það á að halda eins og rakið var hér áðan. En það er nú eins og það er, ekki er nóg að setja lög, það þarf hugarfarsbreytingu. Það þarf hugarfarsbreytingu hjá þingmönnum. Það þarf hugarfarsbreytingu hjá stofnunum, í ráðuneytum og víðar. Ég veit ekki hvort allir eru undir það búnir í sjálfu sér. Við höfum auðvitað sett okkur mörg lög og reglugerðir og ekki alltaf farið eftir þeim og enn í dag höfum við ekki staðið okkur nógu vel í því. Hér eru auðvitað hlutir sem okkur greinir á um, en ég tel að við eigum að geta lent þessu vegna þess hversu margir hafa komið að málinu. Mikið samráð við sveitarfélögin er nauðsynlegt á hverjum tíma af því að við erum jú að færa þangað mörg og stór verkefni. Ríkið hyggst gera meira af því. Við þurfum að ramma það betur inn, við erum ekki alveg nógu vel stödd hvað það varðar, samanber umræðuna sem fór fram í dag um tekjuaukningu til handa sveitarfélögum. Eins og hér var rætt um varðandi 7. gr. og fleira er auðvitað líka verið að setja takmörkun á fjárstjórnarvald sveitarfélaga. Það er ekki hægt að neita því og er auðvitað umhugsunarefni hvort rétt sé að gera það í þeim tilgangi að tryggja stöðugleika í opinberum fjármálum. Ég fer ekkert ofan af því að sveitarfélögin hafa staðið sig betur en ríkið til margra, margra ára, sérstaklega eftir að við innleiddum nýju sveitarstjórnarlögin. En það er auðvitað alltaf svo að formföst og vönduð vinnubrögð minnka líkur á lausatökum og eins og hér kom fram eru grunngildin góð. Það setur sig enginn upp á móti því að reka ríki og sveitarfélög með sjálfbærni, varfærni, stöðugleika, festu og gagnsæi að leiðarljósi. Það er hins vegar undir okkur komið að framfylgja því. Okkur ber að skoða áfram hverja einustu grein í ljósi þessara gilda. Ég vil minnast á það og gera það eins oft og ég get að hér er kynjuð hagstjórn formlega sett fram. Það eru auðvitað margir sem skilja ekki hvað átt er við þegar um það er talað, það er líka þannig innan sveitarfélaga, þetta er orðræða sem hefur ekki alveg náð fótfestu og hefur þurft töluverðra útskýringa við þótt um sé að ræða tæki sem hefur áhrif á afkomu okkar allra, karla og kvenna. Við getum nýtt þetta tæki í málaflokkum og horft á þá út frá því hvar jafnvægis er þörf þegar við útdeilum peningum. Í frumvarpinu kemur fram að leggja beri fram fjármálaáætlun að vori í formi þingsályktunartillögu svo að það gefist meiri tími til að ræða stóru línurnar. Ég tek undir þetta og ég held að það sé bara gott og auki líkurnar á vandaðri umfjöllun ef slík áætlun fær að liggja yfir hásumarið og eykur kannski líkurnar á því að við náum samkomulagi. Ég er svo sem ekkert endilega bjartsýnni en ég var við gerð síðustu fjárlaga og ef maður horfir á fjárlög hvers tíma. Opinber fjármál og ríkisfjármálaáætlun í sjálfu sér er ekkert annað en pólitísk stefnumarkmið, hvort sem það er skattstefna, tekjuöflun eða útgjaldaþróun eða hvað það nú er eftir málasviðum. Þar liggur pólitíkin. Við megum ekki alveg gleyma okkur og halda að þetta leysi allt. Mér hefur fundist orðræðan stundum vera þannig þó að flestir séu sáttir við hvernig eigi að halda utan um þetta. Hér hefur töluvert verið rætt um 7. gr. og skilyrði fyrir heildarafkomunni sem á að vera jákvæð og árlegur halli ekki meira en 2,5% af landsframleiðslu. Þetta eru háleit markmið, þau eru ágæt en háleit. Skuldirnar mega ekki fara yfir 30% af vergri landsframleiðslu, þ.e. allar skuldir, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum, viðskiptaskuldum og að frádregnum sjóðum og innstæðum í bönkum. Ég held að þetta sé áskorunin í frumvarpinu. En það er líka ástæða til að velta því fyrir sér hvaða aðstæður það eru sem kalla á að íslenska ríkið þurfi að hafa stífari reglur en önnur ríki. Mig minnir að hæstv. fjármálaráðherra hafi sagt áðan að þetta væru í kringum 55 milljarðar, þ.e. sem við mættum skuldsetja okkur. Það er áhugavert að velta því fyrir sér hvað við þyrftum að greiða niður á ári til þess að ná viðmiðum um skuldaþakið. Ég man að sú tala var 17 milljarðar held ég síðast, fyrir utan vaxtakostnað, bara svona til að þær tölur fari í loftið. Ég get tekið undir það sem hv. þm. Ögmundur Jónasson sagði hér áðan. Það er auðvitað eitt að setja svona lög og reglugerðir, en það er líka til hjáleið sem felst m.a. í því að setja hluti í einkaframkvæmdir til þess að komast hjá skuldsetningu. Þess vegna segi ég það, það leysir ekki allt að setja lög. Hér hefur verið talað töluvert um sveiflujöfnun og að þessi regla ætti að geta þjónað því hlutverki og hvort svigrúmið eigi að vera meira eða minna, hvort það eigi að vera hægt að beita því í báðar áttir eða ekki. Eins og kom líka fram áðan þá hefur okkur ekki tekist, t.d. í góðærinu svokallaða, að safna í sjóði og eiga eitthvað til þegar kemur að því að áföllin dynja yfir, því þau gerast alltaf, en vissulega með mismunandi hætti. Ég held að við getum alltaf náð samstöðu um það, þótt við viljum ekki endilega fara nákvæmlega sömu leiðir til þess, að beita ríkinu í þá átt þegar erfitt er, hvort sem það er með því að skapa ný störf eða leggja vegi eða hvað það nú er, eins og við gerðum á síðasta kjörtímabili þrátt fyrir allt. Það er kannski bara þrýstingurinn utan úr samfélaginu sem sér um að halda utan um pólitíkina þá. En þetta, að safna til mögru áranna til þess að hægt sé að beita sér gegn þenslu og jafnvægisleysi í fjármálum, heyrist mér vera eitt af stóru málunum í þessu. Það kemur inn eftir á. Það var ekki í fyrri tillögum á síðasta kjörtímabili og eins og hæstv. ráðherra sagði áðan þá var það hugðarefni hans að koma því í þetta frumvarp. Ég ætla aðeins að ræða um fjármálaráðið. Mér finnst að þar gæti gætt ójafnvægis ef þingið í krafti meiri hluta getur ákveðið að einungis meiri hlutinn komi að slíku ráði. Það er bara sagt að Alþingi tilnefni tvo menn en ekki sagt með hvaða hætti, hvernig tillögurnar geti borið að. Það er talað um hæfi. Við ræddum þetta mikið í fjárlaganefnd. Við komum með breytingartillögu sem ráðherrann ákvað að nota ekki. Mér fyndist það skipta miklu máli að hafa fjármálaráð sem væri ekki pólitískt skipað eða alla vega eins lítið pólitískt skipað og hægt væri. Ég tel að það hefði mun meiri vigt, mun meiri trúverðugleika úti í samfélaginu heldur en að gera þetta eins og hér er lagt óbreytt til. OECD gerði skýrslu um fjármálaráð í sex löndum, hvaða áskorunum fjármálaráð þyrfti að standa frammi fyrir varðandi sjálfstæði þannig að stjórnvöld geti ekki hunsað athugasemdir ráðsins. Ef fjármálaráð á að virka sem agatæki og geta gert raunverulegar athugasemdir þá þarf það að vera algjörlega sjálfstætt og þora að gagnrýna stjórnvöld ef þess gerist þörf. Á bls. 34 og 35 er fjallað um fjárheimildir þar sem gert er ráð fyrir að ráðherra skilgreini málefnasvið og málefnaflokka að undangengnu samráði við ráðherra að fengnu áliti reikningsskilaráðs. Hluti af markmiðinu með því er að þeir sem gegna þessu hlutverki eigi að halda útgjöldum innan fjárheimilda og fái auknar heimildir til að stýra útgjöldunum innan málaflokka og þeim aðilum verði þar af leiðandi falin aukin ábyrgð. Þetta er líka hluti af því sem við höfum verið að ræða, þ.e. að ráðherra fái, eins og hér er tekið fram, auknar heimildir til að stýra útgjöldum innan sinna málaflokka. Eitt af því sem við þingmenn stöndum þá frammi fyrir er hversu miklu valdi við erum að afsala. Að sjálfsögðu, eins og kemur fram í III. kafla, eru fjárlögin lög og fjárveitingavaldið er hjá Alþingi og nefnt er að við þurfum að vera sannfærð um að þetta uppfylli ákvæði stjórnarskrárinnar, en aðkoma Alþingis breytist töluvert. Við erum kannski meira með áætlanagerðina eða að skoða heildarmyndina, en minna í því að standa í afgreiðslu á ákvörðunum á einstökum fjárveitingum. Það eru bæði kostir og gallar í því, en ég hef áhyggjur af því að þingmenn og sérstaklega stjórnarandstaðan verði svolítið vopnlaus. Það var því ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra taka undir það sem hér var rætt að það þyrfti að styrkja fjármálaskrifstofuna á þinginu, og ef það verður niðurstaðan þarf jafnvel að leggja fram nánast nýtt frumvarp, það er alla vega skilningur sumra í fjárlaganefnd, að það geti þurft ef vel á að vera, ekki bara tillögu um tiltekið málefnasvið. Við þurfum að fara vel yfir það hvort það gengur stjórnskipulega og hversu langt á að ganga. Mér finnst það ekki alveg liggja fyrir með framsalið á fjárveitingavaldinu. Þar erum við auðvitað að tala um að fylgiritið er undir málaefnasviðum, það verður ekki lögskýringargagn. Ég er ekki alveg sátt við það og mér finnst ég ekki hafa fengið staðfest að það sé í lagi. Það komu upp vangaveltur með þingsköpin. Við höfum rætt töluvert við ráðuneytið um að fá nánast leikþátt í fjárlaganefndinni til þess að við getum farið í gegnum það hvernig breytingartillögum verði háttað. Mér heyrist vera tekið vel í það. Ég tel að það sé næsta skref, ef við ætlum okkur að ná í einhverja sannfæringu og breiðari samstöðu þá verðum við að gera það. Tími minn er á þrotum, en ég vil nefna 20. gr., um stefnumótun fyrir málefnasvið. Þar er talað um að leggja skuli sérstaka áherslu á að skilgreina gæða- og þjónustumarkmið þess sem veita á fjármuni til og hvernig eigi að ná markmiðum og það þurfi að vera skýrir árangursmælikvarðar. Það er hluti af stefnumótuninni. En ef þetta fer allt saman fram innan ráðuneytisins og innan málaflokkanna og við almennir þingmenn komum lítið að þessu, ef ég skil þetta rétt, er enn þá mikilvægara en áður að þessi fjármálaskrifstofa verði öflugri. Þótt við höfum, eins og hér kom fram, tvo afskaplega duglega ritara þá dugar það engan veginn fyrir heila stjórnarandstöðu. Ég veit það líka að við getum ekki bæði sleppt og haldið. Við þingmenn höldum áfram að berjast fyrir okkar málum, hvort sem það er í kjördæmunum eða málaflokkunum eða hvað það nú er. En það sem við höfum getað gert hingað til, ef við viljum auka framlög til tiltekinnar stofnunar eða eitthvað annað, getum við ekki gert lengur. Við getum einungis komið því á framfæri í ræðu, við getum vissulega lagt til breytingar innan sviðsins eða málaflokksins, og við verðum að treysta því að framlagið verði brotið niður á það sem viðkomandi þingmaður óskar eftir eða leggur til. Það getur vel verið að það stuðli ekki að góðum aga að hafa það þannig áfram af því það er jú alltaf auknar tilfærslur í því fólgnar. Fjármálaráðherra á að upplýsa fjárlaganefnd um stöðu og framvindu fjármálaáætlunar og aðrir ráðherrar. Það hefur að mörgu leyti verið gert án þess að það hafi verið í lögum, en það er mjög skynsamlegt að færa það í lög. Ég velti því fyrir mér ef fjármálaráðherra telur að hann fái ekki viðunandi áætlanir frá ráðuneytum, frá öðrum málaráðherrum, hvort hann hafi einhver úrræði önnur en að segja bara að þetta gangi ekki, hvort það þurfi að skerpa frekar á því. Þetta er ein af þeim hugmyndum sem kom fram í vinnunni í fjárlaganefnd.
Virðulegi forseti. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins meira út í eitt af því fyrsta sem hún sagði sem varðaði hugarfarsbreytingu. Hún nefndi hér að ekki þyrfti bara reglubreytingu að hennar mati heldur hugarfarsbreytingu. Ég hef svolítinn áhuga á því vegna þess að mér hefur oft fundist að eftir að efnahagurinn fór aðeins að taka við sér, við erum komin aftur með Sjálfstæðisflokk og Framsóknarflokk og allt það í ríkisstjórn, þá hafi sama gamla hugarfarið sem var hér fyrir hrun komið upp. Ég finn mikið fyrir þessu úti í samfélaginu, fyrir utan það að fólk er enn þá reitt og það veit að einhvern lærdóm vantar, það er eitthvað sem vantar í hugarfarið hjá okkur um það hvernig við lítum á efnahagsmál á okkar litla fallega landi til lengri tíma. Ég velti því svona fyrir mér hvort hv. þingmaður geti útskýrt eitthvað nánar hvað hún átti við með hugarfarsbreytingu.
Herra forseti. Við höfum fyrst að telja gert hlutina með ákveðnum hætti fram til þessa. Þingmenn, ráðuneytisfólk og aðrir hafa starfað samkvæmt ákveðnum hefðum í ótrúlega langan tíma. Miðað við hvernig þetta á að virka verður festan mun meiri en áður hefur verið og aðhaldið. Það er kannski það sem ég á við með hugarfarsbreytingu og er kannski hluti af því sem ég sagði áðan að maður geti ekki haft bein áhrif á hlutina eins og verið hefur. Það er verið að fela þetta svolítið í hendur framkvæmdarvaldsins, inn í málaflokkana, meira inn í ráðuneytin. Ef ekki á að kollvarpa því þannig að við missum tökin, við þingmenn, þá þarf ráðuneytið, embættismenn, stofnanir, að koma meira nær hugmyndum okkar, þ.e. að við finnum fyrir því að þetta sé ekki algjörlega úr okkar höndum. Hugarfarsbreytingin er líka fólgin í stjórnsýslunni, þessari stjórnsýslubreytingu, að gera hlutina með allt öðrum hætti en verið hefur. Þegar við komum til með að greiða atkvæði greiðum við ekki atkvæði um einstaka tillögu, eins og hér kom fram. Verið er að greiða tillögu um heilan málaflokk. Við tökum ekki einn framhaldsskóla og ræðum sérstaklega um hann, heldur tökum við alla framhaldsskóla í einum pakka og ekki einu sinni það, heldur bara allt skólakerfið. Ég held að slíka breytingu þurfi að skoða aðeins betur.
Herra forseti. Ég kem hér upp til að gera nokkrar athugasemdir við þetta mál í 1. umr. á þessu haustþingi. Fyrst vil ég segja að þegar hæstv. framsögumaður, hæstv. ráðherra, vitnaði til almennrar samstöðu í upphafi máls sín áðan held ég að það megi til sanns vegar færa að nokkuð mikil samstaða er um almenna markmið laganna, sem er auðvitað að tryggja góða stjórn opinberra fjármála, ábyrga efnahagsstjórnun, og það sé mikilvægt að hugsa stefnumörkun í opinberum fjármálum til langs tíma. Ég held að um þetta markmið sé góð samstaða í þinginu, að því hafa ýmsir komið, hæstv. ráðherrar og hv. þingmenn úr ólíkum flokkum. Ég held að þess vegna sé ekki síst mikilvægt að við náum að ræða þessi mál hér þannig að við getum náð sem bestri samstöðu um þau. Það eru nokkur atriði samt sem áður sem mér finnst ástæða til að alla vega varpa fram spurningum um eða gera athugasemdir við og vonast til þess að það verði skoðað í meðferð þingsins. Eins og komið hefur fram breyttist þetta mál eiginlega úr því að vera endurskoðun á fjárreiðulögum í það að vera nýtt heildarkerfi um opinber fjármál sem byggir á langtímahugsun. Það eru nokkur atriði sem mig langar að nefna hvað það varðar. Í fyrsta lagi er verið að hugsa um að breyta verklagi í þinginu og færa okkur meira yfir í það sem við getum kallað rammafjárlög, vera ekki að fást við fjárveitingar til einstakra stofnana eða liða þannig að við séum til dæmis ekki, eins og kom fram í máli hv. þm. Bjarkeyjar Olsen Gunnarsdóttur áðan, að fjalla um fjárveitingar til einstakra framhaldsskóla heldur ræði þingið almenna stefnumörkun, fjárheimildir til málaflokksins, til málaflokksins framhaldsskólar, til málaflokksins rannsóknir, eða hvernig sem við hugsum það. Það eru þó spurningar sem mér finnst mikilvægt að svara. Það er auðvitað ljóst að eftirspurn er eftir því að hv. þingmenn hafi mjög góða yfirsýn yfir það hvernig fjármunirnir skiptast á milli einstakra stofnana. Það er rætt að það komi fram í fylgiriti og þar sé hægt að breyta þeirri skiptingu. Mér finnst enn þá spurningum ósvarað um nákvæmlega hvaða gildi þetta fylgirit mun hafa innan þingsins og hvernig á að standa að breytingum á því og hvort hættan sé þá ekki sú að við hverfum aftur úr rammaáætluninni og allt fari að snúast um fylgiritið og fjárveitingar til einstakra stofnana, svo maður segi það nú. Mér finnst mikilvægt að við veltum því fyrir okkur hvernig við sjáum fyrir okkur meðferð þingsins og hvort það hafi verið rætt innan hv. fjárlaganefndar á síðasta þingi þegar það var til meðferðar hvernig fólk sæi fyrir sér að umræðan yrði um þessa einstöku liði. Vissulega er rétt að það hefur oft verið bragurinn á fjárlagaumræðunni hér að umræðan hefur einmitt farið að snúast um mjög smáar fjárhæðir til einstakra liða en ekki langtímasýnina í stóru málaflokkunum. Þess vegna held ég að það sé mjög mikilvægt sem hér kemur fram, að gerðar séu áætlanir til lengri tíma þar sem pólitísku línurnar eru lagðar. Ég held að það sem þurfi að breytast sé, eins og kom fram hjá hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, að þar fari miklu meiri pólitísk umræða fram, því að þá erum við að leggja línurnar innan þess hvernig við viljum forgangsraða fjármunum hins opinbera. Teljum við mikilvægt að auka fjármuni í rannsóknir og nýsköpun, svo dæmi sé tekið? Ég held að umræðurnar um langtímaáætlunina þurfi að fá meira vægi í störfum þingsins til þess að við getum tekist á um áherslurnar. Það er alveg rétt. Mér finnst það vera þróun sem við eigum að reyna að sameinast um. Um leið ítreka ég að gagnsæið þarf að vera mikið í því hvernig fjármunirnir skiptast niður á stofnanir. Það mun skapa vinnu. Það mun ekki síst skapa vinnu hjá ráðuneytum við að fylgja því eftir til dæmis að gefa upplýsingar um hvernig fjármununum er útdeilt. Þetta kallar á heilmikið eftirlit. Það mun líka skapa vinnu inni á Alþingi og ég tek undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa talað um að verið sé að auka aðhaldshlutverk Alþingis. Mér finnst mikilvægt að við horfum til þess að Alþingi fái nauðsynlegan stuðning til þess að geta sinnt því hlutverki sínu. Það er ekkert launungarmál að ekki er nægjanlega vel búið að því að Alþingi geti sinnt því hlutverki sínu núna. Það á við um fjármálin til dæmis. Það tengist öðrum málum, til að mynda þegar hér er verið að fara yfir kostnaðarmat á frumvörpum, þingsályktunartillögum sem ekki eru kostnaðarmetnar og annað slíkt. Allt þetta þarf að bæta á þinginu. Ég held að ef við ætlum að ræða þetta mál og ná fram einhverjum breytingum á því hvernig við forgangsröðum fjármunum hins opinbera til lengri tíma sé ekki nokkur spurning að Alþingi þarf að fá miklu meiri stuðning til þess að geta sinnt hlutverki sínu. Ég held að horfast þurfi í augu við það og það þarf að fylgja umræðunni um þetta frumvarp að við setjum okkur einhver markmið í þeim efnum. Síðan er það hitt stóra málið sem mig langar að vekja máls á, eða reyndar eru tvö önnur mál sem mig langar að vekja máls á. Það er annars vegar 7. gr. sem er skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Það er nokkuð sem hefur verið rætt og verið gagnrýnt, t.d. af hagfræðingum á borð við Þórólf Matthíasson sem telur þetta ekki skynsamlegt. Auðvitað hljótum við að velta því fyrir okkur hvort fimm ára rammi til dæmis, þar sem heildarjöfnuður yfir fimm ára tímabil skuli ávallt vera jákvæður og árlegur halli ávallt undir 2,5% af landsframleiðslu, sé ekki ansi þröngur og hvað gera skuli ef áföll ríða yfir samfélagið. Verður þá nauðsynlegt að kippa þessum lögum úr sambandi? Verður tilhneigingin að fara einhverjar hjáleiðir eins og við þekkjum í kringum Maastricht-skilyrðin sem eru sett í góðum tilgangi, þ.e. að tryggja ákveðinn efnahagslegan stöðugleika innan Evrópusambandsríkjanna? Við vitum að það hafa verið farnar hjáleiðir. Ætlunin er, og það er hitt atriðið sem mig langar að nefna, að fjármálaráðið hafi ákveðið eftirlit með því að ekki séu farnar hjáleiðir, að þetta séu raunhæfar áætlanir og allt sem því tengist. Þórólfur Matthíasson, áðurnefndur prófessor, hefur gagnrýnt af hverju ekki er þá farið í það að setja á laggirnar þjóðhagsstofnun sem hafi þetta eftirlitshlutverk með hendi sem sjálfstæð, óháð stofnun sem veiti talsvert virkt aðhald á það að ríki standi undir langtímaáætlunum sínum. Ég held að það skipti máli að við svörum þeim spurningum á þingi hvort við teljum að þessi markmið séu raunhæf, hvort við sjáum fyrir okkur kringumstæður - því að mörg okkar sem hér erum voru auðvitað í þeim kringumstæðum fyrir ekki mjög löngu síðan að allt fór á hliðina og sett voru neyðarlög - þar sem þessi lög yrðu tekin úr sambandi með einhverjum hætti eða hvernig nákvæmlega við mundum vinna úr því. Þó markmiðin séu góð finnst mér það fullkomlega gild spurning sem hagfræðiprófessorinn setur fram, hvort það sé þá ekki nægjanlegt að setja slík markmið fram í áætlun og hafa virkt apparat, einhverja þjóðhagsstofnun eða fjármálaráð - ég ætla ekki að leggja mat á það hvort fjármálaráð næði að uppfylla það hlutverk - fengjum eitthvert slíkt apparat til þess að hafa eftirlit með fjárlagagerð hvers árs og hvort við séum að setja niður raunhæfar áætlanir til að ná fram þeim stöðugleika sem ég held að sé markmiðið sem við erum öll sammála um. Sú gagnrýni hefur líka verið sett fram að verið sé að takmarka svigrúm ríkisins á hverjum tíma til að iðka það sem er stundum kallað keynesísk hagstjórn, þ.e. koma með innspýtingu í gegnum ríkið þegar illa árar í efnahagslífinu til þess að örva efnahagslífið. Við skulum heldur ekki gleyma því að þessi 2,5% eru umtalsverðir fjármunir. Við skulum átta okkur á því að þó að þetta séu lágar prósentutölur eru þetta umtalsverðir fjármunir. Mér finnst mikilvægt að farið sé yfir það hvort við teljum að nægjanlegt sé að hafa þetta 2,5% svigrúm eða hvort við teljum að tíminn sé nægjanlegur, þ.e. fimm ára tímabil. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu sérstaklega. Ég held að þetta séu stóru spurningarnar sem blasa við okkur í frumvarpinu. Svo ég dragi þær saman eru það í fyrsta lagi vinnubrögð þingsins, hvernig við ætlum að ná því fram og hvaða stuðning Alþingi þarf til þess að geta tekið að sér aukið aðhaldshlutverk. Mér finnst mikilvægt að við ræðum það samhliða þessu frumvarpi, þannig að verði það að lögum sitji þingið ekki næstu fimm árin og kvarti undan því að það þurfi aukinn stuðning til að fylgja lögbundnu hlutverki sínu. Mér finnst það mikilvægt. Í öðru lagi eru það skilyrðin í 7. gr. og hvort við teljum að þau sé of stýrandi út frá þeirri reynslu sem við höfum haft hér. Ég hefði talið að gott væri að fá það fram í þessari umræðu. Kannski getur hæstv. ráðherra sagt okkur frá því, ef við förum 30 ár aftur í tímann í íslenskri efnahagssögu, hvort við höfum staðið undir þeim markmiðum sem þarna eru sett. Þá er ég náttúrlega ekki einungis að tala um óvenjulegt ástand eins og árið 2008 heldur ef horft er lengra aftur í söguna. Höfum við staðið undir markmiðunum á einhverjum tímapunkti eða er sagan sú að við höfum ekki gert það? Það er vafalaust hægt af hálfu ráðuneytisins að taka slíkt saman. Ég held að það væri mjög áhugavert fyrir þingmenn að sjá hvert skuldahlutfallið hefur verið, heildarskuldirnar og heildarjöfnuðurinn, þannig að við getum lagt mat á hvað þarf til til að ná þeim markmiðum sem hér eru lögð til. Síðan er það þriðji punkturinn sem er fjármálaráðið, en lagt er til að fjármálaráð leggi mat á fjármálastefnu og fjármálaáætlun. Fylgjum við þeim grunngildum sem eru birt í þessum lögum? Ég velti því fyrir mér og spyr sömu spurningar og hagfræðiprófessorinn: Er eðlilegra að við horfum á sjálfstæða stofnun, þjóðhagsstofnun, sem gegnir þessu hlutverki, sem standi fjær málinu, sem hafi víðtækara hlutverk, fremur en að við setjum markmiðin með þessum mjög svo skýra hætti í lög? Ég vil fyrst og fremst eiga málefnalega umræðu um það hvernig við náum sem best saman um markmiðið, sem mig grunar að flestir séu sammála um, en ég held að mikilvægt sé að við áttum okkur líka á því að við viljum geta haft ákveðið svigrúm, ég nefndi áðan sem dæmi til innspýtingar þegar illa árar, að hið opinbera geti fjárfest þegar atvinnuvegafjárfesting liggur niðri. Hvernig ætlum við að tryggja að það verði hægt? Er það hægt út frá þeim viðmiðum sem hér eru lögð til? Við þurfum að hafa söguleg gögn til að geta glöggvað okkur á því. Ég mælist því til þess að það verði skoðað hjá hv. fjárlaganefnd, að sagan verði tekin og skoðuð 30–40 ár aftur í tímann þannig að við getum séð hvort við höfum staðið undir viðmiðunum, hvaða breytingar við þurfum að horfa fram á til að standa undir þeim, hvort ástæða sé til þess að endurskoða þau út frá sögunni. Herra forseti. Ég hef ekki meira að segja um þetta mál í 1. umr. en ég held að mikilvægt sé að við reynum að vekja strax máls á því sem við teljum að þurfi frekari skoðunar við.
Herra forseti. Mig langar aðeins til að bregðast við ábendingu hv. þingmanns um 7. gr. og möguleg áhrif þess að lögfesta þessar reglur. Mér finnst þetta skipta mjög miklu máli. Ég fagna allri umræðu um þessi mál. Mér finnst þetta annars vegar snúast um það hvort það sé fullnægjandi að vera með svona almenna yfirlýsingu um einhver meginmarkmið, nota hugtök eins og sjálfbærni og varúð og gegnsæi og slíkt, eða hvort við erum tilbúin til að stíga það skref að setja tölusett markmið með þeim ventli sem er að finna í 10. gr. Mér finnst ágætt fyrir okkur hér á þinginu að velta því fyrir okkur hvort við getum gert þetta, ekki síst í ljósi þess að í Evrópusambandinu, þar sem menn hafa komið sér saman um að reka sameiginlega mynt, þá hafa menn gengið svo langt, ekki bara að taka upp reglur sem eru að efni að verulegu leyti sambærilegar þessum, þ.e. að undirgangast það að vera ekki með nema takmarkaðan halla og vinna niður skuldir þegar þær ná ákveðnu hámarki, heldur að undirgangast sektir ef menn ná ekki þessum markmiðum. Við erum hér að ræða um það hvort við getum sett fyrir okkur sjálf tilteknar agareglur með fráviki til þess að við, þegar við erum að setja okkar lög, höfum þau til viðmiðunar og í samskiptum þingsins og framkvæmdarvaldsins. En aðrir hafa ekki bara gert þetta, þeir hafa framselt hluta af fullveldi sínu til sameiginlegra stofnana og undirgengist agavald þeirra þar sem Evrópusambandið getur lamið í hausinn á aðildarríkjunum og hreinlega sektað þau. Þetta hafa önnur þjóðþing gert. Þau hafa undirgengist alþjóðlegt agavald. En við erum að velta því hér fyrir okkur hvort við séum tilbúin til þess að setja slíkt agavald á okkur sjálf án þess að framselja neinn hluta af fullveldinu. Mér finnst ágætt að hafa þetta aðeins í huga í þessari umræðu.
Herra forseti. Þetta er rétt og satt, en það liggur líka fyrir að Maastricht-skilyrðin hafa verið mjög harðlega gagnrýnd, annars vegar fyrir það að farið hefur verið fram hjá þeim, menn hafa fundið hjáleiðir; við getum nefnt Grikkland sem dæmi um nákvæmlega það. En þau hafa líka verið harðlega gagnrýnd af þeim sem aðhyllast dýpri samruna innan Evrópusambandsins fyrir það að vera ekki nægjanleg til þess að geta staðið undir sameiginlegri efnahagsstefnu; að það þurfi að ganga lengra, það þurfi að taka upp sameiginlega ríkisfjármálastefnu, sameiginlega skattstefnu. Ég var til dæmis að lesa grein eftir William Buiter hagfræðing sem sagði nákvæmlega þetta: Þessi skilyrði duga ekki til, þau þarf að endurskoða. Það er auðvitað annað mál, eðlisólíkt, að þjóðir setji sér sín eigin skilyrði. Ég er alveg sammála hæstv. ráðherra um það. Það er spurning sem við þurfum að spyrja okkur hvort við treystum okkur ekki til þess að setja okkur einhver skilyrði. En við skulum líka vera meðvituð um það að Maastricht-skilyrðin hafa svo sannarlega sína galla og þau eru gagnrýnd úr báðum áttum. Þau eru gagnrýnd af þeim sem gagnrýna of mikinn samruna í Evrópu, fyrir að hafa reynst tól sem er fyrst og fremst á yfirborðinu og virkar ekki sem skyldi. Þau hafa líka verið gagnrýnd af þeim sem vilja meiri samruna fyrir að vera einmitt tól sem virkar bara á yfirborðinu og það þurfi að setja harðari samræmingarreglur. Það er nú kannski önnur umræða og áhugaverð. Þegar við skoðum ríki Evrópusambandsins þá hafa ansi mörg þeirra ekki náð að uppfylla Maastricht-skilyrðin eða fundið sér einhverjar hjáleiðir. Stóra málið er hvort við teljum raunhæft að ná þeim skilyrðum sem eru lögð til í frumvarpi hæstv. ráðherra, ef við skoðum efnahag okkar og hagkerfi. Þó að ég eigi auðvitað ekki að fara í andsvar við hæstv. ráðherra, [[Forseti hringir.]]undir þessum lið, þá held ég að það sé kannski það sem er áhugavert fyrir okkur ef við erum að horfa til lengri tíma hversu [[Forseti hringir.]]raunhæft við teljum að við munum ná þeim markmiðum sem þarna eru sett fram.
Herra forseti. Þegar Evrópusambandið sá fram á það að Maastricht-skilyrðin dygðu ekki þá var verið að skerpa á þeim með sáttmálanum um stöðugleika, samhæfingu og stjórnun í efnahags- og myntbandalaginu. Það er alveg rétt að þetta hefur verið gagnrýnt. En sú umræða tengist að verulegu leyti sameiginlegu myntinni sem við erum, sem betur fer segi ég, ekki aðilar að á þessum tímapunkti. Ég er bara að nefna þetta til merkis um það hversu langt einstök þjóðríki eru tilbúin til að ganga til þess að ná markmiðinu um stöðugleika og heilbrigðan skynsamlegan rekstur á þeirri mynt sem viðkomandi þjóðríki ætlar að tilheyra. Hér erum við með krónuna. Ég tel að við þurfum að gera betur. Það sem hefur skort er meiri samhæfing opinberu fjármálanna, þ.e. ríkisfjármálanna, við það sem er að gerast á sveitarstjórnarstiginu. Við erum að reyna að ná utan um það hér. Við erum að reyna að tryggja að með skýrum tölusettum markmiðum muni þingið geta vísað til þeirra þegar framkvæmdarvaldið ætlar að skapa sér svigrúm eða skapa sér nýjan þægindaramma með vísun í einhver almenn markmið; þetta verður hugsanlega í lagi, þrátt fyrir að útreikningarnir segi kannski eitthvað annað. Ég segi bara: Tölusett markmið eru miklu betra hald í slíkri umræðu en almennar markmiðsyfirlýsingar. Ég tel að þeir prófessorar sem hv. þingmaður vísaði til og hafa haft efasemdir um þessi tölusettu markmið í 7. gr., hafi alls ekki tekið tillit til þess sem segir í 10. gr. Þar er akkúrat skapað það svigrúm sem augljóslega þarf að vera til staðar. Svo skulum við líka gera okkur grein fyrir því að sama lögmál mun gilda hér og hefur gilt hjá evruríkjunum og hefur komið fram í framkvæmd Maastricht-skilyrðanna og þeirra reglna sem síðar hafa verið settar. Þegar allt kemur til alls þá gerist [[Forseti hringir.]]í sjálfu sér ekkert ef menn brjóta þessar reglur. Þetta mun á endanum snúast um vilja þingsins og aðhald þingsins með framkvæmdarvaldinu [[Forseti hringir.]]til þess að ná þessu. Það fer enginn í fangelsi ef reglurnar eru brotnar. Þetta snýst um að skapa sameiginlegar reglur, sameiginleg viðmið og skapa aðhald í umræðunni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Hann kom inn á mikilvægt atriði sem er það að stundum þegar við erum að ræða umgjörð fjármálakerfisins og hagkerfisins þá tölum við eins og við séum að eiga við einhvers konar náttúrulögmál, en auðvitað er þetta mannanna verk og mannanna vilji á bak við það og auðvitað er það þingsins að ráða ráðum sínum á hverjum tíma um þau markmið sem eru sett. Það er mjög mikilvægt atriði sem hæstv. ráðherra kemur inn á hér. Hann bendir á 10. gr. þar sem rætt er um grundvallarforsendubrest sem kannski ætti við það sem ég var að vísa til áðan þegar allt hrundi hér 2008, að þá sé heimilt að víkja tímabundið í allt að tvö ár frá skilyrðum 7. gr. Líklega hefðum við nú samt ekki náð því að nýta þann frest, en auðvitað er þetta, eins og hæstv. ráðherra og ég erum sammála um, mannanna verk. Við eigum að horfa á það sem slíkt. Ég tel mikilvægt að skoða söguna. Við vitum að hún er sveiflukennd í íslensku efnahagslífi og í íslenskum ríkisfjármálum. Horfum bara á útgjaldaaukninguna sem varð hér árið 2007 svo dæmi sé tekið. Hún var ansi stór og mikil og enginn veit nákvæmlega í hvað hún átti að fara. Mér finnst ágætt að við ræðum þessi markmið. Mér finnst líka mikilvægt, ég held að það sé mikilvægt fyrir umræðuna, að við höfum þessa sögulegu yfirsýn til þess að við getum betur áttað okkur á því hvernig þetta hefur litið út og mátað það við þessi markmið. Ég held það væri gott fyrir þessa umræðu, kannski af því að ég er áhugamaður um sögu, að horfa til sögunnar, ég held það sé ótvírætt hægt að læra af sögunni og ég held að það sé mikilvægt þegar við erum að setja okkur markmið til framtíðar að við horfum líka aftur í tímann og getum metið það, ekki bara út frá sérkennilegum aðstæðum eins og hér hafa verið undanfarin ár, frá hruni getum við sagt, heldur lengra aftur í tímann. Ég held líka að það sé mikilvægt að taka þessa umræðu [[Forseti hringir.]]út frá hlutverki fjármálaráðsins. Ég vil ítreka það að ég held að mikilvægt sé að við ræðum aðeins hvert hlutverk [[Forseti hringir.]]þess nákvæmlega verður og hvort það hafi, því að það er bara þriggja manna ráð, herra forseti, [[Forseti hringir.]]nægjanlegar forsendur til þess að sinna því umfangsmikla hlutverki sem hér þarf.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefði alveg eins getað haldið áfram með svar sitt mín vegna. Mig langar einmitt að spyrja um 6. gr. sem tilgreinir grunngildi fjármálastefnu fjármálaáætlunar. Þar eru teknir fyrir fimm liðir; sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi. Mér þykir svolítið vanta þar sjötta liðinn. Mig langar að fá álit hv. þingmanns á því. En 10. gr. frumvarpsins fjallar um endurskoðun fjármálastefnunnar sem í stuttu máli er að ef allt fer í steik þá kemur fjármálaráð og athugar hvort meiki sens fyrir fjármálaráðherra að redda því einhvern veginn, ef ég skil rétt. Hins vegar finnst mér vanta inn í þetta, alla vega dettur mér í hug að það geti verið við hæfi, með hliðsjón af því að íslenskur efnahagur er brothættur, að hafa einhvers konar sígildandi plan um það að bregðast við skakkaföllum. Hér er 10. gr. greinilega sett til þess að bregðast við ef og þegar eitthvað fer úrskeiðis. En mér finnst vanta svolítið að það sé öllum stundum, líka þegar árar vel, einhver vinna í gangi sem miðar að því að gera ráð fyrir að eitthvað fari úrskeiðis og geti þá brugðist við því. Ég velti fyrir mér og skoðunum hv. þingmanns á því með hliðsjón af því að hér var ansi mikið um reddingar og því um líkt á seinasta kjörtímabili. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann telji það raunhæft að sjá fyrir einhverjar hættur í þessum efnum.
Herra forseti. Ég held að skakkaföll eigi kannski ekki að vera sérstakt gildi þegar við ræðum um hvaða gildi við ætlum að hafa að leiðarljósi í efnahags- og ríkisfjármálum, þá séu skakkaföllin ekki sérstakt gildi. Það sem ég hef mestar áhyggjur af og segi á mannamáli: Þegar ég horfi á þau gildi sem er verið að setja fram, þessi tölusettu gildi, þá finnst mér mikilvægt að við skoðum söguna, við skoðum hversu raunhæft við metum þetta, og ég spyr: Hvaða rými við höfum í raun og veru til framfara í samfélaginu? Ég vitna bara í það sem hefur verið til umræðu í samfélaginu um heyrnarlaust fólk sem þarf að fá túlkun og þarf að sækja rétt sinn fyrir dómi, ég vitna til fólks sem er í dómsmálum til að sækja sér lyf og annað slíkt, og þá umræðu sem við eigum alltaf; hvort vegi þyngra fjárlög eða önnur lög. Með því að setja þennan nokkuð skýra ramma velti ég því upp hvort hann sé of þröngur til þess að horfa á framfarir. Ég er að spekúlera, erum við að festa í raun og veru eitthvert ástand? Fjármálarammi er mikilvægur, stöðugleiki er mikilvægur, en það er líka mikilvægt að við höldum áfram að þróa samfélagið. Það kann auðvitað að kosta peninga á stundum. Þar með er ég ekki að mæla því bót að fólk eyði peningum villivekk eins og stundum hefur gerst. Ég skal verða fyrst manna til að segja það hér og stundum hefur mikil útgjaldafíkn gripið menn hér í alls konar verkefni, mörg hver verðug og góð. En ég lít bara til þess þegar við horfum upp á til dæmis miklar framfarir í læknavísindum sem kosta peninga, bara eitt dæmi, breyttar kröfur í réttindum. Ef við tökum til dæmis drögin að nýju stjórnarskránni sem kom frá stjórnlagaráði, þar er verið að festa í sessi umtalsmeiri réttindi en við erum með í gildandi stjórnarskrá. Hvernig ætlum við að bregðast við því, svo dæmi sé tekið? Það er náttúrlega bara tímaspursmál. Þar [[Forseti hringir.]]er til dæmis verið að kveða á um réttinn til bestu mögulegu möguleika til heilbrigðis. Það er kannski það sem ég held að við þurfum [[Forseti hringir.]]að hafa í huga þegar við skoðum hversu raunhæf markmiðin eru.
Virðulegi forseti. Ég vildi ekki stinga upp á því að hluti af grunngildum fjármálastefnu væru skakkaföll, miklu heldur kannski að við gerðum ráð fyrir þeim, að það yrði í gildi að hafa ákveðna forsjálni við fjárlagagerð og við gerð fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Mér hefur þótt svolítið núna þegar efnahagurinn er að taka við sér og hægt er að gera alls konar hluti sem ekki var hægt að gera áður, að menn týni sér ekki alveg í því að vilja bæta og styrkja eitthvað, sem ég er alveg sammála hv. þingmanni að þurfi að gera. Við þurfum alltaf að gera það, líka þegar illa árar. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Mér finnst vanta enn þá að við áttum okkur á því að fyrr eða síðar fer eitthvað úrskeiðis. Erlendir markaðir bresta. Lánalínur lokast. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála mér um það að of seint er að pæla í því þegar áfallið skellur á. Þegar við byggjum hús gerum við ráð fyrir jarðskjálftum, við reynum ekki að stoppa það. Við getum reynt að stoppa efnahagsleg skakkaföll, alla vega sum þeirra, en mér finnst svolítið vanta það hugarfar að við byggjum efnahaginn og fjárlög þannig að gert sé ráð fyrir jarðskjálftum, að við gerum ráð fyrir að eitthvað fari úrskeiðis. En það er vinna sem ég hefði haldið að þyrfti að eiga sér stað áður en hlutirnir fara úrskeiðis. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sé sammála mér um það.
Herra forseti. Já og nei að því leytinu til að ég held að markmiðið með frumvarpinu sé reyndar að koma í veg fyrir skakkaföll, að reyna að ná ákveðnum stöðugleika í efnahagsstjórn og samhæfa áætlanir, samhæfa áætlanir ríkis og sveitarfélaga. Allt hefur þetta auðvitað ákveðið forvarnagildi ef við horfum til efnahagslegra skakkafalla. En ef heilt fjármálakerfi fer á hausinn í pínulitlu landi þá er ekkert annað í stöðunni en að grípa til neyðarráðstafana. Segja má, svo við vitnum til haustsins 2008, að líklega hefði verið erfitt að skrifa þá atburðarás fyrir fram, þó að mjög gott væri að geta gert það, en eigi að síður var það gert með talsverðu hraði svo dæmi sé tekið, þannig að ég held að aðalmálið sé í raun og veru að vera viðbúin. En hvernig er hægt að skrifa það með einhverjum hætti inn í löggjöf? Það átta ég mig ekki á. Ég velti hins vegar fyrir mér af því að hv. þingmaður veltir þessu upp, og nú er ég dálítið að hugsa upphátt, hvort þarna þurfi að koma til sterkara umboð þess sem er kallað fjármálaráð. Sumir hafa viljað nefna þjóðhagsstofnun í því samhengi, þ.e. sterkara aðhald frá sjálfstæðri stofnun þegar kemur að fjármálum og efnahagslífi og efnahagsstjórn ríkisins, hvort þörf sé á því. Það er þá hreinlega spurning sem mér finnst við eigum að vega og meta. Það er hins vegar ljóst að markmið frumvarpsins er að vera einhvers konar forvörn gagnvart slíkum skakkaföllum.
Herra forseti. Hér hefur farið fram hin ágætasta umræða um þetta mál enda verðskuldar það svo sannarlega að vera rætt. Það má kallast með stærri og mikilvægari málum sem við fjöllum almennt um á þingi þegar undir er sameiginlegur rammi um öll hin opinberu fjármál, bæði ríkis og sveitarfélaga. Hér ræddu menn nokkuð um að læra af sögunni og eitt af því sem ég tel ágætt við þetta frumvarp er greinargerðin með því sem ég hef verið að lesa núna og hafði næði til að lesa mér til nokkurrar ánægju. Þar er aðdragandinn ágætlega rakinn og þetta sett í samhengi við þau tímamót sem urðu með fjárreiðulögunum á sínum tíma 1997. Ég ætla ekki að mótmæla því að þau voru mikil tímamót frá ástandinu sem ríkti þar á undan þegar ákvæði um þetta voru mjög brotakennd og engin heildstæð löggjöf til. En við skulum líka muna að þessi fjárreiðulög voru ekkert mjög gömul þegar við fórum að fara út af sporinu, þau dugðu ekki til, ágæt sem þau voru frá 1997, þegar menn fóru að keyra út af strax á árunum 2002, 2004 með alvarlegum afleiðingum. Ekki síður finnst mér röksemdafærslan hér vera áhugaverð. Ef menn bera niður á bls. 23 og áfram í kaflanum um þátt opinberra fjármála í efnahagsumhverfinu þá er hann nokkuð fróðleg lesning. Nú er ég ekki hagfræðingur að sjálfsögðu, ég er bara aumur jarðfræðingur og pedagóg og fyrrverandi vörubílstjóri, en miðað við það sem ég hef þó hnusað af þessum málum mundi ég segja að það benti mjög sterklega til þess að menn nokkuð hallir undir Keynes gamla hefðu skrifað þarna býsna langa kafla. Það er til dæmis prýðilega orðað hér að yfirleitt sé litið svo á, með leyfi forseta, „að sökum stærðar sinnar og mikilvægis beri ríkisvaldinu að hafa í huga efnahagsleg áhrif umsvifa sinna þegar teknar eru ákvarðanir í ríkisfjármálum. Það felur í sér að ríkið rifi seglin þegar þensla er í hagkerfinu en þenji seglin þegar ládeyða er í efnahagslífinu.“ Hver gæti nú hafa skrifað þetta? Víðar er fjallað með þessum hætti, líka sögulega séð, um að peningamálastefnan hafi að sjálfsögðu áhrif og sé ætlað að bíta gagnvart því að finna jafnvægið og ef þetta virkar allt saman, eftirspurn í lánakerfinu og miðlunarferli, geti Seðlabankinn svolítið jústerað þetta með sínum ákvörðunum. En á mikilvægi þess að fjármálastefna hins opinbera og peningamálastefnan stuðli saman að því markmiði að halda verðlagi stöðugu, verði ekki lögð of lítil áhersla, þ.e. á þetta svokallaða „policy mix“. Þannig sé fyrst og fremst hægt að koma í veg fyrir skaðlegt ósamræmi við hagstjórnina. Ég er sammála því sem fjármálaráðherra talaði hér um að hluti veikleikanna hjá okkur var sá að menn litu ekki yfir hin opinberu fjármál í heild. Þegar svo er komið að sveitarfélögin eða sveitarstjórnarstigið er með upp undir einn þriðja af hinum opinberu umsvifum, þá er náttúrlega mikið hol í samræminu ef þau eru á einhverju allt öðru spori en ríkið, ég tala nú ekki um ef þetta fer í þrjár áttir. Seðlabankinn er að reyna eitt, ríkið annað og sveitarfélögin það þriðja, eða hvernig sem það nú er. Ég tel að nú þegar hafi náðst árangur með nýjum fjármálareglum fyrir sveitarfélögin, en hér er í raun og veru verið að klára verkið með því að ná utan um þetta í heild. Svo er hér farið afar heiðarlega að mínu mati yfir það hversu mislagðar hendur okkur Íslendingum hafa í raun verið í þessum efnum. Þá hljóta meðal annars forustumenn flokka sem lengi hafa verið við stjórnun á Íslandi, í hálfan lýðveldistímann eða tvo þriðju af honum, að líta í eigin barm. Þetta er ekkert sérstaklega falleg lýsing, hæstv. fjármálaráðherra, en ég held að hún sé raunsönn. Þar stendur til dæmis, með leyfi forseta: „Hér á landi hefur opinberum fjármálum ekki verið beitt með nægilega markvissum hætti sem sveiflujafnandi hagstjórnartæki og má jafnvel finna dæmi um að fjármálastefna hins opinbera hafi beinlínis haft þensluaukandi áhrif þegar síst skyldi.“ - Já, það þarf ekki að fara langt aftur. Frekar segir hér: „Ef hagstjórnaraðgerðir í peningamálum og ríkisfjármálum eru ekki samhæfðar koma ruðningsáhrifin fram í þrýstingi á launastigið og í háu vaxtastigi sem ýta fjárfestingu til hliðar. Áhrifin eru hálfu verri í litlu opnu hagkerfi þar sem hærri vextir geta leitt til gengisstyrkingar sem veikir samkeppnisstöðu útflutnings ásamt því að hvetja til innflutnings. Ruðningsáhrifin draga því úr vaxtargetu hagkerfisins til meðallangs tíma og valda því að niðursveiflur verða óhjákvæmilega mun dýpri í kjölfarið þar sem töluverðan tíma tekur að koma fjárfestingu aftur á skrið. Í besta falli getur ósamhæfð ríkisfjármálastefna orðið til þess að Seðlabankinn verður að beita kröftugri vaxtastýringu en ella til þess að halda hagkerfinu í jafnvægi. Háir vextir íþyngja atvinnulífinu eins og kunnugt er, en almennt séð valda miklar vaxtabreytingar fyrirtækjum erfiðleikum vegna óvissu sem virkar hamlandi á fjárfestingar. Í versta falli getur taktlaus ríkisfjármálastefna komið í veg fyrir að Seðlabankinn nái verðbólgumarkmiði sínu með þeim afleiðingum að háir vextir og mikil verðbólga fari saman líkt og raunin hefur verið hérlendis.“ Svo segir í lok þessarar málsgreinar, með leyfi forseta: „Ljóst er að ríkisfjármálastefna hér á landi hefur um langt árabil verið úr takti bæði við gang hagsveiflunnar og aðgerðir Seðlabankans.“ Þetta er nú nokkuð mikið sagt. Það er sagt berum orðum að ríkisfjármálastefnan hér á landi hafi um langt árabil verið úr takti, bæði við gang hagsveiflunnar og aðgerðir Seðlabankans. Ég les ekki út úr þessu umfjöllun um tímann frá og með hruni heldur fyrst og fremst árin þar á undan og langt aftur til baka litið og tek undir þessi orð. Þá ætla ég að fara í 7. gr. með þessum inngangi því hann skiptir hér máli. Hér var ágætisumræða um það hvort við ættum að lögbinda tölusett markmið eða ramma eða hvort við ættum að láta okkur nægja að vinna samkvæmt slíkum yfirlýstum markmiðum og mótaðri stefnu og hafa eftirlit með því að því væri fylgt, láta jafnvel óháða aðila annast um það. Hér erum við komin mjög nálægt kjarna málsins og snýr allt að okkur sjálfum, þar á meðal líka reynslu okkar af okkur sjálfum. Ég vil segja um afstöðu mína til markmiðanna í 7. gr. að hagfræðingurinn í mér, sem þó er enginn samanber það sem áður kom fram, og það litla sem ég veit um þetta mundi gera mig tregan til að samþykkja svona stífan ramma vegna þess að ég efast um að tímabilið sem hér er afmarkað og hlutfallið sem þarna er sett inn, fimm ár, 2,5% í hámark í halla, standi undir því sem síðan er í greinargerð frumvarpsins sagt um mikilvægi þess að beita hinum opinberu fjármálum til að jafna hagsveifluna. Svigrúmið er mjög þröngt til þess að gera það ef ramminn er þetta stífur og bundinn í lög. Við getum bara hugsað okkur sem dæmi ef ríkissjóður er nú kominn í verulega góða stöðu, hann er skuldlaus og menn eiga jafnvel í sjóðum. Síðan kemur af innri eða ytri ástæðum eða samblöndu af þessu tvennu, erfiðleikatími í hagkerfinu, hægagangur og menn eru jafnvel orðnir hræddir við verðhjöðnun og hvaðeina. Segjum bara að það hafi farið saman óáran, léleg aflabrögð og verðfall á útflutningsafurðum og á okkar helstu viðskiptamörkuðum og þungt fyrir fæti. En ríkissjóður stendur mjög vel. Hvað gætu menn gert til að verja samfélagið og koma hlutunum í gang? Menn gætu beitt ríkissjóði og rekið hann með halla í einhver ár. Menn gætu jafnvel lækkað skatta til þess að örva efnahagslífið, farið þá leið ef þeir hefðu trú á slíkum tækjum, eða hreinlega ráðist í fjárfestingar, í „stimúlus“, og ríkissjóður hefði ráð á því. En svigrúmið er mjög þröngt miðað við 7. gr. Hins vegar segir stjórnmálamaðurinn í mér sem búinn er að fylgjast með þessu í ein 35 ár að sennileg þurfum við á svona lögbundnum ramma að halda, því okkur hefur gengið svo illa að hafa aga á okkur sjálfum. Kannski verðum við bara að hýða okkur með því að hafa í lögum ramma sem við erum bundin af þannig að við þurfum þá að minnsta kosti að hafa fyrir því að fara út fyrir hann. Eftir sem áður tel ég þetta vera eitt vandasamasta atriðið við að lenda þessu máli. Að uppistöðu til er ég ánægður með þetta frumvarp og þá vinnu sem á bak við liggur. En ég tel að 7. gr. og 10. gr. þurfi að skoða og skoða betur saman. Hæstv. fjármálaráðherra vísar á 10. gr. í þessu og það er rétt, hún er einhvers konar ventill. Það er hægt að fara þarna út úr rammanum. En við hvaða aðstæður? Jú, um það segir í 10. gr., með leyfi forseta: „Ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna …“ Þetta er force majeure-ákvæði. Það þurfa einhver ósköp að ganga á til þess að menn geti réttlætt það að beita þessu ákvæði. Ég held að það sé of þröngt skilgreint. Ég gæti miklu frekar sætt mig við 7. gr. eins og hún er óbreytt ef 10. gr. væri rýmkuð þannig að það þyrftu ekki endilega að hafa orðið einhverjar stórfelldar náttúruhamfarir eða hamfarir af mannavöldum, heldur væri um að ræða mjög sterkar efnahagslegar forsendur sem þannig hefðu þróast að það væri bara beinlínis skynsamlegt, samfélagslega og efnahagslega skynsamlegt að fjármálaráðherra kæmi inn á grundvelli 10. gr. og segði: Nú legg ég til að við losum okkur aðeins út úr þessu tímabundið, stækkum eða rýmkum svigrúmið sem við höfum, nýtum okkur sjö ár en ekki fimm ár til þess að vinna gegn hagsveiflunni o.s.frv. Þá má það heldur ekki vera þannig að beiting ákvæðisins sé bundin við einhverjar ægilegar hamfarir. En þetta geta menn skoðað betur í hv. nefnd. Mig langar að spyrja um 11. gr., um samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga, sem er gríðarlega mikilvæg. Er þarna verið að boða að ganga lengra í því að grundvalla tekjusamskiptin á árlegum samningaviðræðum ríkis og sveitarfélaga? Þarna er talað um að ráðherra skuli við mótun fjármálaáætlunar leita samkomulags við Samband íslenskra sveitarfélaga fyrir hönd þeirra áður en áætlun er lögð fyrir Alþingi þar sem m.a. er fjallað um markmið og afkomu sveitarfélaganna og eins og segir í 3. tölulið um fjármögnun opinberrar þjónustu og tekjur sveitarfélaga. Er hugsunin á bak við þessa grein að fara í áttina að eða alla leið yfir í danska fyrirkomulagið, að menn semji í raun og veru árlega um þessi samskipti? Það var ágæt umræða hér utan dagskrár um þetta í dag sem ég fylgdist með. Þá óska ég auðvitað núverandi fjármálaráðherra til hamingju með það sem hann á í vændum meðan hann er í því embætti, því danski fjármálaráðherrann gerir ekkert annað allan júnímánuð en að standa í slíkum samningaviðræðum við sveitarfélögin. Þannig hafa þeir farið að. Þeir semja árlega um þessi fjármálalegu samskipti. Það eru harðar viðræður milli ríkis, fylkja eða amta og sveitarfélaga. Þetta skiptir máli finnst mér því þarna hefur ein brotalömin verið. Það var til dæmis alkul í samskiptum sveitarfélaganna og ríkisins fram að hruni og kaldar kveðjur yfirleitt sem fjármálaráðherra þess tíma fékk á ársfundum sveitarfélaga, sem þeir vita sem þá sóttu. Mig langar að gera fjármálaráðið örstutt að umræðuefni. Um leið og það er mikilvægt og ég er ekki að leggjast gegn því að slíkt ráð sé þá hef ég efasemdir um að hafa það svona þröngt skipað af aðeins þremur mönnum og þar af séu tveir tilnefndir í þrjú ár samtímis og svo formaðurinn í fimm ár. Ég hefði velt því fyrir mér að hafa þetta fimm manna ráð eða eitthvað svoleiðis og skipa tvo í upphafinu til þriggja ára, aðra tvo til fjögurra ára eða fimm ára og formanninn í einhver X ár. Þá samanstæði ráðið alltaf af einhverjum sem hefðu verið þar í nokkur ár og öðrum sem væru að koma inn. Það er mjög mikilvægt að hafa það óháð, hafa festu í því og að það sé eitthvert framhald í starfseminni. Ég held að það sé ekki gott að tveir af þremur ráðsmönnum detti út eftir kannski þrjú ár og nýir tveir komi inn vegna þess að ákvæðið er líka um að enginn geti setið lengur en tvisvar í röð, sem í sjálfu sér er ágætt, þetta á ekki að verða eitthvert fast batterí. Það er ýmislegt fleira hér sem ég vildi nefna svo sem eins og mat á útgjaldahorfum til lengri tíma í 33. gr., samanber líka 9. gr. um horfur og þróun til lengri tíma sem ég fagna og á tvímælalaust erindi inn í þetta frumvarp. Ég minni á í þessu sambandi tillögu til þingsályktunar um undirbúning að gerð þjóðhagsáætlana til langs tíma. Ég tel að það eigi að botna það mál með því að samþykkja að hluti af þessari langtímasýn sé slík vönduð þjóðhagsáætlanagerð til langs tíma. Það sé ekki nóg að vísa bara í að menn eigi að leggja á þriggja ára fresti eitthvað fram þar sem rýnt er aðeins í samfélags-, atvinnu- og umhverfisþætti og lýðfræðilega þætti. Samkvæmt 33. gr. eiga ráðuneytin hvert fyrir sig að annast um slíka áætlanagerð í sínum ráðuneytum, en það á enginn að safna þessu öllu saman og horfa lengra fram í tímann og taka fleiri breytur með eins og auðlindir, styrkleika og veikleika landsins o.s.frv. Ég hefði gjarnan viljað að menn kíktu á það í leiðinni að taka þetta lengra með því að ákveða að fara í slíka vandaða áætlanagerð. Það er fjallað um eigendastefnuna í 44. gr. og þar er ég svolítið ráðvilltur eftir að hafa lesið síðustu málsgreinina um það [[Forseti hringir.]]hvernig til standi í framtíðinni að [[Forseti hringir.]]ráðherra tilnefni í stjórnir og ráð. Það er hvergi minnst þar á valnefndir eða aðra slíka óháða aðila og spyr hæstv. ráðherra: Er það ekki inni í myndinni að ganga bara frá því [[Forseti hringir.]]að einhver slíkur viðurkenndur prósess verði viðhafður?
Herra forseti. Rétt til að bregðast við því sem hv. þingmaður kemur hér inn á langar mig til þess að þakka fyrir þessa umræðu um samspil 7. og 10. gr. Ég skil manna best að menn séu hugsi yfir þessu og það eru kostir og gallar við að ganga þetta langt. Ég er þeirrar skoðunar líkt og stjórnmálamaðurinn í hv. þingmanni sem hann lýsti hér áðan að reynslan sýni að við höfum gott af því að setja okkur slíkar reglur. Ég vísa bara til þess hvers konar grundvallarmunur er á því að ríkisstjórn geti með vísan í einhverja almenna reglu breytt aðeins um kúrs og sagt: Ja, við metum það svo að þessu sinni að það þurfi aðeins að breyta áherslum til lengri tíma litið, og við það bara situr, og síðan hinu að við séum með lögfest ferli fyrir slíka ákvörðun, það standi í lögum ef menn ætla að breyta um kúrs og ef menn telja að slíkar aðstæður hafi skapast þá þurfi hreinlega að festa það á skjal, koma með það hér í þingið, taka um það sjálfstæða umræðu og fá meirihlutaatkvæðagreiðslu í þinginu um það hvort einhverjar slíkar aðstæður séu uppi að það sé í lagi að víkja frá fjármálareglunum. Ég túlka ekki 10. gr. sem alveg jafn mikið force majeure-ákvæði og hv. þingmaður og leyfi mér að vísa þá m.a. í greinargerðina þar sem talað er um alvarleg skakkaföll í atvinnustarfsemi. Þetta þarf ekki að vera einhver fullkominn forsendubrestur. Varðandi samskipti og samráð ríkis og sveitarfélaga þá er ekki verið að leggja upp með jafn stíft samráð og hv. þingmaður vísar til í Danmörku. Meðal annars er gert ráð fyrir því að mögulega komist menn ekki að samkomulagi. En [[Forseti hringir.]]menn eru að feta sig inn á nýjar slóðir þarna og það tók töluvert langan tíma að móta þessi ákvæði í samstarfi [[Forseti hringir.]]við sveitarfélögin. Ég held að það sé samt alveg skýrt að menn eru að stilla saman strengi.
Herra forseti. Það kann að vera að frekari skoðun á ákvæðum 10. gr. og lögskýringargögn með henni og samspil hennar við 7. gr. búi til aðeins meira svigrúm en verður ráðið af lestri frumvarpstextans einum og sér. Hann vísar ansi harkalega í þá átt að það þurfi til algjört hrun, og talað beinlínis um náttúruhamfarir eða hvað það nú er. En það er eitthvað sem menn gætu unnið með. Er það ekki þess virði að leggja smá vinnu í að draga upp svolitla lögskýringu um það við hvaða aðstæður og í hvaða skyni, í hvaða tilgangi, menn telja eðlilegt að ráðherrann geti komið til þingsins með tillögur um að virkja þetta ákvæði? Ég er alveg hjartanlega sammála hæstv. ráðherra um það að auðvitað er það miklu vandaðri málsmeðferð en að ríkisstjórn geti bara á góðum degi ári fyrir kosningar ákveðið að nú sé bara allt í lagi að gefa í og spreða og hafa það gott og enginn komi morgundagurinn. Ég er ekki á móti því að þetta sé allt saman í ramma af þessu tagi. Ég er síður en svo á móti því að menn þurfi alltaf að koma til þingsins og gera grein fyrir því ef þeir ætla að víkja frá þeim áætlunum og römmum sem menn hafa eftir atvikum undirgengist, kynnt fyrir þinginu áður og bundnir eru í lög. Varðandi ríkið og sveitarfélög og þegar reynir á 7. gr., þá erum við þar að tala um sameiginlegan ramma utan um hin opinberu fjármál. Sveitarfélögin verða hluti af þessum römmum. Þau verða að leggja í púkkið ef menn ætla að ná því fram að vera hallalausir að meðaltali í fimm ár og fara aldrei undir 2,5%. Hvað munu sveitarfélögin segja við fjármálaráðherra á erfiðum tímum þegar hann kemur og segir: Nú verðið þið að leggja þetta af mörkum. Nú verðið þið að gera svona. Þá munu þau segja: Við getum það ekki nema ríkið [[Forseti hringir.]]hjálpi okkur. Þá færist þetta yfir í árlegar samningaviðræður, held ég. Það er ekkert erfitt að skilja það þegar sveitarfélögin eru að þessu leyti svipt fullkomnu fjármálalegu sjálfstæði [[Forseti hringir.]]samanber það sem hæstv. ráðherra var sjálfur að segja um Evrópusambandið hér fyrr.
Herra forseti. Þetta ákvæði sem er nýtt um samskipti við sveitarstjórnarstigið er kannski auðveldara að færa í orð en að framkvæma þannig að allir verði á eitt sáttir um hvernig sú framkvæmd eigi nákvæmlega að vera. Það sem ég er að reyna að koma orðum að er að þetta á eftir að slípast til í framkvæmd. Þar verður aðalatriðið að menn geri sér grein fyrir því að það kunni að vera erfitt að ná fullkominni samstöðu, en því mikilvæga skrefi hefur verið náð með stuðningi sveitarstjórnarstigsins við þetta ákvæði að menn eru búnir að skapa vettvang til þess að eiga þetta samráð. Það er búið að formgera það í þessum frumvarpstexta að þetta samráð skal eiga sér stað. Þar eiga menn að ræða um það hverjar aðstæður eru í efnahagslífinu og hvað hvort stigið þurfi að leggja af mörkum til þess að ná þeim markmiðum sem menn eru þó sammála um að séu eftirsóknarverð. Nákvæmlega hvernig það gerist kann að verða efni í ágreining og það kann að vera rétt hjá hv. þingmanni að fyrir fram sé líklegt að sveitarstjórnarstigið muni segja: Ef þetta eru kröfurnar þá þarf frekari aðstoð. En það er þá kannski bara fínt, þá kemur það fram og verður jafnvel tilefni umræðu hér. Við tókum kannski svolítið sýnishorn af slíkri umræðu fyrr í dag þar sem við vorum að ræða um tekjuskiptingu ríkis og sveitarfélaga. Ég held samt að þó að þetta kunni að verða dálítið flókin framkvæmd þá höfum við náð ágætlega utan um þetta. Svo ætla ég ekki að draga fjöður yfir það að mikilvægt er að 7. og 10. gr. saman fái mjög vandaða meðferð í nefnd og greinargerð fjárlaganefndar verði skýr. Ég vil bara að það skolist ekkert til varðandi það að það þarf [[Forseti hringir.]]eitthvað verulega mikið að breytast til þess að menn fari að virkja 10. gr., það verður að vera þannig, [[Forseti hringir.]]ella munu menn grípa í hana að tilefnislitlu.
Herra forseti. Nú verðum við að vísu að hafa einhverja trú á sjálfum okkur og þeim sem taka við keflinu. Ég hef borið þá von í brjósti að eitthvað hafi menn lært af þessum ósköpum á Íslandi og verði almennt varkárari og ábyrgari í sinni framgöngu þó ég neiti því ekki að stundum verður mér órótt þessa dagana, svitna svolítið yfir því að við séum aðeins að byrja að slakna aftur þegar ég horfi á það hvað fjármálaráðherra er útbær á tekjustofna ríkisins. En það er nú önnur saga. Varðandi sveitarfélögin þá ber að hafa í huga að fjármálareglurnar sem lögfestar voru 2011 voru auðvitað undanfari. Sveitarfélögin eru í annarri stöðu vegna þess að þau eru þegar bundin af þeim og það er þar af leiðandi kannski ekki svo mikil fórn af þeirra hálfu á fjármálalegu sjálfstæði sínu að ganga inn undir þennan ramma sem hluta af hinni opinberu heild. Það er mjög mikilvægt, ég er algjörlega sammála því að við verðum að skoða hið opinbera í heild og reyndar held ég að við séum of upptekin af því að gera mikinn greinarmun á því hvar tekjunum er ráðstafað. Þær eru allar í þágu samfélagsins og sveitarfélögin eru eins og ég segi með um einn þriðja af þeirri veltu. Ég held líka að það séu svolitlar villigötur að vera óskaplega upptekin af svokölluðu fjarmálalegu sjálfstæði sveitarfélaganna, sum hver eru það eða sveitarstjórnarmenn, þegar haft er í huga að það er ríkið, það er löggjafinn sem markar rammann, setur lögin um tekjuöflunina og skiptinguna og að við erum bara að tala um hið opinbera á Íslandi. Ég er með öðrum orðum orðinn þeirrar skoðunar að danska fyrirkomulagið eða eitthvað mjög nálægt því sé kannski gáfulegast, að menn bara sitji saman eins og menn árlega og fari yfir það hvernig við spilum best úr spilunum í þágu samfélagsins í heild og dreifum tekjum og jöfnum byrðum [[Forseti hringir.]]milli ríkis og sveitarfélaga þannig að þetta gangi allt saman sem best upp.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fróðlega og áhugaverða ræðu. Ég er eins og hv. þingmaður að velta fyrir mér skilyrðum í 7. gr. og sömuleiðis 10. gr. en svolítið í samhengi við 6. gr., eins og ég fór inn á í andsvari við annan hv. þingmann. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon nefnir að kannski þurfum við ramma eins og í 7. gr. svo að við þurfum alla vega að fara út fyrir lögin ef við ætlum að bregðast við þeim, það þurfi einhvern pínulítinn písk til þess að við höldum okkur við efnið. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Þarf ekki eitthvað að gerast ef við förum út fyrir þennan ramma? Það er ekkert erfiði í sjálfu sér að brjóta lög sem tilgreina markmið, samanber að það er ekki erfitt að ná ekki verðbólgumarkmiðum Seðlabankans, það er ekkert mál að fjárlög haldi ekki, það er venjan að fjárlög haldi ekki, að ýmsar stofnanir fara fram yfir fjárlög, og enginn veit hvar ábyrgðin liggur og ekkert gerist í raun fyrr en eitthvað eins og þetta frumvarp er komið fram og við ræðum það. En eftir standa áhyggjur af því að ef skilyrðin í 7. gr. eru of ströng, ef þau eru ekki raunhæf, þá verði einfaldlega til það norm að þessar áætlanir standist ekki. Ég hef smá áhyggjur af því. Ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi einhverjar hugmyndir um hvað sé hægt að gera til þess að forða því, ef ekki hreinlega það að hafa skilyrðin aðeins mýkri. Nú hef ég ekki tíma fyrir aðra spurningu svo ég læt hana bíða síðara andsvars.
Herra forseti. Það er út af fyrir sig alveg rétt hjá hv. þingmanni að það er ástæða til að skoða 6. gr. líka í samhengi við þetta, þ.e. grunngildin, en þau eru nú svo fallega orðuð; sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi, þetta er allt svo prýðilegt að ég er væntanlega inni á því. En það skiptir að sjálfsögðu máli á hvaða gildum menn ætla að byggja. Ég hefði kannski viljað hafa þarna eitthvað sem vísaði með skýrum hætti, þannig að það misskildist ekki, til ábyrgðar gagnvart framtíðinni. Auðvitað gerir sjálfbærnin það, alla vega ef menn leggja umhverfislega skilninginn í það, þá þýðir það að þú mátt ekki ganga á rétt komandi kynslóða, þetta á að vera sjálfbært í þeim skilningi. Um 7. og 10. gr. að öðru leyti get ég ekki bætt miklu við. Ég get prófað að orða það þannig að reynslan og til baka litið hljótum við eiginlega að komast að þeirri niðurstöðu að við hefðum betur haft einhvern svona aga á okkur. Við hljótum að minnsta kosti að binda vonir við að þá hefði mönnum á köflum ekki verið svona svakalega mislagðar hendur, ef þeir hefðu haft skýrar fjármálareglur, ef það hefðu verið viðmið og það hefði sést að menn voru að fara út af og menn hefðu neyðst til að koma til þingsins og viðurkenna að þetta væri allt farið í vaskinn. Það finnst mér mæla dálítið með rammanum. Áhyggjur mínar af honum eru hins vegar tvenns konar. Ég kom öðru að áðan, það er hagstjórnarlegs eðlis. Ég er ekki viss um að við getum í svona þröngu svigrúmi beitt til fulls möguleikum opinberra fjármála til sveiflujöfnunar í hagkerfinu til góðs fyrir samfélagið. Hinar áhyggjurnar eru pólitískar. Auðvitað geta menn ef þeir svo vilja skýlt sér á bak við þessa ramma til að reka meiri niðurskurðar- eða þrengslapólitík, ef þeir eru þannig innrættir, þannig sinnaðir í stjórnmálum. Ég get ekkert neitað því að ég hef áhyggjur [[Forseti hringir.]]af þessum römmum ef harðsvíraðir niðurskurðarmenn og nýfrjálshyggjumenn væru komnir með þetta tæki í hendur [[Forseti hringir.]]til þess að afsaka það að skera niður o.s.frv., menn sem t.d. ekki vildu afla tekna.
Virðulegi forseti. Að mínu mati vantar sjötta gildið í 6. gr. sem væri forsjálni. Ég tel að hana hafi vantað mikið á árunum fyrir hrun, eins og hv. þingmaður veit manna best þar sem hann var mjög áberandi á þeim tíma að vara fólk við því sem gat gerst og sem svo gerðist. Það er annað sem kom fram í ræðu hv. þingmanns sem mig langar að spyrja um. Það er einmitt það að 10. gr. ber ekki að virkja nema vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum. Það er greinilega mjög mikið sem þarf að gerast til þess að virkja greinina og það er réttilega svo. Ég hef áhyggjur af því að menn fari ekki að huga að varúðinni af ótta við að styggja markaðinn. Ég man nefnilega eftir því fyrir hrun að ef menn stungu upp á því, og það var náttúrlega verst ef þeir voru trúverðugir, að það bjátaði eitthvað mikið á eða ástæða væri til inngripa eða að gera eitthvað því um líkt, eitthvað róttækt, þá vildu menn ekki hafa orðræðuna þannig af ótta við að styggja markaðinn og valda ótta og þar með rústa hagkerfinu. Þetta er ákveðin mótsögn sem ég sé alltaf í pólitískum umræðum um efnahagsmál. Okkur er einhvern veginn gert skylt að láta eins og allt sé í lagi. Hv. þingmaður hlýtur að þekkja þetta manna best. Ég hef því áhyggjur af því í sambandi við 10. gr. að ef við erum ekki með eitthvert ferli eða einhvers konar prógram sem er virkt þegar allt er í góðu þá sjáum við ekki ógnina fyrr en það er orðið of seint, vegna þess að við forðumst að tala um hlutina eins og þeir eru einmitt þegar þeir fara að líta illa út.
Herra forseti. Þetta er í sjálfu sér ágætisábending og alveg hárrétt. Við ræddum þetta líka til dæmis þegar verið var að koma á hér fjármálastöðugleikaráðinu. Þá var umræða um gagnsæi í störfum þess og að tilkynningar frá því kæmu strax eftir fundi og annað en svo sögðu aðrir: Já, en ef það er nú eitthvert hættulegt ástand og allir fara á taugum ef það kemur í ljós að fjármálastöðugleikaráð hefur komið saman til aukafundar o.s.frv.? Það var náttúrlega þetta, að styggja ekki markaðinn, valda ekki óþarfa hræðslu og fári. Þetta er klemma sem menn geta augljóslega alltaf komist í. En þá skulum við hugleiða orðalag 10. gr. út frá þessu, er þá ekki einmitt hættulegt að hún megi ekki virkjast nema það séu nánast stórfelldar náttúruhamfarir eða efnahagslegt hrun, í staðinn fyrir að taka það fram að tilteknar breyttar samfélagslegar og hagstjórnarlegar aðstæður geti verið réttlæting þess að ráðherra leggi til við þingið að rýmka eitthvað rammann eða gera þetta einhvern veginn öðruvísi? Þá er minni panik á ferð, ef menn koma bara fram og segja: Heyrðu, ríkið stendur mjög vel, það er að slá hérna í bakseglin, það er jafnvel hætta á verðhjöðnun eða fjárfestingar eru orðnar mjög litlar og við þurfum þar af leiðandi að beita betur afli ríkisins til að vinna á móti hagsveiflunni. Fimm árin eru ekki alveg nóg þannig að við förum fram á að hafa aðeins rýmra svigrúm. Það er ekkert að því í mínum huga vegna þess að þetta þarf að koma fyrir þingið, vegna þess að þetta verður rætt og skoðað, vegna þess að fjármálaráðið mun gefa sína umsögn o.s.frv. Þess vegna held ég að það sé ekkert hættulegt að hafa þetta aðeins rýmra. Það væri líka gaman að prófa að orða 6. gr. upp á nýtt út frá reynslunni frá ruglárunum fyrir hrun. Ég held að það ætti þá bara að segja að bannað væri að fara með tómt bull og vitleysu um opinber fjármál, það ætti að horfa á mælana og taka mark á þeim, þeir væru yfirleitt að segja satt og rétt frá. Ef mælarnir [[Forseti hringir.]]segðu að menn væru að keyra út í skurð þá væru menn sennilega að keyra út í skurð.
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir það sem hefur komið hér fram. Ég ætla ekki að koma hingað upp til að lengja umræðuna og segi það af því að ég meina það. En mig langar að varpa fram nokkrum spurningum í kjölfar þessarar umræðu. Í ljósi þess að í morgun áttum við í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd fund með umboðsmanni Alþingis þá langar mig að fá það fram hjá hæstv. fjármálaráðherra hvort það sé ekki tryggt í þessu frumvarpi eins og er í dag að hugað sé að fjárveitingum til umboðsmanns Alþingis og annarra eftirlitsstofnana sem eru undir þinginu af því að nú er verið að breyta öllum þessum praxís varðandi það hvernig fjárlagafrumvarpið kemur fram. Svo langar mig að taka undir þau sjónarmið sem fram hafa komið um að festa í lagatextann einhver ákvæði sem stuðla að því að styrkja þingið og skrifstofu þingsins þegar kemur að því að vinna með allar þær upplýsingar sem fram koma. Ég held að það væri til bóta að það yrði sett með skýrum hætti í lagatextann. Mér finnst líka ástæða til að bregðast við því sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir ræddi um áðan varðandi hvernig við bregðumst við ýmsum frávikum sem upp koma í þessu samfélagi. Ég hef skilið þetta frumvarp þannig að það eigi að ýta undir stöðugleika og þá þannig að framleiðni standi undir þeim framförum sem þurfa að eiga sér stað á hverjum tíma. Þannig getum við horft fram á það að einhvern tíma í framtíðinni sem mun koma, sama hvort sem okkur líkar það betur eða verr, verði stjórnmálafólk ekki fyrir þeim sama þrýstingi og kemur oft frá hinum ýmsu hagsmunahópum og málum sem koma upp hverju sinni. Við séum þá betur í stakk búin til að gera áætlanir til lengri tíma sem hafi jákvæða áhrif almennt á alla hagstjórn hér. Ég fagna því mjög og þingflokkur Bjartrar framtíðar sem slíkur að verið sé að horfa til lengri tíma og gera áætlanir því það er nú einu sinni með framtíðina að einhvern tíma verður hún nútíðin og mér hefur fundist öll hagstjórn ráðast í allt of miklum mæli, eins og komið hefur fram hér í dag, og mun meira af tilviljunum og tilfinningum en kannski sterkum áætlunum fram í tímann þar sem ákvarðanir eru teknar út frá því hvaða áhrif þær geti haft til framtíðar en ekki akkúrat á stöðuna eins og hún er í dag, undir þeim þrýstingi sem eilíflega er verið að beita úr öllum áttum.
Hæstv. forseti. Ég hef áður blandað mér lítillega í þessa umræðu í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra í upphafi umræðunnar en langar nú til að leggja nokkuð fleiri orð í belg. Umræðan hefur verið fróðleg og ég hygg að hvaða stórfyrirtæki sem er mundi telja sig hafa sóma af umræðu af þessu tagi í stjórn sinni, fyrirtæki sem vildi koma böndum á fjármál sín og sýna ábyrgan fjárhag. Spurningin er aftur hvort hið sama gildir um samfélag. Það er þar sem ég hef ákveðnar efasemdir. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að sagan geymdi ýmis ljót dæmi, það voru ekki hans orð en slæm dæmi sem ættu að vera okkur tilefni til að staldra við og íhuga að festa í lög ramma af því tagi sem við höfum í þessu frumvarpi en þar eru settar lagalegar skorður við heimilli skuldsetningu. Það er alveg rétt hjá hæstv. fjármálaráðherra að sagan geymir ýmis slæm dæmi og þarf ekki að líta langt aftur í söguna til að finna þau. En verstu dæmin snúa reyndar ekki endilega einvörðungu að skuldsetningu heldur meintum ávinningi, sem reyndar hefur verið ávinningur til skamms tíma. Þá er ég að tala um sveitarfélög sem hafa selt eignir sínar einungis til að leigja þær af nýjum eigendum að nýju og verða með þeim hætti fyrir verulegum búsifjum og skuldasöfnun þegar til lengri tíma er litið. Þetta höfum við séð og þetta varð þess meðal annars valdandi, bæði mikil skuldsetning margra sveitarfélaga og óvarleg fjármálastýring, að reistar voru skorður gegn skuldsetningu sveitarfélaga í sveitarstjórnarlögum sem samþykkt voru á síðasta kjörtímabili. Þar er viðmiðið annað en í þessu frumvarpi. Hér er horft til vergrar landsframleiðslu en í þeim lögum var talað um heildartekjur sveitarfélaganna, að skuldsetningin mætti ekki vera umfram 150%. Í upphaflegu frumvarpi eða drögum sem ég fékk í mínar hendur sem innanríkisráðherra var gert ráð fyrir að þessi tala væri miklu lægri. Ég held að ég muni það rétt að hún hafi átt að vera 90%. Og það var varað við því í þessum sal meðal annars og ótti þeirra sem settu fram varnaðarorð gekk út á að frumvarpið yrði notað til kerfisbreytinga, til einkavæðingar. Staðreyndin varð síðan sú að eftir að frumvarpið var samþykkt, með 150% þakinu, komu sveitarfélög til mín sem innanríkisráðherra, sveitarfélög sem voru skuldsett og vildu ráðast í umtalsverðar lántökur til að reisa félagslegt húsnæði og sögðu, og það var sannfærandi málflutningur, að þetta mundi borga sig þegar fram liðu stundir, bæði félagslega, þetta gerði samfélagið sterkara og betra, og að auki væri þarna um að ræða fjárfestingu sem kæmi til með að skila tekjum þegar til lengri tíma væri litið. Ég nefni þetta sem dæmi. Mig langar til að nefna annað dæmi úr reynsluheimi mínum, úr reynslusögu minni. Ég var kjörinn formaður BSRB haustið 1988. Þegar við fórum að skoða búið, nýkjörin stjórn, komumst við að raun um það, sem aldrei hafði reyndar verið neitt felumál, að skuldsetning vegna orlofsbyggða bandalagsins var gríðarleg, hljóp á hundruðum milljóna sem voru miklir peningar í þá daga. Það var svo að við vorum í rauninni dæmd til aðgerðaleysis næstu tíu árin, næsta áratuginn. Við vorum dæmd til að verja öllum fjármunum sem okkur áskotnaðist til að greiða niður skuldir og til að annast viðhald. Var þetta gott eða slæmt? Hafði þetta verið misráðin fjárfesting af forverum mínum? Nei. Þetta hafði verið mjög skynsamlegt. Þarna var byggt upp orlofssvæði sem við nutum og mín kynslóð naut góðs af, þetta var sveit barnanna okkar. Það voru byggð 100 hús og að auki réðust ýmis aðildarfélög bandalagsins í að reisa orlofsbyggðir og setti þeim síðan þessar skorður inn í framtíðina, vegna þess að að sjálfsögðu erum við öll að stefna að því að reka stofnanir okkar og sveitarfélög og ríki skynsamlega. Markmiðið er ekki að safna skuldum eða reka samfélag okkar með halla, að sjálfsögðu ekki. En við viljum hafa þetta svigrúm og við viljum komast hjá því að settur sé lagarammi sem neyðir okkur út í kerfisbreytingar sem menn hafa síðan verið að reyna að fara á undanförnum árum, vegna þess að hin leiðin fyrir hið skuldsetta sveitarfélag sem vill sjálft reisa félagsíbúðirnar er að hvetja einkaaðila til að gera slíkt og nota síðan eigin fjármuni til að niðurgreiða leiguna til þeirra, þeir hafi arðinn og eignarhaldið á íbúðunum. Þetta er raunveruleg hætta sem fylgir því að fara inn á þá braut sem hér er boðuð. Hver er hugsunin í þessu? Hugsunin er á þennan veg: Alþingi ákveður ramma, hvað við ætlum að verja miklu til samfélagsmála, hvað við ætlum að afla mikils fjár og hvað við ætlum að verja miklu til samfélagsmála. Við ætlum líka að ákveða hér hvað eigi að fara til tiltekinna málaflokka. Við ætlum ekki að karpa um einstakar stofnanir heldur málaflokkana. Þetta er nákvæmlega sama umræðan og fór fram í þessum sal árið 1996 þegar menn voru að reyna að gera umtalsverðar breytingar á fjármálum ríkisins og hugsunin var þá þessi: Ríkið eða sveitarfélagið ákveður hvað á að gera, hve miklu á að verja til þess og síðan er það framkvæmdaraðilinn sem ákveður hvernig verður framkvæmt og þá skiptir engu máli hvort það er opinber aðili eða einkaaðili. Þetta var ávísun og leið inn í einkavæðingu, inn í breytt fyrirkomulag. Það þarf ekki endilega að vera fylgifiskur en þetta er sem sagt hugsunin. Við ákveðum fyrst rammann, njörvum hann niður og tökumst á um það hvað eigi að verja miklu til tiltekinna málaflokka og punktur. Ákvörðunarvaldið færist í ríkara mæli en nú er inn til framkvæmdarvaldsins, inn í ráðuneytin. Hver eru líkleg fórnarlömb þegar umræðan um einstakar stofnanir er tekin út úr þessum sal, út úr sjónvarpsfréttunum, útvarpsfréttunum? Það eru litlu staðirnir, það eru litlu stofnanirnar og litlu staðirnir. Og við vitum hve fórnin getur verið mikil í því að klippa á þessa lýðræðislegu strengi. Þegar við vorum að skera niður á erfiðum niðurskurðartímum voru fundir úti um allt land; á Húsavík, Sauðárkróki, hjá starfsfólki sjúkrahúsanna, í Reykjanesbæ. Það hafði áhrif á okkur hér. Var það slæmt? Nei, það var gott. Svo urðum við bara að standa frammi fyrir því og við gerðum það. En það var gott að fá viðbrögð og þróa umræðuna áfram í samtali við þjóðina, þessu samtali við einstakar stofnanir, og það er það sem á að taka og nema brott. Síðan er það ákveðið lögregluvald sem er verið að koma upp sem heitir fjármálaráð og það er fyrirbrigði sem á að sitja yfir því að farið sé að þeirri heilögu ritningu sem verður sköpuð hérna á hverju vori og sjá til þess að þar verði hvergi hvikað frá, að fjármálaáætlun fylgi þeim grunngildum sem talin eru upp fyrr í lögunum, svo ég vísi í 13. gr. frumvarpsins. Hverjir eiga að vera í fjármálaráði? Það eru einstaklingar sem skipaðir eru samkvæmt tilnefningu Alþingis. Ráðherra skipar þrjá menn í fjármálaráð, skulu tveir skipaðir samkvæmt tilnefningu Alþingis og einn samkvæmt tilnefningu forsætisráðherra og skal sá jafnframt vera formaður. Það er athyglisvert að formaðurinn á að vera óvilhallur, þeir eiga allir að vera óvilhallir og hafa þekkingu á opinberum fjármálum. Formaður fjármálaráðs skal hafa lokið framhaldsnámi á háskólastigi á fræðasviði sem lýtur að hlutverki ráðsins. Væri hægt, hæstv. fjármálaráðherra, að fá eins og eitt nafn kannski til að máta við þessa göfugu lýsingu? Hvaða einstakling erum við að tala um? Gætum við fengið hugmynd um hvað verið er að tala um? Hvaða fólk er verið að tala um? Hvert er þetta óvilhalla fólk sem verið er að tala um með doktorsnafnbót á fræðasviði sem tengist fjármálum ríkisins? Hverjir eru það? Þegar ég var heilbrigðisráðherra var ég einu sinni spurðir að því á fundi lækna hvort það væri klókt að hafa heilbrigðisráðherra sem ekki væri læknir. Ég sagði að það væri kannski miklu klókara að hafa sjúkling sem heilbrigðisráðherra en lækni, einhvern sem þekkti kerfið frá þeim endanum. Og við erum fulltrúar þeirra í umræðu um fjárlög ríkisins. Það erum við í þessum sal og það er verið að skera á alla þessa naflastrengi og allir taka því fagnandi, nánast. Mér heyrist flestir taka því fagnandi, stórkostlegt, og manni finnst maður vera kominn inn á aðalfund hjá stórfyrirtæki. En hvar eru þeir sem ættu að skipa velferðarráðið og tryggja að farið sé að þeim lögum sem við höfum sett um rétt sjúklinga, rétt þeirra og okkar og samfélagsins til að njóta löggæslu, velferðarþjónustu, hafa þak yfir höfuðið o.s.frv.? Hvar er það? Hvar sér þess stað í þessum lögum eða þessu frumvarpi? Hvergi. Þess sér hvergi stað vegna þess að hugsunin öll er fjármálalegs eðlis og það er ekki hugað að hinum samfélagslegu, félagslegu þáttum. Þvert á móti er verið að klippa á þá strengi alla. Við þekkjum það öll sem höfum komið nálægt erfiðum niðurskurðarákvörðunum á liðnum árum, ég hef gert það og við höfum gert það mörg sem erum í þessum sal. Hvað er líklegast að við gerum ef við stöndum frammi fyrir því að skera niður framlög til heilbrigðismála eða löggæslu við þröngar aðstæður? Er ekki líklegast að við horfum til smæstu eininganna? Það er það sem hefur alltaf verið gert, það er horft til smæstu eininganna og þá erum við komin í landsbyggðarpólitíkina. Það verður fyrsta fórnarlambið eftir að þessi lög og þessi hugsunarháttur hefur verið festur í lög. Ég er alveg hissa á því ef það er virkilega nóg að fara með fjárlaganefnd á einn fund, kynnisfund í Svíþjóð þar sem menn voru plataðir til að taka upp þessar reglur, til að sannfæra allt Alþingi um að sporðrenna þessu svona í einum bita. Ég trúi því ekki. [[Gripið fram í: Vertu sanngjarn.]]Vertu sanngjarn, það er alveg rétt, ég skal taka það aftur. Auðvitað er ekki verið að kaupa menn upp en það er verið að telja fólki trú um það að eitthvað sem Svíar hafi gert hljóti að vera óumdeilt. En það er ekki svo. Svíar hafa ratað inn á ýmsar rangar brautir á undanförnum árum í fjármálum sínum og skipulagi, t.d. heilbrigðisþjónustunnar, sem þeir eru núna að reyna að vinda ofan af og komast til baka frá. Þetta er bara veruleikinn. Þess vegna segi ég, hæstv. forseti Alþingis, förum varlega í þessar breytingar. Ég held að þær séu ekki til góðs. Það er ekki þar með sagt að ég vilji ekki ná ýmsum markmiðum sem frumvarpið gerir ráð fyrir um skynsemi í stjórn á fjárreiðum ríkis og sveitarfélaga. Það er allt annar hlutur en að vera bundinn og reyrður niður með lögum á þann hátt sem hér er lagt til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða ræðu. Það er alltaf gaman þegar við ræðum hérna mál sem virðast í meginatriðum óumdeild að heyra frá einhverjum sem er ekki jafn sáttur við málið og kannski flestir aðrir sem hafa talað þann daginn. En mig langar gjarnan að fá að vita hvort hv. þingmaður sé hlynntur málinu eða ekki eins og það birtist hv. þingmanni nú. Það er fyrsta spurningin. Einnig langar mig að spyrja hv. þingmann um 7. gr. og skilyrði hennar. Hv. þingmaður veltir réttilega upp ákveðnum möguleikum sem eru að svo þröng skilyrði neyði menn út í einhvers konar kerfisbreytingar sem þeir mundu kannski annars ekki fara út í eða ættu öllu heldur erfiðara með að réttlæta út frá samfélagslegum gildum eins og hv. þingmaður fór svo vel yfir. Ég velti fyrir mér hvort ekki væri nær, frekar en slaka á þessum skilyrðum, að búa til einhvers konar viðbragðsáætlun meðfram góðærum og þegar vel gengur í hagkerfinu til að takast á við skakkaföll þá og þegar þau gerast og auðvitað gerast þau af og til. Ég spyr vegna þess að hér hefur borið á góma hinn gamla og góða Keynes og ég veit ekki hvar hv. þingmaður stendur gagnvart hans frægustu kenningum og tilgátum en ef hugmyndin er sú að við þurfum að geta aukið svigrúm ríkisins á erfiðum tímum, er það ekki frekar eitthvað sem við ættum að byggja upp þegar vel árar frekar en að gera ráð fyrir því að við þurfum að fara í ofurskuldsetningu þegar illa fer?
Hæstv. forseti. Spurt er hvort ég sé hlynntur málinu. Nei, ég er því mjög andvígur. Varðandi 7. gr. þá legg ég til að hún verði numin brott, hún verði tekin út. Ég tel að þetta eigi ekki að festa í lög með þessum hætti. Það er ekki þar með sagt að ég vilji ekki stefna að þeim markmiðum sem þarna er sett á blað um að hafa sem minnsta skuldsetningu hjá hinu opinbera. Ég hef sýnt það í verki að ég er hlynntur því, ég vil það. Ég tók þátt í því í tíð síðustu ríkisstjórnar að skera niður útgjöld og hækka skatta til að bæta skuldastöðu ríkisins þannig að það er allt annar handleggur. Við erum að tala um hlutfall af landsframleiðslu. Þegar hún dregst saman þá getum við einmitt þurft að bæta í í anda títtnefnds Keynes. Ég er andvígur því að setja okkur þennan lagalega ramma. Ef ég horfi til þess sem við höfum verið að reyna að gera á undanförnum árum þá er það að vera skynsöm í fjármálastjórninni. Löngum var reynt að núa vinstri mönnum því um nasir að við værum óábyrg og vildum eyða og ekki afla. Vinstri hreyfingin – grænt framboð hefur sýnt það með tillögum sínum að við höfum viljað gera þetta tvennt í senn, að afla fjármuna fyrir þá eyðslu sem við teljum að ríkið eigi að ráðast í. Við erum því að tala fyrir ráðdeild, að sjálfsögðu gerum við það og ég geri það. Ég er ekki að mæla gegn henni en ég er að andmæla því að vera settur í handjárn, pólitísk handjárn með þeim hætti sem hér er lagt til og ákvörðunarvaldið sé fært inn í innviði framkvæmdarvaldsins eins og einnig er lagt til í þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég hef aldrei fullyrt það sjálfur að hægri menn eða vinstri menn séu almennt ábyrgari eða óábyrgari í fjármálum en hinir. Mér finnst spurningin miklu flóknari en svo. Mér þykir það oft fara eftir árferði eða hreinlega umræðuefni hvort þær hugsjónir sem eru kallaðar vinstri henti betur eða þær hugsjónir sem eru kallaðar hægri. Ég verð reyndar að viðurkenna að ég verð oft hratt ringlaður þegar kemur að þeim tiltekna ási. Ég veit að hv. þingmaður getur ekki svarað því á tveimur mínútum en ég velti fyrir mér hvað hann telji við hæfi að reyna til að ná þessum markmiðum. Allir virðast vera sammála um markmiðin og hvernig eigum við að ná þeim ef ekki með lagasetningu sem gefur okkur færi á því að hafa langtímaáætlun? Í þessu frumvarp kemur fram að þetta eigi að vera langtímaáætlun og markmiðið með því er auðvitað að hægt sé að ræða málin svolítið fram í tímann og þar af leiðandi takast á við þær spurningar sem plaga hv. þingmann og vissulega miklu fleiri um samfélagslegt hlutverk o.s.frv. Getur hv. þingmaður útskýrt á tveimur mínútum þær hugmyndir sem hann hefur, mundi hann ekki nota lagasetningu, mundi hann ekki nota eitthvert þinglegt ferli? Er ekki gott að hafa einhvern lagaramma utan um það hvernig við ætlum að haga þessum málum?
Hæstv. forseti. Ég ætla að halda mig við það að fullyrða að við á vinstri kantinum höfum reynst ábyrgari í fjármálum [[Gripið fram í.]]en hægri kanturinn hefur verið á undanförnum árum. Það er bara veruleikinn og það á að segja hann eins og hann er. Þannig hefur það verið. Ég vísa til reynslunnar í aðdraganda hrunsins og síðan eftir hrunið og dæmið menn af verkunum. Hvað á að nota ef við höfum ekki lagasetninguna til að styðjast við, ef við látum ekki lögin knýja okkur til þess? Ég skal segja hv. þingmanni hvað á að nota. Skynsemi. Það á að nota skynsemi. Og hverjir eiga að gera það? Það gerum við að sjálfsögðu hér í þessum sal með þeim ákvörðunum sem við tökum um hvernig við verjum fjármunum ríkisins úr sameiginlegum sjóðum til velferðarmála eða til annarra þátta á vegum hins opinbera. Við eigum að gera þá kröfu til sjálfra okkar að við sjáum til þess að afla fjár að sama skapi þannig að við séum ekki að steypa okkur í skuldir. Síðan er ég einfaldlega að segja að ferlið sem við erum að búa til er líklegt að mínum dómi til að verða á kostnað velferðar, á kostnað smárra stofnana, á kostnað smárra byggðarlaga, ég held að það verði fórnarlömbin ef þetta ferli sem hér er verið að leggja til verður að veruleika í íslenskum landslögum.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir fína yfirferð yfir sjónarmið hans hér. Mér finnst mikilvægt að það komi fram ólík sjónarmið um kosti og galla þessa frumvarps og einstakra greina þess. Hér hefur sjónum einkum verið beint að 7. og 10. gr. og rifjað upp hvernig sveitarfélögunum hafa verið settar nokkuð þrengri skorður en áður giltu. Ég vil meina að reynslan af setningu þeirra reglna fyrir sveitarfélögin hafi verið góð. Ég ætla að leyfa mér að vitna til samtals við einn bæjarstjóra ekki fyrir löngu síðan þar sem hann sagði: „Veistu, þetta hefur bara gerbreytt öllum vinnubrögðum á sveitarstjórnarstiginu. Nú erum við komin með skýra tölusetta reglu um það hvert við þurfum að fara og þá eru menn hættir að tala um það. Það er búið að lögfesta regluna og þá eru allir sameinaðir í því verkefni að komast þangað, niður fyrir skuldaviðmiðin sem þar hafa verið sett.“ Ég hef fengið mjög skýr dæmi um þetta. Í umræðunni um þetta mál og í greinargerðinni er talað um ýmis mistök í fortíðinni og ég ætla að biðja menn um að fara ekki að reyna að finna einhver einstök dæmi um einhver einstök mistök. Það er verið að vísa almennt til þess að við höfum í gegnum tíðina getað gert hlutina betur. Það er hægt að finna ýmis dæmi úr framkvæmd ríkisfjármálanna, líka úr framkvæmd á sveitarstjórnarstiginu. Það væri auðvitað hægt að nefna hvernig peningastefnan hefur verið framkvæmd á ólíkum tímabilum og svei mér þá, er ekki öruggt að við getum fundið mörg dæmi þess að vinnumarkaðurinn hafi ekki verið að stuðla að auknum stöðugleika? Svei mér ef það getur ekki átt við um þessar mundir líka. En hér er verið að skoða það sem við getum haft beint áhrif á, opinber fjármál, tengingin yfir á sveitarstjórnarstigið, og reglurnar tel ég að séu holl viðmið fyrir okkur. Og ég tel, til að mæta þeim áhyggjum sem hv. þingmaður hefur, að 10. gr. frumvarpsins veiti það svigrúm sem þarf að vera til staðar þegar sérstakar aðstæður koma til okkar.
Hæstv. forseti. Með fullri virðingu fyrir hæstv. fjármálaráðherra og með fullri virðingu fyrir ívitnuðum sveitarstjórnarmanni sem telur að lagaramminn hafi stuðlað að gerbreyttum vinnubrögðum hjá sveitarstjórnarstiginu þá leyfi ég mér að efast um að þetta sé alveg rétt. Ég held hins vegar að umræðan sem tengist þessu máli og þessum lögum, sem ég átti hlut að sjálfur enda flutti ég frumvarpið breytt frá upphaflegri mynd, eins og ég nefndi, þar sem upphaflega var talað um 90% skuldaþak, umræðan sem hefur farið fram í þjóðfélaginu breytti viðhorfum. Það breytti líka viðhorfunum að horfa til þess að sum sveitarfélög höfðu skuldsett sig hættulega mikið og voru orðin baggi á íbúunum, á eigendum sínum, og það þurfti að grípa til róttækra breytinga. Við höfum líka lært og sveitarstjórnarmenn hafa lært af biturri reynslu að það borgar sig ekki að selja allar eignir sínar, húsnæði sitt og leigja síðan af sjálfum sér aftur. Þetta er bitur reynsla sem menn hafa lært án þess að það sé sett sérstaklega í lög. Það er þetta sem hefur gerst á Íslandi. Sem betur fer hefur hrunið þó kennt okkur þetta og auðvitað er það skylda okkar og hlutverk að halda þessari umræðu gangandi öllum stundum. Það er alveg sama hvað við setjum í lög, ef við höfum ekki hugarfarið rétt hvað þetta snertir munum við vaða út í ógöngur fyrr en varir. Eitt langar mig til að nefna sem fram kom í máli hæstv. fjármálaráðherra áðan og ég vil gera athugasemd við. Hann sagði: „Við megum ekki gefa framkvæmdarvaldinu sjálfdæmi um hvert eigi að fara [[Forseti hringir.]]og þessi lög munu koma í veg fyrir það.“ Það hefur aldrei staðið til að gefa framkvæmdarvaldinu sjálfdæmi. Framkvæmdarvaldið á og hefur þurft [[Forseti hringir.]]að fara eftir þeim fjárlögum sem sett eru. Spurningin sem við erum að fást við er á hvaða forsendum við eigum að smíða þessi fjárlög.
Herra forseti. Það sem við erum í raun og veru að ræða um hér er spurningin um það hvort við höfum safnað upp nægilega mikilli reynslu í gegnum tíðina til að geta verið almennt sammála um hvað þurfi að gerast í opinberum fjármálum og þar af leiðandi verið laus undan því að þurfa að fara að lögfesta einhverjar sérstakar reglur í því efni, eða hvort sú uppsafnaða reynsla er mögulega ekki nægjanleg ein og sér til að tryggja að við munum ávallt taka skynsamlegar ákvarðanir. Mín skoðun er sú að það er tímabært. Það er fullt tilefni með vísan til sögunnar til að láta á það reyna á þinginu hvort menn geta verið sammála um ákveðin grundvallarviðmið varðandi langtímastefnumörkun í opinberum fjármálum sem ávallt verða höfð til hliðsjónar þegar menn kynna til sögunnar langtímaáætlanir sínar og fjárlög hvers árs, til þess að þau séu þarna fyrir okkur í lögum til að horfa til og þau verka þannig eins og mælistika á það hvort fjárlög hvers árs og áætlanir til lengri tíma standast þau viðmið sem við höfum þannig sett saman. Þetta er það sem margir aðrir hafa gert. Þeir sem hafa áhyggjur af því að setja slíkar reglur, eins og hv. þingmaður gerir hér grein fyrir, virðast ganga út frá því að þær muni við sérstakar kringumstæður mögulega reynast okkur of erfiðar og þær muni þannig kalla fram viðbrögð sem eru óæskileg fyrir samfélagið í heild. Svo dæmi sé tekið væri það eitthvað sem gæti gerst í hinum smærri byggðum eða á velferðarsviðinu einhvers staðar annars staðar. En þá er ég hingað mættur til að vekja athygli á því að þetta eru þrátt fyrir allt viðmiðunarreglur. Þetta eru ekki refsilög. Við erum ekki að setja þetta inn í almenn hegningarlög. [[Forseti hringir.]]Við erum að láta á það reyna hvort við getum verið sammála [[Forseti hringir.]]um ákveðin meginmarkmið og ef hér skapast ekki meiri hluti fyrir því að fylgja þeim reglum er enginn kominn til með að segja að alþingismenn eða einstakir ráðherrar verði eltir uppi og fangelsaðir. [[Forseti hringir.]]Það verður hins vegar ávallt hægt að setja þessa mælistiku á þá framkvæmd sem er í gangi hverju sinni og maður verður að þola þá umræðu. Það er í raun og veru það eina sem gerist.
Hæstv. forseti. Það er enginn að amast við því, eða ég er alla vega ekki að gera það, að menn setji sér langtímamarkmið og smíði sér áætlanir á sama hátt og við setjum niður fyrir okkur samgönguáætlun til margra ára, sem við síðan tökum til reglulegrar endurskoðunar. Hún er til, ég man ekki hve margra ára, 15 ára hygg ég að það sé, 15 eða 20 ára og síðan endurskoðun á fimm ára fresti. Svo tökum við hvert ár í fjárlögum út af fyrir sig og erum stöðugt að endurskoða stöðuna, t.d. ef framkvæmd eins og Vaðlaheiðargöng fer úr böndum þurfum við að endurskoða framlög til annarra mála á samgönguáætlun. En það sem ég er að gagnrýna er að við skulum sett undir það ægivald sem heitir fjármálaráð óvilhallra manna. Ég hef ekki enn fengið svar eða nafn og kennitölu á dæmi um hinn óvilhalla einstakling sem lokið hefur framhaldsnámi á háskólastigi á fræðasviði sem lýtur að hlutverki ráðsins og á að hafa eins konar lögregluvald yfir Alþingi Íslendinga.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um opinber fjármál og ef þetta frumvarp nær nú fram að ganga þegar mælt er fyrir því í þriðja skipti og það verður að lögum þá mun það hafa, vil ég leyfa mér að fullyrða, mjög jákvæð áhrif á umgerð ríkisfjármála og jákvæð áhrif á það hvernig stjórnmálamenn meðhöndla ríkisfjármálin og fjalla um þau. Ég held að það muni líka leiða til upplýstari umræðu í fjölmiðlum um ríkisfjármál og það verði aðgengilegra fyrir almenning að fylgjast með störfum okkar hér á Alþingi og að fylgjast með því hvernig skattfé borgaranna er varið. Það er búið að fara yfir það hér en ég ætla að leyfa mér að rifja upp að þetta frumvarp á sér langa sögu. Það var hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi hæstv. fjármálaráðherra, sem hóf þá vinnu, auðvitað í því ástandi að sitja sem fjármálaráðherra með ríkissjóð í nánast altjóni, róandi lífróður til að forða landinu frá gjaldþroti. Þetta er afkvæmi mikils umbótastarfs sem fram fór á síðasta kjörtímabili á ríkisstjórnartímabili Jóhönnu Sigurðardóttur. Það var víða sem þurfti að gera lagfæringar og fara í umbætur og margar þeirra hafa tekið umtalsverðan tíma. Síðan kom að þessu verki hv. þingmaður og þáverandi fjármálaráðherra Oddný Harðardóttir, síðan hv. þm. Katrín Júlíusdóttir sem líka var fjármálaráðherra og nú hefur hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson tekið við keflinu og ég vil þakka honum fyrir að hafa staðið einarður með þessu verkefni og ég mun gera það sem ég get til að hjálpa honum til að koma því í höfn. Fjárlaganefnd hefur líka komið að þessu á ýmsum stigum og auðvitað hefur fjárlaganefnd sem nú er að störfum langmest unnið með þetta frumvarp. Þegar ég sat í fjárlaganefnd á síðasta kjörtímabili þá fengum við fyrst og fremst kynningu á þeirri vinnu sem í gangi var, sem var mjög mikil, og við undirbjuggum okkur vel undir þetta. Þetta hafði áhrif á umræður í nefndinni og áhuga nefndarinnar á því að bæta vinnubrögð sín og við fórum einmitt fyrri ferð fjárlaganefndar til Svíþjóðar til að kynna okkur gang mála þar og heimsóttum þar þingið, fjármálaráðuneyti, Seðlabankann, fjármálaráðið, skuldastofnunina eða stofnunina sem sér um umsýslu skulda, ríkisendurskoðanda, fjársýsluna og fleiri aðila. Það var vægast sagt lærdómsríkt og fyrir okkur meðlimi fjárlaganefndar algerlega ný upplifun að kynnast þeirri umgjörð sem þar er utan um fjármálin. En það kom ekki bara til af því að Svíþjóð hafi eitt sinn verið sæluríki sósíaldemókrata, það átti sér víðtækari skýringar. Svíar urðu rétt eins og Íslendingar fyrir alvarlegu efnahagsáfalli, alls ekki jafn alvarlegu og við en þó það alvarlegu að þar voru ríkisfjármálin algerlega tekin í gegn til að koma í veg fyrir að skuldir sliguðu útgjöldin með tímanum. Mig langar á þessu stigi að nota tækifærið og þakka því fjölmarga fólki sem hefur komið að þessari vinnu, flest er það auðvitað embættismenn á vegum ríkisins en ýmsir fleiri hafa komið að verkefninu og lagt í það ómælda vinnu með það sameiginlega markmið að bæta til lengri tíma hag ríkissjóðs og okkar allra. Hv. þm. Ögmundur Jónasson gerði hér að umtalsefni 7. gr. og það gerði ekki síður hv. þm. Oddný Harðardóttir varðandi skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar. Ég get algerlega tekið undir þær áhyggjur að auðvitað getum við ekki með lögum afsagt okkur möguleikanum á því að vinna gegn efnahagsþrengingum með virkri stefnu í ríkisfjármálum. Það er náttúrlega grundvöllurinn að þeirri keynesísku pólitík sem við stunduðum á síðasta kjörtímabili sem hefur orðið hér fyrirmynd annarra ríkja og í raun og veru, hvað á maður að segja, „benchmark“ fyrir það hvernig á að beita ríkisfjármálunum og það við mjög erfiðar aðstæður þar sem við gátum ekki leyft okkur mikið. En lagastoðin eða lagaákvæðið má einfaldlega vera þannig að það sé meginreglan en svo séu augljósir mælikvarðar um hvenær má víkja frá því og svo er auðvitað alltaf hægt að gera undantekningar. Þá vil ég taka fram að ég er ekki að grafa undan því að við eigum að taka alvarlega þessa löggjöf en það verður að vera skynsamlegt svigrúm til að grípa til nauðsynlegra efnahagsaðgerða á sviði ríkisfjármála til að bregðast við efnahagsþrengingum. Og af því að hér var komið að því að ræða ábyrga efnahagsstjórn vinstri manna þá langaði mig bara að leyfa mér að gorta aðeins af því hvað við stóðum okkur vel, við stóðum okkur svo vel að núna er veisla í höllinni. Nú er fólk að lækka skatta vinstri, hægri, reyndar enn að skera niður í gríðarlega mikilvægri almannaþjónustu sem er svolítið sérstakt, að leyfa ekki þeim sem báru byrðarnar að njóta góðærisins, en svo vel tókst til að fylgja agaðri hagstjórn á síðasta kjörtímabili að núverandi ríkisstjórn getur haldið veislu. Verst að hún er ekki fyrir alla, bara fyrir útvalda vini þeirra en það er okkar í minni hlutanum að berjast gegn því. Það verður alltaf deilumál hver stærð ríkissjóðs á að vera, hvað umfang ríkissjóðs á að vera í vergri landsframleiðslu. Það verður áfram pólitískt bitbein óháð því hvort lagaumgjörð sem þessi verður til staðar. Hún segir okkur hvernig við eigum að meðhöndla ríkisfjármálin en ekki hversu umsvifamikill ríkissjóður á að vera í hagkerfinu og þar mun ég ekki hvika frá þeirri sannfæringu minni að við eigum að hafa stóran og öflugan ríkissjóð sem heldur uppi kerfunum sem við eigum öll saman, heilbrigðiskerfinu, menntakerfinu, löggæslunni og fleiri kerfum sem gera samfélag að góðu og siðuðu samfélagi sem við rekum saman. Ég fór yfir það í andsvari við hæstv. fjármálaráðherra að ég teldi vanta í frumvarpið svolítið meiri áherslu á Alþingi. Ég hvet fjárlaganefnd til að skoða það. Hún er auðvitað búin að fjalla um þetta mál áður og afgreiða frá nefndinni, því miður í örlitlum ágreiningi, og ég get eiginlega get ekki skilið að það hafi ekki verið hægt að finna leið þar sem aðilar mættust og ég hvet líka fjármálaráðherra til að blanda sér í það. Það hlýtur að vera í hag allra að hægt sé að gefa eitthvað eftir til að ná öllum um borð sameiginlega og mér skilst að það hafi helst verið ein grein sem styrinn stóð um. En ég hvet fjárlaganefnd sem er búin að fjalla mjög ítarlega um þetta mál að taka sér tíma í það að fara yfir hvað þurfi að gerast hér á Alþingi til að við verðum sterkur aðili í þessu sambandi því við erum fjárveitingavaldið. Við þurfum að hafa á að skipa sérfræðingum og þeim tækjum sem til þarf til að geta sinnt því hlutverki vel og til að geta borið þá ábyrgð sem við eigum að bera sem kjörnir fulltrúar á Alþingi. Það var einmitt svo þegar við fórum í okkar frægu Svíþjóðarferð - þá fyrri, ég veit að ný fjárlaganefnd hefur líka farið til Svíþjóðar og er það vel því þar er margt gott hægt að læra - að þar vakti athygli okkar að í þinginu er starfandi sérstök fjárlagaskrifstofa sem hefur á að skipa góðum sérfræðingum og þar leggja t.d. flokkar í minni hluta fram sín eigin fjárlagafrumvörp sem breytingartillögu við fjárlagafrumvörp ríkisstjórnarinnar. Það er eðlilega ekki hægt með núverandi fjárlagafrumvarpi, það er annars eðlis, það er af öðrum skóla, það er af eldri gerð, en íslenska fjárlagafrumvarpið, verði þetta frumvarp að lögum, mun verða mjög líkt því sænska með svið og undirflokka. Þá verður það að vera þannig að við, með aðstoð aðila sem starfa á okkar vegum, getum fengið greiningar og umfjöllun um mál. Ég sem alþingismaður treysti vel íslenskri stjórnsýslu, sæki þangað upplýsingar, fæ þaðan upplýsingar og lít svo á að þeir sem þarf starfa starfi í mína þágu. En Alþingi getur ekki sætt sig við að það eigi ekki upplýsingaveitur og greiningaraðila innan sinna vébanda. Það er kannski af því að það er lenska á Íslandi að tala um stjórnsýsluna eins og óþarfa eða einhverja fitu sem helst eigi að skera. Þessi ríkisstjórn hefur skorið niður af geðþótta milli umræðna í stjórnsýslunni, það er viðhorfið sem ríkir þar á bæ til stjórnsýslunnar, en þetta er stjórnsýslan, sú eining sem á að halda utan um að framfylgt sé löggjöf á Íslandi. Þetta eru þjónar fólksins í landinu og eiga að starfa með almannahagsmuni að leiðarljósi. Það sama á við um starfsfólk Alþingis. Það vinnur að því að hér fáist fram sem vönduðust vinna þannig að við sem hingað erum valin fáum sem besta aðstoð við að fá upplýsingar og að greina þær síðan til að geta tekið ákvörðun á grundvelli þeirra greininga. Það er kannski í meginatriðum tvennt sem ég vildi koma inn á og er þegar búin að nefna, það er í fyrsta lagi 7. gr. Mér finnst full ástæða til að skoða með hvaða hætti er hægt að hafa hana þannig að við komum ekki í veg fyrir að ríkissjóður geti unnið gegn efnahagsþrengingum án þess þó að gefa eftir þá hugmynd að halda uppi nokkuð stífum römmum. Í öðru lagi er það þannig að ég tel að Alþingi þurfi að fá miklu meiri stuðning til að geta orðið sterkur aðili í þessu samstarfi um ríkisfjármálin. En í þriðja lagi langaði mig að nefna 13. gr., um fjármálaráðið. Mig rekur ekki minni til þess úr fyrri umræðu, það kann að vera misminni en ég velti fyrir mér hvort fulltrúarnir megi ekki vera fleiri en þrír. Ég held að það færi betur á því að þeir væru fimm. Ég ætla ekki að slást fyrir þessu en ég tel fulla ástæðu til að skoða það því þetta verða aðilar með mjög mikið umboð og vald til að gefa einkunn um framgöngu stjórnmálamanna á sviði ríkisfjármála og þá er mikilvægt að breiður hópur komi að slíkri einkunn.
Forseti. Mig langar aðeins að leggja orð í belg, sérstaklega vegna þess að mér finnst þetta mjög merkilegt frumvarp. Það er varla hægt að hafa neitt á móti markmiðum þess að mínu mati. Hér er verið að búa til reglur um það hvernig við högum fjárlagagerðinni sem hefur ekki verið mjög nútímaleg hingað til. Vafalaust hafa fjárreiðulögin frá 1997, held ég að megi segja, verið bót á en bráðum verða 20 ár síðan árið 1997 var þannig að það er kannski kominn tími til að uppfæra þau. Ég held að þetta sé mjög merkilegt frumvarp og þó að það þýði auðvitað ekki að ég sé sammála nákvæmlega öllu sem í því er er ég í grunninn ánægð með það. Það eru engin ný sannindi að hagstjórn hefur ekki verið aðalsmerki Íslendinga. Það kemur fram í greinargerðinni með frumvarpinu. Það er svo sem ekkert nýtt við það en hérna er verið að taka á því og mjög merkilegt reynt sé að tengja saman öll opinber fjármál, sveitarstjórnar- og ríkisfjármál. Mér fannst mjög vel orðað í umræðunni í dag það sem hv. þm. Óttarr Proppé sagði, að það væru ekki tveir vasar sem þyrftu að slást, þetta væri allt sitt hvert. Fólk almennt gerir ekki eins mikinn greinarmun á ríkisfjármálum og fjármálum sveitarfélaga og sveitarstjórnarmenn gera og fólkið í fjárlagagerðinni. Þó að ég fáist við þetta í þinginu þá geri ég ekki þennan mikla greinarmun á fjármagni sveitarfélaga og ríkisins þó að auðvitað sé það gert í fjármálaráðuneytinu. Ég held að það sé mjög gott að þarna skuli verið að taka á þessu og ná utan um það í samhengi. Síðan eru settar fjármálareglur. Almennu grunngildunum í 6. gr. held ég að sé mjög erfitt að vera ósammála. Hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hefur lagt til að þar sé einu bætt við, þ.e. forsjálni. Það má vel vera, en ég held að enginn sé á móti því að það eigi að hafa þessi grunngildi að leiðarljósi. Síðan koma fjármálareglur í 7. gr. og auðvitað má um þær deila. Eru þær of strangar? Veita þær ekki nóg svigrúm til að beita opinberum fjármálum, ríkissjóði og þess vegna sveitarfélögum, t.d. í niðursveiflu af því að það væri fyrst og fremst þá, þegar hagsveiflan er niðri, sem menn vildu kannski beita ríkisfjármálunum? Það þarf bara að ræða um það. Mjög ítarleg umræða þarf að fara fram um það og samspilið á milli 7. gr. og 10. gr. sem segir hvenær megi víkja frá þessum reglum. Það hlýtur að verða gert í fjárlaganefnd. Mér finnst áríðandi að fólk fari vel í gegnum það og hlusti hvert á annað í þeim viðræðum. Nýtt ferli er um það hvernig fjárlög eru samþykkt. Við fengum nasasjón af því í vor þegar ríkisfjármálaáætlunin var lögð fram. Auðvitað þýðir það ekki að pólitíkin komi ekki nálægt fjárlagagerðinni því að hún gerir það vegna þess að áherslurnar hljóta að vera í fjármálaáætluninni eins og við sögðum hérna í vor. Þess vegna sögðu sum okkar að við söknuðum framsóknarmanna af því að þeir tóku engan þátt í umræðunni. Við sögðum: Hér er verið að leggja pólitíska áherslu til fjögurra ára og eruð þið alveg sammála henni? Það verður auðvitað áfram lagt í fjármálaáætlunina á vorin. Kannski hef ég misskilið hv. þm. Ögmund Jónasson en mér finnst hann ekki bara vera hræddur við þessa fjármálareglu eða fjárlagareglu heldur líka ferilinn í þinginu, hvað sé ákveðið í þinginu, þetta sé allt komið í einhverja ramma og þingið geti þá ekki verndað litlar stofnanir og þar fram eftir götunum. Þess vegna held ég að hv. þm. Oddný G. Harðardóttir hafi lagt til, einhvers staðar heyrði ég hana gera það, að sett yrði upp einhvers konar leikrit eða skema um það hvernig þetta yrði unnið í þinginu þannig að við sæjum það fyrir okkur hvernig ramminn yrði. Því miður gafst ekki tími til þess í fjármálaáætluninni sem var lögð fram í vor þar sem menn voru í fyrsta skipti að reyna sig áfram, þá voru þessir rammar ekki þannig. Ég held að það væri mjög gott ef þingmenn sæju það fyrir sér hvernig þessir rammar litu út, hvað þingið væri að ákveða, hver skiptingin yrði og síðar kæmi það í fjárlögum. Ég held að það væri mjög gott ef það væri hægt að búa til einhverjar svoleiðis leikreglur. Hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir hefur lagt áherslu á að þingið þurfi viðbótarstuðning til að fást við ríkisfjármálin og ferlið. Það má taka undir það. Síðan kom fram í ræðu hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur, þegar hún vitnaði í Þórólf Matthíasson, sem er nú ekki gamall maður en hann er samt gamli prófessorinn minn, að kannski væri rétt að setja upp nýja þjóðhagsstofnun eins og þá sem lögð var af og þar yrðu markmiðin sett en ekki endilega bundin í lög. Það má svo sem vel vera líka. Ég minni á að við samþykktum í þingsal fræga þingsályktun. Var hún ekki kölluð 63:0-þingsályktunin? Þegar skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um hrun bankanna var afgreidd hér samþykktum við að það ætti að setja upp nýja þjóðhagsstofnun. Mér finnst vera kominn tími til að við hugum að því. Ég held að það sé nauðsynlegt óháð því að við erum að fara í svo miklar breytingar á meðferð ríkisfjármálanna. Svo má kannski segja að þenslan og allt sem varð hér upp úr 2000 eða þar um bil - það var akkúrat á þeim tíma sem Þjóðhagsstofnun var lögð niður og þá var ekki lengur óháð stofnun sem fjallaði um efnahagslífið. Ég held að þótt við værum komið með gott ferli um það hvernig fjárlög eru sett og farið er með ríkisfjármál þá væri nauðsynlegt að við fengjum óháða efnahagsstofnun sem starfaði hér við rannsóknir og áætlanir fram í tímann og yrði til upplýsingar fyrir alla, fyrir atvinnulífið, fyrir okkur og allt fólk. Ég tel að þetta frumvarp sé bara bylting í því hvernig við nálgumst ríkisfjármálin en þó er enn þörf á óháðri stofnun um efnahagsmál í landinu. Ég held að við ættum að fara að uppfylla það loforð sem við gáfum okkur um það að setja á fót slíka stofnun. Ég endurtek það sem ég sagði í upphafi: Ég er ekki að segja að það sé ekki eitthvað sem megi breyta í frumvarpinu og haga einhvern veginn öðruvísi. Það verður að skoða þetta í kjölinn. Það þarf sérstaklega að skoða fjármálareglurnar í 7. gr. og samspilið við 10. gr. sem gefur leyfi til undantekninga frá því að fara eftir þessum stífu reglum. Að öðru leyti fagna ég þessu verki.
Virðulegi forseti. Mig langar ekki að lengja þessa umræðu mikið en það eru nokkrar greinar í þessu frumvarpi sem mér finnst þess virði að ræða strax á þessu stigi. Mikið af því hefur þegar verið rætt, meðal annars í andsvörum, en mig langar að impra aðeins á nokkrum punktum. Í fyrsta lagi er það 6. gr. sem fjallar um grunngildin en þau eru fimm talsins, þ.e. sjálfbærni, varfærni, stöðugleiki, festa og gagnsæi; allt góð og falleg gildi eins og farið hefur verið inn á. En mig langar til að leggja til að sjötta gildinu verði bætt við sem yrði forsjálni. Ástæðan fyrir því er sú að mér þykir ekki skynsamlegt til lengri tíma hversu bjartsýnt fólk er almennt, og sér í lagi þingmenn og þeir sem hafa áhrif þegar þeir tala, gagnvart hugsanlegum skakkaföllum í framtíðinni. Ég er þeirrar skoðunar sjálfur að efnahagshrun, og í það minnsta kreppur og krísur, sé að ákveðnu leyti óhjákvæmilegt, óhjákvæmileg afleiðing þess að framtíðin er óþekkt. Í mjög breytilegum heimi, þar sem fjárfestingar byggja á óþekktum stærðum um óþekktan tíma er það einungis tímaspursmál hvenær mjög alvarlegar efnahagskrísur verða. Ég tel meira að segja að þetta verði algengara í framtíðinni. Eftir því sem tækniframþróun fer hraðar verður sífellt erfiðara að spá fyrir um það hvernig nýjasta tækni eða nýjustu hugmyndir munu raungerast í framtíðinni. Gott dæmi er hin svokallaða dot.com-bóla sem sprakk rétt eftir aldamót. Þá var vandinn sá að menn höfðu gert fjárfestingar byggðar á væntingum sem þeir skildu ekki. Það gerist reglulega. Það færist í vöxt. Það er alltaf verið að finna upp ný og ný tæki. Það koma þrívíddarprentarar og drónar og guð má vita það. Menn þekkja ekki fyrir fram hvaða raunveruleg verðmæti liggja að baki í þessari tækni þannig að þeir fjárfesta að einhverju leyti í blindni. Af þessu leiðir regluleg bólumyndun og óhjákvæmilegt að slíkar bólur springi. Með hliðsjón af þessu tel ég ábyrga efnahagsstjórn að miklu leyti felast í því, og í ríkari mæli með tímanum, að gera ráð fyrir efnahagsskakkaföllum. Frekar en einblína á að forðast þau, sem við eigum auðvitað líka að gera, verðum við að horfast í augu við það að við þekkjum ekki framtíðina. Við skiljum ekki og munum aldrei skilja hverjar af væntingum okkar gagnvart framtíðinni eru raunhæfar, og sér í lagi meðal fjárfesta. Mér þykir mikilvægt að búið sé í haginn áður en skakkaföllin dynja yfir. Nóg um það í bili. Mikið hefur verið rætt um 7. gr. frumvarpsins er varðar skilyrði fjármálastefnu og fjármálaáætlunar en án þess að farið sé nákvæmlega út í prósenturnar þar þá er samhengi milli 7. gr. og 10. gr. 10. gr. fjallar um endurskoðun fjármálastefnu við efnahagsáföll, þjóðarvá eða aðrar aðstæður sem ógerlegt er að bregðast við með tilteknum úrræðum. 10. gr. var hugsuð fyrir mjög alvarleg skakkaföll og það er hluti af orðræðu áhrifafólks að gera lítið úr hugsanlega fyrirsjáanlegum skakkaföllum. Þar af leiðandi óttast ég að aldrei yrði gripið til 10. gr. fyrr en það væri orðið of seint. Aldrei yrði farið út í það fyrr en eitthvað væri þegar skollið á. Með hliðsjón af því þykir mér vel líklegt að það gæti verið skynsamlegt að milda aðeins markmiðin í 7. gr. Ég treysti reyndar hv. fjárlaganefnd ágætlega til að skoða það rækilega og vissulega getum við skoðað það betur við 2. umr. En þetta samhengi og tilhneiging áhrifamanna til bjartsýni, til að styggja ekki markaðinn, gerir að verkum að mér finnst að við förum hóflega í markmiðum okkar. Ef markmiðin eru óraunhæf þá hef ég áhyggjur af því að það verði lenska að spá rangt og það verði hluti af hefðinni sem myndast, sambærilegt við þá sem við höfum samkvæmt fjárlögum núna. Við gerum svolítið ráð fyrir því að stofnanir fari fram úr fjárlögum og svo rífast menn um hvar ábyrgðin sé og jafnvel þegar menn komast að því hvar hún liggur þá breytist ekkert. Þetta frumvarp er vitaskuld að miklu leyti lagt fram til að gera bragarbót á því vandamáli. En það er mikilvægt hvernig hefðin þróast um það hvaða markmið nást og hver ekki. Mér þykir ekki gott ef þróunin verður strax sú að markmiðin náist ekki og því mikilvægt að markmiðin séu raunhæf frekar en farið sé of geyst þar. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sagði hér áðan að þetta séu ekki refsilög, þetta séu viðmið og það er rétt. Það er eðli þessa frumvarps og væntanlegra laga að þetta er ekki refsilöggjöf. Þess heldur er mikilvægt að markmiðin séu raunhæf og sú hefð myndist strax að standa við gefin markmið. 9. gr. í frumvarpinu fjallar um skýrslu um langtímahorfur sem skal leggja fram á minnst þriggja ára fresti. Mig langar að leggja það til að það gæti verið skynsamlegt að leggja slíka skýrslu fram oftar þar sem heimsmyndin breytist hraðar. Sem dæmi væri núna gott að hafa skýrari sýn á það hvaða áhrif niðursveifla í kínverska hagkerfinu hefur á innkaup okkar eða útflutning. Það væri mjög gott ef slíkt lægi fyrir þegar það gerist. Það eru nokkrir stórir hlutir í heimshagkerfinu sem við vitum að skipta verulegu máli, til dæmis ef það er samdráttur í Rússlandi eða eitthvað því um líkt eða, eins og kom nú nýlega fyrir, að farið verði út í viðskiptaþvinganir. Það er ágætt að við sjáum fyrir fram hvaða áhrif slíkt hefur. Við getum ekki spáð fyrir um allt en við getum spáð fyrir um sumt og ég held að það sé til bóta að hafa það í huga. Heimurinn breytist hratt og hraðar og hraðar, held ég, þannig að ég legg til að það gæti verið skynsamlegt að hafa svona skýrslu oftar en á þriggja ára fresti, hugsanlega á hverju ári; kannski bara á tveggja ára fresti, það gæti hugsanlega dugað. Það er eitthvað sem mér þætti vænt um að hv. nefnd mundi ræða. Það er í samhengi við ársfjórðungsskýrsluna sem er í 12. gr. Ég nefni hana nú einungis í samhengi við 9. gr. en þar er kveðið á um ársfjórðungsskýrslu um opinber fjármál sem skal liggja fyrir innan átta vikna frá lokum hvers ársfjórðungs. Mér þykir það ákvæði mjög gott og ég held að það muni bæta umræðuna til muna. Þá er það 13. gr. frumvarpsins sem fjallar um fjármálaráð. Ég hef lítið um það að segja nema ég vil taka undir þær hugmyndir að þetta verði aðeins fjölskipaðra ráð. Ég hvái líka pínulítið, eins og hv. þm. Ögmundur Jónasson, yfir þessum hæfisskilyrðum formannsins. Við búum í mjög litlu samfélagi og mér finns það áhugaverð spurning hvaða einstaklingar kæmu til greina í slíka stöðu með menntun á þessu tiltekna sviði. Ég er kannski ekki alveg jafn tortrygginn út í það og hv. þm. Ögmundur Jónasson en mér þykir spurningin réttmæt og áhugaverð. 16. gr. er sú síðasta sem ég ætla að fjalla um að sinni en hún varðar framsetningu fjárlaga. Í hvert sinn sem við höfum rætt fjárlög hér, þann tíma sem ég hef verið á þingi, þá kemur framsetning fjárlaga til umræðu. Við sem erum meira tölvuþenkjandi, kannski sér í lagi nýir þingmenn, hváum oft yfir framsetningu fjárlaga; hún getur verið ruglingsleg og það getur verið erfitt að finna hratt einhver gögn. Það kemur reglulega fyrir að eitthvað sem er óskýrt, ónákvæmt og villandi birtist jafnvel í fjölmiðlum vegna þess að það er erfitt að skoða málin hratt og gaumgæfilega. Það er ýmislegt í framsetningu fjárlaga sem má laga og enginn hefur mótmælt því svo að ég viti. Ég hef aldrei heyrt neinn koma hingað í pontu og segja að framsetning fjárlaga sé í góðu lagi. Það er vegna þess að hún gæti verið svo miklu betri. Það væri að mínu mati mjög hentugt, gríðarlega hentugt, ef fjárlög væru birt á tölvutæku formi og í samhengi við fyrri fjárlög þannig að maður sæi breytingar á raunstærðum, breytingar á tölum í samhengi við margar vísitölur ekki bara eina vísitölu heldur neysluverðsvísitölu, launavísitölu, jafnvel húsnæðisvísitölu; að birta slíkt á tölvutæku formi mundi eitt og sér bæta heilmikið vegna þess að þá fer fólk út í bæ og fyrirtæki sem hafa áhuga á þessu eða stofnanir, rannsóknasetur, háskólar o.s.frv., að skoða þessi gögn og vinna úr þeim. Og þó að alþingismenn skilji ekki endilega tölvutæk gögn þá er það ekki markmiðið heldur er markmiðið að búa til gögn sem aðrir geta búið til og sett fram á skýrari hátt í fallegum kökuritum með litum o.s.frv. Það er ekki fleira sem ég ætla að ræða að þessu sinni. Mér þykir þetta frumvarp mjög til bóta eða það sem ég þekki af því nú þegar. Ég hlakka til að sjá nefndarálit, sem ég vona nú að verði eitt en geri fastlega ráð fyrir að verði tvö, og ég hlakka til 2. umr.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir mjög fína umræðu hér í dag þar sem ólík sjónarmið hafa komið fram. Við höfum reifað málið frá ýmsum hliðum. Mikill tími hefur farið í að ræða fjármálareglurnar en líka hefur verið komið inn á önnur atriði frumvarpsins; það sem snýr að fylgiritinu, hvaða hættur kunna að vera því samfara að gera þann aðskilnað sem er verið að leggja til á milli frumvarpsins sjálfs og fylgiritsins, hvaða neikvæðu afleiðingar kunna að hljótast af því. Rætt hefur verið um þörfina fyrir að styrkja bæði stjórnsýsluna og þingið. Við höfum í umræðunni líka leitt það fram að við erum sammála um að við getum gert betur og ég ætla að láta það kannski vera innlegg mitt hér í lokið. Lagafrumvarpið er að sjálfsögðu ekki fullkomið frekar en önnur lög sem við setjum á þinginu og í framtíðinni eiga eftir að koma tillögur til breytinga á þessum lögum eða jafnvel nýjum heildarlögum um þetta efni. En þetta er tilraun til að gera betur, byggja á þeim grunni sem við höfum byggt upp með fjárreiðulögunum og á grundvelli reynslunnar undanfarin ár og áratugi og þroska umhverfið, lagaumhverfið og regluverkið í kringum opinber fjármál til þess að það sem gerist á vettvangi ríkisfjármálanna og á sveitarstjórnarstiginu sé til að styðja við markmið sem við erum þó þrátt fyrir allan ágreining sammála um að eftirsóknarvert sé að auka stöðugleika. Ég hef ekki minnst mikið á það í dag en þetta er í mínum huga einn hornsteinninn í nýtt heildarsamkomulag við aðila vinnumarkaðarins, að ríkið sýni að það sé tilbúið til að leggja sitt af mörkum til að styðja við stöðugleikann, að menn bregðist við þeim ágöllum í regluverkinu sem hafa verið til staðar, að gripið sé til aðgerða til að sýna fram á að hægt sé að gera betur meðal annars í því að styðja Seðlabankann í þeim lögbundnu markmiðum sem honum er ætlað að ná. Með því að stíga þessi skref og sýna fram á það í verki að menn eru tilbúnir til að undirgangast meira að segja stífar fjármálareglur þá tel ég að menn séu í sterkri stöðu til að fara fram á það við vinnumarkaðinn að hann breyti verklagi sínu, geri breytingar í átt til þess sem hefur reynst vel annars staðar. Þá er ég að vísa til þeirrar vinnu sem hefur verið unnin á undanförnum árum og var að verulegu leyti samandregin í skýrslunni í aðdraganda kjarasamninga sem kom út á árinu 2013. En vantað hefur traust frá vinnumarkaðinum í garð stjórnvalda, til þingsins. Menn hafa áhyggjur af framkvæmd peningamálastefnu eða því að þingið ætli ekki að skila sínu eftir atvikum, að þingið og framkvæmdarvaldið tali ekki nægilega vel við sveitarstjórnarstigið o.s.frv. Þetta eru mörg svona smápúsluspil sem þarf að raða saman til að fá heildarmyndina. Þetta er mjög mikilvægt innlegg inn í það heildarsamhengi hlutanna að mínu viti. Varðandi fjármálaregluna og samspilið á milli 7. og 10. gr., þá geri ég ráð fyrir að nefndin muni fara vel yfir það og eðlilegt að menn vandi vel til verka í því samhengi, en um það vil ég segja það sama og ég minntist á áðan, við erum ekki að setja stjórnarskrá. Við þurfum stundum bara að taka skrefið. Það er enginn að segja að þetta sé eina leiðin en þetta er að mínu viti leið sem horfir til reynslu okkar og til þess sem hefur reynst vel annars staðar. Hún hefur verið skoðuð af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum eftir að hún varð til. Hún hefur verið lesin yfir og skoðuð af alþjóðlegum sérfræðingum í þessu efni og hún hefur fengið ítrekaða umfjöllun í fjárlaganefndinni og hún þolir alveg enn frekari skoðun í nefnd og umræðu í þingsal og ég tel að rétt sé að stíga þessi skref. Svo mun tíminn leiða það í ljós hvort menn vilji gera smávægilegar breytingar og það yrði þá bara lagabreyting. Við þurfum ekki að fara í neitt langt og flókið ferli til að gera einhverjar aðlaganir á þessu. En ég tel að við höfum fundið reglu sem gott er að leggja upp með í þeim tilgangi sem við höfum verið að ræða í dag. Ég vil líka nefna það, fyrst drjúgur hluti umræðunnar í dag hefur farið í að velta vöngum yfir því hvort ekki sé of langt gengið í því að binda hendur löggjafans eða að setja svolítið stíf viðmið sem mun jafnvel reynast erfitt að fylgja og það kunni að kalla fram einhver neikvæð viðbrögð annars staðar, að í almennri umræðu um málið hafa komið fram sjónarmið um að ekki sé nægjanlega langt gengið í því að setja þessar reglur. Má ég minna á að margir hafa haldið því fram að enn vanti útgjaldaregluna í málið. Það væri skref sem gengi enn lengra. Þar væru menn að fastsetja í raun og veru nokkuð sem ég sé fyrir mér að við stillum einfaldlega fram í ríkisfjármálaáætluninni til fimm ára. Þá væru menn að segja að ekki væri hægt að koma inn í þingið með ríkisfjármálaáætlun til fimm ára nema útgjaldastigið, þ.e. vöxtur útgjaldanna yrði að vera undir einhverju fyrir fram gefnu viðmiði. Við látum það nægja í frumvarpinu að vísa í gildin, í þessi almennu viðmið, og við látum það nægja að þau viðmið verði grundvallarskoðun fjármálaráðsins og við látum fjármálareglurnar að öðru leyti nægja til að tryggja að varfærni sé í reynd sýnd, að menn fylgi viðmiðum um skuldahlutföll og heildarafkomu yfir fimm ára tímabil o.s.frv. Að þessu sögðu vil ég ítreka það sem hefur komið fram áður að við bjóðum fram alla mögulega aðstoð í fjármálaráðuneytinu til að skýra málið betur og ég vonast eftir góðu samstarfi við fjárlaganefnd. Ég get reyndar ekki lokið máli mínu án þess að nefna það sérstaklega að ég hef vonir um að við ljúkum meðferð þessa máls á þessu ári og það er með vísan til þess sem gildistökuákvæðið miðar við, að lögin taki gildi í upphafi næsta árs. Ég þakka fyrir fína umræðu hér í dag.
Virðulegi forseti. Ég vildi lýsa vonbrigðum mínum yfir því að við skyldum ekki ná að ræða náttúruverndina í kvöld. Mér skilst að sú umræða muni fara fram á morgun. Því miður get ég ekki tekið þátt í henni en ég mun hlusta vel og vandlega á bæði stjórn og stjórnarandstöðu. Umhverfisráðherra verður hér til svara eins og venja er við 1. umr. og ég vil koma því á framfæri að ég vonast eftir góðu samstarfi og góðu samráði í nefndinni. Það hefur verið ágætissátt um það mál. Það hefur verið í sáttafarvegi og vonandi tekst okkur að ljúka því máli hratt og örugglega en því miður er tíminn naumur, við höfum eingöngu svigrúm til 15. nóvember. Ég vildi segja að ég var að vonast til að málið kæmist á dagskrá í kvöld en mér skilst að svo sé ekki og mér eru það viss vonbrigði.
Hæstv. forseti. Það er mér mikið ánægjuefni að mæla fyrir frumvarpi til laga um sanngirnisbætur vegna Landakotsskóla. Flutningsmenn auk mín eru hv. þingmenn Elín Hirst, Helgi Hjörvar, Birgitta Jónsdóttir, Willum Þór Þórsson og Brynhildur Pétursdóttir. Þetta er þverpólitískt sanngirnismál sem við flutningsmenn vonumst til að nái skjótt fram að ganga. Ég vísa í greinargerð frumvarpsins um skýringar á málavöxtum og legg til að frumvarpið gangi til allsherjar- og menntamálanefndar að lokinni þessari umræðu.