Virðulegur forseti. Í desember síðastliðnum þegar undirnefnd um afgreiðslu umsókna um ríkisborgararétt til Alþingis tók til starfa kom nefndin að tómum kofanum, engar umsóknir höfðu borist frá Útlendingastofnun eins og vera ber. Þau svör fengust frá stofnuninni að ákveðið hefði verið að breyta verklagi þannig að umsóknirnar bærust einhvern tímann þegar Útlendingastofnun hentaði. Það sem allsherjar- og menntamálanefnd Alþingis ákvað að gera til að reyna að knýja fram þessi gögn sem þingið og nefndin hefur þörf fyrir til að sinna sinni lögbundnu vinnu við það að veita ríkisborgararétt var að kalla eftir þessum gögnum með vísan til 1. mgr. 51. gr. laga um þingsköp Alþingis, sem leggur þá skyldu á stjórnvöld að afhenda þinginu gögn sem þingið fer fram á. Var Útlendingastofnun gefinn frestur til 1. febrúar til þess að afhenda þessi gögn. Ágreiningur hefur komið fram í máli hæstv. dómsmálaráðherra um að þessi grein bindi alls ekki hendur Útlendingastofnunar í þessu máli. Farið var fram á lögfræðiálit um þetta efni hér í þingsal, lögfræðiálitið er komið í hús og álitið er skýrt. [[Forseti hringir.]]Hæstv. dómsmálaráðherra og Útlendingastofnun í hans umboði braut lög [[Forseti hringir.]]þegar hún afhenti Alþingi ekki gögnin sem hún var krafin um fyrir 1. febrúar síðastliðinn.
Virðulegur forseti. Enn og aftur komum við hingað upp vegna þess að hæstv. dómsmálaráðherra og Útlendingastofnun virða ekki lög, þau lög sem þeim er sett að fylgja. Í fyrsta lagi þá túlkar dómsmálaráðherra - ég myndi ekki einu sinni kalla það að túlka heldur segir dómsmálaráðherra bara ósátt um innihald og efni laga um ríkisborgararétt og heldur því einhvern veginn fram að hlutverk Alþingis sé einhvers konar aukahlutverk þegar kemur að veitingu ríkisborgararéttar, að það sé einhvern veginn óhefðbundið við hliðina á hinu venjubundna ferli hjá Útlendingastofnun. Þetta er bara rangt. Það sést mjög vel þegar lögin eru skoðuð að það er bara ósatt það sem hæstv. dómsmálaráðherra segir um lög um ríkisborgararétt og hlutverk Alþingis í því. Nú höfum við fengið það fram svart á hvítu frá lagaskrifstofu þingsins að það er líka ósatt varðandi þingsköp sem snúa að rétti nefnda til að kalla eftir gögnum, sem stofnun eða ráðherra ber raunar að svara innan viku frá beiðni, að sú fullyrðing hæstv. ráðherra að þetta eigi ekki við um þessa beiðni frá allsherjar- og menntamálanefnd er líka ósönn. Það höfum við núna svart á hvítu.
Virðulegur forseti. Það gleður mig að lagaskrifstofa Alþingis hafi tekið skýra afstöðu með þinginu. Þá hlýtur að vakna sú spurning: Hvernig verður þessu fylgt eftir af virðulegum forseta? Hvernig munum við fara að því að fá öll lögboðin gögn í hús? Verður ekki örugglega tryggt að svo verði fyrir vikulok, allar umsagnir frá lögreglu, umsagnir frá Útlendingastofnun o.s.frv.? Ég vil líka vekja athygli á því að mér barst til eyrna í gær að Útlendingastofnun væri að synja afgreiðslu á umsókn um ríkisborgararétt vegna þess að frá því að Útlendingastofnun fékk umsóknina í hendur og þar til í dag, tæpt ár sem umsókn hefur legið á borðinu þar, þá hefði barn náð 18 ára aldri og félli því út úr ákveðinni kríteríu í lögum. [[Forseti hringir.]]Það er auðvitað algerlega óboðlegt [[Forseti hringir.]]að stofnun geti beitt sér með þessum hætti.
Forseti. Mig langar að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur og óska eftir afstöðu forseta hæstv. forseta til þess hvað þinginu beri að taka til bragðs í þessari stöðu. Það er orðið kýrskýrt að dómsmálaráðherra er að brjóta lög og Útlendingastofnun er að brjóta lög með því að afhenda ekki þessi gögn, eða öllu heldur með því að vera ekki löngu búin að afhenda þessi gögn. Mig langar jafnframt að taka undir með hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur varðandi það að þetta snýst ekki bara um gríðarlega vanvirðingu gagnvart þinginu heldur erum við að tala um raunverulega einstaklinga úti í samfélaginu sem eru að bíða eftir niðurstöðu. Ég hef sömuleiðis veður af fólki sem á yfir höfði sér neikvæða niðurstöðu hjá Útlendingastofnun en þar sem Útlendingastofnun er búin að lofa þinginu að aðhafast ekkert fyrr en við erum búin að afgreiða þessar umsóknir þá bíður þetta fólk. Þarna eru börn, fleiri en eitt og fleiri en tvö, sem bíða í fullkominni óvissu um framtíð sína eftir því að Útlendingastofnun þóknist, sem er í trássi við lög, að afhenda þinginu gögn sem átti afhenda í desember og í allra síðasta lagi 1. febrúar síðastliðinn.
Virðulegur forseti. Við ræðum enn og aftur þetta ríkisborgaramál og ég ætla kannski að segja fyrir mitt leyti að þá hef ég áhuga á að ræða meira um framtíðina. Það er alveg ljóst og þetta lögfræðiálit sannar það að að sjálfsögðu getur þingið kallað eftir þeim gögnum. Ég held reyndar að hvorki stofnunin né ráðherra hafi ætlað að reyna að komast undan þeirri skyldu, þetta snerist um tímann. Það er alveg rétt að samkvæmt þingsköpum er talað um að veita eigi slík gögn innan sjö daga. Það er eitt af því sem við þurfum kannski að fara yfir ef við viljum velta svona hlutum fyrir okkur, hvort það séu eðlileg tímamörk í yfirferð á 170 umsóknum. En stóra málið held ég að hljóti að vera það hvernig við viljum hafa þetta verklag til framtíðar því við erum auðvitað komin í þá stöðu að þetta gengur ekki, það sem við erum búin að upplifa, og við erum flest sammála um það, þannig að við þurfum að fá nýjar leiðir. Það hefur verið nefnt hérna að taka bara upp gömlu leiðina, umsóknirnar komi bara beint til þingsins. En við skulum reyndar líka hafa það í huga að í flestum löndum sem við berum okkur saman við er þessi málaflokkur hjá stofnun eins og Útlendingastofnun þar sem þetta er afgreitt í samræmi við lög. Þetta er auðvitað svolítið sérstök staða hér [[Forseti hringir.]]að hafa þetta verklag og hefð. Með því er ég ekki að segja að ég sé því mótfallin, en ég held að það sé mjög mikilvægt að við komum okkur saman [[Forseti hringir.]]um framtíðarverklag og hvernig við ætlum að framkvæma það að veita ríkisborgararétt samkvæmt lögum hér á þingi.
Virðulegur forseti. Ég sem nýr þingmaður á hinu háa Alþingi Íslendinga á erfitt með að ná utan um það vinnulag sem virðist vera hér til staðar. Ég verð sífellt meira hissa eftir því sem dögunum fjölgar á Alþingi að hlusta á þessa umræðu dag eftir dag og hún kemst ekkert áfram. Mig langar að líkja þessu við sveitarstjórnarstigið þar sem ég hef nú alið manninn að mestu leyti hingað til þar sem kjörnir fulltrúar ráða sér starfsmenn til að framfylgja þeim reglum sem settar eru. Það myndi heyrast eitthvað í okkur í sveitarstjórninni ef embættismennirnir gerðu bara eitthvað allt annað. Ég held, virðulegur forseti, að ég myndi bara kalla það valdarán. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég kem upp aðeins til að klára þessa umræðu sem ég var að reyna að byrja áðan en náði ekki vegna tímaskorts. Þetta snýst um það að á bak við umsókn er manneskja af holdi og blóði sem er að sækja um réttindi sem viðkomandi á rétt á að sækja um. Það hefur verið einhver misskilningur uppi hér, m.a. í máli hæstv. dómsmálaráðherra, að það sé einhvers konar forréttindameðferð að fara í gegnum þingið. Svo er auðvitað ekki heldur er ákveðinn hópur nauðbeygður að sækja um ríkisborgararétt í gegnum þingið vegna þess að viðkomandi uppfyllir ekki öll skilyrði fyrir því að geta fengið ríkisborgararétt samkvæmt stjórnvaldsákvörðun. Það að Útlendingastofnun hafi ákveðið að hrúga öllum umsóknum í eina hrúgu getur ekki verið vandamál Alþingis. Það eru ákveðnar umsóknir sem eiga að koma hingað, [[Forseti hringir.]]fólk sækir um til Alþingis en ekki samkvæmt stjórnvaldsákvörðun. Þá verða bara Útlendingastofnun og hæstv. dómsmálaráðherra að búa svo um hnútana Útlendingastofnun fúnkeri.
Virðulegi forseti. Ég kem hérna upp kannski einna helst til að bregðast við orðum hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur. Mér fannst einhvern veginn liggja í máli hv. þingmanns að hæstv. ráðherra hefði aldrei sagt eða gefið það út að hann vildi ekki afhenda þessi gögn. Ég vil bara árétta það að á opnum fundi með allsherjar- og menntamálanefnd spurði sú sem hér stendur hæstv. dómsmálaráðherra hvort hann teldi sér og Útlendingastofnun ekki skylt að framfylgja beiðni frá allsherjar- og menntamálanefnd samkvæmt 51. gr. þingskapalaga og hann bar því við að vegna þess að þetta væri ekki eftirlitshlutverk nefndarinnar þá ætti þessi grein þingskapalaga einfaldlega ekki við um þessa beiðni. Hann hélt því fram fullum fetum. Nú höfum við fengið það staðfest, sem við þóttumst svo sem vita fyrir, að svo er ekki. Síðan má að setja spurningarmerki við það að ráðherra í ríkisstjórn Íslands komi með einhverjar lagatúlkanir til nefnda um það hvað þær mega að biðja um og hvað ekki og hvenær þeirra heimildir til að kalla eftir gögnum [[Forseti hringir.]]eiga við og hvenær ekki. En það er svo sem ekki annars að vænta frá ráðherra sem er búinn að ákveða hvernig Alþingi á að haga veitingu á ríkisborgararétti.
Herra forseti. Ég get ekki annað en tekið undir með öðrum hv. þingmönnum sem óska eftir því að hæstv. forseti beiti sér í þessu máli. Ég veit ekki lengur hvernig hægt er að beita sér þegar slíkur brotavilji er hjá hæstv. ráðherra. Þetta er yfir 100 ára hefð sem hér er verið að brjóta, 100 ára, og ég hefði haldið að þeir sem eru í flokki sem tengist íhaldinu myndu nú reyna að halda í hefðir en ekki brjóta þær. Við megum ekki gleyma því að þetta er ekki bara spurning um eitthvert valdaspil á milli þingsins og ráðherra. Það er fólk þarna á bak við. Það eru börn þarna á bak við. Við megum ekki gleyma þeim þegar við erum í einhverjum pólitískum leikjum hérna.
Forseti. Enn stöndum við hér og ræðum þetta mál sem er allt hið vandræðalegasta eins og öllum er orðið ljóst. Mig langar að taka undir með hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, það er mjög mikilvægt að við horfum til framtíðar. Við verðum að komast að niðurstöðu um það hvernig á að vinna þetta og sú vinna er að fara af stað. Ég verð líka að segja það, sitjandi í undirnefndinni: Við gætum löngu verið búin að klára þetta, farin að snúa okkur að því að leiðrétta ferlið og byggja framtíðarskipulag, ef við hefðum gögnin til þess. Þetta tekur gríðarlegan tíma, viku eftir viku, og það er í raun óásættanlegt að við fáum ekki bara allan bunkann og klárum þetta. Við verðum líka að huga að því að næsti umsóknabunki er kominn í hús, ekki til okkar heldur til Útlendingastofnunar.
Virðulegur forseti. Það sem mig langar að ræða hér í dag er sú alvarlega staða sem upp er komin í íslenskum landbúnaði. Það er staðreynd að margt má bæta í rekstrarumhverfi íslenskra bænda. Framleiðsluvilji íslenskra bænda fer dvínandi og þá sérstaklega í kjötframleiðslu. Aðstæður eru erfiðar og með sífellt alþjóðlegri matvælamarkaði hafa stórir erlendir framleiðendur farið að ryðja sér til rúms í auknum mæli í smásölu hér á landi. Lengi hefur verið kallað eftir því að kjötframleiðslan fái sömu undanþágu og mjólkuriðnaðurinn sem 71. gr. búvörulaga kveður á um. Með því væri afurðastöðvum í kjötiðnaði gert heimilt að sameinast, gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf til þess að halda niðri kostnaði við framleiðslu, geymslu og dreifingu kjötvara. Þetta hefur mjólkuriðnaðurinn fengið að gera og við höfum séð undanfarin 17 ár að slík undanþága hefur verið honum til hagsbóta. Hagræðing innan mjólkuriðnaðarins nemur milljörðum árlega og það er engin raunveruleg fyrirstaða fyrir því að ekki sé hægt að gera slíkt hið sama fyrir kjötiðnaðinn. Með veitingu slíkrar undanþágu er íslenskum kjötiðnaði veittur töluverður efniviður til að bregðast við ört vaxandi samkeppni að utan. Með því aukum við framleiðslu, gerum rekstrargrundvöll og framleiðsluvilja starfsgreinarinnar betri og stuðlum að sanngjarnari verðlagningu. Ég skora á hæstv. matvælaráðherra að taka undir ákall íslenskra bænda í þessu og í þá átt. Málið er einfaldlega þannig vaxið að það þolir enga bið. Virðulegur forseti. Aðgerða er þörf strax.
Virðulegur forseti. Á fundi fjárlaganefndar með fulltrúum Húsnæðis- og mannvirkjastofnunar í morgun komu fram tillögur frá stofnuninni um hver gætu verið næstu skref á húsnæðismarkaði. Á árunum eftir efnahagshrunið 2008 og fram til ársins 2017 var lítið byggt. Þrátt fyrir að til hafi verið talsvert af húsnæði á lager kemur það niður á okkur núna. Nú er gert ráð fyrir að byggja þurfi 3.500–4.000 íbúðir á ári næstu árin í það minnsta. Þess vegna leggur HMS áherslu á að tryggð verði stöðug uppbygging íbúða til að koma í veg fyrir óhóflegar hækkanir íbúðaverðs. Það er því nauðsynlegt að gerðar verði áætlanir um uppbyggingu um allt land en ekki bara hér á höfuðborgarsvæðinu. Húsnæðisáætlanir sveitarfélaga ættu að geta hjálpað til við að meta uppbyggingarþörf á hverjum stað og með því að þessi málaflokkur er nú kominn á einn stað í kerfinu ætti að nást betur utan um málaflokkinn. Þá var einnig bent á að hið opinbera þyrfti að koma með aukinn stuðning til þess að fjölga íbúðum og tryggja aðgengi tekjulágra að öruggu húsaskjóli. Það er best gert með því að auka stofnframlög til óhagnaðardrifinna leigufélaga sem geta þá, með því að bjóða upp á lægri húsaleigu, haft áhrif á leigumarkaðinn til hins betra. Ríki og sveitarfélög þurfa að taka þennan málaflokk föstum tökum, einfalda regluverkið og stuðla að aukinni samræmingu. Virðulegur forseti. Einn af grundvallarþáttum í lífi hvers einstaklings er að eiga öruggt þak yfir höfuðið. Hættum því þessum umkenningaleik og tökum á þessu saman.
Virðulegi forseti. Í gær kom út skýrsla um stöðu og áskoranir Íslands í orkumálum. Í henni er gerð grein fyrir orkuþörf með vísan til áherslna og markmiða stjórnvalda í loftslagsmálum. Einnig er farið yfir stöðuna á flutningskerfinu, stöðuna á orkumarkaði, framboð og eftirspurn raforku sem og hvernig fyrirséð er að þau mál geti þróast næstu mánuði og ár. Skýrslan er ítarleg og við lestur hennar má sjá að lögð er til grundvallar vinna sem fram kom í orkustefnu fyrir Ísland sem unnin var af þverpólitískri nefnd á síðastliðnu kjörtímabili. Þar segir að það sé mikilvægt markmið í baráttunni við loftslagsvána að orkuskipti fari fram í lofti, á láði og legi. Við á Íslandi höfum þá sérstöðu að nánast ekkert jarðefnaeldsneyti er notað við raforkuframleiðslu og húshitun. Það er öfundsverð staða sem okkur ber að viðhalda. Virðulegur forseti. Til að geta staðið við háleit markmið okkar í loftslagsmálum verðum við virkilega að skoða aukna virkjunarkosti. Það er ekki bara að við verðum að auka framleiðslu á raforku heldur verðum við að bæta flutningsleiðir því flutningi á raforku er virkilega ábótavant á milli landsvæða, sérstaklega þegar við horfum til Vestfjarða og norðausturhorns landsins. Þegar horft er til kerfisáætlunar Landsnets er hún vissulega langtímaáætlun en styrking meginflutningskerfis á Vestfjörðum er í allt of fjarlægri framtíð. Þá er betra að huga að valkostum í virkjunum innan svæðis til að tryggja raforku á Vestfjörðum. Dreifikerfið á Vestfjörðum er á vegum Orkubús Vestfjarða. Átak hefur verið gert á undanförnum árum í endurnýjun þess. Þá hefur mikið verið lagt í jörðu og endurbætur hafa líka verið gerðar í tengslum við hringtengingu ljósleiðara um Vestfirði. En það vantar rafmagn á svæðið. Það verður að auka raforkuframleiðsluna. Raforka er forsenda þess að uppbygging atvinnu og samfélaga og orkuskipti verði á svæðinu. Án hennar getur fjórðungurinn ekki tekið þátt í loftslagsmarkmiðum stjórnvalda.
Virðulegur forseti. Flóttafólk kemur til Íslands og fær hér vernd með tvennum hætti. Annars vegar kemur það hingað á upp á eigin spýtur, oft eftir langt og hættulegt ferðalag, nær hér landi og sækir um vernd. Hins vegar er fólk sem er boðið hingað formlega af hálfu ríkisstjórnarinnar í samstarfi við Flóttamannastofnun Sameinuðu þjóðanna. Þessi hópur er stundum kallaður því óheppilega nafni kvótaflóttamenn. Aðeins önnur þessara tveggja leiða er það sem stundum er kallað, þótt ég vilji kannski ekki taka undir orðalagið, löglegt. Almennt er engin lögleg leið fyrir flóttafólk að komast til Evrópu. Kerfið okkar er nefnilega þannig uppbyggt að ef flóttafólk kemur hingað til lands skal veita því vernd en það má ekki koma hingað. Hins vegar eru fleiri leiðir sem geta hindrað fólk í því að fara og sækja vernd en bara múrarnir sem við höfum byggt í kringum okkar öruggu lönd og það kerfi sem við höfum hannað. Fólk með ýmiss konar fötlun sem sætir hindrunum í daglegu lífi þegar ekkert stríð er í gangi sætir enn frekari hindrunum þegar til þess kemur að þurfa að rjúka burtu í skyndi. Fatlað fólk á erfiðara með að flýja. Það gæti þurft að reiða sig á hjálpartæki og aðstoð og aðstæður á flótta eru mjög erfiðar eins og við vitum. Ferðalagið er langt, það getur verið vont veður og það getur verið flókið að komast á salerni og í skjól og annað slíkt. Vegna yfirlýsinga evrópskra nágrannaríkja Úkraínu og viðbragða ESB á margt Úkraínufólk auðveldara með að komast til Evrópu og til öruggra landa en annað. Því vil ég hvetja ríkisstjórnina sérstaklega til að virkja enn fremur líka flóttamannanefnd og þær leiðir sem við höfum [[Forseti hringir.]]til þess að bjóða flóttafólki formlega hingað og fara og sækja það. [[Forseti hringir.]]Ég hvet ríkisstjórnina til að horfa sérstaklega til þessa hóps í þeirri vinnu, fólks sem á enn erfiðara en venjulegt fólk með að leggja land undir fót og leggja á sig [[Forseti hringir.]]hættulegt ferðalag.
Á rafmagnslausu Íslandi fer ekki saman hljóð og mynd. Það er kannski ein helsta niðurstaða starfshóps um stöðuna á orkumarkaði sem gefin var út í gær, svokölluð grænbók. Þar fer ekki saman hljóð og mynd, segi ég, og það er kannski út af því að stjórnvöld eru komin með ýmsar stefnur, framtíðarstefnu fyrir íslenskan útflutning, græna dregilinn, viljayfirlýsingu um hreinsun og bindingu kolefnis, græna iðngarða á Íslandi, byggðaáætlun og annað slíkt - allt kallar þetta á aukna orku. Það eru landshlutarnir og íbúarnir um allt land sem kalla á það að fá orkuna til sín til þess að byggðirnar geti þróast. Við erum rafmagnslaus í dag þegar við erum að tala um það eitt að samfélagið okkar geti vaxið eðlilega, bara venjulegan vöxt samfélags, og hvað þá þegar við tölum um orkuskiptin og alþjóðlegar skuldbindingar sem við höfum gert á því sviði. Til þess þurfum við orku og við höfum hana ekki og hvað þá þegar við hugsum lengra, um stækkun núverandi iðnaðar eða að fá nýjan grænan iðnað. Þar er eftirspurnin vissulega til staðar, fullt af tækifærum. Þá er enn ótalið, og var ekki einu sinni fjallað um það í skýrslunni, var ekki inni í spá um orkuþörf, ef við ætlum að flytja út orku í rafeldsneyti eða öðru slíku. Það hefur líka verið nefnt að ein virkjun á ári upp á 100 MW getur verið mjög fjölbreytt. Hún getur verið í nýtingu á umframvarma, nýtingu á lághita, alls kyns nýsköpun í sólarorku og litlum vindtúrbínum og öðru, bættri orkunýtingu í húsnæði, nýtingu umframafurða og ýmislegt sem er hægt að gera og svo er það, eins og komið var inn á áðan, dreifikerfið, að draga úr orkutapi o.fl. Við þurfum að láta hljóð og mynd fara saman.
Forseti. Innrásin í Úkraínu mun hafa margar víðtækar og vondar afleiðingar í för með sér, einnig hér á landi þó að þær afleiðingar verði auðvitað hjóm eitt miðað við hvað fólkið í Úkraínu er að ganga í gegnum. Við þurfum að sjálfsögðu að taka þátt í því að gera það sem þarf og þá er ábyrgðarhluti okkar allra hér að vera vakandi fyrir stöðunni og grípa til allra þeirra aðgerða sem í boði eru. Innflutt verðbólga hér á landi mun til að mynda aukast enn meira og kynda frekar undir verðbólgu. Forsagan er m.a. sú að til að bregðast við heimsfaraldri kórónuveirunnar lækkuðu margir seðlabankar vexti og samhliða juku ríkissjóðir útgjöld og drógu úr skattheimtu til að styðja við fjárhag heimila og fyrirtækja í efnahagskreppu. En efnahagsbatinn var bæði skjótari og kraftmeiri en gert var ráð fyrir, sem leiddi til aukinnar innlendrar eftirspurnar, sem birtist ekki síst á húsnæðismarkaði hérlendis og annars staðar. Það skýtur því skökku við að hér í þessum sal hefur verið kallað eftir sértækum aðgerðum fyrir heimili í þessari stöðu sem eru kallaðar framboðshvetjandi, en eru, að mér sýnist, miklu frekar eftirspurnarhvetjandi og myndu ýta enn frekar undir þenslu á fasteignamarkaði og kynda undir verðbólgubálið, nú þegar við stöndum þvert á móti frammi fyrir þeirri áskorun að draga úr þenslu í hagkerfinu. Seðlabanki Íslands hefur m.a. það markmið að stuðla að stöðugri og lágri verðbólgu. Aðgerðir Seðlabankans mega sín vissulega lítils gegn verðbólgu sem stafar af verðhækkunum erlendis. Og þó að Ísland verði ekki fyrir jafn beinum efnahagsáhrifum af stríðinu, t.d. vegna þess að við þurfum ekki að horfa upp á stóraukinn kostnað við húshitun eins og mörg önnur ríki, munu hér verða afleiðingar þess. Forseti. Í öllum þessum áskorunum skiptir máli að teknar séu yfirvegaðar og skynsamlegar ákvarðanir í þágu heildarinnar til framtíðar en ekki einungis það sem kannski kann betur að hljóma.
Virðulegi forseti, hv. þingmenn, góða þjóð sem horfir á okkur í sjónvarpinu heima. Ég heiti Tómas, kallaður Tommi, og ég er þingmaður fyrir Flokk fólksins. Ekki alls fyrir löngu hitti ég konu sem var nýkomin úr skíðaferð til Ítalíu. Hún var að lýsa fyrir mér ferðinni, hvað hún hefði verið dásamleg í alla staði en það sem hún hefði þurft að hafa með sér af vottorðum. Það var m.a. bólusetningarvottorð, heilbrigðisvottorð og svo tryggingavottorð. Ég spurði: Tryggingavottorð? Já, ef skíðamaður skíðar á annan mann í brekkunum þá er hann skaðabótaskyldur. Þá fór ég að hugsa: Við erum með dásamlegar flugbjörgunarsveitir út um allt land, fólk sem er í sjálfboðavinnu, og við erum með landhelgisgæslu sem er með þyrlur. Fari einhver maður upp á fjöll og lendi í ógöngum eru kannski 50, 60 eða 70 einstaklingar komnir með dýran útbúnað og það kostar tugi milljóna að hjálpa fólki sem fer oft og tíðum í hálfgerðum óvitaskap upp á fjöll. Ég legg til að hugsað verði alvarlega um það að fólk sem kemur hingað, ferðamenn sem ætla að fara upp á fjöll og njóta náttúrunnar, sem er bara ágætt, þurfi að bera ábyrgð á því sem það er að gera. Þetta er kostnaðarsamt. Ég legg til í leiðinni að allar björgunarsveitir fái einkasöluleyfi fyrir flugeldum um áramót. Það er út í hött að leyfa venjulegu fólki að flytja inn flugelda og taka aðaltekjulindirnar frá íþróttafélögum og björgunarsveitum. Að lokum er hérna þessi dásamlega mynd af Jóni Sigurðssyni forseta, sem er ágæt. Ég legg til að þarna á móti komi hugguleg klukka sem við getum horft á því að maður vill alltaf vita hvað klukkan er.
Forseti er líka upptekinn af því hvað klukkan er og hv. þingmaður fór aðeins fram yfir ræðutímann. Forseti minnir þingmenn á að virða ræðutímann, sem er tvær mínútur í störfum þingsins.
Virðulegi forseti. Breyttar aðstæður kalla á þéttari samvinnu innan NATO og ESB. Ísland er þar engin undantekning. Við í Viðreisn höfum lagt fram þingsályktunartillögu um aukið samstarf í öryggis-, utanríkis- og varnarmálum. Þetta er mál sem við verðum að fylgja eftir. Við verðum í fyrsta lagi að koma með áætlun um aukna þátttöku Íslands í borgaralegum störfum vegna sameiginlegra verkefna NATO. Nú þegar hafa bandalagsríki okkar stóraukið framlög sín til varnarmála og þá er rétt að Ísland leggi sitt af mörkum með okkar hætti. Við þurfum líka að tryggja að varnarsamningur við Bandaríkin taki með ótvíræðum hætti til netárása og tryggi órofið samband okkar Íslendinga við umheiminn á ófriðartímum, svo sem á sviði flutninga, orkuöryggis og fjarskipta. Við þurfum hér belti og axlabönd. Það er óljóst hversu vel varin við erum á þessu sviði eins og ítrekað hefur verið bent á. Við þurfum að meta hagsmuni okkar algerlega fordómalaust, hvort rétt sé að tryggja hér viðvarandi veru varnarliðs. Það gengur ekki að mínu mati að forsætisráðherra Íslands slái slíka valkosti sjálfkrafa út af borðinu, ekki síst þegar hættan er svona vaxandi víða um heim. Og ég spyr sjálfa mig: Eru svona yfirlýsingar til heimabrúks, til nota innan raða VG, eða hefur raunverulegt hagsmunamat átt sér stað þegar kemur að þessum þætti? Síðan sjáum við, virðulegur forseti, fram á viðhorfsbreytingar hjá almenningi. Nú eru innan við 10% fólks sem styðja það að við segjum okkur úr NATO, eru gegn NATO. Samkvæmt nýjustu könnunum er helmingur þjóðarinnar fylgjandi aðild okkar að ESB sem er með því mesta á síðari árum. Bein andstaða við ESB hefur snarminnkað um rétt rúmlega 13%. Hér eru að verða miklar breytingar. Staðreyndin er sú að samvinna um öryggis- og varnarmál og viðskiptasamstarf tengjast órjúfanlegum böndum. Þetta eru tvær hliðar á sama peningi. Þar sem ríkir samvinna og frelsi og efnahagslegur stöðugleiki eru meiri líkur [[Forseti hringir.]]á að friður náist og sé þá til lengri tíma. Þess vegna verðum við að vera með virka þátttöku í NATO og við eigum að einhenda okkur í [[Forseti hringir.]]að tryggja okkur fulla aðild innan Evrópusambandsins.
Virðulegur forseti. Á leigumarkaðnum greiða 30% öryrkja meira en 50% af ráðstöfunartekjum sínum í húsaleigu og yfir 10% greiða yfir 70% af ráðstöfunartekjum sínum í húsaleigu. Verðbólgan mælist nú 6,2% á ársgrundvelli og hefur ekki verið meiri í tæpan áratug og hækkar ört. Ríkisstjórnin hafði litlar áhyggjur af verðbólgunni en það hlýtur að vera að breytast því að nú dynja yfir hækkanir á nauðsynjavörum. Á hverjum bitnar það helst? Jú, þeim verst settu sem eru fastir í fátæktargildru almannatryggingakerfisins í boði þessarar og fyrri ríkisstjórna. Hækkun verðbólgu kemur verst niður á láglaunafólki, en þar undir er fólk á örorku- og endurhæfingarlífeyri, einnig hluti aldraðs fólks á lágmarkslífeyrislaunum, og þá einnig þeir verst settu, sem eru með 10% minna en það og krónu á móti krónu skerðingar í boði núverandi ríkisstjórnar. Að framfærsluþörf fólks í almannatryggingakerfinu sé almennt jafn mikil og framfærsluþörf vinnandi fólks er ekki rétt. Í því sambandi er rétt að benda á að fólk sem reiðir sig á hið ömurlega bútasaumaða almannatryggingakerfi ber almennt meiri kostnað vegna heilbrigðisþjónustu, lyfja og annarrar þjónustu en aðrir hópar í samfélaginu. Að segja það fyrir kosningar að þeir vilji að þeir sem komnir eru á efri ár njóti afraksturs erfiðisins en meina það ekki og að stjórnvöld eigi að hlúa að öldruðum en ekki íþyngja þeim með ósanngjarnri skattlagningu en gera ekkert í því er hræsni af verstu gerð. Að segjast fyrir kosningar ætla að afnema tekjuskerðingar ellilífeyris, en þar er sannarlega um réttlætismál að ræða, en gera síðan þveröfugt, er einnig hræsni. Hvað þýðir það á mannamáli að lágmarksgreiðslur skerði lífeyri um 45%? Það þýðir á mannamáli að jú, það eru nærri 70% skattar og skerðingar. Hvað þýðir það á mannamáli? Jú, einstaklingur sem er með 200.000 kr. úr lífeyrissjóði fær útborgað 64.000 kr. - já, bara 64.000 af kr. 200.000 kr. í almannatryggingakerfinu. Ef hann er með krónu á móti krónu skerðingar einnig þá segi ég bara: Guð hjálpi honum, því að það gerir ríkisstjórnin ekki heldur þveröfugt.
Virðulegi forseti. Við sem erum ný á þingi sitjum oft hérna inni í þingsal fram eftir eftirmiðdegi og stundum kvöldi. Það er nefnilega svo gaman að þegar maður er hér í fámennum hópi þá fær maður oft eina bestu innsýnina í hjarta og huga þeirra sem sitja á Alþingi. Það er á þessum tíma dags sem svokölluð þingmannamál eru borin upp, frumvörp og þingsályktunartillögur sem þingmenn flytja, annaðhvort einir eða í samstarfi við fólk úr eigin flokki eða jafnvel úr öllum flokkum. Þarna koma oft fram frumvörp sem taka á því ójafnræði og þeirri vitleysu sem fyrirfinnst í kerfinu eða eru ábendingar um hvað kerfið er árum eða áratugum á eftir þróuninni í samfélaginu. Það sorglega er hins vegar að alveg sama hversu góðar ábendingarnar eru þá eiga þessi mál sjaldnast neitt líf í þinginu. Flutningsmenn fá að flytja þau og kannski eru einhverjir hérna á þingvaktinni seint að kvöldi sem eru til í að taka undir þau, nú eða mótmæla kannski harðlega, en vaninn er að þessi mál endi í fastanefndum þingsins þar sem þau deyja drottni sínum. Eini möguleiki þeirra á að lifna við er að sá þingflokkur sem viðkomandi er í ákveði að semja um að þau mál séu hluti af þeim hrossakaupum sem flokkarnir gera um hvaða mál verði tekin fyrir áður en þinginu lýkur, en það er oftast eitt til tvö mál á flokk, og þá fá þau kannski að fara inn í þingsal og í 2. umr. Virðulegi forseti. Þessu fyrirkomulagi þarf að breyta því að ekki er hægt að gera ráð fyrir því að allar góðar hugmyndir, breytingar og ábendingar komi einungis í gegnum ráðuneytin og frá þeim sem þar sitja. Við þurfum að leyfa þeim málum sem þingmenn brenna fyrir að eiga lengra líf [[Forseti hringir.]]og a.m.k. komast í atkvæðagreiðslu innan þingsins. Virðulegi forseti. Ég afsaka hvað ég var seinn. Klukkan gengur svo hægt seint að kvöldi.
Virðulegi forseti. Á sama tíma og hæstv. dómsmálaráðherra tekur á móti úkraínsku flóttafólki laumar hann í samráðsgáttina frumvarpi um að efla svokallaðar forvirkar rannsóknarheimildir lögreglunnar. Lögreglan á að fá auknar heimildir til að njósna um fólk og nálgast gögnin þeirra ef lögreglan telur mögulegt að þetta fólk geti hugsanlega orðið glæpamenn í framtíðinni. Ráðherrann rökstyður þessar breytingar sínar með vísan til þess hvernig málum er háttað í Noregi og Danmörku. Mér hefði þótt við hæfi að hann myndi líka leggja til að auka eftirlit með störfum lögreglunnar í samræmi við það sem tíðkast í Noregi og Danmörku. Ef lögreglan vill sinna öflugra eftirliti þarf hún sjálf að mæta öflugra eftirliti. Á Íslandi erum við með nefnd sem fær ekki einu sinni upplýsingar um eftirlit lögreglu með almennum borgurum nema lögreglan upplýsi um það sjálf. Þegar nefndin kallar eftir gögnum frá lögreglu er hún treg til að afhenda þau, eins og formaður nefndarinnar lýsti í fjölmiðlum í fyrra. Ég er sannfærð um að aukið eftirlit með lögreglu yrði henni til hagsbóta, t.d. myndi aukið aðgengi fjölmiðla að upptökum úr búkmyndavélum lögreglu taka af allan vafa um starf hennar, sem er einmitt einn megintilgangur myndavélanna að sögn yfirlögregluþjóns. Núverandi aðstoðarmaður dómsmálaráðherra hefur jafnframt sagt að myndavélarnar séu gríðarleg réttarbót fyrir lögreglumenn því að með upptökunum losni þeir undan tilhæfulausum ásökunum um misbeitingu valds. Ef lögreglumenn hafa ekkert að fela þá þurfa þeir ekkert að óttast aukið eftirlit, er það nokkuð? Í staðinn fyrir að efla forvirkar rannsóknarheimildir til að stöðva glæpi, væri ekki eðlilegra að byggja hér upp félagslegt stuðningsnet og kerfi sem kemur í veg fyrir að fólk leiðist út í glæpi til að byrja með? Það er alvöru forvirk aðgerð sem virkar. Við ættum bara að byrja þar.
Virðulegur forseti. Sem formanni allsherjar- og menntamálanefndar fannst mér kannski orðið tímabært að við fjöllum um menntamál í þeirri ágætu nefnd, enda hefur verið nóg að gera á öðrum vettvangi nefndarinnar. Í vikunni fengum við á fund til okkar Hermund Sigmundsson, sem er prófessor og hefur verið óþreytandi í að tala um íslenskt menntakerfi og þau gígantísku tækifæri sem við eigum þar til úrbóta. Áskoranir í íslensku menntakerfi eru kannski ekki síst til komnar vegna þess að það er ekki með öllu ljóst hvort við nýtum réttar forsendur þegar við mælum þær breytur sem skipta máli í íslensku menntakerfi og þær breytur sem við viljum ná fram bætingu á. Ég er hér sérstaklega að vísa í læsi íslenskra ungmenna og læsi íslenskra drengja. Sem móðir þriggja barna hef ég iðulega pirrað mig á því að verið sé að mæla lestrarhraða barnanna minna. Ég velti fyrir mér, þegar verið er að ræða slíka grunnfærni eins og lestur, hvort það er hraðinn eða skilningurinn sem skiptir máli. Í mínum huga er það engin spurning, auðvitað er það skilningurinn en ekki hraðinn. Ástæðan fyrir því að við fengum Hermund Sigmundsson til okkar á fundinn er ekki síst sú að í síðustu viku hélt Rannsóknarsetur um menntun og hugarfar ráðstefnu um mikilvægi læsis. Hermundur var einn af fyrirlesurunum, en þeir voru líka fleiri, bæði erlendir og innlendir, og virkilega áhugaverðar niðurstöður sem komu þar fram. Mig langar að fagna sérstaklega þessu framtaki Rannsóknarsetursins, en það er samstarf Menntavísindasviðs Háskóla Íslands og Samtaka atvinnulífsins. Þetta rannsóknarsetur hefur sett af stað mjög áhugavert verkefni sem er verið að nýta núna í Vestmannaeyjum. Þó að verkefnið hafi bara staðið í örfáa mánuði er ótrúlegt að sjá þann mikla árangur sem þeir geta raunverulega mælt nú þegar. Virðulegur forseti. Við í allsherjar- og menntamálanefnd munum fylgja þessu máli eftir. Það er nauðsynlegt að bæta lestrarkunnáttu íslenskra barna og til þess að gera það þá hljótum við að vilja styðjast við nýjustu og bestu vísindin í þeim efnum.
Herra forseti. Ég er hingað komin til að tala um laxeldi sem er orðið ótrúlega rótgróið í okkar samfélagi og mikilvæg stoð atvinnulífsins. Ég er ekki komin hingað til að tala um áhrifin á náttúruna, ég er ekki hingað komin til að tala um erlent eignarhald. Það er margt sem við þurfum að skoða en það sem brennur á mér núna er lýðræði. Við tölum mikið um lýðræði. Við tölum um lýðræðisríki, lýðræðisleg vinnubrögð, lýðræðislegt samfélag. Laxeldið er komið til að vera og í minni heimasveit eða bara á Austurlandi er mikið og öflugt laxeldi þar sem ég hef sjálf, sem fyrrverandi formaður heimastjórnar á Djúpavogi, gert mitt til að greiða götu uppbyggingar þessarar atvinnugreinar. En það sem á eiga sér stað nú á Seyðisfirði, þar sem íbúalýðræði er fótum troðið í boði meiri hluta sveitarfélagsins, einkafélaga og erlendra fjárfesta, er svo stórkostlega galið að ég verð að vekja á því athygli hér, bæði fyrir þing og þjóð. Það fer gegn allri þeirri stefnu og vinnu sem í áratugi hefur verið á Seyðisfirði í uppbyggingu menntunar, menningar og ferðaþjónustu. Rúmlega helmingur íbúanna, hefur sagt sig vera algerlega andsnúinn þessari uppbyggingu. Hvernig getur það átt sér stað að svona gróflega sé brotið á íbúum og orð þeirra heyrist ekki? Það verður að stíga inn og standa með fólkinu sem hefur liðið nóg eftir skriðuföllin á Seyðisfirði.
Herra forseti. Það er nú ekki algengt að öryrkjar eigi digra varasjóði og þeir sem eiga einhvern séreignarsparnað veigra sér yfirleitt við að taka hann út, enda skerðir hann sérstöku framfærsluuppbótina hjá Tryggingastofnun ríkisins um 65%, sem þýðir að sá sem tekur út 400.000 kr. séreignarsparnað borgar 129.000 kr. í skatt. Það er ofan á 260.000 kr. skerðingu hjá Tryggingastofnun. Eftir standa 11.000 kr. af þessum 400.000 kr. Þegar heimsfaraldurinn skall á var opnað fyrir þann möguleika með sérstöku bráðabirgðaákvæði að fólk yngra en 60 ára gæti tekið út séreignarsparnað. Þetta átti ekki að hafa nein áhrif á greiðslur frá Tryggingastofnun samkvæmt ákvæðinu. Það var alveg á hreinu. Á þessum forsendum tóku mörg hundruð öryrkjar út séreignarsparnað í góðri trú. Fólk gerði þetta af ýmsum ástæðum. Ég talaði t.d. við konu sem hefur neitað sér um tannlæknisþjónustu í mörg ár, nauðsynlegar tannviðgerðir, en gat loksins greitt fyrir þær með því að taka út séreignarsparnaðinn sinn, eftir að stjórnvöld höfðu í raun hvatt fólk til að gera það í Covid. Hvað gerðist svo? Jú, þessar greiðslur frá Tryggingastofnun, sérstaka framfærsluuppbótin, voru samt skertar. Þetta var bjarnargreiði. 300 öryrkjar lentu í þessu í fyrra. Mörgum þeirra hefur verið neitað um leiðréttingu á þeim forsendum að vörsluaðilar sparnaðarins hafi ekki skráð úttektina í réttan reit í skattframtalið og við því sé bara ekkert að gera. Svo vísa stofnanir hver á aðra. Tölvan segir nei. Ég hef lagt fram ítarlega fyrirspurn, bæði til félagsmálaráðherra og fjármálaráðherra, um þetta mál, krafið þá skýringa á því hvort, hvernig og hvenær verði leyst úr þessu. Afstaða okkar í Samfylkingunni er skýr. Íslenska ríkið á að skila þessum peningum. Íslenska ríkið á að skila þessum peningum strax.
Herra forseti. Miklar hækkanir á nauðsynjavörum kalla á viðbrögð stjórnvalda. Til að mynda eru olía og bensín komið í hæstu hæðir. Þar er gjaldtaka ríkisins hátt í 60%, nærri 60% af verðinu. Það má segja að ríkið græði að miklu leyti á verðhækkunum á heimsmörkuðum. Það er því tilefni til að ráðast í endurskoðun á gjaldtöku á eldsneyti, þó ekki væri nema tímabundið, til að draga úr þeim áhrifum sem ella verða á lífskjör almennings í landinu. Skattar eins og þessir virka að miklu leyti eins og nefskattur. Það þurfa jú allir að komast leiðar sinnar og flestir gera það á sínum bíl eða með strætisvagni, sem notar líka eldsneyti, svoleiðis að ríkið þarf að grípa inn í þar sem það getur komið að gagni við þetta alvarlega ástand sem blasir nú við. Það sama á við á húsnæðismarkaði, fasteignamarkaði, þar sem er í raun ófremdarástand, ástand sem kallar á inngrip ríkisins í formi m.a. lægri gjaldtöku af framkvæmdum til að lækka byggingarkostnað húsnæðis. Svo bætist auðvitað við sá mikli lóðaskortur sem hefur sett verulegt strik í reikninginn, sérstaklega hérna í Reykjavík. Ég heyri að þingmenn stjórnarliðsins eru nú hver á eftir öðrum að átta sig á að það þurfi aukna orkuframleiðslu hér samhliða áformum um kolefnishlutleysi, orkuskipti. Ég hefði talið eðlilegra að menn skoðuðu það samhliða því að þeir bjuggu til þessar tillögur sínar en þær voru ekki heildartillögur, þær voru fyrst og fremst ætlaðar til að vekja „jákvæða umræðu“. En hér þurfum við á sviði orkumála, á sviði fasteignamála að bregðast hratt við. Nú getum við ekki beðið lengur með það, herra forseti.
Virðulegi forseti. Ég lít svo á að uppbygging fjarheilbrigðisþjónustu á næstu árum og áratugum verði eitt af stóru framfaramálum okkar tíma þegar litið er til byggðajafnréttis og framtíðar byggðar út um allt land. Í dag er aðgengi fólks af landsbyggðinni að sérfræðiþjónustu skert þegar það er borið saman við höfuðborgarsvæðið. Ekki skert í því tilliti að þjónustan standi þeim ekki til boða heldur skert vegna fjarlægðar frá þeim stofnunum sem stærstan hluta sérfræðiþjónustu veita. Og það er einmitt megininntakið í þessari umræðu hér í dag. Eins og nafnið gefur til kynna er fjarheilbrigðisþjónusta fjarskiptalausn sem nýtt er til þess að veita þjónustu án þess að sjúklingar og heilbrigðisstarfsmenn séu á sömu heilbrigðisstofnun eða í sama herbergi og opnar þannig á ótal tækifæri sem ekki eru til staðar í hinu hefðbundna fyrirkomulagi. Þetta þýðir að sækja má þjónustu sem ekki er veitt utan höfuðborgarsvæðisins á heilsugæslum og sjúkrahúsum, hjúkrunarheimilum og jafnvel heimilum fólks gerist þess þörf hvar sem er á landinu. Tæknilausnum í fjarheilbrigðisþjónustu í heimahúsum hefur vaxið fiskur um hrygg og með þeim má veita fjölbreyttari heilbrigðisþjónustu, eins og ég sagði áðan, inni á heimilum fólks. Þannig geta samskiptin við lækna, hjúkrunarfræðinga og jafnvel ljósmóður átt sér stað í stofunni heima með tilheyrandi þægindum fyrir skjólstæðinga þjónustunnar. Vert er þó að minnast á það að stundum getur fólk þurft að hitta sérfræðilækna í fyrsta sinn í raunheimum en fengið eftirfylgni í framhaldinu. Með því að innleiða í meira mæli fjarheilbrigðislausnir úti um allt land sparast tími og peningar sem annars hefðu farið í langferðir landshorna á milli. Ég tel að þetta greiðara aðgengi muni auka aðsókn í læknaþjónustu og tel það vel fyrir heilsu landsmanna. Sömuleiðis minnkar álag inni á heilbrigðisstofnunum vegna gestakoma eða öllu heldur dreifist á fleiri hendur á fleiri stöðum. Í því samhengi er mikilvægt að við skoðum vel hvernig breyta þarf núverandi greiðslulíkani og skiptingu kostnaðar milli stofnana en fé til heilbrigðisstofnana er misjafnt eftir umfangi eins og gefur að skilja. Þá þarf sömuleiðis að kanna hvaða búnað þurfi til verksins, þjálfa starfsfólk, auka endurmenntun með tilliti til fjarheilbrigðislausna og móta verkferla. Síðustu ár hafa kennt okkur mikið um ágæti nýrra fjarskiptalausna og það sem hljómaði fyrir faraldurinn eins og framtíðarmúsík hefur hitt hressilega á okkur í dag, ekki síst í gegnum Covid-faraldurinn. Nokkuð hefur borið á því að sjálfstætt starfandi sálfræðingar hafa boðið upp á viðtöl í gegnum netið sem hefur reynst vel og það er jákvæð þróun. Ég er þeirrar skoðunar að við ættum að líta til fjargeðheilbrigðisþjónustu sem ákveðins forgangsverkefnis á þessari vegferð. Við þekkjum það að hvers konar sálgæsla þykir viðkvæm þeim sem hana sækir og þó að það sé sannarlega einstaklingsbundið og vitundarvakning hafi átt sér stað í þeim efnum má færa rök fyrir því að það sé einmitt sú þjónusta sem ákjósanlegast er að veita í fjarþjónustu, bæði vegna þess sem ég nefni hérna en fyrst og fremst vegna þess að þrek þeirra sem glíma við erfiðan tilfinningavanda er oft svo lítið að viðkomandi kemst vart á fætur. Erlendis hafa fjarheilbrigðislausnir vegna innkirtlalækninga, offitu, sykursýki, beinþynningar, háþrýstings og fleiri sjúkdóma sem krefjast langtímaeftirlits gefið góða raun. Auðveldara aðgengi að slíku eftirliti fækkar alvarlegum tilvikum og afleiðingum margra þessara sjúkdóma. Hvoru tveggja, innkirtlalækningar og geðheilbrigði, eru stór heilsufarsvandamál í nútímanum og eins og við manninn mælt að nýta þessar framtíðarlausnir hér og nú. Ég vil samt sem áður halda því til haga að fjarheilbrigðisþjónusta kemur aldrei í stað þess að halda úti grunnmönnun í heilbrigðisþjónustu í hinum dreifðu byggðum en hún er sannarlega kærkomin viðbót við það sem kallar á margs konar óþægindi fyrir þann sem þarf á slíkri þjónustu að halda, ferðalög, frí úr vinnu og annað slíkt. Að því sögðu vil ég rifja upp þær sex spurningar sem ég lagði fyrir hæstv. heilbrigðisráðherra. Hvaða skref hafa verið stigin í því að bæta aðgengi að fjarheilbrigðisþjónustu fyrir hópa sem eiga af einhverjum orsökum erfiðara með aðgang að heilbrigðisþjónustu í dag, t.d. vegna búsetu? Hver er staða stefnumótunar og innleiðingar fjarheilbrigðisþjónustu á landsvísu? Sér ráðherra tækifæri í því fyrir heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni að efla fjarheilbrigðisþjónustu? Hvernig á að standa að sí- og endurmenntun starfsfólks í heilbrigðisþjónustunni til að efla fagþekkingu á sviði fjarheilbrigðisþjónustu? Hvaða skref á að stíga varðandi stefnumörkun í málaflokknum með tilliti til sprotaverkefna og annarrar nýsköpunar tengdri fjarheilbrigðisþjónustu? Hvaða þættir heilbrigðisþjónustunnar telur ráðherrann að henti best fyrir fjarheilbrigðislausnir - þótt ég geri mér grein fyrir því að næstum því allt getur fallið þarna undir en þó ekki alveg allt - og er eitthvað sem við þurfum að forgangsraða umfram annað og hvar getum við byrjað? Við þurfum líka að að styðja dálítið vel við það fólk sem er að leggja sitt af mörkum til að búa til nýjar leiðir og lausnir, hvort heldur er í tengslum við augnlækningar eða sálgæslu eða hvað annað sem það heitir. Fólk er komið af stað með hugmyndir, sprotaverkefnin eru farin í gang en það vantar að klára þau með einhvers konar stuðningi, bæði hins opinbera og eins þarf að leiðbeina fólki hvert hægt er að leita. Ég bið ráðherra að koma inn á það ef hann getur.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir þessa umræðu um fjarheilbrigðisþjónustu. Þetta er auðvitað mjög víðtækt mál og hluti af því að mæta þeim áskorunum sem við stöndum frammi fyrir í heilbrigðiskerfinu á komandi árum um að veita góða þjónustu og ekki síst að vinna saman við þann mönnunarvanda sem blasir við okkur og breytta aldurssamsetningu og þjónusta íbúa þessa lands. Þetta eru allt í senn; byggðamál, aðgengismál, mönnunarmál, eins og ég kom inn á, skilvirknimál, öryggismál og gæðamál. Það er okkur afar mikilvægt að ýta undir alla nýsköpun og þróun á þessum vettvangi. Við höfum valið það svona út frá stefnumótuninni að horfa til fjarheilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn og er unnið að því að innleiða tækni og móta verklag og leiðbeiningar í kringum fjarheilbrigðisþjónustu í þeim tilgangi að tryggja öryggi og gæði gagnvart bæði sjúklingum og starfsmönnum og þeim gögnum sem unnið er með. En það eru enn veggir, vil ég segja, á milli opinberrar þjónustu og þeirrar nýsköpunar sem á sér stað víða. Það er eitthvað sem við þurfum að horfa til og vinna með stofnunum og nýsköpunarsamfélaginu. Í alþjóðlegum samanburði erum við vel tækjum búin og nettenging er víðast hvar góð. Það er búið að gera átak í þeim málum sem gerir það að verkum að við eigum að geta greitt fyrir aðgengi að fjarheilbrigðisþjónustu í gegnum snjalltæki og tölvur. En vissulega, eins og hv. þingmaður kom inn á í framsögu sinni, er getan til að tileinka sér tækni mismunandi á milli hópa og við þurfum að vinna í því. Það er því brýnt að vinna á þann hátt með leiðbeiningar og fræðslu og í einhverjum tilvikum sérúrræðum. Ég ætla að bregðast við flestum af þeim spurningum sem hv. þingmaður lagði hér fram og þetta í upphafi sneri að aðgenginu. Í öðru lagi spyr hv. þingmaður um stöðu stefnumótunar og innleiðingar fjarheilbrigðisþjónustu. Í stjórnarsáttmála þessarar ríkisstjórnar er áhersla lögð á innleiðingu stafrænna lausna í heilbrigðiskerfinu og að nýta tækni til að auka gæði þjónustunnar og hagkvæmni. Þá vísa ég til heilbrigðisstefnu þar sem kemur fram að áformað er að bæta aðgengi að þjónustu með fjarheilbrigðisþjónustu m.a. þannig að við virkjum notendur heilbrigðisþjónustu á þann hátt að þeir hagnýti sér tækni á sviði fjarheilbrigðisþjónustu og notkun ýmissa snjallforrita í því sambandi. Þessi stefna er auðvitað leiðarljós þegar unnið er að framgangi fjarheilbrigðisþjónustu. Forstjórar heilbrigðisstofnana eru umdæmisstjórar í sínu heilbrigðisumdæmi og auðvitað ásamt stjórnvöldum á þeirra ábyrgð að útfæra hvar og hvernig fjarheilbrigðisþjónustan nýtist best. Það hafa verið afmörkuð tilraunaverkefni í gangi og hv. þingmaður kom inn á þær greinar þar sem flest tilraunaverkefni eða þróunarverkefni hafa verið og henta mjög vel, hvar og hvernig er best að haga framkvæmd. Það er líka mikilvægt að draga fram að fjarheilbrigðisþjónusta getur nýst okkur mjög vel í því að stýra flæðinu, að sjúklingurinn sé á réttum stað á réttum tíma í kerfinu. Það er eitthvað sem hangir saman við þær áskoranir sem við þurfum að horfa til í heilbrigðisþjónustunni. Það hafa markviss skref verið stigin til að greiða fyrir þessari þróun hvað varðar lagaumgjörð og innleiðingu á nýrri tækni en þetta er að gerast mjög hratt. Covid tefur hraðað mjög mörgu. Ég get nefnt dæmi til að mynda í Covid-göngudeildarþjónustunni þar sem er í raun og veru alveg með ólíkindum hratt unnið og snjalltæknin nýtt og hugvitið í þeim efnum. En ég held áfram í seinni ræðu að bregðast við þessum spurningum.
Herra forseti. Með fjarheilbrigðisþjónustu má segja að heilbrigðisþjónustan sé færð nær sjúklingnum. Fjarheilbrigðisþjónusta er ört vaxandi hluti almennrar heilbrigðisþjónustu hér á landi sem og í öðrum löndum þar sem upplýsinga- og fjarskiptatækni er notuð til að veita þjónustu án þess að sjúklingur og heilbrigðisstarfsmaður séu á sama stað. Tækifærin sem fólgin eru í fjarheilbrigðisþjónustu eru mörg og geta sparað heilbrigðiskerfinu og sjúklingum kostnað og tíma ásamt því að minnka álag á heilbrigðisstofnunum, þ.e. ef heilbrigðisþjónustunni er ekki bætt ofan á önnur verkefni sem heilbrigðisstarfsmenn eru að sinna og þau eru sannarlega næg fyrir. Margvísleg tækifæri felast í að þróa fjarheilbrigðistækni á landsbyggðinni. Henni getur fylgt bætt og fjölbreytt þjónusta við landshlutana, aukið aðgengi og bættur viðbragðstími, en líkt og þegar um hefðbundna heilbrigðisþjónustu er að ræða verður að tryggja að almenningur eigi kost á öruggri fjarheilbrigðisþjónustu og að samskipti einstaklings og heilbrigðisstarfsmanna séu örugg. Fyllsta öryggis þarf að gæta við skráningu, meðferð og vistun gagna og viðkvæmra persónuupplýsinga. Læknar og aðrir fagmenn sem stunda fjarheilbrigðisþjónustu verða að tryggja umhverfi sitt meðan meðferð fer fram þannig að friðhelgi sjúklings sé tryggð og enginn óviðkomandi geti fylgst með eða truflað meðferð á meðan hún stendur yfir. Að ýmsu er að gæta líkt og við alla heilbrigðisþjónustu en nýsköpun og tækniþróun á sviði fjarheilbrigðisþjónustu mun sannarlega verða til mikilla bóta fyrir fólk sem býr út um landið en þarfnast þjónustu frá Landspítalanum, svo dæmi sé tekið, og jafnvel gefið möguleika á þjónustu og meðferð sérfræðinga sem búa erlendis.
Virðulegur forseti. Þann 11. júní 2018 var samþykkt á Alþingi þingsályktun um stefnumótandi byggðaáætlun fyrir árin 2018–2024. Þar er sérkafli um fjarheilbrigðisþjónustu þar sem leitast verði við að jafna aðgengi almennings að almennri sem og sérhæfðri heilbrigðisþjónustu og áttu um 140 milljónir að fara til þess verkefnis úr byggðaáætlun. Framsæknir læknar og vísindamenn á Landspítala hafa sótt um styrk til heilbrigðisráðuneytisins til að þróa fjarheilbrigðisverkefni fyrir augnskoðanir sykursjúkra. Verkefnið er samstarfsverkefni Landspítala og þriggja heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni og samræmist markmiðum og heilbrigðisstefnu yfirvalda um fjarheilbrigðisþjónustu, samanber byggðaáætlun. Styrkbeiðni þessari hefur verið hafnað af heilbrigðisráðuneytinu og þykir mér það undrum sæta. Verkefnið er samstarf Þekkingarseturs Vestmannaeyja, Háskóla Reykjavíkur og fjögurra heilbrigðisstofnana, Landspítalans, Heilbrigðisstofnunar Suðurlands í Vestmannaeyjum, Sjúkrahússins á Akureyri og Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Tilgangur þess er að setja upp skimun fyrir íbúa í Vestmannaeyjum, á Suðurnesjum og á Norðurlandi eystra. Um er að ræða fyrsta skref í átt að uppbyggingu samræmdrar þjónustu við fólk með sykursýki óháð búsetu þess. Þessi þjónusta er nýjung hér á landi og má gera ráð fyrir talsverðum sparnaði fyrir heilbrigðiskerfið, m.a. vegna lækkunar á ferðakostnaði sjúklinga. Auk þess mun sjálfvirknivæðing lækka kostnað vegna aflestrar myndgreiningar sem hefur að öllu jöfnu verið framkvæmd af sérfræðilæknum. Ég vil hvetja ráðherra til að skoða þetta verkefni með jákvæðum huga enda yrði þetta mikið framfaraskref í fjarlækningum á Íslandi.
Virðulegi forseti. Ég er þeirrar skoðunar að fjarlækningar og ráðgjöf í gegnum netið sé kærkomin viðbót við heilbrigðiskerfið sem fyrir er en þó engan veginn til að koma í staðinn fyrir þá læknisþjónustu sem við höfum búið að í gegnum tíðina og viljum búa við áfram. Þetta á við um sálfræðiaðstoð eða geðlæknisaðstoð eða ráðgjöf. Við þurfum að tryggja öllum Íslendingum, hvar sem þeir búa á landinu, aðgengi að læknum og þá ekki bara í gegnum símaskilaboð eða netskilaboð en þróunin er því miður að fara í þá átt. Maður fær ekki að tala við gamla heimilislækninn sinn eins og maður gerði hér árum og áratugum saman. Maður þarf að senda honum einhvers konar skilaboð í gegnum Heilsuveru og hann hringir ekki í dag, hann hringir ekki á morgun, hann hringir eftir tvo daga og þá er það kannski of seint. Ég er þeirrar skoðunar að ákveðin afturför hafi átt sér stað í því að ekki sé sjálfsagt að geta hitt lækninn sinn sem hefur vonandi þróað - eins og í tilfelli míns heimilislæknis sem hreinlega bjargaði lífi mínu með því að vera með eðlisávísun og segja hreint út: Ég treysti ekki bráðadeild Borgarspítalans. Komdu hingað beint og komdu í skimun strax. Ég var á leið til útlanda. Hefði ekki þessi eðlisávísun, uppbyggð í gegnum tíðina, verið til staðar þá væri ég ekki hér í dag. Svo einfalt er það. Það kemur ekkert í staðinn fyrir góðan heimilislækni sem hefur kynnst þér og verið með þér í gegnum tíðina. Þess vegna segi ég: Gætum okkar á því að tæknin er ágæt svo langt sem hún nær en hún kemur aldrei í staðinn fyrir mannlega þáttinn. Mönnunarvanda íslenskra sjúkrahúsa og læknis- og heilbrigðisstofnana þarf að laga, ef ekki með íslensku starfsfólki þá með erlendu. Það er nóg framboð.
Frú forseti. Við búum við heilbrigðiskerfi sem er að riða til falls vegna þess að það er enn byggt upp á sama máta og var þegar ég fæddist, sem börnin mín segja að hafi verið á tíma risaeðlanna. Við höfum ekki verið nógu dugleg að hugsa upp nýjar leiðir og nýjar aðferðir til að leysa álagið sem er á kerfinu. Þau okkar sem búa á Stór-Hafnarfjarðarsvæðinu áttum okkur ekki oft á því hversu erfitt er fyrir fólk sem býr úti á landi að fá aðgengi að grunnheilbrigðisþjónustu, svo ekki sé talað um aðgengi að sérfræðingum. Það var ótrúleg framför þegar hægt var að biðja um endurnýjun á lyfseðli í gegnum netið eða bóka tíma hjá heimilislækni eftir þrjá mánuði, en það voru bara einföldu lausnirnar sem auðvelt var að útfæra. Við tókum einnig örstutt skref, eins og hæstv. ráðherra benti á, þegar kom að því að fylgjast með Covid-sjúklingum í gegnum netið undanfarin tvö ár. En við getum tekið mun fleiri skref í átt að því að bæta eftirlit og þjónustu við fólk sem glímir við ýmis veikindi. Við erum farin að sjá sérfræðinga nýta sér tækni eins og Kara Connect til þess að veita þjónustu yfir netið. Þar eru fjölmörg sóknartækifæri, t.d. á sviði geðheilbrigðisþjónustu, en einnig má finna leiðir til að nýta fjarheilbrigðistæknina á mun fleiri sviðum. Þar þurfum við að passa að úrelt gömul vinnubrögð og reglur séu ekki að stoppa okkur í því að nýta okkur þessa tækni. Mikilvægt er að heilbrigðisráðuneytið ráðist í sérstaka vinnu við að opna fyrir notkun, prófanir og þróun á ýmissi fjarheilbrigðisþjónustu og einfaldi frumkvöðlum á þessu sviði að fá aðgengi að íslensku heilbrigðiskerfi, að sjálfsögðu á þann hátt að aðgengi að persónu- og heilsufarsupplýsingum sé tryggt.
Frú forseti. Ég held að við getum öll verið sammála um að fá byggðamál eru eins mikilvæg og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Fólk á ekki að þurfa að setja líf sitt og heilsu barna sinna í óvissu við það eitt að kjósa að búa utan þéttbýlissvæða, utan höfuðborgarsvæðisins jafnvel. Þess vegna er þessi umræða brýn og ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að hefja hana í þetta skipti. Við höfum rætt þessa hluti hér áður og það er ánægjulegt að heyra á hæstv. ráðherra að hann tekur málið alvarlega. Það er alveg ljóst að í fámennu landi er ekki hægt að byggja upp sömu sérþekkingu og aðstöðu á hverju byggðu bóli. Við höfum Landspítalann og Sjúkrahúsið á Akureyri sem hafa sérstökum skyldum að gegna en fólk utan þessara byggðakjarna þarf að sitja við sama borð. Við þurfum á fjarheilbrigðisþjónustu að halda ef við ætlum að byggja upp landið allt. Við í Viðreisn höfum þess vegna lagt áherslu á að skilgreind verði betur réttindi almennings varðandi aðgengi að heilbrigðiskerfinu sem taki mið af fjarlægð frá þjónustu. Það er mikilvægt atriði inn í þessa vinnu. Svo er það hitt að við höfum mikið svigrúm til að bæta þjónustuna. Ég saknaði þess að í heilbrigðisstefnu ríkisstjórnarinnar til ársins 2030 væru sett skýr markmið um hvernig staðið verði að málum. Ég hef ákveðnar skoðanir á því að þar hafi komið inn fordómar ríkisstjórnarinnar gagnvart nýsköpun, einkaframtaki og aðilum utan hinna hefðbundnu opinberu stofnana í heilbrigðiskerfinu sem voru gegnumgangandi allt síðasta kjörtímabil. Ég bind vonir við að nýr ráðherra breyti því, sérstaklega þar sem hann talar um og viðurkennir að það séu veggir á milli opinberu þjónustunnar og nýsköpunar eins og hann talaði um í upphafsræðu sinni. Við þurfum á því að halda að nýta okkur hugmyndir, hugsjónir, þekkingu þess fólks sem getur fleytt okkur áfram. Samstarf hins opinbera og einkaaðila er alltaf mikilvægt. Ég er þess fullviss að við náum ekki markmiðum okkar í þessum mikilvæga hluta heilbrigðisþjónustunnar nema að tryggja að svo verði.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka þessa góðu og mikilvægu umræðu, þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen fyrir að vekja athygli á þessu. Ég tek undir það með hv. síðasta ræðumanni hversu stórt byggðamál þetta er. Mig langaði einnig að vekja athygli á því, af því að við horfum svolítið á þetta eðlilega sem höfuðborg/landsbyggð, að komandi úr Norðausturkjördæmi þekki ég vel þær flækjur sem geta fylgt því að sækja alla sérfræðiþjónustu um langan veg, ýmist til Akureyrar eða Reykjavíkur. Annað sem mér finnst mikilvægt í þessari umræðu varðandi fjarheilbrigðisþjónustuna eru stækkandi sveitarfélög, mörg hver fjölkjarnasveitarfélög þar sem erfitt er að manna viðveru heilbrigðisstarfsfólks á öllum stöðum. Þar held ég að slík fjarþjónusta geti líka nýst. Svo vil ég nota þær sekúndur sem ég á eftir til að ítreka það sem áður hefur komið fram. Bæði bráða- og langtímamönnunarvandi og læknaskortur á landsbyggðinni er gríðarlega alvarlegt mál og við leysum hann ekki með fjarheilbrigðisþjónustu. Eins og hv. þm. Bjarkey Olsen sagði þá verður fjarþjónustan aldrei annað en viðbót, kærkomin viðbót, en á staðnum verður auðvitað að vera grunnur til að byggja á og tryggja öryggi íbúa í öllum landshlutum.
Virðulegi forseti. Notkun fjarheilbrigðisþjónustu skapar ótal tækifæri til að bæta þjónustu og jafna aðgengi. Það er margt áhugavert að gerast við veitingu fjarheilbrigðisþjónustu um land allt en við útfærslu þjónustunnar birtast líka alls kyns nýjar áskoranir sem mikilvægt er að bæði ráðherra og stjórnendur í heilbrigðiskerfinu séu meðvitaðir um. Ein af þeim áskorunum er að heilbrigðisstarfsmenn verði áfram staðsettir dreift um landið og fjarheilbrigðismöguleikarnir og tæknin verði nýtt til að bæta starfsaðstæður þeirra en ekki öfugt. Þetta er það atriði sem ég legg mesta áherslu á í þessari umræðu í dag og vil brýna ráðherra í að útfæra markmið og aðgerðir til að svo verði. Margt er hægt að gera til að tæknin bæti starfsaðstæður heilbrigðisstarfsfólks dreift um landið og gæði þjónustunnar á sama tíma, með því t.d. að heilbrigðisstarfsmenn í dreifðustu byggðunum fái tækifæri til að sinna bæði staðbundnum verkefnum og verkefnum í fjarvinnu á sínu sérsviði eða áhugasviði, þeir nýti tæknina til að hafa aðgang að sérfræðiteymum og handleiðslu svo að dæmi sé nefnt. Það eru líka fleiri áskoranir eins og að fjármögnunarmódel, reglugerðir og samningar Sjúkratrygginga Íslands fylgi þróun heilbrigðisþjónustunnar. Fyrir skemmstu funduðum við þingmenn í Norðausturkjördæmi með stofnunum sem veita heilbrigðisþjónustu á svæðinu og auðheyrt var að margt áhugavert á sér stað í heilbrigðisþjónustu þar. Í því sambandi velti ég fyrir mér hvort einhver einstaklingur eða teymi hafi sérstakt forystuhlutverk á landsvísu eða hvort þróunin byggist meira á frumkvæði einstaklinga og teyma innan stofnana.
Frú forseti. Fjarheilbrigðisþjónusta er gríðarlega mikilvæg stoð, viðbótarstoð fyrir íbúa á landsbyggðinni, ekki síst fyrir fagfólk sem þar starfar því að ýmsir möguleikar opnast í tengslum við fjarheilbrigðisþjónustu sem við eigum að nýta okkur. En fjarheilbrigðisþjónusta gagnast líka hér á höfuðborgarsvæðinu og í stórum þéttbýliskjörnum, einmitt til þess að liðka fyrir. Þeir sem þurfa að leita ráða hjá lækni, hjúkrunarfræðingi eða öðrum heilbrigðisstarfsmönnum, leita þjónustu - það kann að vera að ekki þurfi að bóka heilan tíma á starfsstöð viðkomandi heilbrigðisstarfsmanns. Við eigum að nýta þessa þjónustu miklu betur, hvort tveggja fyrir landsbyggðirnar og líka fyrir þéttbýliskjarnana hér á höfuðborgarsvæðinu. Norðurlöndin og önnur nágrannaríki eru langt á undan okkur þegar kemur að þróun fjarheilbrigðisþjónustu. Við höfum einhvern veginn talað svolítið um þetta undanfarin ár en gert miklu minna í að framkvæma það sem þarf að gera. Ég man eftir því á síðasta kjörtímabili að hafa heyrt í læknum sem kvörtuðu undan því á Covid-tímum, þegar þeim var gert að auka mjög fjarheilbrigðisþjónustu, að kerfið gerði ekki ráð fyrir að hægt væri að rukka fyrir fjarheilbrigðisþjónustuna. Sjúkratryggingar voru ekki tilbúnar til að greiða fyrir þá þjónustu sem læknunum var þó uppálagt að inna af hendi. Við þurfum að láta allt kerfið ganga upp. Við þurfum öll að koma með í þetta ef við viljum liðka til til þess að þetta verði sem skilvirkast og einnig til að koma til móts við þann mikla mönnunarvanda sem er í öllu heilbrigðiskerfinu.
Forseti. Ég þakka þessa góðu umræðu. Grunnurinn að þessari mikilvægu umræðu hér er að finna nýjar lausnir, fyrst og fremst til að finna notendavænni þjónustu fyrir fólk, en einnig er um að ræða gríðarlegt hagsmunamál fyrir framtíðina þar sem við erum í þeirri ánægjulegu stöðu að þjóðin okkar er að eldast. Við lifum lengur og erum heilbrigðari lengur, en það kallar á nýja nálgun svo við getum staðið skammlaust undir þeirri þjónustu sem við viljum svo gjarnan veita í þágu allra þeirra sem þess þurfa. Á síðasta kjörtímabili var sett fjármagn í að stuðla að auknum tæknilausnum og nýsköpun í heilbrigðiskerfinu. Slíkur fókus fær einnig stað í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar og nýsköpunarráðherra hefur lýst yfir miklum metnaði og áhuga á að í ráðuneyti hennar verði komið á skilvirku samstarfsumhverfi sprotafyrirtækja og stofnana á sviði heilbrigðisþjónustu. En til að svo megi verða, forseti, er lykilatriði að opinberu kerfin okkar opni fyrir slíkar nálganir en séu ekki þróuð einhvers staðar úti í samfélaginu sem fá síðan ekki hljómgrunn í innviðum hins opinbera. Í því ljósi bárust vondar fréttir á dögunum þegar í ljós kom að innkaup landlæknis á þróun heilbrigðisnets, Heilsuveru og fjarfundalausna á heilbrigðissviði, hafi verið ólögmæt og í andstöðu við lög um opinber innkaup. Í þessu tilfelli er um að ræða inngrip í samkeppni á sviði nýsköpunar sem hefur gríðarlega neikvæð áhrif á nýsköpunarumhverfið. Forseti. Í ljósi þessara frétta vona ég og treysti að hæstv. ráðherra verði vakandi fyrir því að aðilar og stofnanir sem undir hann heyra falli ekki í þá gryfju vanans að það þurfi ekki að passa mikið upp á mikilvægar nýjungar og samkeppni annarra aðila, að áherslan verði þvert á móti lögð á að móta vettvang og umhverfi sem gefi frumkvöðlum og sprotafyrirtækjum kost á að kynna lausnir sínar og að til staðar verði faglegt kerfi fyrir kynningu, mat og innleiðingu nýrra lausna.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla um fjarheilbrigðisþjónustu. Því flottasta sem ég hef séð í fjarheilbrigðisþjónustu kynntist ég á Grænlandi. Eins maður segir, neyðin kennir naktri konu að spinna og Grænlendingar urðu að leysa málið því að það voru hvorki vegir né flug á marga staði þar og við vitum hvernig aðstæður geta verið á Grænlandi. Þeir útbjuggu neyðarvagna sem þeir nota sem er algjör snilld og ef við ætlum að læra eitthvað þá ættum við að læra af þeim. Þeir eru búnir leysa flest þau vandamál sem komu upp. En fjarheilbrigðisþjónusta á auðvitað bara að vera neyðarúrræði. Við erum í sjálfu sér með fjarheilbrigðisþjónustu í dag, ég nota hana tiltölulega mikið, og hún heitir Heilsuvera. Hún hefur sparað mér marga klukkutíma, örugglega tugi, í síma við að panta lyf eða bara af því að mig vantar vottorð. Eins og staðan er núna getur það tekið tvo mánuði að fá tíma hjá heimilislækni og ef síðan þarf að panta tíma hjá sérfræðilækni þarf að bíða enn lengur. Það segir okkur að það er eitthvað að kerfinu okkar og við þurfum að koma því í lag. Það er líka stór hópur fólks sem á þegar erfitt með að nota þá þjónustu sem er til staðar í dag og hvað þá að nota t.d. Heilsuveru vegna þess að viðkomandi á ekki tölvu né hefur aðgang að annarri nauðsynlegri tækni sem þarf til að fara inn á Heilsuveru með því leyninúmeri sem þarf til að komast þar inn. Við eigum að sjá til þess að allir geti nýtt þá þjónustu sem þeir þurfa í nærumhverfi sínu og sjá til þess að bæta heilsugæslu og nærsjúkrahús fyrir fólk úti á landi þannig að það fái þá þjónustu sem það þarf á að halda í nærumhverfi sínu.
Forseti. Ég tel að það þurfi meiri nýsköpun í kerfið, utan kerfis að sjálfsögðu, en líka innan kerfisins, að það sé tækifæri til þess að reyna og prófa nýja hluti, að grípa tækifærin í tækniþróun á lofti og hlaupa áfram með þau. Ég tek þannig svona hálft í hvoru undir með því sem hv. þm. Hildur Sverrisdóttir sagði hérna áðan, en vandinn í því dæmi sem verið er að lýsa er eignarhaldið, að þegar hið opinbera kaupir einhverjar lausnir, fjarheilbrigðislausnir, ýmislegt svoleiðis, af einkaaðilum verður að passa upp að verið sé að kaupa eitthvað sem hið opinbera á síðan þannig að við læsumst ekki inni í einhverjum spenum fram og til baka og þegar lausnin úreldist eða það þarf að bæta við eða eitthvað svoleiðis þá kosti það ekki formúu að breyta og bæta, eins og ítrekað hefur gerst í umsjón hins opinbera á undanförnum árum. En jafnframt því þarf að grípa tækifærin, við þurfum að geta gripið tækifærin þegar þau gefast. Þá þurfum við líka að huga að staðbundna netinu okkar. Fjarheilbrigðisþjónusta er tæki, það er viðbótartæki, það er ekki gullna lausnin við öllum okkar vandamálum. Við þurfum líka að huga að því að við erum með ákveðinn flöskuháls í heilbrigðiskerfinu hérna á höfuðborgarsvæðinu. Það er þörf til að koma hingað varðandi allt of margt. Og við vitum alveg með veðurfarið og ýmislegt svoleiðis að það getur verið erfitt þegar það er flöskuháls. Við þurfum að huga dreifingunni. Ég myndi vilja hafa góða yfirsýn, gott skipulag um það hvernig dreifing á heilbrigðisþjónustu milli hinna ýmsu íbúasvæða á að vera, hvernig hún væri góð, hvernig hún væri fullkomin, og svo myndum við reyna að vinna saman að einhverri áætlun til að komast þangað.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir hans svör og þeim sem hér hafa tekið þátt í umræðunni. Þetta er afar mikilvægt verkefni sem við erum hér með í höndunum og ástæða til þess einmitt að reyna að fá einhverja yfirsýn yfir það. Við erum með þjónustukort hjá Byggðastofnun sem sýnir okkur hvar tiltekna þjónustu er að hafa. Það er auðvitað ekki fullkomið en sannarlega eitthvað til að byggja á. Eins og hæstv. ráðherra sagði eru ýmis leiðarljós sem eru hér til staðar sem kosta tíma og kosta fjármuni en auðvitað er mjög mikilvægt að spara krónuna og fara vel með fjármuni í þessu kerfi okkar, sem við erum alltaf að reyna, og nýta þá. Ég held að það sé almennt, ef við getum sagt sem svo, framtíðarsparnaður fólginn í því að búa til þessa fjarheilbrigðisþjónustu og búa vel um hana sem víðast, í hinum dreifðu byggðum sérstaklega. Eins og hér var komið inn á er sannarlega þörf fyrir hana í þéttbýlinu líka. Austurland er í fararbroddi í notkun stafrænna lausna. Það er nýleg norræn rannsókn sem talar um það og þar er komið inn á að reynslan geti orðið öðrum dreifbýlissvæðum á norðurslóðum fordæmi. Það sýnir að við erum að standa okkur ágætlega þrátt fyrir allt. Um leið vil ég líka árétta að við vitum öll af mönnunarvandanum sem til staðar er núna fram undan, í náinni framtíð, en það er gríðarlega mikilvægt að geta verið með - við vorum t.d. með hjúkrunarfræðing á Borgarfirði eystra sem var að vinna ákveðið í fjarvinnu líka, þ.e. í fjarheilbrigðisþjónustu líka, og nýttist þar af leiðandi auðvitað þó að samfélagið þar sem viðkomandi var væri afskaplega smátt og þyrfti ekki alla starfskraftana. Þannig að ég bara hvet hæstv. ráðherra til dáða í þessu. Ég vil líka minna á og þakka fyrir það sem gert var [[Forseti hringir.]]þegar var verið að útfæra samninginn við Ljósið sem gerði fólki úti á landi auðveldara að sækja sér þjónustu og þeirra aðstandendum. [[Forseti hringir.]]Allt þetta skiptir gríðarlega miklu máli.
Hæstv. forseti. Ég vil ítreka þakkir fyrir þessa þörfu og góðu umræðu. Eins og gjarnan er þá kemst maður ekki yfir helminginn af því sem maður vildi koma inn á hér, þetta þróast yfirleitt þannig, og það væri gott að geta brugðist við þeim góðu ábendingum sem hafa komið í fjölmörgum mjög góðum ræðum hér. Ég á eftir að svara þremur spurningum frá hv. framsögumanni, Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur, um símenntun og endurmenntun og stefnumörkun og í hvaða greinum þetta getur helst gagnast okkur. En mig langar aðeins að taka þetta í samhengi því að í minni fyrri ræðu kom ég inn á þessa veggi sem blasa við mér. Hv. þm. Guðrún Hafsteinsdóttir kom inn á verkefni á þessu sviði tengt sykursýki, sem ég hef auðvitað ekki haft tækifæri til að leggja sjálfstætt mat á. Þetta er gríðarlega stórt verkefni og umfangsmikið. Það er ekki þannig að því hafi verið hafnað í ráðuneytinu, hins vegar er ráðuneytið ekki með þannig fjármögnunarstyrki að það geti tekið utan um þetta verkefni öðruvísi en að fanga verkefnið og fara yfir það og gefa því stuðning. Það eru litlir nýsköpunarstyrki sem eru veittir í heilbrigðisráðuneytinu. En þetta minnir á það að ég var framsögumaður þingsályktunartillögu um opinbera klasastefnu sem snýr að vistkerfi nýsköpunar. Það er verkfæri sem nýsköpunarráðherra á að nýta sér. Það er verkfæri sem brýtur niður þessa múra og skapar tengin til að stinga í samband og akkúrat fyrir svona verkefni. Þetta eru veggirnir, múrarnir sem við verðum að brjóta niður. Það kom fram hér að við getum aldrei skipt fjarheilbrigðisþjónustu út fyrir þennan mannlega þátt og þekkinguna. En við getum sannarlega nýtt þessa takmörkuðu auðlind sem felst í starfsfólkinu okkar betur með notkun fjarheilbrigðisþjónustu.
Virðulegi forseti. Ég er nú komin hingað upp til að ítreka spurningu, sem ég bar upp ásamt fleiri hv. þingmönnum hér fyrr í dag, til forseta Alþingis varðandi það til hvaða bragðs þingið getur og mun taka til þess að bregðast við því að nú hefur verið staðfest að undirstofnun dómsmálaráðuneytisins, samkvæmt fyrirmælum og undir verndarvæng hæstv. dómsmálaráðherra, braut lög og er að brjóta lög í þessum töluðu orðum með því að afhenda Alþingi ekki þau gögn sem þingið fór fram á með beiðni á grundvelli 51. gr. laga um þingsköp Alþingis í lok desember sl. Þannig að ég ítreka spurningu mína og óska eftir því að heyra svar forseta við henni.
Virðulegur forseti. Það er auðvitað orðið mjög þreytt að þurfa endurtekið að koma upp til að ítreka spurningar til hæstv. forseta vegna þess að hann svarar ekki þeim spurningum sem að honum er beint undir liðnum um fundarstjórn forseta. Við þurfum að koma aftur upp til að óska eftir því. Þetta hef ég þurft að gera og þetta þurfum við að gera reglulega vegna þess að forseti bregst ekki við mjög réttmætum og sanngjörnum spurningum hv. þingmanna um hvað hann ætli að gera til að standa vörð um þingið. Hann hefur engin svör, þessi hæstv. forseti sem á að heita forseti alls þingsins. Svarar ekki stjórnarandstöðuþingmönnum þegar þau koma ítrekað upp í fundarstjórn forseta. Það leið langur tími frá því að við óskuðum eftir þessu lögfræðiáliti þangað til að það kom og nú er það loksins komið og enn bólar ekkert á neinum viðbrögðum af hálfu forseta. Það eina sem við heyrum er að hann ætli að fylgjast með þróun mála. Þetta er ekki boðlegt, virðulegi forseti. [[Forseti hringir.]]Ég kalla eftir því að hæstv. forseti beiti sér með skýrari hætti fyrir hönd þingsins.
Frú forseti. Ég tek undir það sem fram hefur komið hér hjá hv. þingmönnum. Eftir allan þennan langa leiðangur sem orðið hefur vegna þeirra gagna sem undirstofnun hæstv. dómsmálaráðherra hefur neitað að afhenda, í þökk hæstv. ráðherra, og eftir allan þann langa tíma sem liðinn er frá því að kallað var eftir inngripi forseta og nú þegar skýrt lögfræðiálit, sem má ætla að forseta hafi verið kunnugt um löngu áður, liggur loksins fyrir þá hljótum við að kalla eftir skýrum viðbrögðum hæstv. forseta. Hvað hyggst hann gera til að knýja á um að þingið geti starfað samkvæmt lögum? Ég held að það sé ekki til of mikils mælst að forseti stígi með kröftugum hætti inn í þetta klúður sem við höfum verið að horfa á í mánuð eða svo.
Frú forseti. Ég hef komið áður hingað upp í fundarstjórn og viðrað þær sömu skoðanir og ég er að fara að viðra núna. Ég er á engan hátt að gera lítið úr þessu tiltekna máli sem hv. þingmenn margir hafa haldið vel á lofti og við erum mörg sem stöndum í þakkarskuld vegna þess, en mig langar eiginlega útvíkka þetta vegna þess að fyrir utan þetta tiltekna efnisatriði sem varðar mjög viðkvæma einstaklinga og bara það hvernig við viljum sem samfélag að taka á móti þeim, þá snýst þetta líka um getu þingsins til að sinna starfi sínu. Það er hægt að heimfæra þær aðstæður sem nú eru uppi upp á aðrar - einn fulltrúi framkvæmdarvaldsins spyrnir við fótum og segir nei þrátt fyrir lög og þrátt fyrir vilja Alþingis og við erum föst þar - og ég velti því fyrir mér: Hvað ef um væri að ræða hápólitískt mál? Hvað ef um væri að ræða mál sem varðaði stórkostlega hagsmuni jafnvel fleiri einstaklinga en hér eru undir og mikla fjármuni sem skipta sköpum? Hvað gerum við? [[Forseti hringir.]]Hver eru næstu úrræði sem við höfum? Mér þykir þetta mjög mikilvæg spurning og ég held að við verðum að gefa okkur tíma til að fara yfir þetta.
Frú forseti. Ég hef líkt og margir aðrir í þessum sal fylgst með vaxandi forundran með því máli sem hér er verið að ræða undir fundarstjórn. Nú liggur fyrir að hæstv. dómsmálaráðherra hefur brotið lög. Fyrir liggur að lagaskrifstofa Alþingis metur það með þeim hætti. Gögn sem átti að afhenda fyrir löngu síðan hafa ekki verið afhent og hið háa Alþingi er undirselt geðþóttaákvörðunum ráðherra sem enn nýtur stuðnings meiri hluta þingmanna þriggja stjórnarflokka. Ég velti fyrir mér hvort allir hv. þingmenn VG, Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins séu ánægðir með þetta framferði og þessar geðþóttaákvarðanir og hvort fólk hafi almennt íhugað hvaða afleiðingar það hafi fyrir störf þingsins í framhaldinu.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir með þeim sem á undan hafa komið. Þetta er eiginlega að verða stórfurðulegt mál. Ég spyr mig hversu oft hefur verið komið upp í ræðustól til að biðja um að fá einhverja lausn á þessu máli. Hversu oft þarf að koma upp áfram? Hvernig í ósköpunum lítur þetta út út á við með virðingu þingsins ef við getum ekki einu sinni farið að lögum og reglum? Þá hljótum við að fara að spyrja okkur: Til hvaða ráða getum við í þinginu gripið til þess að þvinga fram að farið sé að lögum? Og þá hlýtur líka að vera spurningin: Hvað ætla ríkisstjórnarflokkarnir að gera í þessu máli? Ætla þeir að láta þetta óáreitt áfram og láta þennan hringlandahátt dómsmálaráðherra gilda, eða eru þeir kannski ráðalausir líka?
Frú forseti. Eins og fram hefur komið var lögfræðiálit lagaskrifstofu Alþingis um gildissvið 51. gr. þingskapalaga mjög skýrt. Það er líka af því að lögin eru mjög skýr. Þetta lá alltaf fyrir. Þetta lá alltaf í augum uppi. Það var meira að segja augljóst þeim okkar hér sem erum ekki einu sinni löglærð. Þetta er bara skrifað á ósköp skýrri íslensku. Upplýsingaréttur nefnda er nógu mikilvægur til að hann sé skrifaður út á skýru máli. Sama er reyndar um skyldur Útlendingastofnunar samkvæmt lögum um ríkisborgararétt. Það þarf enga meistaragráðu í lögum til að átta sig á orðunum „Útlendingastofnun skal kalla eftir umsögn lögreglu“ og „Útlendingastofnun skal gefa Alþingi umsögn um umsóknir um ríkisborgararétt til Alþingis.“ Þetta„skal“ þýðir að þau skulu gera það og svo gera þau það ekki. [[Forseti hringir.]]Og mér finnst svo skrýtið, frú forseti, að við þingmennirnir sem komum upp [[Forseti hringir.]]til að standa vörð um virðingu Alþingis tölum allt of oft fyrir daufum eyrum þess sem stýrir dagskránni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Já, það er slæmt að við skulum þurfa að koma hér síendurtekið upp í ræðustól Alþingis til að biðja hæstv. forseta Alþingis, ekki frú forseta sem situr hér heldur þann er hefur það embætti, um svör, um að verið sé að virða yfir 100 ára hefð til að gera þetta, að veita ríkisborgararétt, og virðingu Alþingis. Nú er komið alveg á hreint að dómsmálaráðherra og Útlendingastofnun hafa verið að brjóta lög gagnvart Alþingi og það er ekkert svarað fyrir það hér úr forsetastól. Það er bara allt í lagi. Ég spyr [[Forseti hringir.]]sjálfan mig, eins og hv. þingmaður gerði hér áðan: Hvað ef þetta væri eitthvert annað mál sem snerti kannski hjarta [[Forseti hringir.]]Sjálfstæðisflokksins aðeins meira? Hvað ef þetta væri um frelsi til vínverslunar eða eitthvað?
Forseti. Við erum ekki fundarstjórn í fyrsta skipti og við erum greinilega ekki í fundarstjórn í síðasta skiptið varðandi þetta tiltekna mál. Mér sýnist engin lausn vera til staðar af því að hæstv. dómsmálaráðherra neitar að hlusta á löggjafarvaldið. Ég þarf ekki að minna á þrískiptinguna og ég þarf vonandi ekki að minna á það að það er hlutverk Alþingis að hafa eftirlit og aðhald með framkvæmdarvaldinu. En sú staða sem liggur uppi er bara frekar sorgleg, hér hafa lög verið brotin og hæstv. dómsmálaráðherra neitar að axla ábyrgð og fara eftir lögum. Ég legg bara til að við höldum áfram að koma upp í fundarstjórn þangað til að lögin verða virt.
Frú forseti. Já, við höfum margoft talað um þetta ástand, að Útlendingastofnun, með liðsinni eða að áeggjan hæstv. dómsmálaráðherra, hefur neitað að afhenda gögn vegna umsókna um ríkisborgararétt. Einhverra hluta vegna var lagaskrifstofu Alþingis falið að skrifa álit um gildissvið 51. gr. laga um þingsköp Alþingis, um heimild nefnda til að kalla eftir gögnum. Nú skulum við alveg hafa það á hreinu, frú forseti, að 6. gr. laga um ríkisborgararétt segir einfaldlega að Alþingi skuli veita ríkisborgararétt með lögum og áður en umsókn um ríkisborgararétt er lögð fyrir Alþingi skuli Útlendingastofnun fá um hana umsögn lögreglustjóra og skuli Útlendingastofnun gefa umsögn um umsóknina. Þetta er ekki spurning um einhvern vilja. Þetta er ekki spurning um að nefnd eigi rétt á að fá gögn. [[Forseti hringir.]]Þetta er bara lögbundið. Við erum löggjafinn og við höfum ekki ráðið við að fara að lögum [[Forseti hringir.]]í fleiri vikur, frá því í desember. Hvaða skrípaleikur er þetta? [[Forseti hringir.]]Af hverju er ekki forseti strax farinn að sækja þessi gögn?
Nú hyggst forseti beita sér í fundarstjórn forseta og minna hv. þingmann á að virða ræðutíma.
Frú forseti. Ég held að það sé ekki annað að gera hér en að gera hlé á þessum fundi og kalla saman fund í hv. forsætisnefnd og fara yfir málið, fara yfir lagaálit lagaskrifstofunnar og taka skref sem eru sæmandi virðingu og ábyrgð hins háa Alþingis. Hér hefur hæstv. dómsmálaráðherra orðið uppvís að lögbroti. Það gjalda menn fyrir með embætti sínu í nágrannalöndum okkar. Ég skora á þingmenn, þá sem styðja ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur, að koma hér upp og segi okkur hvort þeir styðji hæstv. dómsmálaráðherra, Jón Gunnarsson, enn þá í embætti. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Ég tek undir beiðni hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur um að fá að vita hver afstaða stjórnarþingmanna er til þessa máls. En ég kem reyndar hingað upp til að svara öðrum hv. þingmanni, Gísla Rafni Ólafssyni, sem talaði um elsku Sjálfstæðisflokksins á frelsi í áfengismálum, þar myndu mál kannski horfa öðruvísi við. Mér fannst þetta eiginlega fyndið þar til ég áttaði mig á því að þetta er sami flokkur og setið hefur í stjórn stóran hluta lýðveldistímans og hefur talað fyrir þessu máli en gert nákvæmlega ekki neitt. Þetta er svona sýndarfrelsismál Sjálfstæðisflokksins. Kannski er þetta einhvers konar sýndarlöggæsla Sjálfstæðisflokksins sem á sér stað núna, ég veit það ekki. En sýndarmennska er það sannarlega. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Frú forseti. Hér er mál málanna rætt enn einu sinni. Ég hef verið nokkuð skýr í afstöðu minni í þessu máli. Mér hefur þótt furðu sæta hversu hægt og illa hefur gengið að ná þeim gögnum frá stofnuninni sem okkur ber að fá afhent. Spurningar er varða okkur VG-liða, hvort við styðjum ríkisstjórn, auðvitað styð ég ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur. Ég sit í þingflokki hennar og styð hana til góðra verka heils hugar. Ég er þó ekki sammála öllu og ég held að það sé nú þvert á flokka. Við getum verið ósammála um ýmsar birtingarmyndir. Ég flagga því bara hér að VG hefur staðið fyrir mannréttindum, flóttafólki. Við viljum gera vel á þessum vettvangi og ég bauð mig fram á þing til þess að geta sinnt þeim málaflokki.
Virðulegi forseti. Ég hef verið að hlusta á þingmenn og ef ég skil þetta rétt þá kom álit frá lagaskrifstofunni héðan, frá þinginu, í gær um þetta mál. Ég trúi því ekki að öllu óreyndu að forseti þingsins ætli ekki undanbragðalaust að leita til ráðuneytisins og beina því eindregið til ráðherra að það verði hlustað á þingmenn sem hafa komið hingað upp. Ég bara trúi því ekki. Það er þessi vog sem hann stendur frammi fyrir, framkvæmdarvaldið og löggjafarvaldið, og hann á að vera löggjafarvaldsmegin. Þetta liggur alveg skýrt fyrir. Við erum að biðja um þessi gögn til að geta sinnt vinnu okkar innan allsherjarnefndar og hér innan þingsins. Það er alveg á hreinu hvernig við eigum að vinna þetta og þess vegna trúi ég ekki öðru en að núverandi sitjandi forseti beini því til forsetans Birgis Ármannssonar að hann beiti sér fyrir þingmenn og fyrir þingheim [[Forseti hringir.]]og fyrir fólk sem er að leita til þingsins um að við fáum þessi gögn til að geta sinnt hlutverki okkar sem við erum búin að skrifa eið að stjórnarskránni að. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er virðingarvert að fá hér fram sjónarmið eins hv. stjórnarliða þó að auðvitað sé vöntun á öllum öðrum stjórnarliðum í þessari mikilvægu umræðu um getu þingsins til að standa vörð um eigin hlutverk. Ég hlýt þó að gera athugasemd við það að vera í ríkisstjórn og færa Sjálfstæðisflokknum dómsmálaráðuneytið trekk í trekk og tala svo fyrir mannréttindum og flóttafólki. Það tvennt fer einfaldlega ekki saman. Það liggur alveg fyrir hver stefnan verður þegar Sjálfstæðisflokkurinn fer með dómsmálaráðuneytið. Við höfum bara margra ráðherra reynslu af því. Þeir hafa verið ansi margir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins sem hafa gegnt þessum málaflokki fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins en stefnan er alltaf sú sama, þar er enga að mannúð að finna og þar er ekki verið að huga að mannréttindum flóttafólks eins og endurtekin framlögn útlendingafrumvarps þessarar ríkisstjórnar sýnir fram á, sem nota bene Vinstri græn hafa samþykkt endurtekið út úr ríkisstjórn og geta ekki skýlt sér á bak við eitthvert annað ráðuneyti í því. [[Forseti hringir.]]Þetta bara liggur á þeirra borði. Þetta virðist vera þeirra vilji.
Frú forseti. Mig langar að byrja á því að taka undir tillögu hv. þm. Þórunnar Sveinbjarnardóttur um að hlé verði gert á fundum þingsins svo forsætisnefnd þingsins geti komið saman. Ég held að hér í salnum séu þrír meðlimir í þeirri nefnd og geti þar af leiðandi óskað eftir því að fundur verði haldinn því að það er algerlega fyrir neðan allar hellur hvernig málum er komið. Ef Vinstri grænir ætla að standa með fólki í minnihlutahópum, þar með talið flóttamönnum, þar með talið þeim sem sækja hér um ríkisborgararétt, þá þurfa þau að sýna það í verki en ekki bara í orði.
Forseti. Ég verð að fá að taka undir með öllum sem komu hér á undan og þá sérstaklega hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur. Ég vil ítreka að forseti Alþingis starfar í þágu Alþingis, sem sagt okkar sem sitjum hér og sinnum ekki störfum framkvæmdarvaldsins. Þetta mál er í sjálfu sér galið. Ég veit ekki alveg hvernig þetta hefur þróast í þessa átt. Ég man þegar þetta var bara ein og ein frétt en það er orðið daglegt brauð núna að koma hér upp í fundarstjórn og biðja hæstv. ráðherra um að afhenda þessi gögn. Í hvert skipti sem við nefnum þetta verða þingmenn stjórnarinnar lúpulegir. En þingmenn meina vel og ég held að hv. þm. Jódís Skúladóttir meini vel, en þið verðið að hafa raunverulegt aðhald með Sjálfstæðisflokknum innan stjórnarsamstarfsins. Ég trúi ekki öðru en að þingmenn Vinstri grænna vilji flóttafólki vel og því þurfið þið að sýna það í verki. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Það er alveg rétt sem hv. þm. Jódís Skúladóttir segir, hún hefur verið skýr í afstöðu sinni í þessu máli frá fyrsta degi. Mér sýnist að það hafi verið 25. janúar sem við ræddum það sem hv. þingmanni þótti vera glórulaust verklag, óboðlegt, og galin framkvæmd í ráðuneytinu. Ég tek undir hvert orð. Tveim dögum seinna notaði hv. þingmaður frasann að þetta væri með ólíkindum og óboðleg vinnubrögð. Hjartanlega sammála því líka. Það eru samt alveg 40 dagar síðan þetta var og enn erum við á sama stað. Enn er staðan jafn galin, glórulaus og óboðleg og í boði hvers? Jú, í boði dómsmálaráðherra ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur. Þetta eru nefnilega ekki óskyldir aðilar, ráðherrann sem er valdur að þessum glórulausu vinnubrögðum og flokkurinn sem hv. þingmaður tilheyrir. Það hlýtur [[Forseti hringir.]]að vera hægt að toga í einhverja spotta innan þessa stjórnarsamstarfs aðra en að mæta hér [[Forseti hringir.]]og taka undir með okkur í ræðustól. Ég spyr: Til hvers að vera í ríkisstjórn ef það breytir engu [[Forseti hringir.]]varðandi það hvernig Jón Gunnarsson kemur fram við Alþingi?
Ég vil minna hv. þingmenn á að ræðutími í fundarstjórn forseta er 1 mínúta.
Virðulegur forseti. Hvaða staðreyndir höfum við í þessu máli? Jú, lögin eru skýr. Lögin eru alveg skýr; þingið og nefndin eiga rétt á að fá þessi gögn. Lagaskrifstofan hefur líka sent skýr skilaboð: Við eigum að fara að lögum. En lögleysan virðist ráða og það er algerlega á ábyrgð ríkisstjórnarinnar. Hérna fara eiginlega ekki saman hljóð og mynd. Einhvern veginn erum við í þeirri aðstöðu að við erum að senda út þau skilaboð úr ræðustól Alþingis að á Alþingi sé ekki farið að lögum og reglum. Það er auðvitað grafalvarlegt mál. Það hlýtur að vera spurning hvort ríkisstjórnin getur bara yfirleitt setið þegar hún getur ekki einu sinni farið að lögum og reglum.
Frú forseti. Sú sem hér stendur er hvorki beygð eða til baka að nokkru leyti og ég frábið mér þá umræðu að ekkert hafi gerst vikum saman og að við séum ekkert að gera því að við fundum að meðaltali einu sinni til tvisvar í viku þar sem við förum yfir gögn sem borist hafa frá Útlendingastofnun. Ríkisstjórnin er væntanlega að gera ýmislegt annað og stendur í kringum eitthvað meira en verk eins ráðherra. Það er verið að sinna mörgum málum á mörgum vettvöngum. Minn flokkur er að veita aðhald. Aðrir flokkar veita annað aðhald. Ég er stolt af því að vera í VG … [[Gripið fram í.]]- ég veit, þakka þér kærlega fyrir góða ábendingu. [[Forseti hringir.]]Ég hélt reyndar að maður hefði orðið meðan maður stæði í pontu en ég er náttúrlega ný. En já, ég hef ekki meira um það að segja.
Forseti. Í lögfræðiáliti því sem okkur barst í gær kemur ekki eingöngu fram að Útlendingastofnun sé að brjóta lög með því að afhenda okkur ekki gögnin heldur kemur þar fram að gögnin hefði átt að afhenda innan sjö daga frá því að óskað var eftir þeim. Allsherjar- og menntamálanefnd sá hins vegar aumur á Útlendingastofnun þar sem það var möguleiki að þetta væri bara einhver misskilningur vegna þess að ráðherrar sendu eitthvert bréf einhvern tímann í júní sem enginn sá og annað slíkt og gaf Útlendingastofnun því frest til 1. febrúar til að skila umræddum gögnum. Það kom hins vegar mjög fljótt í ljós að þetta snerist ekkert um að þau hefðu ekki tíma til að vinna gögnin heldur fengum við einfaldlega þvert nei, við ætlum ekki að afhenda gögnin, og vísað til þess að 51. gr. þingskapalaga ætti hreinlega ekkert við í málinu. Mig langar aðeins til að mótmæla því sem kom fram í máli hv. þm. Hönnu Katrínar Friðriksson hér rétt áðan um að þetta sé ekki hápólitískt mál. Ég tel þetta nefnilega hápólitískt mál og ég held að það sé ástæðan fyrir því að við erum í þeirri stöðu sem við erum í í dag. [[Forseti hringir.]]Með því að gera ekkert í þessu er staðan í rauninni orðin sú [[Forseti hringir.]]að það er búið að kippa úr sambandi þessu ferli. [[Forseti hringir.]]Hægt og rólega fáum við umsagnirnar sem bárust í október. Hvað verður um umsóknirnar sem koma eftir það? Það veit enginn. Sennilega ekki neitt.
Frú forseti. Ég mælti fyrir þessu frumvarpi hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar á þingfundi í gær. Það varð samhljóða niðurstaða í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að flytja þetta mál enda nauðsynlegt að gera þessar lagfæringar á kosningalögum, sem eru lög sem voru samþykkt á síðasta ári, lög nr. 112/2021, hér á hinu háa Alþingi. Við ræddum það og það kom fram við 1. umr. í gær, m.a. í máli hv. þm. Lenyu Rúnar Taha Karim að það væri auðvitað einkennilegt að við stæðum í þessum sporum svona stuttu eftir að heildarlögin, eða sem sagt lagabálkurinn, fengu afgreiðslu hér á Alþingi. Ég get tekið undir það líkt og ég gerði í gær, en breytingarnar þarf að gera og ég held að allir séu meðvitaðir um það hér á hinu háa Alþingi að breytingarnar þarf að gera svo að hægt sé að framkvæma sveitarstjórnarkosningar í vor og standa þannig að þeim að enginn vafi leiki á lögmæti þeirra. Við höfum því miður nýleg dæmi sem gera okkur ljóst að ekki verður of varlega farið í því máli. Í greinargerð frumvarpsins stendur, frú forseti: „Hinn 1. janúar 2022 tóku gildi ný kosningalög, nr. 112/2021. Með þeim lögum voru gerðar miklar breytingar á því fyrirkomulagi sem verið hefur á framkvæmd kosninga. Með lögunum var sett á fót sjálfstæð stjórnsýslunefnd, landskjörstjórn, sem nú hefur yfirumsjón með framkvæmd kosninga og kosningalaga í stað dómsmálaráðuneytisins áður. Ráðherra skipaði landskjörstjórn sem tók til starfa 1. janúar sl.“ Eins og allir hv. þingmenn vita er þetta grundvallarbreyting á því hvernig við framkvæmum kosningar. Í vinnu við undirbúning sveitarstjórnarkosninga sem fram fara 14. maí 2022 hafa komið í ljós ágallar á lögunum sem óhjákvæmilegt er að lagfæra án tafar. Hafa ábendingar um slíkt m.a. borist dómsmálaráðuneytinu frá undirbúningsnefnd nýrra kosningalaga og yfirkjörstjórn Reykjavíkur. Þá hefur landskjörstjórn fjallað um málið og var niðurstaða hennar að afar mikilvægt væri að nauðsynlegar lagabreytingar næðu fram að ganga sem allra fyrst og eigi síðar en fyrri hluta marsmánaðar. Og eins og við öll vitum þá er í dag 9. mars á því herrans ári 2022. Einnig hefur yfirkjörstjórn Reykjavíkur sent áskorun um að frumvarp um nauðsynlegar breytingar á kosningalögum, um viðmiðunardag kjörskrár og fresti, verði lagt fram sem fyrst. Helsti ágalli laganna, eins og fram kom við 1. umr., snýr að misræmi í dagsetningum hvað varðar viðmiðunardag kjörskrár og hvenær framboð skuli tilkynnt. Þetta misræmi gerir það að verkum að þegar framboð hafa verið tilkynnt 36 dögum fyrir kjördag liggur ekki fyrir kjörskrá sem er þó forsenda þess að yfirkjörstjórn geti kannað hvort meðmælendur með framboðslistum séu kjósendur í hlutaðeigandi sveitarfélagi og þar með hvort skilyrði fyrir framboði séu uppfyllt. Ef horft er til komandi sveitarstjórnarkosninga þá skal tilkynna öll framboð til yfirkjörstjórna eigi síðar en kl. 12 á hádegi föstudaginn 8. apríl 2022, en viðmiðunardagur kjörskrár er kl. 12 á hádegi mánudaginn 11. apríl 2022. Þá skal Þjóðskrá Íslands auglýsa að kjörskrár hafi verið gerðar eigi síðar en fimmtudaginn 14. apríl 2022 og framboðslista skal auglýsa eigi síðar en fimmtudaginn 14. apríl 2022. Ljóst er að nauðsynlegt er að færa viðmiðunardag kjörskrár þannig að hann sé áður en framboðsfresti lýkur. Það er auðvitað grundvallaratriði. Til samræmis þarf jafnframt að breyta þeim fresti sem námsmenn á Norðurlöndum hafa til að tilkynna sig á kjörskrá og þeirri dagsetningu þegar Þjóðskrá Íslands skal í síðasta lagi auglýsa að kjörskrá hafi verið gerð. Í frumvarpinu er lagt til að þessar viðmiðunardagsetningar breytist sem gerir það að verkum við sveitarstjórnarkosningarnar á komandi vori að viðmiðunardagur kjörskrár yrði kl. 12 á hádegi miðvikudaginn 6. apríl 2022. Umsóknir íslenskra námsmanna á Norðurlöndum þurfa að berast til Þjóðskrár Íslands eigi síðar en 4. apríl 2022 og eigi síðar en föstudaginn 8. apríl 2022 skal Þjóðskrá Íslands auglýsa að kjörskrár hafi verið gerðar. Breytingin hefur ekki áhrif á það hvenær framboðsfrestur rennur út eða hvenær yfirkjörstjórnir skulu auglýsa framboðslista. Það er líka mikilvægt. Tillögurnar í frumvarpinu eru um lágmarkstilfæringar á dagsetningum. Með frumvarpinu er í fyrsta lagi lagt til að viðmiðunardagur kjörskrár verði færður fjær kjördegi, þ.e. hann verði 38 dögum fyrir kjördag í stað 33 daga. Til samræmis er síðasti dagur sem námsmenn á Norðurlöndum hafa til að skrá sig á kjörskrá einnig færður til, þannig að hann verði 40 dögum fyrir kjördag. Jafnframt er síðasti dagur til að auglýsa kjörskrár færður til þannig að hann verði 36 dögum fyrir kjördag í stað 30 daga. Í öðru lagi er kveðið á um nauðsynlegar lagfæringar á nokkrum atriðum, bæði í kosningalögum og í lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, t.d. hafa málsliðir fallið niður, tilvísanir til laga eru ekki réttar og láðst hefur að fella niður tilvísun til atriða sem voru í frumvarpi til kosningalaga en breyttust í meðförum þingsins. Hér hefur sem sagt skort á almennilegan samlestur. Í þriðja lagi er lagt til í bráðabirgðaákvæði að heimilt verði í sveitarstjórnarkosningunum 14. maí næstkomandi að senda atkvæðisbréf sem greidd eru utan kjörfundar áfram til sýslumanns í því umdæmi þar sem kjósandi telur sig vera á kjörskrá auk þess sem taka skuli til greina og ekki meta atkvæði greitt utan kjörfundar ógilt þótt notuð séu eldri kjörgögn. Þetta er einnig mjög mikilvægt til að virða réttindi kjósenda. Í fjórða lagi er í frumvarpinu lagt til að fjöldi þingsæta í Norðvesturkjördæmi og Suðvesturkjördæmi breytist í samræmi við auglýsingu landskjörstjórnar nr. 1108/2021, frá 1. október 2021. Sú breyting kveður á um það að í næstu alþingiskosningum verði sjö þingsæti í Norðvesturkjördæmi og 14 þingsæti í Suðvesturkjördæmi. Í fimmta lagi er lagt til að við lögin bætist nýtt ákvæði til bráðabirgða þar sem kveðið er á um lagaskil eftir að ný kosningalög hafa tekið gildi og útgáfu kjörbréfa af hálfu landskjörstjórnar verið hætt. Í ákvæðinu er kveðið á um að landskjörstjórn skuli gefa út tilkynningar til þeirra varaþingmanna sem ekki fengu útgefin kjörbréf eftir alþingiskosningarnar 25. september 2021 og senda nöfn alþingismanna og varaþingmanna til birtingar í Stjórnartíðindum í samræmi við breytt fyrirkomulag 113. gr. kosningalaga. Það er ástæða til að fara ítarlega yfir þessar breytingar hér þannig að þingmenn geti velt þeim vel fyrir sér og íhugað afstöðu sína til þeirra. Ég held að það sé sjálfsagt að verða við óskum um að gera þessar breytingar. En ég verð að ítreka þá afstöðu mína að það er ankannalegt, eftir heildarendurskoðun lagabálks, að þurfa að gera lagfæringar á löggjöfinni tvisvar sinnum í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd svo að hægt sé að halda íbúakosningar, eins og gert var í febrúarmánuði í nokkrum sveitarfélögum, og svo komi það upp núna að hér er um misræmi að ræða vegna dagsetninga og fresta á birtingu kjörskrár og því að skila inn framboðslistum með meðmælendum. En við þetta búum við hér á hinu háa Alþingi og munum auðvitað gera það sem við getum til að koma þessu þannig fyrir í lögunum að enginn vafi leiki á um rétt kjósenda og að hægt sé að greiða atkvæði í sveitarstjórnarkosningunum, koma atkvæðunum til skila utan kjörfundar eða á kjörstað og að enginn vafi leiki á lögmæti framboða þannig að hægt sé að kanna meðmælendalista, kjörskrár liggi fyrir, að allt sé lögum samkvæmt og sveitarstjórnarkosningar, sem fram eiga að fara í landinu 14. maí næstkomandi, séu algerlega í samræmi við lög, reglur og venjur hér á landi.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni greinargóða yfirferð yfir frumvarpið. Ég tek undir það með henni að það er ankannalegt að við séum svo oft að breyta lögum sem nýlega hafa farið í gegnum heildarendurskoðun og svo stuttu eftir að þau eru samþykkt. Ég vil rifja það upp að þegar þetta var unnið hér fyrir ári, þá sat ég einmitt í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, voru gerðar mjög umfangsmiklar breytingar frá því sem lagt var upp með í frumvarpinu. Eftir á að hyggja mögulega umfangsmeiri breytingar en eðlilegt hefði verið í ljósi þess að villurnar má oft rekja til skorts á samlestri. En það voru stórir þættir sem tengjast mekanismanum í framkvæmd kosninga sem var umturnað í meðferð nefndarinnar. Til dæmis var lagt upp með það í frumvarpinu að leggja niður yfirkjörstjórnir en svo voru þær settar inn aftur. Á síðasta degi var tekinn út möguleikinn til póstkosninga en mikið púður hafði farið í það í umfjöllun nefndarinnar; það var ákveðið í þinglokasamningum að koma til móts við Miðflokkinn og klippa þetta út. Það var því ýmislegt sem átti sér stað sem veldur þessu. Það eru bráðabirgðaákvæði varðandi ákveðna þætti í kosningalögunum og mig langar að spyrja sérstaklega um rafræna kjörskrá sem er atriði sem Reykjavíkurborg benti á að gæti orðið flókið í framkvæmd og þess vegna var valið að það yrði valkvætt hvort sveitarfélögin myndu beita rafrænni kjörskrá við þessar kosningar og síðan yrði reynslan af því metin í framhaldinu. Þetta átti allt að fara í gegnum ráðuneytið og [[Forseti hringir.]]skýrslur og nefndir og alls konar. Ég spyr hvort þingmaðurinn viti hvar þessi mál standa, hvort búið sé að útbúa einhver drög að rafrænni kjörskrá sem hægt væri að nota í einhverju prufusveitarfélagi.
Frú forseti. Mér er ekki kunnugt um að búið sé að innleiða rafrænar kjörskrár í sveitarfélögum. Það kann vel að vera að svo sé. En eins og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sagði var það í raun gert valkvætt að innleiða hana. Við vitum að sveitarfélögin eru mörg og þau hafa mismikla burði til að innleiða rafræna kjörskrá og að sjálfsögðu þarf undirbúningstíma að því eins og öðru. Skilji ég stöðuna rétt þá er það m.a. vegna þess að það er ekki alls staðar verið að innleiða rafræna kjörskrá, eða stendur til að gera það, að þessar viðmiðunardagsetningar breytast, annars væri þetta ekki svona umhendis. En mér finnst hins vegar aðalmálið vera það að þetta er heildarendurskoðun og miklar breytingar voru gerðar á frumvarpinu eins og ég skil það - nú var ég ekki hér á síðasta þingi - í meðförum þingsins. Gott og vel, en það gerir að verkum að það þarf meiri tíma til þess að vinna úr lagabreytingunum og innleiða þær í dómsmálaráðuneytinu, og í þessu tilviki í sveitarfélögunum sem framkvæma kosningarnar, en komið hafi á daginn að sá tími sem ætlaður var var allt of skammur og þess vegna höfum við verið í þessum reddingum hér í vetur. Nú erum við býsna tímabjartsýn þjóð og höldum alltaf að allt taki minni tíma en það tekur. En hvað þetta varðar, þetta eru kosningalögin okkar, held ég að við þurfum að horfast í augu við það að hér þarf að vanda sérstaklega vel til verka. Mistök í lagasetningu geta nefnilega leitt af sér mjög alvarlegar afleiðingar, svo ég tali nú ekki um mistök við framkvæmd kosninga sem geta líka verið alvarleg.
Frú forseti. Ég er að rifja upp hvernig umfjöllunin var hér fyrir ári, um heildarendurskoðunina. Það voru ýmsar skringilegar breytingar sem lagt var til að gera á kosningaframkvæmdinni allri. Ég nefndi rafrænu kjörskrána fyrst en það voru ekki bara smærri sveitarfélögin sem sáu möguleg vandkvæði við hana, Reykjavíkurborg gerði verulegar athugasemdir vegna þess að fyrirsjáanleiki í því hvernig hægt væri að skipuleggja kjörstaði myndi fjúka út í veður og vind. Ef fólk væri hvatt til að mæta bara hvert sem er og kjósa hvar sem því sýndist væri ekki lengur hægt að tryggja að fólk hefði greiðan aðgang að kjörstað þar sem búið væri að sigta hópa u.þ.b. jafnt inn í hverja kjördeild. Eitt af því sem gerir kosningar aðgengilegar er einmitt að íslenskir kjósendur geta nánast gengið að því vísu að þurfa ekki að standa í röð. Fólk mætir á kjörstað og á tveimur til þremur mínútum er þetta búið. Við sáum bara hvernig innleiðing á rafrænum ökuskírteinum gekk í kosningunum í haust, það var ekki þrautalaust og olli töfum víða. Of skammur tími til innleiðingar - ég tek líka fyllilega undir það. Sem betur fer erum við ekki með sumar af skrýtnustu breytingunum inni í lögunum. Við felldum t.d. út ákvæði um að stimpla ætti kjörseðil áður en hann yrði settur í kjörkassa sem hefði breytt kosningaathöfninni það mikið að traust fólks á tryggri framkvæmd væri kannski fokið út í veður og vind og hefði kannski orðið til þess að það yrði massaógilding á heilum haugum af atkvæðum. Mig langar að velta því upp hvort þingmanninum þyki kannski ástæða til þess að lögin verði rýnd eitthvað sérstaklega, að settur verið á fót einhver [[Forseti hringir.]]starfshópur, eða nefnd eða hvað það er, til að ná utan um þær ambögur sem enn kunna að vera í textanum.
Frú forseti. Það kann að vera að hv. þm. Andrés Ingi Jónsson hafi rétt fyrir sér um að það þurfi að rýna allar þessar breytingar sérstaklega. Þær eru a.m.k. það stórar og það er það mikið undir að maður hlýtur að velta því fyrir sér hvernig frá málinu var gengið. Við erum hér með kosningalög í landinu. Kosningalögin og framkvæmd leynilegra frjálsra kosninga eru undirstaða lýðræðis og undirstaða lýðræðisríkisins. Það hvernig það fer fram, hvernig það er tryggt, eins og hv. þingmaður benti á, að aðgengi sé gott, að fólk viti hvert það á að fara, að það þurfi ekki að bíða lengi, að öll framkvæmd sé í föstum skorðum - allt þetta eru grundvallaratriði fyrir kosningar sem standast skoðun í ríki sem kennir sig við lýðræði. Ég ætla að fá að hugsa það aðeins betur hvort það sé hlutverk hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að rýna lagasetninguna. Það kann að vera að það sé nauðsynlegt. Þessar reddingar sem við höfum tekið á okkur að gera hér í annað skiptið í vetur eru kannski merki um að það kunni að vera fleira í þessum lagabálki sem þurfi að rýna í gegn og jafnvel leggja fram breytingartillögur eða frumvörp til að allt sé í samræmi og eins og við viljum hafa það.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni og formanni stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunni Sveinbjarnardóttur, fyrir framsöguna í þessu máli. Nú er það svo að lögin sem nú er verið að breyta enn einu sinni, til að lagfæra þau fyrir kosningar, eru í raun samþykkt rétt fyrir sumarhlé þingsins, áður en kosningar tóku við. Það að kosningar hafi verið að hausti held ég að hafi líka heilmikið um það að segja hversu seint við grípum þessi mistök. Þegar kosningar eru í farvatninu er fátt annað sem kemst að og margt sem fer í bið í ráðuneytunum. Og svo þegar það tekur fleiri vikur að greiða úr kosningaskandölum og fleiri vikur að mynda sömu ríkisstjórn og búið var að mynda áður þá eykst sá tími sem fer í að gera ekki neitt og sá tími styttist sem við höfum til að vinna vinnuna okkar. Ég vil velta því upp að haustkosningarnar hafi haft margvíslegar neikvæðar afleiðingar í för með sér og þar á meðal að við erum óðfluga að nálgast sveitarstjórnarkosningar og það er alls ekki gott mót að vera að breyta kosningalögum svona stuttu fyrir kosningar, fyrir utan það hvað það er stórkostlega skrýtið að hafa svona stutt á milli alþingis- og sveitarstjórnarkosninga. [[Forseti hringir.]]Ég er kannski ekki með beina spurningu til hv. þingmanns nema það hvort haustkosningarnar setji aukið álag á nefnd hv. þingmanns, sem hún er formaður fyrir.
Forseti. Ég þakka hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur þessar hugleiðingar. Þær eru mjög mikilvægar. Kosningalögin voru afgreidd hér á hinu háa Alþingi 25. júní 2021, nákvæmlega þrem mánuðum síðar fara alþingiskosningar fram og svo líða tveir langir mánuðir áður en þing tekur til starfa. Í fimm mánuði, eftir setningu þessara laga, var Alþingi ekki að störfum og við sem erum hér inni vitum hvað var að gerast þá mánuði. Ég held að það sé engin spurning að það hafi haft áhrif á starf Stjórnarráðsins að það voru að koma haustkosningar. Við vitum hvernig það er þegar ráðherrar þurfa svolítið að stýra sínum ráðuneytum í aðdraganda kosninga. Þeir reyna að þræta fyrir það en það er nú samt þannig. Það eru rétt rúmir tveir mánuðir til sveitarstjórnarkosninga, nú er 9. mars og það verður kosið um miðjan maí. Ég hygg að við séum líka að lenda í því hér að ekki aðeins varð þetta langa hlé á þingstörfunum á síðasta ári - síðan tók þing til starfa og hér var afgreitt fjárlagafrumvarp og fleiri dagsetningarmál fyrir áramót og í byrjun janúar - heldur er það ekki síður að gerast núna að samkvæmt ákvörðun meiri hluta þingsins voru gerðar mjög miklar breytingar á Stjórnarráðinu. Það er líka verið að stokka upp í ráðuneytum. Mín tilgáta er sú að það að skriflegum fyrirspurnum þingmanna sé ekki svarað, að verið sé að biðja um frest á því, sé m.a. afleiðing þess að starfsfólk Stjórnarráðsins, sem er að sjálfsögðu allt að reyna að gera sitt besta, er bara á kafi í skipulagsbreytingum. Fyrst kemur langt hlé og síðan eru allir á kafi í skipulagsbreytingum.
Frú forseti. Ég tek undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur, þetta er góð tilgáta. Ofan á þetta bætist að það hve mörg mistök eru í frumvarpinu er ákveðið sýnidæmi í því hversu neikvæðar afleiðingar þetta skipulagsleysi á þinginu, endalaust og alltaf, hefur í för með sér. Að bíða með stór og mikilvæg mál þangað til á lokasprettinum í þinginu þýðir að þau fá ekki nógu vandaða málsmeðferð, það er ekki nægilega mikill tími til að vinna þau vel, það er allt of mikill þrýstingur á nefndir að klára mál hratt, og þannig verða mistökin gerð. Þetta er eitt af þessum málum sem er klárað þarna alveg undir lokin sem þýðir að það er gríðarleg tímapressa á að klára það. Þetta eru auðvitað mannanna verk eins og allt annað og það væri hægt að skipuleggja þingið miklu betur en er í dag. Ég vil meina að hluti af því sé viljandi gert, að setja þingið alltaf í þessa tímapressu til að gera stjórnarandstöðunni erfiðara fyrir að hafa virkt aðhald með málum, að fylgjast vel með því sem er í gangi í þinginu og að geta sett sig vel inn í málin. En að allt öðru: Vegna þess að við hv. þingmaður deilum þeim heiðri að vera þingmenn fyrir Suðvesturkjördæmi þá er auðvitað áhugaverð breyting hér líka, sem er svo sem engin redding fyrir horn heldur er verið að nota ferðina til að uppfæra ákveðið óréttlætismál, sem er að fjölga þingmönnum kjördæmisins í 14. Þetta er nokkuð sem hefði átt að gerast fyrir síðustu kosningar ef eitthvert réttlæti væri í kosningalöggjöfinni á Íslandi. Við í Pírötum, og fleiri í stjórnarandstöðu, reyndum að fá ríkisstjórnina til að breyta þessu fyrirkomulagi, að sum atkvæði [[Forseti hringir.]]vegi miklu þyngra en önnur. Af því að við vorum að tala um að fylgjast með framkvæmd þessara kosninga, er þetta ekki eitthvað sem þarf að sinna betur og hraðar?
Forseti. Ég spurðist fyrir um fjölgun þingmanna í Suðvesturkjördæmi á síðasta ári og fékk þau svör að ekki hefði verið nægilegur pólitískur vilji á Alþingi til að uppfæra í samræmi við íbúafjölda fyrir alþingiskosningarnar í september síðastliðnum. Það lýsir pólitískum veruleika sem við sem erum þingmenn í Suðvesturkjördæmi þekkjum ágætlega, og það verður að segjast eins og er að hér á Alþingi hefur umræðan um jafnt vægi atkvæða lítið færst úr stað eða fram á við mjög lengi, eiginlega áratugum saman, þó svo að ýmislegt hafi verið rætt. Mig langar samt að koma aftur inn á fyrri spurningu hv. þingmanns um haustkosningarnar. Mér finnst það blasa við að haustkosningar henta ekki rytmanum og því skipulagi sem þó er í Stjórnarráðinu, á Alþingi og við fjárlagagerðina og að það hljóti að koma til mjög alvarlegrar íhugunar að festa alþingiskosningar, að festa kjördag, þannig að þær fari fram að vori eða snemma sumars, hvernig sem það er ákveðið, á fjögurra ára fresti. Sjálf er ég þeirrar skoðunar að tími sé kominn til að festa alþingiskosningar á fjögurra ára fresti og falli ríkisstjórn sé það verkefni þingsins að halda úti ríkisstjórn á milli alþingiskosninga.
Herra forseti. Við ræðum hér frumvarp til laga um breytingu á kosningalögum og lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka og erum að breyta þessum lögum enn eina ferðina. Ég geri svo sem ekki athugasemdir við efnisatriði þessa frumvarps, það er auðvitað rétt og skylt að bregðast við þeim ágöllum sem fram hafa komið til þess að hægt sé að halda sveitarstjórnarkosningar með góðu móti, sem eru einmitt, eins og komið var inn á hér áðan, alveg að fara að eiga sér stað. Það eru rétt rúmir tveir mánuðir í það. Það má þá ekki seinna vera að breyta kosningalögum og fer í raun langt umfram þau viðmið sem t.d. ÖSE eða kosningaeftirlitsbatterí úti í heimi hafa lagt til, sem er hálft ár eða jafnvel heilt ár fyrir kosningar, þ.e. að breytingar á lögum um kosningar séu ekki gerðar eftir þann tíma til að tryggja fyrirsjáanleika og öryggi kosninga. Þetta bendir kannski til allt of mikils seinagangs á síðasta kjörtímabili við að koma þessu frumvarpi í gagnið. Það var auðvitað mjög bagalegt að ekki hafi verið hægt að klára heildarendurskoðun á kosningalögum fyrir alþingiskosningarnar sem áttu sér ekki einu sinni stað að vori heldur að hausti. Ríkisstjórnin keypti sér meira að segja aukalega tæpt hálft ár en gat samt ekki komið og klárað kosningalagafrumvarpið á skikkanlegum tíma fyrir alþingiskosningar. Það hefði skipt sköpum í síðustu kosningum. Það hefði t.d. alveg haft áhrif á deiluna í Norðvesturkjördæmi ef þessi lög hefðu verið í gildi en ekki gömlu kosningalögin eins og raunin varð vegna þess að það þurfti einmitt að færa gildistímann aftur fyrir alþingiskosningarnar því að lögin voru samþykkt allt of seint til að gilda um þær kosningar. En núna erum við á lokametrunum fyrir sveitarstjórnarkosningarnar í einhverjum reddingum eins og minnst hefur verið á. Það er auðvitað mjög bagalegt að svo sé. Ég vísa í samtalið sem ég átti áðan við hv. þingmann og hv. formann stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, Þórunni Sveinbjarnardóttur, hvaða áhrif haustkosningar hafa líka haft á það hversu sein við erum með að koma þessum breytingum í gagnið og líka auðvitað að hafa þetta svona seint á síðasta löggjafarþingi sem þýddi að aðstæður fyrir mistök voru bara mjög góðar, ef svo mætti að orði komast. Við hver þinglok að vori er töluverð ringulreið, svo ekki sé meira sagt, hvað þá þegar þau þinglok eru lok síðasta þings fyrir kosningar. Þessi ákvörðun ríkisstjórnarinnar, um að halda kosningar að hausti, var vond fyrir margar sakir. Hún var vond einfaldlega út frá afstöðunni sem það sýndi gagnvart næstu ríkisstjórn. Mögulega gáfu hæstv. ráðherrar sér að þau yrðu bara áfram í ríkisstjórn, gott og vel. Þeim tókst það ætlunarverk en ef þeim hefði ekki tekist það hefði næsta ríkisstjórn, ný ríkisstjórn, setið uppi með fjárlög fráfarandi ríkisstjórnar í fjórðung af kjörtímabilinu, fengið þau í fangið. Það er ekkert lýðræðislegt við það, herra forseti. Þar að auki setti þetta auðvitað gríðarlega mikinn þrýsting á þingið við vinnslu fjárlaga sem bjó líka til mjög frjóan jarðveg fyrir mistök og mjög ófrjóan jarðveg fyrir lýðræðislega umræðu, fyrir málamiðlanir, fyrir það sem þingið á að gera, sem er að vera vettvangur umræðu og gagnrýni á fjárlög ríkisstjórnarinnar. Þetta var í þriðja sinn sem ég upplifði það að hafa nánast engan tíma til að setja mig inn í fjárlög, til að afgreiða fjárlög. En hin tvö skiptin voru a.m.k. þess eðlis að það mætti kannski segja að það hafi ekkert verið við það ráðið. Þarna sprakk ríkisstjórn vegna mjög ljóts hneykslismáls er varðaði uppreist æru, þöggun og meðvirkni gagnvart þáverandi forsætisráðherra og föður hans. Það var kannski ekki við það ráðið að boða strax til kosninga þótt ég taki undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur að mögulega væri réttast að skikka þingið í að finna út úr því þegar ríkisstjórn springur í stað þess að vera alltaf að boða til kosninga í von um að ná betri niðurstöðu næst, eins og virðist oft vera hvatinn að því að reyna ekki frekar að mynda nýja stjórn eins og má alveg samkvæmt núgildandi lögum, heldur að boða frekar til kosninga í von um að fara í einhverja öldu velgengni, eins og mér fannst svolítið vera tilgangurinn á bak við boðun síðustu kosninga. Nei, það var ekkert sem lá fyrir eða var óhjákvæmilegt gagnvart þessum haustkosningum. Það var einfaldlega mjög skýrt. Markmiðið og tilgangurinn með haustkosningum var að sitja á valdastólum eins lengi og mögulega var unnt. Það var ekkert annað markmiðið á bak við það. Það sneri ekki að neinu praktísku. Það var ekki neinum til góða nema ríkisstjórninni sjálfri og það var hvorki til þess fallið að auðvelda þinginu sín störf né næstu ríkisstjórn sem við tæki. Tilgangurinn var einfaldlega að halda aðeins lengur um stjórnartaumana en samt ekki svo lengi að þau neyddust til að leggja fram fjárlög. Þetta var í raun eins langur tími og mögulegt var fyrir þau að sitja á valdastólunum án þess að neyðast til að sýna á spilin með því að leggja fram fjárlög, sem út af fyrir sig er auðvitað merkilegt. Gallarnir við haustkosningar eru því margvíslegir. Það sést vel á þessu frumvarpi að þetta hefur líka afleiðingar fyrir framkvæmd kosninga, sveitarstjórnarkosninga, fyrir vinnu þingsins sem nú þarf að hraða þessu máli í gegn og getur þar af leiðandi ekki veitt því jafn góða þinglega meðferð og það ætti í raun að gera. Svo er það þessi skrýtna staða að það eru alþingiskosningar að hausti og svo eru sveitarstjórnarkosningar að vori og mér finnst það ekki góð staða, virðulegi forseti. Það er ekki góð staða að hafa svona stutt á milli alþingiskosninga og sveitarstjórnarkosninga, vegna þess að mér finnst allt í lagi að almenningur fái smá frí frá kosningum inn á milli. Það er líka vegna þess að það er mikil fyrirhöfn og mikill tími sem fer í að efna til kosninga. Það er ekkert jákvætt að hafa svona ótrúlega stutt á milli þeirra. Þetta virðist núna eiga að vera framkvæmdin framvegis. Ég fæ ekki betur séð og ég fæ ekki betur heyrt eftir sérstaka umræðu hér í þinginu um daginn en að til standi að halda þessu fyrirkomulagi áfram óbreyttu, a.m.k. í tíð þessarar ríkisstjórnar. Mér finnst það ekki til fyrirmyndar, virðulegi forseti. Mér finnst að við þurfum að ræða það gagnvart sveitarstjórnarstiginu, sem hefur ekkert val um hvenær það heldur sínar kosningar, hvernig þessum málum eigi að vera háttað í framtíðinni. Þarf þá kannski að færa til sveitarstjórnarkosningar til að gefa betra rými? Þurfum við að breyta því hvernig við vinnum fjárlög? Hversu mörgum verkferlum, hversu mörgum verkefnum þurfum við að breyta og hliðra til til þess að ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur geti setið aðeins lengur á valdastólum? Þau verða ansi mörg þegar allt er saman talið og þetta frumvarp er bara eitt dæmi um það. En af því að við hv. þm. Þórunn Sveinbjarnardóttir ræddum líka aðeins áðan fjölda þingmanna í Suðvesturkjördæmi þá vil ég koma aðeins inn á það. Það er ekkert lýðræðislegt við það að kjósendur í einu kjördæmi hafi tvöfaldan atkvæðisrétt á við kjósendur í öðru kjördæmi. Ég hef spurt hæstv. fjármálaráðherra Bjarna Benediktsson út í það, mig minnir að ég hafi beint þessu til hans líka í útvarpsþætti fyrir kosningar, hvaða réttlæti væri í því að kjósendur hans í Suðvesturkjördæmi, því hann er jú þingmaður í Suðvesturkjördæmi, hefðu hálft atkvæði á við kjósendur í Norðvesturkjördæmi. Hann var nú ekkert voðalega hrifinn af þessari spurningu og svaraði henni á þá leið að það þyrfti að skoða þetta mál rosalega vel áður en eitthvað yrði gert í því, ef ég man rétt, hæstv. ráðherra er auðvitað frjálst að koma hér upp og leiðrétta mig. En mér þótti það merkilegt því að stjórnarliðum var gefið hvert tækifærið á fætur öðru fyrir síðustu kosningar til að breyta þessu óréttlæti, til að laga þessa skekkju sem er á milli kjósenda þessa lands, til að laga þennan lýðræðishalla. Maður hefði haldið að formaður flokksins, sem skreytir sig viðstöðulaust með orðinu lýðræðisveisla, hefði mögulega sýnt einhvern dug eða vilja til að tryggja að kjósendur í hans eigin kjördæmi hefðu lýðræðislegan rétt á við aðra kjósendur á Íslandi. Kjósendur í hans kjördæmi, og það er að stóru leyti fyrir hans eigin tilstuðlan, hafa kosningarétt með minnst vægi á Íslandi og hafa fæsta þingmenn miðað við fjölda á Íslandi. Þetta leggur hann blessun sína yfir og segir að mögulega þurfi að skoða í einhverri nefnd þótt augljóslega séu til mjög margar leiðir til að takast á við þetta og margar leiðir hafi verið í boði fyrir kosningar og þeim hafi öllum verið hafnað. Þannig að, já, það er aðeins verið að laga skekkjuna í þessu frumvarpi en hún er samt sem áður enn gríðarlega mikil. Það er eitthvað sem við hljótum öll að taka til okkar sem sitjum sem þingmenn. Ein manneskja og eitt atkvæði er grundvallarprinsipp sem lýðræðisríki ættu að halda í heiðri en við, vegna hagsmuna flokka sem græða á þessu kerfi, látum það bara viðgangast óáreitt. Þetta er auðvitað í boði þeirra flokka sem græða á þessu kerfi á kostnað lýðræðislegs réttar kjósenda. Það er Sjálfstæðisflokkurinn og það er Framsóknarflokkurinn og nú er það líka Vinstrihreyfingin – grænt framboð sem stendur í þessu stappi. Við munum auðvitað greiða þessu frumvarpi leið í gegnum þingið, virðulegi forseti, enda er mikilvægt að kosningalögin séu skýr, þau séu rétt, það sé ekkert tilefni til að efast um gildi þeirra og að kjörskrár liggi fyrir á réttum tíma o.s.frv. En látum okkur þetta þó að kenningu verða gagnvart skipulagi þingsins, gagnvart geðþóttaákvörðunum ríkisstjórna um hvenær kosningar eigi að vera, þegar það hentar þeim, og gagnvart því að vinna mál vel og með góðum fyrirvara ef þau tengjast kosningum. Það er bara gríðarlega mikilvægt, virðulegi forseti, að kosningalög séu hafin yfir allan vafa, þau séu tilbúin og þau séu skýr vel fyrir kosningar. Mér finnst við alltaf vera að reka okkur á einhverja veggi í þessum efnum. Þar af leiðandi finnst mér góð hugmynd, sem fram kom í máli hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki að sér það hlutverk að fylgja eftir þessum lögum, tryggja að framkvæmdin gangi vel fyrir sig og kanna það hvort fleiri vankanta sé þarna að finna og skoði jafnvel hvort ekki sé lýðræðishalla að finna í þessum lögum eins og ég hef verið að halda fram hérna vegna þess að kosningalögin liggja jú auðvitað á málefnasviði hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Ég held að það færi vel á því að sú nefnd myndi líka skoða hvernig við viljum hafa kosningalög okkar til framtíðar. Hvað eru sanngjarnar kosningar? Hvað er réttlæti þegar kemur að kosningarrétti? Ég lýk ræðu minni á því, virðulegi forseti, að segja: Réttinum til að kjósa má ekki taka sem léttvægum eða sem einhverju formstagli eins og stundum er hreytt í okkur sem viljum standa vörð um formreglur. Þetta er grundvallarréttur og hann ber að umgangast af virðingu. Það á ekki að hlaupa í að breyta reglunum sem um hann gilda. Það verður að vanda vel til verka þegar verið er að fara í heildarendurskoðun á lagabálki sem þessum. Það virðist því miður ekki hafa tekist. Það er auðvitað mjög sorglegt og kannski sér í lagi fyrir flutningsmann frumvarpsins, hv. fyrrverandi þingmann Steingrím J. Sigfússon.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirgripsmikla yfirferð. Þar sem ég sat í sæti mínu fór ég aðeins yfir það hvernig þetta mál hefur verið, af því að við erum oft að velta fyrir okkur hvernig málum er hraðað í gegnum þingið, að mál koma hér á síðustu stundu o.s.frv. Ég hjó eftir því að þessum lögum hefur nú þegar verið breytt nokkrum sinnum. Þegar ég fór aðeins að skoða hvernig ferillinn hefur verið á þingi tók ég líka eftir því að lögunum var beinlínis breytt, að því er mér sýnist, sama dag og þau voru samþykkt í júní sl. Þingið þurfti svo að koma saman á hásumri í júlí til að gera breytingar á lögum um kosningar til Alþingis af því að láðst hafði að gera einhverjar breytingar á þeim lögum. Svo þurfti aftur að gera breytingar á þessum lögum í desember og nú þetta, þrátt fyrir að þrjár breytingartillögur kæmu þegar þetta mál var til meðferðar á Alþingi, bæði við 2. umr. en líka á milli 2. og 3. umr. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Man hún eftir öðru eins á fyrsta ári tilvistar laga?
Herra forseti. Nú er ég að reyna að muna. Nei, ég man ekki eftir öðru eins á svona stuttum tíma. En mér finnst raunar allt of algengt að við séum endurtekið að breyta dagsetningum, upphæðum og hinu og þessu í nefndavinnunni vegna mistaka sem einmitt urðu vegna þess að þingið varð að flýta sér svo mikið að klára þetta frumvarp eða hitt. Þetta gerist oft t.d. í kjölfar fjárlaga. Það verður að bjarga málum fyrir horn til þess að fólk fái styrk eða fólk missi ekki einhver réttindi eða hvað það nú er. En svona tíðar breytingar og breytingar sama dag - nei, ég man ekki eftir því. En þetta er kannski ágætur vitnisburður um það hve skipulagið í þingstörfunum er í raun lélegt. Ráðherrar fá endurtekið að trassa það að koma með mál inn í þingið þar til algerlega á síðustu stundu - það er útlit fyrir að þetta gerist aftur á þessu þingi eins og mér finnst raunar gerast á hverju þingi - og skila inn málum á lokametrunum sem þingið á svo að vinna í gríðarlega miklum flýti. Og svo næst á þingið að laga einhver mistök sem urðu vegna þess að þingið þurfti að vinna að málum í svo miklum flýti. Mér finnst þetta vera merki um hvað framkvæmdarvaldið ræður í raun miklu hérna og hvað það ber litla virðingu fyrir þinginu vegna þess að það er alltaf verið að hlaða á okkur verkefnum og það er ekki verið að gefa okkur tíma til að vinna þau. Síðan eigum við að leiðrétta verkefnin eftir á vegna þess að ekki var nægur tími til að vinna þau almennilega. Þetta er vítahringur sem fer í gang hér á hverju ári og hann er mjög þreytandi. [[Forseti hringir.]]Þetta þarf ekki að vera svona. Það er hægt að vinna miklu betur en þessi meiri hluti og aðrir meiri hlutar sem ég hef upplifað hafa verið að gera.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Lagasafnið er notað til lögskýringa, oft til að skoða hver er vilji löggjafans, hvernig umræðan var, hvenær hlutirnir gerðust o.s.frv. Þegar kosningalögin eru skoðuð, og sem betur fer er þetta rafrænt, það flýtir mjög fyrir, kemur í ljós breyting á kosningalögunum, með lögum nr. 113/2021, og stendur að hún hafi tekið gildi 16. júlí 2021. Ég man vel eftir þessu sumarþingi, það var kallað í skyndi til sumarþings um miðjan júlí 2021. Þegar smellt er á frumvarpið sem varð að lögum 16. júlí 2021 í lagasafninu sem við styðjumst við kemur fram að um sé að ræða lög um breytingu á kosningalögum - þetta er bara heiti frumvarpsins - sem samþykkt voru á Alþingi 13. júní 2021 (nefnd um undirbúning framkvæmda laga). Í 5. gr. stendur: Lög þessi taka þegar gildi. Og neðst stendur: Samþykkt á Alþingi 13. júní 2021. Þetta varð að lögum 25. júní 2021 eftir birtingu í Lögbirtingablaði. En það stendur samt hér í lagasafninu að þessi lög hafi tekið gildi 16. júlí. Þá veltir maður fyrir sér: Er þetta kannski enn eitt dæmið um það sem við erum að fjalla um hér í dag sem er að það er verið að margbreyta svona mikilvægum lögum, heildarlögum, kosningalögum, og lögskýringargögnin eru einhvern veginn öll á reiki? Hvernig ætlum við að koma í veg fyrir að þarna verði ákveðið tjón?
Herra forseti. Við komum í veg fyrir að það verði ákveðið tjón inn í framtíðina með því að stunda betri vinnubrögð á Alþingi, með því að undirbúa mál vel og með því að hleypa öllum að borðinu. Það er líka með ólíkindum hvað stjórnarandstöðunni er alltaf haldið utan við allt og enginn tími gefinn til að skoða málin ofan í kjölinn, eins og við höfum bara ekkert fram að færa, eins og við viljum bara eyðileggja allt sem frá stjórninni kemur og gera ekkert gagn þegar málin komast loks á dagskrá. Skyndifundir til að bjarga málum eru sæmilega algengir hér á Alþingi, að við þurfum að koma saman í sumarhléi vegna þess að eitthvað gleymdist eða út af því að einhver dagsetning var vitlaus eða eitthvað slíkt. Ef þingstörfin væru skipulagðari og rýmri tími væri gefinn fyrir málin held ég að við myndum ekki upplifa svona mikið af mistökum og svona mikið af rugli eins og hv. þingmaður var að lýsa í andsvari sínu. Ef meiri hlutinn kæmi fyrr til stjórnarandstöðunnar til þess að ræða um málin sem hann vill koma í gegn, jafnvel til að semja um mál og ef fleiri mál væru unnin frá upphafi í samstarfi og samráði við minni hlutann held ég að hægt væri að koma í veg fyrir mikið af þessum mistökum og líka koma í veg fyrir það mikla álag sem verður alltaf hér á ákveðnum tímapunktum. Það er alveg hægt að dreifa álaginu miklu jafnara. Það þarf bara lýðræðislegra hugarfar en er ráðandi í ríkisstjórn Íslands í dag, því er nú verr og miður.
Herra forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á kosningalögum og lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka, varðandi viðmiðunardag kjörskrár og fleira. Það er ekki hægt að segja að maður sé efnislega ósammála því sem hér er verið að gera, það er ýmislegt sem þarf að gera þarna, en eins og fram hefur komið er með algjörum ólíkindum að við séum hér enn á ný að breyta kosningalögum með einhverjum krosssaumi í svona mikilvægu máli. Kosningalögin þurfa að vera svolítið „akkúrat“. Þau mega ekki vera á þann hátt að þau þoli mjög matskennda túlkun af því að þetta eru grundvallarréttindi almennings, grundvöllur lýðræðis, að fólk hafi sinn rétt til að ganga til kosninga, hafi sinn rétt til að bjóða sig fram og að jafnræði og gagnsæi og skýrleiki gildi þegar um er að ræða mál af þessu tagi. Þetta er undirstaða lýðræðisins. Það er eiginlega alveg ótrúlegt að fara aðeins í gegnum ferilinn á þessu máli, kosningalögum í fyrsta lagi, sem auðvitað var heildarendurskoðun á kosningalögunum sem margir komu vissulega að, og svo þeim saumi sem hefur átt sér stað eftir það, hvort tveggja á kosningalögunum, og eins og ég benti á hér áðan þá var þeim breytt með lögum nr. 113/2021 í fyrsta skipti. Í því lagafrumvarpi kemur fram að sú samþykkt hafi verið á Alþingi 13. júní 2021 og þá þegar tekið gildi en fram kemur í lagasafninu að þetta hafi tekið gildi 16. júlí 2021 þannig að það er hreinlega misræmi í lagasafninu um gildistíma laganna og gildistöku laganna og umræddra ákvæða. Þessu var svo aftur breytt í lok desember þegar kom í ljós að íbúakosningar sem voru fram undan gátu ekki farið fram samkvæmt þessum lögum, það hafði gleymst að taka tillit til þess að fram undan voru ýmiss konar íbúakosningar um sameiningu sveitarfélaga og þess háttar sem hafa nú átt sér stað, held ég, að öllu leyti. Það gleymdist að gera ráð fyrir því. En svo er líka áhugavert að sjá að við feril málsins á þinginu komu nokkuð margar breytingartillögur, það kom breytingartillaga frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar, þáverandi formaður, Jón Þór Ólafsson, þurfti í nafni nefndarinnar líka sjálfur að leggja fram breytingartillögur sem bornar voru hér upp og samþykktar. Það var ekki eins og þetta væri breytingartillaga sem hann vildi gera sem nefndin hefði ekki viljað gera heldur voru þetta breytingartillögur sem hann þurfti að leggja inn eftir að nefndarálit hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar var komið inn ásamt breytingartillögum. Þá greinilega rak lagaskrifstofan, eða aðrir lögspekingar, augun í að það voru villur í því skjali sem Alþingi var þá þegar að fara að afgreiða. En ekki er nóg með það að þarna eru þrjár breytingartillögur í rauninni frá meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar strax við 2. umr. heldur þurfti þáverandi formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar að mæta í 3. umr. með enn eina breytingartillöguna. Það bendir til þess að málið sjálft, frumvarpið sjálft, hafi einfaldlega ekki verið orðið nógu þroskað þegar það kom hingað til atkvæða í þingsal. Það gefur tilefni til að ræða almennt hvernig mál eru búin þegar þau koma hingað. Auðvitað er það þannig að þau eru oft ekki fullkomin og algerlega fullkláruð eða mistök geta auðvitað leynst í þeim, sérstaklega þegar um er að ræða heildarlöggjöf og miklar breytingar. En það er, held ég, algjört grundvallaratriði að hlustað sé á okkur í stjórnarandstöðunni fyrst og fremst þegar við erum að benda á að það gangi ekki að skutla heildarendurskoðun á lögum inn á síðustu stundu fyrir þinglok. Það gengur alls ekki. Það liggur alveg ljóst fyrir. Svo var þó ekki með þetta, en ég segi bara: Almáttugur ef svo hefði verið líka, af því að við stöndum hér í dag, að nálgast miðjan marsmánuð, þegar ríkisstjórnarflokkarnir ætluðu að vera komnir með tæplega 100 mál inn í þingið til afgreiðslu fyrir vorið. Ég held að við séum komin með 40 mál frá ríkisstjórninni í hús. Og hvað þýðir það? Það þýðir auðvitað að það eru 50–60 mál á leiðinni sem nefndirnar eiga að klára og hluti þessara mála er heildarendurskoðun á grundvallarmálum. Ég hef frá því að ég tók sæti á Alþingi komið hingað upp a.m.k. mánaðarlega og örugglega vikulega og ákallað hæstv. forseta þings og hæstv. ráðherra í ríkisstjórn um að vanda sig, að gefa Alþingi tækifæri til að vanda sig, til að vanda til verka. Það skiptir svo ótrúlega miklu máli af því að þetta eru lög sem verða að vera skýr, þau verða að vera gagnsæ þannig að almenningur sem á að fara að lögum, og ráðherrar sem eiga að fara að lögum, geti skilið lögin, þeir verða að geta kynnt sér þau. Það er grundvallaratriði í lagasetningu. Þau eiga að vera almenn og skýr þannig að fólk sem á að fara að lögunum skilji þau. Þá komum við að öðru áhugamáli mínu sem er að þingmál lifi milli þinga. Gerðar hafa verið nokkrar tilraunir, m.a. af þingmönnum Samfylkingarinnar, til að koma þeirri breytingu í gegn að þingmál lifi milli þinga af því að það væri mikið heillaspor fyrir Alþingi Íslendinga. Í fyrsta lagi myndi þetta vanda mjög lagasetningu af því að þá væru ekki þessi handarbakavinnubrögð hér í lok haust- og vorþings. Þá fengju frumvörpin að þroskast áður en þau yrðu að lögum, við fengjum vandaðri vinnubrögð. Í öðru lagi myndi það spara alveg ótrúlegan tíma og orku vegna þess að þá værum við að tala um að það þyrfti ekki að byrja alltaf frá grunni á hverju hausti. Það þarf ekki að byrja á því að mæla fyrir sama málinu aftur hér í þingsal, sama málinu sem er óbreytt. Ég veit ekki annað en að það séu nokkur mál á dagskrá hér, stjórnarmál, sem eru flutt óbreytt frá síðasta þingi. Fjöldi mála sem við höfum verið með núna er óbreyttur frá síðasta þingi, jafnvel þrátt fyrir að þau hafi fengið mjög harða gagnrýni frá öllum umsagnaraðilum. Við þingmenn sem sitjum í fastanefndum Alþingis könnumst mjög vel við upphaf umsagnarorða sem hljóða svo: Umsögn þessi er samhljóða umsögn sem send var á síðasta og þarsíðasta þingi. Við sjáum að frumvarpið er óbreytt þrátt fyrir ábendingar okkar og teljum við því ekki ástæðu til að breyta umsögninni að öðru leyti en því að við munum breyta dagsetningunni í hausnum á henni. Hvaða virðing er þetta við tíma fólks sem sendir af þekkingu sinni umsögn inn til Alþingis, tíma alþingismanna sem vinna sömu málin aftur og aftur, tíma starfsfólks Alþingis, pappírinn, skógana, vinnu fólks við að endurprenta sama málið, þing eftir þing? Þetta er auðvitað alveg óhemjuvitlaust, herra forseti. Vönduð vinnubrögð og þingmál sem lifa á milli þinga eru eitthvað sem ég held að við ættum að vinna næst að. Það er í þriðja lagi eitt sem mig langar að hafa orð á og var til umræðu í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þegar ég sat þar á síðasta kjörtímabili. Það var vegna þingmáls sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson flutti a.m.k. einu sinni, örugglega tvisvar, kannski þrisvar, ég veit það ekki, ég veit ekki hvað hann flutti það oft, óteljandi í minningunni, sem varðaði kosningaaldur. Við vinnslu þess máls í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd - þess máls sem við skulum muna að náði ekki að klárast út af svolitlu, það voru einhverjir stjórnarliðar sem vildu alls ekki leyfa því að klárast, vildu alls ekki að 16 ára gömul ungmenni fengju að greiða atkvæði, [[Gripið fram í: Nafngreindu þau.]]fengju að kjósa. Ég bara man það ekki, það var bara klofningur í ríkisstjórninni út af þessu. Ég var beðin um að nafngreina þá sem voru á móti. Í vinnslu þess máls var mikið rætt um kynningar til kjósenda, að dómsmálaráðuneytið, þá innanríkisráðuneytið, yrði að fara að taka það hlutverk sitt alvarlega að framkvæma fullnægjandi kynningar fyrir væntanlega kjósendur. Það virðist að einhverju leyti hafa síast inn þegar kemur að nýjum kjósendum sem vegna aldurs mega kjósa í fyrsta sinn en í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vorum við, og sú sem hér stendur, ekki síður að hugsa um nýja kjósendur sem höfðu flutt til landsins og fengu heimild til að kjósa, af því þegar farið er yfir tölfræði í þessum málum og hvernig þátttaka fólks af erlendum uppruna og fólks með íslenskan ríkisborgararétt, sem öðlast íslenskan ríkisborgararétt með lögum eða stjórnvaldsákvörðunum, er í kosningum þá kemur í ljós að hún er alls ekki nógu góð. Við berum ábyrgð á því og stjórnvöld bera ábyrgð á því að vanrækja þennan hóp, að kynna ekki nógu vel fyrir þessum hópi að hann megi ganga til kosninga af því að þetta eru grundvallarmannréttindi. Ég man eftir því að fyrir síðustu borgarstjórnarkosningar tók Reykjavíkurborg af skarið og sendi nýjum kjósendum kynningarbækling, bara velkomin í hóp þeirra sem mega kjósa, þú hefur kosningarrétt í sveitarfélaginu. Það varð allt vitlaust og var talið að þetta væri einhvers konar áróður. En þetta er sjálfsögð þjónusta frá þeim sem standa fyrir kosningum. Í þingkosningum er það auðvitað ríkið sem á að annast þetta. Dómsmálaráðuneytið framkvæmir kosningar og á að annast það að upplýsa kjósendur um rétt sinn. Það var heilmikið um þetta rætt og við lögðum sérstaka áherslu á þetta og gott ef við settum þetta ekki í nefndarálitið á þessum tíma. Ég náði nú ekki að rýna nefndarálitið þegar kosningalögin voru sett, þegar þessi heildarendurskoðun átti sér stað og við fengum ný heildarlög um kosningar þar sem við felldum út að hafa þetta í tveimur lagabálkum, annars vegar lögum um kosningar til sveitarstjórna og hins vegar lögum um kosningar til Alþingis, hafa þetta bara kosningalög, allt á sama stað. Mér láðist að skoða nefndarálitið þarna til að kanna hvort það hefði verið árétting í nefndaráliti til stjórnvalda að kynna, bæði fyrir ungum kjósendum sem voru að fá í fyrsta skipti kosningarrétt en líka til þeirra sem koma erlendis frá og öðlast kosningarétt, að þau megi kjósa. Ég vil af þessu tilefni hvetja sveitarfélög hringinn í kringum landið til að huga að þessu núna. Það er ekki of seint. Við göngum til kosninga eftir rúmlega tvo mánuði, 14. maí, þannig að það er nægur tími til að búa til einblöðung; velkomin/n á kjörskrá, gaman að segja þér frá því að við göngum til kosninga í þínu nærumhverfi 14. maí. Þú hefur öðlast kosningarrétt, endilega nýttu þér þennan grundvallarrétt þinn, af því að við eigum ekki að gera lítið úr lýðræðinu, það skiptir svo miklu máli. Það skiptir öllu máli og við eigum að hvetja fólk til að ganga til kosninga. Þær breytingar sem er verið að gera hér eru í 12 greinum, ýmiss konar breytingar sem nauðsynlegar eru til að breyta kosningalögum og lögum um starfsemi stjórnmálasamtaka varðandi viðmiðunardag kjörskrár og fleira og nauðsynlegt að gera núna vegna þess að við göngum til kosninga í vor og er þörf áminning á að vanda til verka þegar við setjum lög á Alþingi.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni yfirferðina, vil kannski sérstaklega þakka fyrir að rifja upp þegar miðflokksmenn þriggja þingflokka komu hér í veg fyrir að kosningaaldur yrði lækkaður með málþófi um frumvarp við 3. umr., sem er fátítt en sýnir ákveðna örvilnan þeirra flokka sem standa frammi fyrir því að heimurinn er að breytast og næstu kynslóðir muni ekki kjósa jafn margt miðflokksfólk, hvort sem það er í Sjálfstæðisflokki eða Miðflokknum sjálfum, og þær fyrri. Það er margt sem hægt væri að ræða úr máli þingmannsins en mig langar kannski sérstaklega að fara yfir tímalínu málsins hér fyrir ári. Mælt var fyrir frumvarpinu 15. desember 2020, við tók umsagnarferli og að mér sýnist 22 nefndarfundir í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Í lok maí voru tilbúin drög að breytingum sem nefndin gat mögulega náð saman um sem voru send í innri rýni hjá sérfræðingum, svo losnaði málið úr nefnd 8. júní. Þetta er alveg ofboðslega langt ferli. Samt tókst ekki betur til. Ég held að við verðum að segja það eftir á að ekki hafi tekist nógu vel til. Svo er þetta afgreitt í 2. umr. aðfaranótt 12. júní, 3. umr. aðfaranótt 13. júní, þannig að svigrúmið til að rýna málið milli umræðna, sem hefði auðvitað verið eðlilegt í ljósi þess hversu umfangsmiklar breytingarnar voru, var ekki neitt. Þetta, herra forseti, eru bara ekki vinnubrögð sem við eigum að temja okkur. [[Forseti hringir.]]Ég velti þess vegna fyrir mér, eins og ég nefndi við hv. þingkonu Þórunni Sveinbjarnardóttur, hvort við þurfum kannski að taka málið aftur [[Forseti hringir.]]í fangið og fela einhverri nefnd að skoða frekari úrbætur á lögunum.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Þessi upprifjun hv. þingmanns er nöturleg áminning um það hvernig störfin eru hér í lok haustþings og í lok vorþings þegar verið er að samþykkja hlutina að nóttu til þar sem oftar en ekki er kominn svefngalsi í mannskapinn sem hefur jafnvel verið á vaktinni í hátt í 20 klukkutíma. Þá geta mistök átt sér stað. Oft er það auðvitað ekki þannig, oft er fyrir löngu búið að klára alla vinnu við þingmál, eða ekki fyrir löngu, við skulum segja nokkrum dögum áður. En í þessu tilviki er mjög athyglisvert að fylgjast með því hvað á sér stað þarna á lokadögunum vorið 2021. Þetta var mjög sérstakt, það koma þrjár, fjórar breytingartillögur með nokkurra klukkutíma millibili. Það var alltaf: Heyrðu, já, það gleymdist hérna eitt í viðbót. Þegar þetta er gert svona er svo mikil hætta á að það verði mistök og jafnvel óafturkræf mistök. Hér erum við auðvitað með kosningalög og við getum ekki sagt að mistök geti haft bein skaðleg áhrif á persónulegt líf einstaklinga, fjárhag, líf og heilsu eða eitthvað slíkt. En þetta eru samt grundvallarréttindi og það má ekki leika sér með þau.
Herra forseti. Mig langar að víkja að öðru atriði sem kom fram hjá hv. þingmanni sem er hin góða tilraun Reykjavíkurborgar að hafa samband við þá hópa kjósenda sem síst skiluðu sér á kjörstað, með kynningarbæklingi, til að hvetja viðkomandi til að nýta kosningarrétt sinn. Það var tilraun sem Reykjavíkurborg var gerð afturreka með vegna þess að ekki þótti fullnægjandi lagaheimild fyrir þessu. Þetta er eitthvað sem við náðum ekki að laga í fyrra. 31. gr. kosningalaga kveður á um rafrænan aðgang stjórnmálasamtaka að kjörskrá. Það var útskýrt m.a. með því að þannig gæti samtökin sett sig í samband við einstaklinga sem nýlega hafa öðlast íslenskan ríkisborgararétt eða kjósendur sem njóta kosningaréttar til sveitarstjórna án þess að vera ríkisborgarar. Stjórnmálasamtökum var veitt þessi heimild. Á það var bent í umsagnarferlinu, t.d. af Reykjavíkurborg, að eðlilegt væri að framkvæmdaraðili kosninga, sem er sveitarfélagið, hefði a.m.k. jafn góðan aðgang að kjörskrá og stjórnmálasamtök en það náðist ekki saman um það í nefndinni á síðasta kjörtímabili, því miður. Þetta er eitthvað sem ég tel að við þurfum að endurskoða og jafnvel að þrengja. Ég held að það sé töluvert öruggara að leyfa sveitarfélögum, embættismönnum sem framkvæma kosningar, að hafa nokkuð ríkan aðgang að kjörskrá [[Forseti hringir.]]frekar en stjórnmálasamtökum sem hafa allt aðra aðkomu að kosningum, sérstaklega í ljósi [[Forseti hringir.]]þess að það er ekki nógu ljóst í þessari 31. gr. kosningalaga hvaða reglur eigi að gilda um aðgang stjórnmálasamtaka að rafrænni kjörskrá. Það er bara frekar óskýrt.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir seinna andsvar. Við erum í ákveðnum vanda vegna þess að annars vegar óttumst við mjög að stjórnmálasamtök hafi uppi margvíslegan áróður við kjósendur og höfum því sett alls konar reglur og auðvitað þurfum við að hafa áhyggjur af falsfréttum og þurfum að hafa áhyggjur af ólöglegum kosningaáróðri þar sem beinlínis er farið fram með helber ósannindi. Ég er alveg hlynnt því að við höfum einhvern ramma utan um það. Ég man eftir því að við höfðum mjög miklar áhyggjur af því að t.d. í mörgum framhaldsskólum mega stjórnmálasamtök ekki koma inn til þess að ræða við kjósendur 18, 19, 20 ára eftir að Sjálfstæðisflokknum tókst að valda framhaldsskólanum skaða. En á sama tíma viljum við ekki að framkvæmdaraðilinn, sem eru sveitarfélögin, annist það að hafa beint samband við kjósendur. Það er eiginlega alveg óskiljanlegt. Auðvitað er það framkvæmdaraðilinn sem á sérstaklega að vekja athygli á því að það séu að koma kosningar, það eru ákveðnir flokkar í boði, vinsamlegast kynnið ykkur það og þess háttar. Ég verð að segja að ég hef engar stórkostlegar áhyggjur af því að stjórnmálaflokkar veki athygli á sínum stefnumálum af því að það er svo ofboðslegt magn af alls konar upplýsingum sem dembist yfir mann sem maður hefur engan áhuga á, bara á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum. [[Forseti hringir.]]Ég hef engar áhyggjur þannig séð af því að stjórnmálaflokkar miðli upplýsingum um sig eða sína stefnu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur fyrir mjög góða ræðu, mjög áhugaverða innsýn í þetta lagafrumvarp og tek undir megnið af því sem kom fram í hennar máli. Það er vissulega áhugavert að við skulum vera að afgreiða þetta mál hérna núna, fjórum mínútum í kosningar, og svo stuttu eftir að þessi lög voru samþykkt hér á þinginu. Það er sláandi að heyra lýsingarnar og dagsetningarnar og hvernig þetta var unnið hérna á síðasta þingi og sannarlega ekki til fyrirmyndar með hversu miklum hraða þetta var unnið. Það minnkar ekki áhyggjur manns af þessum vinnubrögðum hvernig fór í alþingiskosningum í haust. Þess vegna langar mig í rauninni að segja að þó að þetta mál hérna, sem felur í sér ákveðnar leiðréttingar á vitleysu í lögunum sem samþykkt voru í fyrra, líti út fyrir að vera lítið, virki eins og eitthvert smámál sem við þurfum klára, og kannski mætti að einhverju leyti segja að það sé það, þá er þetta ekki smámál, þetta er stórmál. Þetta er mikilvægt og þetta er alvarlegt mál. Það sem vakti kannski helst athygli mína í máli hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur er það sem ég hef velt fyrir mér og það er að þetta eru ekki fyrstu breytingarnar, fyrstu lagfæringarnar á einhverjum aulavillum í þessu lagafrumvarpi [[Forseti hringir.]]sem gerðar eru á þessu þingi. Spurningin sem mig langar fyrst og fremst að beina til þingmannsins er í rauninni bara: [[Forseti hringir.]]Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af því að við munum þurfa að leiðrétta frekari klaufavillur áður en til kosninga kemur eftir fjórar mínútur?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Mér heyrðist hún segja að það væri kosningar eftir fjórar mínútur. Ég er ekki viss um að svo sé, ég held að það séu kosningar eftir rúma tvo mánuði. Jú, það er full ástæða til að hafa áhyggjur af því að við þurfum að gera nokkrar breytingar fram að næstu kosningum miðað við hvernig þetta hefur gengið og nokkrar breytingar fram að næstu þingkosningum eftir allt að því þrjú ár, rúm. Við skulum vona að það verði þingkosningar fyrr. Já, algjörlega. Auðvitað ætlar sér enginn að gera mistök og einhverjir kunna að segja núna þegar við stöndum hér, við sem vorum að afgreiða þetta um jól, síðasta sumar, síðasta vor: Af hverju rákuð þið ekki augun í þetta fyrst þið eruð svona óskaplega klár? En það er einhvern veginn þannig að þegar um er að ræða langar atkvæðagreiðslur í þinginu sem jafnvel teygja sig inn í nóttina þá er maður nú kannski ekki að liggja yfir málum sem koma úr öðrum nefndum til að velta fyrir sér, orð fyrir orð, hvað stendur þar. En ég verð að segja að þetta er nú einstaklega klaufalegt. Ég man eftir - ja, ég fer yfir það í seinna andsvari.
Forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og óttast að ég verði að taka undir áhyggjur hennar af því að við munum þurfa að gera frekari lagfæringar og breytingar á þessu áður en til kasta þessara laga kemur, sem er sannarlega ekki eftir bara fjórar mínútur. Ég á það til ýkja og biðst velvirðingar á þeim rangfærslum. Það vakti athygli mína við lesturinn á greinargerðinni með frumvarpinu - nú sit ég í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sem hafði þetta mál á borði sínu og var beðin um að afgreiða þetta nú í einum grænum til að bjarga þessum kosningum svo þetta yrði ekki tómt tjón - að þar kemur fram að lagt er til að viðmiðunardagur kjörskrár verði færður fjær kjördegi, þ.e. hann verði 38 dögum fyrir kjördag í stað 33 daga. Það eru aðrar svona talningar í þessu frumvarpi sem verið er að leiðrétta og ég verð að játa að það vekur sérstakar áhyggjur þegar það þarf að vera að leiðrétta talningu í tengslum við kosningar af augljósum ástæðum. Spurningin sem mig langaði að beina til hv. þingmanns í ljósi ræðu hennar og svara og í ljósi áhyggna minna, sem ég held að við deilum að mörgu leyti, miðað við þessi vinnubrögð, miðað við það sem við erum að gera hér og eðli þeirra athugasemda sem eru að koma fram á þessu stigi, er: Hefur þingmaðurinn ekki áhyggjur af framkvæmd þeirra kosninga sem við erum að renna í núna? Höfum við eitthvað lært?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Höfum við eitthvað lært? Nei, það var ekki mikill vilji til að læra hér eftir stóra kosningaklúðrið í Norðvesturkjördæmi í haust. Það var enginn vilji til þess, því miður, og við sáum alveg hvað gekk á hér í þingsal þegar stjórnarliðar fóru að reyna að láta eins og þetta skipti engu máli, að þetta snerist um persónur og leikendur á einhvern hátt. Það er ótrúlega mikill vilji til þess að láta alls konar fúsk og handarbaksvinnubrögð smjúga fram hjá, því miður. Það er ótrúlega mikill vilji til þess. Ég hef áhyggjur af því að löggjafinn, Alþingi , og reyndar ekki síður framkvæmdarvaldið, sé ekki með fullnægjandi hætti að senda skýr skilaboð um að hvers kyns lögbrot séu ólíðandi. Ég verð að segja, af því að ég er farin að tala um þetta talningarmál þarna í Norðvesturkjördæmi, að það verður fróðlegt að sjá hvað kemur úr dómstólnum stóra í Strassborg. Það væri fróðlegt að vita hvar það mál er statt, hvort það sé farið þangað út og hvort dómurinn hafi samþykkt að taka málið fyrir. Ég held að við hljótum öll að bíða spennt eftir niðurstöðu þess. Það er algjört lágmark að kosningar og talning fari fram með tilhlýðilegum hætti og ég geri ráð fyrir að Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu muni senda eftirlitsdeild til að fylgjast með kosningum hér á landi eftir rúma tvo mánuði.
Virðulegi forseti. „Það er og verður vafalaust sífellt vandamál, hvernig eigi að tryggja rétt hinna einstöku kjósenda til þess að láta sínar skoðanir í ljós …“ Þessi orð voru látin falla á 70. löggjafarþingi í nóvember 1950, af hv. alþingismanni og afa mínum. Hann hefur sennilega hitt þarna naglann á höfuðið, að við yrðum enn þá að rífast um það hvernig eigi að framkvæma kosningar á almennilegan máta yfir 70 árum seinna. Ég var einn þeirra sem fékk að upplifa vafann um hvað væri lögmæt kosning og ekki lögmæt kosning og allt það klúður sem gerðist í Norðvesturkjördæmi. Eitt af því sem ég heyrði mjög oft á þeim tíma var að nýju lögin myndu taka á þessu, með nýju lögunum myndi þetta ekki að gerast. En þessi nýju lög eru enn greinilega ekki alveg rétt og þarf að laga. Það sorglega er að það er fullt af atriðum sem klikkuðu í september síðastliðnum sem ekki er verið að laga. Ég hef t.d. oft verið spurður að því eftir að greidd voru atkvæði um kjörbréf af hverju ég hefði greitt atkvæði gegn því að uppkosning færi fram. Það var einföld ástæða fyrir því. Ég tel að sú grein sem þar er inni sé gömul og úrelt og hafi einfaldlega ekki átt við eftir að við hættum að vera með einstaklingskjördæmi, hvað þá eftir að við byrjuðum að vera með jöfnunarþingmenn. Það er kannski vandinn við það hvernig við vinnum með frumvörp yfir höfuð, við erum endalaust að plástra lög. Þá gerast tveir hlutir. Annars vegar verða eftir lagagreinar sem eiga kannski ekki lengur við en það er enginn að horfa á þær af því að við erum alltaf að horfa á breytingarnar sem eru lagðar til. Hins vegar strokum við óvart út einhverjar greinar af því að við erum eiginlega orðin alveg rugluð á því hvaða greinar eru enn í frumvarpinu. Þegar ég tala um plástrafrumvörp þá er það nákvæmlega svona sem við fáum frumvörpin. Í einni grein segir: „Í stað tölunnar „8“ kemur: 7“ og svo á 27. gr. að breytast svona o.s.frv. og það er í rauninni mjög erfitt að sjá hvernig frumvarpið sjálft á eftir að líta út þegar við erum búin að segja já við þessum breytingum. Það er dálítið fyndið vegna þess að þegar við erum að greiða atkvæði um frumvörp þá greiðum við atkvæði um frumvörp svo breytt. Svo getur bara liðið heillangur tími þangað til þessi breytta útgáfa er komin á netið. Þar af leiðandi er mjög erfitt að sjá hvernig heildarlagatextinn lítur út. Þetta gerir það líka miklu erfiðara að fá nokkurs konar yfirlit yfir það hvað við erum í rauninni að samþykkja. Í dag er það þannig að ég þarf að horfa á frumvarpið sem er lagt fram á einum skjá og á öðrum er ég með núgildandi lög og svo reyni ég að púsla því saman í huganum hvernig þetta mun líta út. Ég hefði haldið að við gætum kannski fjárfest í smá tæknilausnum þannig að við gætum séð hvernig hlutirnir litu út svo breyttir. Þá gætum við kannski lesið yfir frumvörpin og áttað okkur á því hvernig lögin muni líta út eftir á. Eitt af því sem maður vill geta gert er að horfa í gegnum textann þegar hann er allur kominn saman og hugsa: Hvað gerist ef þetta gerist? Ef þessi grein kikkar inn, hvað þarf ég að skoða næst? Hvað gerist þá við hinar greinarnar? Öll þessi hugarleikfimi sem þarf að fara í gegnum til að átta sig á því hvernig lögin muni virka. Það er algjörlega ómögulegt, fyrr en kannski vikum eða mánuðum seinna þegar nýju lögin eru komin inn og við erum löngu búin að gleyma því að við vorum t.d. að semja ný kosningalög. Þetta er spurning um vinnubrögð hér á þingi sem draga úr hættunni á því að við þurfum að vera að uppfæra einhverja svona hluti. Og jú, hluti af því sem verið er að leggja til sem breytingar hér er að stilla dagsetningarnar af, að það sé kominn kjörskrá áður en við byrjuðum að taka næsta skref. Mér fannst t.d. alveg ótrúlega fyndið, eða kannski frekar kómískt, að ég gat farið og kosið utan kjörstaðar í alþingiskosningunum áður en fresturinn til að tilkynna framboð var einu sinni liðinn. Ég gat farið og kosið einhvern flokk sem var kannski ekki einu sinni til eða náði kannski ekki því lágmarki undirskrifta sem þurfti. Það er engin lógík í því, að stilla ekki þessar dagsetningar af. Það hafði enginn hugsað út í allt þetta. Við erum líka með í nýju lögunum hluti í kringum utankjörfundaratkvæðagreiðslur, þar segir t.d. um tímasetning að utankjörfundur skuli loka klukkan fimm hér á landi og erlendis daginn áður. Síðan er ansi loðið hversu fljótt þarf að koma þessum atkvæðum til skila. Ég held að það hafi enginn lesið allan þann texta í gegn og hugsað hvernig mismunandi dagsetningar þar spila saman við aðrar. Kannski erum við komin með það í utankjörfundaratkvæðagreiðslu núna eins og er í sumum fylkjum Bandaríkjanna að það dugar að setja atkvæði í póst á kjördag og svo er verið að telja í nokkrar vikur eins og í Norðvesturkjördæmi. Það er að sjálfsögðu líka ansi slæmt mál að það sé verið að keyra þetta allt í gegn á síðustu dögum þingsins. Eins og hv. 10. þm. Reykvíkinga, Andrés Ingi Jónsson, benti á þá var verið að greiða atkvæði um þessi lög um miðja nótt af því að það þurfti að klára allt á síðustu dögum þingsins. Því miður er skortur á úthaldseflandi vökva hér í mötuneytinu, öðrum en kaffi, til að halda fólki vakandi. Kannski þarf að gera eitthvað í því ef það eiga að vera hér þingfundir langt fram eftir nóttu. Þá gerast mistökin. Er ég sammála þessu frumvarpi efnislega? Ja, það lagar sumt en ekki allt. Atkvæðavægið í Suðvesturkjördæmi er enn þá mjög skakkt og hefur t.d. verið bent á það af fræðimönnum að til þess að raunverulega jafna það hefði þurft að fjölga þingmönnum í 15 þingmenn en ekki 14. En það er ekki gert þó verið sé sem betur fer að laga það að þingmannafjöldanum var breytt í 14 af landskjörstjórn en svo tóku í gildi lög sem settu hann aftur yfir í 13 ár. Þetta er nú oft ansi skrýtið. Mig langar að hvetja til þess sem tekið hefur verið fram hér af öðrum hv. þingmönnum að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd taki þessi lög til gagngerrar endurskoðunar. Mig langar að hvetja til þess og mælast til þess að frumvarpinu verði ekki vísað áfram til 3. umr. heldur sé vísað aftur til nefndar til að laga fleiri vankanta sem eru í kosningalögunum sem komu fram 25. september síðastliðinn. Og fyrst við erum að laga þessa hluti, af hverju ekki að laga alla vankantana en ekki bara þá sem ráðuneytinu datt í hug að þyrfti að laga núna? Þetta þurfum við að gera til þess að geta á endanum tryggt rétt hinna einstöku kjósenda til að láta skoðanir sínar í ljós.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hv. þingmaður talar um að fleira þurfi að gera til að bæta kosningalögin en það sem við erum akkúrat að ræða hér í dag. Það eru margir sem hafa einmitt bent á að það sé eitt og annað sem ógni opnum og frjálsum lýðræðissamfélögum í nútímanum. Þar er oftast talað um upplýsingaóreiðu, falsfréttir og netárásir. Við þurfum að gæta að lýðræðinu eins og öðrum mikilvægum innviðum í samfélaginu. Við verðum að hafa vegi og við verðum að hafa flutningskerfi og velferðarkerfi, skólakerfi og allt þetta og svo verðum við að hafa lýðræði. Við verðum að gæta jafn vel að lýðræðinu og öllum öðrum nauðsynlegum innviðum. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann sé ekki sammála þessari nálgun og hvort hann telji ekki að kosningalöggjöfin sé einmitt einn af þessum ferlum í lýðræðinu sem við þurfum að gæta að, og þess vegna ættum við að leggja mikla áherslu á að vanda til verka þegar kemur að umgjörðinni sem kosningalögin eru, hún þarf að vera traust. Það er margt sem hefur farið úrskeiðis við vinnslu þessara kosningalaga og nýlegra breytinga, en hvað segir hv. þingmaður um þetta?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir andsvarið. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni í því að lýðræðið er einn af hornsteinum samfélagsins. Það er nákvæmlega þess vegna sem lög um kosningar þurfa að vera mjög vel unnin, betur unnin en jafnvel mörg önnur lög sem við setjum hér á hinu háa Alþingi. Við munum gera mistök í lagasetningu. Við munum vonandi læra af þeim. Það hefur oft verið sagt að það sé mannlegt að gera mistök. Það er allt í lagi svo lengi sem við lærum af þeim og það er það sem ég er að hvetja til. Það gekk ekki allt upp í síðustu kosningunum. Drögum lærdóminn af því, lögum það sem laga þarf. Við þurfum að hafa þennan hornstein að lýðræðinu algerlega traustan. Ef við gerum það ekki þá vitum við hvar við endum. Við endum í því glapræði sem margar þjóðir hafa því miður þurft að horfa upp á þar sem lýðræðið er bara í orði en ekki á borði.
Herra forseti. Mig minnir að það hafi verið Stalín - það má þó vera að það sé ekki rétt munað hjá mér - sem hafi orðað þetta á þann veg að það skipti kannski ekki alveg öllu máli hvernig kjósendur kysu heldur skipti meira máli hvernig talið væri upp kössunum. Mér varð hugsað til þessa þegar verið var að telja upp úr kössunum í Norðvesturkjördæmi við síðustu kosningar og þegar sú óþægilega niðurstaða varð ljós að talningin yrði látin standa þó að uppi væri vafi um að þetta væri allt saman rétt. Þar fannst mér ásýnd lýðræðisins hér á landi bíða hnekki. Það er svolítið það sem þeir sem vilja draga úr lýðræðinu, og vilja hafa hlutina eftir sínu höfði, vilja segja: Þetta er ekki svo mikilvægt. Það er hægt að hafa áhrif á það hvernig talið er upp úr kössunum o.s.frv. Við skulum gera lítið úr lýðræðinu, það er líka svo langdregið, seinlegt, erfitt og leiðinlegt. Ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi fengið þessa óþægindatilfinningu þegar kosningaklúðrið varð í Norðvesturkjördæmi, að við stæðum ekki á styrkum stoðum þegar við hugum að lýðræðinu hér á landi.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Já, ég get svo sannarlega tekið undir hvað varðar þær áhyggjur sem hv. þingmaður lýsti yfir og þetta var sérstaklega erfitt fyrir mig af því að þetta hafði áhrif á mig persónulega. En fyrir mér skiptir lýðræðið máli og þess vegna greiddi ég atkvæði miðað við mína sannfæringu þegar kom að því að ákveða hvernig þetta ætti að enda. Mér fannst reyndar dálítið fyndið eða kómískt að þessi ákveðnu orð Stalíns voru sögð við mig á kjördag af aðila í kjörstjórn. Það var reyndar ekki í Norðvesturkjördæmi. Það er nefnilega þannig að eitt af því sem ég lærði af honum afa mínum, sem sat hér í 30 ár, er það að völd spilla. Það er nákvæmlega þetta með völdin, þegar þú ert búinn að vera með þau mjög lengi þá viltu oft að þú náir þínu fram, óháð því hvað er rétt eða hvað er rangt. Það er því miður þannig með mörg lönd sem standa mun verr en við hvað það varðar.
Herra forseti. Mig langar fyrst að rifja upp hversu brýnt var að endurskoða kosningalöggjöf á Íslandi þegar við gerðum það í fyrra. Það var búið að benda á það t.d. í úttektum Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu, trekk í trekk, að ýmsir ágallar væru á framkvæmd kosninga sem þyrfti að taka á. Um allt of langan tíma hafði ekki tekist að ná samstöðu um þær breytingar hér í þingsal vegna þess að í ljós kom að það er dálítið erfitt að breyta kosningalögum af því að stjórnmálafólk hefur sterkar skoðanir á því, þannig að frumvörp þess efnis ýmist komu ekki fram eða dagaði uppi þangað til það tókst á síðasta vetri. Í grunninn voru nokkur efnisatriði sem þurfti að bæta í löggjöfina en stóra verkefnið var kannski að sameina fjóra lagabálka sem tengdust ólíkum þáttum kosningaframkvæmdar, eftir því hvort þær væru til Alþingis, forseta, sveitarstjórna eða um væri að ræða þjóðaratkvæðagreiðslu, og þetta var gríðarstórt verkefni. Það var ekki fyrr en 15. desember 2020 sem Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi forseti Alþingis, náði að mæla fyrir frumvarpinu í 1. umr. Á þeim tímapunkti var gert ráð fyrir gildistöku 1. maí 2021 og bjartsýni flutningsmanns var svo mikil að ég held að hann hafi í hjarta sínu jafnvel borið von um að það næðist. Raunin varð hins vegar önnur. Stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd hélt 22 nefndarfundi um málið, fékk alveg gríðarlega umfangsmiklar og margar umsagnir og þurfti að breyta mjög miklu frá upphaflegu frumvarpi þannig að það var ekki fyrr en 21. maí, 20 dögum eftir að gildistaka hafði upphaflega verið ráðgerð, sem komin voru drög að breytingartillögum í nefndinni sem tveimur vikum seinna litu dagsins ljós þegar nefndin afgreiddi átta síðna breytingartillöguskjal með 65 töluliðum. Fyrir óinnvígða þá er það mjög mikið. En af hverju þurfti nefndin að breyta svona miklu? Það er nefnilega ágætt að rifja það upp vegna þess að það eru ólík sjónarmið sem togast á í kosningalögum. Annars vegar er það þessi fallega hugsun að hvert einasta atkvæði skipti máli og þess vegna búum við til kerfi sem snýst um að hlusta á hvern einasta kjósanda. Þó að við séum nærri 300.000 sem höfum kosningarétt þá skiptir hvert eitt og einasta okkar máli. Þess vegna þykir mér alltaf sérstaklega vænt um bráðabirgðaákvæði I í lögunum um að það skuli taka á kjörskrá það fólk sem uppfyllir skilyrði um réttindi danskra ríkisborgara á Íslandi, nr. 18/1944. Þetta er fólk sem bjó á Íslandi þegar hér var stofnað lýðveldi og er enn með kosningarrétt út af þessu ákvæði sem byggir á sambandslögunum frá 1918. Samkvæmt upplýsingum frá Þjóðskrá þegar Steingrímur J. Sigfússon mælti fyrir frumvarpinu voru - þetta er ekki einu sinni þegar hann mælti fyrir því, árið 2019 voru þrír kjósendur eftir í landinu sem uppfylltu þetta ákvæði. Við erum með sérstakt ákvæði í lögum fyrir þau þrjú vegna þess að þessi þrjú atkvæði skipta nákvæmlega jafn miklu máli og atkvæði allra annarra kjósenda. Hitt sjónarmiðið sem togaðist á og var allt of oft að draga úr þessu fallega elementi kosningalaganna var að það ætti að fara yfir - þetta stóð í skipunarbréfi starfshópsins sem vann upphaflega tillögu að breytingum á lögunum - gildandi lög um kosningar með hagkvæmni og skilvirkni að leiðarljósi. Ég held að kosningar geti ekki verið hagkvæmar eða skilvirkar. Þær kosta dálítinn pening. Þær eru dálítið flóknar. Þær eru mannaflsfrekar, það er alls konar vesen sem þarf að eiga sér stað til þess að við getum náð vilja hvers einasta kjósanda fram og til þess að hver einasti kjósandi treysti öllum skrefum ferlisins. Mig langar að nefna örfá dæmi um ágreiningsefni í upphaflegu frumvarpi sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd tók á og breytti. Í fyrsta lagi var lagt til að leggja niður yfirkjörstjórnir kjördæmanna og fela landskjörstjórn alla helstu framkvæmd við alþingiskosningar. Þetta þótti fólki færa framkvæmdina of langt frá héraði. Það myndi líka bara koma niður á framkvæmdinni og kerfinu sem fólk treysti. Þessu var snúið við, yfirkjörstjórnirnar komu inn aftur. Það kallar á gífurlega flóknar breytingar af því að þetta snerti annað hvert ákvæði í frumvarpinu. Í upphaflegu frumvarpi var líka lagt til að slit kjörfundar yrðu færð fram um klukkutíma, að fólk gæti ekki lengur kosið til klukkan tíu að kvöldi heldur þyrfti að klára sig af fyrir klukkan níu. Ástæðan var ekki ljós en þetta var miklu skilvirkara af því að eins og sumir umsagnaraðilar bentu á væru ekkert ofboðslega margir kjósendur að mæta á þessum tíma en meiri hluti nefndarinnar sagði: Nógu margir til að við höldum þessu óbreyttu, við höfum kjörfund opinn til klukkan tíu þótt það þýði kannski smáóhagræði í sumum sveitarfélögum og þó að það þýði að fréttaþulirnir í beinni útsendingu á RÚV fái fyrstu tölur ekki jafn fljótt og þeir kannski vildu, af því að það skiptir engu máli. Við sáum það ágætlega í kosningunum í haust að kjördæmið sem skilaði fyrstu tölum langfyrst var líka kjördæmið sem var síðan með allt niður um sig þegar kom að talningunni. Norðvesturkjördæmi kostaði okkur ómældan tíma vegna þess að það vildi vera skilvirkast í því að koma tölum frá sér. Svo var tekist á um atriði eins og bann við að kjósa aftur ef kjósandi hefði greitt atkvæði utan kjörfundar. Enginn skildi af hverju það væri. Jú, þá bara ákvað fólkið sem samdi frumvarpið að það væri einhvern veginn of mikið vesen að kjósandi gæti greitt atkvæði utan kjörfundar eins oft og honum sýndist og gæti samt mætt á kjörfund, greitt atkvæði þar og þá væri það bara síðasta atkvæðið sem gilti. Við getum skipt um skoðun. Það er lýðræðislegur réttur. Við getum, utan kjörfundar, greitt atkvæði flokki sem eitthvert hneykslismál kemur svo upp í kringum í millitíðinni og okkur þætti gengið á lýðræðislegan rétt okkar ef við gætum ekki hent því atkvæði í tætarann og bara mætt á kjörstað og greitt atkvæði þar. Þessu sneri stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd við. Það átti að breyta kosningaframkvæmdinni þannig að kjósandi átti að fá kjörseðil, fara inn í kjörklefa, eins og við þekkjum, og merkja þar við, svo átti hann að fara með seðilinn samanbrotinn til fulltrúa kjörstjórnar sem myndi stimpla með einhverjum embættisstimpli og síðan mætti hann fara ofan í kjörkassa. Við skildum aldrei af hverju þetta væri. Þetta myndi þýða að eftir að þú merktir við þá væri einhver þér óviðkomandi sem myndi handleika seðilinn áður en hann færi ofan í kassann. Það myndi mögulega þýða að ótal atkvæði myndu ógildast vegna þess að einhver kjósandi væri bara of fljótur á sér, væri vanur því eftir áratugareynslu að fara beint úr klefanum og stinga seðlinum ofan í kassann; þá væri það ógilt atkvæði. Þetta var bara della sem nefndin henti út. Síðan átti að þrengja rétt fólks til að halda kosningarrétti þótt það hefði flutt af landi brott. Það átti bara að setja stíf mörk við ákveðinn árafjölda utan landsteinanna og þar með væri kosningarréttur viðkomandi úti í stað þess að hægt væri að kæra sig inn á kjörskrá eins og hefur verið lengi. Það var sett inn aftur vegna þess að jú, jú, það er vesen fyrir kerfið að þetta fólk sé að kæra sig inn á kjörskrá og bæta sér við en það er vesen sem er mikilvægur hluti af því kerfi sem við byggjum traust til kosninga á. Þetta er bara brotabrot af þeim umfangsmiklu breytingum sem stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd gerði til að gera málið betra. Það tókst vel þótt við höfum rekið okkur á það núna að það hafi ekki tekist nógu vel vegna þess að tíminn, þegar hér var komið sögu, var bara of skammur. 8. júní var málið afgreitt úr nefnd með þessum umfangsmiklu breytingartillögum. Aðfaranótt 12. júní fór fram 2. umr. um málið. Ef við gætum farið í tímavél þá hefðum við kannski gefið nokkra daga eftir 12. júní til að leyfa þessum drögum að líta dagsins ljós, vera rýnd aðeins af sérfræðingum og hagsmunaaðilum þannig að mögulega væri hægt að gera úrbætur fyrir 3. umr. Það mátti ekki vegna þess að við þurftum að komast í sumarfríið okkar þannig að aðfaranótt 13. júní var málið afgreitt endanlega við 3. umr. Þetta eru ekki góð vinnubrögð, herra forseti. Fyrir utan hvað þetta eru umfangsmiklar breytingar þá eru þær líka, eins og komið hefur fram í þessari umræðu, mjög óaðgengilegar. Það er ekki hægt að lesa 65 töluliða breytingaskjal og bera það saman við upphaflega frumvarpið og fá eitthvert sens í það sem er að gerast. Það þarf alveg ofboðslega sérfræðikunnáttu til að lesa sig í gegnum það og sjá hvað má betur fara. Nú erum við í annað sinn eða þriðja í raun að framkvæma slíkar breytingar og sem betur fer, vil ég segja, er fólk viljugt til þess svo að lögin verði alltaf betri og betri. En mig langar að skilja eftir þessa hugmynd sem við höfum rætt hér nokkur í andsvörum, hvort þingið þurfi að setja í gang eitthvert formlegt ferli innan stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar eða einhverrar sérstakrar nefndar um kosningalögin, að fara yfir þessa heildarendurskoðun, bara í góðu tómi, sjá hvort kannski þurfi að gera einhverjar umfangsmeiri breytingar til þess að stoppa í öll götin sem mögulega geti verið þarna. Sú góða vinna sem átti sér stað í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var augljóslega unnin í of mikilli tímaþröng vegna þess að fólk vildi ná þessu máli á endapunkt, loksins, það var langþráður endapunktur að ná því, en það kapp leiddi mögulega til þess að við vorum að klára það á of skömmum tíma. Þetta var nú það sem ég vildi segja um málið að þessu sinni, herra forseti.
Frú forseti. Það eru margir annmarkar á þessu lagafrumvarpi og kosningalögunum í heild sinni. Ég kom vissulega inn á það í gær að það væri athyglisvert og jafnvel ámælisvert að breyta lögum rétt tveimur mánuðum fyrir kosningar og ég þarf svo sem ekki að fara dýpra ofan í það. Ég vil líka velta því upp hvers vegna það er bara verið að breyta dagsetningum en ekki helstu annmörkum löggjafarinnar. Til að mynda er undir ráðherra komið að útfæra meginreglurnar um framkvæmd kosninga í reglugerð og við eigum von á þó nokkrum reglugerðum á næstu vikum og mánuðum til að útfæra þetta betur og hvernig það eigi að framkvæma þessar kosningar. Forseti. Mér þykir ekki mjög eðlilegt að framkvæmdarvaldið eða ráðherra hafi jafn mikla aðkomu að framkvæmd kosninga heldur eigi framkvæmd kosninga að heyra undir Alþingi og þau lög sem Alþingi hefur samþykkt. Ég hélt að það væru bara einhver meginregla sem við þyrftum að virða og ekki virða að vettugi. Reykjavíkurborg og yfirkjörstjórn Reykjavíkur gerðu alvarlegar og mjög marktækar athugasemdir við þetta frumvarp. Það er greinilegt að það hefur ekki verið tekið mið af því. Meðal annars var bent á að fólk sem býr erlendis missir kosningarrétt sinn en fær hann vissulega til baka í sveitarstjórnarkosningunum þannig að fólk spyr sig kannski: Af hverju skiptir það máli að þetta fólk, sem er búsett erlendis, sé með kosningarrétt? En jú, það eru sameiningar sveitarfélaga í gangi núna og hafa verið í gangi í þó nokkrum sveitarfélögum á grundvelli laga sem hafa fallið á brott nema nokkur bráðabirgðaákvæðið sem verið er að byggja þessar sameiningar á. Það er náttúrlega galin framkvæmd, því miður. Ég vil taka undir með hv. þm. Þórunni Sveinbjarnardóttur um að það er sérkennilegt að enn þá sé verið að laga annmarka á þessu lagafrumvarpi eftir heildarendurskoðun og þetta verður örugglega ekki síðasta lagfæringin. Við hér á Alþingi þurfum örugglega að vinna í þessu frumvarpi áfram í nokkra mánuði í viðbót af því að það eru mjög mörg lagaákvæði sem hafa greinilega ekki verið hugsuð til enda. En svo vil ég aðeins minna á að hér ríkir þingræði en ekki ráðherraræði og þessi kosningalög eru til marks um að við búum því miður við ráðherraræði enda heyra mjög mörg af þessum lagaákvæðum og um framkvæmd kosninganna undir ráðherra sem er náttúrlega ekki eðlilegt eins og ég kom inn á áðan. Forseti. Ég er laganemi og ég fer ekkert rosalega leynt með það en í laganáminu er talað mjög mikið um vilja löggjafans. Það er rýnt í lögskýringargögn og skoðaðar eru greinargerðir og framsöguræður nefndarmanna og þingmanna og fullt af öðrum hlutum til að leiða vilja löggjafans í ljós. Ég er bara að hugsa hvað gerist eftir tvo til þrjú ár þegar þessi lög hafa verið löguð og fyrsta árs nemendur í lagadeild eru að læra stjórnskipunarrétt. Það verður bara rýnt í einhver lögskýringargögn sem eru varla til staðar af því að enginn á Alþingi gerði athugasemd við frumvarpið þegar það var afgreitt á síðasta kjörtímabili og samþykkt sem lög. Það þykir mér miður út af því að þetta er náttúrlega sögulegt. Það átti sér stað heildarendurskoðun kosningalaga og hent í einn heildstæðan lagabálk sem sveitarstjórnarkosningar og kosningar til Alþingis falla undir. En hér erum við með lagabálk sem greinilega virkar ekki, var greinilega ekki hugsaður til enda og við hér á Alþingi berum náttúrlega líka ábyrgð á þessu. Það var ekki bara stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd í fyrra, við hér, löggjafarvaldið, þurfum að rýna í gögnin og skoða frumvarpið áður en það er samþykkt. Ég leyfi mér að segja að mér líður eins og löggjafarvaldið hafi brugðist hlutverki sínu með því að átta sig ekki á þessum alvarlegu annmörkum eða hafi bara ekki tekið mið af þeim umsögnum sem bárust, sem er náttúrlega leiðinlegt og nú þarf að eyða örugglega heilu þingi í það að reyna að laga þennan blessaða lagabálk. Það eru rúmlega 60 dagar í kosningar. Mér finnst þetta ekki alveg í samræmi við vinnubrögð þingmanna og nefndarmanna. Það var einnig gerð athugasemd um umboðsmenn en ef ég skil rétt þá á að vera einn umboðsmaður fyrir hvert framboð í Reykjavík. Í Reykjavík eru u.þ.b. 16 framboð og ég held að við öll sem sitjum hér í dag höfum farið inn í kjörklefa og við sjáum hversu lítið herbergi þetta er. Ég veit ekki hvort búist er við því að það séu 16 umboðsmenn ásamt kjósendum og kjörstjórninni í þessu litla herbergi. Það má endilega endurskoða það líka. Það er margt annað sem má setja út á en það er vissulega ekki verið að laga það hér í dag, því miður. Ég velti því fyrir mér hvort þessi lög hafi verið skoðuð nógu vel þegar þau voru samþykkt í fyrra, sem er leiðinlegt og vinnubrögð Alþingis eiga ekki að vera á þennan hátt. Forseti. Ég skoðaði þetta frumvarp þegar það var lagt fyrst fram og tók eftir nokkrum hlutum sem komu þar fram sem ég vonaðist til þess að yrðu lagaðir í nefnd eða jafnvel að það myndi einhver lagfæring vera gerð eftir að það var samþykkt, en svo var ekki. Það kemur fram a.m.k. þrisvar sinnum í kosningalögunum, með leyfi forseta: „Að fengnum tillögum landskjörstjórnar skal ráðherra í reglugerð kveða nánar á um“ o.s.frv., setja nánari ákvæði um hitt og þetta. Það er náttúrlega bara skrýtið að ráðherra setji fullt af reglugerðum um nánari framkvæmd, nánari ákvæði um hitt og þetta. Nú á yfirkjörstjórn og umboðsmenn og fólk sem sér um framkvæmd kosninga von á a.m.k. 22 reglugerðum frá ráðherra og það eru, eins og ég sagði, rúmlega 60 dagar í kosningar. Hvernig á þetta fólk að leggja allar þessar reglugerðir á minnið ásamt því að verið er að breyta og bæta lögin fyrir þessar sveitarstjórnarkosningar? Hvernig getum við tryggt það að þessar kosningar fari fram með réttum hætti ef lögin eru ekki nógu skýr, ef það eru 22 reglugerðir sem taka þarf mið af? Við sáum það núna í september að það er rosalega mikilvægt að það leiki ekki vafi um niðurstöðu kosninga eða framkvæmd kosninga og ég veit bara ekki hvernig við getum tryggt að það leiki enginn vafi á því. Við erum núna að reyna að tryggja þetta en það þarf að vanda virkilega vel til verka. Ég hvet þingheim til að gera það og rýna betur í frumvarpið og gera okkur laganema stolt sem þurfum að skoða lögskýringargögnin og þurfum að vísa í þessa hv. þingmenn sem taka til máls hér í dag og tóku til máls á síðasta kjörtímabili þegar verið var að samþykkja þetta frumvarp. Ég bíð persónulega alla vega mjög spennt eftir frekari breytingum og þróun, af því að eins og ég kom inn á þá er breyting á dagsetningum vissulega ekki eina breytingin sem þarf að eiga sér stað. Lög um kosningar og allt sem viðkemur kosningum er rosalega mikilvægur hluti af lýðræði hér á Íslandi og við þurfum að virða lýðræðið þannig að samfélag okkar virki. Við búum í réttarríki, eins og við segjum oft. Ég bíð virkilega spennt eftir frekar lagfæringum og ég veit ekki hvort ég verð hér á þingi þegar næsta breytingartillaga kemur fram en ég mun styðja hana, að sjálfsögðu, og ég hvet stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að halda áfram að skoða þetta frumvarp og taka mið af þeim umsögnum sem bárust og reyna að laga allt sem bent er á. Það er náttúrlega fagfólk sem skrifar þessar umsagnir og það hefur unnið við kosningar og að framkvæmd kosninga og veit hvað vantar upp á og hvernig best er að beita sér í þessum málum. Fleira var það ekki, forseti. Það eru spennandi tímar fram undan.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Lenyu Rún Taha Karim fyrir þessa ágætu ræðu. Hún vakti athygli á ákveðnum annmörkum á kosningalögum, kannski ekki beinlínis annmörkum á þessu tiltekna frumvarpi sem hér er til umræðu en annmörkum á heildarlögunum sem þarf einmitt að halda áfram að endurskoða með reglulegu millibili. Mig langar svolítið að halda áfram á sömu nótum og víkja aðeins að einu efnisatriði, sérstaklega með hliðsjón af því sem hv. þingmaður vakti athygli á varðandi reglugerðir og reglugerðarvald ráðherra þegar kemur að framkvæmd kosninga. Í 31. gr. kosningalaga segir orðrétt, með leyfi forseta: „Þegar auglýst hefur verið að gerð kjörskrár sé lokið, sbr. 30. gr., er þeim stjórnmálasamtökum sem bjóða fram lista við kosningar, og frambjóðendum í forsetakjöri, heimilt að óska eftir rafrænum aðgangi að kjörskrá hjá Þjóðskrá Íslands. Aðgangur skal veittur án endurgjalds, svo og önnur gögn sem kunna að verða tilgreind í reglugerð.“ Í nýliðnum þingkosningum og í aðdraganda þeirra þá dróst í margar vikur að veita stjórnmálasamtökum aðgang að kjörskrá. Ekki voru gefnar miklar skýringar á þessu og þurftu stjórnmálasamtök jafnvel að fara að kaupa gögn frá já.is vegna þess að þessum reglum var ekki fylgt almennilega. Ég veit ekki nákvæmlega hvað það var sem þetta strandaði á en þetta vekur mann kannski til umhugsunar um hvort ekki þurfi að skoða þetta ákvæði eitthvað betur og kannski skerpa á þessari reglu um að stjórnmálasamtök eigi rétt á aðgangi að kjörskrá. Það væri gaman að heyra hvað hv. þingmanni finnst um þetta.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir andsvarið og þakka honum jafnframt fyrir að vekja athygli á mikilvægu máli. Til að byrja með finnst mér náttúrlega bara svolítið skrýtið að ráðherra sé að setja reglugerð um þetta og að ráðherra hafi svona mikið vald þegar kemur að framkvæmd kosninga yfir höfuð, eins og ég sagði áðan. Ég verð að fá að taka undir með hv. þingmanni þegar kemur að 31. gr. og varðandi aðgang að kjörskrá. Þetta var frekar stórt mál í síðustu kosningum til Alþingis, þ.e. að það dróst á langinn að veita stjórnmálasamtökum aðgang. Ég held að þetta sé fullkomið tilefni til að skoða 31. gr. kosningalaga nánar af því að það má enginn vafi leika á nokkrum hlut sem viðkemur kosningum. Um leið og það leikur vafi á framkvæmd kosninga, á upplýsingum um kosningar, á niðurstöðum kosninga yfir höfuð, þá veit ég ekki hvernig almenningur, hvernig almennir kjósendur úti í bæ, geta haldið áfram að treysta Alþingi, ríkisstjórninni og bara lýðræðinu yfir höfuð, sem er grunnstoð samfélagsins sem við búum í í dag og hefur verið í mjög langan tíma. Ég þakka því hv. þingmanni kærlega fyrir að benda á 31. gr. og hvet hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd til að skoða þetta nánar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þetta ágæta svar. Ef við höldum aðeins áfram að tala um þessa 31. gr.: Fram kemur í áliti persónuverndar, máli nr. 2018/831, að í raun sé ekki skýr lagaheimild til staðar til að vinna persónuupplýsingar í þeim tilgangi að auka kjörsókn, t.d. hjá hópum sem hafa minnstu kjörsóknina. Reykjavíkurborg brenndi sig aðeins á þessu í góðri viðleitni til að hafa samband við þessa hópa. Nú hafa Samband íslenskra sveitarfélaga og Reykjavíkurborg lagt til að sveitarfélög njóti einmitt þessa sama réttar og stjórnmálasamtök til að fá aðgang að kjörskrá til að geta þá haft samband við kjósendur. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga um kosningalögin, heildarlögin, kemur fram að sambandið telji eðlilegt að sveitarfélög eða kjörstjórnir hafi heimild til að vekja sérstaka athygli á kosningarrétti og kjörstöðum og hafa samband við þá hópa sem eru líklegir til að nýta ekki kosningarrétt sinn, t.d. vegna vanþekkingar, sem sagt fólk sem veit jafnvel ekki að það hefur kosningarétt. Ég vil varpa því fram hvort ekki væri við hæfi að breyta 31. gr. á þann veg að sveitarfélög fái sambærilega heimild til að nýta kjörskrá til að koma á framfæri upplýsingum í aðdraganda kosninga, hvort þetta væri ekki eitthvað sem hefði verið skynsamlegt að gera í aðdraganda sveitarstjórnarkosninga.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni fyrir svarið. Hann kom inn á að sveitarfélög ættu að fá aðgang að kjörskrá. Ég er mjög sammála því og það ætti að gerast sem fyrst, enda er mjög mikilvægt að upplýsingar liggi fyrir varðandi kosningar og að almenningur sé nógu vel upplýstur um hvernig kosningar eiga að fara fram, hvort fólk sé með kosningarrétt o.s.frv., allt sem hv. þingmaður kom sjálfur inn á. Aðgangurinn að kjörskrá er rosalega mikilvægur og þetta þarf að gerast sem fyrst. Ég legg því til að 31. gr. sé þrengd frekar mikið þannig að enginn vafi leiki á því hverjir eiga rétt á aðgangi að kjörskránni og hvenær af því að mér finnst núverandi 31. gr. vera svolítið rúm, svolítið opin til túlkunar. Þegar eitthvert lagaákvæði er frekar rúmt þá er hægt að vera í vafa um merkingu þess og því er þá kannski ekki rétt beitt. Ég held, eins og ég sagði áðan, að fullt tilefni sé til að endurskoða 31. gr. og þrengja hana aðeins og veita sveitarfélögum aðgang að kjörskrá sem fyrst af því að kosningarnar eru, eins og ég sagði, eftir rúma 60 daga. Þetta þarf allt að liggja fyrir a.m.k. mánuði fyrir kosningar.