Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneyti þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 469, um virðisaukaskatt á veggjöld í Hvalfjarðargöngum, frá Bjarna Jónssyni.
Virðulegi forseti. Ég kveð mér hljóðs til að benda á að mér þykja hæstv. ráðherrar ekki standa sig nægilega vel í að svara þeim spurningum sem til þeirra er beint. Ég beini því til hv. forseta að ýta nú á eftir því að svo verði gert. Sjálfur hélt ég einhvern veginn að þar sem ekki gengju svo mörg mál undan þessari ríkisstjórn þá sætu ráðherrar sveittir við að svara fyrirspurnum. En svo reynist ekki vera. Ég er með tvær fyrirspurnir til ráðherra. Önnur er frá 23. mars til menntamálaráðherra. Ég hef nú svo sem alveg þolinmæði gagnvart því. Hún tengist starfsmannahaldi á RÚV og ég ætla ekki endilega að gera mikið vesen út af því. Öllu verra er að ég er með fyrirspurn inni frá 8. mars til hæstv. dómsmálaráðherra sem fjallar um umsækjendur um alþjóðlega vernd. Mér þykir ótækt að hæstv. ráðherra hafi ekki séð sér fært að svara þeirri fyrirspurn. Það helst [[Forseti hringir.]]því miður allt of mikið í hendur við almenna seinkun og seinlæti í þeim málaflokki, hversu illa gengur að taka þau mál föstum tökum og vinna þau hratt. En ég vil hvetja forseta til að biðja um að þessum fyrirspurnum verði svarað.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessa áskorun enda er ég með þó nokkrar fyrirspurnir sem er enn ósvarað. Þeim fyrirspurnum sem hefur verið svarað var svarað mjög seint, rúmum mánuði seinna, einum og hálfum mánuði seinna, næstum þremur mánuðum seinna eftir að fyrirspurnin kom. Ekki er búið að biðja um frest vegna einnar af þessum fyrirspurnum sem er frá 23. mars og er til virðulegs forseta. Hér eru aðrar fyrirspurnir frá því 20. mars., 21. febrúar, 6. apríl, 6. mars og 8. mars, þar sem ýmist er búið að biðja um frest eða ekki. Tíminn líður mjög hratt fyrir þessar fyrirspurnir. Það eru komnir vel á tveir mánuðir síðan þær voru lagðar fram og ekkert svar er ekki góð vinnubrögð.
Frú forseti. Líkt og fyrri hv. þingmenn vil ég furða mig á því hversu oft ráðuneyti fara yfir lögboðinn frest til að svara fyrirspurnum þingmanna. Ég lagði fyrirspurn fram 8. mars eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé. Sú fyrirspurn var til dómsmálaráðherra og var því komin á tíma 29. mars. Ég grennslaðist fyrir um stöðuna og fékk þau svör í gær að vegna tæknilegra örðugleika við það að skipta innanríkisráðuneytinu upp í tvennt hefði málið tafist. Við samþykktum þingsályktun um nýtt ráðuneyti 22. mars, viku áður en fresturinn rann út. Nýtt ráðuneyti tók til starfa 1. maí, mánuði eftir að fresturinn rann út. Einu sinni var innanríkisráðuneytið það ráðuneyti sem hafði með upplýsingaöryggi í landinu að gera, þannig að tæknilegir örðugleika þar á bæ eru ekki beint til að fylla mann trú og trausti á stjórnsýslunni.
Frú forseti. Ég vil, líkt og aðrir þingmenn sem talað hafa á undan mér, kvarta undan seinagangi hjá hæstv. ráðherrum. Ég er með þrjár fyrirspurnir til hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Tvær þeirra fóru inn 7. mars og sú þriðja 9. mars. Þetta eru ekki mjög flóknar spurningar en svörin skipta miklu máli við undirbúning nefndarálits fyrir fjármálaáætlunina. Ég vona sannarlega að svarið komi í það minnsta fyrir afgreiðslu áætlunarinnar. Ég bið hæstv. forseta að ganga í þetta mál. Það er algerlega óþolandi að hv. þingmenn þurfi að bíða mánuðum saman eftir svörum við einföldum spurningum til hæstv. ráðherra. Hvað er í gangi?
Frú forseti. Ég verð að taka undir með félögum mínum um þessar fyrirspurnir. Ég á ansi margar sem er ósvarað síðan snemma í mars. Meðal annars er fyrirspurn sem varðar notkun geðlyfja sem á að ræða í dag, sérstök umræða. Ég hefði gjarnan viljað vera búin að fá svör við þeim spurningum sem passa akkúrat inn í þá umræðu sem hv. þm. Guðjón S. Brjánsson er að fara í við heilbrigðisráðherra. Ég spyr: Ef heilbrigðisráðherra getur undirbúið sig undir þá umræðu með tiltölulega skömmum fyrirvara, hvers vegna er ekki hægt að svara þessum spurningum? Á hverju stendur? Það eru margar spurningar sem þar eru undir og í hinum málunum sem ég er með líka. Það er löngu komið fram yfir frest. Það er t.d. búið að biðja um frest á þeirri fyrirspurn sem ég nefndi 3. apríl og aftur 2. maí. En svo ætlar sami ráðherra að eiga sérstaka umræðu um sambærilegt málefni. Þetta er óviðunandi.
Hæstv. forseti. Ég vil taka undir með félögum mínum um litla skilvirkni í ráðuneytunum, öllum sem einu, sýnist mér. Ég sjálf sendi inn þrjár fyrirspurnir í byrjun febrúar. Ég vil ítreka að lögbundinn frestur til að svara skriflegum fyrirspurnum eru 15 virkir dagar. Það er vika síðan ég fékk svör við þessum fyrirspurnum. Þetta er ótækt. Allar fyrirspurnirnar - ein var um eigendastefnu og eignarhald á Landsvirkjun, önnur um innanlandsflug og sú þriðja um stefnu í eignarhaldi á ríkisjörðum í ábúð - voru spurningar um stefnu ráðherra í þessum tilteknu málum. Þurftu ráðherrarnir allir að hugsa sig um í þrjá heila mánuði áður en þeir gátu svarað einföldum spurningum um stefnu sína í þessum atriðum? Þetta er ótækt. Ég verð að segja að [[Forseti hringir.]]síðasta ríkisstjórn stóð sig mun betur við að svara spurningum. Maður þurfti alla vega ekki að bíða í þrjá mánuði þótt sumt drægist kannski nokkra daga eða vikur.
Hæstv. forseti. Ég ætla að tala um Landsvirkjun. Ég fékk loksins svar við fyrirspurninni, sá það í gær. Umhverfis- og orkumál sem og matvælaframleiðsla eru hin stóru mál framtíðarinnar. Ísland er mjög framarlega í heiminum í framleiðslu á nýtingu grænnar orku, þ.e. virkjun fallvatna og jarðvarma. Á þeim sviðum hefur orðið til gríðarleg þekking hér á landi á síðastliðnum áratugum sem okkur ber að miðla eftir bestu getu til annarra þjóða. Hlutverk okkar í ýmsum þróunarsamvinnuverkefnum eru til að mynda á þeim sviðum, sem er vel, auk miðlunar á þekkingu varðandi landgræðslu, sjávarútveg og síðast en ekki síst í jafnréttismál, svo eitthvað sé nefnt. Víkjum aftur að orkuframleiðslunni hér á landi og framtíðarsýn hvað varðar eigandastefnu orkufyrirtækja. Landsvirkjun er gríðarlega öflugt orkufyrirtæki í eigu þjóðarinnar. Starfsemi Landsvirkjunar hefur haft jákvæð áhrif á lífsgæði á Íslandi, bæði með auknu öryggi, afhendingu á raforku og miklum gjaldeyristekjum. Þau lífsgæði sem við höfum hér í formi tiltölulega ódýrrar grænnar orku eru alls ekki sjálfsögð. Því er það samfélagslega afar mikilvægt að Landsvirkjun verði áfram í eigu ríkisins. Í svari sem ég fékk frá hæstv. fjármálaráðherra nýlega um eigandastefnu ríkisstjórnarinnar gagnvart Landsvirkjun kemur fram að ekki standi til að einkavæða fyrirtækið að hluta eða öllu leyti. Það eru mjög góðar fréttir. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson hefur lagt fram þingsályktunartillögu ásamt þingmönnum Framsóknarflokksins um að Landsvirkjun verði áfram í eigu íslenska ríkisins. Í greinargerð málsins kemur m.a. fram að forstjóri Landsvirkjunar hefur bent á að fjárhagsleg staða fyrirtækisins verði sífellt sterkari og arðsemi aukist. Í lok ársins 2016 var eiginfjárhlutfall Landsvirkjunar 45,4% og hefur aldrei verið hærra. Þetta mun leiða til þess að arðgreiðslur í sameiginlegan sjóð landsmanna munu fara stighækkandi. Þær gætu numið allt að 10–20 milljörðum kr. á næstu þremur til fjórum árum. Ríkisstjórnin áformar að setja fram eigandastefnu fyrir Landsvirkjun, það kom fram í svari ráðherra, og það er því afar mikilvægt á þeim tímapunkti að vilji Alþingis gagnvart þessu máli komi skýrt fram.
Frú forseti. Við fáum marga tölvupósta frá félögum og samtökum og fulltrúum verkefna, beiðni um aðstoð vegna fjárhagserfiðleika. Það er erfitt að sinna þessu, einkum ef maður er í stjórnarandstöðu, og erfitt að horfa upp á vandræði í ákaflega mikilvægu starfi. Þetta er oft mannúðarstarf eða hjálparstarf eða menningarstarf. Ég er ánægður afi fjögurra barnabarna sem ekki eiga við langvinn veikindi að stríða, en svo er ekki um alla afa eða ömmur eins og allir vita. Til eru samtökin Leiðarljós sem voru stofnuð 2012 með fjórum starfsmönnum. Hlutverk þeirra er að bæta líf fjölskyldna langveikra barna og halda utan um sorgarhóp foreldra sem misst hafa börn vegna langra eða langvinnandi veikinda. Þau hafa starfað fyrir söfnunarfé og ríkisstyrki sem hafa dugað fram til ársloka 2016 og nú óskar Leiðarljós eftir aðkomu ríkisins í samræmi við viljayfirlýsingu ráðherra frá 2012 og úttekt sérfræðings um góða hæfni samtakanna. Hvað gerist þá? Ég ætla að lesa hér upp úr blaðagrein frá Leiðarljósi, með leyfi forseta: „Starfsmenn og stjórn áttu fund með heilbrigðisráðherra þann 1. febrúar síðastliðinn. Ráðherra lofaði að skoða málið og vera í sambandi við stjórnina en engin svör hafa þó borist þrátt fyrir fjölmargar ítrekanir þar um. Hvorki ráðherra né aðstoðarmaður hans hafa svarað neinum beiðnum né beiðnum um fundi eða skilaboðum. Algjör þögn hefur mætt Leiðarljósi.“ Og áfram: „Hver ætlar að taka við þessum málaflokki ef heilbrigðisráðherra landsins sér ekki sér einu sinni fært að eiga samtal við það fróða og sérfróða heilbrigðisstarfsfólk sem sinnir veikustu börnum landsins?“ Frú forseti. Nú spyr ég: Hvað gerum við hv. þingmenn? Eigum við ekki að vera leiðarljós og hvað þá hæstv. heilbrigðisráðherra og fjármála- og efnahagsráðherra?
Virðulegur forseti. Fyrsta maí tóku fjölmargir þátt í baráttudegi verkafólks, sýndu samstöðu og stuðning. Í gær, 2. maí, var líka hátíðisdagur fyrir vinnandi og venjulegt fólk á Íslandi, 25 ár voru liðin frá undirritun EES-samningsins, þessa langstærsta og mikilvægasta milliríkjasamnings sem Ísland hefur gert. En voru Íslendingar á einu máli um ágæti EES-samningsins fyrir aldarfjórðungi? Ó, nei. Sjálfstæðisflokkurinn var á móti í stjórnarandstöðu fyrir 1991 en kúventi eftir kosningar, undrið gerðist og kannski er þrátt fyrir allt tími kraftaverkanna ekki liðinn. Að vísu klofnaði hann við atkvæðagreiðsluna hér í þinginu. Bæði Alþýðubandalag og Framsókn voru á móti, Alþýðuflokkurinn, jafnaðarmannaflokkur Íslands, stóð einn flokka heill og óskiptur með EES-samningnum í gegnum allt ferlið með utanríkisráðherra, Jón Baldvin Hannibalsson, fremstan í stafni. Helstu talsmenn afturhaldsins spáðu því að allt færi hér til fjandans, erlendur floti myndi ræna okkur fiskinum, erlendir verkamenn taka frá okkur vinnuna og útlendingar kaupa upp ár og jarðir. Þung orð voru látin falla, jafnvel að sjálfstæðið myndi glatast. Hverjum dettur það í hug í dag? Hvarflar að nokkrum manni að Noregur sé ekki fullvalda ríki eða ESB-löndin, Danmörk, Svíþjóð og Þýskaland? EES-samningurinn hefur fært íslensku þjóðinni velsæld hvernig sem á það er litið. Efnahagslega, atvinnulega, félagslega og menningarlega. Dýrmæt tengsl eru á menntasviði og Íslendingar hafa notið mikilvægra vísinda- og menntastyrkja. Því er ástæða til að fagna þessum tímamótum og sérstaklega lyftist brúnin þegar hinn tápmikli hæstv. utanríkisráðherra tjáir sig opinberlega og kann sér ekki læti yfir því hversu farsællega þetta samstarf hefur þróast. Kannski er þetta vísbending um að íhaldið sjái ljósið, sé reiðubúið að horfa upp og til framtíðar, vinna að stöðugleika með nothæfum gjaldmiðli í virkri þátttöku og með aðild með öðrum Evrópuþjóðum.
Frú forseti. Mig langar að gera hér að umtalsefni það sem kallað hefur verið 90 daga gistileyfi. Á fund okkar í fjárlaganefnd hafa komið fulltrúar sveitarfélaga og hafa haft við þetta frumvarp miklar athugasemdir, bæði vegna þess að sveitarfélög fá ekki tilkynningu um það hverjir skrá sig og svo hafa þau áhyggjur af eftirlitinu. Það sama átti sér stað þegar við fjölluðum um þetta í þinginu, við höfðum áhyggjur af eftirlitsþættinum. Við höfum ekki bara haft áhyggjur af því að eftirlitið sé ekki nægilega gott heldur átti þetta að draga upp á yfirborðið þá sem væru í svartri starfsemi en sú hefur því miður ekki orðið raunin, að því er ég held. Það eru afar fáir, að mér skilst, sem hafa sótt um leyfi fyrir slíkri gistingu. Síðan er kostnaðurinn líka mun meiri en til stóð. Þetta átti allt að vera miklu einfaldara, þetta átti ekki að vera íþyngjandi. Mig minnir að gjaldið hafi átt að vera í kringum 8.000 kr. en síðan hefur fólk sem hefur sótt um lent í því að borga heilbrigðiseftirlitsgjald, hærri fasteignaskatta o.s.frv. jafnvel vegna leigu á sumarbústaðnum sínum eða í öðru húsnæði sem það á og hefur heimild til að leigja á þennan hátt. Þetta virðist vera flopp þetta mál og ég held að við verðum að skoða það. Það er mjög bagalegt ef einn aðili hjá sýslumanni á höfuðborgarsvæðinu á að sjá um eftirlit á öllu landinu. Það sér hver heilvita maður að það gengur ekki upp. Bara það að það sé einn aðili sem á að sjá um þetta krefur okkur um það að við skoðum þetta mál aftur og förum betur yfir það. Það er líka bagalegt ef ekki er eitthvert ferli í gangi sem segir að þegar einhver sækir um sé það tilkynnt til sveitarfélaganna. Þau eiga rétt á útsvari af þessum tekjum sem innheimtast, sveitarfélögin sem hafa komið til okkar í fjárlaganefnd segja að þau viti ekkert um þetta mál og fái ekki tilkynningar um það. Þetta er nokkuð sem við verðum að lagfæra.
Frú forseti. Við Íslendingar erum rík af auðlindum en ekki góð í að semja um verð fyrir nýtingu þeirra. Útgerðarfyrirtæki greiða t.d. veiðigjald sem er langt undir markaðsverði. Í kosningabaráttunni voru frambjóðendur Viðreisnar sammála okkur í Samfylkingunni um að opinbert útboð væri skilvirkasta leiðin til að skila arðinum af fiskvinnsluauðlindinni til þjóðarinnar. Útboð drægi fram sanngjarna samkeppni milli sjávarútvegsfyrirtækja og tryggði minni fyrirtækjum aðgang að kvóta. Í dag geta þeir sem fá úthlutað kvóta stungið fullu veiðigjaldi í eigin vasa með því að selja og leigja kvóta. Nú um stundir gengur kílóið af þorski í útboði útgerðarinnar á 180 kr. en veiðigjaldið sem rennur í ríkissjóð er aðeins 11 kr. Þorskkvótinn hefur aldrei mælst stærri en á þessu ári. Líklegt er að lagður verði til góður viðbótarkvóti á næstu fiskveiðiárum. Setjum svo að viðbótin yrði hófleg, eða 20 þús. tonn eins og á síðasta fiskveiðiári. Ef kvótaeigendur fengju allt til sín að frádregnum þeim rúmu 5% sem fara í annað og leigðu frá sér fengju þeir 3,6 milljarða í leigugjald en 200 milljónir króna af því rynnu í ríkissjóð í formi veiðigjalds. Ef í opinberu útboði fengist mun lægra verð, t.d. 50 kr. á kílóið, rynni milljarður beint í ríkissjóð. Ef tillaga verður gerð um viðbótarkvóta fyrir næsta fiskveiðiár, sem hefst í september, þarf að hefjast handa strax við að undirbúa útboð ef ekki á bara að skipta viðbótinni á milli kvótaeigenda. Ég vil spyrja hv. þm. Hönnu Katrínu Friðriksson, þingflokksformann Viðreisnar, sem situr í fjárlaganefnd, hvort henni finnist ekki góð hugmynd að bjóða út viðbótarkvótann, hvort sem hann verður lagður til á næsta fiskveiðiári eða á öðrum tíma kjörtímabilsins, og nota tekjurnar til að efla heilbrigðiskerfið. Með því gæti Viðreisn uppfyllt að hluta kosningaloforð sín um útboð á kvóta og loforðið um að efla heilbrigðiskerfið. Þarna væri hægt að slá tvær flugur í einu höggi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Það er ekkert launungamál að mér þykir þetta áhugaverð nálgun. Markmiðin eru góð. Um það get ég verið fyllilega sammála hv. þingmanni. Ég er þeirrar skoðunar um þetta tiltekna mál, prófun, eins og hv. þingmaður hefur nefnt þetta, að betur færi á að prófa nýjan stofn ef við færum þessa leið, þegar hann kemur inn í íslenska lögsögu. Við getum tekið makrílinn á sínum tíma sem dæmi, sögu sem hv. þingmaður og fleiri en ég hér þekkja betur, því að ég óttast að inngrip í þetta aflahlutdeildarkerfi gæti haft neikvæð áhrif á þá vinnu sem er að fara í gang í þessum töluðu orðum og ég bind svo miklar væntingar við, mál sem hefur töluvert stærri og meiri langtímahagsmuni að mínu mati þótt við stefnum í sömu átt. Þá á ég við vinnuna sem er að fara af stað þessa daga með nefnd sem sjávarútvegsráðherra er að skipa. Þetta er þverpólitísk nefnd sem hefur ekki langan tíma. Hún hefur tíma út árið til að skila tillögum. Það sem gerir vinnuna enn meira spennandi er að í nefndinni eiga allir flokkar sem sæti eiga á þingi fulltrúa, ekki eftir þingstyrk heldur einn fulltrúa á mann svo að ljóst sé að sjónarmið flokkanna koma fram. Ég geri ráð fyrir að það sé samhljómur hjá okkur um margt. Ég trúi því að málin verði rædd þarna af miklum krafti og hreinskilni. Það liggur fyrir að verkefni okkar er að skila tillögum að því hvernig skuli staðið að breytingum á greiðslufyrirkomulagi fyrir afnot af þjóðarauðlindum okkar inn í, til og með, heilbrigðiskerfið. Ég trúi því að sú vinna skili niðurstöðum sem hafi langtímahagsmuni í huga. Ég nýt þess að vera fulltrúi Viðreisnar í nefndinni. Ég hlakka til vinnunnar. Ég mun í anda Viðreisnar halda þar á lofti sjónarmiðum um útboðsleiðina.
Virðulegi forseti. Mig langar að nýta tækifærið hér í dag til að hvetja þingheim að láta sjá sig í göngu samtakanna Pieta sem farin verður aðfaranótt laugardagsins 6. maí nk. til minningar um þá sem hafa tekið sitt eigið líf. Úr myrkri í ljósið, nefnist gangan, enda er hún gengin klukkan fjögur um nótt og inn í morgunbirtuna. Það eru nefnilega allt of margir einstaklingar hér á landi sem telja sig aldrei komast í birtuna, sem vita ekki hvert þeir geta leitað og eru orðnir það veikir að sjálfsvíg verður niðurstaðan. Við sem vöknum dags daglega í morgunbirtunni alla daga eigum að hvetja til opinnar umræðu um sjálfsvígshættuna. Ef annar sjúkdómur eða slys tækju frá okkur jafn marga og geðræn vandamál gera þá myndum við ekki ræða margt annað. Talið er að um 5.000 manns á ári hugleiði sjálfsvíg á Íslandi, þar af eru 600 manns sem reyna sjálfsvíg samkvæmt opinberum tölum. Við þekkjum líklega öll einhvern sem hefur tekið sitt eigið líf. Þess vegna verðum við að gera allt sem í okkar valdi stendur til að grípa inn í og tala um málið. Á fyrsta stigi vandans megum við nefnilega ekki bregðast þeim sem glíma við geðræn vandamál. Ef ekkert er gert getur vandinn nefnilega fljótt undið upp á sig og versnað til muna. Við þekkjum of mörg dæmi þess. Pieta ætlar í framtíðinni að bjóða upp á ókeypis aðgengilega þjónustu fyrir einstaklinga í sjálfsvígshugleiðingum, einstaklinga sem munu þurfa aðstoð eða kost á að fá þjónustu innan 24 stunda frá því haft var samband. Að írskri fyrirmynd verður húsið líka í íbúðahverfi og einkennist af fallegu og notalegu umhverfi þar sem allir í sjálfsvígsvanda eiga greiðan aðgang að ókeypis ráðgjöf. Við þetta er eðlilegt að styðja. Við þetta er eðlilegt að ganga inn í birtuna því það eru forréttindi að sjá ljósið á hverjum degi. Göngum saman inn í birtuna á laugardagsmorgun. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég get ekki orða bundist vegna orða hæstv. fjármálaráðherra í viðtali við Morgunblaðið í dag. Þar sagði hæstv. ráðherra aðspurður um fjármál Landspítalans, með leyfi forseta: „Landspítalinn tekur aukningu hjá okkur og ber saman við sína ósk um fjármagn og telur að aukningin sé niðurskurður af því að ekki er orðið við öllum hans óskum.“ Ég verð að segja eins og er að mér finnst þessi sýn hæstv. ráðherra á fjármál og stöðu Landspítalans eiginlega þyngri en tárum taki, að tala um útfærða áætlun Landspítalans um hvað þarf til að standa undir þeim lögbundnu verkefnum sem honum eru falin sem einhvern óskalista eins og einhvern jólagjafalista um hvað væri í besta heimi allra mögulegra heima gott að fá. Það þykir mér eiginlega grátlegt. Landspítalinn hefur gert grein fyrir því hvað þarf til að halda sjó í rekstri spítalans, til að hægt sé að tryggja þá þjónustu sem honum er gert að veita. Þessir fjármunir skila sér ekki og það þýðir að spítalinn þarf að skera niður þjónustu. Þetta er ekkert flókið. Þetta er ekki óskalisti heldur útfærð áætlun um hvað það er sem spítalinn þarf til að veita nauðsynlega þjónustu. Það þýðir ekkert fyrir hæstv. fjármálaráðherra að gera lítið úr þessum áætlunum með því að kalla þetta óskir og segja að ekki geti allir fengið það sem þeir vilja. Það eru bara ódýr pólitísk undanbrögð. Hæstv. ráðherra á að vera maður til að segja að ekki sé pólitískur vilji hjá ríkisstjórninni til að fjármagna Landspítalann með fullnægjandi hætti. Hann yrði maður að meiri ef hann gerði það í stað þess að skýla sér á bak við eitthvað svona. Stundum finnst mér eins og hæstv. fjármálaráðherra búi í excel-skjali og sjái ekki að á bak við tölurnar sem þar eru er raunveruleg þörf, er fólk með raunverulegar þarfir.
Hæstv. forseti. Nú liggur fyrir Alþingi fjármálaáætlun ríkisstjórnarinnar til 2022. Þar er gert ráð fyrir því að virðisaukaskattur á ferðaþjónustu verði hækkaður í efsta þrep. Þessi áform geta haft miklar og neikvæðar afleiðingar, sérstaklega fyrir litla og meðalstóra ferðaþjónustuaðila utan höfuðborgarsvæðisins. Staða ferðaþjónustunnar í hinum dreifðu byggðum landsins er ekki alls staðar hin sama og á suðvesturhorninu. Það er staðreynd að ferðaþjónustan glímir nú við margfalda verðhækkun miðað við samkeppnislönd. Gengi krónunnar hefur hækkað mikið sem gerir það að verkum að öll verð hækka skyndilega gagnvart söluaðilum erlendis. Það er vel þekkt að jafnvel litlar verðbreytingar í ferðaþjónustu geta haft mikil áhrif á ákvörðun ferðamanna um áfangastað. Við þetta bætast fleiri þættir sem hafa áhrif á verð og rekstrarskilyrði, t.d. hækkun á gistináttaskatti og hækkun launa á undanförnum tveimur árum. Áform ríkisstjórnarinnar eru vanhugsuð og geta því miður haft mikil neikvæð áhrif, sérstaklega gagnvart minni og meðalstórum ferðaþjónustuaðilum á landsbyggðinni. Sú jákvæða uppbygging sem hefur orðið víðast hvar hefur í för með sér aukin atvinnutækifæri og sterkari byggðir. Það felst ákveðin byggðastefna í að standa vörð um ferðaþjónustufyrirtækin á landsbyggðinni. Það er dapurt til þess að hugsa að stjórnvöld skuli ekki taka tillit til þeirra jákvæðu áhrifa sem þessi uppbygging hefur í för með sér og huga frekar að því að styrkja markvisst sjálfbærni ferðaþjónustunnar og þar með byggðanna sjálfra. Virðulegur forseti. Auðvitað þarf að fá fjármagn af þessari stóru atvinnugrein, en við Framsóknarmenn teljum aðrar leiðir betri. Við viljum setja á komugjöld til landsins og nýta þau til stýringar á ferðamannastraumnum. Til dæmis væri hægt að hafa komugjaldið hærra yfir sumarið og lægra yfir háveturinn. Einnig væri hægt að hafa lægra komugjald á flugvelli eins og t.d. á Akureyri eða á Egilsstöðum. Einnig viljum við Framsóknarmenn að gistináttagjald sé hlutfallslegt [[Forseti hringir.]]því að okkur finnst ekki sanngjarnt að sá sem gistir á tjaldstæði [[Forseti hringir.]]borgi sama gistináttagjald og á lúxushóteli í Reykjavík.
Virðulegi forseti. Í gær kláraðist 2. umr. um frumvarp um farþegaflutninga og farmflutninga. Það vildi svo skemmtilega til að við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd gátum sameinast um eitt nefndarálit og ég fagna því mjög. Það er ríkir nefnilega þverpólitísk sátt um það hvernig við viljum þróa þessi mál. Mig langar því að ræða hér í dag annað mál þessu tengt sem er borgarlínan, verkefni sem er mjög brýnt og mikilvægt hérna á höfuðborgarsvæðinu. Þar ríkir líka þverpólitísk sátt milli flokka sem skipa bæði borgarstjórn og bæjarstjórnir á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar að benda þingmönnum á að kynna sér umsögn Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um fjármálaáætlunina þar sem þau kynna ágætlega þessa hugmynd og greina svo vel frá því hversu mikil sátt er um verkefnið. Borgarlína gengur út á það að byggja hér upp hágæðaalmenningssamgöngur sem eru í sérrými og þar af leiðandi óháðar almennri umferð. Það mun skipta miklu máli fyrir þróun byggðar hér á höfuðborgarsvæðinu og er eina tækifærið okkar til að auka enn frekar fjölda þeirra sem nýta sér almenningssamgöngur. Í allri þeirri vinnu sem fylgir borgarlínunni og svæðisskipulaginu er búið að fara vel yfir það að þetta er þjóðhagslega hagkvæmt. Það sparar þjóðfélaginu að fara í innviðauppbyggingu fyrir borgarlínu í stað þess að fara í innviðauppbyggingu fyrir stofnleiðir, að ekki sé talað um umhverfismálin, því að auðvitað skiptir þetta gríðarlega miklu máli í því samhengi. Hér er ekki um eitthvert stríð við einkabílinn að ræða. Þetta er eins og í jafnréttisbaráttunni; það eru ekki konur á móti körlum. Eða bílar á móti almenningssamgöngum. Þetta fer mjög vel saman. Ég vona að hér í þessum sal geti náðst jafn breið sátt og náðst hefur hjá borgar- og bæjarfulltrúum hér á höfuðborgarsvæðinu.
Hæstv. forseti. Það fer vel á því að við komum hér hvert á fætur öðru, nefndarmenn úr umhverfis- og samgöngunefnd, og ræðum um samgöngumál á landsvísu. Ég ætla að beina sjónum mínum út á land og fagna því sérstaklega að sá áfangi náðist á föstudaginn síðasta að slegið var í gegn, eins og sagt er, í Vaðlaheiðargöngum. Þetta er sérlega ánægjulegt, ekki síst vegna þess að margir höfðu efasemdir um þessa framkvæmd. Þegar erfiðleikar steðjuðu að með öllum því vatni sem úr göngunum kom, bæði heitu og köldu, var þetta jafnvel haft í flimtingum. Raunin er hins vegar sú að framkvæmdin mun skipta gríðarlega miklu máli fyrir allt Norðurland og auðvitað landið í heild þegar upp er staðið. Það verður mun öruggara að ferðast um Norðausturlandið. Þetta mun tengja saman byggðir, stækka atvinnusvæði og svona get ég haldið áfram. Ég vil óska okkur til hamingju með að þessum áfanga er náð og óska líka þeim sem að þeirri vinnu standa gæfu í áframhaldinu þangað til við munum geta farið að keyra þarna í gegn og greiða fyrir það eins og við erum öll tilbúin til. Í lokin vil ég beina sjónum mínum austur á land þar sem jarðgangagerð hefur svo sannarlega breytt aðstæðum í fjörðum. Nú er kominn tími til þess að fara að huga í fullri alvöru að göngum undir Fjarðarheiði þar sem Seyðfirðingar búa. Það mun, þegar sú ákvörðun verður komin til framkvæmda, hafa þau áhrif að mannlíf þar mun allt blómstra aftur, eins og við sáum gerast t.d. á Siglufirði þegar [[Forseti hringir.]]Héðinsfjarðargöngin voru tekin í notkun.
Virðulegi forseti. Ég ætla að tala aðeins um utanspítalaþjónustu með þyrlum eða sjúkraflutninga með þyrlum. Mikið hefur verið rætt um kaup á nýjum þyrlum fyrir Landhelgisgæsluna, sem eru mjög mikilvæg. Landhelgisgæslan sinnir mjög mikilvægu hlutverki við leit og björgun og við sjúkraflutninga við erfiðar aðstæður, sinnir þeim sjúkraflutningum sem þarf með þyrlu í dag. En þegar talað er um utanspítalaþjónustu með þyrlu er verið að tala um sérstaka sjúkraþyrlu til að sinna sjúkraflutningum eingöngu. Hún er þá mönnuð til þess að færa sérhæfða aðstoð út á vettvang veikinda eða slyss á sem skemmstum tíma, því að fyrstu mínúturnar skipta alltaf miklu máli, og einnig til að koma að sem stuðningur við það viðbragð sem er heima í héraði. Það er gríðarlega mikilvægt. Það er mikilvægt að það komi fram á meðan við tölum um þyrlur Landhelgisgæslunnar, sem eru mjög mikilvægar, að þetta er allt öðruvísi þyrla sem er minni í sniðum með öðruvísi áhöfn og allt annan kostnað. Það er ekki sami kostnaður við reksturinn á þessum en hinar þyrlurnar verða áfram mikilvægar við erfiðari aðstæður, sérstaklega á hafi úti. Ég held að við ættum að sameinast um að skoða þetta. Nú þegar sumarið er að ganga í garð og álagið mun aukast mjög mikið á utanspítalaþjónustunni munum við sjá þörfina fyrir þetta. Með tilkomu slíkrar þyrlu tökum við heldur ekki viðbragðið heiman úr héraði við að ferja sjúkling um langan veg á spítala á höfuðborgarsvæðinu heldur yrði það gert á þennan hátt. Þetta er einnig einstaklega mikilvægt fyrir stað eins og Vestmannaeyjar, sem hafa verið algerlega samgöngulausar undanfarna sólarhringa við landið, þar sem sjúkraflug er því miður ekki nógu vel staðsett til að sinna því, þá gæti þetta aukið viðbragðið þar töluvert. [[Forseti hringir.]]Það er svona sem þetta er gert í öllum nágrannalöndum okkar og víðar.
Frú forseti. Undanfarna daga hafa umræðan og vinnan í þinginu einkennst af fyrirliggjandi fjármálaáætlun til ársins 2022. Í þeirri umræðu hefur skiljanlega farið mikið fyrir umræðu um heilbrigðiskerfið þar sem heilbrigðiskerfið er ein af þeim grunnstoðum sem við sem samfélag höfum komið okkur saman um að standa góðan vörð um - fyrir alla. Í skýrslu sem kennd er við McKinsey - sem gerð var í samstarfi við velferðarráðuneytið, embætti landlæknis og Landspítalann, til að skýra hvaða breytingar þurfi að gera á íslenska heilbrigðiskerfinu til að beina þróuninni í átt að heildstæðri þjónustu fyrir þjóðina - kemur meðal annars fram að þó að Ísland komi almennt vel út, þegar gæði heilbrigðisþjónustu er borin saman á milli landa, sé kerfið að sumu leyti óskilvirkt, sem stuðli líklega að því að meiri fjármunir eru notaðir en nauðsyn krefur. Skýrslan er skýr um að það virðist því skorta heildarstefnu innan heilbrigðiskerfisins. Allir mismunandi angar umræðunnar, þá til dæmis um einstakar stofnanir heilbrigðiskerfisins, skipta miklu máli og eru gagnlegir til betrumbóta, ekki hvað síst fyrir þær einstöku stofnanir. En ég vil fá að nota tækifærið hér, hæstv. forseti, og ræða einnig þann mikilvæga punkt skýrslunnar að horfa og ræða um kerfið sem heild. Engin stofnun innan kerfisins er eyland heldur partur af heild. Aukin áhersla á heilsugæsluna, fjölgun hjúkrunarrýma og verkaskipting við sérfræðinga einkastofa eru til að mynda allt atriði sem eiga að koma öðrum stofnunum, til að mynda Landspítalanum, til góða. Ég vildi minnast á þetta til að minna á mikilvægi heildarsýnar í umræðunni sem og að fagna því að í fyrirliggjandi fjármálaáætlun er gert ráð fyrir fjármagni til að setja í slíka heildstæða samræmingarvinnu. Það er mikið unnið með því að lögð sé áhersla á slíka vinnu í þágu kerfisins alls og betri þjónustu við alla sjúklinga.
Virðulegur forseti. Þekking er vald, það vitum við í dag og höfum vitað öldum saman. Hér í eina tíð notfærðu menn sér einkaleyfi á þekkingunni til að halda öðrum í myrkrinu. Ég ætla svo sem ekki að hafa mörg orð um það, það er ástæðulaust að vera með sögukennslu á þessum stað í þetta skiptið. Þekking og upplýsingar eru grundvöllur lýðræðisins hvar sem er í heiminum. Þekking gerir almenningi kleift að hafa eftirlit með valdhöfum á hverjum stað hverju sinni. Aðgengi að upplýsingum er eitt leiðarstef okkar Pírata. Nú barst mér erindi frá einstaklingi hér á landi þar sem hann rekur raunir sínar í samskiptum sínum við ráðherra samgöngumála. Þannig er mál með vexti að Ólöf heitin Nordal fól Vegagerðinni á sínum tíma að vinna skýrslu um lagningu þjóðvegar 1, þ.e. hvort eðlilegt væri að hann lægi um Breiðdalsheiði frá Dúpavogi til Egilsstaða eða um firðina. Þessi skýrsla skilaði sér til ráðuneytisins. Þarna er án efa um að ræða viðkvæmt plagg, enda skiptir þetta Austfirðingum í tvær fylkingar. Umræddur einstaklingur hefur beðið um að fá að sjá skýrsluna en verið synjað um það. Ég mun á grundvelli upplýsingalaga krefjast þess að fá skýrsluna, sækja um það formlega, og mun birta hana opinberlega, bara svo að það sé sagt.
Virðulegur forseti. Íslendingar eru öflugir lyfjaneytendur. Hér á landi nota um 55% fólks lyfseðilsskyld lyf sem er fjórða hæsta hlutfall Evrópulanda sem tóku þátt í nýlegri evrópskri heilsufarskönnun. Í skýrslu vinnuhóps ráðherra fyrir nokkrum árum birtust dæmi um að fólk notaði allt að 48 lyfseðilsskyld lyf á 12 mánaða tímabili. Íslendingar skera sig úr með afgerandi hætti varðandi lyfjanotkun í samanburði við nágrannalöndin. Við notum tvisvar til þrisvar sinnum meira en Norðurlandabúar af örvandi lyfjum, róandi, kvíðastillandi og svefnlyfjum ásamt verkjalyfjum. Notkunin er sú mesta innan OECD-landanna og fimm sinnum meiri en í Danmörku. Notkun sýklalyfja og magasárslyfja Íslendinga er sömuleiðis meiri en annars staðar á Norðurlöndunum. Fjöldi þeirra sem fær ávísað testósteróni hérlendis er margfaldur á við nágrannalöndin og hefur notkunin tvöfaldast á síðustu tíu árum. Notkun fullorðinna á lyfjum við ofvirkni og athyglisbresti, ADHD, hér á landi hefur fjórfaldast á tíu ára tímabili og er hvergi meiri í heiminum að því er fram kemur í nýlegri rannsókn. Um 13% allra íslenskra drengja á aldrinum 10–14 ára taka einhvers konar ADHD-lyf. Það er margfalt meira en tíðkast annars staðar á Norðurlöndum, en Svíþjóð kemst næst Íslandi með 5% hlutfall. Þá er notkun þunglyndislyfja hvergi hærri meðal frændþjóðanna en hér og munar um 35–50%. Íslenskar stúlkur á aldrinum 15–24 ára taka ríflega fjórum sinnum meira af þunglyndislyfjum en jafnöldrur þeirra í Danmörku. Notendum þunglyndislyfja fjölgaði um 8.000 einstaklinga á Íslandi á milli áranna 2014 og 2016, þ.e. um tæp 22%. Samkvæmt upplýsingum embættis landlæknis er eftirtektarvert að margir þeirra sem fá ávísað þunglyndislyfjum fá jafnframt örvandi lyf og er fjöldi þeirra sem er á slíkri samhliða lyfjameðferð alltaf að aukast. Virðulegur forseti. Hvað er til ráða? Ég beini spurningunni jafnframt til hæstv. ráðherra. Hvað er til bragðs að taka? Er þá hamingjan sanna ekki hér eftir allt saman eins og kannanir sýna? Tölurnar tala sínu máli. Staðreyndirnar liggja á borðinu. Við sláum öll met í lyfjaneyslu. Lyfjafræðingafélag Íslands telur að stórefla þurfi eftirlit með lyfjanotkun landsmanna. Ríkisendurskoðun telur að stjórnvöld þurfi að bæta aðgang Íslendinga að lyfjamörkuðum til að draga úr kostnaði ríkisins. Embætti landlæknis hefur fá svör. Magnús Jóhannsson, læknir hjá embættinu, sagði í viðtali fyrir skömmu að engin ein skýring væri augljós, þetta væri gömul saga. Það virðist ríkja einhvers konar lyfjakúltúr á Íslandi og hafi gert í áratugi, markaðssetningin hér sé svipuð og í nágrannalöndunum og aðgengið sömuleiðis. Þá er það mat framkvæmdastjóra Geðhjálpar að mikil notkun kvíða- og þunglyndislyfja tengist lélegu aðgengi að geðheilbrigðiskerfinu og þeirri staðreynd að margir hafi ekki efni á sálfræðiþjónustu, en nú er viðleitni til að taka á þeim vanda. Fagfólk hjá embætti landlæknis hefur bent á ýmis atriði varðandi aðgengi að lyfjum og nefnt að á Íslandi megi allir læknar ávísa t.d. ADHD-lyfjum en annars staðar á Norðurlöndum hafi einungis sérfræðingar þær heimildir. Landlæknisembættið telur mikla lyfjanotkun á Íslandi umhugsunarverða, ekki síst þunglyndislyfin, og telur að læknasamfélagið verði að koma með skýringar á þessum mun á Íslandi og öðrum þjóðum, hvort þunglyndi og kvíði sé t.d. algengara hér en annars staðar, hvort verið sé að ávísa þessum lyfjum óhóflega, hvort einhverjir fái lyfin sem ekki þurfa á þeim að halda eða hvort skortur sé á öðrum úrræðum við þunglyndi og kvíða en lyfjameðferð. Tekur hæstv. ráðherra undir þessi viðhorf? Og telur hæstv. ráðherra ekki ríka ástæðu til að fjalla ítarlega um þessi málefni og leitast við að kryfja til mergjar hver sé hin raunverulega orsök þess að við skiljum okkur svo nöturlega frá öllum nágrannalöndunum í lyfjanotkun? Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að gerð verði rannsókn og úttekt á hvað valdi því að Ísland hampi þeim vafasama titli að eiga heimsmet í lyfjaneyslu? Landlæknir, Birgir Jakobsson, hefur tjáð sig á þann veg að í sannleika sagt sé hreinlega ekki ljóst hvað valdi þessari miklu neyslu og að embættið hafi takmarkaða möguleika til að komast að því, aðeins sé hægt að leiða að því getum, hann telji fullvíst að Íslendingar séu ekki innréttaðir öðruvísi en aðrar þjóðir. Að hans mati er orsakirnar fremur að finna í íslensku heilbrigðiskerfi og kerfisbreyting í heilbrigðisþjónustunni ætti að vera forgangsverkefni. Er hæstv. ráðherra sammála þessu og mun hann vinna í þá veru sem landlæknir leggur til? Ekki má skilja við þessa umræðu án þess að undirstrika mikilvægi góðra lyfja. Rétt og skynsamleg notkun lyfja getur lækkað annan kostnað í heilbrigðiskerfinu með færri innlögnum á sjúkrahús, styttri legutíma og færri veikindadögum, stórbættum lífsgæðum og bjargað mannslífum. Röng notkun lyfja getur á hinn bóginn skapað hættu fyrir sjúkling og haft í för með sér sóun og mikinn kostnað. Hið sama á við um of litla notkun lyfja. Umræðan um lyfjanotkun [[Forseti hringir.]]má ekki vera einhliða og neikvæð. Við stöndum hins vegar frammi fyrir þeim aðstæðum að ekki verður setið hjá aðgerðalaus - eða hvað?
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir að hefja þessa mikilvægu, sérstöku umræðu. Þetta er ekki ný saga, eins og hv. þingmaður minntist á í ræðu sinni. Íslendingar hafa um áratugaskeið skorið sig úr í samanburði við nágrannalöndin í notkun lyfja, sérstaklega í ákveðnum lyfjaflokkum. Það hafa margvíslegar aðgerðir verið gerðar í gegnum tíðina, ekki síst hin síðari ár, til að reyna að ná betur utan um þá stöðu. Það eru mjög góðir og mikilvægir punktar sem hv. þingmaður kom með í ræðu sinni sem mig langar að reyna að svara. Ég vil taka undir marga þeirra en líka útskýra hvar við erum stödd. Ég tek undir með umræðu bæði landlæknis og starfsmanna hans um að það geti verið erfitt að átta sig á því í tiltölulega litlu kerfi eins og því íslenska hver sé ástæða eða bakgrunnur lyfjanotkunar eða munarins, eins og við þekkjum í þunglyndislyfjum þar sem Íslendingar nota yfir 100% meiri lyf en Norðurlandaþjóðirnar. Það er engu að síður mjög mikilvægt að gera okkar besta til að reyna að komast að niðurstöðu. Það er rétt að notkun á tauga- og geðlyfjum á Íslandi er mikil í samanburði við aðrar þjóðir. Margar ástæður geta verið fyrir því að Ísland er jafn hátt og raun ber vitni. Það geta verið ólíkar aðstæður fyrir hvern lyfjaflokk, t.d. þunglyndislyf, örvandi lyf, svefn- og róandi lyf, róandi og kvíðastillandi lyf, flogaveikilyf og verkjalyf. Af öðrum lyfjaflokkum þar sem Íslendingar skera sig úr með hærri notkun eru testósterónyf, ákveðin geðrofslyf, skjaldkirtilshormónalyf og hóstamixtúra með kódeini, ópíoðíðverkjalyf. Það er því á mörgum sviðum lyfjanotkunar sem Íslendingar skera sig úr. Að mati landlæknis eru engar vísbendingar um að Íslendingar séu frábrugðnir öðrum þjóðum um sjúkdómabyrði sem gæti skýrt þennan mun. Þó svo að við höfum stundum heyrt kenningar um norðlæga stöðu landsins og mikið skammdegi á veturna eru í sjálfu sér engar rannsóknir sem benda til þess að það hafi raunveruleg merkjanleg áhrif í notkun á þunglyndislyfjum. Hv. þingmaður spyr hvort ráðherra telji að ástæða mikillar neyslu á fjölda lyfjaflokka sé hnignandi heilbrigðisþjónusta á Íslandi eða aðrar aðstæður. Því er auðvitað dálítið erfitt að svara játandi eða neitandi. Við höfum hreinlega ekki nógu miklar rannsóknir til þess. En við vitum að margt má betur fara í skipulagi og framkvæmd heilbrigðisþjónustunnar. Við höfum ekki mælingar sem staðfesta slíka fullyrðingu. Hins vegar má alveg velta fyrir sér, sérstaklega þegar við hugsum um geðlyf og þunglyndislyf, hvort það, sem er ljóst, að við höfum verið eftirbátar nágrannalandanna, og eftir því sem við viljum vera í geðheilbrigðisþjónustu, ýti frekar undir ávísun á lyfjum en hitt, manni þykir það alla vega ekki ólíklegt. En eins og ég segi höfum við engar staðfestingar á því. Varðandi það hvort ég telji að skipulag heilbrigðiskerfisins ýti undir mikla lyfjaneyslu vil ég segja að maður verður að gera ráð fyrir því að læknar ávísi lyfjum samkvæmt sinni bestu læknisfræðilegu þekkingu. Það er rétt að geta þess að landlæknir, sem hefur það hlutverk að fylgjast með lyfjaávísunum og stuðla að skynsamlegri notkun lyfja í landinu, hefur haldið því fram að mikilvæg ástæða fyrir ofnotkun lyfja á Íslandi sé brotakennt heilbrigðiskerfi þar sem heilbrigðisstarfsmenn vinni ekki saman eða sinni sjúklingum á sama hátt og heilbrigðisstarfsmenn annarra þjóða. Landlæknir hefur einnig nefnt að aðrir samfélagslegir þættir eins og skólakerfið, þjónusta við aldraða og þá sem glíma við örorku séu ekki með sama fyrirkomulagi hér og hjá nágrannaþjóðum og það geti átt þátt í óhóflegri notkun lyfja. Frú forseti. Ég sé að tími minn er á þrotum. Mér þykir það leitt. Rétt áður en ég sleppi orðinu og leyfi umræðunni að halda áfram, ég kem aftur í lokin, vil ég taka fram um nýjan lyfjagagnagrunn sem embætti landlæknis heldur utan um [[Forseti hringir.]]að eitt af stærstu hlutverkum hans er einmitt að auðvelda betra utanumhald og upplýsingagjöf um notkun á lyfjum sem hægt væri að nota í leiðbeiningarskyni til að reyna að hafa áhrif á notkun lyfja. [[Forseti hringir.]]Mér þykir fyrir því að ég er kominn fram yfir tímann. Ég verð að koma aftur að þessu í seinni ræðu minni.
Frú forseti. Þetta er mikilvæg umræða sem við eigum hér um lyfjamál en heilbrigðisþjónusta í nútímasamfélagi snýst, a.m.k. að hluta, annars vegar um góðan aðgang að lyfjum - og þar vil ég nefna sérstaklega og segja óháð efnahag þeirra sem á þeim þurfa að halda - sem geta komið í veg fyrir ótímabæran dauða eða haldið sjúkdómum niðri og aukið þannig lífsgæði og samfélagsþátttöku fólks með alvarlega sjúkdóma. Þetta aðgengi er mjög mikilvægt en því miður hefur Ísland verið að dragast aftur úr öðrum Norðurlandaþjóðum þegar kemur að innleiðingu á nýjum og dýrum lyfjum. Ég hef áhyggjur af því að við sjáum fram á að þetta muni ekki endilega batna í komandi framtíð með tillögu til þingsályktunar um fjármálaáætlun fyrir næstu ár sem við höfum rætt hér. Hins vegar snýst lyfjaumræðan um að koma í veg fyrir ofnotkun eða misnotkun á lyfjum með því t.d. að hafa greiðan aðgang - og aftur vil ég segja óháð efnahag þeirra sem á þurfa að halda - að annars konar meðferð. Þar vil ég sérstaklega nefna sálfræðiþjónustu sem dæmi. Ég er viss um að læknar reyna eftir því sem þeir best geta að ávísa á bestu mögulegu meðferðina en þeir verða auðvitað að hafa félagslegar og fjárhagslegar aðstæður sjúklinga sinna í huga. Ef við höfum ekki önnur úrræði sem sjúklingar ráða við er hætta á því að vísað verði á lyf en ekki á önnur úrræði sem kosta einstaklinginn meira. [[Forseti hringir.]]Þetta verðum við alltaf að hafa í huga þegar við ræðum lyfjamálin og þegar við ræðum heilbrigðismálin í heild því að allir eiga að geta fengið bestu mögulegu heilbrigðisþjónustu óháð efnahag og óháð þeim sjúkdómum sem þá hrjá.
Virðulegi forseti. Mig langar til að vekja athygli á mögulegu vandamáli sem er í uppsiglingu hvað varðar lyfjaneyslu. Eins og einhverjir kannski vita geisar nú mikill heróínfaraldur í Bandaríkjunum. Sá faraldur er m.a. rakinn til þess hversu margir þar í landi hafa misnotað morfínskyld verkjalyf, svokallaða ópíóða. Þar til nýlega var þeim nokkuð frjálslega ávísað af bandarískum læknum. Nú hefur heróín sem betur fer aldrei náð fótfestu á íslenskum fíkniefnamarkaði en það er vel þekkt að margir fíklar nota þess í stað mjög svipuð efni sem þeir nálgast í gegnum lyfseðla, lyfseðilsskylda ópíóða svo sem Contalgin, Oxycontin og Fentanyl. Nýlegar rannsóknir sýna að neysla þessara sterku verkjalyfja hefur aukist töluvert á Íslandi síðustu ár á meðan neyslan dróst saman í grannríkjum okkar. Í skýrslu Lyfjastofnunar frá því í október í fyrra segir að neysla þessara lyfja hafi vaxið um 18% hér á landi sl. níu ár en t.d. dregist saman um 14% í Danmörku á sama tímabili. Inni í þessum tölum eru þó aðeins þau lyf sem eru fengin í gegnum apótek hér á landi en ekki þau sem er smyglað til landsins. Mig langar því til að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hans ráðuneyti hafi einhverjar sérstakar skýringar á þessari þróun, þ.e. ekki að við skerum okkur úr eins og alltaf heldur að þessi sérstaða okkar sé að aukast enn frekar, og hvort neysla sterkra verkjalyfja virðist vera að aukast í eðlilegu hlutfalli við það sem við þekkjum úr öðrum löndum. Ég efast ekki um að þessar tölur geti átt sér eðlilegar skýringar en þær virðast við fyrstu sýn vera nokkurt áhyggjuefni miðað við þau lýðheilsuáhrif sem við vitum að aukin neysla þessara sterku lyfja getur haft í för með sér.
Virðulegi forseti. Ég fagna mjög þeirri mikilvægu umræðu sem hér er í dag. Það er mikilvægt að við komumst eitthvað áfram með þetta mikilvæga verkefni. Ég held að þótt við vitum ekki nákvæmlega skýringuna, þær eru væntanlega margar, sé þetta nokkuð stórt kerfisvandamál sem við þurfum að finna lausn á og fara aðrar leiðir. Við ræðum einnig að okkur vanti mikið fjármagn í aukin lyfjakaup varðandi aðra sjúkdóma, svo sem krabbamein. Hér er ekki lausnin að auka bara fjármögnun. Við þurfum að athuga hvað klikkar í kerfinu svo við nýtum þá fjármuni á réttan hátt sem við setjum í lyf. Þá kemur upp sú spurning hvort þessi mikla lyfjanotkun sé efnahagslegt mál, þar sem mun ódýrara er fyrir þann sem þarf á þessum lyfjum að halda að fara til geðlæknis, sem notar frekar lyf, en til sálfræðings eða félagasamtaka eins og Hugarafls og annarra mikilvægra aðila í þriðja geiranum. Hvernig getum við gert auðveldara fyrir fólk að leita þangað í úrræði án lyfja, hjálpað fólki að fá fjölbreyttari úrræði? Þannig fáum við aukið fjármagn í önnur lyf. Við höfum oft heyrt um þessa miklu lyfjanotkun, sem oft er talað um sem misnotkun. Lyfseðilsskyld lyf ganga kaupum og sölum á hinum svokallaða svarta markaði, undirmarkaði, undirheimunum. Þá getum við spurt okkur: Hversu mikla neyslu niðurgreiðum við með skatti Íslendinga? Við niðurgreiðum fíkn með því að hafa kerfið svona. Þarna þurfum við að finna leið til að auka virði fyrir notandann og minnka sóun í kerfinu.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir þessa nauðsynlegu og mikilvægu umræðu. Fyrst vil ég segja að það er mjög mikilvægt að unnin verði stefnumótun í heilbrigðismálum. Við verðum að skilgreina þjónustuna, hvernig eigi að veita hana, aðgengið að henni og hvaða þjónustu eigi að veita hvar. Í þessu samhengi er nauðsynlegt að líta til forvarna innan heilbrigðiskerfisins, auka aðgengi að sálfræðingum og að þjónusta sálfræðinga verði einn af þeim þáttum sem eru í greiðsluþátttökukerfi sjúklinga til að fólk geti gert sér það mögulegt að sækja þessa þjónustu þegar þörf er á. Á síðasta kjörtímabili var byrjað á því átaki að fjölga stöðugildum sálfræðinga innan heilsugæslunnar. Er það vel og verkefninu hefur verið hraðað. Auk þessa þarf að styrkja þá aðila sem vinna við t.d. atferlismeðferð, varðandi stuðning innan skólakerfisins, það að stytta biðlista eftir greiningum svo hægt sé að vinna með snemmtæka íhlutun og bregðast við fyrr en gert er í mörgum tilfellum í dag. Það hefur einnig komið fram í umræðunni að nauðsynlegt sé að góð lyf séu til og fólk hafi aðgang að þeim bestu lyfjum sem eru á markaði í dag og eru til erlendis. Því langar mig að segja hér að þó að umræðan snúist um misnotkun lyfja er nauðsynlegt að við eigum lyf til að fólk geti lifað betra lífi þar sem við á, að við leitum eftir samstarfi við t.d. Norðurlöndin um lyfjaútboð og fáum þannig betri lyf á hagkvæmara verði, betri lyf en við erum í mörgum tilfellum að bjóða upp á í dag.
Frú forseti. Mig langar að byrja á að þakka málshefjanda fyrir að setja þetta efni á dagskrá þingsins í dag. Það er sannarlega mikilvægt að við fylgjumst mjög vel með og rannsökum þessa þróun, að við rannsökum ástæður hennar og mögulegar afleiðingar, svo ég tek heils hugar undir það með hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni. Ef við teljum að teikn séu á lofti um að þetta sé óheillavænleg þróun þurfum við að vera undir það búin að grípa í taumana. Svo ætla ég að leyfa mér að setja líka aðra spurningu fram til íhugunar, allt í lagi að velta upp öllum steinum í þessu, þ.e. hvort sú staðreynd að notkun þunglyndis- og geðlyfja hérlendis sé mikil þurfi eingöngu að vera neikvæð. Ég veit það ekki. Mér þykir þess virði að velta þeirri spurningu upp til umræðu. Samkvæmt „World Happiness Report“ sem gefin er út af Sameinuðu þjóðunum eru Íslendingar þriðja hamingjusamasta þjóð í heimi og fylgja þar fast á hæla Norðmönnum og Dönum. Í því samhengi má spyrja sig hvort það sé fylgni milli þessa, þ.e. á milli lyfjanotkunarinnar og aukinnar velsældar eða hamingju. Gæti verið að við værum að draga úr mögulegri misnotkun á öðrum miðlum, svo sem áfengi og vímuefnum? Hefur fylgni milli þessa verið rannsökuð? Mér þætti vænt um ef hæstv. ráðherra væri tilbúinn að deila með mér vangaveltum sínum um þetta.
Frú forseti. Á síðu Hugarafls er frétt frá því í janúar sl. sem ber yfirskriftina „Íslensk ungmenni eru lyfjuð og líður illa“. Þar segir, með leyfi forseta: „Íslenskar stúlkur á aldrinum 15 til 24 ára taka ríflega fjórum sinnum meira af þunglyndislyfjum en jafnaldrar þeirra í Danmörku. Sjálfsmorðstíðni drengja á aldrinum 10 til 19 ára er hvergi hærri á Norðurlöndum en á Íslandi. Enginn hópur tekur eins mikið af ADHD-lyfjum og íslenskir drengir á aldrinum 10 til 14 ára. Allt þetta kemur fram í nýrri skýrslu Norrænu heilbrigðistölfræðinefndarinnar sem ber saman heilbrigðismál Norðurlanda.“ Ég vil, frú forseti, ítreka spurningu hv. þm. Guðjóns Brjánssonar til hæstv. heilbrigðisráðherra: Hvað er til ráða? Það er nauðsynlegt að greina hver tengslin eru á milli neyslu geðlyfja og þess að tímar hjá sálfræðingum eru mjög dýrir og hið sama má segja um tíma hjá geðlæknum. Ein klukkustund hjá geðlækni kostar nú 15.404 kr. í nýja greiðsluþátttökukerfinu. Eina niðurgreidda úrræðið fyrir ungmenni með geðrænan vanda er lyfjameðferð. Hitt er allt of dýrt og kanna þarf hvort skortur á úrræðum á geðheilbrigðissviði og kostnaður sem einstaklingar þurfa að bera í heilbrigðiskerfinu valdi því ekki að lyfjanotkun er svo mikil hér á landi sem raun ber vitni. Skortur á fjármagni og aðstöðu í geðheilbrigðiskerfinu hlýtur að spila þarna stórt hlutverk, eða er skýringin bara sú að á Íslandi ríki svokallaður lyfjakúltúr og hafi gert í áratugi eins og menn hafa nefnt í umræðunni um þessi mál, bæði í þingsal og utan hans? Ef svo er, hver er það þá sem viðheldur þeim kúltúr?
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á að þakka hv. þingmanni og málshefjanda, Guðjóni S. Brjánssyni, fyrir frumkvæðið að umræðu um lyfjanotkun hér á landi og hæstv. heilbrigðisráðherra fyrir greinargóð svör. Mikil lyfjanotkun virðist eiga rætur að rekja til þess að uppbyggingu og skipulagi heilbrigðiskerfisins er ábótavant. Við því hefur þegar verið brugðist, m.a. með því að móta stefnu á sviði geðheilbrigðismála. Mig langar að beina sjónum mínum sérstaklega að geðheilbrigðismálum. Í geðheilbrigðisáætlun er gert ráð fyrir að fjölga stöðugildum sálfræðinga í heilsugæslunni. Hluti þess er einnig að stytta biðtíma eftir þjónustu göngudeilda barna- og unglingageðdeildar Landspítalans og innleiða verkefni sem ber yfirskriftina Tölum um börnin/Fjölskyldubrúin sem miðar að því að draga úr hættu á að geðheilsuvandi flytjist milli kynslóða. Samspil heilsugæslunnar og almennings skiptir líka gríðarlega miklu máli. Að mínu mati er líklega mikilvægasta verkefni ríkis og sveitarfélaga að leggja áherslu á heilsueflingarsjónarmið, þekkingu og meðvitund einstaklinga um hreyfingu, mataræði og ýmsa kvilla í stað lyfja. Það er stóra verkefnið sem blasir við okkur öllum. Við þurfum að leggjast á eitt um að auka heilsulæsi almennings og þekkingu á alls kyns úrræðum sem standa til boða til að auka heilsu fólks og viðhalda heilbrigði. Um þessar mundir stendur yfir vitundarvakning Pieta-samtakanna sem beita sér fyrir forvörnum gegn sjálfsvígum. Á hverju ári taka yfir 40 manns líf sitt. Það er meira en tvöfaldur sá fjöldi sem lætur lífið í umferðarslysum. Af því að tími minn er búinn langar mig að hvetja fólk til að taka þátt í göngu Pieta-samtakanna aðfaranótt laugardags þar sem ganga á úr myrkri næturinnar inn í ljós morgunsins til að sýna stuðning við málstaðinn og taka þátt í þeirri hvatningu sem felst í því að við gerum betur á þessu sviði og hjálpum fólki að halda lífi.
Frú forseti. Þetta er þörf umræða. Það má segja að á henni séu tvær hliðar sem hér eru ræddar. Annars vegar er það sú staðreynd að Íslendingar nota mjög mikið af lyfjum, sérstaklega vissum flokkum lyfja, og það er að sjálfsögðu umhugsunarefni og þarft viðfangsefni að fara yfir það í samhengi við stefnu í heilbrigðismálum almennt hvernig hægt er að stemma stigu við því og leggja frekar áherslu á önnur úrræði þar sem þau koma að gagni, svo sem á sviði þunglyndis og geðrænna vandamála og almennt heilsueflandi aðgerðir í kerfinu. Ég verð þó að segja að meiri áhyggjum veldur mér sú staðreynd að í öðrum tilvikum eru alls ekki í boði á Íslandi og ekki búið að innleiða lyf sem sannarlega geta skipt sköpum í baráttu við illvíga sjúkdóma og/eða stórbætt líðan manna á meðan þeirra nýtur við. Staðan virðist vera sú, því miður, og þetta hefur maður verið að reyna að kafa aðeins ofan í líka í samhengi við fjármálaáætlun sem er til umfjöllunar, að Ísland er að dragast aftur úr eða meira aftur úr á nýjan leik, að því er virðist, þeim löndum sem við höfum reynt að bera okkur saman við og hengja okkur aftan í. Þar hafa gjarnan Norðurlandaþjóðirnar eða Bretland verið höfð til viðmiðunar, jafnvel hreinlega þannig að við reyndum að setja okkur takmark um að vera aldrei nema visst mörgum mánuðum á eftir að samþykkja inn ný lyf sem komin væru í gagnið annars staðar á Norðurlöndunum eða í Bretlandi. Nú er óvissa uppi í þeim efnum, jafnvel bara á yfirstandandi ári. Hún varpast að einhverju leyti inn í framtíðina í nýrri fjármálaáætlun. Þetta er eitt það allra tilfinnanlegasta sem maður stendur frammi fyrir þegar sannarlega eru komin ný, en að vísu oft mjög dýr, lyf til sögunnar sem geta skipt sköpum, jafnvel fyrir fáeina einstaklinga sem verða fyrir því óláni að fá sjaldgæfa sjúkdóma. Um leið verður auðvitað að viðurkennast að kostnaðurinn getur verið mjög hár eins og lyfjabransinn er samansettur [[Forseti hringir.]]og þangað til verð lyfja fer að lækka eftir að þau hafa verið í notkun um skeið. Ég held að ekki verði undan því vikist að fara vel yfir þessa þætti í tengslum við afgreiðslu fjármálaáætlunar.
Frú forseti. Mikil aukning hefur orðið á ávísunum þunglyndislyfja hér á landi á undanförnum árum, eða um 20% aukning á síðustu fimm árum samkvæmt nýlegri samantekt landlæknis. Þessi lyf geta verið lífsnauðsynlegur hluti af bata fyrir marga en þessi mikla aukning vekur athygli í ljósi þess að Íslendingar áttu fyrir heimsmet í notkun þunglyndislyfja. Þessi umtalaða sérstaða okkar er því að aukast frekar en hitt. Þá er sérstakt áhyggjuefni að aukningin er hlutfallslega langmest hjá þeim yngstu. Á fjórum árum hefur neysla ungmenna 15–19 ára á þunglyndislyfjum aukist um 60%, á aðeins fjórum árum. Þetta er gríðarleg aukning. Hana má örugglega rekja að hluta til þess sem hefur verið rakið af öðrum hv. þingmönnum, hversu dýrt það er að sækja sér sálfræðiþjónustu hér á landi, en hún er ekki niðurgreidd eins og önnur nauðsynleg meðferð við alvarlegum sjúkdómum. Það er þrátt fyrir að læknar séu sammála um að þunglyndislyf ein og sér leysa engan alvarlegan geðrænan vanda. Samtalsmeðferð verður að fylgja með lyfjagjöfinni til að von sé um árangur. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann sé ekki sammála því að í ljósi þeirra talna sé nauðsynlegt að auka aðgengi að sálfræðimeðferð enn frekar, umfram það sem gert er ráð fyrir í annars ágætri geðheilbrigðisáætlun. Um leið vil ég einnig hvetja sem flesta til að taka þátt í Pieta-göngunni sem var nefnd áðan og vænti þess að einhver breyting verði á í þessum málaflokki, því fyrr, þeim mun betra.
Virðulegi forseti. Þessi umræða um lyfjanotkun hefur dálítið mikið beinst að geðlyfjum og svefnlyfjum og reyndar lyfjum sem unglingar þurfa á að halda vegna hegðunarvandamála, rítalín o.fl. En ég ætla þó að byrja á að segja að ég tel að lyf séu einhver merkasta uppfinning mannsandans og hafi bætt lífsgæði og dregið úr og útrýmt heilu sjúkdómunum. En það ber náttúrlega að fara rétt með alla hluti og eru lyf þar ekki undanskilin. Ég vil t.d. nefna sjúkdóm eins og berkla. Það urðu alger umskipti um miðja síðustu öld í meðhöndlun berkla. Það hefur alla vega tekist að útrýma þeim á Vesturlöndum. Sömuleiðis var það um miðja síðustu öld að verulegar framfarir urðu í geðlyfjum. Þær gerbreyttu aðstöðu þeirra sem glímdu við geðsjúkdóma. Stofnanavist varð ekki hin eina lausn heldur var hægt að koma fjöldamörgum einstaklingum til starfa aftur. Ég velti oft fyrir mér hvort mikil notkun þunglyndislyfja sé góð eða slæm. Það var nefnt áðan að Íslendingar væru með hamingjusömustu þjóðum. Kannski er þar samband á milli. En ég segi stundum líka við sjálfan mig: Er þjóðin nógu þreytt? Það er hægt að laga ýmsa sjúkdóma með því að taka á og verða þreyttur. Ég sef oft miklu betur þegar ég er þreyttur. Mér líður oft miklu betur þegar ég er þreyttur. Kannski er hægt að lækna ýmsa sjúkdóma með einföldum lausnum. En virðulegi forseti, tími minn er þrotinn. Takk fyrir.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir að hefja þessa umræðu. Ég ætlaði að segja ákveðna hluti en ég verð samt í tilefni af ræðu hv. þm. Vilhjálms Bjarnasonar að nefna það að t.d. ADHD er sjúkdómur, það er taugaröskun í framheila, það er ekki hegðunarvandi. Þunglyndi er efnaskiptasjúkdómur. Þeir sjúkdómar og raskanir hafa ekkert með útihlaup að gera, en að sjálfsögðu hjálpar heilbrigt líferni og allar forvarnir verulega þegar fólk tekst á við slíka sjúkdóma og raskanir. Nokkrir hv. þingmenn hafa farið ágætlega yfir tölur og upplýsingar varðandi þetta. Margir sem hafa búið langdvölum erlendis hafa orðið varir við það þegar þeir koma til baka að streitan er að yfirkeyra okkur Íslendinga. Streita er bráðsmitandi. Hún smitar börnin okkar. Einhver sagði, mér fannst það nokkuð gott, að við ættum kannski að gera meira af því að hlusta á líkamann og anda að okkur lífinu. En það eitt og sér læknar ekki alvarlega sjúkdóma sem við erum að ræða um hér. Aftur að því sem ég ætlaði að segja. Ég horfði á kvöldfréttir Stöðvar 2 í gær. Þar var viðtal við íslenskan sérfræðing sem starfar í Ósló. Hún nefndi að lyfjagrunnur landlæknis væri meingallaður og að hún hefði ítrekað bent á það. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist skoða það mál enn frekar og grípa til aðgerða. Þarna liggja ábendingar fyrir og ætti að vera hægt að skoða þær. Ég vil taka undir það sem fleiri hafa sagt varðandi bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu. Það er mjög mikilvægt og að biðlistar í greiningar verði styttir. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hann hyggist beita sér fyrir enn frekari úrbótum [[Forseti hringir.]]á aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og einnig varðandi aðgerðir [[Forseti hringir.]]gagnvart því að stytta biðlista til greininga. Það væri áhugavert að heyra.
Frú forseti. Mig langar í seinni ræðu minni að nýta tækifærið og bera upp aðra spurningu og beina til hæstv. ráðherra, en hún snýr kannski frekar að rannsókn á milli fylgni lyfjanotkunar og búsetu. Nú erum við ekki eina þjóðin sem býr við langvarandi myrkur og slæm veðurskilyrði, sem við tölum einmitt oft um að hafi áhrif á líðan okkar og jafnvel geðheilsu. Skammdegisþunglyndi er hugtak sem við þekkjum flest og við könnumst eflaust mörg við fólk sem telur þann leiða kvilla há sér svo að vikum og mánuðum skiptir, þ.e. ef við höfum ekki jafnvel fundið fyrir honum sjálf. Mig langar því að spyrja ráðherra hvort honum sé kunnugt um hvort rannsóknir hafi verið gerðar á fylgni milli búsetu á norðlægum slóðum, þar sem langir og strangir vetrarmánuðir geta haft áhrif á geðheilsu fólks og sálarheill, og síðan aukinni þunglyndis- eða kvíðalyfjanotkun.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Jóna Sólveig Elínardóttir varpaði því fram hvort notkun þunglyndislyfja væri neikvæð. Ég tel alls ekki svo vera því að eins og allir þegnar landsins vita geta lyf, þunglyndislyf, bætt lífsgæði og jafnvel gert kraftaverk og bjagað mannslífum. Varðandi aðra spurningu, um það hvort gerðar hafi verið rannsóknir á notkun slíkra lyfja, þá getur hæstv. ráðherra eflaust svarað því betur en ég. Ég veit þó að til eru norskar rannsóknir, þar sem Noregur er langur og mjór, og það er nákvæmlega enginn munur á milli landshluta. Skammdegisþunglyndismýtan stenst því sennilega ekki. Mig langar að varpa fram þremur spurningum til hæstv. ráðherra í lokin. Í tíð ráðherra eftir ráðherra hefur verið rætt um samstarf við Norðurlönd um sameiginleg lyfjakaup. Lítið virðist hafa þokast en á orðum ráðherra fyrir nokkrum vikum mátti skilja, ef mig misminnir ekki, að einhverjar fréttir gætu verið á leiðinni. Er eitthvað að gerast í því að Norðurlöndin taki sig saman til að ná hagkvæmari lyfjainnkaupum, hæstv. ráðherra? Í aðdraganda kosninga fjallaði Björt framtíð um að hún myndi beita sér af einurð fyrir því að menn fengju öll þau bestu lyf til Íslands sem völ væri á. Verður það veruleikinn? Er búið að fjármagna þau fyrirheit hæstv. ráðherra? Að lokum, og mig langar að biðja ráðherra hæstv. að byrja á þeirri spurningu og ég endurtek fyrri spurningu mína. Ég vil gjarnan heyra afstöðu ráðherra til þess að farið verði ofan í saumana á því, af fræðimönnum og fagfólki, hvernig á því stendur að Íslendingar neyta meiri lyfja en aðrir; sem sagt meira en aðrir heims um ból. Ég hef væntingar um greinargott svar. Mun ráðherra beita sér fyrir sérstakri rannsókn á þessu atriði sem er ekki lítið? Heilsa fólks getur verið í húfi svo að ekki sé minnst á þann gríðarlega kostnað og jafnvel sóun sem í þessu getur falist.
Frú forseti. Ég ætla að tala hratt og reyna að svara. Ég mun ekki ná að svara öllum spurningum sem til mín hefur verið beint en mun reyna það. Við lokaspurningu hv. málshefjanda, um það hvort ég vilji beita mér fyrir því að þessi mál verði skoðuð, er stutta svarið já. Ég tel að það verði að skoða en embætti landlæknis hefur lykilhlutverki að gegna í því þó ekki síst lyfjagagnagrunnurinn sem læknar fengu fullan aðgang að 2016 og sjúkraskrárkerfi sem hafa verið samtengd til að auka möguleika á meiri samvinnu milli lækna á ólíkum starfsstöðum en líka til að fylgjast með notkun sjúklinga á lyfjum og koma í veg fyrir að menn séu með röng lyf eða neyti of margra lyfja. Þetta tengist spurningum og vangaveltum sem margir þingmenn hafa komið með í sambandi við geðheilbrigðisáætlun og aðgengi að sálfræðingum. Þá er svarið við ítrekaðri spurningu þar að við förum eftir geðheilbrigðisáætlun og okkur er að takast að vinna eftir henni hraðar en til stóð í áætluninni, til að mynda með hraðari fjölgun sálfræðinga á heilsugæslunni sem er lykilatriði í þessu samhengi. Ég vil líka minna á samvinnu menntamálaráðuneytisins, heilbrigðisráðherra, félagsmálaráðherra og Sambands íslenskra sveitarfélaga í sambandi við úttekt Evrópustofnunar á skóla án aðgreiningar sem eflaust mun líka hafa áhrif á útskrift lyfja í sambandi við ADHD og slíkt. Á síðustu 15 sekúndunum vil ég taka það fram að ég hef, í samvinnu við fjármálaráðherra, verið að leggja mat á og undirbúa fjármögnun á innleiðingu nýrra dýrra lyfja sem ekki var gert ráð fyrir í fjárlögum fyrir árið 2017. Ég geri ráð fyrir því [[Forseti hringir.]]að lyfjagreiðslunefnd taki ákvörðun um lyfjainnleiðingar á næsta fundi sínum. Gert er ráð fyrir því í fjármálaáætlun að töluvert verði aukið til lyfjaflokksins, m.a. til að tryggja slíka innleiðingu í framhaldinu. Svo fer ég fram yfir tímann og hvet sömuleiðis fólk til þess að mæta í göngu Pieta gegn sjálfsvígum.
Hæstv. forseti. Þann 1. maí sl. tók nýtt greiðsluþátttökukerfi sjúklinga gildi samkvæmt lögum sem samþykkt voru á Alþingi sl. sumar. Þetta er eitt af þeim málum sem afgreitt var í þverpólitískri sátt frá hv. velferðarnefnd. Eitt af markmiðum þessara lagabreytinga er að verja langveika sjúklinga fyrir háum kostnaði vegna meðferðar við sjúkdómum, sjúklinga sem hingað til hafa þurft að greiða mjög mikinn kostnað vegna veikinda sinna. Öll höfum við heyrt umræðuna og þörfina á því að þessu greiðsluþátttökukerfi yrði breytt til hins betra. Þessi lagabreyting um nýtt greiðsluþátttökukerfi sjúklinga er skref í rétta átt þótt enn sé talsvert í land og mun ég beina umræðunni að þeim þáttum sem við Framsóknarmenn leggjum áherslu á sem næstu skref í þessum efnum. Fyrst ætla ég aðeins að fjalla um vinnslu málsins í hv. velferðarnefnd síðasta sumar en við efnislega vinnslu málsins var það m.a. gagnrýnt að greiðsluþátttökukerfið næði ekki til allrar heilbrigðisþjónustu. Samkvæmt þessu nýja greiðsluþátttökukerfi eru t.d. tannlækningar, sálfræðiþjónusta, ferðakostnaður og hjálpartæki utan kerfisins. Við vinnslu málsins innan hv. velferðarnefndar töldu nefndarmenn æskilegt að allur kostnaður af heilbrigðisþjónustu og lyfjum félli undir eitt greiðsluþátttökukerfi. Með samþykkt frumvarpsins og gildistöku laganna náðum við þó á síðasta kjörtímabili að stíga skref í rétta átt og fella sjúkraiðju og talþjálfun undir almenna kerfið. Í nefndaráliti hv. velferðarnefndar í fyrravor var skýrt kveðið á um að stefna ætti í þá átt að fella enn fleiri tegundir heilbrigðisþjónustu undir greiðsluþátttökukerfið en þá yrði að auka verulega fjárveitingar til málaflokksins. Ég ætla að fá að lesa örlítinn bút úr nefndaráliti hv. velferðarnefndar frá því í fyrrasumar. Þar stendur, með leyfi forseta: „Jafnframt stendur til að greiðsluþátttaka sjúklinga verði minni en ráðgert var í fyrrnefndum drögum að reglugerð. Endanlegar tölur ráðast af fjárlögum næsta árs en miðað er við að almennar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra verði ekki hærri en 50.000 kr. á ári. Nefndin fagnar yfirlýsingu ráðherra og telur sig hafa fullvissu fyrir því að auknir fjármunir komi til í fjáraukalögum þessa árs og fjárlögum ársins 2017 sem leiði til þess að heilsugæslan verði styrkt og almennar hámarksgreiðslur sjúkratryggðra verði ekki hærri en 50.000 kr. á ári.“ 50.000 kr. þakið var forsenda þess að þverpólitísk sátt næðist um málið innan nefndarinnar á síðasta kjörtímabili en núna, í nýja greiðsluþátttökukerfinu, er þakið í einhverjum tilvikum 70.000 á ári. Það er ekki sú upphæð sem sátt náðist um. Ég er þess fullviss, miðað við umræðuna í velferðarnefnd á síðasta kjörtímabili, að ekki hefði náðst þverpólitísk sátt um afgreiðslu þessa frumvarps ef 70.000 kr. þakið hefði verið lagt fram þegar unnið var að málinu. Virðulegur forseti. Þegar við skoðum ríkisfjármálaáætlun, nánar tiltekið á bls. 299 og 300 þar sem fjallað er um greiðsluþátttökukerfið, eru framtíðarmarkmið þessara aðgerða nokkuð óljós. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra út í þau framtíðaráform sem eru uppi varðandi frekari aðgerðir í greiðsluþátttökukerfi sjúklinga. Mun hæstv. ráðherra beita sér fyrir því að einstaklingar með langvinna sjúkdóma eigi kost á gjaldfrjálsu heilbrigðiskerfi áður en þetta kjörtímabil er á enda? Það er nefnilega nógu erfitt fyrir einstaklinga að missa heilsuna, jafnvel vinnuna, þegar erfið veikindi herja á. Mikilvæg skref eru stigin með nýju greiðsluþátttökukerfi en ganga þarf lengra. Einnig spyr ég hæstv. heilbrigðisráðherra hvort hann ætli sér að sameina greiðsluþátttökukerfi vegna heilbrigðis- og lyfjakostnaðar á þessu kjörtímabili. Samspil þessara tveggja kerfa gerir að verkum að í of mörgum tilvikum þurfa sjúklingar oft að greiða of mikinn kostnað þrátt fyrir að við séum búin að innleiða nýtt greiðsluþátttökukerfi með lægra þaki en áður hefur verið. Að lokum spyr ég hvort hæstv. heilbrigðisráðherra ætli að bæta fleiri þáttum heilbrigðisþjónustu í greiðsluþátttökukerfið og í hvaða skrefum það verði þá gert. Þar get ég nefnt þætti eins og að koma í auknum mæli til móts við ferðakostnað einstaklinga sem þurfa að sækja þjónustu á heilbrigðisstofnunum eða spítalanum í Reykjavík og þurfa margsinnis að koma til Reykjavíkur og fá þjónustu. Á að koma meira til móts við þessa einstaklinga? Hvað með tannlækningar og sálfræðiþjónustu? Í þessari umræðu hef ég farið yfir helstu þætti sem unnið var að í hv. velferðarnefnd sl. vor. Þar voru fyrstu skrefin stigin en fast kveðið á um í nefndaráliti hv. velferðarnefndar [[Forseti hringir.]]að ganga yrði lengra og því kalla ég eftir svörum hér.
Frú forseti. Ég þakka málshefjanda fyrir að kalla eftir þessari umræðu og fyrir góðar spurningar. Margar þeirra höfum við rætt áður á þinginu og það er ánægjulegt að gera það áfram. Það er rétt sem málshefjandi talar um, nýtt greiðsluþátttökukerfi var tekið í notkun í gær. Strangt til tekið var það fyrsti dagurinn. Það er byggt á lögum um sjúkratryggingar sem voru samþykkt á Alþingi í fyrra eftir undirbúning sem hafði staðið frá hausti 2013 með nefndarvinnu sem skilaði þverpólitískri niðurstöðu. Hér er um að ræða mikið framfaraskref og réttarbót, t.d. gagnvart einstaklingum sem hafa borið þungar byrðar vegna meðferðar, svo sem einstaklingum í meðferð við krabbameini. Sömuleiðis felst í kerfinu ákveðin vernd fyrir barnafjölskyldur, öryrkja og aldraða. Markmiðið er að verja sjúkratryggða fyrir mjög háum greiðslum. Kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu mun nú dreifast á sjúkratryggða með öðrum hætti en áður þannig að þeir sem sjaldan þurfa á heilbrigðisþjónustu að halda greiða meira fyrir þjónustu og þeir sem þurfa á mikilli þjónustu að halda greiða minna. Í fjárlögum ársins 2017 er gert ráð fyrir 1 milljarði kr. til viðbótar til að lækka greiðsluþátttöku sjúkratryggðra í heilbrigðisþjónustunni. Það er tekið mið af því í reglugerð sem var gefin út nýlega um nánari framkvæmd á kerfinu. Það var sameiginleg niðurstaða velferðarnefndar að skipuleggja það þannig að auknum fjármunum yrði sérstaklega varið í að lækka kostnað hjá barnafjölskyldum, öryrkjum og öldruðum. Í nýja greiðsluþátttökukerfinu er sett þak á greiðslur sjúkratryggðra. Sjúkratryggður einstaklingur sem þarf á mikilli heilbrigðisþjónustu að halda greiðir að hámarki 49.200 kr. á ári. Aldraðir, öryrkjar og börn sem þurfa á mikilli eða reglulegri þjónustu að halda greiða að hámarki 32.800 kr. Þeir sem þurfa á mikilli þjónustu að halda eru þannig varðir fyrir mjög háum greiðslum. Hámarksgreiðsla almennra sjúkratryggðra sem ekki þurfa á mikilli þjónustu að halda verður 24.600 á mánuði og að algjöru hámarki 69.700 kr. á ári. Það er þá bara ef einstaklingur hefur ekki neina sögu til afsláttar. Þetta eru sömu tölur eða viðmiðanir og voru í umræðunni fyrir fjárlagagerð á síðasta ári. Það er ekki verið að hækka tölur frá því sem var umræða um á síðasta ári. Hámarksgreiðsla aldraðra, öryrkja og barna sem ekki þurfa á mikilli þjónustu að halda verður 16.400 á mánuði og að hámarki 46.467 kr. á ári. Eins og ég segi á það að heyra til algjörra undantekninga að talan fari yfir 32.800. Kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu umfram þessar fjárhæðir greiðist af sjúkratryggingum. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar kemur fram að stefnt sé að því að minnka greiðsluþátttöku einstaklinga í heilbrigðisþjónustu. Þessi stefna endurspeglast í fjármálaáætlun 2018–2022 sem liggur nú fyrir Alþingi. Ég hef sagt áður að mér finnst mikilvægt að við fáum reynsluna núna af kerfinu sem er að komast í gagnið í gær og í dag vegna þess að það er einhver stærsta kerfisbreyting í kostnaðarþátttöku sjúklinga í heilbrigðisþjónustu á Íslandi mjög lengi. Það er mjög mikilvægt að við skoðum reynsluna af þessu kerfi, sjáum hvort það breyti að einhverju leyti hegðun sjúklinga um hvernig leitað er heilbrigðisþjónustu, hvort þátttaka sjúkraþjálfunar í kerfinu hafi áhrif til breytingar og metum þetta áður en við tökum ákvarðanir um forgangsröðun um hvernig við notum aukna fjármuni til að lækka greiðsluþátttöku í heilbrigðiskerfinu almennt, hvort við gerum það til að koma sérstaklega til viðbótar til móts við einhverja hópa. Velferðarnefnd og Alþingi voru sátt við að einbeita sér sérstaklega að barnafjölskyldum, öryrkjum og öldruðum í þessu samhengi en spurning er hvort það verði notað til að færa fleiri flokka eins og tannlækningar, sálfræðiþjónustu, ferðakostnað o.s.frv. frekar inn í kostnaðarþátttökukerfið eða hvort eigi að taka skref, sem ég styð, til að samræma greiðsluþátttökukerfi almennt í heilbrigðisþjónustunni og lyfjakostnað. Ég tel rétt að við skoðum þessa stóru [[Forseti hringir.]]kerfisbreytingu áður en við tökum stefnumarkandi ákvarðanir um forgangsröðun í framhaldinu en forgangsröðunin verður að vera til þess að lækka greiðsluþátttökuna almennt, sérstaklega hjá þeim sem eru veikir fyrir.
Frú forseti. Ég fagna þessari umræðu og þakka fyrir hana. Ég held að viðeigandi sé að við förum yfir stöðu þessara mála nú í byrjum maímánaðar þegar hið nýja greiðsluþátttökukerfi er loksins komið til framkvæmda. Ég fagna því fyrst og fremst vegna þess að ég tel að stefnan í því sé rétt, bæði hvað varðar greiðsluþátttökuþakið og þann vísi að tilvísunarskyldu sem er inni í kerfinu. Jafnvel þótt einhverjir hnökrar kunni að verða á framkvæmdinni og byrjunarörðugleika þá er það til þess að sigrast á en ekki gefast upp. Það er afar mikilvægt að staðið verði við þakið upp á 50 þús. kr. sem hér náðist samstaða um í fyrra og var í raun forsenda afgreiðslu málsins með þeim hætti sem raun ber vitni og við þær aðstæður sem þá voru uppi á þinginu í stað þeirra 92 þús. kr. á ári sem frumvarpið gerði ráð fyrir. Þetta er mikilvægt vegna þess að samkomulag á að halda en þó aðallega vegna þess að það er mikilvægt vegna þeirra markmiða sem menn ætla sér að ná fram í kerfinu. Því hærra sem þakið væri í þeim mun meiri mæli væri í raun verið að láta aðra sem minna nota þjónustuna bera kostnaðinn af því að verja hina langveiku og það var ekki ætlunin. Þess vegna verður að tryggja nægjanlega nýja fjármuni inn í kerfið þannig að þetta gangi upp. Í öðru lagi tel ég að mikilvægt sé, þótt vissulega sé sjónarmið að láta reyna á það um stund hvernig þetta gengur, að menn hafi framtíðarstefnuna klára. Hún á að mínu mati að vera sú að taka aðra þætti þarna inn undir, sálfræðikostnað, tannlækningakostnað, ferðakostnað fólks af landsbyggðinni sem þarf að leita sér sérhæfðrar þjónustu, og æskilegt framtíðarmarkmið væri að sameina þökin varðandi lyfjakostnað og heilbrigðiskostnað. Þá held ég að við getum farið að vera sæmilega sátt við þetta, ef okkur væri búið að takast þetta allt saman og tryggja þannig fjármuni til þessa, að kostnaðurinn væri engum ofviða, enda er miklu sanngjarnara þegar upp er staðið að dreifa kostnaði á alla landsmenn og nota til þess hið almenna tekjuöflunarkerfi [[Forseti hringir.]]ríkisins frekar en að eingöngu hræra kostnaðinum til [[Forseti hringir.]]innan þess mengis í samfélaginu sem á hverjum tíma þarf á þjónustu heilbrigðiskerfisins að halda.
Frú forseti. Síðustu fundir velferðarnefndar hafa farið í að taka á móti gestum og gefa þeim tækifæri til að koma athugasemdum sínum um ríkisfjármálaáætlun á framfæri. Það sem kemur síendurtekið fram á þeim fundum eru áhyggjur gesta yfir auknum verkefnum sem fylgja ekki nægilegt fjármagn til að framfylgja. Verkefni eins og nýja greiðsluþátttökukerfið eru mörg hugsuð til hagræðingar fyrir framtíðina en vegna skammsýni, skipulagsleysis og skorts á stefnumótun eru verkefnin vanfjármögnuð og munu þar af leiðandi ekki geta skilað tilsettum árangri. Þvert á móti veikir þetta opinbera heilbrigðisþjónustu og sendir reikninginn inn í framtíðina. Nýja greiðsluþátttökukerfið, ef það verður nægilega vel fjármagnað, á eflaust eftir að hjálpa mörgum sem eiga við erfiða og langvarandi sjúkdóma að stríða, en á sama tíma þá hækkar það töluvert kostnaðinn fyrir þá sem þurfa á minni þjónustu að halda. En er þetta nóg? Hvað með lyfjakostnaðinn, sálfræðikostnað og tannlæknakostnað sem ekkert er verið að tækla? Samkvæmt skýrslu OECD er hlutfall ríkisins í lyfjakostnaði með því lægsta sem gerist í aðildarríkjum OECD. Er þetta heilbrigðisþjónustan sem Íslendingar hafa ítrekað kallað á eftir? Frú forseti. Þetta er ekki nægilegt gott. Í stefnu Pírata kemur fram, með leyfi forseta: „Öll eigum við rétt á bestu mögulegu heilsu. Píratar standa vörð um þessi sjálfsögðu mannréttindi og stefna að því að heilbrigðisþjónusta og nauðsynleg lyfjakaup verði gjaldfrjáls og aðgengileg öllum, óháð búsetu. Við viljum stórbæta aðbúnað og kjör heilbrigðisstarfsfólksins okkar og stöðva fjársvelti heilbrigðiskerfisins. Píratar vilja lögfesta rétt allra til bestu mögulegu heilsu með nýrri stjórnarskrá. Tann- og geðheilsa eru órjúfanlegur þáttur í heilsu einstaklinga sem ber ekki að aðskilja frá almennri heilbrigðisþjónustu. Píratar stefna að því að þjónusta sálfræðinga og tannlækna verði hluti af almannatryggingakerfinu líkt og önnur heilbrigðisþjónusta. Við höfum alla burði til að reka hér framúrskarandi heilbrigðisþjónustu fyrir alla landsmenn.“ Ef við bara erum tilbúin til að breyta aðeins til getum við fjármagnað endurreisn heilbrigðiskerfisins með sanngjarnri auðlindarentu, verðmætaaukningu í formi nýsköpunar og kerfisbreytingu sem felur í sér réttlátari [[Forseti hringir.]]skattbyrði í þjóðfélaginu. Þetta getum við gert, en við þurfum þá að kjósa að gera það.
Frú forseti. Ég þakka fyrir þessa mikilvægu umræðu. Til umræðu er eitt af því sem ég tel vera eitt af risaskrefunum sem verið er að stíga í átt að betra og í þessu tilviki sannarlega sanngjarnara heilbrigðiskerfi. Umræða um heilbrigðiskerfi er skiljanlega margþætt, enda víðfeðm og mikilvæg. Hér er til umræðu angi kerfisins sem snýr fyrst og fremst að sjúklingunum sjálfum og mikilli og sanngjarnri réttarbót þeim til handa. Sanngjarnri, segi ég, því að með nýju greiðsluþátttökukerfi sjúklinga er hugsunin að þeir sem þurfa á mestri aðstoð að halda greiði hlutfallslega minnst. Markmiðið er að verja sjúklinga fyrir háum kostnaði vegna heilbrigðisþjónustu og felur í sér hámarksþak á hlutdeild einstaklinga í kostnaði. Forgangsröðun í þágu þessa er skýr þar sem gert er ráð fyrir að framlög til þessa nýja kerfis verði á árinu 1 milljarður kr. og framlögin verði 1,5 milljarðar á ári þegar áhrif þess hafa að fullu komið fram. Samkvæmt fjármálaáætlun er áætlað að draga enn frekar úr greiðsluþátttöku sjúklinga á næstu fimm árum og er gert ráð fyrir 3,5 milljörðum til viðbótar í þeim tilgangi. Ég tel að hér sé um að ræða risastórt skref í átt að sanngjarnri dreifingu og lækkun byrða vegna hvers konar sjúkdóma. En þegar um risastór skref er að ræða kallar það einnig á risastóra kerfisbreytingu og það munu á næstu vikum án efa koma upp einhverjir hnökrar í afmörkuðum öngum kerfisins sem mun þurfa að skoða betur. Ég hef fulla trú á að allir hlutaðeigandi muni bregðast við slíkum athugasemdum með þá sanngjörnu heildarhugsun kerfisins sjálfs í forgrunni sem er mest í þágu hinna veikustu.
Frú forseti. Ég fagna nýju greiðsluþátttökukerfi sem litlu skrefi í átt að réttlæti, en í ríku landi eins og Íslandi ætti umræðan auðvitað ekki að snúast um hvort við viljum auka jöfnun landsmanna og tryggja öllum sjálfstætt aðgengi að heilbrigðisþjónustu heldur hvernig við hyggjumst gera það. Það vantar svo sem ekkert upp á það. Á hátíðlegum stundum segjast menn vera sammála um það. Það örlar jafnvel stundum á þeirri hugsun hjá löggjafanum því að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga um réttindi sjúklinga, nr. 74/1997, er óheimilt að mismuna sjúklingum á grundvelli efnahags. Þó hefur kostnaður vegna heilbrigðisþjónustu aukist umtalsvert á undanförnum árum og orðið mörgum allþungur baggi. Íslendingar fresta því nefnilega í auknum mæli að leita læknis vegna kostnaðar. Staðan er sérstaklega slæm meðal tekjulágra. Ég vona að stjórnmálamenn hafi meðtekið ákall þjóðarinnar um uppbyggingu almannaþjónustu og vísbendingu um gjána á milli okkar sem höfum það gott og þeirra sem þurfa að velta hverjum túkalli milli fingranna þegar þeir ákveða hvort þeir eigi að greiða reikninga eða sækja sér heilbrigðisþjónustu. Og að stjórnmálaflokkarnir hafi meint eitthvað með því þegar þeir lofuðu stórkostlegri innspýtingu í heilbrigðiskerfið fyrir kosningar og markmiðið verði að heilbrigðisþjónustan sé fyrir alla. Í þeirri trú lagði Samfylkingin í febrúar fram þingsályktunartillögu þess efnis að fela heilbrigðisráðherra að kveða á um í reglugerð að hámarksgreiðsla sjúkratryggðrar læknisþjónustu utan heilsugæslu skuli vera 35 þús. kr. á ári og svo að draga úr hlutdeild aldraðra og öryrkja í kostnaði við tannlækningar. Markmiðið í framhaldinu er að fella lyf, sálfræðikostnað, ferðakostnað, undir sama greiðsluþátttökukerfi og að heilbrigðisþjónusta verði í framtíðinni gjaldfrjáls. Á það eigum við hiklaust að stefna. En til þess þarf ríkisstjórnin að vakna og lýsa sig reiðubúna til að afla tekna hjá þeim sem eru mjög aflögufærir. Ég vona að heilbrigðisráðherra styðji þingsályktunartillögu okkar.
Frú forseti. Mig langar að þakka fyrir tækifærið til að fá að ræða þá jákvæðu þróun sem við sjáum með nýju greiðsluþátttökukerfi fyrir sjúklinga. Með stórauknum útgjöldum til velferðarmála og heilbrigðismála sem við sjáum stað í fjármálaáætluninni gerum við metnaðarfulla atrennu að því að mæta eins og hægt er, án þess að ógna stöðugleika, uppsafnaðri þörf og vöntun í kerfinu. Nú þegar hef ég fengið jákvæðar fregnir af virkni hins nýja greiðsluþátttökukerfis og eru þó ekki nema nokkrir dagar síðan það tók gildi. Fólk er nú þegar farið að njóta góðs af þeirri breytingu. Ég hef heyrt af fólki sem áður veigraði sér við því að leita sér t.d. aðstoðar sjúkraþjálfara eða annarra sérfræðinga sem finnst hreinlega eins og þungu fargi sé af því létt. Það treystir sér núna til þess að sækja sér aðstoð. Það er gríðarlega jákvætt. Við hljótum öll að fagna því. Mig langar að taka undir spurningu sem hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir bar upp í framsöguræðu sinni um hvort og þá hvernig hæstv. ráðherra sjái fyrir sér að mæta þeim sem búsettir eru úti á landsbyggðinni og þurfa að sækja sér aðstoð í bæinn. Eru einhver áform uppi varðandi þetta?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að grípa boltann þar sem hv. þm. Jóna Sólveig Elínardóttir skildi við hann, þ.e. að fá svar frá hæstv. ráðherra varðandi ferðakostnaðinn. Eins og staðan er núna felst í þessu mikil mismunun, þannig að ef við náum að laga þann galla á kerfinu væri það mjög gott fyrir marga. Ég vil taka undir það sem fleiri hafa sagt í dag að það urðu mér viss vonbrigði þegar ég sá fréttir af því að greiðsluþátttakan væri raunverulega ekki að hámarki 50 þús. kr. eins og ég skildi afgreiðslu velferðarnefndar síðastliðið vor, en þá átti ég sæti í þeirri nefnd, á það ekki lengur. Þetta nýja greiðsluþátttökukerfi er að sjálfsögðu skref í rétta átt. Ég vil ekki kenna einhverjum einum um að við séum ekki komin lengra, að kerfið sé ekki betra en það er, vegna þess að við höfum náttúrlega í mörg ár verið að reyna að bæta heilbrigðiskerfið okkar og greiðsluþátttakan er partur af því. Hér hafa setið margar ríkisstjórnir. Þeir flokkar sem hafa verið til í meira en fimm ár hafa allir verið í ríkisstjórn í áratugi. Það var gott að heyra í ræðu hæstv. ráðherra, og ég trúi því og efast ekki um orð hans, að hann hefur ríkan vilja til þess að gera betur. Hér hafa komið fram atriði sem ég veit að hann tekur til ítarlegrar skoðunar og reynir sitt allra besta. Mig langar samt að lokum að spyrja um geðheilbrigðisáætlunina. Er parturinn um niðurgreiðslu á sálfræðiþjónustu tekinn í greiðsluþátttökukerfið? Er [[Forseti hringir.]]vísað í það í geðheilbrigðisáætluninni? Er það partur af henni að einhverju leyti? Það væri gott að fá að vita ef það er hægt.
Frú forseti. Að mati okkar í Vinstri grænum á að reka heilbrigðiskerfið í gegnum sameiginlega sjóði því að það tryggir öllum aðgang að kerfinu óháð efnahag. Ég tek undir að sú stefna sem mörkuð hefur verið með að setja hámark á greiðsluþátttöku sjúklinga er rétt og hún er mikilvæg en segir líka sína sögu um það hvert heilbrigðiskerfið var komið þar sem einstaklingar gátu lent í að greiða óhemjuháar fjárhæðir fyrir nauðsynlega þjónustu. Ég tel að strax verði að huga að undirbúningi þess að þróa kerfið áfram. Það tengist umræðunni um lyf sem við áttum hérna fyrr í dag og því hvort fólki sé ávísað lyfjum eða annars konar heilbrigðisþjónustu. Það tengist líka því að við erum heild, við erum ekki bara sjúkdómur á einhverju litlu tilteknu svæði og þess vegna er svo mikilvægt að hafa allan líkamann undir þegar kemur að heilbrigðisþjónustu. Þessi umræða tengist ekki síður umræðunni um einkavætt heilbrigðiskerfi. Mig langar í því samhengi sérstaklega að tengja það við ummæli hæstv. forsætisráðherra í gær um að hann sjái ekki ástæðu til að gera athugasemdir við að fyrirtæki í heilbrigðisþjónustu greiði sér arð. Það hefur auðvitað áhrif á það hvað ríkið leggur inn, hvað einstaklingurinn þarf að borga sjálfur og svo hvort einhverjir þriðju aðilar eiga að græða á öllu saman. Ég myndi gjarnan vilja heyra komment frá hæstv. heilbrigðisráðherra um þetta því að þetta er nákvæmlega það sem skiptir máli þegar við erum að ræða um það hvernig heilbrigðiskerfið okkar á að vera til framtíðar [[Forseti hringir.]]sem og það að allir eigi að geta haft aðgang að góðu heilbrigðiskerfi óháð efnahag. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Ég ætla einmitt að taka upp þráðinn sem hér var skilinn eftir frá þeim þingmanni sem var á undan mér í ræðustól. Ég þakka fyrir þessa umræðu en mér finnst mjög mikilvægt að það komi skýrt fram hvort upplýsingar um það hvort ríkið greiði með þessu greiðsluþátttökukerfi fyrir þá sem þurfa eða ætla að nota þjónustu í einkageiranum, eins og t.d. Klíníkinni, og hvort síðan, eftir að þeim framlögum hefur verið ráðstafað inn í einkareksturinn, sé þá löglegt að greiða arð úr þessum fyrirtækjum eins og hefur komið fram að hæstv. forsætisráðherra finnist eðlilegt. Það er líka mjög mikilvægt að hafa í huga í mjög ósanngjörnu kerfi þar sem það var happa og glappa hvað maður þurfti að borga mikið ef maður veiktist illa. Sumir krabbameinssjúklingar misstu jafnvel heimili sín. Í staðinn fyrir að við finnum leiðir til að greiða þetta saman í gegnum skattkerfið er ákveðið að velta kostnaðinum yfir á aðra sjúklinga og gríðarlega margir fá nú hærri reikninga út af breytingum á þessu kerfi. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort það liggi mjög skýrt fyrir og verði einfalt að vita nákvæmlega hvað er inni í þessum pakka. Ég veit að kostnaður fyrir fólk sem hefur áður verið með fasta lækna hefur aukist mikið og það fólk hefur færst til í kerfunum. Það er eins og við séum alltaf að breyta kerfum sem þýðir að það lagast fyrir suma en það verður ansi vont fyrir marga, t.d. öryrkja og eldri borgara. Mér finnst það mjög miður og spyr hæstv. ráðherra hvort það standi til að gera úttekt og lagfæra ef það kemur í ljós að hallað sé á þá [[Forseti hringir.]]sem minnst mega sín.
Hæstv. forseti. Ef við leggjum mat á umræðuna hér í heild held ég að flestir fagni þeirri kerfisbreytingu sem hér hefur átt sér stað varðandi greiðsluþátttöku sjúklinga, þeirri meginhugsun sem þarna birtist, að það sé rétt að létta byrðar þeirra sem hafa haft mestan kostnað vegna heilbrigðisþjónustu, að færa þann kostnað niður og setja hámark á þá kostnaðarhlutdeild. Ég held að það sé mjög jákvætt skref. Ég held að allir þekki eða hafi heyrt um dæmi sem hafa verið virkilega ósanngjörn, óréttlát og sorgleg, um fólk sem hefur farið verulega illa út úr kostnaðarþátttöku sinni vegna alvarlegra sjúkdóma og mikils kostnaðar í heilbrigðiskerfinu. Meginhugsunin í þeirri kerfisbreytingu sem hér er staðið að er auðvitað að hindra að slík tilvik komi upp. Kerfið sem slíkt er að ýmsu leyti snúið og alveg örugglega á eftir að reyna á ýmsa þætti þess. Það mun örugglega þurfa að endurskoða útfærsluna með einum eða öðrum hætti, bæði hvað varðar reglurnar sem nákvæmlega gilda um þetta og hina tæknilegu hlið mála sem menn eru auðvitað að prófa sig áfram með þannig að við verðum að búa okkur undir það bæði í þinginu og eins á vettvangi stjórnsýslunnar að lagfæra ýmsa annmarka sem munu koma upp í framkvæmd. Að sama skapi hljótum við líka að skoða með hvaða hætti er hægt að koma enn frekar til móts við sjúklinga [[Forseti hringir.]]með hugsanlegum breytingum á þeim hámarksupphæðum sem hér er um að ræða.
Frú forseti. Í dag birti ASÍ á heimasíðu sinni dæmi um kostnaðaraukningu þeirra sem ekki hafa náð kostnaðarþakinu í nýja greiðsluþátttökukerfinu. Kostnaðaraukningin er í mörgum tilfellum gríðarleg. Ástæða er til að hafa áhyggjur vegna aukins kostnaðar fólks við að sækja sér heilbrigðisþjónustu þrátt fyrir nýtt kerfi. Mikil hækkun er líkleg til að fjölga þeim sem neita sér um heilbrigðisþjónustu enn frekar og það kemur verst niður á konum og fólki í lægstu tekjuhópunum. ASÍ bendir á að kostnaður vegna geðheilbrigðisþjónustu valdi sérstökum áhyggjum. Alþingi er hvatt til að bregðast við þessari alvarlegu stöðu og tryggja aukna fjármuni inn í nýja kerfið og þar með jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu óháð efnahag eins og lög um sjúkratryggingar kveða á um. Nýja greiðsluþátttökukerfinu er ætlað að tryggja sjúklinga gegn of háum kostnaði vegna læknisþjónustu, rannsókna og þjálfunar með greiðsluþátttökuþaki. Það gera um 70.000 kr. fyrir almenna sjúklinga og 45.500 fyrir lífeyrisþega og börn. Fyrir þá sjúklinga sem þurfa mikla þjónustu reglulega mun kostnaðurinn í flestum tilfellum lækka, og það er gott, en fyrir flesta aðra mun kostnaðurinn hækka. Til viðbótar við þennan kostnað kemur síðan kostnaður vegna lyfja, tannlæknaþjónustu, sálfræðiþjónustu og hjálpartækja. Hækkunin er sláandi og hún er meiri hjá lífeyrisþegum en almennum sjúklingum. Mun fleiri fresta læknisheimsókn á Íslandi en annars staðar á Norðurlöndunum vegna kostnaðar. Þeir tekjulægri hafa síður ráð á heilbrigðisþjónustu en þeir tekjuhærri og fleiri konur neita sér um þjónustuna en karlar vegna kostnaðar. Þetta er ekki gott kerfi. Gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta er það sem velferðarsamfélagið Ísland á að stefna að.
Frú forseti. Í seinni ræðu minni langar mig að nýta tækifærið og segja að ég fagna því sérstaklega að börn, öryrkjar og aldraðir muni greiða minna en almennir notendur nú þegar nýtt greiðsluþátttökukerfi hefur verið tekið í gagnið. Ég tel að það sé fullur skilningur á því og að stuðningur sé við það úti í samfélaginu að við forgangsröðum einmitt í þágu þessara hópa. Fyrst komið hefur verið inn á þetta í ræðum annarra þingmanna verð ég hins vegar að segja að ég lít ekki svo á að það sé eitthvert sérstakt metnaðarmál almennt að öll þjónusta verði gjaldfrjáls fyrir alla. Ég er þeirrar skoðunar að við sem höfum efni á að taka þátt í að greiða fyrir heilbrigðisþjónustu eigum að gera það upp að einhverju marki. Það er nefnilega ekki þannig í raun að það sé eitthvað til sem heitir gjaldfrjáls heilbrigðisþjónusta Það eru að mínu mati hillingar. Afi kenndi mér það alla vega. Þótt við afi höfum ekki alltaf verið sammála um allt í lífinu er ég sammála honum í því að ekkert kostar ekki neitt. Ef við viljum að fólk sem hefur nóg milli handanna greiði t.d. ekki fyrir einstakar heimsóknir á heilsugæsluna, sem ég er ekki sammála, horfum við fram á töluverðar skattahækkanir. Segjum það bara eins og það er. Ég er ekki viss um að það sé endilega það sem meiri hluti Íslendinga vill. Mig langar að spyrja ráðherra hvort hann telji, fyrst hér var komið inn á tannlækningar, að tannlækningar eigi að vera hluti af sameiginlega greiðsluþakinu eða að fjármagni væri mögulega betur varið ef því væri beint inn í forvarnastarf og fræðslu um mikilvægi og gildi góðrar tannhirðu.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á að þakka fyrir þá góðu umræðu sem hefur verið hér. Það er fróðlegt að geta rætt þetta mál hér í upphafi að nýju greiðsluþátttökukerfi. Ég tek undir það sem fram hefur komið í umræðunni, það er mikilvægt að skref séu stigin í átt að því að verja sjúklinga fyrir allt of háum kostnaði vegna veikinda. Það er rétt, sem fram hefur komið í umræðunni, að nýtt kerfi er mikil kerfisbreyting. Eflaust eiga einhverjir hnökrar eftir að koma upp sem nauðsynlegt verður að bregðast við. En ég er þess fullviss að við komumst í gegnum það. Það þarf tíma. Mikilvægt var að fara af stað með kerfið þó að kannski væri ekki allt alveg tilbúið. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra aftur þeirra spurninga sem ég spurði í ræðu minni áðan. Mig langar að spyrja hann hvort hann muni vinna að því að langveikir einstaklingar fái gjaldfrjálsa heilbrigðisþjónustu, hvort fella eigi ferðakostnað sjúklinga, sálfræðiþjónustu, tannlækningar og hjálpartæki, undir nýtt greiðsluþátttökukerfi og hvort hann ætli sér að sameina greiðsluþátttökukerfin tvö, þ.e. vegna lyfja og heilbrigðisþjónustu, í eitt kerfi. Ég veit að það er mjög mikilvægt að sjá hvernig kerfið virkar og hvernig það fer af stað en við hljótum að vera með forgangsröðun, hvaða hlutum við ætlum að bregðast við, hvað við ætlum að leggja áherslu á og í hvað fjármunir eigi að fara sem eru settir í ríkisfjármálaáætlun. Í hvaða málaflokka og í hvaða verkefni, sem kallað er eftir, á að forgangsraða í þessum mikilvæga málaflokki? Annars vil ég þakka fyrir mjög góða umræðu.
Frú forseti. Ég vil líka þakka fyrir alveg sérstaklega góða umræðu. Ég fagna því að ég heyri mikinn samhljóm á Alþingi um að við eigum að stefna og séum að taka stórt skref í að jafna aðgengi sjúklinga að heilbrigðiskerfinu, m.a. með því að greiðslujafna þannig að það sé ekki lotterí hvað kemur fyrir eða hvað hrjáir mann, þ.e. að það hafi afgerandi áhrif á fjárhag þeirra sem veikjast. Það er líka mjög mikilvægt í umræðunni að minnast þess að það var þverpólitísk ákvörðun síðasta Alþingis, og ég heyri ekki betur en fulltrúi Viðreisnar, sem er eini flokkurinn á Alþingi sem ekki var hér á síðasta kjörtímabili, sé sammála því grundvallarprinsippi, að jafna þátttökuna, að auka aðgengi með því að lækka heildargreiðsluþátttöku sjúklinga. Það var ákvörðun velferðarnefndar á síðasta ári sem við höfum tekið undir og tekið okkur til fyrirmyndar í reglugerðinni að við skyldum nota aukafjármuni, sem er 1 milljarður á þessu ári, 1,5 milljarðar á því næsta og uppsafnað á tímabili fjármálaáætlunar upp í 3,5 viðbótarmilljarða til að lækka greiðsluþátttöku almennings, að við einbeitum okkur að því alla vega til að byrja með að nota þá fjármuni til að lækka byrði barnafjölskyldna, öryrkja og aldraðra, sem eru þeir hópar sem eru líklegastir til að þurfa að nota heilbrigðisþjónustu mikið, en líka þeir hópar sem það hefði verst áhrif fyrir að hafa hátt greiðsluþátttökuhlutfall. Ég vil ítreka það sem ég sagði í fyrri ræðu minni: Ég vil stefna og stefni að því að kostnaður langveikra, sálfræðikostnaður, tannlæknakostnaður, [[Forseti hringir.]]ferðakostnaður og lyfjakostnaður verði færður undir kerfið en ég tel mikilvægt þegar við tökum slíka risa-grundvallarkerfisbreytingu í gagnið að við ákveðum forgangsröðunina þar aðeins eftir reynslunni. En ég þakka aftur fyrir mjög góða umræðu og treysti því að við tökum hana áfram og aftur og aftur.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum nr. 103/2006, um landmælingar og grunnkortagerð. Í frumvarpi þessu eru lagðar til breytingar hvað varðar hlutverk Landmælinga Íslands um gerð, viðhald og miðlun stafrænna þekja og landupplýsinga. Frumvarp þetta hefur áður verið lagt fram á Alþingi en náði ekki afgreiðslu fyrir þinglok. Tilefni frumvarps þessa eru þær miklu breytingar sem hafa orðið á tækni varðandi öflun, notkun og miðlun stafrænna landupplýsinga og verulega aukningu í notkun á slíkum upplýsingum. Landupplýsingar eru gögn sem tengjast beint eða óbeint sérstakri staðsetningu eða landsvæði, en algengt er að slíkar upplýsingar séu settar fram á kortum. Landupplýsingar gefa t.d. margvíslegar upplýsingar um landsvæði, um jarðveg, landnotkun, samgöngur og mannvirki. Landupplýsingar eru því grundvallargögn um umhverfi og náttúru og afar mikilvægar við framkvæmd tiltekinna verkefna. Í því samhengi má nefna upplýsingar um stjórnsýslumörk, en þau skilgreina m.a. mörk sveitarfélaga og umdæmi sýslumanna, auk þess að afmarka friðlýst svæði og þjóðgarða. Landupplýsingar eru nýttar við stefnumótun stjórnvalda á ýmsum sviðum, svo sem á sviði framkvæmda, skipulagsmála og umhverfismála. Slík gögn eru einnig afar mikilvægur hlekkur við vöktun á náttúruvá og við framkvæmd almannavarna. Þá eru landupplýsingar mikilvægar til að afmarka lönd og lóðir, búa til eignakort, til þess að tryggja landeigendum og öðrum hagsmunaaðilum einhlíta og lögformlega skráningu eignamarka lands og til að birta þeim sem á þurfa að halda þinglýstar upplýsingar um landamerki og lóðamörk. Notkun almennings á landupplýsingum hefur aukist mikið undanfarin ár, m.a. í tengslum við notkun snjallsíma og spjaldtölva, þar sem stafræn landakort og loftmyndir eru samofin öðrum hugbúnaði, svo sem við leiðsögn í ökutækjum. Vegna þess eru gerðar sífellt meiri kröfur um betri og nákvæmari landupplýsingar á yfirborði jarðar og að slík gögn séu aðgengileg án hindrana, t.d. vegna ferðaþjónustu og útivistar. Mikilvægt er að tryggja aukið aðgengi að nákvæmum landupplýsingum um Ísland til að þær nýtist betur en nú er. Landupplýsingar eru t.d. grundvallargögn fyrir björgunarsveitir, svo sem þegar leitað er að týndu fólki. Þá gagnast nákvæmar landupplýsingar einnig við ferðalög hér á landi og geta komið í veg fyrir slys, svo sem þegar ferðast er yfir snævi þakið land að vetri til. Í frumvarpi þessu er því í fyrsta lagi lagt til að það lögbundna hlutverk Landmælinga Íslands að sjá til þess að komið verði upp landupplýsingagrunnum, þeim viðhaldið og miðlað, takmarkist ekki lengur við gögn í mælikvarðanum 1:50.000 eins og nú er í gildandi lögum, heldur verði með þeirri nákvæmni sem þörf er á hverju sinni og tækni leyfir. Telja verður að sú takmörkun laganna sem nú er sé ekki í samræmi við kröfur nútímans, en hún hefur leitt til þess að ýmsar ríkisstofnanir og sveitarfélög hafa þurft að leigja aðgang að nákvæmari gögnum að einkaaðilum. Með frumvarpinu er ekki ætlunin að Landmælingar Íslands hefji sjálfar framleiðslu á þeim grunngögnum sem nauðsynleg eru til þess að byggja upp landupplýsingagrunn í meiri nákvæmni en 1:50.000, það er ekki lagt til. Þessi grunngögn eru nú þegar til staðar hjá einkaaðilum, auk þess sem ljóst er að framleiðsla Landmælinga á slíkum gögnum myndi kalla á verulega auknar fjárheimildir til stofnunarinnar. Frumvarpið gerir því eingöngu ráð fyrir að Landmælingar Íslands sjái til þess að komið verði upp landupplýsingagrunni, honum viðhaldið og miðlað í þeirri nákvæmni sem þörf er á hverju sinni og tækni leyfir. Gengið er út frá því að landupplýsingar sem Landmælingar Íslands og aðrar stofnanir íslenska ríkisins munu kaupa til að koma upp, viðhalda og miðla landupplýsingagrunni, verði keyptar eða leigðar af einkaaðilum, svo sem á grundvelli útboða. Ég tel mjög skynsamlegt að einkamarkaðurinn sjái um framleiðslu landupplýsinga sem ríki og sveitarfélög þurfa á að halda við framkvæmd lögbundinna verkefna. Jafnframt tel ég mikilvægt að þær landupplýsingar sem keyptar verða með opinberum fjármunum verði gerðar aðgengilegar og miðlað til annarra stjórnvalda, sveitarfélaga, almennings og fyrirtækja. Það er einfaldlega góð ráðstöfun á skattfé. Frumvarpið gerir því ráð fyrir að nákvæm landfræðileg gögn verði áfram keypt af einkaaðilum, en að þau verði keypt í meira mæli með þeim skilmálum að dreifing þeirra til þriðja aðila verði heimil. Með frumvarpinu er þó ekki lagt til að einn aðili sjái um kaup á landupplýsingum fyrir ríki og sveitarfélög og eru því engin ákvæði þess efnis í frumvarpinu. Í frumvarpinu er ekki tilgreint með hvaða hætti Landmælingum Íslands er ætlað að sinna þessu breytta hlutverki, enda ekki ástæða til þess að lögfesta tiltekna leið fyrir stofnunina til að framfylgja hlutverkinu. Landmælingar Íslands nýta fjarkönnunargögn sem aflað er með flugvélum eða gervitunglum aðallega við endurskoðun korta og landupplýsingagrunna og leitast stofnunin við að afla slíkra gagna í samstarfi við aðra opinbera aðila til að ná sem mestri hagkvæmni. Stofnunin vinnur einnig að þróun og kynningu á nýjum aðferðum við úrvinnslu og notkun gagna. Hlutverk Landmælinga Íslands hefur þegar breyst frá því að framleiða gögn yfir í að sinna verkefnum sem tengjast gæðaeftirliti á gögnum sem aðrir afla, öryggi almennings og grunngerð landupplýsinga. Í öðru lagi er í frumvarpinu lagt til að í lögum um landmælingar og grunnkortagerð verði kveðið á um það hlutverk Landmælinga Íslands að koma upp, viðhalda og miðla landupplýsingagrunnum í samráði við önnur stjórnvöld. Ekki er hér um að ræða nýmæli, heldur felur breytingin í sér samræmi við lög nr. 44/2011, um grunngerð fyrir stafrænar upplýsingar, þar sem þetta hlutverk stofnunarinnar kemur fram. Markmið þeirra laga er að byggja upp og viðhalda grunngerð fyrir stafrænar landupplýsingar á vegum stjórnvalda og tryggja aðgengi stjórnvalda og almennings að landupplýsingum um Ísland. Landmælingar Íslands fara með framkvæmd þeirra laga, en þau taka til ýmissa landupplýsinga, svo sem samgangna, friðlýstra svæða, jarðfræði, stjórnsýslumarka og heimilisfanga. Með þessari breytingu eru stigin skref að því að koma upp landupplýsingagrunnum hér á landi sem hafa að geyma upplýsingar sem stjórnvöld hafa undir höndum á hverjum tíma. Að lokum er lagt til í frumvarpinu að gjaldtökuheimild Landmælinga Íslands verði felld brott. Tillaga þessi er í samræmi við það að gögn Landmælinga Íslands hafa verið gjaldfrjáls frá því í janúar 2013, en sú breyting hefur leitt til stóraukinnar notkunar á þessum gögnum, m.a. í nýsköpun. Virðulegi forseti. Ég hef rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Þetta er mál sem hefur verið mælt fyrir áður og var til meðferðar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd á síðasta kjörtímabili en hlaut ekki framgang. Ég átti í orðaskiptum við þáverandi hæstv. ráðherra Sigrúnu Magnúsdóttur um þetta mál þannig að ég ætla ekki að staldra neitt sérstaklega við efnisþætti málsins. Ég tel það afar gott og tímabært. Ég held að við eigum núna að einhenda okkur í að klára það. Ég held að ekkert komi í veg fyrir það. Við hófum þessa vegferð með því að gera gögnin gjaldfrjáls í janúar 2013 þannig að við erum núna í þeirri vegferð áfram sem þá var hafin og snýst um að gögn sem eru búin til fyrir almannafé í þágu almennings eigi að vera opin þeim sama almenning, enda hefur komið í ljós að þetta hefur leitt til gríðarlegrar þróunar og nýsköpunar á þessu sviði. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra um mat hennar á því hversu líklegt það er að málið nái að klárast. Þáverandi hv. þm. Guðlaugur Þór Þórðarson, núverandi ráðherra í ríkisstjórninni, setti sig upp á móti málinu í 1. umr. og taldi að þetta gæti verið óráðlegt vegna þess að saumað væri að einkaaðilum, sem ég er ósammála að það geri. Nú er það svo að málið er hér fram komið og þá hefur það væntanlega farið í gegnum ríkisstjórn þar sem hæstv. ráðherra Guðlaugur Þór Þórðarson situr einmitt. Ég vil forvitnast um það hvort það hafi verið einhverjir hnökrar á framgangi málsins út úr ríkisstjórn og svo síðar út úr þingflokkum stjórnarflokkanna. Ef svo er ekki þá held ég að þetta sé eitt af þeim málum sem við eigum að klára með stæl.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni. Við erum sammála um mikilvægi málsins. Hún spyr um mat mitt á því að málið nái í gegn. Ég tel það mjög líklegt. Það er komið í gegnum ríkisstjórn. Eins og var farið yfir, bæði af mér og hv. þingmanni, hefur málið verið lagt fram áður og það er einhver pólitík í því, að því er virðist, að sumir setji spurningarmerki við málið. Mér hefur dálítið fundist þegar ég hef kafað ofan í þau sjónarmið að jafnvel sé um misskilning að ræða. Það er engin breyting á því að Landmælingar munu halda áfram að kaupa gögn af einkaaðilum og Landmælingar eru ekki lengur í því að búa til kort. En það er mjög mikilvægt, og ég tek undir með hv. þingmanni, að þau gögn sem eru keypt fyrir almannafé nýtist almenningi og að þessi stofnun sé jafnsett öðrum stofnunum, af því að það er einsdæmi hjá þessari stofnun að mega ekki birta eða höndla með gögn í nógu góðri upplausn sem tæknin krefst nú um stundir. Við erum einfaldlega að færa það til jafns við aðrar stofnanir eins og Vegagerðina, líka til þess að mismunandi stofnanir þurfi ekki að vera að kaupa sömu gögnin tvisvar eða þrisvar sinnum. Það væri léleg ráðstöfun á almannafé.
Virðulegur forseti. Ég þakka ráðherranum svörin. Mig langar í framhaldinu að spyrja ráðherrann um landupplýsingagögn almennt í stofnunum umhverfisráðuneytisins. Það liggur beint við að ræða það þegar við tölum um þá stofnun sem fer sérstaklega með landmælingar og landupplýsingagögn hvernig því er fyrir komið og um það búið í lögum. Svo er það svo að nánast allar stofnanir sem heyra undir umhverfisráðuneytið fara með einhvers konar landupplýsingar. Veðurstofa Íslands er stofnun sem hæstv. ráðherra nefndi. Til viðbótar má nefna hvort sem er Umhverfisstofnun, Náttúrufræðistofnun Íslands, Skógræktina, Landgræðsluna eða aðra aðila sem vinna allir, hver með sínu nefi meira og minna, einhvers konar landupplýsingagögn. Ég held að margir sem vinna hjá þeim stofnunum hafi þá framtíðarsýn að þetta sé samkeyranlegt með einhverju móti og hægt sé að nálgast þessi gögn öll í einhvers konar kerfi sem getur lesist á eða kallast á eftir atvikum. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort slík vinna sé í gangi og hvar hún sé þá stödd. Ég held að við séum sammála um það báðar að við viljum hafa gott kerfi sem almenningur getur haft gagn og not af, en ekki síst þannig að almannafé sé vel ráðstafað og við séum ekki að gera sömu hluti á mörgum stöðum. Hæstv. ráðherra hefur væntingar til þess að málið klárist núna vegna þess að það er komið í gegnum ríkisstjórn og þrátt fyrir einhverjar efasemdir einhvers staðar þá er það komið til þingsins í gegnum þingflokka stjórnarflokkanna og þá vil ég fullvissa hæstv. ráðherra um það að þingflokkur Vinstri grænna stendur með góðum umhverfisráðherra í öllum góðum verkum og mun gera það í þessu máli eins og öðrum. Við höfum verið samstiga í umhverfismálum og verðum það hér eftir.
Það er alveg rétt og hv. þingmaður þekkir það vel, verandi fyrrverandi umhverfisráðherra, að landupplýsingar og slík gögn eru í hinum ýmsu stofnunum sem heyra undir umhverfisráðuneytið. Að sjálfsögðu vildi maður að þau gögn öll gætu unnið sem best saman og að mismunandi stofnanir og einstaklingar úti í bæ eða fyrirtæki sem nýta þau gögn þyrftu ekki að vera að tví- og þrívinna hluti sem þegar er búið að gera annars staðar. Það er alveg ljóst að það þarf að fara dálítið betur í saumana á því hvernig við náum að láta þessi kerfi öll, ef við getum sagt sem svo, tala betur saman. En mér finnst það ganga ágætlega og stjórnendur margra stofnana sýna því áhuga að svo megi verða. Svo með það að málið klárist núna. Ég geri mér grein fyrir því að ég mæli heldur seint fyrir málinu. Það er komið fram í maí. Ég vil auðvitað að málið sé unnið vel í hv. umhverfis- og samgöngunefnd en geri mér alveg grein fyrir því að ekki öll mín mál sem ég mæli fyrir í dag fara í gegn við lok þingsins ef starfsáætlun helst. Ég veit samt sem áður að þingið getur unnið mjög hratt og vel þegar það setur undir sig hausinn.
Virðulegi forseti. Í meginatriðum er ég nokkurn veginn sammála því að þessi gögn eigi að mestu leyti að vera aðgengileg. Það veldur mér hins vegar áhyggjum að í 5. lið, um samráð, segir með leyfi forseta: „… Landmælingar Íslands hefji framleiðslu á landupplýsingum til þess að koma upp slíkum landupplýsingagrunni enda kallaði slík ráðstöfun á verulega auknar fjárheimildir til stofnunarinnar. Þess í stað er gert ráð fyrir að Landmælingar Íslands notist við landupplýsingar sem verða til vegna hinna ýmsu verkefna stofnunarinnar við uppbyggingu landupplýsingagrunns sem og landupplýsingar sem verða til hjá öðrum ríkisstofnunum og sveitarfélögum. Í flestum tilvikum er gerð þessara landupplýsinga nú þegar á hendi einkaaðila.“ Vegagerðin safnar þessum upplýsingum við vinnu sína og aðrar stofnanir, en þarna er gert ráð fyrir því að einkaaðilar haldi áfram. Síðar segir: „Að lokum er rétt að ítreka að verði frumvarpið að lögum er gengið út frá því að landupplýsingar sem Landmælingar Íslands og aðrar stofnanir íslenska ríkisins munu kaupa til að koma upp, viðhalda og miðla landupplýsingagrunni verði keyptar eða leigðar af einkaaðilum, svo sem á grundvelli útboða.“ Ég hef áhyggjur af því, þegar við erum farin að deila upplýsingunum sem við kaupum af einkaaðilum og einkaaðilinn veit fyrir fram að við ætlum að deila þeim upplýsingum, að hann fari að okra á okkur út í horn. Verður ekki okurverð á þessum upplýsingum? Þurfum við ekki að ganga þannig frá því að Landmælingar Íslands sjái um landmælingar og breyta nafninu á stofnuninni í Stofnpunktaupplýsingar Íslands eða eitthvað? Annars lítur þetta vel út. Það er bara það að einkaaðilar framselji þennan rétt áfram; að það kosti ríkið - ég veit það ekki - milljarða að gera þetta.
Ég ætla að leyfa mér að svara þessum góðu hugleiðingum hv. þingmanns. Vissulega er það sjónarmið að ríkið sjái um þetta allt saman, búi til kort og hvaðeina. Sá háttur hefur bara ekki verið hafður á hingað til. Þá hefur á grundvelli útboða verið samvinna við einkaaðila sem tekið hafa myndir og selt þær svo áfram. Hér er því velt upp hvort verðið geti ekki rokið upp ef þetta sé neglt svona niður. Í fyrsta lagi er mjög mikilvægt að allir skilmálar séu skýrir af hendi ríkisins. Við megum aldrei vera óskýr varðandi það sem við ætlum að gera. Hér er bara verið að halda áfram á sömu braut, í rauninni að fá upplýsingar hvaðanæva að. Vegagerðin safnar gögnum, en hún kaupir líka gögn. En Vegagerðin má deila t.d. gögnum í betri upplausn en Landmælingar geta boðið upp á. Það er það sem við erum að leiðrétta hér. Hv. þingmaður hefur áhyggjur af kostnaði. Ég hef einmitt áhyggjur af sama kostnaði ef ríkið og stofnanir þess kaupa sömu gögnin margsinnis. Það er náttúrlega algjör firra. Þess vegna viljum við hafa þetta eins hjá Landmælingum og öðrum í stjórnsýslunni.
Virðulegi forseti. Hæstv. ráðherra kom inn á flestar áhyggjur mínar. Það er vissulega rétt að ef við ætlum að kaupa sömu upplýsingarnar aftur og aftur, eins og fyrirkomulagið hefur verið, myndi summa þess væntanlega verða hærri en ef við keyptum þær bara einu sinni. En séður fyrirtækjaeigandi hlýtur þá að geta séð það, ef hann hefur hingað til getað selt þetta fimm sinnum, að núna ætlar hann bara að selja þetta einu sinni og þá hlýtur hann að selja þetta á tíföldu verði. Það eru svona hlutir sem ég hafði áhyggjur af. En kannski eru þessar áhyggjur ekki vel ígrundaðar og þá dreg ég spurningar mínar til baka.
Já, bara mjög stutt. Þetta eru gagnlegar umræður. Ég skil hvert hv. þingmaður er að fara en við búum sem betur fer við það að það er ágætissamkeppni á þessum markaði þannig að það er ekki eins og ríkið eða stofnanir séu bara að kaupa af einum ákveðnum aðila, þannig að ég hef ekki áhyggjur af því. Ég hef meiri áhyggjur af því að Landmælingar vanti ákveðin gögn t.d. þegar eitthvað gerist, þegar eldgos verður eða eitthvað og það vantar gögn í ákveðinni upplausn, að þá geti sá aðili sem á þau gögn selt þau en hækkað verðið margfalt af því að það liggi svo mikið undir. Þá er nú betra að Landmælingar og stofnanir geti miðlað þessu fyrir fram eða á milli sín eftir lögum og reglum.
Virðulegi forseti. Þá held ég bara að flestum mínum áhyggjum hafi verið svarað og þá vonum við bara að þetta nái fram að ganga.
Virðulegur forseti. Mér liggur við að segja að mér hafi þótt ákveðinn dagur í janúar 2013 frekar merkilegur, það var dagurinn þegar Landmælingar Íslands gerðu þessi gögn aðgengileg, enda er það mjög Píratalegt að hafa gögn aðgengileg og opin og frjáls. Ég er sérstaklega ánægður með að hér skuli vera fellt úr gildi það ákvæði sem gefur Landmælingum Íslands leyfi til þess að selja efni í vörslu stofnunarinnar. Ég þykist vita að það sé líka sérlega gott að ekki sé lengur fastákveðið hver mælikvarðinn skuli vera, 1:50.000 sem notaður er að jafnaði. Tækniþróun sem tengist ferðamennsku kemur mér fyrst upp í hugann þegar ég skoða og velti þessu máli fyrir mér. Kort spila miklu stærra hlutverki í lífs hvers einstaklings í dag en þau gerðu fyrir fjórum, fimm árum. Nú förum við varla spönn frá rassi án þess að fá til þess einhvers konar leiðbeiningar og hjálp á grundvelli kortaupplýsinga. Þetta mál er ekki nema að litlu leyti pólitískt í eðli sínu. Sú staðreynd að það skuli vera lagt fram hér í annað sinn er hins vegar svolítið sorglegur vitnisburður um starfshætti Alþingis. Eins og hv. þingmenn og hæstv. ráðherra sem hér situr vita erum við Píratar áhugasamir um að þingmálahalinn verði ekki skorinn af við hver þinglok. Mér finnst einhvern veginn eins og við fáum hér byr undir báða vængi í þeim málflutningi okkar öllum. Þetta er gagnlegt frumvarp sem er til framfara og þjóðinni allri til heilla. Ég hlakka til að taka á móti frumvarpinu og fjalla um það þegar það kemur til meðferðar hjá umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Einar Brynjólfsson sagði að hann teldi að þetta mál væri að litlu leyti pólitískt í eðli sínu. Ég ætla að leyfa mér að vera honum mjög ósammála. Þetta mál er nefnilega rammpólitískt, sem sést glögglega þegar saga þess er skoðuð. Þingmaðurinn nefndi t.d. að hér hefði sértekjukrafa Landmælinga verið afnumin við fjárlagavinnuna í desember 2012 sem kom til framkvæmda í janúar 2013. Þá var hér ríkisstjórn Vinstri grænna og Samfylkingar. Það var vegna pólitískrar ákvörðunar þáverandi hæstv. umhverfisráðherra á niðurskurðartímum að afnema þessa 10 milljóna sértekjukröfu sem gögn Landmælinga voru gerð gjaldfrjáls og öllum aðgengileg. Það er nefnilega þannig að það eimir enn þá eftir af einkavæðingardraugnum í þessum lögum, sem voru sett veturinn 2006/2007, þegar Landmælingum var sniðinn sá stakkur t.d. að mega ekki safna landupplýsingum í meiri upplausn en 1:50.000. Það var réttlætt í greinargerð með frumvarpi á sínum tíma, með leyfi forseta: „Tækni á sviði landupplýsinga hefur tekið miklum framförum á undanförnum árum og arðsemismöguleikar hafa skapast á sumum sviðum landupplýsinga og kortagerðar, sem hefur leitt til aukinnar sóknar einkafyrirtækja inn á þennan markað. Á sama tíma hefur ríkisvaldið verið að draga sig úr margs konar framleiðslu og þjónustustarfsemi.“ Það var vegna þeirrar trúar þáverandi stjórnvalda, stjórnar sem var hægri sinnuð og trúði á einkavæðingu, að hið opinbera ætti ekki að stunda arðbæra starfsemi þótt hún snerti grunninnviði samfélagsins og sú stofnun sem hefði með kortagerð að gera var allt í einu eina stofnun landsins þar sem var sérstaklega tekið út úr lögum um hlutverk hennar að hún mætti gefa út kort. Landmælingar Íslands höfðu til ársins 2007 það skilgreinda hlutverk að gefa út kort, það var tekið út. Á sama tíma voru þær skorður settar að upplýsingar Landmælinga mættu ekki vera í meiri upplausn en 1:50.000, sem er hlægileg krafa þegar öll gögn sem Landmælingar hafa safnað síðan þá eru í meiri upplausn, þannig að þær þurfa í rauninni að rýra gildi þeirra gagna sem í húsi eru til þess að geta uppfyllt þetta ákvæði, sem við erum sem betur fer að fara að nema úr gildi. Þegar þessar breytingar voru til umræðu fyrir 11 árum var á það bent að ákvæði 4. gr. frumvarpsins, sem varð síðan 4. gr. laganna um hlutverk Landmælinga, skilgreindi verksvið stofnunarinnar of þröngt. Við atkvæðagreiðslu sagði hv. þáverandi þingmaður Vinstri grænna, Ögmundur Jónasson, með leyfi forseta: „En með þessari lagagrein er stofnunin þvinguð, með öðrum orðum lögþvinguð, til að draga sig út úr samkeppnisrekstri og slíkt teljum við varasamt.“ Pólitíkin hefur verið í þessu máli um langa hríð. Við sama tækifæri benti Kolbrún Halldórsdóttir, þáverandi hæstv. ráðherra Vinstri grænna, á að málið væri unnið á allt of miklum hraða, með flaustri, þannig að hún óttaðist að í uppsiglingu væru mistök. Hún benti t.d. á, verandi þá nefndarmaður í umhverfisnefnd þingsins, með leyfi forseta: „Hins vegar er ljóst að það að tryggja að gögnin sem Landmælingar Íslands afla séu almannaeign og öllum aðgengileg endurgjaldslaust tel ég í sjálfu sér til mikilla bóta.“ Enda var þetta ein af þeim ábendingum sem hafði komið til nefndarinnar. En sökum þess flýtis sem var á afgreiðslu málsins rétt fyrir þinglok vorið 2006 var ekki tekið tillit til þess. Það var tekið tillit til þess loksins í janúar 2013 þegar ákvörðun á fjárlögum var notuð til að hleypa almenningi inn í gagnasett og gagnasafn Landmælinga. Nú er loksins, tíu árum síðar, verið að vinda ofan af flumbrugangi þingsins sumarið 2006. Það er ánægjulegt að sjá hversu mikið gögn Landmælinga hafa verið notuð frá því að þau voru opnuð. Þar er gríðarlegur jarðvegur fyrir nýsköpun og framþróun. Frá því að landupplýsingar Landmælinga voru gerðar gjaldfrjálsar hafa um 1.900 manns skráð sig fyrir gögnum til niðurhals samkvæmt skýrslu stofnunarinnar um könnun á notkun og áhrifum. Þar er borað aðeins niður í hvernig notendur hafa nýtt sér þau. Rúmur helmingur notar þau reyndar ekki í nein verkefni heldur er aðeins að skoða þau. Það skemmtilega við opið aðgengi er að það er hægt að forvitnast, það er hægt að sjá hvort maður geti nýtt sér eitthvað og svo er hægt að ákveða að maður kannski vilji ekkert gera það. Í könnun Landmælinga kemur fram, með leyfi forseta: „Ef tölurnar eru rýndar ítarlega eru það 159 notendur sem svara já“ - við spurningunni hvort niðurhal á gögnum Landmælinga hafi orðið kveikja að nýsköpun á vöru eða þjónustu. Það eru 159 einstaklingar sem með því að nota þessi aðgengilegu gögn fengu hugmynd, hvort sem hún varð að veruleika eða ekki, fengu þarna neista sem gat orðið að einhverju. Það kemur raunar í ljós að ekki færri en 67 nýjar vörur og þjónustur hafi orðið til vegna gjaldfrelsis gagnanna eða aðgengis að þeim. Aðgengi að gögnunum hefur því haft tilætluð áhrif. Þess vegna fagnar maður því að sjálfsögðu að hæstv. ráðherra taki þessar niðurstöður og vinni með þær af skynsemi og festi í sessi heimild Landmælinga til að dreifa þessum gögnum endurgjaldslaust með opnum notkunarskilmálum til að þessar 67 nýju vörur eða þjónustur sem hafa orðið nú þegar verði innan nokkurra ára 670, eða hvað það er, þannig að nýsköpun haldi áfram. Mig langar aðeins að víkja að næsta skrefi sem ég tel þurfa að taka í þessu máli sem tengist lögum nr. 44/2011, um grunngerð stafrænna landupplýsinga, sem innleiðir IINSPIRE-tilskipun Evrópusambandsins um samræmda notkun landupplýsinga. Þar vil ég aftur vísa til könnunar sem Landmælingar hafa gefið út, könnun sem hefur verið gerð annað hvert ár, síðast haustið 2015, meðal stofnana bæði ríkisins og sveitarfélaga um það hvaða landupplýsingar þær hefðu í fórum sér. Það er niðurstaða þessarar könnunar að í það minnsta 32 stofnanir í landinu hafi í sinni vörslu 326 gagnasett sem mögulega ættu erindi inn í upplýsingakerfi Landmælinga Íslands. Um þau gagnasett gildir hið sama og um gögnin sem Landmælingar búa yfir. Þetta eru yfirleitt upplýsingar sem aflað hefur verið fyrir almannafé í almannaþágu og eiga því fullt erindi til almennings í opnum frjálsum aðgangi. Hér er verk að vinna, m.a. þarf að samræma form gagnanna og eiga samstarf við þessar stofnanir til að þær tengi gagnagrunna sína við Landmælingar. Í skýrslunni kemur fram að í flestum tilfellum sé raunar fremur auðvelt að reiða gögnin fram á einhvern hátt sem megi nýta við landupplýsingavinnslu. Drjúgur meiri hluti gagnanna er nú þegar á GIS-formi. Svo er ýmislegt annað notað en þó oftast form sem er lítið mál að koma yfir á form sem Landmælingar geta á stuttum tíma spænt inn í kerfi sín. Þegar við erum búin að taka það skref að samþykkja frumvarp hæstv. ráðherra held ég að sé lag að halda áfram og koma meiri upplýsingum inn í þennan grunn. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni ræðuna. Mér sýnist reyndar að hér gæti örlítils misskilnings. Þegar ég talaði um að þetta væri ekki pólitískt mál í eðli sínu átti ég við þessar litlu breytingar sem verið er að gera núna. Ég er sammála honum um það að á sínum tíma var sú breyting sem varð á eðli starfa og hlutverks Landmælinga Íslands veruleg og hún var mjög pólitísk. Hv. þingmaður taldi sjálfur upp fjölda nýsköpunarverkefna og jákvæðra framfara sem orðið hefðu fyrir tilstuðlan þessa opna aðgengis. Ég spyr því hvort ekki megi segja að áhyggjur og viðvörunarorð fyrrverandi þingmanna, sem hann vitnaði í hér áðan, hafi einfaldlega verið óþörf. Þau hafa ekki ræst að neinu marki, eða hvað?
Frú forseti. Varnaðarorð þingmanna Vinstri grænna í júní 2006 rættust af því að sú nýsköpun sem frá er greint í skýrslu Landmælinga átti sér stað eftir að ráðherra Vinstri grænna hafði opnað gögnin. Nú erum við einungis að stíga það skref að festa þá opnun lögformlega í sessi. Það að loka gögn Landmælinga bak við gjaldmúr var pólitísk ákvörðun árið 2006, það að opna þau 2013 var sömuleiðis pólitísk ákvörðun. Það sem ég held kannski að vinni með þessu máli er að fólk lítur aðgang að upplýsingum öðrum augum í dag en það gerði 2006. Þessi varnaðarorð Kolbrúnar Halldórsdóttur og Ögmundar Jónassonar á sínum tíma, sem byggðu á því einfalda prinsippi vinstri manna að almannaeigur eigi að vera almenningi aðgengilegar þegar því er við komið, eru sjónarmið sem hafa sótt á, ekki síst vegna þess að framþróun í tækni hefur gert miðlun slíkra upplýsinga ódýrari og auðveldari. Núna munar Landmælingar ekki jafn mikið um að dæla fjórum terabitum af gögnum út í eterinn eins og kannski hefði verið árið 2006, en tækniþróunin er líka orðin það mikil að nýsköpunarfóðrið í þessum gögnum er meira nú en nokkru sinni fyrr.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið við andsvari mínu. Ég verð að játa það hér og nú að ég misskildi að einhverju leyti málflutning þingmannsins áðan. Þess vegna var spurning mín kannski ekkert sérstaklega gáfuleg. Að máli sem þessu tengist: Nú sýnist mér að allt stefni í að þetta mál nái fram að ganga. Ég get ekki ímyndað mér annað en ríkisstjórnarmeirihlutinn sé að baki því. Mér heyrist að Vinstri græn séu þessu fylgjandi og Píratar líka. Þá langar mig að spyrja þingmanninn hvort honum þætti það ekki mikil synd ef þetta mál myndi daga uppi hér á vordögum eða júnídögum, eða hvenær það nú verður sem þingi verður slitið, og hvort hann er ekki sammála mér og öðrum Pírötum um að nú væri gott ef þingmálahalinn yrði ekki skorinn af heldur haldið áfram næsta haust með að vinna í þeim málum sem fyrir liggja.
Frú forseti. Mér hefði best þótt fara á því að við hefðum staðið hér fyrir mánuði til að ræða þetta mál í 1. umr. Ég sé ekki að það skipti höfuðmáli hvort mál lifi milli þinga eða ekki. Vandinn við þingstörfin er miklu frekar sá að ríkisstjórnir allra tíma gera sér óraunhæfar væntingar um fjölda mála sem þær geta klárað þegar þær útbúa þingmálaskrá sína og gera sér enn óraunhæfari tímaplön þegar kemur að framlagningu þeirra, þannig að á síðasta skiladegi fyllast öll skjalahólf af verkefnum sem hafa verið unnin nóttina áður til þess að það náist að mæla fyrir þeim. Fyrir vikið erum við alltaf síðasta mánuð þingsins að taka 1. umr. um mál sem öllum er ljóst að munu ekki ná fram að ganga. Ég vona að sú verði ekki raunin með þetta mál.
Virðulegi forseti. Þar sem ég sat í þingflokksherbergi okkar Viðreisnarfólks og var að undirbúa mál mitt þá greip mig skyndilega þörf til að fara til Mosfellsbæjar, eins og gerist stundum, þannig ég ákvað að kanna þær leiðir sem voru í boði og fór til þess á þekkta síðu, sem heitir Google Maps, og sló þá það inn að ég væri staddur við Austurvöll og ætlaði mér til Mosfellsbæjar. Þá komu upp tveir möguleikar; annars vegar var mér boðið að keyra þangað á bíl og það tæki 22 mínútur, og eins gat ég labbað þangað og samkvæmt Google Maps tekur það mig þrjá klukkutíma og 17 mínútur. Lagt er til að fara eftir Suðurlandsbrautinni og síðan eftir nýju göngubrúnum við Geirsnef, í Grafarvog og síðan fram hjá golfvelli Mosfellsbæjar, þannig muni ég komast. Þessir tveir kostir stóðu mér til boða. En ég veit að það eru fleiri kostir sem mér standa til boða. Ég veit að ég get hjólað þetta, og hef gert það, og ég veit að ég get einnig tekið strætó þessa leið, ég hef líka gert það. Ef ég hefði gert sambærilega leit í Kaupmannahöfn eða öðrum mörgum evrópskum stórborgum og Bandaríkjum hefðu mér líka staðið þessir tveir kostir til boða. Ég hefði líka fengið leiðbeiningu um hvernig ég gæti hjólað þessa leið eða notað almenningssamgögur. Hver er ástæða þess að þessir tveir flipar í íslenskri kortaútgáfu Google Maps eru gráir og ekki í boði? Ég veit það ekki alveg. Ég hef engar nákvæmar upplýsingar um það, en mig grunar stundum að ástæða þess sé í mörgum tilfellum skortur á nægilega góðum grunnupplýsingum sem eru opnar og aðgengilegar. Ég hef verið í þeirri stöðu að þurfa að nota upplýsingar sem eru almenningseign að einhverju leyti og það er alltaf einhver forgangsröðun sem fyrirtæki sem nota slíkar upplýsingar fara í. Hún byggist oft á þremur þáttum. Í fyrsta lagi þurfa upplýsingarnar að vera markaðslega gagnlegar, það er nú oftast ástæðan fyrir því að í öllum þeim kerfum sem ég nefni eru stórar borgir í Bandaríkjunum oftast nær þær fyrstu þar sem notendur geta notað slíka þjónustu, þar er alla vega góður markaður fyrir slíka þjónustu. Í öðru lagi er nauðsynlegt að upplýsingarnar séu að einhverju leyti tæknilega nytsamlegar. Og í þriðja lagi þurfa þær að vera endurnýtanlegar út frá lagalegu sjónarmiði. Það verður sennilega aldrei þannig að markaðurinn Ísland verði sá markaður sem maður fer fyrst inn á, en við getum gert okkar til að gera hina hlutina vel, af því að þrátt fyrir allt hefur það jákvæð áhrif á lífsgæði okkar að geta nálgast sambærilegar upplýsingar um Ísland sem víðast. Það hefur líka áhrif á hvaða ferðakosti ferðamenn nota, svo ég nefni það. Hér er oft rætt um verð sem einn þátt í þessu máli, það er sá þáttur sem hér hefur verið lögð hvað mest áhersla á, að ákvörðun og tímasetning - að upplýsingarnar verði gerðar gjaldfrjálsar, en það er ekki eina sem skiptir máli og raunar er ekki síður mikilvægt hvernig réttindamálum af þessum gögnum er háttað. Hér er um ákveðna tvíræðni að ræða, vegna þess að annars vegar er um að ræða lög um Landmælingar og hins vegar höfundalög, sem eru enn þá mjög íhaldssöm, ef svo má að orði komast. En sem betur fer, og verður að árétta það, hefur verið unnið mjög gott verk innan ramma þeirra laga í átt að því að gera gögnin sannarlega opin og aðgengileg. Ef ég gríp hérna niður í lagagrein sem fjallar um það sem má í þeim lögum sem við leggjum til að verði breytt, þetta er 6. gr., síðari málsgrein, þá segir þar, með leyfi forseta: „Heimilt er að veita afnotarétt af öllum upplýsingum á sviði landmælinga og kortagerðar sem getið er í 1. mgr. og eru í vörslu Landmælinga Íslands að því tilskildu að uppruna sé getið og að áreiðanleiki upplýsinga sé tryggður.“ Þessi lagagrein er líklegast smíðuð í kringum þá hugmyndafræði að menn veiti þann rétt í hvert skipti til eins og eins aðila. En hins vegar hefur verið farið í gegnum þessi mál og þeim breytt með þeim hætti að Landmælingar Íslands hafa gefið út notkunarskilmála á heimasíðu sinni þar sem byggt er á svokölluðu „Open Government Licence“, eða opnu ríkisleyfi, fengið að breskri fyrirmynd þar sem hið lagalega umhverfi er að einhverju svipað. Þar er tilgreint að í raun veiti Landmælingar Íslands öllum leyfi til að endurnýta upplýsingar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Eitt þessara skilyrða er að Landmælinga sé getið sem heimildar. Ég sé ekki að lagaáskilnaðnum um að áreiðanleiki upplýsinga sé tryggður sé einhvers staðar fundinn staður. Þegar maður lítur á þessar greinar frá tæknilegu sjónarmiði koma þrjár vangaveltur upp í hugann. Í fyrsta lagi segir að þetta sé heimilt, en þar ætti í rauninni að standa „veita skal“, þ.e. að veita skuli afnotarétt af öllum upplýsingum. Í öðru lagi er krafan um að geta uppruna skiljanleg út frá hefðbundnum höfundarréttarlagapælingum. En reyndin í dag er að þetta er ekki alltaf jafn auðvelt og menn ímynda sér. Til dæmis byggja heilu gagnasöfnin á gögnum sem byggja á gögnum sem byggja á gögnum. Í þeim tilfellum er ekki mjög auðsótt að geta allra þeirra frumheimilda með einföldum hætti. Reyndin er sú í þessum geira að það er miklu frekar orðið vandamál í hina áttina. Stofnanirnar reyna eftir fremsta megni að passa upp á að þeir sem endurnýta upplýsingar birti t.d. ekki merki viðkomandi stofnunar, því að oftast nær eru þeir sem nota slíkar upplýsingar í hagnaðarskyni að reyna að sýna að þeir noti þekktan uppruna til þess að lyfta gæðum þeirrar þjónustu sem þeir veita, hvort sem viðskiptavinirnir greiða fyrir það eða ekki. Ákvæðið um að áreiðanleiki upplýsinga sé tryggður tel ég að sé óþarft. Ég held að ekkert af því sem hér er nefnt séu stór atriði sem muni valda að því að taka þurfi á þessu við breytingu laganna í þessari umferð, enda vil ég ekkert gera til þess að tefja framganginn. En ég veit að áreiðanleikarökin hafa einhvern tímann verið notuð, ekki af Landmælingum, en af öðrum stofnunum sem hafa veigrað sér við að leyfa fólki að nota áfram upplýsingar sem eru á þeirra vegum, með þeim rökum að við getum ekki tekið ábyrgð á því ef notendur nota upplýsingarnar vitlaust. Þar finnst mér fólk hafa svolítið vonda nálgun við opnun gagna. Ég hef ekki áhyggjur af afkomu einkaaðila í kortageiranum eða öðrum, verði þetta frumvarp að veruleika. Niðurstaðan hefur verið sú að víðast þar sem gögn hafa verið opnuð hefur hið öfuga gerst, gróska hefur orðið í viðkomandi geira. Menn hafa einfaldlega tekið gögnin, unnið saman gögn frá ólíkum uppruna, „pakkað“ þeim upp á nýtt og selt, oft með ágætum hagnaði. Til dæmis er mikið af upplýsingum sem Bloomberg-fréttaveitan og -gagnaveitan hafa upplýsingar sem hægt væri að nálgast ókeypis í gegnum ríkisuppruna, „ríkis-source“. En engu að síður er þarna búið að búa til þjónustu þar sem einhverju er bætt ofan á þetta. Ég hef ekki áhyggjur af þeim þætti og styð efni þessa frumvarps.
Virðulegi forseti. Það var bara svo gaman að hlusta á google-leiðina og ferðalagið sem hv. þingmaður tók okkur með í upp í Mosfellsbæ. Það er akkúrat þetta. Það er svo mikilvægt að þær upplýsingar sem liggja fyrir séu fyrir aðra, eins og fyrir Google Maps, að það jarðstöðvanet, sem er nú annað hlutverk Landmælinga Íslands sem við höfum ekki mikið talað um hér, þ.e. að Landmælingar Íslands halda úti og standa fyrir því sem kallað er jarðstöðvanet þar sem GPS-punktar eru settir niður. Oft er rætt um, þó að hv. þingmaður hafi ekki gert það, hvort einkaaðilar geti ekki bara tekið að sér allt sem Landmælingar gera. Það er ýmislegt sem okkur ber sem stjórnsýslu og út af öryggisatriðum að sinna, t.d. að hafa þetta jarðstöðvanet rétt og hafa það þannig að aðrir geti nýtt það og hafa það í þeirri upplausn sem þarf til að við getum útvíkkað og bætt við fullt af leiðum sem menn geta nýtt sér, meira að segja, og sem betur fer, í viðskiptalegum tilgangi eins og Google Maps gerir. Mig langaði bara að koma þessu að. Þetta er annað atriði og annað hlutverk sem Landmælingar Íslands hafa sem skiptir miklu máli fyrir okkur.
Virðulegi forseti. Ég vil árétta að ég hef ekkert á móti því að einkaaðilar geri hluti sem Landmælingar gera í dag, óháð því hvort Landmælingar halda áfram að gera þá hluti. Mér finnst engin mótsögn fólgin í því að styðja að hvort tveggja verði gert. Ég er almennt lítið hlynntur einhvers konar einkaleyfum til ríkisstofnana, sérstaklega hvað svona hluti varðar. Ef það er hins vegar þannig að ríkisstofnanir, opinberir aðilar, safni upplýsingum sem geta nýst öðrum finnst mér algjörlega sjálfsagt að það eigi að vera meginreglan að þær upplýsingar séu birtar. Hver veit hvað einhver getur gert sniðugt við þær? Svo að ég komi aðeins aftur inn á Google Maps söguna, af því að hæstv. ráðherra nefndi það, þá er það stundum þannig að maður sér ekki þá hluti sem ekki verða. Vissulega gætum við farið í einhvern leiðangur og reynt að komast að því af hverju hin og þessi veita þjónustar ekki höfuðborgarsvæðið með sama hætti og hún þjónustar borgir í öðrum löndum. Stundum er það bara þetta aðgengi fyrir fram sem ræður þessu. Það eru einfaldlega einhverjir forritarar eða markaðsmenn hér og þar sem fara í gegnum það hvaða skref eru möguleg næst. Þeir velja sér oft það skref þar sem það er tæknilega auðveldast að útfæra þær lausnir sem menn vilja og þar sem engin lagaleg hindrun virðist vera fyrir því að nota þau gögn sem eru til staðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir að leggja þetta frumvarp fram og lýsi því yfir að hún á stuðning minn vísan þegar að því kemur að takast á við það, bæði í þingsal og í hv. umhverfis- og samgöngunefnd. Þar mun verða fjör, heyri ég, miðað við þær umræður sem átt hafa sér stað í dag. Það verður gaman að sitja með kollegum mínum þar, m.a. hv. þm. Pawel Bartoszek, og ræða ýmsa þætti þessa máls út frá Google Maps og fleiru. Ég á gott í vændum þegar kemur að gögnum á gögn ofan og gögn ofan á það, svo ég vitni eftir minni í ummæli hv. þingmanns sem hefur umtalsvert betri þekkingu en ég á slíkum gagnagrunnum. Ég hlakka til að takast á við þetta mál þar. Það hefur verið farið ágætlega yfir forsöguna og engin ástæða til að gera það aftur, hæstv. ráðherra þekkir hana vel sjálf, og hér gengur í salinn hv. þm. Andrés Ingi Jónsson sem gerði það ágætlega. Það er náttúrlega bagalegt að við séum að ræða mál undir vor 2017 sem tekur á athugasemdum sem komu fram í febrúar 2011, að rétt væri að grípa til. Það er náttúrlega engan veginn við núverandi hæstv. ráðherra að sakast sem hefur lagt þetta mál hér fram nú, en þörfin hefur verið skýr og tillögurnar eru, eins og segir í greinargerðinni, að koma á fót almennum landupplýsingagrunni, nákvæmum og ítarlegum landupplýsingum sem stjórnvöld þurfa á að halda vegna lögbundinna verkefna. Þörfin hefur verið skýr nokkuð lengi og varðandi tillöguna er vilji hjá ákveðnum stjórnmálaflokkum í það minnsta og það náði það langt að málið var lagt fram á þarsíðasta þingi. Ég er ánægður með þetta frumvarp og þessa greinargerð. Það er margt í henni sem er hægt að taka undir og er vel rökstutt. Ég er t.d. sammála þessari setningu, með leyfi forseta: „Aðgengi að gögnum og upplýsingum hefur aukist verulega með tilkomu internetsins.“ Ég ætla að leyfa mér að taka undir þau orð og ekki búa til ágreining um hana, þó að það væri vissulega skemmtilegt að við færum í rökræður þar um. Ég velti því fyrir mér, verði þetta frumvarp að lögum, sem ég vona að gerist á þessu vorþingi, hvort nógu vel sé um hnútana búið í næstu skrefum. Með því er ég ekki að setja mig á móti þessu máli, alls ekki, ég er frekar að reyna að styðja það og tryggja að það verði nægilega vel um það búið þannig að það skili tilætluðum árangri, eins og segir í greinargerðinni, með leyfi forseta: „Í frumvarpi þessu er lagt til að Landmælingar Íslands sjái til þess að komið verði upp landupplýsingagrunni, honum viðhaldið og miðlað í þeirri nákvæmni sem þörf er á hverju sinni og tækni leyfir.“ Svo aðeins síðar: „Nauðsynlegt er að sú ríkisstofnun sem fer með landmælingar og grunnkortagerð geti unnið með og miðlað landupplýsingum með þeirri nákvæmni sem nauðsynleg er á hverjum tíma og miðlað til annarra stjórnvalda, hagsmunaaðila og almennings eftir því sem þörf er á hverju sinni.“ Hér er ágætlega farið yfir þörfina og nákvæmnina og nauðsynina á þessu. Þess vegna er ágætt að setja sig aðeins inn í þær umsagnir sem komu fram um málið á sínum tíma. Þær eru mjög margar og mikill meiri hluti þeirra jákvæðar og taka vel í þetta, en þar eru ágætisábendingar sem við getum nýtt okkur í þeirri vinnu sem fram undan er, bæði í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og hér í salnum, en ekki síst hæstv. ráðherra í málinu. Þjóðskrá Íslands skilaði inn umsögn þar sem er fjallað um hagsmuni Þjóðskrár. Ef það er eitthvað sem er nátengt hagsmunum þjóðarinnar þá hljóta það að vera hagsmunir Þjóðskrár. Í gildi eru þjónustusamningar milli stofnunarinnar og einkaaðila um afnot af myndkortum. En hverjir eru hagsmunir stofnunarinnar, þ.e. Þjóðskrár, þegar að þessum málum kemur? Það segir í umsögninni, með leyfi forseta: „Að til séu myndkort af öllu landinu sem eru uppfærð með reglubundnum hætti. Telur stofnunin að nauðsynlegt sé að regluleg endurnýjun myndkorta eigi sé stað af þéttbýli á 1–3 ára fresti með innan við 20 cm greinihæfni til að fylgja eftir byggðaþróun, dreifbýli (<200 m.y.s.) á innan við 5 ára fresti með um 50 cm greinihæfni til þess að fylgja eftir breytingum á landnotkun og þróun búsetu, óbyggðum á innan við 10 ára fresti með um 50–100 cm greinihæfni og oftar á þeim svæðum þar sem breytingar eru á landnotkun, t.d. vegna virkjanaframkvæmda eða annarra stórframkvæmda eða vegna breytinga af völdum náttúrunnar svo sem vegna eldgosa, flóða eða annarra hamfara.“ Það er þetta sem við verðum að tryggja að viðhaldist og sé aðgengilegt Þjóðskrá, hvort sem er í gegnum Landmælingar með fjárveitingum til kaupa eða til að leigja gögnin, eða að þau gögn verði framleidd með einhverjum öðrum hætti. Við erum að tala um að á eins til tveggja, þriggja ára fresti þurfi að uppfæra gögnin, t.d. þegar kemur að þéttbýli. Þetta er því ekki eitthvað sem við afgreiðum bara og hendum svo frá okkur og látum malla, eitthvað sem ekki þarf að huga að meir. Það þurfa að fylgja fjármunir, sama hvort þeir verða nýttir til kaupa eða til að leigja, eins og kemur fram í frumvarpinu. Það þarf í það minnsta að tryggja að þessi gögn verði til og uppfærð. Sjálfur kannast ég aðeins við að hafa þurft að eiga við hversu gögn eru óaðgengileg á ýmsum sviðum og hafa verið á síðustu árum á Íslandi. Í umsögn Þjóðskrár segir líka, með leyfi forseta, um hagsmuni stofnunarinnar: „Að önnur nákvæm landfræðileg gögn séu aðgengileg á viðráðanlegu verði sem nýtast mun stofnuninni m.a. við afmörkun landeigna og framkvæmd fasteignamats, til að mynda strandlína, hæðarlíkan, gróðurþekja, vatnafar, samgöngur o.s.frv.“ Ég starfaði lengi sem blaðamaður og skrifaði m.a. greinarflokk um það hvernig eignarhaldi á landi og jörðum á Íslandi var háttað. Þar rákum við okkur fljótlega á að erfitt var að fullyrða nokkuð um það svo vel færi. Gagnagrunnar með skýrum landamerkjum, kort, myndir, voru náttúrlega ekki til. Það var einfaldlega ekki hægt að segja með fullri vissu hvar allar jarðir enduðu og næsta byrjaði, þrátt fyrir að hafa jafnvel skipt um hendur og gengið kaupum og sölum um langan tíma. Allt sem gengur í þá átt að opna þessa grunna er því gott, en það þarf líka að tryggja að þeim sé viðhaldið, þeir séu styrktir og bættir. Það væri athyglisvert, hvort sem það er hér eða í máli ráðherra, ef hæstv. ráðherra hyggst taka afstöðu til málsins eða við skoðum það innan nefndarinnar, að velta líka fyrir sér því sem kemur fram í umsögn Vegagerðarinnar. Þar er tekið undir frumvarpið, sagt að það sé jákvætt og í því horft til framfara, en eftirfarandi er velt upp, með leyfi forseta: „Þrátt fyrir framangreinda kosti virðist líklegt að landupplýsingagögn Landmælinga Íslands verði a.m.k. fyrst um sinn ekki með þeirri nákvæmni að þau uppfylli kröfur til hönnunar mannvirkja. Því má reikna með að Vegagerðin þurfi áfram að verja fjármagni til landmælinga, og þá a.m.k. í sumum tilfellum í samstarfi við Landmælingar eins og verið hefur. Spurningin er hvort og þá hvenær Landmælingar Íslands munu hafa yfir nægilega nákvæmum landupplýsingum að ráða, til vinnu við deiliskipulag og til hönnunar vega, gatna, hafna og alls kyns lagna, hvort sem er í dreifbýli eða þéttbýli.“ Þetta er spurning sem velt er upp og við þurfum að hafa í huga þegar við vinnum frumvarpið áfram og mun væntanlega koma í ljós í starfinu, verði frumvarpið að lögum. En það þarf að huga að því að hvar sem upplýsingarnar eru framleiddar verði þær nægilega góðar og aðgengilegar og opnar öllum. Að lokum vil ég ítreka að allt það sem opnar aðgang og aðgengi að gögnum hins opinbera er til hins góða. Í raun ættu öll opinber gögn að vera opin nema einhverjar sérstakar aðstæður skýri eða hamli því. Það ætti í raun og veru að snúa við sönnunarbyrðinni, ef ég leyfi mér að taka svo bjánalega til orða, að reglan sé sú að gögn séu opin nema eitthvað sérstakt réttlæti að svo sé ekki.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til heildarlaga um landgræðslu, en núgildandi lög um landgræðslu eru yfir 50 ára gömul og um margt úrelt, þá ekki síst hvað varðar möguleika hins opinbera að grípa inn í ósjálfbæra landnotkun og koma í veg fyrir hnignun vistkerfa. Niðurstöður rannsókna síðustu áratuga á íslenskum vistkerfum sýna berlega að kerfunum hefur hnignað gríðarlega frá landnámi og samhliða hefur stórfellt jarðvegsrof og gróðureyðing átt sér stað. Rannsóknir sýna einnig að fjölbreyttir, hagrænir, ekki síður en vistfræðilegir möguleikar felast í landgræðslu og endurheimt raskaðra vistkerfa. Núgildandi lög taka ekki á þessum þáttum og úr því þarf að bæta. Frá því að núgildandi landgræðslulög voru samþykkt hefur ýmislegt breyst í annarri umhverfislöggjöf hérlendis. Þar má einkum nefna ný lög um náttúruvernd, skipulagslög og lög um mat á umhverfisáhrifum. Á sama tíma hefur landnotkun breyst verulega; sauðfé í landinu hefur fækkað en ferðamönnum hefur aftur á móti fjölgað með tilheyrandi ágangi á gróður og jarðveg. Ný landgræðslulög þurfa því að vera í takt við aðra umhverfislöggjöf og taka mið af þeim samfélagslegu breytingum sem orðið hafa síðustu 50 árin. Í nýjum landgræðslulögum þarf að leggja áherslu á að stöðva frekari gróðureyðingu og jarðvegsrof og endurheimta vistkerfi sem raskast hafa vegna fyrri landnýtingar og óblíðra náttúruafla. Markmiðin eru margþætt og ljóst er að samspil þessara laga við bæði náttúruverndarlög og frumvarp til nýrra skógræktarlaga er verulegt. Þannig munu öll þessi lög stuðla að vernd náttúru landsins, sjálfbærri nýtingu auðlinda og endurheimt raskaðra vistkerfa. Ítarleg ákvæði eru um hvernig sjálfbær nýting lands verður best tryggð. Í því skyni er kveðið á um reglulegt mat á ástandi lands og árangri verkefna, að sett skuli viðmið um sjálfbæra landnýtingu og að unnin skuli áætlun um úrbætur þar sem landnýting er ekki sjálfbær. Einnig er sett fram ákvæði sem segir að leiði framkvæmdir eða landnýting til umtalsverðs rasks á gróðri og jarðvegi þá skuli bæta fyrir það með endurheimt sambærilegra vistkerfa. Í lögunum er sérstakur kafli um hlutverk ríkisins við umsjón lands vegna landgræðslu; annars vegar lands í eigu ríkisins og hins vegar lands í einkaeigu sem ríkið hefur umsjón með samkvæmt samkomulagi við eiganda. Lögin miða að því að einfalda þá umsýslu, skilgreina betur markmiðin með umsjón ríkisins og jafnframt er gert ráð fyrir að dregið verði úr þessu umsjónarhlutverki ríkisins á einkalandi. Ég mun nú gera nánari grein fyrir helstu breytingum sem lagðar eru til í frumvarpinu. Meginmarkmiðin snúa að vernd gróðurs og jarðvegs, endurheimt vistkerfa sem eyðst hafa og að auka við þær auðlindir sem fólgnar eru í gróðri og jarðvegi. Jafnframt er kveðið á um að nýting lands verði ávallt sjálfbær. Í því er að finna ítarlegri marmiðasetningu sem snýr að vernd og sjálfbærri nýtingu lands en áður hefur verið lögfest. Þannig er kveðið á um að taka skuli mið af þeim meginreglum að fyrst sé leitað leiða til þess að komast hjá spjöllum á gróðri og jarðvegi en sé þess ekki kostur verði bætt fyrir slík spjöll og sá er þeim veldur sé ábyrgur fyrir greiðslu kostnaðar vegna þess, m.a. með vísan til 11. gr. náttúruverndarlaga. Einnig er dregið fram mikilvægi þess að almenningur taki þátt í landgræðslustarfi sem er markvissasta leiðin til að landgræðsla beri árangur. Jafnframt eru sett fram markmið um að unnið verði að því að byggja upp gróður- og jarðvegsauðlindir í staðinn fyrir þær sem glatast hafa hér á landi, þ.e. með endurheimt og uppbyggingu vistkerfa á landi með aðkomu sem flestra. Ég ætla að fara yfir frumvarpið grein fyrir grein. Ég byrja á 5. gr. um stjórn landgræðslumæla. Helstu breytingarnar sem þar eru lagðar til felast í nafnbreytingu stofnunarinnar, úr Landgræðslu ríkisins í Landgræðslan, en einnig að lögfest verði heimild til þess að vinna að þróun landgræðslu t.d. með rannsóknastarfi. Slíka heimild er ekki að finna í núgildandi lögum. Hvað varðar 6. gr. frumvarpsins þá er landgræðsluáætlun ætlað að kveða á um framtíðarsýn og stefnu stjórnvalda í landgræðslu. Í áætluninni skal gera grein fyrir markmiðum stjórnvalda um hvernig nýting lands styður best við atvinnu og byggðir í landinu, hvernig gæði lands eru best varðveitt og hvernig efla megi og endurheimta vistkerfi sem skert hafa verið og koma með tillögur um breytingu á nýtingu lands, t.d. friðun fyrir tiltekinni nýtingu þar sem það á við. Þetta ákvæði gegnir því lykilhlutverki við stefnumótun á sviði landgræðslu. Landgræðsluáætlun verði svo útfærð á ítarlegri skala í gegnum svæðisáætlanir hvers landshluta. Þær skulu unnar af Landgræðslunni í samráði við sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila. Á þennan hátt skapast tækifæri til þess að fjalla um nýtingu lands í fjölbreyttu samhengi t.d. hvernig best sé að hátta nýtingu og verndun landbúnaðarlands og hvernig skuli haga umferð á svæðum þar sem gróður og jarðvegur er viðkvæmur. Landgræðsluáætlun getur þannig verið samþætt stefnumótun í landbúnaði og skipulagsáætlunum sveitarfélaga. Landgræðslunni verður svo heimilað að styðja landgræðsluverkefni annarra í samræmi við markmið laganna. Mikilvægt er að slík heimild sé fyrir hendi, en undir þetta ákvæði falla verkefni eins og Bændur græða landið og Landbótasjóður Landgræðslunnar þar sem bændur, aðrir landeigendur og fleiri fá stuðning til landgræðslustarfa. Gert er ráð fyrir að ráðherra staðfesti nánar með reglugerð í hverju stuðningurinn felst. Sjálfbær landnýting er auðvitað grunnstef laga um landgræðslu. Annars vegar til að tryggja að nýting auðlinda í landinu leiði ekki til þess að þær rýrni og hins vegar til að vistkerfi sem raskað hefur verið á hinum ýmsu tímum í sögu landsins fái tækifæri til endurnýjunar og komist í eðlilegt horf miðað við þau skilyrði sem eru til staðar, svo sem hvað varðar veðurfar og jarðveg. Ákvæðinu er einnig ætlað að skera úr um hvort nýta skuli vistkerfi sem eru í mjög slæmu ástandi. Hvað varðar mat á nýtingu á ástandi lands er gert ráð fyrir að Landgræðslan sinni áfram eftirlitshlutverki. Hér er kveðið á um að upplýsingum verði safnað kerfisbundið um nýtingu og áhrif hennar á ástand lands og árangur af landgræðslustarfinu almennt, þar með talið bindingu kolefnis úr andrúmslofti og vernd og styrkingu líffræðilegrar fjölbreytni. Hér er því um margþætta upplýsingasöfnun að ræða sem nýtist til að leggja mat á sjálfbærni landnýtingar og árangur og eflingu og endurheimt vistkerfa. Þá að ákvæðinu varðandi leiðbeiningar og viðmið um sjálfbæra landnýtingu. Ákvæðið gerir ráð fyrir að sett séu í reglugerð viðmið um hvað talist geti sjálfbær landnýting. Einnig er gert ráð fyrir leiðbeiningum um hvernig best sé að haga landnýtingu svo að hún verði sjálfbær. Slík viðmið eða leiðbeiningar má því setja fyrir mismunandi not á landi, svo sem búfjárbeit, akuryrkju, umferð ferðafólks o.s.frv. Viðmiðasetning af þessu tagi er þekkt í íslenskri auðlindastjórnun, t.d. hvað varðar þorskstofninn, og hvernig ástand lands megi vera til þess að sauðfjárbeit uppfylli skilyrði gæðastýrðrar sauðfjárframleiðslu. Þessi viðmið verða lögð til grundvallar þegar mat er lagt á hvort landnýting geti talist sjálfbær. Þá að ósjálfbærri landnýtingu og landbótaáætlun. Telji Landgræðslan að landnýting samrýmist ekki viðmiðum um sjálfbæra landnýtingu gerir ákvæðið ráð fyrir að stofnunin geti farið fram á og leiðbeint um gerð svokallaðrar landbótaáætlunar. Landbótaáætlun getur falið í sér ýmsar tímasettar aðgerðir sem hafa það að markmiði að bæta ástand lands með því að létta af því beit eða draga úr jarðvegsfoki úr ökrum. Hér er um að ræða úrræði sem ekki er ætlað að vera verulega íþyngjandi en setur af stað ferli til úrbóta. Komi hins vegar til þess að eigandi eða rétthafi lands sinni ekki skyldu sinni ber stofnuninni að óska eftir ítölu í samræmi við lög um afréttamálefni, fjallskil o.fl., sé um beitarmál að ræða, eða fara fram á takmörkun umferðar, sé um að ræða umferð sem veldur spjöllum á landi, samanber lög um náttúruvernd. Málum sem þarfnast úrbóta og er ekki sinnt með viðunandi hætti að mati Landgræðslunnar verður því vísað í stjórnsýsluferli sem önnur lög kveða á um. Eftir standa önnur not á landi, svo sem akuryrkja, sem ekki er hægt að vísa í neitt stjórnsýsluferli. Því er gert ráð fyrir að Landgræðslan geti beitt þvingunarúrræðum samkvæmt 24. gr. til að knýja fram að landbótaáætlun sé unnin og henni fylgt. Í samræmi við markmiðasetningu laganna er kveðið á um að leitast verði við að koma í veg fyrir og draga úr raski á gróðri og jarðvegi. Ákvæðið gerir þannig ráð fyrir að við ákvörðun um framkvæmdir sem haft geta slíkt rask í för með sér skuli líta til markmiðsákvæða laganna og leggja áherslu á mikilvægi framkvæmdastaðarins með tilliti til útbreiðslu og verndarstöðu gróðurs og jarðvegs eða vistgerðar og hvort fullnægjandi vernd náist með því að vernda eða endurheimta gróður og jarðveg á öðrum stað. Þetta getur sem dæmi gilt um rask sem verður á votlendi, verðmætum gróðurleifum eða rask vegna umfangsmikilla framkvæmda. Lagt er til að sett verði í reglugerð viðmið sem leyfisveitandi hafi til hliðsjónar. Þannig geti rask á verðmætum vistkerfum haft í för með sér að endurheimta þurfi mun stærra flatarmál en það sem raskað var. Þetta getur t.d. átt við um votlendi sem raskað er eða mikilvægar gróðurleifar á mikið röskuðu landi. Landgræðslunni er áfram falið að draga úr eða stöðva eyðingu gróðurs og jarðvegs jafnframt því að stuðla að endurheimt og eflingu vistkerfa. Endurheimt raskaðra vistkerfa er hluti af alþjóðlegum skuldbindingum Íslendinga samkvæmt samningnum um líffræðilega fjölbreytni. Hins vegar er þörf á að skerpa á markmiðssetningu hverju sinni, hvar á að ráðast í endurheimt vistkerfa og hvers vegna. Ákvæðið nær til allra landvistkerfa, þar með talið votlendis sem raskað hefur verið. Ákvæðið gerir einnig ráð fyrir að Landgræðslunni verði heimilað að gera samkomulag við viðkomandi rétthafa lands um aðgerðir, sé um að ræða brýn tilvik þar sem hraðfara jarðvegsrof ógnar eða veldur tjóni á landi eða mannvirkjum. Slík tilvik geta komið upp til dæmis í kjölfar eldgosa og flóða í jökulám. Þá að vörnum gegn landbroti. Lög um varnir gegn landbroti eru felld inn í lög um landgræðslu. Efnislega er hér aðeins um minni háttar breytingar að ræða. Fellt verður brott ákvæði um að Landgræðslan skuli vera framkvæmdaraðili varnargerða. Hér er því gert ráð fyrir að viðkomandi rétthafi lands verði framkvæmdaraðili nema þar sem um mjög umfangsmiklar framkvæmdir er að ræða. Þá að umsjón landgræðslusvæða. Í frumvarpinu er skerpt á tilgangi og markmiðum þess að Landgræðslan hafi umsjón með landgræðslusvæðum, hvort sem þau eru í eigu hins opinbera eða einkaaðila. Jafnframt er kveðið á um afmörkun þeirra og að settar verði reglur um meðferð, þar með talið umferð og beit. Þannig öðlist landgræðslusvæði formlegri sess sem svæði sem njóta verndar. Að afhendingu landgræðslusvæða. Landgræðslan er með talsverðan fjölda samningsbundinna landgræðslusvæða í sinni umsjón og er frumvarpinu ætlað að hvetja til þess að Landgræðslan komi samningsbundnum landgræðslusvæðum aftur í umsjón viðkomandi rétthafa lands. Þannig stuðli ákvæðið að því að hlutverk Landgræðslunnar verði fyrst og fremst að styðja við landgræðslustarf með öðrum hætti. Þá að sölu á uppgræddu landi í eigu ríkisins og því er varðar forkaupsrétt. Ákvæði 22. gr. tekur til lands sem komist hefur í umsjá Landgræðslu ríkisins. Þarna getur verið um að ræða land sem Sandgræðsla Íslands hefur tekið eignarnámi til uppgræðslu á grundvelli 7. gr. laga um landgræðslu, nr. 17/1965, eða eldri laga nr. 18/1941 og 45/1923. Ákvæði þetta kom nýlega inn í jarðalög, nr. 81/2004, en gert er ráð fyrir því að um leið og nýtt ákvæði landgræðslulaga taki gildi falli samtímis úr gildi tilgreint ákvæði jarðalaga. Verður að teljast eðlilegt að um sölu á uppgræddu landi í eigu ríkisins og forkaupsrétt sé fjallað í lögum um landgræðslu. Gert er ráð fyrir því að sá sem landið átti áður fái að því forkaupsrétt í stað kaupréttar eins og gert er ráð fyrir í jarðalögum. Með kaupréttarákvæði er ríkið í raun knúið til að selja þótt vera kunni að hagsmunum almennings sé betur borgið á þann hátt að landið sé til frambúðar, eða a.m.k. enn um sinn, í eigu ríkisins. Ákvæði um kauprétt eins og hann er útfærður í núgildandi jarðalögum getur þannig hamlað þróun og áætlunum hvað varðar einstakar jarðir eða spildur, enda er þá ávallt yfirvofandi kaupréttur tiltekinna aðila sem kann að ríma mjög illa við aðrar áætlanir stjórnvalda. Í nýju frumvarpsákvæði er ekki gert ráð fyrir að nauðsynlegt sé að nýta landið til landbúnaðar eins og gert er ráð fyrir í ákvæði jarðalaga. Þótt aðstæður kunni að vera þannig að unnt sé að nýta þau lönd sem Landgræðsla ríkisins hefur haft í sinni umsjá til hóflegra landbúnaðarnota þá eru önnur not þess oft heppilegri og því eru ekki endilega rök til þess að skilyrða notin við landbúnað. Þá að ýmsum öðrum ákvæðum. Kveðið er á um gjaldtökuheimild Landgræðslunnar sem tekur til innheimtu þjónustugjalda til að standa undir þeim kostnaði sem þjónusta á svæðum í umsjá stofnunarinnar hefur í för með sér, svo sem fyrir tjaldsvæði, bílastæði og salerni. Einnig er lagt til að Landgræðslan fái heimildir til þess að beita þvingunarúrræðum til að knýja á um ráðstöfun samkvæmt lögunum. Er fyrst og fremst um að ræða 12. gr. um ósjálfbæra landnýtingu og landbótaáætlun. Jafnframt er lagt til að landgræðslan fái heimild til stjórnvaldssekta. Slíkra sektir koma til skoðunar ef brotið væri gegn 12. gr. laganna. Ákvæði um eignarnám er sambærilegt ákvæði sem er í núgildandi landgræðslulögum, nr. 17/1965. Ákvörðun um að taka land eignarnámi er alvarleg aðgerð og þarf að vera mjög vel ígrunduð. Nauðsynlegt er að Landgræðslan hafi slíka heimild áfram, þ.e. að stofnuninni verði heimilt að taka lönd eignarnámi sé það nauðsynlegt með hliðsjón af markmiðum laganna. Hér ber þó að hafa í huga að gert er ráð fyrir að ákvörðun um eignarnám sé síðasta úrræðið, þ.e. að hægt verði að grípa til eignarnáms ef fullreynt er að samningar um landgræðslu náist ekki við landeiganda eða rétthafa lands og um er að ræða landsvæði þar sem miklir almannahagsmunir liggja við að landgræðsluframkvæmdir eigi sér stað. Áður hefur komið fram að lagðar eru til breytingar á jarðalögum varðandi kauprétt á landi í umsjón Landgræðslunnar, en einnig eru lagðar til breytingar á lögum um afréttarmálefni, fjallskil og fleira, þar sem taka þarf af vafa um að Landgræðslan geti krafist ákvörðunar ítölu í landi þar sem landbótaáætlun er ekki fylgt eða hún er ekki gerð. Jafnframt er lagt til að ítala verði ákvörðuð þannig að hún samræmist leiðbeiningum og viðmiðum um sjálfbæra landnýtingu, sbr. 11. gr. laga um landgræðslu. Þetta er mikilvæg breyting og kemur í stað úreltra ákvæða um að ítala skuli svo ákvörðuð að fullskipað sé í landið en ekki ofskipað miðað við beitarþol. Þess í stað felist í ítölu stjórnun nýtingar á viðkomandi beitarsvæði sem getur falist í ákvæðum um beitartíma, fjöldi beitardýra, friðun afmarkaðra svæða o.s.frv. Einnig er gert ráð fyrir að land þar sem ítala hefur verið ákvörðuð verði vaktað með tilliti til ástands jarðvegs og gróðurs. Hér er um að ræða mikla bót á ákvæði en ekki er hreyft við núverandi fyrirkomulagi beitarstjórnunar. Virðulegi forseti. Ég hef rakið hér meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að því verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra framsöguna. Mig langar ekki svo mikið að spyrja ráðherra út í efni málsins - enda tel ég löngu tímabært að uppfæra ákvæði um landgræðslu sem hafa verið í lögum frá því elstu menn muna - heldur langar mig að spyrja út í formið, hvers vegna sú leið er farin að viðhalda þeim flókna strúktúr sem er á þessum málum með því að vera áfram með sérstök lög um landgræðslu og önnur lög um skógrækt. Í greinargerð er vissulega vísað til nefndar sem var skipuð af þáverandi ráðherra árið 2011 en hún hafði það markmið að endurskoða þessi lög hvor í sínu lagi. Síðan eru liðin nokkur ár. Það má alveg vísa í fleiri skýrslur, eins og t.d. Hvítbók um endurskoðun náttúruverndarlaga, þar sem áhersla var lögð á að huga að því að fella lög um landgræðslu og lög um skógrækt inn í náttúruverndarlög. Á þeim fimm árum sem eru liðin frá því að nefnd um endurskoðun landgræðslulaga skilaði niðurstöðum til ráðuneytis hefði mér ekki þótt úr vegi að það væri tekið til skoðunar innan ráðuneytisins hvort ekki mætti nálgast þetta með heildstæðum hætti og fella saman lög um landgræðslu og skógrækt, eins og flestum úttektum virðist koma saman um að sé til hagsbóta fyrir báða málaflokka, enda er þetta í raun einn og sami málaflokkurinn, sá málaflokkur að viðhalda og bæta gróðurauðlind.
Virðulegi forseti. Ég þakka spurninguna sem snýst um þennan strúktúr. Við erum að ræða ný og uppfærð lög, löngu tímabundin lög um landgræðslu og á eftir komumst við vonandi í skógræktina. Það er mjög góð ábending og spurning af hverju þessum lögum er ekki bara steypt saman, ef ég skil spurningu hv. þingmanns rétt. Það er umhugsunarefni að færa þetta allt undir náttúruverndarlögin. En þegar hv. þingmaður skoðar næsta lagabálk sem við tökum fyrir sér hann að lögin um skógrækt og lögin um landgræðslu tala mjög vel saman. Þau eru af sama meiði. Það er verið að ræða endurheimt vistkerfa, náttúruverndina, skipulag á bæði landgræðslu og skógrækt ef maður getur sagt sem svo. Einhvern tímann verða bæði þessi lög partur af einni stofnun, ég veit það ekki, en þetta er eitt skref sem við stígum nú í dag.
Frú forseti. Ég spyr mig hvort við séum þá að stíga óþarft milliskref með því að vera að uppfæra þessa tvo lagabálka frekar en að anda í kviðinn og vinna greiningarvinnuna til enda, koma síðan aftur saman eftir eitt til tvö ár með tillögur um það hvernig megi sameina þá, hvernig megi skoða tillögur, sem Capacent gerði fyrir átta árum, um að sameina þjóðgarða og friðlýst svæði undir eina stofnun og landgræðslu og skógrækt undir aðra, jafnvel að þessar tvær stofnanir ættu heima saman. Það eru nefnilega sóknarfæri á þessu sviði, það þarf að efla faglegt starf. Ég myndi vilja spyrja ráðherrann, af því að þetta gerist ekki af sjálfu sér, ráðherrann þarf að taka pólitíska afstöðu til þess, hvort hún sjái fyrir sér að setja einhverja slíka vinnu af stað, óháð því hvernig þessum tveimur málum reiðir af hér á þessu þingi. Ráðherrann nefndi þessi tvö frumvörp, annars vegar frumvarp til laga um landgræðslu, sem við erum að tala um núna, og frumvarp til laga um skóga og skógrækt, sem við ræðum næst. Ráðherra nefndi að þessi lög tali vel saman. Það er vægt að orði kveðið. Þeim er slegið saman í texta greinargerðar. Þannig er til dæmis, í kafla um samráð í frumvarpi um landgræðslu, sagt að nefnd ráðherra hafi gert tillögur að nýjum lögum um skógrækt. Í greinargerð með landgræðslulögum er þannig sagt að verið sé að fjalla um skógræktarlög; svo keimlíkir eru þessir textar að maður má varla hósta þá fer maður að rugla þeim saman.
Virðulegi forseti. Ég er eiginlega orðin dálítið rugluð á afstöðu þingmannsins. Hvort vill hann að lögin séu heildstæð, tali saman, séu einn lagabálkur, eða ekki? Fyrra andsvar hans laut að því, að mér fannst, að hann vildi sjá heildstæða nálgun. Næsta svar var svo að þetta væri á einhvern hátt of keimlíkt, að maður gæti ekki greint þetta í sundur. Ég er orðin dálítið óviss um afstöðuna til málsins. En mér finnst gott að þessir tveir lagabálkar tali vel saman. Hér var það nefnt og lagt til að við önduðum í kviðinn og kæmum til baka eftir eitt til tvö ár með heildstæða löggjöf. Mín pólitíska afstaða er sú að við getum ekki beðið í eitt til tvö ár með að uppfæra landgræðslulögin, sem eru orðin yfir 50 ára gömul, og skógræktarlögin, út af því að tímarnir eru breyttir og það þarf að koma þessum lagabálkum inn í nútímann.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna framlagningu nýrra laga um landgræðslu sem og skógrækt, enda löngu tímabært þar sem lögin eru orðin gömul og þarfnast uppfærslu. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsöguna. Hæstv. ráðherra nefndi áðan að þessir tveir lagabálkar væru af sama meiði. Ég hef því tvær spurningar og ætla að nota andsvar fyrir hvora spurningu. Í sambandi við stuðning við landgræðslu, versus skógrækt sem verður fjallað um síðar, er fjallað um hann í 8. gr. þar sem Landgræðslunni er heimilt að hvetja til og styðja verkefni, en í sjálfu sér eru ekki settir neinir fjármunir í það. Nú býst ég við að hæstv. ráðherra sé sammála mér um það að landgræðsla sé eitthvert það almikilvægasta sem við getum gert til þess að stöðva fok og græða upp land, til að mynda til þess að forðast mengun á Þingvallavatni. Ég hef upplýsingar um að helsti mengunarvaldurinn sé einmitt fok sem komi af óuppgræddu landi. Þá er spurningin þessi: Í skógræktarlögum er talað um að gera samninga til 40 ára við þá sem eiga land og að styðja allt að 97% af þeim kostnaði sem menn eru í í skógrækt. Kom það ekkert til álita að setja inn einhver sambærileg efni varðandi stuðning til landgræðslu? Eða á það að vera áfram, sem hefur reyndar gengið mjög vel í verkefninu Bændur græða landið, þar sem einhverjir 640 bændur vinna í sjálfboðavinnu við það, afréttarfélög, uppgræðslufélög, fjallskilafélög og alls kyns önnur félög, [[Forseti hringir.]]frjáls félagasamtök sem vinna í sjálfboðavinnu? [[Forseti hringir.]]Landgræðslan hefur í vaxandi [[Forseti hringir.]]mæli fengið of lítil framlög til þess [[Forseti hringir.]]að vera hvetjandi. Hefur það ekki komið til greina að velta [[Forseti hringir.]]þessu upp [[Forseti hringir.]]um sambærilegan stuðning?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir mjög góða ábendingu. Því er til að svara að þetta hefur ekki verið skoðað á sama hátt og þess vegna er það ekki eins sett fram í bálkunum tveimur. Þó er það þannig að samkvæmt reglugerð má ráðherra ákvarða hvernig þessi stuðningur fer fram og getur svo sem horft á þau atriði og gætt samræmis þarna á milli, eins og hv. þingmaður nefnir. Ég tel mjög mikilvægt að við gerum það, að við séum ekki í einskiptisaðgerðum í landgræðslu og séum með tímaplan þar, hugsum þetta til langs tíma og gerum jafn vel og í skógræktinni þegar við höfum séð t.d. að verkefni eins og Bændur græða landið virka alveg afskaplega vel. Við eigum að stuðla að því að hagsmunaaðilar, m.a. bændur og Landgræðslan, vinni vel saman að því sameiginlega markmiði. Ég tek þessa ábendingu hv. þingmanns til skoðunar.
Virðulegi forseti. Hinn hlutinn sem mig langaði að nota andsvarstímann til varðar 22. gr., um sölu á uppgræddu landi í eigu ríkisins og forkaupsrétt. Aftur ber ég saman við Skógræktina þar sem gerður er 40 ára samningur og það er skýrt að ef menn brjóta hann eða segja honum upp þurfi að kaupa eða selja þau verðmæti sem þar hafa orðið undir. Í landgræðslunni er þetta auðvitað sögulegt. Það er til fullt af jörðum, jarðarbútum, sem mér vitanlega er alveg óljóst hvort Landgræðslan á eða fékk til uppgræðslu og algjörlega óskýrt hvernig eignarhald á þeirri jörð eða þeirri spildu er og þar af leiðandi þeim verðmætum sem þar hafa orðið til. Mér sýnist að samkvæmt þessari grein sé það skýrt, alveg eins og gerð var breyting á jarðalögum, að fyrri eigandi eða eigandi hafi forkaupsrétt. Þá spyr ég: Er það alveg skýrt hvernig eignarhald á öllum þeim spildum sem Landgræðslan hefur haft til uppgræðslu er háttað? Er það kannski í einhverjum tilvikum óljóst hvort jörðinni eða landspildunni hafi verið afsalað til Landgræðslunnar, af því að ekki hafa legið fyrir samningar eins og í tilfelli Skógræktarinnar, skýrir 40 ára samningar um réttindi hvors aðila, heldur er það miklu óljósara? Er í raun og veru með greininni verið að segja að allt land þar sem Landgræðslan hefur verið að störfum sé eign Landgræðslunnar hér með, að það þurfi að fara í söluferli [[Forseti hringir.]]og forkaupsrétturinn sé þeirra? Hvað þýðir [[Forseti hringir.]]að það skuli sett meðferð [[Forseti hringir.]]um nýtingu þess? [[Forseti hringir.]]Mér heyrðist ráðherra nefna áðan [[Forseti hringir.]]að það væri ekki krafa um [[Forseti hringir.]]landbúnaðarnot af því landi.
Virðulegi forseti. Því er auðsvarað. Við lítum ekki þannig á málið að með þessari grein eigi Landgræðslan, sem áður var Sandgræðslan, allt landið sem þau hafa haft á sinni könnu og eigi þá forkaupsrétt, ef ég skildi hv. þingmann rétt. Það er ekki þannig. En það er vissulega rétt að það hafa verið uppi deilur um þessi mál úr fortíðinni þar sem Sandgræðslan tók yfir land og svo hafa eigendur viljað fá það til baka. Þau mál eru ekki mörg, held ég, en þau hafa fengið og munu áfram fá rétta málsmeðferð fyrir dómi.
Frú forseti. Ég ætla að nota þennan tíma til að reifa eitt og annað tengt þessu frumvarpi. Hér liggur að baki yfir 100 ára saga og ég vona auðvitað að ný lög, verði þau til sem ég reikna með, hvetji til enn röskari aðgerða en við höfum séð þá rúmu öld sem liðin er. Í frumvarpinu sem mér finnst að mörgu leyti prýðilegt eru ýmsir ljósir og góðir punktar og ákaflega gagnleg markmið. Því til vitnis eru ýmiss konar verkefni, m.a. landgræðsluaðgerðir sem kosta tugi eða hundruð milljóna á ári. Í frumvarpinu er haldið til streitu landgræðsluáætlun samkvæmt 6. gr. og svæðisáætlunum samkvæmt 7. gr. og hvort tveggja skiptir verulegu máli varðandi framgang landgræðsluáætlananna sem um ræðir. Ýmis stór verkefni hafa sýnt gríðarlegan árangur, eins og Hekluskógar. Núna er fram undan álíka verkefni í nánd við Þorlákshöfn þar sem á að leggja 20 milljónir á ári í 20 ár til að gera það land að allt öðru en það er nú til dags. Enn fremur eru í þessu frumvarpi festar í sessi grunnrannsóknir. Ég nefni t.d. grunnrannsóknir á votlendi sem eru gríðarlega mikilvægar og krefjast nokkurra tuga milljóna hið minnsta. Það er líka fest í sessi vöktun sem er kostnaðarsamt fyrirbæri en ákaflega nauðsynlegt, bæði til að fylgjast með árangri landgræðslunnar og eins hvernig land fer þar sem landgræðsla er ekki viðhöfð. Loks er ný skilgreining um endurheimt vistkerfa sem ekki var til fyrir svo löngu síðan. Menn horfðu ekki á vistkerfin sem samfellu og mörg vistkerfi þar með sem grípa hvert inn í annað þannig að skilningurinn var ekki eins fullkominn og nú þegar vistkerfishugsunin er komin inn í alla landgræðslu. Þá er mikilvægt að minna á að þótt menn tali um endurheimt vistkerfa eru þeir ekki endilega að hugsa um að horfa til sama lands og hér var við landnám. Þetta er miklu flóknara en svo. Hér búa nú nokkru fleiri en gerðu til að byrja með. Skemmst er frá því að segja að endurheimt vistkerfa hefur nú náð þeim árangri að við höfum u.þ.b. æstætt eða stöðugt ástand sem þýðir að það sem endurheimtist er nokkurn veginn það sama og tapast. Við erum þannig í ákveðnu jafnvægi og það hvetur til enn meiri aðgerða en hingað til til þess að komast upp úr hjólförunum. Mig langar enn fremur að nefna það sem ég kalla hina hlið landgræðslunnar, sjálfbæra landnýtingu. Hún snýr að ýmsum atvinnugreinum, t.d. landbúnaði, og þar eru tvö stór mál sem kannski yfirgnæfa margt annað. Sauðfjárbeitarstýring er ekki nógu langt komin. Sums staðar er hún komin svo langt að menn beita í uppgræddu heimalandi, annars staðar er hún þannig komin að menn beita ágætlega beitarhæf lönd og á enn öðrum stöðum er ástandið þannig að það er verið að beita land sem er varla eða alls ekki beitarhæft. Annað sem skiptir gríðarlegu máli og kom fram í máli landgræðslustjóra sem hitti okkur í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir ekki löngu er hugtakið seyra. Þannig er að seyran sem hverfur af höfuðborgarsvæðinu út í sjó er jafn mikil að áburðargildi og allur innfluttur áburður. Ég nefni þetta vegna þess að sjálfbær landnýting snýst um annað og meira en beitarstýringu, hún snýst líka um að nýta það sem til fellur. Þetta er eitt af því. Annað atriði sem snertir sjálfbæra landnýtingu er ferðaþjónustan. Margoft hefur komið fram að álagið á mjög marga ferðamannastaði og ferðamannaslóðir er komið úr hófi fram og nú þegar hafa orðið landskemmdir sem er mjög erfitt að gera við nema setja í þær viðgerðir verulegar fjárhæðir sem liggja ekki á lausu. Í þriðja lagi langar mig að nefna varðandi sjálfbæra landnýtingu nokkuð sem heyrist ákaflega sjaldan í umræðunni, það sem ég kalla námarekstur. Námarekstur á Íslandi snýst fyrst og fremst um efnisnám. Samkvæmt gamalli úttekt, ég þori ekki að segja hvort hún er 10 eða 15 ára, voru yfir 3.000 efnisnámur á Íslandi. Eins og menn vita er efnistaka ekki sjálfbær landnýting vegna þess að það er ekki hægt að bæta fyrir efni sem tekið er, en hitt er svo annað mál að það er nánast regla að raskið sem verður er óbætt. Ef landgræðslulög taka á þessu þannig að mönnum verði skylt að ganga eins vel frá opnum námum og hægt er er það verulega til bóta. Annað sem mig langar að nefna er náin tengsl landgræðslunnar og loftslagsmála, þá fyrst og fremst binding kolefnis sem þar kemur til. Þannig háttar til á Íslandi að binding kolefnis er mjög hagstæð, þ.e. íslenskur jarðvegur er þannig úr garði gerður að komist gróðurfar í gott horf sem og binding er hún mjög há. Það er auðvelt og þakklátt starf að stunda bindingu kolefnis með því að græða upp auðnir á Íslandi þar sem það á við og eins að gera við illa farið land. Það hefur komið fram að það er hægt að fjórfalda bindingu kolefnis á Íslandi með landgræðslu með því að leggja í það 1 milljarð á ári. Tvöföldun kostar u.þ.b. 500 millj. kr. á ári. Við erum að keppast við að ná ákveðnum loftslagsmarkmiðum samkvæmt Parísarsamkomulaginu þannig að landgræðsla hlýtur að skipta máli en þá verður maður alltaf að muna að það verður aðeins takmarkað leyfi til að nota bindingu sem aðgerð til að ná Parísarmarkmiðunum. Það þarf jafnframt að minnka losun, þá í meira mæli en menn binda með kolefnum. Það er sem sagt ekki hægt að koma til móts við losun orkufreks iðnaðar á Íslandi með því einu að planta skógi. Mig langar svo að nefna varnir gegn landbroti sem eru meðal hlutverka Landgræðslunnar. Það varðar ótal atriði, t.d. hlaup vegna jarðhita, samanber Skaftárhlaup, landbrot vegna jökulvatna og landbrot vegna hlaupa sem verða af völdum eldgosa. Allt þetta þrennt sem ég nefni er heldur á uppleið ef eitthvað er. Sum af jarðhitasvæðunum sem gefa frá sér jökulhlaup eru að eflast. Jökulvötn á Íslandi eru að auka rennsli sitt vegna aukinnar bráðnunar jökla. Svo liggur fyrir að stórar eldstöðvar sem við vitum að eru þekktar að öflugum jökulhlaupum, hvort sem er t.d. Bárðarbunga eða Katla, jafnvel Grímsvötn, eru allar í ákveðinni skotstöðu þannig að það er alveg áreiðanlegt að þessi starfsþáttur hjá Landgræðslunni á eftir að aukast og svo kemur Vegagerðin inn í það ef þetta eru mjög stórir atburðir. Það er mjög mikilvægt að taka á þessu af myndarskap, bæði fjárhagslega og með réttu orðalagi í þessum ágætu lögum. Í það heila er þetta frumvarp að mörgu leyti skýrandi. Nú fáum við umsagnir og hv. umhverfis- og samgöngunefnd fer sínum höndum um þær. Eflaust verða einhverjar endurbætur á frumvarpinu en mig langar í því augnamiði að koma aðeins inn á það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson nefndi, breytingar á stofnanaumhverfi og því skylt. Ég hef talað fyrir auðlindastofnun, hvaða heiti sem við myndum nota yfir slíka stofnun, og hef þar m.a. stuðst við minnisblöð Sveins Runólfssonar, fyrrverandi landgræðslustjóra, þar sem upplýsingum um þessa starfsemi, skógrækt, landgræðslu, þjóðgarða, eitt og annað sem snertir ferðaþjónustuna í landinu, yrði safnað saman undir slíka stofnun og þar með að lög sem verða hugsanlega afgreidd fljótlega, hvort sem er um landgræðslu eða skógrækt, yrðu sameinuð í einn lagabálk um slíka stofnun. Ég held að það sé löngu kominn tími til að fara yfir þetta, skoða nákvæmlega með hvaða hætti þetta getur gerst sem best og skipta þar verkum milli annars vegar Umhverfisstofnunar, eins og þau verk eru nú, og nýrrar stofnunar sem hefur öll tól og tæki til að höndla þessi mál sem okkur finnast svona gríðarlega mikilvæg og varða mál málanna svo miklu, loftslagsmálin.
Frú forseti. Við ræðum hér löngu tímabæru uppfærslu á ákvæðum sem snerta landgræðslu. Hér á eftir er á dagskrá jafn tímabær uppfærsla ákvæða sem snerta skógrækt. Þetta eru einhver elstu lög sem við höfum í fullri virkni. Þau eru löngu úrelt árið 2017 eins og þau voru löngu úrelt árið 2007. Þau verða ekkert mikið úreltari árið 2019 en þau eru árið 2017. Ég spyr mig hvort ekki sé tilefni til að staldra við og byggja á þeirri greiningarvinnu sem unnin hefur verið á síðustu árum sem sýnir æ ofan í æ að það sé gríðarlegt hagræði, bæði faglega og rekstrarlega, að því að sameina verkefni Landgræðslu og Skógræktar. Það er málaflokkunum ekki til sóma að fjalla á handahlaupum undir þinglok þennan maímánuð um tvo heildarlagabálka um þessa málaflokka og væri miklu betra að leggja þá til hliðar þessi frumvörp og koma vinnunni í þann farveg að úr þessum frumvörpum yrðu heildarlög um landgræðslu og skógrækt eða þau verði felld inn í náttúruverndarlög, eins og lagt er til í hvítbók um löggjöf til verndar náttúru Íslands, eða hvað annað sem best þætti með þessi lög. Í greinargerð með frumvarpinu er t.d. nefnt að samráð hafi þurft að hafa við atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneyti varðandi samspil frumvarps til laga um landgræðslu þar sem þau snertu lög um afréttamál, fjallskil og fleira, lög um búfjárhald og jarðalög. Það er nefnilega mjög flókið lagaumhverfi í kringum nýtingu, vernd og endurheimt jarðgæða. Það væri ekki úr vegi að ráðuneytið mótaði nýja stefnu og kæmi með ný heildarlög frekar en að koma með þessi tvö stakstæðu mál sem byggja á stefnumótun frá árinu 2012. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson nefndi hafa verið uppi hugmyndir um stofnun sem gæti tekið til ekki einungis endurheimtra landgæða heldur einnig umsjónar með friðlýstum svæðum. Sú umsýsla er í dag á allt of mörgum höndum. Góðu heilli færðist reyndar yfirumsjón Þingvallaþjóðgarðar og verkefni Þingvallanefndar undir hatt umhverfisráðuneytis við stjórnarskipti, þannig að þjóðgarðar og friðlýst svæði eru í dag innan sama ráðuneytis þótt enn séu þessi svæði vistuð í þremur aðskildum stofnunum. Í andsvari við hæstv. ráðherra áðan gætti þess misskilnings hjá ráðherranum að það væri eitthvað óljóst hvort ég vildi heildarendurskoðun á umhverfinu öllu, skógrækt, landgræðslu og eftir atvikum einhverjum öðrum lagabálkum sem ætti þá að steypa saman í ný almennileg heildarlög, eða hvort ég væri að tala fyrir því að við myndum kýla á þær breytingar sem hér er lagt til að verði ráðist í. Bara svo það sé sagt og sé alveg á hreinu þá er ég heildarendurskoðunarsinni. Ég lít á þessi tvö aðskildu frumvörp sem nánast jafn mikla tímaskekkju og þau lög sem þau leysa af hólmi, sem eru orðin allt of gömul til að geta gegnt hlutverki sínu með sóma. Svo læðist að mér uggur þegar ég les greinargerðir með frumvörpunum. Þær eru rangar, frú forseti. Við erum hér að tala um tvær heildarendurskoðanir, tvo nýja lagabálka um mikilvæg svið í náttúru Íslands og ráðuneytið skilar hér texta sem er augljóslega rangur. Ég les hér upp úr greinargerð með frumvarpi til laga um landgræðslu, með leyfi forseta: „Eins og áður hefur komið fram setti umhverfisráðherra á fót nefnd til að gera tillögur að inntaki nýrra laga um skógrækt.“ Í frumvarpi til laga um landgræðslu er allt í einu talað um að hér sé frumvarp til laga um skógrækt. Ég ætla að leyfa mér frú forseti, að grípa niður í næsta frumvarp á dagskrá þó ekki séum við að ræða það, það er frumvarp til laga um skóga og skógrækt. Þar les ég sömuleiðis í V. kafla um samráð í þeirri greinargerð, með leyfi forseta: „Eins og áður hefur komið fram setti umhverfisráðherra á fót nefnd til að gera tillögur að inntaki nýrra laga um landgræðslu.“ Hvað fleira hefur víxlast á milli þessara mála? Getum við afgreitt þessi mál í trausti þess að ekki séu fleiri krosssmitanir á milli frumvarps til laga um skóga og skógrækt og frumvarps til laga um landgræðslu? Á umhverfis- og samgöngunefnd að fara að verja dýrmætum tíma sínum hér á lokametrum þings í að lúslesa þessi tvö frumvörp um heildarendurskoðun á mikilvægum lagabálkum til þess að koma í veg fyrir að við séum að setja lög á röngum upplýsingum á einhverjum „copy/paste“-vitleysum uppi í ráðuneyti? Hvað fleira er svona? Þetta eru tvær setningar sem ég rakst á bara af tilviljun, tvær setningar á 50 síðum. Hvað skyldu þær vera margar til viðbótar? Ég hef áhyggjur þegar hæstv. ráðherra kemur til þings með mál sem innihalda villur. Ég hef áhyggjur af að við eigum að setja lög á þeim grunni. Sérstaklega hef ég áhyggjur ef það á að gerast með þeim hætti að mælt sé fyrir máli 3. maí þegar starfsáætlun þingsins gerir ráð fyrir því að hér sé þingfrestun 31. maí, nóg er af málum til að afgreiða og lítill tími, þannig að við eigum að hlaupa hér í gegnum mál sem eru svo augljóslega vanbúin. Frú forseti. Ég myndi jafnvel halda að þessar villur einar og sér væru tilefni til þess að ráðuneytið myndi einfaldlega kalla þessi mál aftur á hús. Þá gefst nú alveg tími til að setja í gang þá heildarendurskoðun sem ég hef hér sagt að full ástæða sé til að ráðast í.
Virðulegi forseti. Ég er eiginlega hálf miður mín yfir þessu upphlaupi hv. þingmanns út af innsláttarvillu á einum stað í sitt hvoru frumvarpinu. Ég vona að það sé ekki of mikil vinna fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd að laga það. Annað í máli hv. þingmanns snerist um stofnanir ráðuneytisins og um sameiningar stofnana en ekki innihald frumvarpsins. Ég ætla að fjalla um það á öðrum vettvangi en hér þegar við erum að ræða um þetta frumvarp. Hv. umhverfis- og samgöngunefnd þarf alls ekki að horfa í gegnum fingur sér með þessa innsláttarvillu, en hún má svo sannarlega athuga hvort hún geti leiðrétt hana.
Frú forseti. Ráðherrann er miður sín yfir villum tveim. Það voru tvær villur sem ég fann við það að fletta hratt í gegnum frumvörpin tvö. Ráðherrann virðist þess fullviss að þær séu aðeins tvær og einungis tvær, en vill samt til öryggis að nefndin verji tíma sínum í að lúslesa frumvörpin til að vera viss um að þær séu ekki fleiri. Ég treysti mér ekki til að segja að þær séu fleiri eða færri. Þær eru tvær og það að rugla saman frumvörpum þegar þau eru lögð fram er engin smá innsláttarvilla. Það að ætlast til þess að þingnefnd vinni starf ráðuneytis við að leiðrétta villur þykir mér ofrausn á þessum tíma á þingárinu.
Virðulegi forseti. Er það of mikil krafa á hv. þingmann að hann lúslesi frumvörp, eins og hann segir? Ég ætlast ekki til þess að hann vinni vinnuna fyrir mig og ráðuneyti mitt, alls ekki, ég fagna því bara að hafa fengið ábendingu um innsláttarvillur. Eins og ég sagði áðan voru þessi tvö frumvörp unnin að maður getur sagt heildstætt, þau tala vel saman og kannski að þessum hluta einum of vel saman. Þetta eru mistök. Ef það er of mikið fyrir hv. þingmann að lúslesa frumvörpin til þess að athuga með villur skal ég fullvissa hann um það að við munum gera það sjálf í umhverfis- og auðlindaráðuneytinu, hann þarf ekki að leggjast yfir frumvörpin nema hann vilji. Við munum auðvitað vilja koma fyrir hv. umhverfis- og samgöngunefnd og fjalla um málið og getum þá skilað því til nefndarinnar ef einhverju er við að bæta. En mér finnst dálítið skringilegt, verð ég að segja, hjá hv. þingmanni sem hefur talað fyrir sjálfbærri nálgun og náttúruvernd, og þessi frumvörp tala inn í það, það frumvarp sem við erum að ræða talar inn í það, að hann setji fyrir sig tvær innsláttarvillur þegar það á að fara að fjalla um málið í nefnd. Mér finnst það hálfdapurlegt.
Virðulegur forseti. Er það of mikið fyrir þingmanninn að lúslesa frumvörp sem koma frá ráðherrum? Er það of mikil krafa á þingmanninn? Nei, í sjálfu sér ekki. En í anda vandaðrar lagasetningar hefði ég haldið að það væri ekki of mikil krafa að ráðuneytið kæmi með óvitlaust mál inn til þings. Mér þykir ráðherrann nokkuð bjartsýnn að ætla að þessar tvær villur í þessum tveimur málum séu þær einu sem í þeim leynast. Ég hef ekki lúslesið málin og borið þau saman og gert það sem ráðuneytið hefði átt að gera áður en það kom með málin til okkar og þess vegna veit ég ekki hvort þær séu fleiri, en tvær eru þær. Frú forseti. Ég tel að það sé ekki of mikil krafa að ráðuneyti ástundi minna fúsk, eins og flokkur hæstv. ráðherra talaði einu sinni fyrir, og skili hingað réttum frumvörpum en ekki röngum.
Virðulegi forseti. Mér heyrðist hv. þingmaður vera þeirrar skoðunar að ekki væri nægilegt að leggja fram tvö frumvörp, annars vegar um landgræðslu og hins vegar skógrækt, heldur hefði hann gjarnan viljað sjá sameiginlegt frumvarp og þá væntanlega um nýja stofnun. Þar sem ég heyrði jafnframt á málflutningi flokksfélaga hans, hv. þm. Ara Trausta Guðmundssonar, að hann sæi gjarnan fyrir sér auðlindastofnun eða eitthvað slíkt langaði mig að heyra aðeins nánar ofan í hugmyndir Vinstri grænna, ef þær eru fyrir hendi, þar sem þarna eru tveir þingmenn búnir að tjá sig um þetta. Við sem þekkjum þessa málaflokka vitum að hér er um að ræða tvær landsbyggðarstofnanir sem m.a. hafa orðið til þess að það er augljós togstreita um að sameina þær. Menn eru einfaldlega hræddir um hvar höfuðstöðvarnar yrðu. Ég vildi gjarnan heyra hjá hv. þingmanni hvort menn hafi útfært þetta eitthvað nánar, ef menn eru að velta fyrir sér að taka enn fleiri þætti inn í þessar stofnanir en eru í dag. Sjá menn hjá Vinstri grænum þá fyrir sér að slík stofnun yrði á höfuðborgarsvæðinu, eins og höfuðstöðvar Umhverfisstofnunar, höfuðstöðvar þjóðgarða, höfuðstöðvar þess að stýra öllu landinu og uppbyggingu þess, hvort sem er í skógrækt eða landgræðslu sem mest er unnin úti á landi, frá einni stórri sameiginlegri stofnun á höfuðborgarsvæðinu eða hafa menn útfært þessa hugmynd einhvern veginn öðruvísi hjá flokki hv. þingmanns?
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum spurningarnar. Það er styrkur stofnana umhverfis- og auðlindaráðuneytisins hversu öflugt starf þær hafa úti um land. Það helgast m.a. af því að eðli þess að vera gæslumenn landsins kallar oft á að menn þurfa að vera hjá því landi sem þeir eiga að gæta. Fyrst þingmaðurinn vék að Umhverfisstofnun má t.d. nefna að helmingur starfsmanna hennar er staðsettur utan höfuðborgarsvæðisins. Ef ég man rétt eru fá ráðuneyti með stofnanir sem starfa jafn víða um landið og umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Nú er t.d. nýbúið að færa höfuðstöðvar Vatnajökulsþjóðgarðs út á land eins og stóð til í upphafi en þáverandi umhverfisráðherra, sem mig minnir að hafi verið samflokkskona fyrirspyrjanda, ákvað að staðsetja þær í Reykjavík. [[Gripið fram í.]]Það voru kratarnir, segir hv. þingmaður. Því skal ég trúa. Ég held að við þingmaðurinn séum sammála um að allar hugmyndir um sameiningu á þessu sviði hljóti að taka mið af verkefninu og þeim árangri sem við viljum ná í náttúruvernd. Með sameiningu stofnana fækkar vissulega höfuðstöðvum en við það þyrfti jafnframt að gæta þess að starfið héldist eftir sem áður öflugt um landið. Þar held ég að við getum verið fullkomlega sammála. Þá langar mig að nefna annan samflokksmann þingmannsins sem ég held að hafi örugglega verið fyrstur til að vinna eina af þessum skýrslum um sameiningu Landgræðslu og Skógræktar, þáverandi landbúnaðarráðherra, [[Forseti hringir.]]Guðna Ágústsson, sem árið 2006 setti þá [[Forseti hringir.]]vinnu af stað af því að það er sama hvar menn eru í flokki staddir, þeir geta [[Forseti hringir.]]ratað [[Forseti hringir.]]að góðum hugmyndum og elt þær uppi.
Forseti biður ræðumann að virða tímann.
Virðulegi forseti. Fyrirspurn mína til hv. þingmanns mátti ekki skilja þannig að ég væri á móti þessari hugmynd enda held ég að hún sé ágæt. Ég var bara að velta vöngum yfir því hvort flokkur hv. þingmanns væri búinn að útfæra hugmynd um eina auðlindastofnun, staðsetningu hennar og starfsemi. Hér erum við fyrst og fremst að fjalla um málaflokkinn, landgræðsluna, þótt vissulega komi landgræðslustofnunin og landgræðslustjóri þar inn. Starf framkvæmdastjóra Vatnajökulsþjóðgarðs er nú eiginlega frægt því að í landinu eru lög um að það megi auglýsa starf án staðsetningar. Það var auðvitað hugsað þannig að þá væri möguleiki fyrir fólk úti á landi að vinna hjá ríkisstofnun sem hefði höfuðstöðvar í Reykjavík en eina starfið sem mér vitanlega hefur verið ráðið í samkvæmt þessu var starf framkvæmdastjóra Vatnajökulsþjóðgarðs af þáverandi umhverfisráðherra Samfylkingarinnar, ef ég man rétt. Framkvæmdastjórinn var þá staðsettur í Reykjavík þó að þjóðgarðurinn væri í kringum Vatnajökul. Þetta er svolítið frægt dæmi. Mig langar að spyrja hv. þingmann út í annað atriði sem hann fór ekkert inn á í ræðu sinni en ég vék að í andsvari við hæstv. ráðherra. Hv. þingmaður talar um mikilvægi þess að taka þessa málaflokka saman. Nú er stuðningur við skógrækt og allt umhverfi, þar með taldir samningar, í mjög föstum skorðum, 40 ára samningar, greiddur allt að 97% kostnaður við skógræktina - það er rétt hjá hv. þingmanni að gæslumenn lands eru gjarnan þeir sem búa á landinu. Bændur græða landið, frábært verkefni, 640–650 bændur hafa tekið þátt í því fyrir utan fjallskilafélög, uppgræðslufélög og landgræðslufélög, allt í sjálfboðavinnu sem menn leggja verulega fjármuni til. Sveitarfélögin leggja þá til, en Landgræðslan hefur ekki lagt mikið til og ekki ríkisvaldið. Hvaða skoðun hefur hv. þingmaður á því? Teldi hann að við það að færa þessa tvo málaflokka saman ætti hinn opinberi [[Forseti hringir.]]fjárstuðningur að vera sambærilegur?
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir að minna mig á þann hluta fyrri spurningar hans sem ég svaraði ekki sem sneri að stefnu Vinstri grænna í málinu. Við hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson erum kannski meira að fabúlera og velta vöngum yfir því hvernig megi vinna náttúruvernd til hagsbóta. Fyrir síðustu kosningar var eitt af kosningastefnumálum okkar að koma þjóðgörðum á friðlýstum svæðum undir einn hatt. Hinn endinn á þeirri spýtu væri væntanlega eitthvað sem snýr að landgræðslu, skógrækt og öðrum slíkum verkefnum. Þetta eru ekki fastmótaðar skoðanir eða meitlaðar í stein heldur nokkuð sem ég tel fulla ástæðu fyrir okkur, alveg eins og ráðuneytið, að skoða og ræða. Þingmaðurinn nefndi misræmið sem er á milli þeirra samninga sem hið opinbera gerir og þess stuðnings sem skógræktarbændur njóta annars vegar og bændur sem sinna landgræðslu hins vegar. Þetta er nokkuð sem þarf að skoða. Mig langar að bæta einum flokki bænda enn í hópinn, þeim bændum sem hafa á sínum landareignum friðlýst svæði, náttúruvætti, önnur dýrmæt landsvæði eða náttúruminjar ýmiss konar, eða menningarminjar ef við förum út í þann bálk. Þeir bændur ættu að geta gengið í einhvers konar samning við hið opinbera um að gæta þeirra sameiginlegu gæða. Alveg eins og við umbunum bændum fyrir að rækta skóg ættu náttúruverndarbændur að vera hópur bænda og vösk sveit [[Forseti hringir.]]sem ynni náttúru Íslands til hagsbóta.
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að ég klóra mér aðeins í kollinum yfir þeim tón sem mér finnst kominn í umræðuna og viðbrögð hæstv. ráðherra við góðfúslegum ábendingum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar um villur í frumvarpinu. Sjálfur sit ég í hv. umhverfis- og samgöngunefnd og mun því þurfa að taka þetta mál til skoðunar. Mér finnst ekki hægt að afgreiða það eins og það sé ekki neitt neitt að það séu villur þar sem stendur „landgræðsla“ í einu frumvarpi en „skógrækt“ í hinu á vitlausum stöðum. Mér finnst að menn eigi að taka það alvarlega ef einhver hefur áhyggjur af því að þetta geti bent til fljótfærni. Til að slá tón til mótvægis þeim furðulega tón sem mér fannst hafa komið hér orti ég eftirfarandi vísu til hæstv. umhverfisráðherra: Í landgræðslufrumvarpi hef mig flækt svo finn ekki skóg vegna greina. Hvort les ég hér lögin um skógarins rækt eða landgræðslu - hvað ertu' að meina? Hef ég þá farið með fyrstu eigin vísu í þessum ræðustól og ætla að snúa mér að öðru. Það er gott að hv. formaður Framsóknarflokksins er hér enn því að ég ætla aðeins að taka upp þráðinn frá samtali hans við hv. þm. Andrés Inga Jónsson, enda lít ég svo á að hér séu óformlegar stjórnarmyndunarviðræður hafnar um þá ríkisstjórn sem taka mun við völdum sem fyrst þegar við setjum niður fyrir okkur hvernig best verður [[Hlátur í þingsal.]]farið með þessar stofnanir. Hv. þm. Sigurður Ingi Jóhannsson kom inn á ákveðna hluti varðandi sameiningu stofnana sem þurfi að hafa í huga og lýsti sig nú ekki andsnúinn því. En að öllu gamni slepptu er það nú kannski það sem mig langaði að koma aðeins betur inn á. Það er ekki bara verið að snúa út úr máli eða drepa því á dreif eða ræða ekki efni frumvarpsins, eins og hæstv. ráðherra kom inn á og taldi ekki þurfa að svara ábendingum hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar þegar kæmi að þessu. Auðvitað er það efni þess máls sem við ræðum hér þar sem lagt er fram frumvarp til laga um landgræðslu, á hvern annan hátt hefði verið hægt að standa að málum. Verið er að endurskoða allan lagabálkinn sem þessu tengist. Auðvitað er það efnisatriði málsins hvort sameina eigi skógrækt og landgræðslu þó að það sé ekki að finna í frumvarpsgreinum akkúrat þessa máls. Ég velti þessu aðeins fyrir mér því að ég held að ég fari rétt með að þetta séu þriðju lögin um einhvers konar heildarendurskoðun, ef ekki þau fjórðu, sem hæstv. ráðherra leggur fram á þessu þingi. Nú ræðum við landgræðsluna og erum að fara að tala um skógræktina á eftir, Umhverfisstofnun er komin … [[Gripið fram í.]]- Eða heildarúttekt á umhverfinu öllu. Hvað varðar Umhverfisstofnun hafa margir áhyggjur af því að þarna sé verið að festa í sessi ákveðna stjórnsýslu sem sé ekki rétt að gera, og koma upp annars konar stofnunum, eins og þegar kemur að þjóðgörðum. Mér finnst í raun það sama hérna. Ég er ekki að velta þessu upp til að vera með leiðindi. Ég velti því upp hvort það sé í raun og veru rétt að sameina skógrækt og landgræðslu. Ég hef áhyggjur af því að heildarendurskoðuð lög geti fest sig í sessi eftir rúmlega hálfa öld. Þó að ég fagni því að við tökum þessi mál til endurskoðunar og setjumst yfir þessi mál í samráði við hæstv. ráðherra í hv. umhverfis- og samgöngunefnd ætla ég samt að leyfa mér að lýsa því yfir að ég velti fyrir mér hvort það sé rétt að ráðherra, sem setið hefur örfáa mánuði í embætti, leggi fram jafn mikla og afgerandi stefnumiðun í þessum málum eftir ekki lengri tíma í embætti. Sérstaklega þar sem frumvarpið byggir að miklu leyti á vinnu fyrrverandi ráðherra. Var hæstv. ráðherra bara algerlega sammála því sem fyrrverandi hæstv. ráðherrar unnu í þessum málum? Ég minnist þess nú að hafa oft heyrt að hæstv. ráðherra var sem stjórnarandstöðuþingmaður ekki alltaf sammála þáverandi hæstv. ráðherrum, en kannski var hún það í þessu máli. Við ræðum þetta í dag, en samkvæmt starfsáætlun þingsins eru að þessum degi loknum eftir átta þingfundardagar. Við í hv. umhverfis- og samgöngunefnd funduðum í dag. Við munum þurfa að setjast niður á stuttum fundi um leið og búið er að mæla fyrir þessum málum hæstv. ráðherra og vísa til nefndarinnar sem sendir þau út til umsagnar. Gefum við okkur ekki tvær vikur í frest þar? Við eigum eftir að fá ráðuneytið og aðra gesti til okkar til að fjalla um þessi mál, öll þessi fjögur mál sem hæstv. ráðherra mælir fyrir í dag. Við eigum eftir að vinna umsagnir okkar, koma með málið til 2. umr. og það eru átta þingfundardagar eftir. Hæstv. ráðherra sagði hér fyrr í umræðu í dag, að ég hygg um Landmælingar, að hún gerði sér grein fyrir að kannski yrðu ekki öll þau mál sem hún mælti fyrir hér í dag að lögum fyrir frestun núna í vor. Þess vegna velti ég enn frekar fyrir mér hver það sé sem hastar. Það getur vel verið, ítreka ég, að ég verði meira sammála efnisatriðum þessa frumvarps við yfirferð málsins en ég er akkúrat núna. Mér finnst þetta að mörgu leyti gamaldags og mun aðeins fara yfir það á eftir. En það getur vel verið að hæstv. ráðherra, ráðuneytisfólki og gestum takist að sannfæra mig um að það sé rangt hjá mér. En hvað hastar að fara í þetta akkúrat núna? Er þetta á forgangslista ráðherra yfir þau mál sem eiga að verða að lögum núna fyrir þingfrestun? Er það goðgá að setjast yfir þetta, velta því fyrir sér hvort rétt sé að gera þetta? Telur ráðherra t.d. að það eigi ekki að sameina landgræðslu og skógrækt? Það er þá bara afstaða hennar. Það er þá fínt að heyra rökin fyrir því. Hv. þm. Andrés Ingi Jónsson fór yfir það áðan að sú hugmynd hafi verið á kreiki nokkuð lengi. Ég fletti upp á Alþingisvefnum. Þetta var fyrst rætt 2004. Eins og hv. þingmaður kom inn á lét þáverandi landbúnaðarráðherra gera úttekt á þessu. Hv. þingmaður kom sjálfur inn á stefnumótun sem gerð var 2009, að ég hygg. Illu heilli var sú tillaga allt í einu inni í hagræðingarhópi síðustu ríkisstjórnar. Þá var allt í einu farið að horfa á það mál sem einhvers konar leið til sparnaðar. Hæstv. þáverandi landbúnaðarráðherra, Guðni Ágústsson, var ekki að hugsa um það þegar hann var í sinni vinnu heldur réðu þar fagleg rök. Því að það eru fagleg rök fyrir því. Svo getur verið að það séu fagleg rök gegn því. Ég hef ekki heyrt þau hjá hæstv. ráðherra og fyndist réttara, ég kem hér með mína ósk um það, að þegar ég og aðrir þingmenn ræða þessi mál komi hæstv. ráðherra með fagleg rök frekar en að segja að hv. umhverfis- og samgöngunefnd geti bara vel lagað einhverjar stafsetningarvillur og það sé ekki til mikils mælst að menn lúslesi frumvörp til að finna í þeim villur. Það verður mikið að gera hjá okkur öllum ef við ætlum að lúslesa öll frumvörp sem á eftir að mæla fyrir og koma að á þessum átta þingfundardögum ef við eigum að fara að leita að stafsetningar- og innsláttarvillum í þeim líka. Það segi ég sem fyrrverandi prófarkalesari. En ég hef líka dálitlar áhyggjur þegar kemur að þeim þætti sem er mikilvægur í þessu öllu sem er fjármagn. Það er margt gott í þessu frumvarpi. Markmiðin eru ágæt og skýr. Ég mun aðeins koma inn á það á eftir hvað mér finnst vanta og af hverju mér finnst frumvarpið dálítið gamaldags, en það er unnið af góðum hug og markmiðin eru skýr. En hvar mun þetta allt saman rúmast í þeim aðgerðum sem fara á í núna í tengslum við Parísarsamkomulagið, lofltslagsmál? Er þetta í fjármálaáætlun? Eru auknir fjármunir settir í þetta? Erum við ekki að fara að sameina þessar stofnanir? Það kostar alltaf peninga að sameina stofnanir. Ég veit það ekki. Um 1 milljarður er settur í umhverfismál. Ramminn er aukinn á hverju ári í fjármálaáætluninni. Hvað af því fer í landgræðslu? Hvað fer í skógrækt? Það er ekki mikið til skiptanna ef fara á í öll þau fögru og spennandi verkefni sem hæstv. umhverfisráðherra hefur talað fyrir hér sem annars staðar. Ég hefði viljað sjá stefnumótunarvinnu hjá nýjum ráðherra, að hún hefði ekki endilega tekið það sem fyrrverandi hæstv. ráðherra var búinn að vera að vinna í þessum efnum og setja fram. Er það gert bara til að stækka málaskrána eða trúir hæstv. ráðherra því innst í hjarta sínu að þetta sé eina rétta leiðin þegar kemur að skógrækt og landgræðslu? Það er þá bara fínt. Það er þá bara afstaða og hægt er að færa rök fyrir henni og reyna að vinna henni fylgi. Sjálfum finnst mér að það eigi að skoða það alvarlega hvernig við högum þessum málum. Hvort erum við að tala um skógrækt eða landgræðslu? Þarf að sameina eitthvað? Þurfum við að setja lög um vistendurheimt? Eigum við að hugsa þessa hluti alveg upp á nýtt? Hvar mun endurheimt votlendis koma samkvæmt þeim tveimur lagabálkum sem hér liggja fyrir? Er hún á öðrum stað en endurheimt birkiskóga? Lenda þau hvort hjá sinni stofnuninni? Hvernig verður tryggt að uppgræðsla sé í sátt við þau vistkerfi sem fyrir eru? Svo ég segi það sjálfur hefur mér oft þótt uppgreiðsla - afsakið, uppgræðsla. Uppgreiðsla er fín þó að mér þyki ríkisstjórnin vera full upptekin af uppgreiðslu lána, við skulum tala um uppgræðslu, hún er fín fyrir sinn hatt. En mér hefur þótt í gegnum tíðina, og nú er ég ekki að beina orðum mínum sérstaklega til núverandi ráðherra, eins og uppgræðsla hafi verið dálítið töfraorð sem trompi allt. Ef græða á upp landið væri allt undanskilið öllum öðrum breytingum á vistkerfi og jafnvel mati á umhverfisáhrifum. Hvað þurfum við að breyta vistkerfinu mikið til að standast Parísarsamkomulagið? Hvað þurfum við að endurheimta mikið af votlendi? Hvað breytir það miklu varðandi það vistkerfi sem fyrir er? Hvað þurfum við að rækta mikið af skógum í hekturum talið? Hvað þurfum við að græða mikið land? Hverju breytir það um núverandi vistkerfi? Þarf þetta að fara í umhverfismat? Mér finnast þetta mjög gáfulegar spurningar hjá sjálfum mér, þótt ég sjálfur segi frá. Það er svo ríkt í okkur að það að græða upp landið, að endurheimta eitthvað, sé svo göfugt að það trompi allt. Það getur vel verið göfugt og við eigum að stefna að því og styðja við þá vinnu, ekki misskilja mig hvað það varðar. En með breytingu á vistkerfi eiga að gilda sömu reglur, hver sem hún er. Ég hefði viljað óska að það væri örlítið meiri framsýni í þessu [[Forseti hringir.]]og að ég sæi hér meira þá skýru og spennandi framtíðarsýn sem ég veit að hæstv. ráðherra hefur þegar kemur að umhverfismálum.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður lagði ætlun í ákveðinn tón í rödd sem var, að sögn, viðhafður áðan. Ég varð allhissa og verð eiginlega að vísa því á bug ef ég á að segja eins og er og biðst afsökunar ef ég hef virkað eitthvað pirruð í andsvörum við hv. þm. Andrés Inga Jónsson. Þetta hlýtur að vera staðurinn - hvar annars staðar en hér? - þar sem ráðherrar og hv. þingmenn ræða um svo mikilvæg mál sem landgræðslan og skógræktin eru. Það verður auðvitað að fá að gerast án þess að ætlun í tón sé oftúlkuð. Ég vildi bara hafa nefnt það. Hv. þingmaður nefndi framsýni í þessu frumvarpi og hafði orð á því hvort við ættum frekar að skoða, ef ég heyrði rétt hjá hv. þingmanni, lög um vistendurheimt. Þetta er einmitt það. Þetta eru lög um landgræðsluna. Gamli lagabálkurinn er orðinn gamall og við þurfum að uppfæra lögin. Landgræðslan felst ekki núna [[Forseti hringir.]]eingöngu í að sá í mel. Hún er að endurheimta vistkerfi, votlendi og annað. Þess vegna eru verkefnin svo rosalega brýn, t.d. í því sem hv. þingmaður nefndi áðan, loftslagsmálum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra andsvarið. Aðeins fyrst að víkja að tóninum, ég er náttúrlega viðkvæmt blóm og undir hrjúfu yfirborðinu leynist viðkvæm sál. Ég biðst forláts hafi ég lesið um of í tóninn. Það var alls ekki illa meint enda taldi ég mig koma því á framfæri í mínum kveðskap. Mér fannst við vera hætt að ræða efnisatriði málsins í umræðunni og farin að tala fullmikið um hvort hv. umhverfis- og samgöngunefnd ætti að fara að leita að einhverjum villum eða ekki. En nóg um það. Aðeins um hitt sem hæstv. ráðherra kom inn á, lög um vistendurheimt. Já, vissulega eru þau það, en eru lög um skógrækt það ekki líka að einhverju leyti? Það sem ég er að tala um er skýrari heildarsýn í málaflokknum, að hluti af lögum um vistendurheimt eigi ekki endilega heima í lögum um landgræðslu og hluti í lögum um skógrækt. Ég veit það ekki. Kannski er það rétt. Ég er alveg tilbúinn að hlusta á rök um það en hef ekki enn heyrt af hverju nauðsynlegt er að það sé t.d. ekki sameinað í eina stofnun, sett ein heildstæð lög um vistendurheimt en ekki verið að skipta á milli eftir því hvernig við endurheimtum vistkerfi. Það er sú framtíðarsýn sem ég er að tala um. Ég er alveg sammála um að þetta er bráðnauðsynlegt verkefni þegar kemur að loftslagsmálum, en erum við að segja að ef ekki næst að klára þessar breytingar hér fyrir vorið muni Landgræðslan ekki halda áfram sínu góða starfi? [[Forseti hringir.]]Munum við tefjast í því að ná að uppfylla Parísarsamkomulagið? Það eru alvarleg tíðindi ef ráðherra er að boða það.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að eiga umræður um nákvæmlega þetta mál. Ég hef lagt mikla áherslu á báða málaflokkana, skógrækt og landgræðslu, í loftslagsmálunum. Þar bindum við þau kolefni sem þó eru losuð. Það gefur augaleið að þessir lagabálkar eru gamlir. Þeir eru ekki í takt við nútímann. Til að við getum styrkt, eins og ég kom inn á í framsöguræðunni, landgræðsluna til að eiga betri og skýrari samvinnu við þriðja aðila, eins og bændur í Bændur græða landið, og til þess að fjármagn geti flætt þannig í gegn, og eftir atvikum eftir öðrum leiðum líka, tel ég mikilvægt að lög um landgræðsluna nái fram að ganga. Svo er stærri umræða og meiri sem ég vil glöð taka um hvort Skógræktin og Landgræðslan eigi að vera ein stofnun. Ég tel að svo geti vel verið. Það fannst innsláttarvilla þar sem stóð Landgræðslan en ekki Skógræktin, kannski er einhver farinn að hugsa þetta svo langt nú þegar, ég bara veit það ekki, en þessir lagabálkar tala saman. Það verður ekki heljarinnar mál ef af því verður að sameina þá eða sameina stjórnsýslu í kringum þá svo því sé bara skýrt svarað.
Virðulegi forseti. Akkúrat til að tala skýrt eins og hæstv. ráðherra segi ég að ég hef áhyggjur af því að þessir tveir lagabálkar geti hvor um sig fest í sessi kerfi sem er kannski ekki það heppilegasta til framtíðar. Ég held að hæstv. ráðherra viti það jafn vel og ég að ef þörf knýr til þess að hægt verði að breyta ákveðnum ákvæðum til að hægt verði að koma að einhverjum greiðslum og eitthvað slíkt eru margar leiðir færar til þess. Það getur vel verið að þetta sé leiðin aftur, hef ég sagt. Ég hef sagt að ég þykist ekki vera með einu réttu lausnina í þessu, en ég hef áhyggjur af því að það að festa ákveðið stofnanaumhverfi í sessi með nýjum lögum geti gert það að verkum að það verði erfiðara að breyta ef við viljum. Ég velti því upp hvort við þurfum kannski að fara í heildarendurskoðun. Ég fagna því að hæstv. ráðherra lýsi yfir vilja til að ræða það í framtíðinni, en þurfum við kannski bara eina heildstæða náttúruverndarlöggjöf með framsýni að leiðarljósi þar sem rúmast allir þeir þættir sem við erum búin að koma hérna inn á? Er það kannski rétta leiðin í öllum þessum málaflokkum? Ég vil ekki hljóma eins og ég sé eitthvað sérstaklega mikið á móti þessum lögum, svo það sé sagt. Ég vil bara koma þeim áhyggjum mínum á framfæri að ég óttast að þetta gæti fest í sessi strúktúr innan kerfisins sem við viljum [[Forseti hringir.]]kannski breyta og er kannski nauðsynlegt að breyta. Ég held að ein heildstæð náttúruverndarlöggjöf sé kannski rétta svarið.