Borist hefur bréf frá varaformanni þingflokks Sjálfstæðisflokksins um að 1. þm. Reykv. n., Illugi Gunnarsson, geti ekki sótt þingfundi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi fyrsti varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Ingibjörg Óðinsdóttir. Ingibjörg Óðinsdóttir hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðin velkomin til starfa að nýju.
Forseti vill tilkynna að borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1210, um mannréttindamiðaða fjárlagagerð, frá Birgittu Jónsdóttur. Forseta hefur einnig borist bréf frá atvinnu- og nýsköpunarráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 1200, um ráðstafanir vegna riðuveiki í fé, frá Svandísi Svavarsdóttur.
Forseti vill tilkynna að með bréfi, dagsettu 6. maí, hefur forseti óskað eftir því, samanber ákvæði 8. töluliðar 1. mgr. 13. gr. þingskapa, við stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að hún fjalli um skýrslu Ríkisendurskoðunar um verðlagsnefnd búvara og ráðgjafarnefnd um inn- og útflutning landbúnaðarvara.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, iðnaðar- og viðskiptaráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra.
Virðulegi forseti. Staðan á vinnumarkaði er orðin mjög alvarleg og áhyggjur okkar allra af henni aukast dag frá degi. Við heyrðum nú um helgina fyrst fleygt orðrómi um lagasetningu á verkföll sem er auðvitað fráleitt svar þegar vinnumarkaðurinn er allur í uppnámi. Það er víðtæk óánægja með skiptingu þjóðarauðsins og arðs af sameiginlegum auðlindum og við þurfum einfaldlega að tileinka okkar stjórnarhætti sem gera okkur kleift að flytja inn norræna velferð en ekki horfa á eftir því að fólk flytji út. Ég átta mig á því eftir ítarlegar umræður um þetta í þinginu undanfarnar vikur að þetta mál er orðið ríkisstjórninni mjög erfitt. Ég ætla að segja fyrir mitt leyti að ég hef engan sérstakan áhuga á því að halda áfram að hamra það járn eða gera málið enn erfiðara fyrir ríkisstjórnina. Ég held að það sé orðið mikilvægt að við tökum höndum saman og reynum að styðja hvert annað í því að ná góðri niðurstöðu í þessari erfiðu stöðu. Það er mjög mikilvægt að horfa þá til þriggja meginþátta, í fyrsta lagi húsnæðismála. Það verður að endurreisa vaxtabæturnar, það verður að byggja upp félagslegt húsnæði, það verður að byggja upp leiguíbúðir og gera leigjendur jafnsetta þeim sem búa í eigin húsnæði. Það liggur fyrir mýgrútur af tillögum um með hvaða hætti hægt er að gera þetta og ríkisstjórnin verður að taka af skarið. Í öðru lagi þurfum við skattaaðgerðir til að jafna kjörin. Það blasir við. Í þriðja lagi þurfum við þjóðarátak um samkeppnishæft atvinnulíf. Við þurfum að opna landið og gera góðum fyrirtækjum mögulegt að vaxa og greiða samkeppnishæf laun. Ég vil þess vegna spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra: Er hann ekki tilbúinn til að leggjast á árarnar og gera gangskör að því að leggja með þessum hætti grunn að lausn sem getur orðið til þess að varða veginn í þeim erfiðu deilum sem nú eru á vinnumarkaði? Er ekki kominn tími á útspil [[Forseti hringir.]]af hálfu ríkisstjórnarinnar að þessu leyti? [[Forseti hringir.]]Ég get lofað stuðningi okkar í Samfylkingunni við lausnir á þessum málum.
Virðulegur forseti. Ég fagna þeim jákvæða tón sem ég heyri hér í fyrsta skipti í þó nokkuð langan tíma varðandi það að taka höndum saman til þess að leysa þessi mál. Ég nefni sem dæmi að þegar við vorum að létta sköttum af launþegum fyrir tveimur árum síðan þá var það alltaf reiknað í pítsusneiðar og sagt að það skipti engu máli. En við erum auðvitað að vinna áfram að breytingum, m.a. á skattkerfunum til þess að styðja við áframhaldandi kaupmáttaraukningu launþegahreyfingarinnar í landinu, hvort sem launþegar eru á almenna eða opinbera markaðnum. Staðan í augnablikinu er þessi: Við höfum enga beina aðkomu að viðræðum Samtaka atvinnulífsins og ASÍ. Þar á milli aðila er engin ákveðin krafa gagnvart ríkinu um tilteknar aðgerðir. Ég kannast við þá málaflokka sem hér eru nefndir eins og húsnæðismálin og við höfum rætt um hækkun leigubóta. Félagsmálaráðherra hefur farið fyrir þeirri umræðu. Við höfum rætt um breytingar á skattkerfinu, þær eru enn þá á dagskrá. En á meðan þessir aðilar eru ekki með sameiginlegar áherslur í viðræðum við ríkið er erfitt að koma fram og eiga frumkvæði að einhverri lausn. Vandinn liggur meðal annars í því að hjá launþegahreyfingunni er engar sameiginlegar áherslur. Þær eru ýmist um hækkun lægstu launa, eða að menntun eigi að vera metin til launa, eða það þurfi að draga úr yfirvinnu og færa yfir á dagvinnutíma, eða eitthvað annað. Menn verða að koma sér saman um einhverjar megináherslur til að sé hægt að færa fram lausnir sem byggja á beinni aðkomu ríkisins. Það stendur ekkert á ríkisstjórninni að hlusta eftir kröfum og við höfum átt fjölmarga fundi og höldum áfram að halda slíka fundi fyrir utan að eiga beinar viðræður við þá sem eru núna í verkfallsaðgerðum á opinbera sviðinu. Þar er sannarlega, [[Forseti hringir.]]eins og hv. þingmaður nefnir, ástæða til að hafa miklar áhyggjur af því úti í hvers konar óefni aðgerðirnar eru komnar.
Virðulegi forseti. Ég ítreka það sem ég sagði áðan, við í Samfylkingunni, og ég held ég geti talað fyrir alla stjórnarandstöðuna, erum tilbúin til þess að koma í þetta verkefni með ríkisstjórninni, en mér finnst þá þurfa eitthvert annað innlegg frá ríkisstjórninni en lýsingu eins og þá sem hæstv. ráðherra gaf hér á málinu eins og áhorfandi. Hann er auðvitað þátttakandi í að leysa það. Ef hann hefur áhyggjur af því að verkalýðshreyfingin og samtök launamanna komi sundruð til kjarasamningsgerðar er það í hans valdi að leggja á borðið tillögur sem geta dregið alla að borðinu. Þær liggja í þeim málaflokkum sem ég rakti áðan og sérstaklega í húsnæðismálunum. Það er engin ný sannindi. Við höfum rætt þetta hér árum saman. Það þarf grundvallarbreytingar, sérstaklega í húsnæðismálunum. Þær munu kosta peninga. Og hæstv. fjármálaráðherra hefur þetta núna í hendi sér. Ég ítreka hvatningarorðin til hans. Það mun ekki standa á stjórnarandstöðunni í því að koma skynsamlegum lausnum á framfæri. Það eina sem ég hef áhyggjur af [[Forseti hringir.]]er að ríkisstjórnin hafi ekki burði til að koma málunum þannig áfram að það geti greitt [[Forseti hringir.]]fyrir úrlausn á vinnumarkaði.
Herra forseti. Það er öllum ljóst að stéttarfélögin koma hvert á sínum forsendum að samningaborðinu að þessu sinni. Og þau eru ekki í beinum viðræðum við ríkið í öllum tilvikum, þau eru í viðræðum við atvinnurekendur. Þeirra heildarsamtök hafa ekki fengið umboð til þess að leiða viðræðurnar. Það er einfaldlega ekki rétt að það sé meginkrafan hjá öllum þessum hópum að það verði greitt úr húsnæðismálum. Hér er nefnt að við þurfum að beita skattkerfinu frekar til jöfnuðar. Má ég vekja athygli á nokkrum staðreyndum varðandi skattkerfið. Ríkið hefur engar tekjur af tekjuskatti fyrr en laun eru komin upp í 240.000, engar tekjur. [[Gripið fram í.]]Það hefur ekkert fram að færa í tekjuskattinum fyrr en að laun eru komin þangað. Í öðru lagi. Fyrstu fimm tekjutíundirnar skila engum tekjum til ríkisins ef tekið hefur verið tillit til vaxtabóta og barnabóta. Engum tekjum. Við erum nú þegar með kerfi, annars vegar tekjuskattskerfi og hins vegar bótakerfi, sem eru sérstaklega miðuð að kjörum þeirra sem eru í neðri tekjutíundunum fimm, upp í [[Forseti hringir.]]fimmtu tekjutíund af tíu. Ef við göngum mikið lengra en þetta [[Forseti hringir.]]þá erum við að kalla eftir frekari jaðarsköttum.
Virðulegur forseti. Mig langar að halda áfram að tala um kjaramálin. Það sjá náttúrlega allir hversu alvarlegt ástandið er á vinnumarkaði og ég er algjörlega ósammála því að ríkisvaldið hafi ekki ríkum skyldum að gegna til þess að koma í veg fyrir að svona ástand myndist á vinnumarkaði. Ég held að það sé áfellisdómur fyrir ríkisstjórn þegar land, velmegunarsamfélag eins og við búum í, er komið á þann stað að það er nánast allsherjarverkfall í landinu, ófremdarástand á vinnumarkaði. Það er sérstakt úrlausnarefni, sérstök spurning að spá í það hvernig hægt er að stjórna landi svona að það fari út í þennan skurð. Eitt sem því hefur verið haldið á lofti í umræðunni er traust og ég hlustaði á viðtal við einn forvígismanna launþegahreyfingarinnar fyrir helgi þar sem hann sagði að ein ástæðan fyrir því að svona væri komið væri sú að ekkert traust ríkti til ríkisstjórnarinnar eða hins opinbera, að loforð hefðu verið svikin, að samningar hefðu verið sviknir, og þess vegna er ekki hægt að nýta kraft hins opinbera til þess að leysa þessi mál. Eitt dæmi sem hefur verið nefnt í þessu er tekjuöflunarbandormur ríkisstjórnarinnar fyrir jól þar sem farið var í breytingar, algjörlega fordæmalaust, á atvinnuleysistryggingakerfinu án þess að hafa samráð við launþegahreyfinguna. Það var farið í breytingar á lífeyriskerfinu án þess að hafa samráð við launþegahreyfinguna og þar fram eftir götunum. Það er hægt að rekja mörg dæmi bara í því frumvarpi um alls konar breytingar og alls konar stílbrot í samskiptum við vinnumarkaðinn frá því sem við höfum séð. Þetta dæmi var tekið í þessu viðtali. Mig langar að spyrja að spyrja hæstv. fjármálaráðherra: Kostar þetta samráðsleysi ekki mikið? Horfum við ekki upp á [[Forseti hringir.]]kostnaðinn akkúrat núna? Ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]hefði getað komið í veg fyrir þetta.
Herra forseti. Varðandi þessi tvö tilteknu mál sem eru nefnd til vitnis um samráðsleysið þá segi ég bara fullum fetum: Við buðum upp á samráð um þessi mál. Við óskuðum eftir samtali um þau. Því var alfarið hafnað. Algerlega þvert hafnað að eiga samtal um breytingar á atvinnuleysisbótatímanum eða nýju fyrirkomulagi varðandi þátttöku ríkisins í jöfnun örorkubyrði lífeyrissjóða. Það var ekki að viljann skorti til samráðs af okkar hálfu, það var einfaldlega ekki hægt að fá menn að borðinu til þess að tala saman. Varðandi ábyrgð ríkisstjórnarinnar á ástandinu þá ætla ég bara að segja almennt að það hljóta fleiri en einn að bera ábyrgð. Ég skal ekki halda því fram að ríkisstjórnin, einstakir ráðherrar eftir atvikum, sá sem hér stendur, beri enga ábyrgð. Það er auðvitað ekki þannig. En það er líka eitthvað bogið við það að launþegahreyfingin sé í stanslausu stríði við stjórnvöld, sama hver er í ríkisstjórn. Hér leið heilt kjörtímabil frá 2009 til 2013 og það var eitt samfellt upplausnarástand í samskiptum við vinnumarkaðinn. Stöðugleikasáttmálinn lifði bara í nokkra mánuði, svo var þetta allt upp í loft allan tímann. Ef við lítum aðeins yfir sviðið, hvað er það þá sem skiptir máli til þess að skapa ró og forsendur fyrir gerð kjarasamninga? Það skiptir máli að verðbólga sé lág. Er hún lág? Já, hún er lægri en hún hefur verið í áratugi. Það skiptir máli að menn hafi kaupmátt og sjái fram á að hafa kaupmátt. Kaupmáttur fór vaxandi í fyrra og meira en annars staðar. Er því spáð að hann vaxi áfram? Já, spáð er að hann vaxi um 3% áfram og á hverju ári. Það skiptir máli hvernig horfir í atvinnumálum. Er spáð miklu atvinnuleysi á Íslandi? Nei, það er spáð einhverju minnsta atvinnuleysi í Evrópu á Íslandi. Þetta eru bara örfá dæmi um ákveðnar grundvallarforsendur sem maður hefði almennt ætlað að skiptu máli til þess að menn gætu náð saman á vinnumarkaði. Þær eru allar til staðar. Þess vegna segi ég: Við höfum í hendi okkar að viðhalda þessum árangri, að viðhalda stöðugleikanum, halda áfram að bjarga verðmætum og [[Forseti hringir.]]skapa störf, en við verðum öll að taka höndum saman til þess. Það getur ekki hvílt alfarið [[Forseti hringir.]]í fanginu á ríkisstjórninni.
Virðulegi forseti. Nei, það á ekki að hvíla alfarið í höndunum á ríkisstjórninni og ég held að það hvíli í höndunum á okkur öllum hér inni. Ég vil segja fyrir hönd Bjartrar framtíðar að við erum mjög viljug til þess og teljum löngu tímabært að koma að samstarfi við ríkisstjórnina um það hvernig við eigum að leysa úr málum á vinnumarkaði, það sé löngu tímabært í raun og veru að t.d. formenn flokkanna setjist niður núna og fari yfir þessi mál, fari yfir það hvað ríkisvaldið getur gert. Mínar hugleiðingar áðan snerust um punkt sem mér finnst mjög alvarlegur. Það er mikið rætt um að lítið traust sé í samfélaginu. Þegar forvígismenn launþegahreyfingarinnar segja að þeir séu búnir að afskrifa ríkið í raun og veru sem aðkomuaðila í lausn deilna á vinnumarkaði finnst mér það mjög alvarlegt. Mig langar að spyrja hæstv. fjármálaráðherra og ítreka spurningu mína: Hvað finnst honum um þessi sjónarmið? Verður hann var við það að traust ríki til hins opinbera? Og getur verið að ýmsar gjörðir eins [[Forseti hringir.]]og t.d. í tekjuöflunarfrumvarpinu hafi orðið til þess [[Forseti hringir.]]að rýra þetta traust? Hvernig, og það er lykilspurning, eigum við að byggja upp traust? Eigum við kannski að fara í það saman?
Herra forseti. Já, það er sjálfstætt vandamál að það ríkir lítið traust í samfélaginu aðila á milli, það gildir bæði um launþegahreyfinguna og atvinnurekendur að því er mér sýnist. Við þurfum ekkert að spyrja okkur tvisvar að því hvort gildi í garð Alþingis, eftir atvikum einstakra stjórnmálamanna o.s.frv. Við verðum að vinna það traust til baka eitt skref í einu. Það sem ég er að benda á er að við höfum alveg einstakar aðstæður til þess að halda þessari vegferð áfram í átt til bættra lífskjara. Það er í mínum huga ekki innstæða fyrir þessum gríðarlegu átökum á þeim forsendum sem lagt er upp með. Það er heldur ekki innstæða fyrir kröfum um 50–100% launahækkanir eins og einstaka aðilar komu með að borðinu að þessu sinni. Það þarf að ná einhverri ró og meiri skynsemi. Það þarf að ná meiri samstöðu um heildaráherslur. Ef menn væru nú bara að tala um það að hækka lægstu launin þá væri þetta allt miklu einfaldara, ekki satt? En það er bara ekki þannig. Menn koma algjörlega sundraðir að borðinu með ýmsar kröfur. Sumir leggja áherslu á húsnæðismál eins og hér hefur verið nefnt [[Forseti hringir.]]áður, aðrir leggja áherslu á [[Forseti hringir.]]skattamál, þriðju vilja að menntun sé metin [[Forseti hringir.]]til launa, fjórði hópurinn vill að lágmarkslaun séu 300 þús. kr., fimmti vill að þau séu 400. Ég hef líka heyrt að lágmarkslaun eigi að vera 600 þús. kr.
Virðulegur forseti. Ég ætla mér líka að fjalla um kjaramálin og stöðu stjórnmálanna eins og þau blasa við. Staðreyndin er sú, og skýringin kemur kannski fram í svörum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, að ríkisstjórnin glatar fylgi og tiltrú frá hverjum mánuði til annars. Forsætisráðherra á augljóslega í miklum ímyndarvanda sem er studdur könnunum og endurspeglast í samfélagsumræðunni. Vandinn er mjög margþættur en ekki síst endurspeglast hann í því að orð og athafnir stangast á, að stjórnarflokkarnir eru ekki sammála í hverju málinu á fætur öðru og við blasir að verkstjórn þessarar ríkisstjórnar er engin, hún er í molum. Það virðist enginn hafa yfirsýn. Ráðherrarnir eru einangraðir með sín mál og málin verða ýmist afvelta hér í þinginu eða ná ekki í gegn vegna viðnáms stjórnarandstöðunnar og úti í samfélaginu. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarflokkanna segir, með leyfi forseta: „Með aðgerðum sínum hyggst ríkisstjórnin einnig eyða þeirri pólitísku óvissu sem hefur verið of áberandi þáttur í íslensku þjóðlífi á undanförnum árum. Unnið verður að víðtækri sátt við aðila vinnumarkaðarins um þróun vinnumarkaðar og uppbyggingu til framtíðar.“ Það er nánast eins og hér sé eitthvert grín á ferð. Vinnumarkaðurinn er í sögulegu uppnámi. Alvarlegri verkföll og fjölmennari en um áratugaskeið og ábyrgð ríkisstjórnarinnar í kjaraviðræðum við opinbera starfsmenn er ótvíræð. Hvað þarf eiginlega til þess að ríkisstjórnin átti sig á því hversu alvarleg staðan er orðin? Og hvað gerist þá, virðulegur forseti? Það ótrúlega útspil kemur fram að menn eru að ræða um að auka enn þann ójöfnuð sem er fyrir hendi í samfélaginu með því að leggja af þrepaskipt skattkerfi, eða að minnsta kosti fækka skattþrepum. Stendur virkilega til að læða inn í kjarasamninga hugmyndum frjálshyggjumanna í þá veru að fletja út skattkerfið? Styður Framsóknarflokkurinn það? Liggur það fyrir? Staðan í íslensku samfélagi er grafalvarleg og ef allar ytri aðstæður væru svona stórkostlegar eins og hæstv. ráðherra ítrekar hér í svörum sínum, af hverju er þá allt í klessu á Íslandi?
Herra forseti. Ég tel að ríkisstjórninni hafi reyndar tekist ágætlega í nokkrum stórum grundvallarmálum að ná aðeins ró í samfélaginu um þá þætti. Má ég nefna stjórnarskrána sem var hér í stöðugu uppnámi, fiskveiðistjórnarkerfið, það fékk þá [[Gripið fram í.]]meðferð hjá vinstri stjórninni að það kom nýtt frumvarp um grundvallarbreytingar á hverju einasta ári en það náðist aldrei að klára það því að menn voru á endanum ekki sammála. Ég nefni þetta nú bara svona tvennt sem augljós dæmi um mál sem geta ekki verið í stanslausu uppnámi. Vinstri stjórnin fékk fjögur ár, hún gerði ekkert í hvorugu þessara mála sem náði lendingu. Varðandi það sem ríkisstjórnin getur gert til þess að skapa hér betri stöðu fyrir gerð kjarasamninga - já, skattkerfin eru til skoðunar. Það þarf að lækka aftur skatta sem voru hækkaðir hér á síðustu árum. Það skiptir máli, til dæmis fyrir millitekjuhópana. Það skiptir máli til þess að draga úr jaðaráhrifum skattkerfisins. Við erum með of háa jaðarskatta í kerfinu. Þeir fara hjá millitekjufólki yfir 50%. Það þýðir að meira en önnur hver króna sem þú bætir við þig í laun hverfur í skatt eða tapaðar bætur. Mér finnst það vera of mikið. Það kann að vera að einhverjir jafnaðarmenn hér í húsinu telji að það sé bara mátulegt, það mætti vera 60 eða 70%, en það er bara of langt gengið. Hvernig stendur á því, ef útlitið er svona bjart heilt yfir, að það eru svona mikil átök? Það eru ýmsar ástæður fyrir því sem ekki er hægt að rekja í stuttu máli. En ég ætla að koma hérna með eina kenningu. Ég tel að atvinnurekendum í landinu hafi tekist um of að velta ábyrgðinni á því að gera betur við þá sem eru í lægstu launaflokkunum í fangið á ríkinu. Það er ekkert eðlilegt við það, með þau bótakerfi sem við erum með og tekjuskattskerfið eins og það er í dag, þar sem ríkið sér ekki eina krónu af launum upp í 240.000, að það sé áfram þannig að það sé vandamál ríkisins að bæta betur hlut [[Forseti hringir.]]þessa fólks. Það hlýtur að koma að því á einhverjum tímapunkti [[Forseti hringir.]]að atvinnurekendur taki að sér að greiða mannsæmandi laun þeim sem eru í lægstu [[Forseti hringir.]]tekjuhópunum. Það getur ekki bara verið vandamál ríkisins.
Virðulegur forseti. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin víkur sér algjörlega og hiklaust undan allri ábyrgð á ástandinu. Það er að öllum líkindum vegna þess einfaldlega að hún ræður ekki við þá stöðu sem upp er komin. Í fyrsta lagi ber hún ábyrgð á því að hún er komin upp, lætur eins og hún sé hissa. Ríkisstjórnin getur ekki einu sinni haldið upp á afmæli fullveldisins án þess að það lokist inni í þingflokkunum sitt á hvað. Það er ekkert annað í stöðunni, virðulegur forseti, en að skapa þverpólitískan vettvang til að freista þess að ná ró og jafnvægi í samfélaginu. Það hefur komið fram hjá hv. þingmönnum sem hafa spurt ráðherrann á undan mér. Ég lýsi því yfir að Vinstri hreyfingin – grænt framboð er jafnframt tilbúin til að koma að þessu borði til að freista þess að leysa þá alvarlegu stöðu sem upp er komin á Íslandi. Hvað segir hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra um þá hugmynd?
Herra forseti. Ef það væri svo að tekjulægri hóparnir hefðu setið algerlega eftir á undanförnum árum í kaupmáttaraukningunni þá væri kannski einhver innstæða fyrir þessari ræðu og einhver innstæða fyrir þeim orðum að ríkisstjórnin væri úrræðalaus og væri búin að gefast upp á því verkefni. En staðreyndin er sú að kaupmáttur þeirra sem eru í lægri launabilunum hefur verið að vaxa hraðar en annarra. Það gerist vegna þess að við höfum verið að afnema skerðingar bóta. Það gerist vegna þess að við höfum lækkað skatta í lægsta þrepinu og hækkað viðmiðunarmörkin yfir 300.000 - fólk fór í milliskattþrepið í 240.000 kr. hjá vinstri stjórninni, því breyttum við. Við lækkuðum líka milliskattþrepið þar sem margir sem eru langt undir meðallaunum eru að greiða skatt og færðum með því 5 milljarða út til launþega. Sama vorum við að gera um síðustu áramót þegar við drógum úr álögum. Þetta hefur verið meðal þess sem við höfum verið að gera til að auka kaupmátt. Mætti ég síðan nefna það átak, sem við höfum nú klárað, að rétta hlut [[Forseti hringir.]]þeirra sem lentu illa í verðbólgunni og báru verðtryggðar húsnæðisskuldir? 80 milljarðar hafa farið í það sem hefur leitt [[Forseti hringir.]]til þess að nú eru skuldir heimilanna [[Forseti hringir.]]komnar aftur í sambærilega stöðu og þær voru árið 2004 sem hlutfall [[Forseti hringir.]]af vergri landsframleiðslu. Þetta eru aðgerðir sem eru til þess að létta undir með fólki.
Herra forseti. Hæstv. fjármálaráðherra sagði hér rétt áðan að við þyrftum samstöðu um heildaráherslur. Hann sagði jafnframt að ekki væri innstæða fyrir þessari óánægju á vinnumarkaði. Hann virtist ekki skilja hvað veldur þessari óánægju, hvert er raunverulega vandamálið. Jafnframt segir hann að á síðustu árum og áratugum hafi málin oft farið upp í loft í ágreiningi á vinnumarkaði. Það virðist því vera fyrir hendi einhvers konar kerfislegt vandamál sem menn átta sig samt sem áður ekki á hvert er. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks segir: „Ríkisstjórnin mun leitast við að virkja samtakamátt þjóðarinnar og vinna gegn því sundurlyndi og tortryggni sem einkennt hefur íslensk stjórnmál og umræðu í samfélaginu um nokkurt skeið.“ Jafnframt segir: „Með aðgerðum sínum hyggst ríkisstjórnin einnig eyða þeirri pólitísku óvissu sem hefur verið of áberandi þáttur í íslensku þjóðlífi á undanförnum árum. Unnið verður að víðtækri sátt við aðila vinnumarkaðarins um þróun vinnumarkaðar og uppbyggingu til framtíðar.“ Hér er greinilega verið að kalla eftir stefnumótun um sátt og samráð til lengri tíma. Það er klárlega þörf á því. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra, sem einn af stjórnarherrunum, hvað þeir hafi verið að gera varðandi langtímastefnumótun til framtíðar til að skapa sátt á vinnumarkaði.
Herra forseti. Ég man ekki betur en við höfum setið saman, ég og hv. þingmaður, á fundi, á samráðsvettvangi um aukna hagsæld, þar sem þessi mál voru sérstaklega á dagskrá. Ég man ekki betur en við höfum setið þar hlið við hlið. Þar var í tvo tíma farið yfir það hvernig við gætum breytt áherslum og uppbyggingu vinnumarkaðarins til þess að ná betri langtímasýn og breyttum áherslum. Mín skoðun er sú að við séum komin að ákveðnum endimörkum með þetta fyrirkomulag. Við þurfum að fara að byggja á meiri rammasamningagerð og launþegamegin þurfa menn að vera tilbúnir til þess að veita forustunni skýrara umboð en ekki koma sundraðir að samningaborðinu. Í því felst meðal annars að menn séu tilbúnir til að horfa til lengri tíma í efnahagsmálum, svo sem með því að mynda efnahagsráð og komast sameiginlega að niðurstöðu um það hvaða svigrúm er til staðar í hagkerfinu til þess, við næstu kjarasamningagerð, að fara í launahækkanir. Hvaða svigrúm er raunverulega til staðar? Hvað getum við gert til þess að ýta undir með þeim störfum í landinu þar sem framleiðni er meiri og að sem flestir geti fengið störf þar? Hvaða áherslur þurfa að eiga sér stað í menntamálum til að fleiri útskrifist fyrir atvinnugreinar sem þurfa á því fólki að halda o.s.frv.? Þetta erum við allt að ræða. Við sátum saman, ég og hv. þingmaður, einmitt að ræða þetta og það er ekki langt síðan. Oft er nefnt, sem sérstök rót ósættisins í dag, að ríkisstjórnin hafi verið að gera ráðstafanir í tekjumálum ríkisins sem skapi ósætti, að menn hafi verið að varpa fyrir róða alls konar tekjustofnum. Þá ætla ég að benda á þetta. Ríkisstjórnin tekur núna 38 milljarða af slitabúum og bönkum í skatt sem áður skilaði 1 milljarði í skatt. Þetta hefur gert okkur kleift annars vega að ljúka skuldaaðgerðunum og loka fjárlagagatinu. Aðrir skattar sem hafa lækkað hafa fyrst og fremst verið lækkaðir á fólkinu í landinu, ýmist fólki sem var í lægri tekjuþrepunum eða í millitekjuþrepinu, auðlegðarskatturinn er oft nefndur til sögunnar, en hann voru líka margir að greiða sem voru ekki með neinar ofurtekjur, enda var hann ekki miðaður [[Forseti hringir.]]við tekjur heldur eignastöðu. Heildaraðgerðir [[Forseti hringir.]]ríkisins í tekjuskattsmálum, í skattamálum, [[Forseti hringir.]]hafa orðið til þess að auka skatttekjur ríkisins. Það hefur engum sköttum verið kastað fyrir róða.
Herra forseti. Einmitt, þetta var mjög góður fundur á samráðsvettvangi um aukna hagsæld þar sem nákvæmlega var verið að ræða þetta og skoða hvernig þetta gengur á Norðurlöndunum, hvers vegna þeim gengur miklu betur en okkur að halda sáttina og vera með langtímastefnumótun. Það kemur líka mjög skýrt fram, í skýrslu McKinsey um Ísland, að langtímastefnumótun er ekki til staðar á Íslandi. Það er allt of mikill skotgrafahernaður, allt of lítil samvinna. Þeir nefna Danmörku sérstaklega sem land þar sem vel gengur að ná saman um langtímastefnumótun. En einmitt þar getur þriðjungur þingsins vísað málum í þjóðaratkvæðagreiðslu sem undirbyggir það að sátt verður að vera um stefnumótun. Meiri hlutinn getur ekki þvingað hluti í gegn, getur ekki þvingað hluti í gegnum þingið. Þannig að það verður að vera víðtækara samráð og samstaða um langtímastefnumótun sem tekst þar. Annars staðar á Norðurlöndunum eru [[Forseti hringir.]]til dæmis minnihlutastjórnir sem þýðir líka meiri samtakamátt. Er hæstv. fjármálaráðherra ekki tilbúinn að vinna í meiri sátt að þessu máli - [[Forseti hringir.]]og hvernig miðar þessu máli frá samráðsvettvangi í lög?
Herra forseti. Það sem ég kom ekki að áðan var það að áhugi vinnumarkaðarins, og kannski frekar launþegamegin, hefur verið of takmarkaður á því að vinna að grundvallarbreytingu á þessu sviði, að koma með nýja umgjörð um vinnumarkaðinn. Það er alltaf sagt: Við þurfum að ganga í gegnum þessa lotu fyrst, svo skulum við breyta áherslunum, svo skulum við breyta fyrirkomulaginu. En gott og vel. Ef það er það sem þarf, að ganga frá kjarasamningum í eitt skipti í viðbót áður en við förum að gera það, þá verður það kannski bara að vera þannig, en það er samt áfangi og það verður bara að halda áfram að hamra þetta járn. Á Norðurlöndunum - já þar eru menn í sumum tilvikum með töluvert annað verklag að hluta til, eins og hér er nefnt, vegna þess að þar eru minnihlutastjórnir. Já, Danir hafa þetta ákvæði um þjóðaratkvæði, en nota bene því hefur aldrei verið beitt, eða held ég í eitt skipti [[Gripið fram í.]]og það er vegna þess að menn gera ráð fyrir því að ef því verði beitt þá kunni það að bitna á mönnum síðar. Það gilti reyndar ekki hér á Íslandi í öðru máli, sem að sumu leyti til er sambærilegt, [[Forseti hringir.]]menn trúðu því ekki að því yrði nokkru sinni beitt vegna þess að menn gætu [[Forseti hringir.]]átt von á því að aðrir beittu því síðar. En því miður fór það ekki þannig í því tiltekna máli.
Hæstv. forseti. Ég hef hugsað mér að leggja fyrirspurn fyrir hæstv. iðnaðar- og viðskiptaráðherra um náttúrupassann svokallaða, en til að rifja aðeins upp þá lagði hæstv. ráðherra loksins fram tillögu um náttúrupassa þegar ríkisstjórnin var búin að sitja í eitt og hálft ár, eða 9. desember sl. Það má segja að fjallið hafi tekið joðsótt og lítil mús hafi fæðst en því miður var hún andvana. Þegar frumvarpið kom fram lögðust allir gegn því, sérstaklega ferðaþjónustan. Síðan gekk málið til nefndar 4. febrúar og 20. febrúar rann út umsagnarfrestur og komu margar umsagnir og flestallar neikvæðar. Steininn tók svo úr þegar formaður atvinnuveganefndar, hv. þm. Jón Gunnarsson, gaf í raun út fullkomið dánarvottorð á náttúrupassann í viðtölum um þetta mál. Það sem hann sagði meðal annars var að vegna þess hve mikill ágreiningur væri um frumvarpið eins og það lítur út þá væri ekki nokkur leið að vinna það eða fara með það í gegnum nefndina. Síðan er talað um að það sé verið að ræða aðrar leiðir, svo sem komugjöld, útfærslu á gistináttagjaldi, gjaldtöku af bílastæðum o.s.frv. Virðulegur forseti. Eins og ég segi þá finnst mér að tíminn hafi verið ákaflega illa nýttur af hæstv. ráðherra til að koma þessu þarfa máli í farveg og í höfn vegna þess að hér við 1. umr. mátti skilja á fulltrúum allra flokka að mikil samstaða væri um að leggja eitthvert gjald á ferðamenn til að nota til að byggja upp ferðamannastaði, sem er mjög brýnt. Þess vegna segi ég: Það hefur verið gefið út dánarvottorð á frumvarp hæstv. ráðherra sem valdi, eins og ég sagði við 1. umr., langverstu leiðina, enda hefur það komið á daginn að nánast enginn mælir með þeirri leið. Ég spyr því [[Forseti hringir.]]hæstv. ráðherra: Hvað ætlar ráðherrann að gera [[Forseti hringir.]]í þessu máli? Hverjar verða tillögur hennar og ríkisstjórnarinnar um [[Forseti hringir.]]framhald þess?
Virðulegi forseti. Lýsing þingmannsins á þessu ágæta máli var ákaflega dramatísk. Ég er nánast algerlega ósammála þessari lýsingu og útleggingu þingmannsins. Burt séð frá því þá dagaði náttúrupassinn uppi í atvinnuveganefnd. Það er staðreynd málsins og mér þykir það miður að sjálfsögðu vegna þess að ég hafði og hef trú á þessari leið til tekjuöflunar en það náðist ekki samstaða um hana og það er staðreyndin í málinu. Hv. þingmaður sagði að hann teldi að hægt væri að ná niðurstöðu um einhverja aðra leið. Hann nefndi komugjöld, gistináttagjald, bílastæðagjöld. Ég hvet hv. þingmann til að lesa þær umsagnir sem fram komu í málinu vegna þess að ef það er eitthvað sem kom fram þá var það að menn voru ekki að leggja til neina eina leið sem almenn samstaða var um. Því miður hefur það verið staðreyndin um þetta viðfangsefni í allt of langan tíma og þess vegna var það til dæmis óleyst eftir að hv. þingmaður var búinn að vera við stjórnvölinn í mörg ár - það var skilið eftir óleyst vegna þess að það er erfitt að ná samstöðu um þetta mál. Það sem við erum að vinna að núna er það mikilvægasta í þessu öllu saman, viðfangsefnið fer ekkert í burtu frá okkur. Ríkisvaldið þarf að axla ábyrgð á þeim stöðum sem eru í eigu og umsjón ríkisins. Það er það sem við munum gera. Í millitíðinni, eða frá því að þetta mál hófst, hafa verið gerðar ýmsar breytingar á virðisaukaskattskerfinu, eins og þingmaðurinn þekkir, þar á meðal að fella niður undanþágur [[Forseti hringir.]]og taka fleiri þjónustuþætti í ferðaþjónustunni inn í … [[Forseti hringir.]]sem gefur frekari tekjur sem nýttar verða til að standa straum [[Forseti hringir.]]af innviðauppbyggingu vegna ferðamanna.
Hæstv. forseti. Það kemur í raun og veru ekki á óvart að hæstv. ráðherra komi hingað í ræðustól og fari að tala um að málið hafi dagað uppi einhvers staðar annars staðar en hjá henni sjálfri. Hér kom það skýrt fram að hæstv. ráðherra skilar algerlega auðu í þessu máli. Uppgjöf, hún hefur gefist upp á málinu. Er það þvermóðska? Já, að hluta. Er það meinbægni gagnvart gistináttagjaldinu sem komið var á á síðasta kjörtímabili, 100 kr., sem gefur 265 millj. á ári? Já, það held ég. Það er meira undir en þetta. Það eru líka skilaboð til markaðarins um hvað við ætlum að gera árið 2016, 2017. Nú er árið 2016 farið og mér sýnist að kjörtímabil þessarar ríkisstjórnar renni út án þess að ráðherra geti komið máli í gegnum þingið og komið því á sem mjög mikil sátt var um í sal Alþingis meðal þingmanna allra flokka, en það er ekki tillagan [[Forseti hringir.]]sem hæstv. ráðherra valdi illu heilli. Hún valdi vitlausustu og verstu leiðina [[Forseti hringir.]]og heldur sig við það vegna þvermóðsku í staðinn fyrir að útfæra gistináttagjaldið [[Forseti hringir.]]og hækka það upp í 400 kr. Þá væri heildarupphæðin komin sem hún ætlaði að ná í með hinum óskilgreinda, illa útfærða náttúrupassa.
Virðulegi forseti. Þetta mál snýst ekki um meinbægni mína. Eins og ég benti á áðan þá er það staðreynd málsins að ekki hafi náðst samstaða um eina einustu leið í þessu máli, sama hversu oft hv. þingmaður heldur því fram þá er það ekki rétt. Ég hvet hann aftur til að lesa umsagnirnar.
Atvinnuveganefnd gat ekki klárað málið.
Atvinnuveganefnd gat ekki tekið frumvarp um náttúrupassa og breytt því í frumvarp um komugjöld eða gistináttagjald vegna þess að það er á málasviði annarrar nefndar í fyrsta lagi, annars ráðherra og þess vegna er það þinglega séð ekki hægt. Varðandi bílastæðagjöld, ef þingmaðurinn er mikill áhugamaður um þau, þá bendi ég honum á að þeir staðir sem um ræðir hafa fullar heimildir til að rukka fyrir bílastæði. [[Forseti hringir.]]Gjaldtökuheimild er í öllum þjóðgörðum landsins. Það eru hins vegar þjónustugjöld og verða væntanlega notuð til að þjónusta þessi bílastæði en ekki til að tryggja innviðauppbyggingu. [[Forseti hringir.]]Það er nokkuð sem þingmaðurinn verður að gera sér grein fyrir en varðandi ábyrgðina þá munum við að sjálfsögðu axla hana og tryggja innviðauppbygginguna. Það var … [[Forseti hringir.]]
Virðulegur forseti. Fyrirkomulag á útboði innflutningstolla virðist andstætt hagsmunum neytenda. Dæmi er um að einstaka fyrirtæki hafi til dæmis keypt 90% af öllum tollkvóta með alifuglakjöt sem hlýtur að teljast bæði samkeppnishamlandi og getur hugsanlega leitt til brota á samkeppnislögum. Þetta kemur einnig fram í skýrslu frá Samkeppniseftirlitinu um opnun markaða og uppbyggingu í íslensku atvinnulífi, með leyfi virðulegs forseta: „Tilhögun og framkvæmd við úthlutun tollkvóta rýrir möguleika nýrri og smærri keppinauta að hasla sér völl.“ Þannig sé dregið úr samkeppni og þar með úr ábata neytenda af henni. Erlendar landbúnaðarvörur eru gjarnan ódýrari en þær sem eru framleiddar hér á landi og á frjálsum markaði mundu neytendur geta valið á milli innlendra vara eða erlendra að teknu tilliti til verðs og gæða. Og ég endurtek: Að teknu tilliti til verðs og gæða. Ég er jafn viss um það og margur annar að Íslendingar mundu frekar velja innlenda vöru vegna gæða. Núverandi fyrirkomulag kemur hins vegar í veg fyrir þetta val því að þeir sem hyggjast flytja inn landbúnaðarvörur verða að greiða hátt verð fyrir innflutningskvóta og hefur komið í ljós að verð þessa kvóta hefur hækkað töluvert undanfarin ár. Þess vegna verður í sumum tilfellum verðmunur sem ella væri á landbúnaðarafurðum að engu. Þess vegna segi ég: Þetta kerfi hefur augljóslega gengið sér til húðar og það sést best á því að héraðsdómur kemst að þeirri niðurstöðu að útboðsgjaldið sem landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherrar í gegnum tíðina hafa innheimt fyrir innflutningskvóta á búvörum sé ólögmætt og stangist á við stjórnarskrána. Dómurinn telur að útboðsgjaldið sé skattur í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Að öðru því tengdu þá hefur Samkeppniseftirlitið gefið út skýrslu um leiðbeiningar til stjórnvalda, sem í mörgum tilvikum hafa látið undir höfuð leggjast að taka tillit til tilmæla Samkeppniseftirlitsins, og það tengist tollum, marktollum og verðtollum sem enn eru í gildi og eru háir. Ég er ekki í því tilliti að tala um verndartolla, þeir eru um það bil 2 milljarðar á ári, en aðrir tollar á matvörur sem ekki eru verndartollar eru sömuleiðis 2 milljarðar á ári. Þess vegna vil ég spyrja hæstv. landbúnaðarráðherra tveggja spurninga. Sú fyrri hljóðar svo: Hefur verið til athugunar að breyta eða hverfa frá útboðsgjaldi fyrir tollkvóta vegna innflutnings á búvörum? Hefur verið til athugunar að breyta magntollum og verðtollum sem lagðir eru á innflutt matvæli?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og tækifærið fyrir að taka þessa umræðu hér í þingsal. Varðandi fyrri spurninguna um hvort til standi að breyta eða hverfa frá útboðsgjaldi þá er svarið að samkvæmt 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu á búvörum, nr. 99/1993, eru tvær aðferðir við úthlutun á tollkvótum. Annars vegar að láta hlutkesti ráða úthlutun eða leita tilboða í heimildir til innflutnings. Báðar leiðir hafa verið reyndar hér á landi og fylgja þeim bæði kostir og gallar. Með útboði tollkvóta fylgir aukinn kostnaður fyrir neytendur sem væntanlega kemur fram í hærra vöruverði en andvirði kvótans rennur hins vegar í ríkissjóð og er því ávinningur skattgreiðenda Einnig hefur verið nefnt að útboðsleiðin gefi stórum aðilum betri færi á að eignast kvóta en litlum aðilum eins og hv. þingmaður nefndi. Þegar hlutkesti er látið ráða úthlutun hefur verið bent á að mikið óöryggi sé með hver fái kvóta. Þannig gætu smáir aðilar fengið stóran kvóta og hugsanlega selt til stærri aðila í hagnaðarskyni og á það hefur reyndar reynt. Þann 17. mars 2015 féllu þrír dómar í Héraðsdómi Reykjavíkur. Stefnendur kröfðu íslenska ríkið um endurgreiðslu meintra ofgreiddra gjalda vegna innflutnings á landbúnaðarvörum. Heildarfjárhæð krafna stefnenda í málunum þremur var rúmlega 500 millj. kr. Dómsorð í málunum þremur var samhljóða. Íslenska ríkið var sýknað af kröfum stefnenda. Hins vegar kemur fram í niðurstöðum héraðsdóms að útboðsgjaldið sem innflytjendur greiða til íslenska ríkisins fyrir tollkvóta sé gjald sem talist gæti skattur í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrár íslenska lýðveldisins, nr. 33/1944. Í framhaldinu er fjallað um það val ráðherra sem honum er gefið í 65. gr. laga um framleiðslu, verðlagningu og sölu búvöru. Í dómnum segir: „Ráðherra hefur verið fengið ákvörðunarvald um hvort skattur skuli lagður á eða ekki með því vali sem honum hefur verið fengið í lögum, á milli tveggja eðlisólíkra aðferða, þ.e. hvort hlutkesti skuli ráða úthlutunarkvóta eða útboð.“ Í framhaldinu kemst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að löggjafinn hafi í umræddu tilviki framselt til ráðherra of víðtækt skattlagningarvald og slíkt sé í andstöðu við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrárinnar. Það má hins vegar vera eðlilegt að íslenska ríkið bregðist við dómum héraðsdóms til að eyða þeirri óvissu sem hefur komið upp við úthlutun tollkvóta. Það er slæmt að óvissa sé um úthlutun þeirra og hvort gjald sem ríkissjóður fær af þeirri úthlutun sé í uppnámi. Slíkt kemur við ríkissjóð enda var það gjald rúmar 345 millj. kr. á árinu 2014. Í ljósi þess sem að framan hefur verið rakið kemur til álita að fella á brott úr 3. mgr. 65. gr. laganna, orðin „heimilt að láta hlutkesti ráða úthlutun“. Önnur spurning fyrirspyrjanda sneri að því hvort verið væri að taka það til athugunar að breyta magntollum eða verðtollum sem lagðir eru á innflutt matvæli. Við því er það svar að ekki hefur verið til athugunar að breyta verð- eða magntollum einhliða. Slíkar breytingar yrðu gerðar með tvíhliða samningum við önnur ríki. Hafa ber þó í huga að þessir tollar voru ákveðnir með lögum árið 1995 og hefur því magntollurinn, sem er krónutölutollur, rýrnað að raungildi frá þeim tíma.
Virðulegi forseti. Ég fagna fyrirspurn hv. þm. Ragnheiðar Ríkharðsdóttur um þetta mál og ég verð að segja að mér finnast svör hæstv. landbúnaðarráðherra heldur rýr með vísan til fyrirspurnarinnar í heild. Það liggur fyrir að fjölmörg dómsmál hafa fallið um gildi þeirrar framkvæmdar sem viðhöfð hefur verið við úthlutun á hinum svokölluðu tollkvótum, þ.e. sú framkvæmd hefur verið við lýði að ráðherra hafi það í hendi sér hvernig úthlutun á tollkvótum fer fram. Sú framkvæmd er í andstöðu við 77. gr. stjórnarskrárinnar eins og hæstv. ráðherra kom örlítið inn á í svari sínu. Mér finnst undarleg sú leið sem hann boðar hér að það komi til skoðunar að fella úr 3. mgr. 65. gr. þann möguleika að hlutkesti ráði, því ég held að dómarnir fjalli nú einmitt um að það sé ekki vandamálið. Ég vil hins vegar nefna það að hugmyndafræðin að baki þessu kerfi, hugmyndafræðin sjálf, er gölluð, algerlega gölluð. Atvinna einnar stéttar í landinu verður ekki varin með þeim hætti sem hér er gert með því að skerða atvinnufrelsi annarra, innflytjenda, [[Forseti hringir.]]á kostnað neytenda.
Virðulegi forseti. Ég vil í stuttri athugasemd í umræðum um þessa fyrirspurn segja að það væri okkur öllum til mikilla bóta og framdráttar ef á kæmist gagnsætt og einfalt kerfi um það hvernig við beitum þeim stjórntækjum sem við höfum um búvöruframleiðslu og markaðssetningu á búvöru. Ég vil þá jafnframt við þessa umræðu benda hæstv. landbúnaðarráðherra á að skoða hvernig við munum beita þeim stjórntækjum í framtíðinni, sérstaklega með tilliti til þeirrar stöðu sem komin er upp á kjötmarkaði í skugga þeirra verkfalla sem nú standa yfir, hvernig við ætlum að standa að því að nota þau stjórntæki, sem eru þó í það minnsta óumdeild og við getum ráðið yfir, til að vinna úr þeirri stöðu.
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé í fjórða eða fimmta skipti sem ég er í þessu ræðupúlti að ræða nákvæmlega þetta mál við hæstv. ráðherra, þ.e. útboð á tollkvótum. Og ég er í rauninni engu nær. Mér heyrist á hæstv. ráðherra að það að varpa hlutkesti sé einhvern veginn ekki góð leið og hann vilji umfram allt fá þessar 300–400 milljónir í ríkiskassann, en ef þær koma ekki í ríkiskassann þá spara neytendur sér í rauninni þá upphæð, þannig að mér finnst þetta kannski ekki góð rök. Við höfum einnig rætt það hér að hagsmunaaðilar komi sér ekki saman um það hvaða leið sé fær, og þá spyr ég: Hafa þessir hagsmunaaðilar allir hist í einu og sama herberginu með hæstv. ráðherra og rætt málin? Ég er næstum því viss um að svo er ekki. Ég held að það sé alveg hægt að finna lausn á þessu, t.d. leið þar sem hluti kvótans fer kannski eftir stærð fyrirtækjanna og restinni deilt út með hlutkesti eða [[Forseti hringir.]]… finna einhverja leið í þessu máli.
Herra forseti. Nýlega birti Viðskiptaráð Íslands skýrslu um kostnaðinn sem tollvernd á matvæli veldur neytendum. Það kemur fram að sé litið til allra heimila mundi afnám tolla skila neytendum 10 milljörðum kr. á ári í formi lægra vöruverðs. Það eru um 80 þús. kr. á hvert einasta heimili landsins. Hverju skilar þetta síðan í ígildi ríkisstuðnings, þessi vernd, þessi tollvernd, til landbúnaðarins? Hún skilar um 60% af því sem hún kostar neytendur. Þetta er svo léleg skattheimta, þetta er svo ofboðslega léleg leið til að styðja við landbúnaðinn; hún er svo ofboðslega kostnaðarsöm fyrir neytendur án þess að skila sér vel til landbúnaðarins. Ef þetta væri gert á annan hátt, að ígildi stuðnings færi beint í formi peningastyrkja til landbúnaðarins, upp á þessa 6 milljarða; ef hægt væri að ná þeim inn með miklu skilvirkari skattheimtu eins og stefna þessarar ríkisstjórnar er að gera með virðisaukaskatti þannig að allir mundu græða. Neytendur mundu fá lægra vöruverð, lægra matvælaverð og landbúnaðurinn gæti fengið hærri styrki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina en á bágt með að skilja hæstv. ráðherra. Er það virkilega þannig að þegar dómstólar dæma ólögmæta dýrari leiðina fyrir neytendur þá sé ályktun hæstv. ráðherra sú að fella úr lögum ódýrari leiðina fyrir neytendur, þ.e. hlutkesti. Það er að minnsta kosti skrýtin lógík í mínum huga. Ég hlýt að spyrja hæstv. ráðherra: Eftir að héraðsdómurinn er fallinn, jafnvel þó að menn fari með málið upp í Hæstarétt, er ekki einboðið að sýna stjórnarskránni þá virðingu að notast við hlutkesti þar til Hæstiréttur hefur fellt sinn dóm? Ég vil líka spyrja hversu langt er síðan hlutkesti hefur verið beitt og hvort því hafi ekki verið beitt í miklu minna mæli en uppboðsleiðinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin, en ég verð að viðurkenna að ég stend hér eiginlega dálítið í lausu lofti með tilliti til fyrri spurningar minnar vegna þess að ég gat ekki greint það í svari hæstv. ráðherra að það ætti að skoða þennan dóm héraðsdóms um útboðsgjaldið og þá með hvaða hætti það yrði nýtt, þar sem dómurinn telur að þetta sé skattur í skilningi laga og ráðherrann hafi fengið of mikið vald, ef við getum orðað það svo. Mig langar því bara að spyrja aftur: Er það eingöngu þar sem landbúnaðarráðherra, og þá ráðuneytið, er að íhuga að fella brott þetta með hlutkestið en halda hinu inni, en það er þó sá þáttur sem dæmdur var ólöglegur? Ég bið því hæstv. ráðherra að fara nánar í það. Hæstv. ráðherra sagði jafnframt um magntolla og verðtolla að magntollar væru í krónutölum og hefðu rýrnað töluvert frá því að þeir voru settir á árið 1995. En mig langar þá jafnframt að spyrja hæstv. ráðherra, vegna þess að magn- og verðtollar eru settir á til að verja innlenda matvöru sem framleidd er hér á landi, en þegar um er að ræða vöru sem ekki er framleidd hér á landi ber hún engu að síður jafnt magntolla sem verðtolla, og því spyr ég hæstv. ráðherra: Stenst það? Stenst það þau lög sem sett hafa verið um magntolla og verðtolla sem eiga að vernda innlenda framleiðslu, að þegar um er að ræða vöru sem ekki er til og ekki framleidd á Íslandi þá skuli hún engu að síður beitt bæði magntollum og verðtollum?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum þátttöku í þessari umræðu. Það er margt flókið í þessu tollaumhverfi, það er rétt. Það væri mjög ákjósanlegt og æskilegt að við gætum einfaldað það og gert það skýrara fyrir alla aðila. Hér hefur til að mynda verið sagt að talað sé um dýrari leið og ódýrari leið. Sú leið þar sem talað er um tollkvóta - eins og ég kom inn á þá rennur sú upphæð í ríkissjóð, væntanlega leggja þeir sem flytja það inn á vöruna. Hvað gerist ef önnur leið yrði farin, hver verður þá ávinningur neytenda? Neytendur eru jú þeir sem njóta yfirleitt góðs af því að ríkissjóður fái skatttekjur eins og rætt var hér fyrr í dag, þannig að ég tek alveg undir það að það gæti verið hentugt. Dómurinn er á margan hátt ágætur en hann er líka að nokkru leyti óljós. Meðal annars er bent á að það sé óeðlilegt, og það sé brot á stjórnarskrá, að ráðherra hafi val. Þess vegna eru það viðbrögð ráðuneytisins að svo komnu máli að fella í burt það val, en eins og líka kom fram í máli mínu var ríkið sýknað af öllum kröfum stefnanda, vann sem sagt málið. Það kom líka fram í máli hv. fyrirspyrjanda að eðlilegt væri að landbúnaðarvörur væru að jafnaði ódýrari. Auðvitað er það ekki algilt. Mjólkurafurðir, sem hafa verið háðar opinberri verðlagningu, eru til að mynda umtalsvert ódýrari hér á landi en í öllum sambærilegum löndum, jafnvel umtalsvert, jafnvel tvöfalt ódýrari en í mörgum löndum. Það var líka bent á að Íslendingar mundu að jafnaði velja íslenska vöru með tilliti til verðs og gæða. Ég býst við að það sé rétt. Hins vegar má benda á að Svíar gengu í Evrópusambandið og trúðu þessu sama en landbúnaður í Svíaríki er að hrynja. [[Forseti hringir.]]Það þarf að leggja mikla áherslu á gæði og matvælaöryggi, sem við ætlum að tryggja, að það sé ákveðinn standard á því. Það er nú bara þannig að pyngjan ræður yfirleitt þegar menn fara út í búð að versla matvæli.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka ráðherra fyrir að afla gagna og svara hér í dag fyrirspurn minni um stöðu intersex-barna, sem var dreift fyrir skömmu. Ég kem að spurningum mínum eftir augnablik en vil umræðunnar vegna fá að byrja á því að rekja hér í stuttu máli hvað intersex er. Vel má vera að það sé ekki öllum fyllilega ljóst en ég tel að til þess að breyta viðhorfum, venjum og ákvörðunartöku vegna þeirra barna sem hér fæðast intersex þurfum við fyrst og fremst að auka skilning á viðfangsefninu og skilning á þeim afleiðingum sem vanhugsuð inngrip geta haft á líf þessara einstaklinga. Intersex er hugtak sem nær yfir breitt svið af meðfæddum líkamlegum einkennum eða breytileika sem liggur á milli okkar stöðluðu hugmynda um karl- og kvenkyn. Intersex-einstaklingar fæðast með einkenni sem eru ekki algjörlega karl- eða kvenkyns, sem eru sambland af karl- og kvenkyns eða hvorki karl- né kvenkyns. Intersex-breytileikinn, ef svo má kalla, er býsna algengur en ekki mjög augljós eins og fyrr var nefnt. Lægsta algenga tölfræði er ein af hverjum 2.000 fæðingum, eða um 0,05%, en líklegri tala er væntanlega um 1,7% sem þýðir að það er álíka líklegt að einhver sé intersex og að hann fæðist rauðhærður, það er álíka tölfræði þarna á milli. Intersex-einstaklingar, eins og allt annað fólk, geta glímt við heilsufarsvandamál. Í tilfellum einstakra greininga getur verið þörf á læknisaðstoð frá fæðingu en intersex-breytileiki einn og sér er ekki heilsufarsvandamál. Læknainngrip miða alla jafna að því að láta intersex-líkama aðlagast okkar hefðbundnu hugmyndum um karl- og kvenlíkama. Ég hef heimildir fyrir því að örlög þeirra intersex-barna sem fæðast hér á landi ráðist enn af gamaldags fordómafullum hugsanagangi þar sem jafnvel nýfætt barn er sett undir hnífinn til þess að eyða einhverjum afbrigðileika sem enn býr í huga sums fólks, þeirra sem telja enn núna árið 2015 í ótrúlegri þvermóðsku og ég vil leyfa mér að segja af fávísi hreinlega að mannskepnan sé ekki til þess bær að vera annað en annaðhvort karl eða kona. Virðulegi forseti. Í ljósi þessarar umræðu tel ég brýnt að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra: 1. Hvernig er ákveðið hvort ástæða þyki til að gera aðgerð á intersex-barni? Hverjir koma að þeirri ákvörðunartöku? 2. Hvernig er upplýsingagjöf til foreldra um intersex og læknisfræðilegar meðferðir háttað? 3. Hvers kyns ráðgjöf og fræðslu fá foreldrar intersex-barna við greiningu og hver annast hana? 4. Hversu mörgum hefur verið boðin fóstureyðing á grundvelli [[Forseti hringir.]]þess að fóstur búi yfir intersex-breytileika? 5. Hversu margar aðgerðir á ári eru gerðar á börnum til þess að „leiðrétta“ kyn eins og það er kallað?
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður hefur beint til mín fimm spurningum sem varða intersex-börn. Í svörum mínum hér á eftir styðst ég að mestu við upplýsingar frá Landspítalanum - háskólasjúkrahúsi. Hugtakið er mjög vítt og því verður í svörunum á eftir miðað við börn af óræðu kyni, en undir það falla mjög margar sjúkdómsgreiningar samkvæmt alþjóðlegu sjúkdómsflokkunarkerfi. Þegar spurt er hvernig ákveðið sé hvort ástæða þyki til að gera aðgerð á intersex-barni og hverjir komi að þeirri ákvarðanatöku er því til að svara að þegar barn af óræðu kyni fæðist eru það nýburalæknir og hjúkrunarfræðingur sem fyrst koma að því og kalla til innkirtlalækni barna og þegar það á við barnaskurðlækni til að gera fyrstu skoðun eða skoðanir og ákvarða hvaða rannsókn er þörf á og ræða síðan við fjölskyldu hins nýfædda barns um þá stöðu sem uppi er. Snemma í ferlinu, allt eftir ósk foreldra, eru sálfræðingur, erfðafræðingur og fleiri heilbrigðisstéttir kallaðar til þegar þörf þykir á. Engar ákvarðanir eru teknar fyrr en nákvæm greining liggur fyrir og allar ákvarðanir eru sameiginleg niðurstaða þeirra aðila sem hér hafa verið upp taldir og réttur barnsins og foreldra er að sjálfsögðu að fullu virtur. Einnig spyr hv. þingmaður hvernig upplýsingagjöf til foreldra um intersex og læknisfræðilegum meðferðum sé háttað. Um það sjá þeir aðilar sem ég nefndi hér áðan, þ.e. sérfræðilæknar, hjúkrunarfræðingar, sálfræðingar, erfðafræðingar og aðrar heilbrigðisstéttir veita fyrst og fremst munnlegar upplýsingar þar sem staða barnsins er rædd og hvaða meðferðarúrræði eru í boði. Einnig vísa þessir aðilar á efni á netinu, svo sem fræðilegar heimasíður, fagtímarit en einnig á heimasíður á vegum frjálsra félagasamtaka, svo sem sjúklingahópa og aðstandendafélaga. Hinir síðastnefndu geta oft miðlað foreldrum af eigin reynslu úr svipuðum aðstæðum. Það er einnig spurt hvers kyns ráðgjöf og fræðslu foreldrar intersex-barna fái við greiningu og hver annist hana. Það kom raunar fram í svari mínu við spurningu nr. 2 að þetta eru fyrst og fremst munnlegar upplýsingar og í framhaldi af því er ráðgjöf frá fagfólki og þar sem því verður við komið með upplýsingum frá sjálfstætt starfandi félagasamtökum, sem hafa innan raða sinna einstaklinga með reynslu af þeim málum og geta miðlað henni. Umfang og eðli þeirra upplýsinga og ráðgjafar sem gefin er miðast við þarfir foreldra og fjölskyldu barnsins. Þá spyr hv. þingmaður í fjórða lagi hversu mörgum konum hafi verið boðin fóstureyðing á grundvelli þess að fóstur búi yfir intersex-breytileika. Það er ekki vitað til að slíkt hafi verið gert á Íslandi, enda er ekki skimað eða leitað að intersex-erfðabreytileika þannig að sú vitneskja liggur ekki fyrir við fæðingu. Hins vegar er við ómskoðun fósturs í 18.–20. viku meðgöngu yfirleitt hægt að sjá kyn fósturs þó að kyngreining sé ekki tilgangur þeirrar ómskoðunar. Það eru ekki allir foreldrar sem óska eftir því að fá að vita kyn hins ófædda barns en um 70% foreldra óska eftir að fá að vita kynið. Í einstaka undantekningartilfellum er erfitt að meta kyn fósturs við þessar ómskoðanir og er foreldrum þá tjáð það, en foreldrum er aldrei boðin fóstureyðing af þeim ástæðum. Að lokum spyr hv. þm. Björt Ólafsdóttir hversu margar aðgerðir á ári séu gerðar á börnum til þess að leiðrétta kyn, eins og það er kallað. Þau tilvik eru afar sjaldgæf. Á Íslandi hafa á síðustu tíu árum fæðst þrjú börn með óræð kynfæri. Að auki hefur eitt barn verið ættleitt til landsins. Þessi fjögur börn hafa fengið meðferð á Landspítala – háskólasjúkrahúsi en þegar grípa þarf til skurðaðgerða vegna missmíði á kynfærum þessara barna er alltaf um að ræða röð misstórra skurðaðgerða sem tímasettar eru með tilliti til þroska barnsins. Þess vegna gefur fjöldi aðgerða sem framkvæmdar eru ekki rétta mynd af fjölda tilfella en þau eru afar fátíð, eins og ég sagði í upphafi máls míns. Ég vona að þetta hafi í öllum meginatriðum svarað spurningum hv. þingmanns.
Hæstv. forseti. Ég ætla að þakka hv. þm. Björt Ólafsdóttur kærlega fyrir að taka upp málefni intersex-fólks. Það er staðreynd að þau málefni hafa ekki verið í hinni opinberu umræðu. Ég kem hér upp til að vekja athygli bæði heilbrigðisráðherra sem og fulltrúa okkar í Evrópuráðinu að Evrópuráðið eða millinefnd hjá Evrópuráðinu er um þessar mundir að skila af sér skýrslu um réttindamál intersex-fólks og þær aðgerðir sem ríki þurfa að grípa til til að það fólk búi við full mannréttindi. Ég vil líka vekja athygli þingmanna á því að Malta hefur sett framsæknustu löggjöf veraldar til að vernda réttindi og mannhelgi intersex-fólks sem og transfólks og ég hvet þingmenn til að kynna sér þá löggjöf.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspyrjanda kærlega fyrir að vekja máls á þessu. Ég vænti þess að það komi fram þingmál hér þegar fram líða stundir og ég vænti þess að samstaða verði á þessu þingi um þau mál, af því að það er ekki í lagi hvernig málin eru núna. Það lítur þannig út að litið sé á órætt kyn sem vandamál af samfélagslegum ástæðum, ekki af læknisfræðilegum ástæðum í hefðbundnum skilningi. Það er álit annarra á því fólki sem fæðist með órætt kyn sem er vandamálið, það er ekki óræða kynið sjálft. Ég hef hitt ansi marga af óræðu kyni og enginn þeirra er hlynntur því að gerðar séu skurðaðgerðir á börnum til þess að gera þau venjuleg í skilningi samfélagsins. Það er ekki sjúkdómur að vera öðruvísi og læknisfræðileg inngrip til þess að gera fólk venjulegt í skilningi samfélagsins eru óréttlætanleg.
Virðulegur forseti. Ég vil þakka málshefjanda fyrir að vekja máls á þessu hér og hæstv. ráðherra fyrir orð hans. Ég vil vekja athygli þingheims á því að öflug barátta Samtakanna '78 og hinsegin hreyfingarinnar á Íslandi hefur gert það að verkum að mörg okkar eru að vakna í þessari umræðu. Sú sem hér stendur hefur meðal annars hafið gerð frumvarps til laga um kynferðisjafnrétti sem byggir einmitt á þeirri löggjöf sem hér var nefnd og er sennilega sú sterkasta í heimi, sem er löggjöfin á Möltu. Þar er meðal annars tryggt að óheimilt sé að gera skurðaðgerð eða beita lyfjameðferð eða öðrum aðferðum þar til unnt er afla upplýsts samþykkis barnsins fyrir því, en nánar er farið út í það í viðeigandi greinum frumvarpsins. Ég mun óska eftir meðflutningi úr öllum flokkum með þessu máli og ég held að það væri okkur til mikils sóma. Við höfum verið í fararbroddi að því er varðar hinsegin löggjöf, oftar en ekki sem betur fer, og þarna eigum við að stíga mjög [[Forseti hringir.]]örugg og skýr skref fram á veginn.
Frú forseti. Intersex-hreyfingin á Íslandi og um allan heim kallar eftir að fá mannréttindi viðurkennd í lögum, mannréttindi fyrir ósjálfráða einstaklinga sem eru intersex og fyrir þá sem eru sjálfráða. Eins og komið hefur fram og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson benti á er enginn af óræðu kyni hlynntur því, það kemur fram í yfirlýsingum intersex-samfélagsins, að gera skurðaðgerðir á ósjálfráða einstaklingum og úthluta barninu kyni með slíku gerræði, þau eru á móti slíku og þetta þarf að tryggja í lögum. Líkt og hv. þm. Svandís Svavarsdóttir nefndi hefur hún hafið gerð frumvarps og að sjálfsögðu styðjum við það og vonum að sú uppfærsla á réttindum intersex-fólks komist sem fyrst í lög. Við eigum alveg að geta horft fram hjá því hver gerir þetta fyrst og svoleiðis leiðindapólitík á þingi, við þurfum að sameinast um að koma þessu í lög og uppfæra þau. Varðandi réttindi sjálfráða intersex-fólks [[Forseti hringir.]]… [[Forseti hringir.]]… hjá lækni. [[Forseti hringir.]]Það eru alls konar vandamál til staðar.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka ráðherra svörin og sömuleiðis fyrir þá góðu umræðu sem hv. þingmenn hafa tekið þátt í. Ég verð þó að segja að svörin frá ráðherra eru ekki nægjanleg, alls ekki. Hann hefur útskýrt eitthvert ákveðið ferli sem greinilega fer í gang á Landspítalanum þegar þessi staða kemur upp, en ferlið er alls ekki augljóst og það er alls ekki ásættanleg niðurstaða að í einhverjum tilfellum, og kannski í flestum tilfellum, séu börn lögð undir hnífinn án þess að vera spurð. Það er ekki hægt að ráðast gegn sjálfræði einstaklinga á grófari hátt en að leggja ómálga barn undir hnífinn. Rannsóknir sýna að fólk sem gengist hefur undir kynleiðréttingu, eins og það kallast svo óheppilega, líður fyrir það. Margir líða fyrir það alla ævi og það tekur kannski hálfa ævina að leiðrétta þau mistök eða reyna að leiðrétta þau mistök sem hafa verið gerð. Það er algjörlega óásættanlegt að grípa svona inn í líf fólks án þess einu sinni að bera það undir það. Það er ekki hægt nú á þessum tímum, það gengur ekki upp. Það er ekki vitað um fóstureyðingar en þó kom fram í svörum ráðherra að fjögur börn hefðu fengið meðferð, eins og hann kallaði það, á síðastliðnum tíu árum. Ég tel að við þurfum að færa í lög, [[Forseti hringir.]]og tek undir það sem aðrir þingmenn hafa sagt, að við getum ekki gripið svona inn í líf fólks. Það á að vera algjörlega bannað.
Virðulegi forseti. Ég vil fyrst af öllu þakka hv. þingmanni fyrir að taka þetta mál upp til umræðu og sömuleiðis þakka fyrir þá umræðu sem hefur átt sér stað. Það er alveg ljóst að það er margt mjög nýtt við nálgun í umræðu um intersex-einstaklinga og kerfið kannski á margan hátt vanbúið til að takast á við vandamálin sem því fylgja. Ég get á margan hátt tekið undir það sem hefur komið fram um að ekki sé æskilegt að grípa inn í á þann hátt sem gert hefur verið, en við verðum á sama hátt að viðurkenna að það er réttur foreldra að fara með málefni barns síns og við verðum að takast á við hvernig grípa eigi fram fyrir hendur foreldra ef þau tilvik koma upp. Þau svör sem ég kallaði eftir vegna þessarar umræðu hér koma frá Landspítala – háskólasjúkrahúsi þar sem sérfræðingar okkar á þessu sviði hafa unnið og það kann vel að vera að kerfið þar og ferlið sé ekki fyllilega í stakk búið til að mæta öllum þeim óskum sem uppi eru í þeim efnum. Ég vænti þess því og vona að þessi umræða geti orðið til þess að við stígum einhver frekari skref fram á við í þeim efnum, því að það er hárrétt sem kom fram í máli hv. þm. Helga Hrafns Gunnarssonar áðan þegar hann orðaði þetta mjög einfalt og skýrt: Það að vera öðruvísi er ekki sjúkdómur og við eigum ekki að umgangast þannig einstaklinga með því hugarfari.