Borist hefur bréf frá utanríkisráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 150, um viðskiptaþvinganir gagnvart Rússlandi, frá Karli Gauta Hjaltasyni. Einnig hefur borist bréf frá umhverfis- og auðlindaráðherra þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 176, um mengun á byggingarstað við Hringbraut, frá Önnu Kolbrúnu Árnadóttur.
Til svara eru: Forsætisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Herra forseti. Krónan fellur hratt þessa dagana og við vitum hvað það þýðir. Það þýðir versnandi kjör í landinu. Með íslensku krónuna komumst við ekki upp úr hjólförunum og gamla sagan endurtekur sig aftur og aftur á kostnað almennings. Aðstæður skapast þannig að verðbólgan vex og lánin hækka. Rekstrarstaða heimilanna versnar og fyrirtæki draga saman seglin. Nema útflutningsgreinar, hagur þeirra vænkast á meðan krónan er í lægðinni. Stundum gerist það vegna utanaðkomandi áfalla en oftast vegna þess að stjórnvöld gera mistök og oftast sömu mistökin aftur og aftur enda eru oftast sömu flokkarnir í aðstöðu til þess og núna með stuðningi Vinstri grænna. Í dag segja menn að ástæðan fyrir falli krónunnar sé versnandi staða ferðaþjónustunnar og kröfugerðir verkalýðsfélaganna. Hvers vegna skyldu kröfur verkalýðsfélaganna vera með þeim hætti sem þær eru? Vegna þess að þau mistök voru gerð að draga stórlega úr barnabótum og húsnæðisstyrk og breyta sköttum efnameira fólki í hag og að bregðast ekki við hækkun launa forstjóra og okkar í mjög stóru stökki og láta hjá líða að taka á húsnæðisvandanum sem markaðurinn ræður augljóslega ekki við. Er hæstv. forsætisráðherra ekki sammála mér um að fall krónunnar um þessar mundir sé vegna hagstjórnarmistaka stjórnvalda, að þar vegi þungt ákvörðun kjararáðs og að stjórnvöld hafi ekki beitt þeim ráðum og tækjum sem þau búa yfir til að auka jöfnuð?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju G. Harðardóttur fyrir að taka upp þetta mikilvæga mál, stöðu krónunnar. Ef við skoðum og berum saman stöðu Íslands til að mynda við evruríkin sjáum við að á undanförnum árum hafa lífskjör og laun hér á landi batnað mun hraðar en í evrulöndunum. Af hverju var það? Meðal annars vegna þess að krónan styrktist vegna tilkomu nýrrar stoðar undir efnahagslífið sem var ferðaþjónustan og þar með sáum við kaupmáttaraukningu langt umfram það sem gerðist á evrusvæðinu. Veikingin núna kemur eftir töluvert langt tímabil mjög sterkrar stöðu krónunnar og hv. þingmaður leitar hér eftir skýringum mínum á þessari veikingu. Ég tel ekki að um sé að ræða eina einhlíta skýringu. Vissulega er það svo að umræða um stöðu flugfélaganna og sú staðreynd að ferðaþjónustan vex ekki eins hratt og áður - þar er ekki um samdrátt að ræða en vöxtur ferðaþjónustunnar er minni en áður hefur verið - spilar örugglega þar inn í. Hv. þingmaður nefndi hér stöðu á vinnumarkaði. Auðvitað er ákveðin óvissa um stöðu á vinnumarkaði en af því að hv. þingmaður nefndi tengsl krafna aðila vinnumarkaðarins við þau tæki sem stjórnvöld hafa til þess að auka jöfnuð er hv. þingmanni jafn vel kunnugt um það og mér að það er nákvæmlega það sem við höfum verið að gera. Hv. þingmaður þekkir jafn vel og ég þær tillögur sem ríkisstjórnin hefur lagt fram í tengslum við fjárlög sem miða að því að hækka barnabætur, sem mun muna verulega um fyrir stöðu tekjulægri barnafjölskyldna, sem miða að því að hækka persónuafslátt umfram neysluvísitölu til þess einmitt að styðja við hina tekjulægri. Ég held að við hv. þingmaður séum sammála um að mikilvægt sé að auka jöfnuð og að jöfnunarhlutverk skattkerfisins sé eitt af þeim hlutverkum sem við höfum í huga þegar við gerum skattkerfisbreytingar. Ég tel hins vegar ekki, og er þar vafalaust ósammála hv. þingmanni, að þetta mál myndi leysast með því að ganga í Evrópusambandið.
Herra forseti. Hæstv. forsætisráðherra bendir á að krónan sveiflast og kjör fólks í landinu með en það er augljóst að aðgerðir sem boðaðar eru í fjárlagafrumvarpinu duga ekki. Það þarf að gera betur. Hvers vegna fer staða ferðaþjónustunnar versnandi? Var það ekki löngu fyrirséð að svo snarpur vöxtur og miklar fjárfestingar í kjölfarið yrðu ekki sjálfbærar? Við því var varað og tillögur felldar í þessum sal sem hefðu getað komið í veg fyrir stöðuna sem nú er uppi. Hefðu stjórnvöld ekki átt að grípa í taumana fyrir löngu síðan og nota þau tæki sem þau búa yfir til að tempra vöxtinn og passa að setja ekki einu sinni enn öll eggin í sömu körfuna? Voru það ekki líka hagstjórnarmistök sem voru undirliggjandi fyrir falli krónunnar á kostnað almennings? Krónan hefur staðið völtum fótum frá upphafi með tilheyrandi áföllum fyrir almenning. Hæstv. forsætisráðherra segir að málið leysist ekki með því að ganga í Evrópusambandið. Þá spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hvernig ætlar ríkisstjórnin [[Forseti hringir.]]að ráðast að rót vandans án þess að taka upp nýjan gjaldmiðil?
Herra forseti. Ég hlýt að ítreka það að vissulega hefur vöxtur í ferðaþjónustu verið snarpur og m.a. þess vegna boðar ríkisstjórnin einhvers konar brottfarar- eða komugjöld, eða hvað við getum kallað það, á ferðaþjónustu. Það er ekki samdráttur í ferðaþjónustu en vöxturinn hefur hins vegar verið hægari en áður fyrr sem þýðir að ákveðið jafnvægi er að komast á greinina. Hv. þingmaður kemur inn á rót vandans og vísar til evrunnar. Ég held að þá þurfum við að horfa víðar, horfa á þróun mála í Evrópu og þróun efnahagsmála í Evrópu þar sem ýmis ríki álfunnar á evrusvæðinu eru að fást við verulegan vanda í stjórn efnahagsmála, nú síðast Ítalía sem á í miklum deilum við yfirstjórn Evrópusambandsins vegna þeirra aðgerða sem þar er talað um að grípa til og krafna Evrópusambandsins um aukinn niðurskurð í ríkisrekstri. Bent hefur verið á [[Forseti hringir.]]að innan ESB hafi ekki verið gripið til þeirra aðgerða sem nauðsynlegt er til að evran þjóni þeim ríkjum álfunnar sem teljast á ákveðnum jaðarsvæðum.
Virðulegur forseti. Ég ákvað að hafa ræðuna skrifaða í dag svo okkur ráðherra lenti ekki saman aftur. Hæstv. forseti. Þegar best lét skilaði minkarækt yfir 2 milljörðum kr. í útflutningstekjur. Mikil þekking hefur byggst upp, enda hafa íslensk skinn undanfarin tvö til þrjú ár verið í 2.–3. sæti yfir hæsta meðalverð á heimsvísu. Gæðin eru því mikil og eins og aðrir íslenskir dýrastofnar, enn þá a.m.k., er minkastofninn á Íslandi nær sjúkdómalaus og lyfjanotkun nánast engin. Greinin hefur átt í erfiðleikum undanfarin ár vegna offramleiðslu á heimsvísu og þar af leiðandi lækkandi verðs. Undanfarin ár hefur verð skinna verið undir framleiðslukostnaði. Fóður minka er um 90% unnið úr lífrænum úrgangi sem fellur til við matvælaframleiðslu sem annars þyrfti að urða eða brenna. 10.000 tonn hafa verið nýtt í fóður minka, 10.000 tonn sem annast yrði að brenna eða urða með tilheyrandi umhverfisáhrifum. Ekki má heldur gleyma því að greinin er atvinnuskapandi en tugir starfa eru beint við framleiðsluna. Þá hafa bændur leitað leiða til að nýta hliðarafurðir, t.d. eru ýmis smyrsl nú framleidd úr minkafitu. Hæstv. forseti. Minkabændur hafa leitað til ríkisstjórnarinnar um aðstoð við að komast út úr þeim tímabundnu erfiðleikum sem greinin glímir við. Á næstu tveimur til þremur vikum þarf að taka ákvörðun um hvort pelsa eigi dýrin, þ.e. slátra þeim. Munu því minkabændur þurfa að taka ákvörðun um rekstur sinn áður en til þess kemur. Minkabændur hafa því margir hverjir tvær til þrjár vikur til að taka ákvörðun um það hvort þeir ætli að halda áfram rekstri sínum eða bregða búi. Það veltur því á aðgerðum næstu daga hvort þeir haldi áfram rekstrinum eða hætti honum, með öllu því tapi fyrir þekkingu og þjóðarbúið sem af því hlýst. Ég spyr því hæstv. ráðherra: Hafa verið teknar ákvarðanir um aðstoð við greinina í þeim tímabundnu erfiðleikum? Ef svo er, getur ráðherra upplýst um helstu aðgerðir? Í ljósi þess skamma tíma sem er til stefnu, hvenær má búast við að útfærslur aðgerða verði kynntar ef einhverjar verða?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og viðurkenni það að hann er miklu yfirvegaðri þegar hann er með skrifaða ræðu, það er gott. Varðandi þetta mál þá brennur það mjög á loðdýrabændum. Það eru starfandi 17 eða 18 bú í landinu, 150.000 skinn í framleiðslu. Veltan er um 600–650 milljónir á ári og fóðurframleiðslan fer fram í tveimur fóðurstöðvum. Þunginn í þessu er í Skagafirði og síðan á Mið-Suðurlandi. Greinin hefur núna í allnokkur ár glímt við mjög mikla erfiðleika eða hrapandi verð á markaði. Að allra mati, eins og hv. þingmaður nefnir, er þetta gæðaframleiðsla. Vandinn er bara sá að verðið sem fæst fyrir afurðina stendur ekki undir framleiðslukostnaði og töluverður munur á verði á hvert skinn, sjálfsagt komið í 2.000–3.000 kr. í dag. Þá er vandinn sá hvernig á að ráðast í að styrkja eða skjóta styrkari stoðum undir greinina. Við höfum átt viðræður við loðdýrabændur, ég og byggðamálaráðherra sem fer með yfirstjórn Byggðastofnunar. Þar hafa möguleikar á einhvers konar aðkomu hins opinbera verið ræddir. Það hafa engar ákvarðanir verið teknar um þetta enn þá. Ég hef engar fjárheimildir undir mínum málaflokki til þess að bregðast við og það hef ég gert loðdýrabændum fullkomlega grein fyrir, ef um það er að ræða. En ég vænti þess að við munum taka einhverjar ákvarðanir á næstu vikum. Ég get ekki tímasett það, virðulegur forseti, það liggur ekkert slíkt fyrir. Málið hefur verið rætt en engar ákvarðanir teknar svo ég svari hv. þingmanni beint út.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir þessi svör. Þegar best lét nam veltan eða útflutningur á minkaskinnum frá Íslandi yfir 2 milljörðum kr. Mikil þekking hefur byggst upp í landinu þegar kemur að þessari framleiðslu. Menn höfðu ekki spáð því og tölur sýna að íslensk skinn eru með þeim bestu í heiminum. Spár gera ráð fyrir að 2019, 2020 verði greinin komin í jafnvægi á heimsvísu. Það er því mikilvægt að menn brúi bilið í það minnsta yfir á næsta ár til þess að þekkingin tapist ekki og til að koma í veg fyrir þau miklu áhrif sem það kann að hafa ef afurðir úr minkaskinnsframleiðslu eru ekki nýttar. Það er ánægjulegt að ráðherrann skuli segja að von sé á aðgerðum, ég túlka orð ráðherra þannig. Við höfum búist við að aðgerðir séu í nánd. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að þær þurfa að koma á næstu dögum eða vikum. Það eru tvær til þrjár vikur þar til menn þurfa að taka ákvarðanir um rekstur sinn. Ég vona því, virðulegur forseti, [[Forseti hringir.]]að ráðherra beiti sér fyrir því að þau svör sem bændur bíða eftir liggi fyrir á næstu tveimur til þremur vikum, eitthvað svoleiðis.
Virðulegi forseti. Ef ég hef sagt að von væri á aðgerðum vil ég fá tækifæri til þess að umorða það. Ég vonast eftir að við getum tilkynnt um eitthvað slíkt. Ég ítreka að við erum ekki komin að neinni niðurstöðu um hvort eða hvernig hægt væri að bregðast við. Málið er til umræðu, númer eitt, tvö og þrjú. Þá yrði það á slíkum forsendum hvort unnt væri að brúa einhvern tíma sem greininni yrði gefinn til að koma undir sig fótum á ný. Það er alveg rétt sem hv. þingmaður nefndi að þegar best lét var þetta gríðarlega öflug grein og mikil velta, en það hefur kvarnast mjög ört úr þeim sem stunda þetta á síðustu árum. Til dæmis voru fimm burðarstólpar á síðasta ári sem hættu í loðdýrarækt vegna þess einfaldlega að þeir sáu ekki út úr augum fyrir vanda í rekstri. Þá standa eftir 17–18 bú sem verið er að ræða möguleika á hvort og þá hvernig væri hægt að mæta á einhvern tímabundinn hátt.
Herra forseti. Mig langar að ræða varnarmál á breiðum grunni við hæstv. forsætisráðherra og formann þjóðaröryggisráðs í dag. Tilefnið er að um þessar mundir fer fram hernaðaræfing Atlantshafsbandalagsins, með leyfi forseta, Trident Juncture eins og hún nefnist á ensku, og sú fer fram hér á Íslandi. Í fréttatilkynningu frá utanríkisráðuneytinu frá 19. september sl. kemur fram um æfinguna, með leyfi forseta: „Dagana 19.–20. október verður haldin í Reykjavík skipulagsráðstefna vegna aðalæfingarinnar í Noregi. Von er á um tíu herskipum […] hingað til lands með allt að sex þúsund sjóliða. Um leið verður efnt til svonefndrar vetraræfingar í Þjórsárdal með 400 landgönguliðum hvorn dag.“ Í tilkynningunni kemur einnig fram að þess verði sérstaklega gætt að ekkert umhverfisrask verði vegna æfinganna. Herra forseti. Í ljósi þess að Ísland hefur ekki lögfest 6. viðauka alþjóðasamnings um varnir gegn mengun frá skipum, og í ljósi þess að nú liggur fyrir að tíu herskip muni leggjast að bryggju hér á Fróni, spyr ég hvort tryggt hafi verið að þessi skip brenni ekki svartolíu eins og lög á Íslandi heimila og hvort gert hafi verið mat á umhverfisáhrifum af komu þessara skipa. Þá vil ég spyrja hvað valdi því að fjárframlög til varnarmála hafi svo gott sem tvöfaldast frá árinu 2016, úr 1,1 milljarði í áætlaðan 2,1 milljarð kr. í fjárlögum ársins 2019. Loks vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra, vegna þess að ég veit að hún hefur talað fyrir friðsamlegum lausnum á vettvangi Atlantshafsbandalagsins, hvort henni finnist það líklegt til þess að tryggja frið og auka öryggi Íslendinga að hýsa hérlendis hernaðaræfingu sem líta mætti á sem beina ögrun við kjarnorkuveldið Rússland.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu. Hvað varðar fyrstu spurningu hv. þm. Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur, um mat á umhverfisáhrifum af heræfingunni sem hér stendur yfir, er mér ekki kunnugt um að slíkt mat hafi farið fram né heldur að slíkar heræfingar séu matsskyldar. Hæstv. umhverfisráðherra er hér í salnum og þekkir betur til lagaumgjarðarinnar í kringum mat á umhverfisáhrifum, en slíkt mat hefur í öllu falli ekki farið fram. Hins vegar er það svo að við þurfum að huga að svartolíumengun. Þar hefur Ísland verið í fararbroddi í alþjóðasamstarfi við að hvetja til banns við notkun svartolíu á höfum úti. Það á við um herskip jafnt sem önnur skip. Eins þurfum við að ráðast í verkefni sem er hluti af loftslagsáætlun ríkisstjórnarinnar sem er rafvæðing hafna. Við sjáum það auðvitað, ekki bara frá herskipum heldur öðrum skipum, að mengunin af þeim skipum sem hér liggja í höfn er gríðarleg. Þar þarf að fara í stórt átak. Ég tel að það eigi við um öll skip. Hvað varðar matsskylduna á heræfingum verð ég eiginlega að vísa því til hæstv. umhverfisráðherra. Mér er ekki kunnugt um að slíkar æfingar séu matsskyldar. Hv. þingmaður ræðir um varnarframlög. Kunnugt er að mjög rík áhersla hefur verið á það innan Atlantshafsbandalagsins að öll aðildarríki auki framlög sín til varnarmála. Rík krafa hefur verið um það á undanförnum árum. Þar hefur Ísland aukið sín framlög, en hins vegar liggur það fyrir að við erum fjarri öllum öðrum ríkjum Atlantshafsbandalagsins þegar kemur að framlögum til varnarmála, við erum fjarri öllum fjárhæðum eða hlutföllum hvernig sem þeim teningi er snúið. Síðan hvað varðar spurningu hv. þingmanns um friðsamlegar lausnir er tími minn á þrotum. Ég hlýt hins vegar að segja að skipulagning þessarar heræfingar var hafin áður en ég tók við sem forsætisráðherra. Heræfingar eru ekki eitthvað sem mér hugnast, enda er hv. [[Forseti hringir.]]þingmanni kunnugt um mína afstöðu og hreyfingar minnar til veru okkar í Atlantshafsbandalaginu, en þetta er auðvitað hluti af starfsemi bandalagsins.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Svo ég árétti það er ástæðan fyrir því að ég spyr út í svartolíuna sú að í sömu fréttatilkynningu frá utanríkisráðuneytinu kemur fram að þess skuli sérstaklega gætt að ekkert umhverfisrask verði af æfingunni. Mér finnst þá alveg tilefni til að skoða umhverfisrask skipa sem mögulega brenna svartolíu. Hvað varðar starfsemi Atlantshafsbandalagsins finnst mér munur á því að taka þátt í því á borgaralegum grunni og að hýsa hér hernaðaræfingu, en allt í góðu með það. Mig langaði samt að spyrja um annan viðburð sem er líka á vegum Atlantshafsbandalagsins sem hefur verið kynntur sem Afvopnunarráðstefna NATO og er á dagskrá síðar í mánuðinum. Ég skil ekki alveg hvers vegna það er kölluð Afvopnunarráðstefna á Íslandi og hvers vegna hæstv. ráðherra hefur ítrekað kallað ráðstefnuna svo. Eftir því sem ég kemst næst er það Gjöreyðingarvopnaráðstefna NATO sem er haldin hér. Ég vil biðja um að talað sé skýrt um það hvað við erum að hýsa og hverju við erum að taka þátt í. Ég vil að athugað sé hvers vegna slíkur misskilningur kom upp og hvernig hin undarlega þýðing á orðunum „Weapons of Mass Destruction“, eða Gjöreyðingarvopnaráðstefna, varð til, en hún er kölluð [[Forseti hringir.]]Afvopnunarráðstefna bæði í fréttatilkynningu frá forsætisráðuneytinu og einnig í viðtölum hæstv. forsætisráðherra við fjölmiðla.
Herra forseti. Í ljósi þess sem hv. þingmaður segir hér um að forsenda þátttöku Íslands í Atlantshafsbandalaginu sé eingöngu á borgaralegum forsendum er það svo. Ísland leggur ekki til hergögn eða hermenn í þátttöku sinni í Atlantshafsbandalaginu. Hins vegar hafa heræfingar farið fram á Íslandi alloft áður vegna þess að við erum meðlimir í Atlantshafsbandalaginu. Þetta er ekki fyrsta heræfingin á þeim tíma sem við höfum verið í Atlantshafsbandalaginu og þetta er ekki sú síðasta. Þessi æfing er tiltölulega umfangsmikil. Hún er ekki umfangsmesta heræfingin sem farið hefur fram á Íslandi. Ég rifja hér upp Norðurvíking 1993, svo dæmi sé tekið, þannig að við höfum séð umfangsmeiri æfingar. Það sem ég hef lagt áherslu á er að það ríki sem mest gagnsæi um þessa æfingu. Ástæðan fyrir því að rætt var sérstaklega um umhverfisrask er að hluti þessara æfinga fer fram í Þjórsárdal, þar eru friðlýst svæði og menningarminjar. Við höfum lagt á það áherslu að ekki eigi að raska eða fara inn á friðlýst svæði í kringum þessa æfingu. Það er ástæðan fyrir þessu orðalagi. Hv. þingmaður ræðir um afvopnunarráðstefnu. Jú, það er ætlunin [[Forseti hringir.]]að ræða það þegar um er að ræða gereyðingarvopn. Kjarnorkuafvopnun er eitt af því sem var beinlínis til umræðu á síðasta leiðtogafundi Atlantshafsbandalagsins. [[Forseti hringir.]]Gengið hefur mjög illa að fá kjarnorkuveldin [[Forseti hringir.]]að því borði. Til stendur að ræða það á þeirri ráðstefnu sem hv. þingmaður vísar hér til, en því samtali hefur því miður miðað mjög hægt, [[Forseti hringir.]]það verður að viðurkennast.
Virðulegi forseti. Í gær var baráttudagur gegn fátækt, baráttudagur til útrýmingar fátæktar. Hver var umræðan á Alþingi á þeim degi? Engin. Eina umræðan sem fór fram var undir störfum þingsins þegar ég tók til máls og fór með ljóð Steins Steinarrs um brauðið og grautinn. Enn er þessi barátta, enn eru börn útilokuð frá mötuneytum grunnskóla. Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Er stefna ríkisstjórnarinnar í málefnum fátæktar þöggun? Hún neitar að sjá fátækt, hún neitar að hlusta á fátækt, hún neitar að tala um fátækt á baráttudegi gegn fátækt. Það er verið að tala um vopnaskak NATO hér en á sama tíma er króna á móti krónu skerðing notuð sem fjárhagslegt vopn á öryrkja til að lemja inn í þá starfsgetumat, sem þeir hafa ekkert með að gera og vilja ekki. Hvernig getur það samrýmst stefnu Vinstri grænna ásamt þeim flokkum sem eru með þeim í ríkisstjórn sem lofuðu allir, þeir lofuðu því statt og stöðugt, að afnema krónu á móti krónu skerðingu? Það eru komin tvö ár síðan eldri borgarar fengu krónu á móti krónu skerðingu. Hvenær ætlar ríkisstjórnin að standa við loforðið? Í fyrsta lagi 1. janúar 2020. Ef þau geta ætla þau að troða starfsgetumati ofan í kokið á öryrkjum, starfsgetumati sem þeir hafa ekki fengið að koma neitt að og eiga bara að kyngja. Athugið það að margir, flestir sem fá krónu á móti krónu skerðingu, munu aldrei fara í starfsgetumat. Þetta starfsgetumat kemur þeim ekkert við. Þess vegna spyr ég forsætisráðherra: Ætlar hún að sjá til þess að afnema krónu á móti krónu skerðingu?
Herra forseti. Það er auðvitað ekki boðlegt að tala hér um að ríkisstjórnin neiti að tala um fátækt, hlusti ekki á umræðu um fátækt, beinlínis þaggi niður umræðu um fátækt. Þetta er ekki boðlegur málflutningur, herra forseti. Þetta er eitt af stóru málunum sem við ræðum oft í þessum sal, ekki bara þingmenn stjórnarflokkanna heldur þingmenn allra flokka. Þingmenn allra flokka hafa látið sig þessi mál varða og ég hlýt að benda hv. þingmanni á það að það á ekki að tala niður þá umræðu sem hér fer fram um fátækt, um félagslegt réttlæti og jöfnuð þar sem ég hef ekki orðið vör við annað en að þingmenn allra flokka hafi látið til sín taka. Hvað er ríkisstjórnin að leggja til, eins og ég nefndi áðan í fyrra svari, í tengslum við fjárlagafrumvarpið núna? Til að mynda skattbreytingar sem gagnast best hinum tekjulægri, hækkun persónuafsláttar umfram neysluvísitölu, hækkun barnabóta sem mun skipta mestu máli fyrir tekjulágar barnafjölskyldur, því að hv. þingmaður nefnir börn. Ég er sammála hv. þingmanni. Sá fjöldi barna í þessu samfélagi sem býr við fátækt er ólíðandi og þess vegna skiptir máli hvað við erum að gera en hv. þingmaður á ekki að koma hér og láta eins og aðrir neiti að tala um fátækt. Það er ekki svo. Hv. þingmaður fór svo að ræða þann hóp sem hann situr í, eftir því sem ég best þekki, um málefni örorkulífeyrisþega þar sem sitja fulltrúar þingflokka, fulltrúar Öryrkjabandalagsins og Þroskahjálpar, fulltrúar ráðuneytis og fulltrúar aðila vinnumarkaðarins. Þar skiptir að sjálfsögðu máli að við sem hér erum skiljum þá stöðu að það eru ekki allir örorkulífeyrisþegar sem eiga þess nokkur færi að geta sótt sér tekjur á hinum almenna vinnumarkaði. Það kerfi sem við byggjum upp má ekki verða til þess að ýta fólki út á vinnumarkað sem ekki getur unnið vegna veikinda, örorku eða fötlunar. Það kerfi sem við byggjum upp má ekki verða til þess að við skerðum einstaklinga sem hugsanlega fá ekki vinnu [[Forseti hringir.]]þótt þeir geti hugsanlega sótt sér einhverja vinnu, þeir fá ekki vinnu. Að sjálfsögðu skiptir máli að það kerfi sem við byggjum upp stuðli að samfélagslegri þátttöku fólks í öllum þjóðfélagshópum og tryggi framfærslu, en það á ekki að snúast að mínu viti um að troða neinu ofan í kokið á neinum.
Virðulegi forseti. Þetta voru rýr svör hjá hæstv. forsætisráðherra. Hver var umræðan hjá ríkisstjórninni í gær, á degi fátæktar? Hver var hún? Engin. Og hvar er umræðan um krónu á móti krónu? Það er rangt að tala um að samráðshópur um endurskoðun almannatrygginga hafi eitthvað með starfsgetumatið að gera. Starfsgetumatið er alveg sérútgáfa. Það voru sérfræðingar sem komu að því. Öryrkjar fengu ekki að koma nálægt því. Hvar er þá allt tal um að tala ekki um okkur án okkar? Það var ekki virt. Svo eru menn alveg steinhissa á að Öryrkjabandalagið neiti að kyngja þessu. Auðvitað neitar það; það er ólíðandi að nota fjárhagslega svipu, krónu á móti krónu, til að þvinga fólk í eitthvað sem það vill ekki. Ég spyr: Ætlar ríkisstjórnin að sjá til þess, strax 1. desember, að hætt verði við krónu á móti krónu skerðingu þannig að fólk á lægstu bótum og launum geti haldið smájól en þurfi ekki að fara í biðraðir eftir mat?
Herra forseti. Ef hv. þingmanni fundust svörin rýr get ég sagt það að þau voru í ætt við spurningu hv. þingmanns. Ég fór hér yfir það starf sem stendur yfir í þessum samráðshópi og mér er kunnugt um afstöðu Öryrkjabandalagsins í þessum málum. Þau hafa gert mjög vel grein fyrir henni. Ég átti fund með þeim síðast í gær, hv. þingmanni til upplýsingar, þar sem við fórum yfir nákvæmlega þessi sjónarmið sem snúast um hvernig við getum aukið samfélagslega þátttöku örorkulífeyrisþega, hvernig við getum búið til mannvænlegt kerfi sem gerir það að verkum að þeir sem geta sótt sér tekjur á almennum vinnumarkaði fái til þess tækifæri. Það er sjálfstætt vandamál því að það eru ekki endilega mörg störf í boði. Eitt af því sem forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins hafa bent á er að hér er mun lægra hlutfall fatlaðs fólks á vinnumarkaði en annars staðar í Evrópu. Af hverju er það? Hljótum við ekki að spyrja okkur að því af hverju vinnumarkaður okkar, bæði sá opinberi og sá almenni, hefur þróast með þeim hætti að mun lægra hlutfall fatlaðs fólks er á vinnumarkaði hér en annars staðar? Viljum við breyta því? Já, ég vil gjarnan sjá kerfi sem stuðlar að því. Þar með á ekki að svipta fólk framfærslu sinni. Það snýst ekki um það. Og einmitt þess vegna er þessi starfshópur starfandi til þess að fá fram þau sjónarmið sem forsvarsmenn Öryrkjabandalagsins hafa gert mjög skýra grein fyrir, bæði við mig og vafalaust félagsmálaráðherra sem fer fyrir þessum hópi.
Herra forseti. Umboðsmaður Alþingis skilar skýrslu um störf sín og ábendingar á hverju ári til Alþingis. Í gær var opinn fundur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þar sem umboðsmaður kynnti skýrslu sína. Í störfum umboðsmanns felst m.a. að fylgjast með því hvernig framkvæmdarvaldið framfylgir þeim lögum sem Alþingi setur í samskiptum sínum við borgarana, einstaklinga og fyrirtæki. Segja má að skýrslan sé vegvísir fyrir Alþingi til að gera úrbætur á lögum og ábending um veika bletti í stjórnsýslunni. En skýrslan er ekki bara góð fyrir Alþingi, hún er líka nauðsynleg lesning fyrir framkvæmdarvaldið, stjórnsýslu ríkis og sveitarfélaga og stofnanir þeirra. Í þessu samhengi vil ég spyrja hæstv. forsætisráðherra: Í fyrsta lagi: Er það ekki örugglega í verklagsreglum forsætisráðuneytisins og annarra ráðuneyta að yfirfara skýrslu umboðsmanns Alþingis þegar hún kemur út og greina hvar úrbóta er þörf á verksviði hvers ráðuneytis? Ef svo er ekki, mun hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir því að slíkar verklagsreglur verði settar? Í öðru lagi: Í skýrslu umboðsmanns og orðum hans kemur fram að oft dregst úr hömlu að svara erindi hans, jafnframt að ef honum gangi svo treglega sjálfum að fá svör hvað mætti þá ætla með svör við erindum borgaranna sjálfra. Því spyr ég: Mun hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir því að erindum umboðsmanns verði betur sinnt en raun ber vitni? Loks vil ég spyrja hvort ekki sé tímabært að ráðuneyti og stofnanir verið skikkuð til að koma sér upp kerfi sem upplýsir þá sem reka erindi gagnvart stjórnvöldum um feril máls og stöðu þess í kerfinu og hvenær vænta megi svars. Sömuleiðis að birt verði opinberlega yfirlit, nokkurs konar mælaborð, um fjölda erinda sem eru til afgreiðslu, [[Forseti hringir.]]afgreiðslutíma og þess háttar. Mun hæstv. forsætisráðherra beita sér fyrir þessu?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni mjög góða fyrirspurn um mikilvægt mál. Hv. þingmaður spyr um verklagsreglur og ég get upplýst hv. þingmann um að ég tel ekki að það séu neinar verklagsreglur um það að ráðuneytum beri að kynna sér skýrslu umboðsmanns Alþingis. Hins vegar veit ég að mörg ráðuneyti gera það. Ég hef gert það, bæði í mínu fyrra starfi sem mennta- og menningarmálaráðherra en líka sem forsætisráðherra, en tel þó ekki að neinar slíkar verklagsreglur séu fyrir hendi. Þær verklagsreglur sem eru fyrir hendi hafa verið þær að erindi frá umboðsmanni Alþingis njóti ákveðins forgangs og beri að svara hratt og vel. Ég hjó líka eftir því í skýrslu umboðsmanns sem hv. þingmaður nefnir hér, að dregist hafi úr hömlu að svara erindum frá umboðsmanni hjá ráðuneytum og stofnunum. Það er nokkuð sem ég tel algjörlega óásættanlegt og hyggst taka upp. Raunar leiddi sú skoðun á erindunum það líka í ljós að það er gríðarlega mismunandi málafjöldi og erindafjöldi sem berst ólíkum ráðuneytum. Það þekki ég sömuleiðis frá mínu fyrra starfi þar sem innsend erindi til mennta- og menningarmálaráðuneytis námu á þeim tíma mörg þúsund erindum. Það var því miður þannig að oft dróst að svara þeim erindum, hreinlega vegna ofálags á starfsfólk ráðuneytisins. Hins vegar er ég sammála hv. þingmanni um að stjórnsýslulögin séu þess eðlis að þau skyldi ráðuneyti og stofnanir til að svara. Það er útskýring en ekki afsökun, eins og maðurinn sagði. Spurningin er hvort við getum innleitt skýrari verklagsreglur og þá kallar það jafnvel á að fara yfir stjórnsýslulögin. Ég hef verið að skoða í ráðuneyti mínu hvort ekki sé ástæða til að fara yfir stjórnsýslulögin hvað þetta varðar þannig að hægt sé að setja skýrari reglur. [[Forseti hringir.]]Þetta er eitt af því sem varðar jafnræði borgaranna gagnvart stjórnsýslunni.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ágæt svör og skynja ekki annað en að þessi mál verði tekin fastari tökum en hingað til enda held ég að það sé afskaplega brýnt. Mig langar að vekja máls á öðru sem fram kom í máli umboðsmanns og skýrslu hans en það er afgreiðsla og þjónusta við borgara eða íbúa þessa lands sem ekki hafa íslensku að móðurmáli. Þar er frumkvæðisathugun í gangi og boðuð skýrsla og ég held að ég ýki ekki þegar ég fullyrði að umboðsmaður hafi boðað svarta skýrslu um þau mál. Því vil ég spyrja, eins og ég spurði hv. umboðsmann: Er ekki kominn tími til að við tökum mjög föstum tökum þjónustu okkar, birtingu laga og reglna þegar erlendir borgarar eiga í hlut? Staðreyndin er sú að hér búa tugir þúsunda [[Forseti hringir.]]borgara Íslands sem ekki hafa íslensku að móðurmáli og eiga erfitt með að [[Forseti hringir.]]fóta sig í þeim réttindum og skyldum sem fylgja því að búa hér á landi.
Herra forseti. Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir að vekja máls á máli sem við þurfum að takast á við. Raunar er margt fleira í skýrslum umboðsmanns sem við þurfum að taka til skoðunar, bæði af hálfu framkvæmdarvaldsins og Alþingis. Það er of langt mál að fara í það hér. Það er hárrétt, sem hv. þingmaður segir, að hér býr verulegur fjöldi fólks, tæplega 20.000 Pólverjar, svo að dæmi sé tekið, sem eru stærsti innflytjendahópurinn, og margir fleiri hópar. Við þurfum að taka afstöðu til þess hvort við ætlum að reyna að safna þjónustu við innflytjendur saman á einn stað - fyrir liggur ágætistillaga frá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé, um ráðgjafarstofu innflytjenda, þar sem hugsanlega væri hægt að veita leiðbeiningar og ráðgjöf fyrir innflytjendur og vísa þeim áfram í kerfinu, líkt og hugsunin hefur verið í skólakerfinu en þar hafa verið tilteknir móttökuskólar - eða hvort við ætlum að stefna að því að bjóða upp á þá þjónustu alls staðar. Það kann að vera meira umleikis að vinna það á þann veg. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir, það er úrlausnarefni hvernig við ætlum að tryggja að þetta fólk njóti eðlilegrar þjónustu, ráðgjafar og réttinda hér á landi.
Hæstv. forseti. Ég kem hingað upp til að leita í ráða hjá hæstv. ráðherra vegna beiðni minnar um fund í atvinnuveganefnd. Þannig var að 27. september sl. barst sú frétt að hætt væri við ráðningu nýs skrifstofustjóra í atvinnuvegaráðuneytinu, á landbúnaðarskrifstofunni, og að sameina ætti skrifstofu matvæla og landbúnaðar. Þá óskaði ég eftir að á fund atvinnuveganefndar kæmi landbúnaðarráðherra og aðilar frá Bændasamtökum o.fl. til að útskýra það mál. Ég hef ítrekað það síðan og fengið þau rýru svör að ráðherra ætlaði að útskýra málið á öðrum vettvangi. Eins hef ég beðið um að á sama fundi verði skýrð sú staða sem komin er upp í hráakjötsmálinu vegna dóms þar um.
Herra forseti. Ég sat fund hjá hv. atvinnuveganefnd í morgun þar sem m.a. hv. þm. Sigurður Páll Jónsson kom inn á nákvæmlega þann þátt. Ég er ekki endilega sammála honum efnislega um hvert við eigum að fara með skipulagningu á sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytinu, ég tel mikilvægt til lengri tíma að við horfum á það sem matvælaráðuneyti, en fyrirspurn hv. þingmanns er hins vegar fullkomlega eðlileg. Ég tel hann á sinn hátt vera að gæta eftirlitshlutverks Alþingis. Hann krefst þess að ráðherra mæti til að upplýsa um ákvarðanir sem geta haft mikla þýðingu fyrir bæði þróun landbúnaðar og þróun matvælaiðnaðar hér á landi, svo dæmi séu tekin. Mér fannst þess vegna miður að heyra að hæstv. ráðherra, sem er í ákveðinni vegferð með málið sem ég er nokkuð hlynnt, komi ekki fyrir nefndina. Ég vil eindregið taka undir bón hv. þm. Sigurðar Páls Jónssonar hvað það mál varðar og fá hæstv. ráðherra fyrir nefndina þannig að við getum a.m.k. tekið spjall um það hvert er verið að fara með þetta mikilvæga ráðuneyti. Það er að mínu mati framtíðarráðuneyti fyrir íslensk matvæli, til lengri tíma litið.
Hæstv. forseti. Mig langar að biðja hæstv. forseta að beita sér í þessu máli, að sjá til þess að hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra komi fyrir nefndina og ræði þessi mikilvægu mál. Það er hluti af eftirlitshlutverki okkar þingmanna að fá ráðherra til að skýra mál sitt. Við getum haft alls konar skoðanir á því hvað ráðherrann er að gera. Honum ber að koma fyrir nefndina. Honum ber að útskýra hvað vakir fyrir honum varðandi ráðuneytið og líka hver viðbrögðin eiga að vera í því stóra máli sem hrákjötsmálið er. Það getur ekki verið að hæstv. ráðherra líti svo á að þetta sé ekki stórt mál, þetta komi ekki þinginu við. Þess vegna bið ég hæstv. forseta að beita sér fyrir því að útskýra það fyrir hæstv. ráðherra að hans hlutverk er líka að koma fyrir nefndina, koma fyrir þingmenn, ræða við þingmenn og útskýra afstöðu sína þar. Eftir því hefur verið óskað ítrekað að ráðherra komi fyrir þessa nefnd. Ég hvet hæstv. forseta til að beita sér í því.
Herra forseti. Ég var líka viðstödd þennan umrædda fund atvinnuveganefndar í morgun og má til með að taka undir með hv. kollega mínum hér. Það er leiður ósiður ef hæstv. ráðherrar fara að stunda það að neita nefndum um að sinna eftirlitshlutverki sínu og neita að mæta á nefndafundi þegar nefndarmenn kalla eftir því. Ég man eftir öðru tiltölulega nýlegu dæmi þegar hæstv. fjármálaráðherra neitaði að mæta fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd vegna þess að hann taldi sig þá þegar hafa útskýrt það í fjölmiðlum að hafa falið nokkrar skýrslur fyrir fjölmiðlum og Alþingi. Hann taldi sig þar af leiðandi ekki þurfa að útskýra það fyrir þinginu, eftirlitsaðila sínum. Það er nokkuð sem ekki má verða óskrifuð regla á þinginu. Ég hvet forseta til þess að hvetja alla hæstv. ráðherra eindregið til þess að sinna skyldum sínum og mæta á fundi nefnda Alþingis. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti hefur heyrt hvað hv. þingmenn hafa fram að færa um þetta mál.
Herra forseti. Hagstjórn hvers lands ræðst af peningastefnu og ríkisfjármálastefnu og þriðji öxullinn í vel heppnuðu efnahagskerfi eru svo málefni vinnumarkaðarins. Þessir þrír þættir verða að vinna saman ef okkur á að lánast að viðhalda bæði efnahagslegum og félagslegum stöðugleika. Eins og kunnugt er hefur okkur Íslendingum ekki alltaf tekist að láta hagstjórn og vinnumarkað vinna saman sem eina heild en enginn þáttur getur án hinna verið. Vel mótuð peningastefnan getur stuðlað að aukinni hagsæld í landinu með því að tryggja stöðugt verðlag, hún getur dregið úr efnahagssveiflum. Eftirgefanleg og ómarkviss peningastefna mun hins vegar auka óvissu og skapa verðbólgu trausta kjölfestu. Á þeim 100 árum sem Íslendingar hafa haft fulla sjálfsstjórn í peningamálum hefur ansi margt verið reynt. Landsmenn hafa verið í myntbandalagi, á gullfæti, á fastgengi með höftum, í fastgengissamstarfi innan Bretton Watch, gerðar hafa verið tilraunir með peningamagnsmarkmið, raungengismarkmið eða skriðgengi, fastgengi með skuggaaðild að evrópska myntkerfinu, landsmenn hafa reynt verðbólgumarkmið með frjálsu fljótandi gengi og frá árinu 2009 hefur verið sveigjanlegt verðbólgumarkmið með stuðningi af fjármagnshöftum, raunar síminnkandi fjármagnshöftum. Í byrjun júní skilaði starfshópur, sem skipaður var í tíð fyrri ríkisstjórnar, undir forystu dr. Ásgeirs Jónssonar, um endurskoðun á ramma peningastefnu, af sér umfangsmiklu starfi. Mér fannst mikilvægt að sú nefnd lyki vinnu sinni, enda var það mikilvægt við þetta verkefni að víðtækt samráð væri haft. Fengnir voru fjórir hópar virtra erlendra sérfræðinga til að fjalla um ýmsa þætti peningastefnu út frá íslenskum aðstæðum. Í kjölfarið var haldin stór ráðstefna til að kynna efni skýrslu starfshópsins. Þetta er skýrslan sjálf en henni fylgdu sömuleiðis fjórar skýrslur á engilsaxnesku sem hinir erlendu sérfræðingar skiluðu. Í skýrslunni er að finna afar fróðlega samantekt á þeim lærdómum sem 100 ára saga íslenskrar peningastefnu hefur gefið. Þar kennir ýmissa grasa. Ein af meginniðurstöðunum sem formaður starfshópsins, dr. Ásgeir Jónsson, fór með í allri sinni kynningu, var að miklu meira skipti að fylgja leikreglunum en hvaða leikur væri valinn. Allt myntfyrirkomulag hefði sína kosti og galla. Ástæða þess að Íslendingar hefðu frá fullveldi yfirleitt búið við óstöðugleika og/eða verðbólgu væri ekki sú að þeir hefðu yfirleitt valið sér ranga peningastefnu eða ekki enn þá fundið þá stefnu sem hentaði. Ástæðan væri sú að þeir hefðu ekki fylgt þeim leikreglum sem viðkomandi fyrirkomulag hefði krafist hvað varðar beitingu hagstjórnartækja til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Það hefði orðið til þess að fyrri peningastefnur hefðu molnað í sundur og þjóðin búið við þrálátan óstöðugleika í peningamálum. Þó að Íslendingar þrái, eins og það er orðað, stöðugt gengi hafi þeir í gegnum tíðina ekki haft það úthald sem þarf. Annar lærdómur sem skýrsluhöfundar draga er að hagstjórnin þurfi pólitískan stuðning. Sá lærdómur krefst kannski ekki nánari skýringar heldur snýst fyrst og fremst um samspil ríkisfjármála og peningastefnu. Þriðji lærdómurinn, sem ætti heldur ekki að krefjast skýringa, er þriðji póllinn, þ.e. stöðugleiki á vinnumarkaði, sem er undirstaða verðstöðugleika. Að mati starfshópsins hefur Ísland tvo kosti varðandi íslensku krónuna, en þess ber að geta að í því erindisbréfi sem hópurinn fékk á sínum tíma, bara svo það sé liggi fyrir, var sérstaklega talað um að vinna hópsins ætti að miðast við að krónan væri áfram undirstaðan í íslenskri peningastefnu. Að mati starfshópsins og út frá þessu erindisbréfi hefur Ísland tvo kosti, að halda áfram með núverandi fyrirkomulag, sem felur í sér að fylgja sjálfstæðri peningastefnu undir merkjum verðbólgumarkmiðs, og að hætta að reka sjálfstæða peningastefnu og festa gengi krónunnar varanlega niður með myntráði, sem felur í sér að öll seðlaútgáfa verði tryggð með erlendum gjaldeyri. Aðra kosti telur starfshópurinn ekki vera fyrir hendi, enda er það nánast útilokað að krónan verði ekki áfram gjaldmiðill Íslendinga í náinni framtíð. Það liggur fyrir að einhliða upptaka erlendra gjaldmiðla er hugmynd sem töluvert var rædd í kjölfar hruns en ég tel nú að hafi verið afgreidd algerlega út af borðinu í skýrslu Seðlabankans um gjaldmiðlamál frá árinu 2012. Upptaka evru með inngöngu í Evrópusambandið kallar á mun víðfeðmari pólitíska ákvörðun en sem varðar eingöngu gjaldmiðilinn. Það snýst þá um að sækja að nýju um aðild að Evrópusambandinu og verða þar fullur meðlimur, ekki bara út frá peningastefnu heldur öllu öðru því sem því fylgir. Starfshópurinn kemst að þeirri niðurstöðu að ekkert sé því til fyrirstöðu að verðbólgumarkmið geti gengið upp hér á landi. Verðbólgumarkmið leggi áherslu á gagnsæi og opinbera ábyrgð sem falli vel að leikreglum lýðræðissamfélags. Að mati starfshópsins er ekkert sem bendir til annars en að verðbólgumarkmið ætti að geta gengið upp hérlendis með sambærilegum hætti og tekist hefur á Norðurlöndum ef sæmileg samfélagsleg sátt takist um leikreglur þessa fyrirkomulags. Hins vegar er í skýrslunni fjallað um endurbætur á verðbólgumarkmiðinu og vilja þeir tengja það nánar við markmið um fjármálastöðugleika. Á síðustu fjórum til fimm árum hefur náðst töluverður árangur við að framfylgja verðbólgumarkmiðum hérlendis sem skilað hefur kaupmáttaraukningu, samhliða því að almennt vaxtastig hefur lækkað. Starfshópurinn kemst sömuleiðis að þeirri niðurstöðu að myntráð gangi ekki upp hérlendis. Að mati starfshópsins er það eitt og sér gríðarlega erfitt að tryggja efnahagslegan stöðugleika með myntráði sem aðeins geti gerst með miklum kerfisbreytingum hér innan lands, svo sem á vinnumarkaði. Jafnframt er það mat starfshópsins að upptaka myntráðs skapi óásættanlega áhættu fyrir fjármálastöðugleika og að íslenskar fjármálastofnanir muni standa eftir án lánveitanda til þrautavara. Af þeim ástæðum getur starfshópurinn ekki mælt með þeim kosti fyrir Ísland við núverandi aðstæður. Starfshópurinn fékk tvo erlenda sérfræðinga, Frederik Andersen og Lars Jonung, til að fjalla um möguleikann á upptöku myntráðs hér á landi. Þeir félagar hafa almennt verið hlynntir upptöku myntráðs í smærri hagkerfum. Þeir telja erfitt að reka sjálfstæða peningastefnu án hafta á Íslandi og að ekki sé pólitískur vilji fyrir því að landið gangi í myntbandalag. Jafnframt sé verðbólgumarkmið með flotgengi of áhættusamt með tilliti til fjármálastöðugleika. Því telja Andersen og Jonung, og það kemur fram í skýrslu þeirra sem síðan var vísað til í skýrslu starfshópsins, heppilegast fyrir Ísland að taka upp myntráð líkt og gert var í nokkrum Evrópulöndum á tíunda áratugnum. Aðrir erlendir sérfræðingar starfshópsins eru hins vegar ósammála þeirri niðurstöðu. Niðurstaða Patricks Honohans og Athanasios Orphanides er sú að hægt sé að halda því fram að fastgengi geti hentað Íslandi að því gefnu að fullkomin samhæfing náist milli allra arma hagstjórnar. Slík samhæfing gæti tryggt aðlögun hagkerfisins án þess að til komi t.d. alvarlegt atvinnuleysi. Það er mat þeirra að erfitt sé að treysta á að slík samhæfing náist í ríkisfjármálum og á vinnumarkaði þannig að hagkerfið nái að fást við áföll sem óumflýjanlega hljóta alltaf að vera í hagkerfum heimsins. Við bætist að alþjóðavæðing fjármagnsins leiðir til þess að erfitt og jafnvel ógerningur sé fyrir lítil hagkerfi að verjast árásum spákaupmanna, jafnvel þótt viðkomandi ríki búi við myntráðsfyrirkomulag. Niðurstaða Honohans og Orphanides er sú að í ljósi þess hversu erfitt sé að verjast ásókn spákaupmanna á gjaldeyrismarkaði og hversu erfitt geti reynst að verja atvinnustigið ef ekki er hægt að aðlaga nafngengi sé ekki ráðlagt fyrir Ísland að taka upp fastgengisstefnu. Sebastian Edwards telur einnig að myntráðið af fastgengi sé ekki heppilegt fyrirkomulag fyrir Ísland. Fjöldi nýlegra rannsókna hafi rennt stoðum undir þá skoðun að lönd sem búi við flotgengi eigi betur með að takast á við áföll vegna breyttra viðskiptakjara. Rannsóknir Edwards benda til þess að lönd sem standa frammi fyrir flökti í verðlagi á útflutnings- og innflutningsvörum eigi auðveldara með að fást við þau áföll með flotgengi en þau sem búa við fastgengi; langtímaafleiðingar á hagvöxt ríkjanna séu umtalsverðar vegna þessa. Starfshópurinn fékk að lokum Kristinu Forbes til að fara yfir beitingu þjóðhagsvarúðar fyrir Ísland og koma niðurstöðurnar fram í skýrslu hennar. Að áliti Forbes stendur Ísland að mörgu leyti framarlega þegar kemur að þjóðhagsvarúð. Hún leggur þó til veigamiklar breytingar á hinum formlega hagstjórnarramma sem starfshópurinn gerir að tillögu sinni, sem er raunar í samræmi við álit annarra erlendra ráðgjafa sem áður hafa fjallað um málið. Tillaga hennar og starfshópsins er að Seðlabanki Íslands skuli einn vera ábyrgðaraðili fyrir þjóðhagsvarúð og eindavarúð og hafa yfirumsjón með greiningu, ákvörðun og beitingu allra þjóðhagsvarúðartækja. Starfshópurinn lagði alls fram 11 tillögur um endurbætta peningastefnu. Fyrsta tillagan er sú sem ég nefndi hér um að Seðlabankinn skuli einn vera ábyrgðaraðili fyrir þjóðhagsvarúð og eindavarúð og hafa yfirumsjón með greiningu ákvörðunar um beitingu allra þjóðhagsvarúðartækja. Önnur tillagan er að skipaðir verði tveir aðstoðarseðlabankastjórar, og það hangir í raun og veru á fyrri tillögu að einhverju leyti; annar með áherslu á fjármálastöðugleika og hinn með áherslu á hefðbundna peningastjórn og að báðir eigi sæti í bankastjórn sem myndi fjölskipað stjórnvald. Tillaga þrjú frá nefndinni er að fjölga skuli ytri meðlimum í fjármálastöðugleikanefnd sem taka mun endanlega ákvörðun um beitingu allra þjóðhagsvarúðartækja. Tillaga fjögur er að samstarfssamningi ríkisstjórnar og Seðlabanka Íslands skuli breyta þannig að viðhald fjármálastöðugleika hafi forgang fram yfir viðhald verðstöðugleika ef þær aðstæður skapast að ógn skapist gagnvart hinum fyrrnefnda. Tillaga fimm er að verðbólgumarkmið skuli áfram miðast við 2,5% og skuli undanskilja húsnæðislið. Tillaga sex er að Seðlabanki Íslands skuli taka mið af umferðarljósi nýsjálenska Seðlabankans til þess að skapa skýrar leikreglur í kringum ákvarðanatöku og miðlun upplýsinga um gjaldeyrisinngrip. Tillaga sjö er að innflæðishöft skuli vera á forræði fjármálastöðugleikanefndar sem hluti af þjóðhagsvarúð og verði afnumin í skrefum; þegar til framtíðar er litið gildi skýrar reglur um hvenær þeim sé beitt. Tillaga átta er að Seðlabankinn skuli birta stýrivaxtaspáferil í peningamálum fjórum sinnum á ári. Tillaga níu er að auka þurfi ábyrgð og stuðning ytri meðlima í peningastefnunefnd, auka skuli gagnsæi við ákvarðanatöku með opinberri birtingu á atkvæðum nefndarmanna við vaxtaákvörðun og að nefndin hugi betur að delfískri langtímaleiðbeiningu vaxta. Tillaga tíu er að Seðlabankinn skuli stuðla að aukinni fræðslu um peningastefnu og gildi verðbólgumarkmiða með það að markmiði að auka skilning almennings á þeim möguleikum og takmörkunum sem eru til staðar. Tillaga ellefu er að regluleg ytri endurskoðun á peningastefnunni skuli fara fram á fimm ára fresti. Strax og þessi skýrsla kom út með þessum 11 tillögum hófst vinna ráðherranefndar um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfisins við mat á tillögum hópsins og mögulegum útfærslum. Ákveðið var að skipuð yrði nefnd sem myndi undirbúa frumvarp til laga um Seðlabanka Íslands með undirhópum um einstaka verkþætti sem krefjast ólíkrar sérfræðikunnáttu og aðkomu stofnana. Ég óskaði eftir sjónarmiðum Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins á tillögum þessa starfshóps sem varða auðvitað þessar stofnanir sérstaklega. Í greinargerðum þessara stofnana koma fram ýmis sjónarmið um tillögurnar og skipulag á þeirri vinnu sem fram undan er. Til að fara aðeins betur yfir þær breytingar sem eru fram undan er mikilvægt að hafa í huga að frá hruni hafa verið fengnir allmargir sérfræðingar til að leggja mat á peningastefnu, þjóðhagsvarúð og fjármálaeftirlit, þá einkum stjórntæki þess, samspil þeirra og stjórnskipulag. Að hluta til hafa tillögur þessara sérfræðinga náð fram að ganga. Ég nefni nokkur dæmi. Efnahagsmál og málefni fjármálamarkaðarins hafi verið færð undir fjármála- og efnahagsráðuneyti. Kerfisbreytingar hafa verið gerðar á stjórnskipulagi Seðlabankans, með stofnun peningastefnunefndar. Fyrirkomulagi þjóðhagsvarúðar hefur verið breytt með stofnun fjármálastöðugleikaráðs og kerfisáhættunefndar sem ætlunin er að tryggja betur samstillingu þeirra aðila sem fara með þessi mikilvægu mál. Breytingar á fjármálaeftirliti hafa auðvitað verið mjög miklar út frá sameiginlegum reglum á Evrópska efnahagssvæðinu og svo verklagi sem lýtur að áhættumiðuðu eftirliti. Þessum breytingum er þó ekki lokið enda eru þær í sumum tilfellum áfangar á lengri vegferð. Yfirlýsing ríkisstjórnar og Seðlabanka Íslands er til að mynda óbreytt frá árinu 2001, þrátt fyrir að peningastefnan hafi breyst. Endurskoðun á lögum um Seðlabanka Íslands hefur ekki farið fram þrátt fyrir miklar breytingar á starfsumhverfi bankans við tillögur starfshóps um breytingar, fyrir utan þær breytingar sem voru gerðar árið 2009. Lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi hafa ekki verið endurskoðuð með heildstæðum hætti þrátt fyrir ýmsar tillögur þar um. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sem fylgst hefur með þróun peningastefnu, þjóðhagsvarúðar og fjármálaeftirlits allt frá hruni hefur gert úttektir og lagt til ýmsar breytingar, einkum á umgjörð eftirlits með fjármálastarfsemi. Hann sendi frá sér álit í september sl. Þar segir að peningastefnan ætti áfram að hafa verðstöðugleika að markmiði. Sjóðurinn sér kosti þess að sameina allt eftirlit með fjármálageiranum, þrautavaralánveitingar og verkefni skilavalds í Seðlabanka Íslands. Það myndi að mati sjóðsins auka samlegðaráhrif, koma í veg fyrir óþarfa skörun verkefna, samþætta betur eindar- og þjóðhagsvarúð, endurspegla kerfislegt mikilvægi íslensku lífeyrissjóðanna og efla viðbúnað fyrir hugsanlegum framtíðarhnekki. Það liggur fyrir að nú þarf að taka ákvörðun um þetta heildarsamhengi og þó að þessi skýrsla sé aðalumræðuefni í umræðunni getum við ekki rætt hana í einhverju tómi. Við þurfum líka að huga að þeim ábendingum sem komið hafa fram áður frá fyrri sérfræðingum og setja þetta í heildarsamhengi. Við þurfum sömuleiðis að horfa til þeirra viðbragða sem komið hafa fram hjá bæði Seðlabanka og Fjármálaeftirliti eftir að þessi skýrsla kom fram. Ráðherranefnd um efnahagsmál hefur ákveðið eftirfarandi leiðarljós við þá vinnu sem er fram undan, þ.e. að viðhalda verðbólgumarkmiði sem meginmarkmiði peningastefnu og sjálfstæði Seðlabankans og peningastefnunefndar hans til að beita stjórntækjum til að ná því en gera viðeigandi breytingar sem efla traust og auka gagnsæi sem ég tel að skipti miklu máli við framkvæmd peningastefnunnar, að hún sé sem skiljanlegust öllum almenningi því hún skiptir allan almenning verulegu máli, og sameina Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitið með þeim hætti sem eflir traust og tryggir skilvirkni við framkvæmd þjóðhagsvarúðar og opinbers eftirlits. Meginstef í þessari vinnu eru þrjú. Traust er eitt meginstefið, þ.e. breytingar skulu vera í samræmi við viðurkennda aðferðafræði, auka möguleikann á bættri framkvæmd eindar- og þjóðhagsvarúðar, bæta samhæfingu milli ólíkra þátta hagstjórnar á vinnumarkaði og varðveita og styrkja trúverðugleika peningastefnunnar. Í öðru lagi: Gagnsæi. Breytingar skulu stuðla að bættri upplýsingagjöf, aukinni umræðu og þekkingu til að skapa sem besta sátt um skipan og framkvæmd peningamála og fjármálastöðugleika. Í þriðja lagi er það skilvirkni: Breytingar skuli taka mið af kröfu um hagræðingu og koma í veg fyrir óþarfa tvíverknað, einfalda boðleiðir og ákvarðanatökur. Endurskoðunin kallar á breytingar á lögum sem lúta m.a. að peningastefnunni, núverandi verkefni Seðlabankans og yfirstjórn, sömuleiðis breytingar á lögum sem lúta að fyrirkomulagi þjóðhagsvarúðar og lögum um fjármálaeftirlit, breytingar sem lúta að varanlegu fyrirkomulagi fjárstreymistækisins, breytingar á yfirlýsingu ríkisstjórnar og Seðlabankans um verðbólgumarkmið og breytingar á verklagi peningastefnunefndar og hjá Seðlabankanum. Yfirstjórn þessa verkefnis verður í höndum ráðherranefndar um efnahagsmál og endurskipulagningu fjármálakerfis, en sú ákvörðun sem kom fram í fjölmiðlum í síðustu viku var að skipa fjögurra manna verkefnastjórn yfir þetta verkefni sem er leitt af Benedikt Árnasyni, hagfræðingi í forsætisráðuneytinu. Verkefnisstjórnin mun starfa mjög náið með sérfræðingum á ólíkum sviðum og fulltrúum frá Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu og mun skila niðurstöðum samkvæmt tímaplani, sem mörgum kann að þykja óraunhæft en það er nú samt þannig. Hún mun skila tillögum og frumvörpum til forsætisráðherra í lok febrúar næstkomandi. Ég ætla ekki að hafa mál mitt um skýrsluna mikið lengra en ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi reifi þessar tillögur. Það er mikilvægt að það gerist á þessum tímapunkti, ekki aðeins hér í salnum heldur líka á vettvangi efnahags- og viðskiptanefndar þar sem ég þykist vita að þegar hafi farið fram töluverð umræða um efni skýrslunnar. Það er mikilvægt að við náum að skapa sem besta sátt um þær breytingar sem verða gerðar á þessum undirstöðustofnunum við framkvæmd peningastefnunnar þannig að þær megi endast þvert á flokka og ríkisstjórnir til lengri tíma. Því að það skiptir gríðarlegu máli fyrir almenning í landinu að þessar breytingar byggi á góðum rökum og séu til góðs fyrir hagstjórnina.
Herra forseti. Það er í fyrsta lagi beinlínis rangt að það séu eingöngu tveir möguleikar í stöðunni, þ.e. meint ráðsfyrirkomulag eða verðbólgumarkmið. Hér er ég með greiningarlíkan frá Alþjóðagjaldeyrissjóðnum sem ég ætla að fjalla meira um á eftir. Ég nefni það vegna þess að það er þrátt fyrir allt rétt sem fram kemur í skýrslunni, í rammagrein 5; það eru eingöngu til tveir valkostir í þeim skilningi að annars vegar horfum við fram á haftafyrirkomulag þar sem annaðhvort eru viðskiptahöft viðstöðulaust eða þá að þau eru tekin af öðru hverju og svo verður einhvers konar hrun og þá eru þau sett á að nýju. Eða þá hinn valkosturinn, að það er einhvers konar meint bandalag eða alla vega stefnumörkun í átt að því að fylgja gengi stærri gjaldmiðils. Spurning mín til hæstv. forsætisráðherra er afskaplega einföld. Að því gefnu að við viðhöldum núverandi fyrirkomulagi með verðbólgumarkmiði, hvernig réttlætir hæstv. forsætisráðherra það fyrir íslensku þjóðinni að við verðum annaðhvort með viðvarandi haftafyrirkomulag eða haftafyrirkomulag sem sett er á alltaf þegar hrun verður?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið. Ég fór hér yfir niðurstöðu nefndarinnar. Hv. þingmaður gefur það út að hann sé ósammála þessu mati nefndarinnar. Mér finnst rétt að halda því til haga að það er niðurstaða hennar að segja að það séu tveir valkostir fyrir hendi. Valið stendur auðvitað ekki eingöngu á milli verðbólgumarkmiðs og myntráðs, ég vona að ég hafi ekki sagt það í ræðu minni, heldur ólíkrar peningastefnu með ólíkum markmiðum. Við þekkjum það að Seðlabankar eru með ólík markmið milli landa. Verðbólgumarkmið hefur þar verið algengast en við þekkjum það til að mynda frá seðlabanka Bandaríkjanna að atvinnustig kemur töluvert inn í peningastjórnina þar. Það er því í raun og veru það sem horft er á, hin sjálfstæða peningastefna eða myntráð. Það voru valkostirnir sem ég taldi mig vera að fara yfir í ræðu minni áðan. Hv. þingmaður spyr hvernig geti ég réttlætt núverandi fyrirkomulag. Við höfum rætt að gera breytingar á núverandi fyrirkomulagi og styrkja ramma peningastefnunnar. Ef hv. þingmaður skilgreinir fjárstreymistækið sem verið hefur í notkun sem höft þá er það nokkuð sem hv. þingmaður getur komið að í seinna andsvari sínu. Ég er ekki sammála því að horfa á fjárstreymistæki sem höft. Ég tel eðlilegt að þeir sem fara með yfirstjórn peningastefnunnar hafi einhver tæki t.d. til að koma í veg fyrir vaxtamunarviðskipti á borð við þau sem við sáum í aðdraganda hruns þar sem Seðlabankinn reyndi að beita stýrivaxtatækinu til þess að hafa áhrif á vaxtamunarviðskipti, sem urðu gríðarlega mikil þá vegna þess að engin fjárstreymistæki voru fyrir hendi. Ef við viljum halda í þá kosti sem fylgja sjálfstæðri peningastefnu, því að það er engin töfralausn, getum við sagt, þegar kemur að gjaldmiðlamálum, held ég að það sé nauðsynlegt að viðkomandi aðili sem fer með yfirstjórn peningastefnunnar hafi tæki til þess að stjórna henni.
Herra forseti. Það er ekki bara ég sem er ósammála greiningu nefndarinnar heldur einnig Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn, höfum það á hreinu. Auðvitað eru fjárstreymisstýritæki höft, við erum t.d. að tala um 40% bindiskyldu í dag sem hefur verið lýst sem einhvers konar fjármunastýritæki en var aldrei ætlað sem almennt stýritæki. Það hefur meira að segja Seðlabankinn sagt, að mig minnir. Nú er aðalatriðið þetta og spurning mín var einföld, ég vona að ég fái svar við henni í þetta skiptið: Um tvennt er að velja; annaðhvort haftafyrirkomulag sem stendur með hléum, eða að við göngum inn í eitthvert fyrirkomulag þar sem við bindum okkur við annan gjaldmiðil með einum eða öðrum hætti. Það eru einu valkostirnir, þ.e. svokallað sjálfstæði, þar sem við erum í höftum annað slagið, eða að binda okkur við annan gjaldmiðil. Það eru einu valkostirnir. Hvorn þeirra ætlar hæstv. forsætisráðherra að velja? Og hvernig réttlætir hæstv. forsætisráðherra það að viðhalda haftafyrirkomulagi?
Herra forseti. Það er ekki 40% almenn bindiskylda en það er 40% bindiskylda á innflæði. Forsætisráðherra, sú sem hér stendur, telur eðlilegt með sjálfstæðri peningamálastefnu að hægt sé að beita fjárstreymistækjum. Starfshópurinn leggur til að dregið verði úr þeirri notkun og hún gerð fyrirsjáanlegri. Það er tillaga sem ég tel að við ættum að ræða hér. Hins vegar spyr þingmaðurinn um valkostinn að binda gjaldmiðil okkar við annan gjaldmiðil. Ég tel að færð séu sannfærandi rök gegn þeirri leið. Ég er í raun og veru sammála niðurstöðu Seðlabankans frá árinu 2012 sem ég vitnaði til áðan, um að valkostirnir séu íslensk króna með styrkari ramma um peningastefnuna, eða innganga í Evrópusambandið og upptaka evru. Ég tel að myntráðsleiðin, þ.e. að binda gjaldmiðilinn við annan gjaldmiðil, hafi allt of mikla áhættu í för með sér. Ef við skoðum reynsluna af því hvar þetta hefur verið reynt og hvar þetta hefur verið gert hafa aðstæður þar verið mjög ólíkar því sem tíðkast á Íslandi. Við getum tekið Eistland sem dæmi þar sem eru allt aðrar aðstæður á vinnumarkaði, allt önnur staða í fjármálakerfinu, sem var nú fyrst og fremst í erlendri eigu [[Forseti hringir.]]á þessum tíma. Við erum að tala um þrautavaralánveitanda sem fellur þar með niður. Ég held að það séu of miklir ókostir við það fyrirkomulag.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir ræðuna. Hún lýsti því ágætlega sem stendur í skýrslunni. En ég vil spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún sé ekki sammála mér í því að þessum ágæta starfshópi hafi verið of þröngur stakkur skorinn. Niðurstaðan er áframhaldandi stefna síðustu ára með sjálfstæðri peningastefnu Seðlabankans og íslenskri krónu. Telur hæstv. forsætisráðherra að þær hugmyndir og tillögur sem nefndar eru í skýrslunni muni stuðla að því að heimili og fyrirtæki í landinu fái betri vaxtakjör, að peningastefnan verði þannig að kjör almennings muni batna og vera sambærileg við nágrannalöndin? Helsta markmið með hagstjórn í landinu á auðvitað að vera að bæta hag almennings, ekki satt? En peningastefnan er stór hluti af hagstjórninni og ætti þess vegna að beinast í sömu átt. Rót vandans er að mínu áliti, og ekki bara mínu áliti, heldur mjög margra, krónan sjálf og þessi litli gjaldmiðill sem sveiflast við minnstu hreyfingar, hvort sem er hér innan lands eða utan. Ég vil einnig spyrja hæstv. forsætisráðherra hvort hún telji að Evrópusambandið eigi í gjaldeyrisvanda og að upptaka evru hafi valdið efnahagsvanda t.d. á Ítalíu, Portúgal eða Spáni. Því að ég skildi hæstv. forsætisráðherra þannig fyrr í dag.
Herra forseti. Ég tel ekki að íslenska krónan sé hafin yfir gagnrýni eða nokkur annar gjaldmiðill. Mér finnst miður að þessi umræða á það til einmitt að fara í einhverjar skotgrafir þar sem reynt er að draga fram að allt sé frábært þar og ómögulegt hér og öfugt. Hv. þingmaður spyr: Var nefndinni of þröngur stakkur skorinn? Sá stakkur var sniðinn af fyrri ríkisstjórn, af Sjálfstæðisflokki, Bjartri framtíð og Viðreisn sem þá áttu í ríkisstjórnarsamstarfi. Var hann of þröngur? Ég skal ekki segja til um það. Við eigum góða skýrslu frá Seðlabankanum frá árinu 2012 sem fór yfir sviðið með töluvert víðtækari hætti, getum við sagt. Ég tel hins vegar að niðurstöður skýrslunnar geti verið okkur mjög gagnlegar við að móta styrkari ramma um peningastefnu. Það var ástæðan fyrir því að mér fannst rétt, þó að ég hafi ekki komið að því að setja þessa nefnd á laggirnar, að hún myndi ljúka störfum sínum því að ég taldi að það gæti skipt okkur máli. Hv. þingmaður nefnir hér evruna. Eftir hrun var mjög uppi sú skoðun hér að kreppan á Íslandi væri fyrst og fremst gjaldmiðilskreppa. Því var haldið fram af mörgum. Ég tel að allt sem gerst hefur síðan sýni okkur að svo var ekki. Það varð bankahrun víðar en á Íslandi. Krónan reyndist hafa kosti og galla í hruninu og evran reyndist hafa kosti og galla í hruninu. Ef við horfum til að mynda á hvað einn af eftirlætishagfræðingum okkar hv. þingmanns, Thomas Piketty, hefur skrifað um þessi mál þá er einmitt gagnrýni hans á evruna sú að þar hafi verið of geyst farið í að stilla upp evrópska myntsvæðinu. Þar hafi verið komið á laggirnar sameiginlegum gjaldmiðli fyrir mörg ríki án þess að fyrir lægi sameiginleg ríkisfjármálastefna og sameiginleg skattastefna sem væri nauðsynleg til að tryggja öflugar undirstöður fyrir evruna sem gjaldmiðil í jafn ólíkum löndum og raun ber vitni. Það teldi ég að væri sú spurning sem Evrópusambandið og evrusvæðið ættu að vera að fást við núna, þ.e. hvernig hægt er að tryggja aukna miðstýringu og samhæfingu í stjórn peningamála og ríkisfjármála [[Forseti hringir.]]á evrusvæðinu. Ég tel að [[Forseti hringir.]]fyrirkomulagið hafi leitt í ljós, og er sammála Piketty um það, að það eru líka ákveðnir gallar á evrufyrirkomulaginu.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið en vil minna á í leiðinni að fjármálakreppan var sannarlega alþjóðleg. En ofan á vanda okkar hér á Íslandi, og þess vegna var vandi okkar svo mikill, var gjaldeyrisvandi. Um það bil helmingurinn af ástæðunni fyrir því að kjör almennings fóru versnandi hér eftir hrun var veiking íslensku krónunnar. Það er staðreynd og ég vona að hæstv. forsætisráðherra muni jafn vel og ég að við vorum einmitt að glíma við þann vanda eftir hrun. Fyrr í dag talaði hæstv. forsætisráðherra um Ítalíu. Ég skildi hana þannig að hún teldi að Ítalía ætti í gjaldeyrisvanda. En það er rangt. Ítalía á í miklum skuldavanda. Ég vil ítreka spurningu mína: [[Forseti hringir.]]Telur hæstv. ráðherra að vandi evrusvæðisins sé gjaldeyrisvandi?
Herra forseti. Ég tel að vandi evrusvæðisins sé hagstjórnarvandi. Ég held að gjaldmiðill sé ekkert annað en tæki sem nýtt er í hagstjórn. Þannig hef ég að minnsta kosti skilið það þau 10 ár sem ég hef setið á þingi. Af því að hv. þingmaður spyr mig hvort ég muni ekki hvað gerðist í hruninu þá man ég það mjög vel. Ég hef fylgst mjög vel með því sem gerst hefur á Íslandi allt frá hruni. Það er rétt, hrunið varð skarpt á Íslandi og mjög erfitt fyrir allan almenning í þessu landi. En við höfum líka náð ótrúlegum efnahagsbata, þökk sé hv. þingmanni og fleirum, og þá getum við rætt hvað skipt hefur máli í þeim bata. Hefði sá bati verið jafn hraður innan evrusvæðisins? Við sjáum ákveðna efnahagsstjórn á evrusvæðinu sem ekki hefur gefið jafn góða raun og sumir vilja vera láta. Það er bara eðlilegt því að við eigum að deila um hagstjórn. Það er engin töfralausn í hagstjórn eða gjaldmiðlum. Það er því miður alltaf umræðan að það sé einhver töfralausn, [[Forseti hringir.]]að nú verði bara að skipta um gjaldmiðil og þá verði allt í lagi. Þetta snýst um miklu margháttaðri þætti en það. [[Forseti hringir.]]Þess vegna segi ég: Ég tel að evrusvæðið, af því að hv. þingmaður [[Forseti hringir.]]spyr um það, glími við ákveðinn vanda sem felst í [[Forseti hringir.]]ónógri miðstýringu á gjaldmiðlinum.
Forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra ágæta yfirferð yfir þessa skýrslu. Ég tek undir orð hennar, auðvitað eru engar töfralausnir í þessu frekar en öðru. En reynsla okkar af sjálfstæðri peningastefnu yfir heila öld er afleit, eins og þessi skýrsla dregur svo vel fram. Í verðbólgumarkmiði undangenginna tveggja áratuga er meðalverðbólga okkar liðlega 4%, um það bil 2,5 % hærri að meðaltali en á hinum Norðurlöndunum, og vaxtastigið hér er að meðaltali yfir allt þetta tímabil nærri 5% hærra en í nágrannalöndum okkar. Það er kostnaðurinn sem heimilin og fyrirtækin bera af krónunni og þessi vaxtamunur er enn þá þó svo að við teljum okkur hafa náð árangri tímabundið í baráttu við verðbólgu, sem er reyndar að þurrkast út mjög hratt núna þegar krónan er tekin að veikjast aftur, sem hún gerir svo vel, hún fellur. Það leiðir hugann að því sem hæstv. forsætisráðherra kemur inn á og er einn af lykillærdómunum sem skýrsluhöfundar draga, þ.e. pólitískur stuðningur peningastefnu. Það er alveg rétt sem hér hefur komið fram að þessari skýrslu var of þröngur stakkur sniðinn. Hún hefði að sjálfsögðu átt að taka evruna líka, en um það var ekki pólitískt samkomulag í þessari ríkisstjórn. En við eigum seðlabankaskýrsluna til viðmiðunar. Þess vegna er fyrsta spurning mín til forsætisráðherra: Væri ekki eðlilegt, til þess að tryggja pólitískan stuðning við þá stefnu sem við mörkum okkur núna í peningamálum fram á veginn, að þingið taki þetta mál til umfjöllunar en ekki hópur embættismanna í Stjórnarráðinu? Að þingið fái það verkefni núna að skoða alla okkar valkosti í peningastefnu, þar með talið evruna? Því að það er alveg augljóst að kostnaður samfélagsins er talinn hér í hundruðum milljarða á ári af þeim vaxtamun einum sem við berum af krónunni. Við í þessum sal hljótum að leita allra leiða til þess að lækka hann fyrir heimili og fyrirtæki í landinu. Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Væri ekki eðlilegt að fá þingið strax að málinu? [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir þetta andsvar. Eins og fram kom í máli mínu byggir skýrslan á því erindisbréfi sem gefið var út. Hv. þingmaður lýsir þeirri skoðun sinni að hann telji að fara eigi víðar yfir sviðið. Skýrslunni var skilað til mín sem forsætisráðherra og ég sem handhafi framkvæmdarvalds fylgi því eftir á mínum vettvangi. Ég mun gera það og hef boðað breytingar á lögum um Seðlabankann og mun halda þeirri vinnu áfram. Mín skoðun er þó alltaf sú að Alþingi Íslendinga eigi að taka upp svona mál sjálft. Það þarf ekki leyfi framkvæmdarvaldsins til þess. Fyrir liggja verulega mikil gögn og skýrslur. Ég vísaði sjálf í skýrslu Seðlabankans frá árinu 2012, en sömuleiðis höfum við fengið fjölmarga erlenda sérfræðinga sem komið hafa að málum eftir hrun, komið með ábendingar og gert tillögur um það hvernig við getum styrkt betur ramma peningastefnunnar. Mér myndi finnast það góð hugmynd að efnahags- og viðskiptanefnd Alþingis færi með skipulögðum hætti yfir þá ráðgjöf og tæki afstöðu, og skoðaði það jafnvel hvort hún kæmi með sitt eigið álit inn í þessa vinnu. Ég myndi fagna því af því að ég ítreka að ég tel að Alþingi geti tekið hvaða mál sem er og sett á dagskrá. Það er til gagns fyrir framkvæmdarvaldið að fá skoðun Alþingis á málinu. Ef við horfum á það sem hv. þingmaður nefndi einnig, þ.e. skýrslu Seðlabankans sem kom með þessa tvo valkosti, annars vegar íslensku krónuna áfram í öðrum ramma, getum við sagt um peningastefnuna, og hins vegar inngöngu í Evrópusambandið og upptöku evru, er skoðun mín sú að seinni valkosturinn snýst ekki eingöngu um peningastefnu. Hann snýst um margt annað sem varðar miklu fleiri þætti samfélagsins en eingöngu peningastefnuna. Það er hins vegar hið besta mál ef þingið tekur þessa skýrslu fram aftur og skoðar jafnvel hvort vinna megi einhverja áframhaldandi vinnu á grundvelli hennar.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið. Þinginu eru auðvitað ekki settar neinar skorður í þessu efni, það getur skoðað hverja þá valkosti sem það kýs að skoða. Við höfum gripið til þverpólitísks samstarfs og samráðs af minna tilefni en þessu og þessi ríkisstjórn hefur ítrekað það í mörgum öðrum tilvikum. En það veldur auðvitað vonbrigðum að ekki sé reynt að afla einhvers þverpólitísks stuðnings við þá leið sem valin er, heldur lýsir ríkisstjórnin því þvert á móti yfir, áður en umræðan einu sinni hefst í þessum sal, að áfram verði stuðst við verðbólgumarkmið með þeim hörmulega árangri sem það hefur skilað okkur hingað til. Það er kannski annað sem vert er að nefna og er mikilvægur lærdómur. Það snýr að leikreglunum og pólitískum stuðningi við peningastefnuna, það eru einmitt ríkisfjármálin sem ítrekað er bent á að þurfi að styðja við peningastefnuna, meðan stefna þessarar ríkisstjórnar gengur þvert á alla skynsemi í peningastefnu við þær kringumstæður sem við erum í núna. Það er beinlínis markmið og stefna þessarar ríkisstjórnar að brjóta þessar sömu leikreglur sem talað er um að sé svo mikilvægt að virða. [[Forseti hringir.]]Ríkisfjármálin hér eru enn eina ferðina að kynda undir þegar þau ættu að minnsta kosti að vera hlutlaus. [[Forseti hringir.]] Þess vegna spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Væri ekki ágætt fyrsta skref að byrja á því að fara eftir leikreglunum?
Herra forseti. Ég ítreka það sem ég sagði að ég fagna aðkomu þingsins að þessari umræðu ef vilji er fyrir hendi. Ég minni hins vegar hv. þingmann á að þessi vegferð hófst í tíð hans í ríkisstjórn. Það var niðurstaða þáverandi ríkisstjórnar að gera þetta með þessum hætti, að kalla til þrjá sérfræðinga og efna ekki til þverpólitísks samráðs. Raunar man ég nú ekki til þess að það hafi verið jafn mikið þverpólitískt samráð í tíð nokkurrar ríkisstjórnar og þeirrar sem nú situr. En eins og ég segi fagna ég því alltaf að eiga samtal við þingið og að þingið eigi sem flest samtöl um þessi mál. Hins vegar hlýt ég að segja - fyrst hv. þingmaður segir: Við sjáum hér hinar hörmulegu afleiðingar peningastefnunnar í 100 ár - að það sé rétt. Það hefur ýmislegt gengið á. En hvar stendur nú Ísland þegar við skoðum alþjóðlega mælikvarða um lífskjör, hagsæld og lífsgæði? Er það ekki ansi ofarlega þegar við skoðum þessa mælikvarða? Eru það hinar hörmulegu afleiðingar peningastefnunnar? Ég held að við verðum að horfast í augu við að þetta er ekki svart/hvít mynd. [[Forseti hringir.]]Mér finnst ekki hægt að tala um að eitthvað sé hörmulegt, hvorki á evrusvæðinu né krónusvæðinu, [[Forseti hringir.]]heldur eigum við að reyna að ræða þetta út frá kostum og göllum.
Herra forseti. Það kom mér satt að segja á óvart þegar þáverandi ráðherranefnd um efnahagsmál fól starfshópi í mars 2017 að endurmeta peningastefnu Íslands. Ekki aðeins vegna þess þrönga ramma sem nefndinni var ætlað að starfa innan heldur einnig vegna þess að í september 2012 hafði Seðlabankinn gefið út mjög ítarlegt rit um valkosti Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum. Markmiðið var að ritið yrði grundvöllur málefnalegrar umræðu um efnið og auðveldaði stjórnvöldum jafnt sem almenningi að taka upplýsta afstöðu til þess hvert skuli stefna í gjaldmiðilsmálum þjóðarinnar. Þetta viðamikla rit Seðlabankans var unnið af fjölda sérfræðinga bankans og er í 25 innihaldsríkum köflum. Einn kaflinn fjallar um reynslu Íslendinga af sjálfstæðri peningastefnu og sveigjanlegu gengi og bent er á að í samanburði við reynslu annarra þjóða af peningastefnu með formlegu verðbólgumarkmiði sé slök reynsla Íslendinga sláandi. Verðbólga hefur löngum verið mikil hér á landi og lengstum yfir markmiði. Reyndar virðist saga peningastefnu og gjaldmiðlamála á Íslandi vera þyrnum stráð allt frá upphafi, óháð því hvernig gengis- og peningastefnan hefur verið útfærð. Í riti Seðlabankans eru helstu ástæður þessa slælega árangurs raktar. Við erum berskjölduð fyrir sveiflum í alþjóðlegu verði matvæla og hrávöru. Fábreytni innlendrar framleiðslu og útflutnings gera að verkum að sérhæfing verður mikil og þjóðarbúskapurinn óstöðugri en í öðrum stærri hagkerfum. Líklegt sé því að stjórn peningamála verði ávallt erfiðari hér en í stærri hagkerfum þar sem atvinnuuppbygging er stöðugri. Í skýrslunni sem við ræðum hér er aðstæðum líka lýst. Þar segir, með leyfi forseta: „Ísland býr við mörg sérkenni sem ljóst er að gera peningamálastjórnun erfiða. Hagkerfið er agnarsmátt. Útflutningsatvinnuvegir einhæfir og sveiflukenndir. Takmarkaður seljanleiki ríkir á flestum fjármálamörkuðum sem gerir verðmyndun hnökrótta. Myntkerfið er ekki aðeins lítið heldur er mitt á milli tveggja stærstu myntsvæða í heimi, [bandaríkjadals] og evru, sem hlýtur að gera sjálfstæða peningamálastjórnun ákaflega erfiða viðfangs. Verðlag verður fyrir miklum áhrifum af gengishreyfingum - og gjaldeyrismarkaðurinn hefur síðan reynst vera ótemja. Hefðbundin vaxtaleiðni frá sjö daga stýrivöxtum út á vaxtarófið virðist einnig mjög takmörkuð - sem takmarkar enn svigrúm peningastefnunnar.“ Í riti Seðlabankans er þeirri spurningu einnig velt upp hvort peningastefnan og hagstjórnin hér á landi hafi verið nægilega góð. Svarið er nei. Peningastefnan og ríkisfjármálin hafa ekki togað hagkerfið í sömu átt og árangur því að sama skapi lélegur. Stefnan í ríkisfjármálum hafi fremur stuðlað að því að auka ójafnvægið í þjóðarbúskapnum fyrir hrun fremur en að draga úr því þar sem saman hafi farið vöxtur útgjalda, illa tímasettar skattalækkanir, mikil fjárfesting sem opinberir aðilar ákváðu og grundvallarbreyting á húsnæðislánakerfinu. Höfundar skýrslunnar sem við ræðum hér, Framtíð íslenskrar peningastefnu - endurmat á ramma peningastefnunnar, gefa hagstjórninni ekki heldur háa einkunn. Ekki fæst betur séð en að efnahagsstjórn, sem lengst af hefur verið í höndum Sjálfstæðismanna, fái falleinkunn í báðum skýrslunum. Hlutverk hagstjórnar ætti að vera að hámarka efnahagslega velferð almennings. Þar sem peningastefna er mikilvægur þáttur hagstjórnar er því eðlilegt að markmið hennar sé einnig að hámarka efnahagslega velferð almennings. Ég sagði í upphafi ræðu minnar að skýrslubeiðnin hefði komið mér á óvart en það kemur einnig á óvart hversu takmörkuð skýrslan er. Kannski er ekki við höfunda að sakast heldur að þeim hafi verið ætlað að ganga út frá þeirri forsendu að krónan verði áfram gjaldmiðill Íslendinga, að aðeins tvennt komi til greina: Áframhald stefnu síðustu ára með sjálfstæðri peningastefnu Seðlabankans eða að gengið verði fest við annan gjaldmiðil með myntráði. Og myntráð er slegið út af borðinu í skýrslunni og reyndar einnig í skýrslu Seðlabankans. Með myntráði skuldbinda stjórnvöld sig til að skipta innlendum gjaldmiðli út fyrir kjölfestugjaldmiðilinn á fyrir fram ákveðnu gengi og er skuldbindingin jafnframt fest í lög til að auka trúverðugleika hennar enn frekar. Til þess að uppfylla þessi skilyrði þarf myntráð að byggja upp gjaldeyrisforða sem nægir til að slíkur innleysanleiki sé tryggður. Þar sem kostnaðurinn við stofnun myntráðs er mikill og kostnaður við að víkja frá gengismarkmiðinu að sama skapi mikill hefur stofnun myntráðs jafnan í för með sér meira traust á markmiðinu en við annars konar gengistengingu. Auk þess þyrfti að halda mjög mikinn gjaldeyrisforða til að styðja við gengistenginguna. Hann þyrfti einnig að vera nægilega mikill til að mögulegt sé að veita innlendu fjármálakerfi lausafjárfyrirgreiðslu, lendi fjármálafyrirtæki í lausafjárvanda, a.m.k. á meðan þau eru að mestu í innlendri eign. Að því leyti er nauðsyn mikils gjaldeyrisforða, og svo mikill gjaldeyrisforði er kostnaðarsöm ráðstöfun. Að lokum er brýnt að víðtækur pólitískur stuðningur sé um að bera þann skammtímakostnað sem fylgt getur gengismarkmiði af hvers kyns tagi. Myntráð gæti verið ágætur kostur þegar vel gengur en ef illa gengur þarf að fjármagna gjaldeyrisforðann með því t.d. að skera niður í velferðarþjónustu. Þó að festing krónunnar við annan gjaldmiðil, hvort heldur er með einfaldri yfirlýsingu stjórnvalda eða myntráði, kynni að hljóma álitlega hefur reynslan sýnt að víðast hvar sem gripið hefur verið til slíkra ráðstafana hafa stjórnvöld fyrr en síðar neyðst til að hverfa frá slíkri tengingu. Slík tenging hefur aðeins gildi að henni fylgi stuðningur frá ríki sem myntin er bundin við. Þau dæmi sem eru um að slíkt hafi tekist vel eru þegar t.d. lönd hyggjast taka upp evru. Þá er mynt þeirra bundin í evrunni í því ferli með stuðningi Evrópska seðlabankans. Með myntráði tengdu evru, án þess að vera á leiðinni í Evrópusambandið, er myntbandalagið mjög áhættusamt. Því er ég sammála skýrsluhöfundum um að sá valkostur komi ekki til greina. Þá er aðeins eftir sá valkostur að halda krónunni en búa um hana skárri ramma en nú er. Hugmyndin er sú að gera enn eina tilraunina með krónuna þótt löngu sé ljóst að það mun aldrei ganga að reka svo smáa sjálfstæða mynt nema með ærnum tilkostnaði sem almenningur ber. Hættum því og förum ódýrari leið, sem er að klára samninginn við Evrópusambandið og taka upp evru í kjölfarið. Getur einhver svarað þeirri spurningu hvað Ísland hafi grætt á því að klára ekki samninginn við Evrópusambandið, sem var rétt á lokasprettinum, og skilja stærstu álitamálin eftir í óvissu? Almenningur græddi augljóslega ekkert. En andstæðingar aðildar geta hins vegar fullyrt áfram að aðildin yrði okkur óhagstæð þó að þeir viti í raun ekkert um það. Enginn þurfti að óttast slæman samning því að slæmur samningur hefði auðvitað verið felldur í þjóðaratkvæðagreiðslu. Hvers vegna ættum við að kasta krónunni og taka upp evru? Í riti Seðlabankans um valkosti Íslands í gjaldmiðils- og gengismálum segir í kafla sem ber yfirskriftina Hvaða gjaldmiðil?, með leyfi forseta: „Eðlilegt er að nálgast valið út frá því að markmiðið sé að lágmarka kostnað sem fylgir því að eiga viðskipti við önnur lönd og draga sem mest úr gengissveiflum gagnvart öðrum gjaldmiðlum. Út frá þessu sjónarmiði er því nærtækast að horfa til þess hversu mikil viðskipti eru við þau myntsvæði sem koma til greina, sem til lengdar getur haft áhrif á tengsl innlendrar hagsveiflu og hagsveiflu á svæðinu. Einnig skiptir máli hversu stórt svæðið er og hversu algengt er að önnur ríki tengist því. Ábatinn í formi stöðugra gengis verður því meiri sem fleiri gjaldmiðlar tengjast svæðinu. Hversu mikið viðkomandi gjaldmiðlar eru notaðir í uppgjöri alþjóðlegra viðskipta þjóðarinnar og hvernig samsetningu erlendra skulda þjóðarbúsins er háttað kann einnig að skipta máli. Að lokum er mikilvægt að viðkomandi gjaldmiðill sé traustur þannig að peningaleg kjölfesta sé til staðar á myntsvæðinu. Þegar litið er til allra þessara þátta virðist tenging við eða upptaka evru augljósasti kosturinn, sé á annað borð ákveðið að tengja gengi krónunnar öðrum gjaldmiðli eða að taka hann upp. Evrusvæðið vegur langþyngst í utanríkisviðskiptum þjóðarinnar og erlendum skuldum hennar og er evran algengasta uppgjörsmynt erlendra viðskipta hennar ásamt bandaríkjadal. Evrusvæðið er jafnframt næststærsta myntsvæði heimsins á eftir því bandaríska. Því fylgir tengingu við evruna viðbótarábati, vegna þess að fjöldi annarra ríkja gerir slíkt hið sama eða reynir að draga úr sveiflum gagnvart henni. Tengsl innlendrar hagsveiflu við hagsveiflu evrusvæðisins eru hins vegar takmörkuð. Niðurstöður rannsókna benda þó til þess að slík tengsl aukist jafnan við aðild að myntbandalagi.“ Herra forseti. Ávinningur við aðild að evrusvæðinu eru aukin milliríkjaviðskipti og því hærri þjóðartekjur á mann, aðgangur að stórum fjármálamarkaði án gengisáhættu og þá lægri vextir og hærri þjóðartekjur á mann, stærðarhagkvæmni peningakerfis og meiri samkeppni sem sárlega vantar hér á landi, ákveðinn rammi um hagstjórnina ásamt lausafjárfyrirgreiðslu frá Evrópska seðlabankanum ef þörf krefur, og, herra forseti: Innan ESB er ekki gjaldmiðilskreppa. Nú segja einhverjir: Já, en krónan bjargaði Íslendingum í hruninu. Ég vil í því samhengi minna á að sá björgunarleiðangur fól í sér að vanda fyrirtækjanna var alfarið velt yfir á íslenskan almenning, öfugt við það sem gerðist í öðrum löndum þar sem atvinnulífinu var falið að glíma við vandann. Lækkun á gengi krónunnar olli hækkun vísitölu neysluverðs sem svo hækkaði lán heimilanna og var séríslenskt fyrirbæri. Í öðrum löndum lentu einstaklingar í vandræðum með húsnæðislán vegna atvinnumissis en sá vandi bættist líka ofan á vanda íslenskra heimila í kreppunni. Einhverjir myndu segja að við þyrftum að glíma við vandann eins og hann er í dag og getum ekki beðið eftir að því ferli ljúki að ganga í Evrópusambandið. Það er rétt. Eitthvað af tillögunum í skýrslunni sem við ræðum hér er varða styrkari umgjörð um krónuna koma að gagni í þeim efnum. En við komumst aldrei á leiðarenda ef við leggjum ekki af stað í ferðina. Við þurfum að hefja samningaferlið að nýju, ljúka samningnum og bera hann undir þjóðina. Samkvæmt nýjustu könnun Gallup fyrir Já Ísland vilja töluvert fleiri Íslendingar taka upp evru en halda krónunni, enda er kostnaður við krónuna of íþyngjandi fyrir heimilin í landinu. Verum skynsöm því að það er ódýrara.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hennar. Þar kom fram sú skýra afstaða hv. þingmanns og væntanlega flokks hennar að Samfylkingin hafni myntráðsleiðinni, sem ég gerði að umtalsefni í ræðu minni. Ég er sammála hv. þingmanni um það. Mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann vegna orða hennar um að hún telji það bestu leiðina fyrir Ísland - hún sagði að kreppunni hefði ekki verið velt yfir á almenning á evrusvæðinu, en ég veit ekki hvort almenningur í Grikklandi er t.d. sammála hv. þingmanni um það, hann var mjög ósáttur við hagstjórn Evrópusambandsins í gegnum þá kreppu - hvort hún sé ekki samt sammála því að taka þurfi á hagstjórnarvandanum á evrusvæðinu, að breyta þurfi utanumhaldi evrunnar. Og eigi evran að lifa af, hvort það sé ekki augljóst - og ég vitnaði áðan í Thomas Piketty - að samræma þurfi [[Forseti hringir.]]ekki aðeins peningastefnuna heldur einnig stefnu í ríkisfjármálum og skattamálum á evrusvæðinu.
Herra forseti. Nú hefur hæstv. forsætisráðherra ekki hlustað nægilega vel á ræðu mína því að ég sagði ekki að almenningur í Evrópu hefði ekki lent í vanda. En hann var með öðrum hætti. Hann var fyrst og fremst vegna atvinnumissis. Hann var ekki vegna gjaldeyriskreppu eins og hér á landi. Það voru vissulega vandamál sem fylgdu kreppunni í Evrópu, það þekkjum við öll, en til viðbótar þurfti íslenskur almenningur að glíma við þessar séríslensku aðstæður, veika krónu. Það hefði ég haldið að væri augljóst mál. En varðandi gjaldmiðil yfir höfuð skiptir auðvitað máli fyrir evrusvæðið að allar þjóðirnar leitist við að haga sér þannig að gæta að því að gjaldmiðillinn sveiflist ekki og að þjóðirnar [[Forseti hringir.]]lendi ekki í gjaldeyrisvanda. Hvort það á að gera með einhverjum alríkisreglum, [[Forseti hringir.]]sem ég held að hæstv. forsætisráðherra sé að leita [[Forseti hringir.]]eftir - ég held að hægt sé að gera það [[Forseti hringir.]]með samvinnu ríkjanna án þess að evrusvæðið [[Forseti hringir.]]verði eitt stórt ríki.
Forseti minnir ræðumenn á að halda ræðutíma, annars fer bjallan af stað og það skemmir fyrir þeim sem heima sitja.
Herra forseti. Ræðutíminn er vandamál í þessari umræðu. Það hefði kannski verið betra að semja um ræðutíma. Nefni ég það við herra forseta. Ég vil segja við hv. þingmann að ég er sammála hv. þingmanni um að aukin samræming þurfi ekki að kalla á eitt ríki í Evrópu. Það er ekki mín skoðun. En það sem ég er í raun og veru að kanna í andsvari mínu er hvort hv. þingmaður sé ekki sammála því að verið hafi ákveðinn hagstjórnarvandi á evrusvæðinu sem haft hafi áhrif á lífskjör almennings. Er ekki þörf á því að ríkin vinni betur saman þegar kemur að undirstöðuþáttum hagstjórnarinnar á borð við ríkisfjármál og skatta? Er það ekki sömuleiðis ákveðið vandamál að Evrópski seðlabankinn sitji sem ákveðinn sökudólgur í umræðu innan Evrópusambandsins fyrir hagstjórnarvandanum þar sem auðvelt er fyrir ríkisstjórnir innan evrusvæðis að vísa alltaf á Evrópska seðlabankann sem ábyrgðaraðila og forðast þá að taka á vandanum heima fyrir? Því að þarna erum við að mínu viti auðvitað að tala um þann hagstjórnarvanda sem við höfum séð á evrusvæðinu.
Forseti vill þá minna á að ef samið er um ræðutíma eru engin slík andsvör eins og eru hér. Þau orðaskipti eiga sér ekki stað. Þá svarar andsvari í síðara sinn hv. 6. þm. Suðurkjördæmis Oddný G. Harðardóttir.
Herra forseti. Ég skal reyna að virða ræðutímann en það er erfitt þegar maður hefur eina mínútu til að svara risastórum spurningum. Ég held að Evrópski seðlabankinn sé mjög mikilvægur bakhjarl fyrir evrulöndin, það er bara þannig. Það væri ekki ónýtt fyrir okkur að hafa slíkan bakhjarl við gjaldmiðil sem við værum að vinna með. Mig langar að segja frá nýlegri könnun sem gerð var um Evrópusambandið þar sem þjóðir myntsvæðisins og Evrópusambandsins voru spurðar hvernig þeim líkaði veran í Evrópusambandinu. Þar kemur í ljós að ríkin hafi aldrei verið jafn jákvæð gagnvart Evrópusambandinu, einnig ríki sem verið hafa í vandræðum, 85% Íra, Maltverjar og jafnvel Grikkir segja: Við viljum vera í Evrópusambandinu vegna þess að það er gott fyrir kjörin.
Herra forseti. Ég hlustaði með athygli á ræðu hv. þingmanns. Hv. þingmaður er ekki einn um að sjá ágalla á því fyrirkomulagi sem við búum við og okkur er að sumu leyti giska þröngur stakkur skorinn. Mig fýsir að vita afstöðu hv. þingmanns til þess hvort að það breyti eitthvað afstöðu hennar til þess sem hún ræðir hér og hefur auðvitað gert áður, þ.e. um möguleikana á því að ganga í Evrópusambandið og taka upp evruna, þau vandamál sem við er að glíma í Evrópu um þessar mundir, þær miklu hræringar sem þar eru. Við þekkjum Brexit, við þekkjum framkomu Evrópusambandsins við Breta í þeim málum, þar sem reynt er að gera þeim allt til miska. Og við þekkjum sömuleiðis framkomuna og meðferðina á Grikklandi þegar Grikkir rötuðu í vandræði. Er þetta í huga hv. þingmanns eftirsóknarverður vettvangur fyrir okkur?
Herra forseti. Já, ég er sannfærð um að þetta er eftirsóknarverður vettvangur fyrir okkur, fyrir almenning í landinu og til þess að bæta hér kjör og rekstrarumhverfi fyrirtækja. Við þurfum ekki annað en að horfa á Brexit og vandræðaganginn hjá Bretum sem vilja bæði halda og sleppa. Þeir vilja halda kostunum sem fylgja því að vera í efnahagsbandalagi og þegar þeir uppgötvuðu hvernig staðan yrði þegar þeir yrðu búnir að yfirgefa Evrópusambandið fór allt í voll og vandræði. Könnunin sem birt var á Evrópuþinginu í gær um afstöðu almennings í Evrópusambandinu er skýr niðurstaða um að almenningur telur að sér sé betur borgið innan efnahagsbandalagsins. Það ætti að vera leiðarljós fyrir okkur og tilefni til þess að skoða málin betur.
Herra forseti. Einmitt að skoða málin betur. Ég verð að leyfa mér að segja að það vekur alveg sérstaka undrun að sjá hvernig Evrópusambandið leitast við að gera Bretum allt til miska. Auðvitað er verið að senda út skilaboð til þeirra sem myndu leyfa sér að hugsa sér til brottfarar af þessum vettvangi. Ég leyfi mér að vísa aftur til þess hvernig Grikkir voru nánast sviptir fullveldi sínu og sjálfstæði fyrir þá sök að hafa ratað í efnahagslegan vanda. Það er náttúrlega þvílík hörmungarsaga og ég leyfi mér bara að vitna til skáldsins: „Og úr því að þeir krossfestu þig, Kristur, hvað gera þeir við ræfil eins og mig?“
Herra forseti. Grikkir áttu auðvitað í miklum efnahagsvanda. Þegar við skoðum atvinnulífið, og þá atvinnugrein sem við treystum helst á, þá var það hagkerfið í kringum ferðaþjónustuna í Grikklandi sem ekki síst olli þeim vanda. Þeim datt hins vegar ekki í hug að skipta út evrunni og taka upp sinn gjaldmiðil. [[Gripið fram í: Jú, Jú.]]- Þeir gerðu það ekki. Þeir gerðu það ekki vegna þess að þeir töldu hag sínum betur borgið við að gera það ekki. Í þessari könnun, sem ég hvet hv. þingmenn til að skoða og birt var í gær á Evrópuþinginu, eru Grikkir nokkuð ánægðir með veru sína í Evrópusambandinu og þá stöðu sem þeir eru í núna en þeir voru sannarlega í slæmri stöðu, ekki ætla ég að gera lítið úr því.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðu hennar. Hún ræddi nokkuð mikið um stöðuna í Evrópusambandinu á evrusvæðinu og takmarkanir á skýrslunni og fleira. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvað henni finnst um þær tillögur sem koma fram í skýrslunni. Ég vil spyrja í fyrstu umferð sérstaklega um tillögu 3, um fjölgun ytri meðlima í peningastefnunefndinni, og í samhengi við það um tillögu 9, um aukinn stuðning við þessa ytri meðlimi. Vegna þess að það mundi væntanlega auka gagnsæi starfanna og breikka þann grunn sem peningastefnunefndin stendur á. Einnig langar mig aðeins að inna hv. þingmann eftir áliti hennar á tillögu 10 og 11, annars vegar um aukna fræðslu og hins vegar um endurskoðun peningastefnunnar með reglubundnum hætti.
Herra forseti. Hér er mér nokkur vandi á höndum vegna þess að ég gleymdi blaðinu niðri þar sem ég var búin að gera athugasemdir við hverja einustu tillögu. En ég reyni að rifja þetta upp. Í stuttu máli finnast mér tillögur starfshópsins og tillögurnar sem eru í skýrslunni margar ágætar til þess að styrkja rammann í kringum krónuna. Ég er ekki mjög gagnrýnin á þær tillögur. Það sem ég gagnrýni er sá þröngi stakkur og þröngi rammi sem þeim var falið að starfa innan og að það hafi verið útgangspunkturinn að nota ætti krónuna. Í því ljósi eru þessar tillögur mjög skiljanlegar. Og margar held ég að geti dugað.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir svarið. Við erum þá alla vega sammála um það. Að mörgu leyti eru þessar tillögur ágætar, og eftir því sem hv. þingmaður sagði; svo langt sem þær ná. Þingmaðurinn rakti erfiða hagstjórn og hvað okkur hefði gengið erfiðlega frá því að við öðluðumst þetta efnahagslega sjálfstæði sem við þó höfum. En í skýrslunni er það sérstaklega rakið að mikilvægt sé að fara eftir reglum, það sé mikilvægt, sama hvaða gjaldmiðil við höfum eða sama hvaða stjórn er við völd, að farið sé eftir reglum. Mig langar að vita hvort þingmaðurinn sé ekki sammála mér í því. Hins vegar langar mig aðeins að heyra í þingmanninum um hvað henni finnst um önnur innlend hagstjórnartæki en kannski beinlínis það sem verið er að tala um þarna. Væri hægt að beita þeim í ríkara mæli? Þá er ég að meina eins og [[Forseti hringir.]]samning við aðila á vinnumarkaði, samning stjórnvalda og aðila á vinnumarkaði o.s.frv.
Herra forseti. Já, svo sannarlega enda hef ég margoft rætt það í þessum sal að við eigum að beita þeim tækjum sem við getum til þess að auka jöfnuð í samfélaginu. Það mun bæta hagvöxtinn. Það er augljóst að stjórnvöld eiga að gera það. Ég er búin að gleyma fyrri spurningunni, ég var svo ánægð að fá þessa spurningu því að ég hef svo oft rætt um þetta, [[Hlátur í þingsal.]]að við eigum að taka öll tækin sem við erum með í verkfærakistunni sem opinberir aðilar, sveitarfélög og ríkisstjórnir hafa yfir að ráða til þess að auka jöfnuð í samfélaginu. Það mun bæta kjör allra, ekki bara þeirra sem verst standa, heldur líka þeirra sem eru í ágætisefnum.
Virðulegi forseti. Nú vill svo til að ég er að flestu leyti sammála því sem hv. þingmaður fór yfir, um að evran sé einn af möguleikum okkar í stöðunni og að hugsanlega sé myntráð ekki endilega lausnin. Og jafnframt að núverandi fyrirkomulag verðbólgumarkmiðs með fljótandi gengi sé alls ekki lausn. En ég hef gríðarlegan áhuga á að reyna að aftengja þessar deilur um hvort við eigum að ganga í Evrópusambandið, frá umræðum um peningastefnu. Þess vegna langar mig að spyrja hv. þingmann hvort aðrar leiðir séu til í dæminu, t.d. þær leiðir sem Danmörk og Króatía og Tékkland og Serbía og ýmis önnur lönd hafa farið. Þar eru ýmist verðbólgumarkmið, en þó með einhvers konar stöðugleikafyrirkomulagi, eða þá einhvers konar binding, ýmist laus eða skríðandi. Kæmi slíkt til greina að mati hv. þingmanns sem leið til þess að reyna að [[Forseti hringir.]]laga það sem laga verður eða hægt er að laga í krónunni án þess endilega að þurfa að fara út í pólitíska deilu?
Herra forseti. Ég verð bara að segja nei. Það er bara þannig. Þegar fólk segist ekki vilja fara í Evrópusambandið - en við erum í EES. Hvað erum við að gera hér? Annað hvert þingmál sem við vinnum með í þingsal er búið til annars staðar en hér á landi. Við erum búin að gera samning um að vera á Evrópska efnahagssvæðinu. Það sem við þurfum að gera er að semja um þau 25% sem út af standa, taka upp álitamálin og leggja síðan samning fyrir þjóðina. Ef hann er góður mun þjóðin samþykkja. Þá sækjum við um inngöngu í myntbandalagið. Menn tala mjög oft um Danmörku í þessari umræðu. Danmörk er í Evrópusambandinu og enn í þessu myntráði og er með bakhjarl vegna þess að hún er í Evrópusambandinu.
Herra forseti. Já, það er svo sem alveg til í dæminu að fara þá leið. En það breytir því ekki að jafnvel þótt við værum með ríkisstjórn sem stæði ekki í vegi fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um hvort við færum þá leið, tæki það samt mörg ár að klára þetta, að minnsta kosti þrjú, fjögur, kannski allt upp í tíu ár að komast inn í myntbandalagið. Og þá er ástæða til að spyrja: Eigum við ekki að verja okkur fyrir einhvers konar áföllum í millitíðinni með því að vera með betra fyrirkomulag? Til dæmis að vera með fastbindingu við evru á skriðgengi, eins og Króatía tók upp áður en hún gekk í Evrópusambandið til þess að stilla sig af? Reyndar hafa fleiri lönd farið svipaðar leiðir. Mér finnst nauðsynlegt að við lögum krónuna vegna þess að krónan er drasl eins og hún er í dag. En við munum ekki geta tekið upp evru eingöngu á augabragði. Þess vegna er ég að leita svolítið að lausnum í millitíðinni.
Herra forseti. Ef við erum á leiðinni í Evrópusambandið, erum búin að ákveða að stíga það skref, getum við verið með einhvers konar myntráð í millitíðinni. En ef við erum ekki á leiðinni þangað og ekki með bakhjarl eins og Evrópska seðlabankann eigum við ekki að taka þá áhættu. Í mínum huga kemur aðeins tvennt til greina. Það er kannski af því að ég hef lesið hina löngu skýrslu Seðlabankans. Annaðhvort höldum við krónunni og reynum þá að miða efnahagsstjórn okkar við það og rammann í kringum hana, og tökum á okkur kostnaðinn, sem óumflýjanlegur er við að reka svona örsmáa mynt, eða þá að við tökum þá skynsamlegu ákvörðun að ganga í Evrópusambandið og vera í myntbandalagi með 500 milljónum manna.
Herra forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er áhugavert að skoða höfundana að þessari nýju skýrslu, sem kostaði á annan tug milljóna, og þeirra fyrri störf. Það má velta því fyrir sér hvort þetta séu réttu aðilarnir til þess að veita ríkinu ráðgjöf, en það er nú önnur saga. Að minnsta kosti koma þessa dagana ekki út skýrslur á vegum ríkisstjórnarinnar öðruvísi en að flokksbundinn Sjálfstæðismaður, fyrrverandi ráðherra eða hugmyndafræðingar flokksins séu annaðhvort höfundar eða meðhöfundar. Síðan má spyrja sig hvort stærsti hluti skýrslunnar hafi í raun ekki verið óþarfur þar sem fjallað er um sögu íslenskrar peningastefnu. Ágætisefni fyrir háskólanemendur en spurning hvort ríkissjóður eigi að borga fyrir það. Árið 2015 skilaði nefnd um endurskoðun laga um Seðlabankann skýrslu. Nefndin var skipuð af fjármála- og efnahagsráðherra. Ég verð að segja að ég tel þá skýrslu vera betri en þessa, bæði hvað efnistök og tillögur varðar. Peningastefnunefndin, eða starfshópurinn, leggur til víðtækar breytingar á hlutverki Seðlabankans. Því spyr ég: Er búið að bera þessa nýju skýrslu saman við skýrsluna um breytingu á lögum um Seðlabankann frá 2015? Ágætt væri ef hæstv. forsætisráðherra gæti svarað því og þá hvernig tillögurnar í nýju skýrslunni samræmast því sem þar kemur fram, hvað er í samræmi og hvað eru frávik frá fyrri tillögu. Ég fagna því sérstaklega að starfshópurinn taki þá grundvallarafstöðu að húsnæðisverð eigi ekki heima í verðbólgumarkmiði Seðlabankans, eins og fram kemur í tillögu 5 í skýrslunni. Húsnæðisliðurinn í vísitölu neysluverðs hefur haldið uppi verðbólgu á Íslandi að mestu síðastliðin sex ár og hækkað verðtryggð lán heimilanna umtalsvert. Miðflokkurinn hefur barist fyrir því að húsnæðisliðurinn verði felldur út úr vísitölu neysluverðs og flutti flokkurinn m.a. frumvarp þess efnis á síðasta þingi sem ríkisstjórnarflokkarnir reyndu að koma í veg fyrir að greidd yrðu atkvæði um og felldu síðan þegar málið komst loks í þingsal. Vonandi verður þessi skynsamlega afstaða starfshópsins til þess að ríkisstjórnin fari nú að opna augun í þessu mikilvæga máli og fari að tillögunni. Það verður þá til þess að bankinn beiti stýrivaxtatækinu ekki eins óhóflega og hann hefur gert. Miðflokkurinn hefur barist ötullega fyrir því að gegnsæi ríki í stýrivaxtahækkunum bankans og er flokkurinn þeirrar skoðunar að þær hafi í mörgum tilfellum verið óþarfar. Hefur ekki síst hv. þingmaður flokksins, Þorsteinn Sæmundsson, haldið því vel á lofti. Í skýrslunni eru tvær tillögur sem lúta að markvissri beitingu stjórntækja Seðlabankans, tillögur 6 og 7. Tillaga 6 lýtur að mikilvægi þess að skapa ákveðnar reglur um gjaldeyrisinngrip Seðlabankans og horft er til nýsjálenska seðlabankans í þeim efnum. Ég tek undir það. Mikilvægt er að hafa skýrar reglur í þessum efnum, bæði gagnvart markaðsaðilum og almenningi. Ákvarðanir um gjaldeyrisinngrip hafa hingað til einkennst af ógegnsæi og ákvörðunum í bakherbergjum Seðlabankans. Það er nauðsynlegt að fá að vita hvað bankinn er að hugsa þegar gjaldeyrisinngrip eru annars vegar. Ógegnsæi gerði það erfiðara fyrir markaðsaðila að leggja mat á hvað vakir fyrir bankanum, þá sérstaklega hvort hann vilji senda skilaboð inn á markaðinn og spila á væntingar eða hvort hann sé í raun tilbúinn að reyna að halda genginu uppi með handafli. Einnig er með öllu óljóst hversu mikinn gjaldeyri Seðlabankinn er tilbúinn að leggja að veði til að styðja við krónuna, hversu reglulega, hvaða verðbil hann telur eðlilegt í viðskiptum með gjaldeyri, hvort hann telji krónuna of veika miðað við grunnþætti og hvort útflæðið sé í raun tímabundið o.s.frv. Aðgerðir Seðlabankans í gjaldeyrisinngripum eiga ekki að vera sveipaðar þeim leyndarhjúpi sem þær hafa verið. Almennt held ég því að þessi tillaga sé til þess fallin að færa okkur betri væntingar til gjaldeyrismarkaðarins. Síðari tillagan í beitingu stjórntækja Seðlabankans, eða tillaga 7, mundi hafa nokkuð afgerandi áhrif á stöðu mála í dag. Samkvæmt henni er lagt til að innflæðishöft skuli vera á forræði fjármálastöðugleikanefndar sem hluti af þjóðhagsvarúð og verði afnumin í skrefum. Þegar til framtíðar er litið gildi skýrar reglur um hvenær þeim sé beitt. Ef þessi tillaga yrði innleidd mundi það þýða að hin sérstöku höft á innflæði fjármagns, sem innleidd voru í júní 2016 til að koma í veg fyrir að vaxtamunarviðskipti gætu leitt til uppbyggingar kerfislegrar áhættu í þjóðarbúskapnum líkt og gerðist með myndun snjóhengjunnar svokölluðu eftir bankahrunið, yrðu afnumin. Eins og höftunum er beitt í dag þurfa erlendir fjárfestar að binda 40% þess sem þeir flytja inn til landsins til að kaupa í skráðum skuldabréfum, víxlum útgefnum í krónum, auk hávaxtainnstæðna á fjárstreymisreikningum, á 0% vöxtum í eitt ár. Þessi tillaga er nokkuð róttæk að mínu mati og í ljósi þess að óvissa er fram undan í efnahagsmálum, ekki bara hér á landi heldur einnig erlendis, eins og á hlutabréfamörkuðum. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn er á þeirri skoðun að veik rök séu fyrir viðvarandi beitingu innflæðishafta. Sjóðurinn hefur eindregið lagt til að 40% bindiskyldan verði afnumin. Þeir telja að aðstæður séu ekki til staðar sem kalli á beitingu haftanna. Mér finnst þessi afstaða sjóðsins dálítið sérstök vegna þess að við þekkjum það hversu erfið snjóhengjan svokallaða reyndist okkur. Við viljum svo sannarlega ekki lenda í þeim ógöngum aftur. Þó svo að vaxtamunurinn við útlönd hafi farið minnkandi þá megum við ekki gleyma því að við höfum mjög slæma reynslu af vaxtamunarviðskiptum. Afnám bindiskyldunnar gæti auk þess gert það að verkum að krónan gæti styrkst töluvert sem hefði þá aftur slæm áhrif á útflutningsgreinarnar eins og sjávarútveg og ferðaþjónustuna. Í skýrslunni er rætt um þrjú skilyrði sem horfa skuli til áður en innflæðishöftum er beitt. Það er í sjálfu sér gott að hafa slík viðmið. Ég er þó þeirrar skoðunar að við verðum að stíga varlega til jarðar þegar kemur að afnámi innflæðishaftanna, gera það þá í litlum skrefum, en það er sjálfsagt að hafa skýrar reglur um það hvenær slíkum höftum skuli beitt. Herra forseti. Á bls. 168 í skýrslunni er áhugavert innlegg um innflæðishöft sem sett voru á í Chile árið 1991–1998 þá sérstaklega hvað það varðar að tengja líftíma hafta við líftíma skuldabréfa, þ.e. bindingin fór minnkandi eftir því sem líftími skuldabréfa hækkaði. Þetta er áhugaverð leið og sanngjörn ef nota má það orð í þessu samhengi. Það er því spurning hvort þessi aðferð gæti verið fyrirmynd að fyrstu skrefum í afnámi innflæðishaftanna hér á landi. Fram kemur í skýrslunni að einn af ráðgjöfum starfshópsins, Sebastian Edwards, sé einmitt frá Chile og hafi komið að fjármagnshöftunum þar í landi. Ég vil hrósa skýrsluhöfundum fyrir að leita til reynslumikilla manna í þessum efnum. Fjórar tillögur eru í skýrslunni er lúta að ákvörðunarferli peningastefnunefndar. Ég vil aðeins staldra við tillögu 10 þar sem lagt er til að Seðlabankinn stuðli að aukinni fræðslu um peningastefnuna og gildi verðbólgumarkmiðs. Markmiðið er að auka skilning almennings á þeim möguleikum og takmörkunum sem eru til staðar og stuðla að aukinni sátt um stefnuna. Sú tillaga er mikilvæg að mínu mati. Það er einmitt mjög mikilvægt að auka skilning almennings í þessum efnum og ekki síst að ná aukinni sátt. En við þekkjum að ákvarðanir peningastefnunefndar eru ekki alltaf þær vinsælustu. Ég tek undir það sem starfshópurinn segir um fræðsluhlutverk Seðlabankans, að bankinn hafi ekki sinnt því nægilega vel, hvorki varðandi peningastefnuna almennt né hlutverk Seðlabankans. Bankinn þarf að nútímavæðast í fræðslumálum, gera einföld myndbönd til að útskýra peningastefnuna, miðla upplýsingum á áhugaverðan hátt á vefsíðu sinni og gera fræðsluefni fyrir grunn- og framhaldsskóla. Það er svolítið merkilegt að það þurfi heilan starfshóp til þess að opna augu stjórnenda Seðlabankans fyrir því. Það er nauðsynlegt, herra forseti, að gera þennan mikilvæga málaflokk, sem er á könnu bankans, skiljanlegan og áhugaverðan fyrir almenning. Seðlabankinn á að vera gegnsæ, opin og áhugaverð stofnun. Ég fagna því að hæstv. forsætisráðherra tók undir það í ræðu sinni hér fyrr. Tillaga 9 gerir ráð fyrir að auka gegnsæi við ákvarðanatöku nefndarmanna í peningastefnunefnd og að atkvæði nefndarmanna við vaxtaákvörðun verði birt opinberlega. Það er ágætt svo langt sem það nær. Í þessu sambandi er mikilvægast að ákvarðanirnar séu vel rökstuddar. Með því móti getum við fengið betri tilfinningu fyrir því hvaða atriði tekist er á um við vaxtaákvörðun. Það skiptir máli. Ég styð þá tillögu starfshópsins að nefndarmenn skuli hafa ólíkan bakgrunn og að einn nefndarmanna komi úr atvinnulífinu. Breiður bakgrunnur nefndarmanna er til þess fallinn að draga úr einsleitum skoðunum nefndarmanna. Í skýrslunni frá 2015 er að finna aðra tillögu um fyrirkomulag bankastjórnar en í skýrslu starfshópsins um peningastefnuna. Nýja skýrslan gerir ráð fyrir því að skipaðir verði tveir aðstoðarbankastjórar. Þeim verði því fjölgað um einn. Hér hefði verið gott að fá greiningu á þessum tveimur tillögum og hvað ríkisstjórnin hyggst leggja upp með í þessum efnum og hvers vegna. Ég vil að lokum minnast aðeins á sameiningu Fjármálaeftirlitsins og Seðlabankans. Sú sameining hefur verið lengi til skoðunar, eins og við þekkjum. Ég er í sjálfu sér ekki endilega sammála því uppleggi þó svo að ég sé sammála því að sameina eftirlitshlutverk á fjármálamarkaði. Eitt dæmi er lánamál ríkisins sem er hluti af Seðlabankanum og stór útgefandi og aðili að verðbréfamarkaði. Það hlýtur væntanlega að vera hugsað á hvaða hátt sameiningin mun hafa áhrif á eftirlitið með þessari deild, ef svo mætti að orði komast. Væntanlega verður það gert þannig að eftirlit á verðbréfamarkaði verður sér. Ég tel að hér geti verið um varhugaverða leið að ræða. Hér kemur svo hlutverk Seðlabankans sem lánveitanda til þrautavara einnig til umræðu. Það mætti velta því fyrir sér hvernig það samræmist efitrlitshlutverkinu. Herra forseti. Stóra spurningin varðandi þessa skýrslu er hvað ríkisstjórnin ætlar sér með hana. Verður farið í víðtækar breytingar á hlutverki Seðlabankans? Verður krónan áfram gjaldmiðill okkar? Verður bindiskyldan á möguleg vaxtamunarviðskipti afnumin? Ætlar ríkisstjórnin nú loksins að afnema húsnæðisverðið í vísitölunni? Því verður hæstv. forsætisráðherra að svara. Maður kaupir ekki dýra skýrslu eins og þessa bara til þess að tala um hana.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni ræðuna. Hann vísað sérstaklega til, að því er ég tel, nefndar Þráins Eggertssonar og Friðriks Más Baldurssonar frá 2015 sem skilaði af sér frumvarpi til breytinga á lögum um Seðlabankann. Hv. þingmaður nefndi sérstaklega hvort ég gæti skýrt hvað færi saman og hvað væri ekki sambærilegt milli þessara skýrslna. Það er ekki gert í skýrslu starfshópsins, eins og hv. þingmaður bendir á. Ég hefði talið vænlegt að efnahags- og viðskiptanefnd færi yfir það, en auðvitað er ákveðinn samhljómur á milli sumra tillagna frá 2015 og þessarar nýju skýrslu, þá sérstaklega aukið hlutverk Seðlabanka hvað varðar fjármálastöðugleika. Þar er líka talað um fjölgun aðstoðarseðlabankastjóra, að þeir verði tveir en ekki einn, en það er ekki eyrnamerkt með sama hætti og gert er í tillögum þessa starfshóps og ekki kveðið sérstaklega á um fjölskipun. Ein mínúta er ekki nóg til að fara yfir muninn á þessum skýrslum, en ég teldi eðlilegt í ljósi orða hv. þingmanns að þetta væri skoðað sérstaklega í umfjöllun efnahags- og viðskiptanefndar um skýrsluna.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra svarið og lýsi ánægju minni með að hún er talsmaður þess að þetta verði skoðað innan nefndarinnar. Ég tel það mjög mikilvægt. Eins og ég segi eru margar góðar tillögur í skýrslunni frá 2015 og rétt að þær séu hafðar til hliðsjónar þegar nefndin fer yfir þessa nýju skýrslu og kannað hvort ekki sé hægt að finna einhvern samhljóm sem er á ákveðnum köflum og hvort ekki megi nýta það. Ég fagna þessu svari hæstv. forsætisráðherra.
Virðulegur forseti. Hv. þingmaður talaði um höfunda skýrslunnar. En mig langar aðeins til þess að koma til varnar þeim höfundum þar sem orð hv. þingmanns voru dálítil árás á faglegar forsendur höfunda vegna pólitískra tengsla. Vissulega er gott að hafa þau til hliðsjónar en það þarf líka að vera á málefnalegum nótum. Að því sögðu væri mjög gott að fá jafningjamat á svona skýrslu, svona „peer review“, sem gert er á vísindalegum grunni. Að auki vildi ég spyrja hv. þingmann um þá stefnu að fjarlægja húsnæðisliðinn út úr vísitölu neysluverðs sem hann fór yfir í ræðu sinni, en núna er mjög mikill verðbólguþrýstingur en ekki mikill þrýstingur á hækkun húsnæðisverðs. Þannig að ef húsnæðisliðurinn er tekinn út úr vísitölunni á næstunni munu húsnæðislán hækka gríðarlega mikið út af almennri vísitölu án húsnæðisliðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann minntist á að ég hefði gagnrýnt harkalega höfunda þessarar skýrslu og pólitísk tengsl þeirra. Ég vil ekki líta svo á að það hafi verið harkaleg gagnrýni. Þetta var bara vinsamleg ábending. Kannski er það bara tilviljun að þeir séu tengdir Sjálfstæðisflokknum sem eru höfundar skýrslna sem ríkissjóður borgar töluverðar fjárhæðir fyrir og við höfum séð undanfarið. Það er kannski bara tilviljun. Ég vil þó segja að meginhöfundur skýrslunnar, Ásgeir - man nú ekki hvers son hann er … [[Jónsson, sonur Jóns Bjarnasonar.]]- Jónsson, takk fyrir það, hæstv. forsætisráðherra. [[Hlátur í þingsal.]]Þarna sjáum við önnur tengsl, þannig að það er kannski erfitt í okkar litla landi að hafa ekki einhver tengsl. En ég tel reyndar að þar fari mikill fagmaður og gagnrýnin beinist ekki að því. Þetta er kannski tilviljun, en rétt er að minnast á það. Ég sé að tíminn er liðinn þannig að ég verð að koma aftur í síðara andsvar.
Virðulegi forseti. Einmitt í framhaldi af þessu væri áhugavert að velta fyrir sér hversu mikið svona skýrslur og svona mat ætti að fara út í fræðasamfélagið almennt í stað þess að skipaður sé starfshópur upp á verkstjórnina með gerðinni. En alla jafna sé ég þetta sem miklu víðtækara samráð á vísindalegum forsendum. Þó að ég ætli ekki að gera lítið úr faglegum niðurstöðum þessa hóps held ég að það sé heldur engin tilviljun að viðkomandi skýrslugerðarhöfundar séu svona pólitískt tengdir, því miður. En þá ætla ég að gefa hv. þingmanni tækifæri til að svara spurningunni um húsnæðisliðinn. Ef fer sem horfir, og tilkynningar um verðhækkanir streyma núna inn til Samtaka verslunar og þjónustu samkvæmt frétt RÚV frá því í gær, og ekkert bendir til þess að húsnæðisverð sé að hækka - þannig að í þessari framtíð er það húsnæðisverðið sem [[Forseti hringir.]]temprar niður verðbólguna en ekki eins og það var áður þar sem [[Forseti hringir.]]almennt verðlag tempraði verðbólguna. Það verður áhugavert að sjá það í framtíðinni.
Forseti minnir þingmenn á að þegar þeir tala um þá þingmenn sem ekki eru á staðnum og geta ekki komið í ræðustól og svarað fyrir sig hugi þeir vel að því og velji orð sín vel hvað það varðar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Húsnæðisliðurinn hefur skipt verulegu máli hvað varðar húsnæðislán almennings. Við þekkjum það. Það hefur komið fram í umræðum og talað er um að þessi liður hafi hækkað húsnæðisskuldir landsmanna um á annað hundrað milljarða og rúmlega það. [[Gripið fram í.]] Ég er ekki alveg viss um að ég sé sammála hv. þingmanni þegar hann talar um að nú séu að verða breytingar með þeim hætti að húsnæðisliðurinn sé jafnvel jákvæður inni í vísitölunni vegna annarra hækkana. Ég get ekki alveg tekið undir það. En kjarni málsins er þessi, og við þekkjum þetta með húsnæðisliðinn: Á almenningur að gjalda þess að hér er t.d. lóðaskortur, hátt húsnæðisverð o.s.frv.? Á hann að gjalda fyrir það í húsnæðislánum sínum? Ég tel að þetta sé mikilvægt. Það kemur fram í skýrslunni og ég fagna því mjög að höfundar hafi tekið svona afgerandi afstöðu. Og ég vona að ríkisstjórnin taki þetta [[Forseti hringir.]]sér til fyrirmyndar og framkvæmi það sem þarna kemur fram.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Birgi Þórarinssyni fyrir ræðuna. Mig langar að ræða aðeins við hann um tillögurnar og þá kannski sérstaklega fyrsta kastið um tillögu 7, þ.e. tillögu um innflæðishöft á fjármagn sem kemur inn í landið. Nú er það rakið og ég skil það þannig í skýrslunni að ekki sé verið að leggja til að innflæðishöft séu ekki eitt af tækjunum sem Seðlabankinn hafi heldur aðallega rætt að byrjað sé að létta á þeim. Það sem virðist vera að gerast í hagkerfinu er að krónan virðist vera að veikjast - og hún virðist ekkert vera að veikjast, hún er að veikjast þessa dagana. Er það þá ekki akkúrat tíminn sem væri kannski skynsamlegt að slaka aðeins á bindiskyldunni á innflæði? Væntanlega í þeim tilgangi [[Forseti hringir.]]að spila aðeins á þetta. Er þetta ekki tæki sem Seðlabankinn þarf að hafa?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég tek undir með hv. þingmanni, ég tel að þetta sé tæki sem sé gott að hafa og hafi reynst okkur vel. Ég er ekki sammála Alþjóðagjaldeyrissjóðnum hvað þetta varðar. Þeir taka mjög afgerandi afstöðu til þess að leggja eigi þetta niður. Það er rétt hjá hv. þingmanni að nú þegar krónan er að gefa eftir er kannski rétti tíminn kominn til að stíga einhver varfærnisleg skref. Ég ætla að vera sammála hv. þingmanni um það. En ég tek undir það líka og segi aftur að þetta er mjög mikilvægt stjórntæki sem skiptir okkur sköpum. Við þekkjum þessa sögu með snjóhengjuna og hvað þetta reyndist okkur afar erfitt og þungbært. Ég vona að þetta verði tæki sem við getum haft í handraðanum ef aðstæður breytast. Við erum það lítið hagkerfi að það er nauðsynlegt að mínu mati.
Herra forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Mig langar í seinna andsvari að koma aðeins inn á þau skilaboð sem eru svolítið yfir um og allt í kring í skýrslunni, að lykilatriðið í allri okkar hagstjórn sé í raun það sem höfundar kalla að fara eftir reglunum, að setja sér markmið í hagstjórn og reyna síðan að fara eftir þeim. Ég vona að hv. þingmaður sé mér sammála en ég tel að það sé kannski stóra málið að við höfum hemil á hagstjórninni. Þannig getum við sannarlega bætt kjör almennings í landinu, þ.e. með því að falla ekki eilíflega í einhvern freistnivanda eða grípa til skyndilausna. Þannig náum við í raun miklu frekar árangri. Það er kannski stóri lærdómurinn sem skýrsluhöfundar eru að koma á framfæri við okkur.
Herra forseti. Ég tek undir það að nauðsynlegt er að hafa regluverk í þessum efnum. Því miður hefur vantað gegnsæi í ákvarðanatöku, það kemur fram í skýrslunni. Við sjáum t.d. hvað varðar stýrivaxtahækkanir og ákvarðanir peningastefnunefndar að það er nauðsynlegt fyrir markaðinn að átta sig á því hvað bankinn er að fara og líka fyrir almenning. Þetta hefur verið, eins og ég sagði hér, sveipað svolítilli dulúð og ákvarðanir jafnvel teknar í bakherbergjum sem ég held að sé ekki gott. Það er rétt hjá hv. þingmanni, þetta er svolítill rauður þráður í þessari skýrslu. Ég fagna því að starfshópurinn skuli benda á þetta og leggja til leiðir til að auka gagnsæi. Það er afar mikilvægt í þessu sambandi.
Herra forseti. Það var ágæt yfirferð yfir tillögurnar hjá nefndinni í máli hv. þingmanns. En mig langar til að koma inn á tillögu sjö sem fjallar um innflæðishöft og snýst í raun um að festa í sessi innflæðishöft, ákveðna tegund gjaldeyrishafta, ekki bara sem tæki sem Alþingi gæti tekið upp, ef þörf væri á, heldur væri þetta almennt aðgengilegt hagstjórnartæki fyrir Seðlabankann. Mig langaði til að spyrja hv. þingmann, í ljósi þess að mér heyrðist á máli hans hann vera fylgjandi því fyrirkomulagi að viðhalda krónunni með núverandi verðbólgumarkmiðum og frjálsu fræði, þ.e. frífljótandi viðskiptum, hvernig hann geti réttlætt það fyrir t.d. sprotafyrirtækjum og fyrirtækjum í ýmiss konar útflutningsrekstri og hvaðeina hér á Íslandi að viðhalda þessu haftafyrirkomulagi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Við verðum líka að hafa það í huga í þessu sambandi að afnám bindiskyldunnar getur gert að verkum að krónan styrkist, töluvert. Það hefði þá slæm áhrif fyrir útflutningreinarnar, og sjávarútveginn og ferðaþjónustuna. Að því leyti til held ég að það þurfi ekki, eins og hv. þingmaður orðaði það, að réttlæta það sérstaklega gagnvart þessum greinum. Þetta er í mínum huga mikilvægt tæki sem ég tel að við eigum að hafa í handraðanum. Ég hef rakið það hér, þegar við höfðum það ekki, hvaða afleiðingar það hafði fyrir okkur. Ég sé fyrir mér að undir ákveðnum skilyrðum í efnahagslífinu sé jú hægt að stíga ákveðin varfærnisleg skref til að afnema þetta. Og ég tel líka að fyrirkomulag eins og er í Síle [[Forseti hringir.]]og er lýst í skýrslunni, þar sem horft er í lengd skuldabréfa o.s.frv., geti verið ákveðin leið til að stíga þetta skref.
Herra forseti. Það er nú svolítið þannig að þegar krónan er sterk græða heimilin en fyrirtækin tapa og þegar krónan er veik græða fyrirtækin en heimilin tapa. Þetta er það fyrirkomulag sem við búum við á meðan þetta er sveiflukennt. Það er alveg fyrirséð að á meðan við höfum þetta fyrirkomulag, að reyna ekki að stöðva sveiflurnar eða alla vega tempra þær með einhverju móti, mun alltaf einhver á Íslandi vera að tapa á því ástandi sem kemur upp. Öðru hverju munu þessar sveiflur fara fram úr sér og valda þannig ástandi að einhvers konar höft þarf. Þetta er eitt af því fáa sem er alfarið sannað í hagfræðinni. Mér finnst nauðsynlegt að hv. þingmenn, sem ætla að styðja að það sé haftafyrirkomulag og að auki ótrúlegt flökt á peningakerfinu, réttlæti það fyrir almenningi og jafnvel fyrirtækjum landsins [[Forseti hringir.]]hvers vegna þeim finnst þetta betra fyrirkomulag en að reyna að ná einhvers konar stöðugleika.
Herra forseti. Við búum í litlu hagkerfi eins og við þekkjum. Við verðum að horfa til reynslunnar. Það hefur verið gert í þessari skýrslu. Það er heilmikil sagnfræði í henni þegar kemur að peningamálum þjóðarinnar og það hefur svo sem ekki gengið nægilega vel. En við þurfum hins vegar að hafa þessi tæki sem ég nefndi, sérstaklega í ljósi reynslunnar. Ég get ekki séð að þessi höft séu það slæm fyrir almenning að réttlæta þurfi það sérstaklega fyrir almenningi. Þetta varðar fyrst og fremst þessi vaxtamunarviðskipti. Þau lúta ekki beint að almenningi, ef það má orða það þannig. [[Gripið fram í.]]- Jú, jú, það er vissulega rétt hjá hv. þingmanni. En í ljósi sögunnar og þess sem ég hef rakið hér vil ég ítreka það sem ég hef sagt, að ég er ekki sammála Alþjóðagjaldeyrissjóðnum með það [[Forseti hringir.]]að afnema eigi þetta í einu vetfangi heldur reyna að gera þetta í einhverjum skynsamlegum skrefum. Það er minn málflutningur í þessu, svo að við tökum enga sérstaka áhættu í þeim efnum.
Frú forseti. Við erum tekin til við að endurskoða peningastefnuna. Það er mikilvægt að þessi umræða eigi sér stað í þessum sal og er líka ljóst að efnahags- og viðskiptanefnd mun skipta sér mjög af því hvernig mál þróast og taka framtíð peningastefnunnar til ítarlegrar umræðu og eigum við að segja rannsóknar. Sú skýrsla eða þær tillögur sem hér liggja frammi og tillögur starfshóps um endurmat peningastefnunnar eru ítarlegar og ég hygg að við getum öll verið sammála um að vel hefur verið staðið að verki hjá starfshópnum þó að við kunnum að gera ágreining um einstaka tillögur eða niðurstöður sem þar eru birtar. Ég tek það fram hér í upphafi að í öllum meginatriðum er ég sammála þeirri niðurstöðu sem starfshópurinn kemst að þó að blæbrigðamunur geti verið þar á. Ég er nefnilega sannfærður um að íslenska krónan, svo langt sem ég sé, ég vík kannski að því undir lok ræðunnar, er okkar gjaldmiðill og við fengum fullvissu fyrir því hér fyrir áratug eða svo hversu mikilvægt það er fyrir lítið hagkerfi eins og Ísland, hagkerfi sem er háð erlendum mörkuðum, háð sveiflum í náttúrunni, þó að það sé ekki annað, hafi fullveldi þegar kemur að peningamálum. Við höfum séð og skynjað hversu gríðarlegum erfiðleikum aðrar þjóðir, jafnvel stærri, lentu í sem ekki höfðu fullveldi í peningamálum sínum. Ný og endurbætt peningastefna - það er frekar vert að tala um endurbætta peningastefnu - getur í mínum huga ekki eingöngu tekið mið af verðbólgumarkmiðum þó að það hljóti að vera eitt meginmarkmiðið, heldur hljóti verkefni Seðlabankans að vera fólgið í því að tryggja fjármálastöðugleika og stuðla að sæmilegu jafnvægi á gjaldeyrismarkaði og draga úr sveiflum. Þegar peningastefna er mótuð, hvort heldur það er til skamms tíma af Seðlabankanum eða til lengri tíma, þegar við tökum ákvörðun um þau verkfæri sem við viljum að Seðlabankinn hafi og þau markmið sem hann eigi að hafa, dreg ég enn og aftur fram hversu mikilvægt er að menn hugi að hvaða áhrif peningastefnan hefur á hverjum tíma á samkeppnishæfni íslensks atvinnulífs. Þegar raunvaxtastig á Íslandi er hærra en í helstu samkeppnislöndum þá dregur það úr samkeppnishæfni fyrirtækja hér á Íslandi. En það gerist annað og meira. Það verður auðvitað þannig að mikill vaxtamunur á milli Íslands og helstu viðskiptalanda getur leitt og hefur leitt til hættulegs ójafnvægis í greiðslujöfnuði og skapar í sjálfu sér fjármálalegan og efnahagslegan óstöðugleika. Við höfum fengið að kenna á því. Nú liggur fyrir ákvörðun um að ríkisstjórnin ætli að stefna að því að sameina Seðlabankann og Fjármálaeftirlitið undir einn hatt. Ég er sjálfur sannfærður um að það er skynsamlegt og hef lengi talað fyrir því. Starfshópurinn gekk ekki svo langt og vildi fyrst og fremst tryggja þjóðhags- og varúðarhlutverk Seðlabankans, að hann fengi það sem verkefni. Ég vil vitna í Ásgeir Jónsson, formann starfshópsins, sem segir í viðtali við Viðskiptablaðið í dag að það sé grundvallaratriði að einn aðili beri ábyrgð á fjármálakerfinu og þjóðhagsvarúð. Undir það tek ég. Hann er hins vegar á því að Fjármálaeftirlitið eigi að líkindum að vera áfram með eftirlit. Markmiðið er að öll þjóðhagsvarúðartæki séu á höndum Seðlabanka Íslands og þar með mun vægi fjármálastöðugleika aukast í starfsemi bankans. Með því verður ferlið frá greiningu til ákvörðunar skilvirkara og ábyrgðin algjörlega skýr. Í sinni einföldustu mynd snýst peningastefnan um að prenta peninga, að vísu oft á rafrænu formi, eða ávísun á verðmæti. Röng nálgun, þegar tekin er ákvörðun um að prenta peninga, ef ég nota það einfalda orð, getur valdið miklum efnahagslegum skaða. En peningastefnan, alveg sama hve skýrt við mörkum hana og afhendum Seðlabankanum öll verkfæri sem til þarf, getur ekki ein og sjálf stutt við stöðugleika í efnahagslífinu. Það skiptir engu máli hvort við erum að tala um verðlag, gengi eða stöðuga atvinnu. Það er nefnilega svo að rekstur hins opinbera tekur 42% af landsframleiðslunni. Þannig leika fjármál hins opinbera og sérstaklega ríkisins, sem við berum ábyrgð á, lykilhlutverk í hagstjórninni. Útgjöld, skattheimta og lántökur ríkissjóðs hafa því veruleg áhrif, oft gríðarmikil, á efnahagslegan stöðugleika, verðbólgu og í raun hagvöxt sem slíkan. Jafnvel þótt við náum að sameinast um að hrinda í framkvæmd öllum þeim 11 tillögum sem starfshópurinn leggur til mun það ekki duga óháð því hversu skynsamlegar og góðar þær tillögur eru. Það mun heldur ekki duga þó að Seðlabankinn í öllu sínu starfi fari eftir öllum reglunum, sem er auðvitað mikilvægt. Ef fjármálastjórn ríkisins og raunar alls hins opinbera styður ekki við peningastjórn landsins, eða a.m.k. vinnur ekki gegn henni, þá er ekki til mikils unnið við að marka nýja stefnu í peningamálum. Það er því miður þannig að ríkisfjármálastefnan hér hefur nær undantekningarlaust á undanförnum áratugum, skiptir engu máli hver heldur um budduna hjá ríkissjóði eða hverjir sitja í ríkisstjórn, veitt peningastefnunni litla hjálp. Raunar á stundum beinlínis unnið gegn henni. Það er þess vegna sem Alþingi samþykkti lög hér árið 2015 um opinber fjármál þar sem við settum okkur skýrar fjármálareglur, m.a. afkomureglu, skuldareglu og skuldalækkunarreglu. Megingalli á þeim fjármálareglum er að íslensk stjórnvöld, við hér í þessum sal, tókum ákvörðun um að horfa til einfaldrar afkomureglu en ekki hagsveifluleiðréttrar afkomu. Þannig að afkomureglan sem við höfum innleitt veitir í raun lítið sem ekkert aðhald á uppgangstímum og það er agi sem við héldum og teljum okkur sjálf trú um að við séum að veita með þessum nýju fjármálareglum. Ég held því fram að í þessum reglum, og sérstaklega í afkomureglunni, sé fólgið falskt öryggi. Við þurfum að ræða það sérstaklega og í samhengi við það þegar við mörkum nýja stefnu í peningamálum. Frú forseti. Ég sé að þegar maður ræðir jafn flókið viðfangsefni þá er tíminn yfirleitt styttri en maður heldur, þannig að ég ætla að skauta létt yfir það sem ég ætlaði að segja. Ég verð þó að vekja athygli á einu. Við stöndum á tímamótum. Ég hygg að fram undan séu svo stórkostlegar breytingar að allar okkar hugmyndir um peningastjórnun, um ríkisfjármál og hvernig við fjármögnum ríkissjóð, sé a.m.k. verið að skora á hólm. Fyrir 30 árum eða svo taldi ég að rök væru til þess að leyfa ætti samkeppni gjaldmiðla hér á Íslandi, að einstaklingar og fyrirtæki fengju að nota þann gjaldmiðil sem þeir vildu. Í raun gekk svo langt að ég taldi að ekkert væri því til fyrirstöðu að einkaaðilar fengju hreinlega að gefa út ávísun á verðmæti, kallað gjaldmiðill. Það er auðvitað skemmtileg hugmynd, algjörlega ópraktísk, en mjög skemmtilegt hugarflæði, en ég sé þetta er að gerast. Þetta er að gerast. Það sem meira er: Samkeppni gjaldmiðla er þegar að eiga sér stað að vísu með takmörkuðum hætti, en hún er að eiga sér stað, m.a. í netverslun. Nú fer ég og kaupi mér bækur eða föt - að vísu er það aðallega dóttir mín sem kaupir sér föt, ég bækurnar - á erlendum vefsíðum og það er allt í erlendum gjaldmiðli. Ég meira að segja vel gjaldmiðilinn sem ég vil nota. Þetta er auðvitað samkeppni gjaldmiðla. Þetta mun færast í vöxt. Það sem meira er - áskoranirnar sem ríkissjóður og hið opinbera stendur frammi fyrir. Þetta hefur áhrif á það hvernig við öflum tekna. Þetta getur haft veruleg áhrif. Og þetta er ekkert bara áskorun sem er bundin við Ísland, þetta er alþjóðleg áskorun. Við höfum líka séð þessa áskorun kristalíserast þegar kemur að fjölmiðlum sem eiga í verulegri baráttu við að halda sínum hlut í samkeppni við alþjóðlega risa á samfélagsmiðlum sem greiða lítið eða ekkert í sameiginlegan sjóð á móti því sem íslenskir fjölmiðlar þurfa að gera þegar þeir selja auglýsingar. Þetta eru miklar áskoranir - þetta er ekki að skella á okkur á morgun eða í næstu viku eða á næsta ári - en ég held að það sé gott fyrir okkur og hollt, þegar við ræðum um framtíð peningastefnunnar og þær góður tillögur sem hér liggja fyrir, að við höfum í huga að við stöndum á tímamótum. Ég held að hugmyndir okkar um fjármálakerfið, um banka og greiðslumiðlun, séu gamaldags, að við þurfum að átta okkur á því og reyna að teikna upp hvernig framtíðin er og hvernig við ætlum að bregðast við henni. Það er, held ég, skynsamlegt að hefja slíka umræðu hér og nauðsynlegt að við höfum í huga að jafnvel þótt við leysum það verkefni sem hér er, [[Forseti hringir.]]að móta nýja peningastefnu, verðum við líka að vera tilbúin að takast á við þær áskoranir sem eru alveg örugglega fram undan.
Frú forseti. Nú er ég sammála ansi mörgu af því sem kom fram í góðri greiningu hv. þm. Óla Björns Kárasonar. Hann greindi vandamálið, að ég held, mjög vel. Raunveruleikinn er sá að alþjóðaviðskipti og aukin alþjóðasamskipti gera að verkum að samkeppni er milli gjaldmiðla. Enn fremur hafa verið hugmyndir uppi mjög lengi um að opna meira á þessa samkeppni, t.d. hjá Bernard Lietaer, sem var sá sem fann upp það kerfi sem leiddi af sér að þessir fjölmörgu gjaldmiðlar gátu orðið að einni evru, en hann talaði alltaf um að það þyrfti mikið fleiri gjaldmiðla til að láta evruna ganga upp. Í ljósi þessarar góðu greiningar og þeirrar afstöðu hv. þingmanns að krónan sé komin til að vera langar mig til að spyrja hann hvort það að vera með núverandi fyrirkomulag á fljótandi gengi og verðbólgumarkmið sé endilega betra en hinar leiðirnar. Mikið hefur verið rætt um myntráð. En nú er til hefðbundin gengisbinding. Það er til stöðugleikafyrirkomulag á bindingu. Það er til skriðbinding þar sem viðmiðunargengið þróast yfir tíma. Það er til skriðleg binding þar sem skriðfyrirkomulagið er notað, en gerðar eru handvirkar breytingar til að bregðast við ytri aðstæðum. Það er til lausabinding innan láréttra vikmarka. Það er til fullt af aðferðum sem við þekkjum. Þetta eru fimm aðferðir sem ég nefndi sem allar eiga það sameiginlegt að vera ekki myntráð. Gæti einhver þessara aðferða verið hv. þingmanni þóknanleg, eða hugnast honum, til að krónan þurfi einmitt ekki að eiga við þau vandamál sem hann nefndi svo vel í greiningu sinni?
Frú forseti. Fyrst held ég að það sé nauðsynlegt að við höfum í huga að eitt er gjaldmiðill, sem fólk notar í viðskiptum sín á milli, og annað er lögeyrir, þ.e. „legal tender“. Það er t.d. sá gjaldmiðill sem við þurfum að gera upp í við okkar keisara. Keisaranum það sem keisarans er - hann fær lögeyrinn frá okkur. Ég er ekki að tala um að áhrif peningastefnunnar kippist úr sambandi með þeim hætti að hún hverfi, en hún verður öðruvísi. Áskoranir sem við þurfum að mæta í framtíðinni eru ekki bara gagnvart peningastefnunni heldur líka gagnvart því hvernig við ætlum að standa að tekjuöflunarkerfi ríkissjóðs, t.d. virðisaukaskattinum sem var okkar mikilvægasti tekjustofn. Honum er ógnað. Við þurfum að ræða það. Við leysum það ekki hér norður á Íslandi eingöngu, þetta er alþjóðlegt vandamál sem menn þurfa að fara að takast á við. Hv. þingmaður kemur hér með margar hugmyndir. Ég ætla ekkert að útiloka þær. En ég tel mikilvægt, þegar menn ræða um það hvernig menn vilja koma krónunni fyrir eða hvað menn vilja gera - jafnvel taka upp evruna sem er lausnarorð sem heyrist hér hjá mörgum - að menn hafi í huga að það er alltaf fórnarkostnaður. Það er engin ein aðferð sem er ókeypis. Ein aðferðin t.d. kallar á það að við verðum að vera tilbúin til að lækka laun hér á Íslandi ef til þarf. Ein aðferðin kallar á það að við þurfum að lækka laun og auka atvinnuleysi, ef við ætlum t.d. að fastbinda gengi krónunnar við einhvern einn gjaldmiðil eða vera í [[Forseti hringir.]]myntráði o.s.frv., kallar á annars konar aga og aginn verður þá að vera fólginn [[Forseti hringir.]]í því að við verðum tilbúin að taka ákvörðun um að lækka laun og auka atvinnuleysi.
Frú forseti. Það er svo sem ýmislegt í þessu. Ég er ekki endilega á því að evran sé lausnin. Ég held að evran sé ein hugsanlegra lausna sem við eigum að horfa mjög raunsætt á. En þetta fyrirkomulag sem ég nefndi er líka aðferð sem við eigum að horfa raunsætt á. Gallar myntráðs hafa verið nefndir. Þeir eru vissulega til staðar. Ég er ekki sannfærður um að þeir gallar séu yfirgnæfandi, en það má ræða það. Það sem mér finnst merkilegast í þessari umræðu allri er að samkvæmt fræðunum og samkvæmt allri reynslu sem fólk hefur eru nákvæmlega tveir möguleikar í stöðunni, annaðhvort haftafyrirkomulag með einhverju móti eða einhvers konar eftirgjöf á sjálfstæðri peningastefnu. Þetta eru einu tveir möguleikarnir sem eru fyrir hendi. Þá velti ég fyrir mér, úr því að það er þrennt sem kemur til, frjálst flæði peninga, stöðugleiki í gengi og réttur til sjálfstæðrar peningastefnu - af þessu þrennu hlýtur það að vera mikilvægast fyrir Íslendinga að geta stundað óheft, algjörlega óheft, frjáls alþjóðleg viðskipti og að gjaldmiðillinn sé ekki á fleygiferð út um allt. Í raun skiptir sjálfstæði máli í vissum takmörkuðum tilfellum. Það eru til leiðir, svo sem skriðsbinding eða skriðlega fyrirkomulagið, sem taka á því að leyfa takmarkað sjálfstæði þegar þörf er á því til að bregðast við ytri aðstæðum en að öðrum kosti fylgja öðrum gjaldmiðlum og án þess að það sé mikil gengisviðskiptaáhætta. Ég spyr hv. þingmann: Er ekki nauðsynlegt að fara einhverja slíka leið frekar en að við séum alltaf, héðan í frá og til frambúðar, bundin í höftum?
Frú forseti. Ég hlakka mikið til að eiga frekari orðastað við hv. þingmann, bæði hér á eftir, vonandi, og líka í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Við erum báðir áhugamenn og höfum gaman af þessu. Bara eitt: Krónan er ekkert eini gjaldmiðillinn í heiminum sem sveiflast. Ég ætla að benda á að á síðustu fjórum árum er munurinn á hæsta og lægsta gildi evru og dollara 33–34%. Munur á hæsta og lægsta gildi evru og sterlingspunds er 40%, það er svipað og munurinn á milli evru og íslensku krónunnar. Við skulum hafa þetta á hreinu. Höft eða ekki höft: Sjálfstæð peningastefna með krónuna kallar í mínum huga á það að Seðlabanki Íslands, sem ber ábyrgð á fjármálastöðugleika - ber ábyrgð á því að reyna að draga úr gengissveiflum, halda stýrivöxtum við skynsamleg mörk og að ekki sé óeðlilegur vaxtamunur á milli Íslands og annarra landa, samkeppnislanda, sem eykur annars innflæði fjármagns - þarf að hafa í verkfærakistu sinni eitthvað sem heitir bindiskylda. En það er hins vegar ekki skynsamlegt fyrir Seðlabankann að beita því verkfæri nema nauðsynlegt sé. Það er ekki heilög skylda. Þó að verkfæri sé til í kistunni sem heitir sleggja þá þarf ekki að beita henni þegar lítill dúkkhamar dugar, hv. þingmaður. Við hljótum að vera sammála um það. Um það snýst þetta. Að verkfærin séu fyrir hendi, þeim sé beitt af skynsemi þegar á þarf að halda og þá mun peningastefnan virka betur. Við munum sjá aðeins stöðugri krónu, en hún mun áfram sveiflast í framtíðinni. Sá sem heldur því fram að hægt sé að taka upp einhvern gjaldmiðil, [[Forseti hringir.]]evru eða dollara, og heldur því fram að engar sveiflur verði í genginu er auðvitað að blekkja almenning. En þær sveiflur munu ekki taka mið af efnahagslegum aðstæðum hér á Íslandi. Það er munurinn á dollara, evru og íslensku krónunni.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir ræðuna og get sagt eins og hann að ég hlakka til að fjalla nánar um þetta efni í hv. efnahags- og viðskiptanefnd. Þingmaðurinn ræddi dálítið um að fjármálareglurnar, sem settar voru 2015, væru góðar en það vantaði í rauninni aðhaldstæki á uppgangstímum, eða þyrfti meira aðhald á uppgangstímum. Þá langar mig að ræða aðeins við þingmanninn um þjóðarsjóðinn fyrirhugaða, hvort hann sjái í honum eða í slíku fyrirbæri möguleikann á varúðartæki til lengri tíma. Að við notum þá þennan þjóðarsjóð til þess að verða eitt af akkerunum í íslensku efnahagslífi og hagkerfinu, svipað og Norðmenn hafa gert með þjóðarsjóð sinn, og að hann verði eitt af tækjunum í kistunni, eins og hv. þingmaður kom að áðan, til þess að grípa til á niðursveiflutímum til að bregðast við aðstæðum og minnki þá að vissu leyti þörfina á öðrum groddalegri verkfærum.
Frú forseti. Mér líður eins og félagar mínir í efnahags- og viðskiptanefnd nýti sér tækifærið og ætli að yfirheyra mig. [[Hlátur í þingsal.]]Látum það nú liggja milli hluta. Nú eigum við eftir að sjá þann ramma sem smíða á utan um þjóðarsjóð. Ef minnið svíkur mig ekki hygg ég að allir þeir flokkar sem eru hér á þingi hafi með einum eða öðrum hætti talað fyrir eða verið með á stefnuskrá sinni einhvers konar þjóðarsjóð síðustu mánuði og misseri og fyrir kosningar. Ég ætla samt ekki að hengja mig upp á að það sé rétt, en a.m.k. gerði Sjálfstæðisflokkurinn það og ég hygg allir ríkisstjórnarflokkarnir. Ég hef hins vegar ákveðnar efasemdir um réttmæti þess að mynda þjóðarsjóð með þeim hætti sem menn ætla að gera. Kannski munu efasemdir mínar eyðast þegar ég sé hvernig regluverkið á að vera í kringum sjóðinn, hver á að stýra honum og hvaða markmið eru raunverulega með honum. Það er nú þegar verið að taka út úr honum áður en hann er stofnaður, við erum byrjuð að lofa úr honum, þannig að það sé sagt. Allt í lagi, ég er nefnilega fylgjandi því hvernig á að nota þá fjármuni, ekki misskilja mig. En ég er bara þannig gerður og það er lífsviðhorf mitt, þið verðið að reyna að skilja það, félagar mínir í Vinstri grænum, að ég fer alltaf í vörn þegar búnir eru til opinberir sjóðir sem á síðan að afhenda einhverjum embættismönnum eða sérfræðingum til þess að höndla með og eyða úr eða taka inn í sjóðinn eftir því hvernig þeir meta aðstæður. Það kann að vera að lausnin liggi í því að þetta sé hluti af peningastjórnun og þar með á forræði [[Forseti hringir.]]Seðlabankans. Hv. þingmaður. Ég ætla [[Forseti hringir.]]að áskilja mér rétt til þess að hugsa málið betur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið, eða svarleysuna eftir atvikum. Eins og ég sé möguleika slíks sjóðs getur hann með tíð og tíma orðið akkeri í íslensku hagkerfi með svipuðum hætti jafnvel og lífeyrissjóðirnir þótt það kannski taki tíma, þ.e. mikið fé er bundið sem hefur tilteknar skyldur og má ekki hreyfa við nema á einhverjum tilteknum forsendum. Það er eiginlega það sem ég er að inna þingmanninn eftir. Það er gagnlegt fyrir sveifluhagkerfi og auðlindahagkerfi eins og íslenska hagkerfið að negla niður nokkra hæla sem geta hjálpað okkur þegar verr árar. Aðeins að tillögunum í heild. Þingmaðurinn má líta á það sem nokkurs konar yfirheyrslu áður en við förum yfir það í nefndinni, það er allt í lagi. Ég vil inna þingmanninn eftir tillögunni um Fjármálaeftirlitið. Mig minnir að tillaga númer þrjú eða fjögur, er ekki alveg með það í kollinum. Er hann sammála þeirri tillögu? Vill hann ganga örlítið lengra, þ.e. færa Fjármálaeftirlitið alveg yfir í Seðlabankann eða finnst honum nægjanlegt að fara eftir tillögum starfshópsins?
Frú forseti. Fyrst að þjóðarsjóðnum. Ég er alls ekki að segja að ekki eigi að búa til þjóðarsjóð. Ég skil rökin. Það eru mörg skynsamleg rök fyrir því að koma þessum sjóði á fót. Ég vil þá bara að allt regluverkið sé skýrt, hvenær megi nota hann o.s.frv., þannig að það séu ekki einhverjir embættismenn eða stjórnmálamenn sem vilja vera góðir sem ráði því. Ég velti því líka fyrir mér hvort ekki væri miklu skynsamlegra, vegna þess að fjármagnið í sjóðinn á fyrst og fremst að koma frá arðgreiðslum af nýtingu auðlinda, að við sendum öllum Íslendingum ávísun einu sinni á ári með því skilyrði að þeir leggi féð í séreignarlífeyrissjóð? Er það ekki bara fínt? Ég myndi a.m.k. vilja nefna það þegar við tökum til við að ræða um sjóðinn. Varðandi Fjármálaeftirlitið. Ekkert er fullkomið. Ég er á því að skynsamlegt sé að sameina Fjármálaeftirlitið í heild sinni Seðlabanka Íslands. Ég skil hins vegar þau rök sem Ásgeir Jónsson hefur komið með. Í viðtali við Viðskiptablaðið gerir hann a.m.k. ekki miklar athugasemdir við þá fyrirætlun að sameina þessar tvær stofnanir í heild sinni. Ég held að það sé betra. Aðalmálið er hins vegar varðandi öll þjóðhagsvarúðartækin að eftirlit með fjármálastarfseminni allri er svo gríðarlega mikilvægt. Þess vegna skil ég ekki að hægt sé að slíta það í sundur að þessi varúðartæki öll séu á hendi eins aðila, þess sem á að stýra peningastefnunni. Ég er sannfærður um að það sé skynsamlegra og styð því hæstv. forsætisráðherra eindregið í því að ná þessari sameiningu fram.
Áður en lengra er haldið vill forseti minna hv. þingmenn á að við ræðum hér skýrslu í samræmi við þingsköp. Það gefur hv. þingmönnum rúman ræðutíma. Þeir geta jafnframt komið oftar en einu sinni í ræðustólinn. En forseti beinir þeim tilmælum til þingmanna að virða þann ræðutíma sem veittur er og sérstaklega þann tíma sem veittur er í andsvör.
Frú forseti. Nú erum við að ræða skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu og það verður eiginlega að byrja umræðu af þessu tagi á því að benda á að peningastefna Íslands hefur um árabil markast af alveg gríðarlegu óþoli fyrir staðreyndum. Ein staðreynd málsins er sú að samkvæmt fyrirliggjandi skýrslu felur áframhaldandi notkun krónu með verðbólgumarkmið í því fyrirkomulagi sem við erum með í dag í sér áframhaldandi gjaldeyrishöft, ef ekki viðstöðulaust þá með reglulegri endurupptöku eftir að hagkerfi landsins hefur með einum eða öðrum hætti farið til fjandans. Í öðru lagi hafa trúarbrögð gengið fræðum framar ansi lengi við val á gjaldeyrisfyrirkomulagi og það sést að hluta til í núverandi skýrslu þar sem eingöngu eru ræddir tveir valkostir af ótal mögulegum en jafnframt í fyrri skýrslu Seðlabanka Íslands þar sem nokkrum mikilvægum valkostum var sleppt. Þessir pólitísku leikir hafa verið spilaðir í áraraðir til að komast hjá því að þessir hlutir verði teknir fyrir af alvöru þó að ég trúi því að það sé ágætisviðleitni til þess núna hjá hæstv. forsætisráðherra. Það eru hreinlega ýmsir mjög vel tengdir aðilar á Íslandi sem hafa verið að mokgræða á þessum óstöðugleika sem skaðar flest heimilin og flest fyrirtækin í landinu með einum eða öðrum hætti. Í skýrslunni eru margar ágætar tillögur og sumar minna ágætar. Ég ætla að fara stuttlega yfir nokkrar þeirra, fyrst sjöundu tillöguna sem fjallar um innflæðishöft sem setur í rauninni pólitíska ábyrgð á höftum í hendur tæknilegra sérfræðinga í Seðlabankanum. Það kann að vera að einhverju leyti nauðsynlegt en engu að síður pínulítið hættulegt og við verðum að skoða það mjög varlega með hvaða hætti pólitísk ábyrgð flyst til í slíkum tilfellum. Svo er sú tillaga enn fremur ábending og staðfesting á því sem ég sagði, að samkvæmt núverandi fyrirkomulagi og þeim tillögum sem fyrir liggja verða einhvers konar höft staðreyndin með því fyrirkomulagi sem við erum að tala um. Í annan stað er spurning um vísitölu án húsnæðisliðar. Við það eru kostir og ókostir en ég geri athugasemd við að það sé gert eingöngu innan Seðlabankans við sína vaxtaákvörðun og því um líkt en sé ekki gert heilt yfir þannig að ef það á að gera þetta verður að gera það heilt yfir við verðbólgumat. Fjórða tillagan varðar fjármálastöðugleika umfram verðstöðugleika. Það er svo sem afskaplega takmarkaður verðstöðugleiki á Íslandi þannig að þetta er kannski reyndin nú þegar, en það er ástæða til að spyrja hvort fjármálastöðugleiki sé raunhæft markmið í landi þar sem verðstöðugleiki er eins og hann er. Það er alveg tilfellið að við erum með hávaxtakerfi, við erum oft og tíðum með mikla verðbólgu og þetta er mjög tengt hvað öðru þannig að ég myndi vilja að farið yrði dýpra í þetta markmið. Tillaga 6 er um umferðarljósakerfi að nýsjálenskum sið. Þetta er kannski pínu háðspunktur og ég vona að þetta verði ekki til þess að draga úr alvarleika málsins en mér finnst þurfa töluvert meira en umferðarljós til að stöðva peningakerfi sem ekur undir áhrifum hávaxtastefnu og vaxtamunarviðskipta frá stefnulausri geigun og árekstrum. Það er fínt að einhvers konar mælikvarðar séu til en við skulum ekki reiða okkur um of á þá í umhverfi þar sem forsendurnar eru þannig að það verði alltaf annað áfall. Þarna eru svo sem aðrir punktar. Ég veit ekki hvort ég er í sjálfu sér sammála því að sameina t.d. Fjármálaeftirlitið og Seðlabankann. Það eru kostir og ókostir við það. Mér finnst tillaga 8, sem snýst hreinlega um meira gagnsæi, alveg gríðarlega gott mál. Skýrslan byrjar svo sem á því að fleygja öllum öðrum valkostum en núverandi stöðu og myntráði út um gluggann og nota svo í rauninni næstu 220 blaðsíðurnar til að mæra óbreytt ástand, að vísu með einhverjum litlum tilfærslum, og það er gert með í versta falli vafasamri greiningu sem á köflum fer í mótsögn við sjálfa sig, en í staðinn fyrir að eyða tíma mínum í mikla gagnrýni á efnispunkta skýrslunnar ætla ég frekar að byrja á því að skoða örlítið aðra skýrslu sem sýnir glögglega hvers vegna þessi skýrsla er ekki nógu góð fyrir þessa umræðu. Sú skýrsla er sem sagt gefin út árlega af Alþjóðagjaldeyrissjóðnum og heitir Annual Report on Exchange Arrangements and Exchange Restrictions, með leyfi forseta, þ.e. Ársskýrsla um gjaldeyrisfyrirkomulag og gjaldeyrisviðskiptatakmarkanir. Í henni er gerð grein fyrir flokkunarkerfi gjaldeyrisfyrirkomulags en þar innan eru tíu mismunandi almennar tegundir sem hverja má útfæra á ýmsa mismunandi vegu eftir smekk hvers lands fyrir sig. Þessar tegundir má skilja út frá peningastefnufyrirkomulagi annars vegar þar sem hægt er að nota annan gjaldmiðil eða aðra gjaldmiðla sem akkeri undir gjaldeyrismarkaði, að nota verðbólgumarkmið eins og Ísland gerir í dag eða setja markmið um peningamagnsþróun, svokallaða „Monetary Aggregates Target“, með leyfi forseta. Undir hverju þessara peningastefnufyrirkomulaga má svo sjá ýmiss konar gengisfyrirkomulag, þ.e. fyrirkomulag á genginu sjálfu. Þar má t.d. taka upp annan gjaldmiðil einhliða, vera með myntráð, vera með hefðbundna gengisbindingu við annan gjaldmiðil, vera með stöðugleikafyrirkomulag á bindingu, vera með skríðandi bindingu þar sem viðmiðunargengi þróast yfir tíma, vera með skriðlega bindingu þar sem skriðfyrirkomulag er notað en gerðar eru einhverjar handvirkar breytingar á gengi til að bregðast við ytri aðstæðum og svo lausbindingu innan láréttra vikmarka. Það er áður en við komum síðan að öðru stýrðu fyrirkomulagi ásamt fljótandi og frífljótandi gengi, en munurinn á síðastnefndu tvennu er fyrst og fremst magninngrip sem vænta má frá Seðlabankanum hverju sinni. Frú forseti. Eins og sést á hraðyfirferð yfir þessa löngu skýrslu, sem ég mæli með að fólk kynni sér, er þetta mjög viðamikið flokkunarkerfi og í skýrslunni er hvert einasta land heims greint niður eftir þessum tegundum og skoðuð þróun og breyting á stefnu yfir tíma. Það sést að mikill fjöldi möguleika er aðgengilegur. Ef við berum þetta saman við þessa skýrslu um framtíð peningastefnu Íslands sést að í henni fer engin raunveruleg greining fram á þessum valkostum. Í markmiðum skýrslunnar segir, með leyfi forseta: „Aðrir valkostir við peningamálastjórnun skulu greindir og metnir. Þar með teljast útfærslur á gengismarkmiði, til dæmis með hefðbundnu fastgengi eða fastgengi í formi myntráðs. Litið verði til reynslu annarra landa af svipuðu fyrirkomulagi hvað það varðar og tilhögunin útfærð að því marki sem þarf til að bera hana saman við niðurstöðuna úr lið 2.“ Svo segir á bls. 8 í skýrslunni, með leyfi forseta: „Ef gengið er út frá þeirri forsendu að krónan verði áfram gjaldmiðill Íslendinga í nánustu framtíð hefur þjóðin í raun aðeins tvo kosti: A. Að halda áfram með núverandi fyrirkomulag sem felur í sér að fylgja sjálfstæðri peningastefnu undir merkjum verðbólgumarkmiðs. B. Að hætta að reka sjálfstæða peningastefnu og festa gengi krónunnar varanlega niður með myntráði sem felur í sér að öll innlend seðlaútgáfa er tryggð með erlendum gjaldeyri.“ Þessi yfirlýsing er lögð fram á bls. 8 án þess að nokkur röksemdafærsla fylgi með því hvers vegna eingöngu þessir tveir valkostir eru raunhæfir. Svo er aðeins handveifað í áttina að því að aðrir valkostir séu fyrir hendi á ýmsum stöðum í skýrslunni en aldrei tekist á við þá sem raunverulega valkosti. Með því að hunsa alla þessa valkosti sem upphafspunkt og hrekja síðan myntráðið á grundvelli hættu á gengismunarviðskiptum byrjar nefndin á því að gefa sér þá niðurstöðu að ekkert annað fyrirkomulag en núverandi fyrirkomulag sé mögulegt. Ég er í stuttri ræðu og hef ekki mikinn tíma til að fylla upp í þessar stóru aðferðafræðilegu gloppur en það er kannski þörf á því að einhver geri það. Í staðinn skulum við skoða aðeins það fyrirkomulag sem Ísland hefur í dag í samhengi við önnur lönd með sambærilegt fyrirkomulag. Listinn er áhugaverður, þar er að finna fjöldann allan af löndum sem hafa átt við að stríða hverja peningakrísuna á fætur annarri, svo ekki sé talað um langvarandi heljarflökt á bæði stjórnkerfum sínum og peningakerfum. Þá erum við að tala um Albaníu, Argentínu, Armeníu, Brasilíu, Kólumbíu, Georgíu, Gana, Gvatemala og Ungverjaland og þetta er bara listinn fram að Íslandi í stafrófsröð á ensku, engu er sleppt. Á listanum finnast svo sem lönd með öflug og stöðug hagkerfi, þau heita Suður-Kórea og Nýja-Sjáland, en öll hin löndin á listanum sem eru með sama fyrirkomulag og við erum með í dag, þ.e. fljótandi gengi með verðbólgumarkmiði, hafa glímt við þrálát vandamál með peningakerfi sín. Það er rétt athugað að í sjálfu sér er ekkert að þessum löndum sem ég nefndi, ég hef heimsótt helming þeirra og þau eru bara mjög fín, mig langar til að fara þangað aftur, en það er ekki hægt að segja af neinni alvöru að peningastefna þessara landa sé nokkuð til að hrópa húrra fyrir, því miður. Þau hefðu í raun öll gott af því að eiga þetta samtal sem við eigum núna og helst án þess að vera með skýrslu frá nefnd sem slær alla aðra valkosti út af borðinu áður en leikurinn hefst. Gott og vel, hvað eigum við þá að gera? Það hefur verið sagt að íslenska krónan sé minnsti fljótandi gjaldmiðillinn og búi þar af leiðandi við minna höggþol en aðrir gjaldmiðlar sem hafa fleiri notendur og meiri verðmæti á bak við sig þar sem alfagildi Pareto-kúrfunnar sem lýsir dreifingu fjármagns er lægra og stöðugleikinn meiri eftir því. Þetta er svo sem líka sagt án þess að takast raunverulega á við fílinn í herberginu sem kemur þó fram í rammagrein 5 í skýrslunni og er í kjölfarið hunsuð. Þar er tilvísun í grein eftir Hélène Rey, prófessor við London Business School, um skýrslu sem hún skrifaði. Þar færir hún rök fyrir því að þjóðir hefðu í rauninni aðeins tvo valkosti en ekki þrjá í gengismálum, með leyfi forseta: „Í raun og veru væri hægt að tala um ósamrýmanlega parið þar sem annars vegar væri fullkomið frelsi í fjármagnsviðskiptum og hins vegar sjálfstæði í peningamálum. Þessi tvö gætu aldrei átt næturstað saman á neinum stað.“ Það val að viðhalda sjálfstæðri peningastefnu felur í sér val á fjármagnshöftum. Það er í rauninni það eina sem skiptir máli í þessu samhengi. Við erum að velja fjármagnshaftafyrirkomulag með því að viðhalda núverandi peningastefnu, alveg óháð því hversu margar ágætar breytingar eru gerðar á því hvernig við stýrum síðan þessu með einstökum hagstjórnartækjum. Mörg lönd með sambærileg hagkerfi við okkar hafa valið aðrar leiðir en við. Sumum þeirra hefur tekist vel til en öðrum illa. Eins og kom fram í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar er engin galdralausn til, en það er alveg ljóst að höft eru ekki neitt sem íslenska hagkerfið þolir til lengdar. Þess vegna erum við alltaf að leitast við að komast úr þeim og alltaf þegar við komumst úr þeim lendum við í sömu krísu aftur. Það að velja óbreytt ástand er að velja fjármagnshöft. Þeir sem styðja óbreytt ástand, þ.e. óháð einhverjum minni háttar lagfæringum, þurfa að útskýra hvers vegna þeir velja fjármagnshöft fram yfir frjáls viðskipti. Skýrslan útilokar aðeins einn af fjölmörgum kostum sem fela ekki í sér fjármagnshöft. Hún gerir það á frekar hæpnum forsendum og því myndi ég segja að skýrslan væri ófullnægjandi innlegg í þessa umræðu þrátt fyrir ýmsar ágætar tillögur. Þessu tengt er nauðsynlegt að við hættum að láta þá vitleysu að peningastefnan okkar snúist um sjálfstæði versus inngöngu í Evrópusambandið vera hluta af umræðunni. Það er í besta falli léleg einföldun. Það er almennt viðurkennt í fræðunum í dag að það er eingöngu hægt að velja á milli hafta og myntbandalaga með einu eða öðru móti, myntbandalög í breiðum skilningi þar sem einhvers konar lausabindingar eru til í dæminu. Almenningur á betra skilið en þessa tilteknu einföldun á umræðunni. Í ljósi þessa held ég að það sé best að kalla eftir nýrri skýrslu sem bindur sig ekki við þau trúarbrögð að krónan verði að vera til staðar og bindi sig ekki heldur við þau trúarbrögð að myntráð sé eini valkosturinn og leysi að sama skapi raunverulega það vandamál sem fyrir liggur [[Forseti hringir.]]vegna þess að fjöldinn allur af eftirsóknarverðum hagfræðilegum möguleikum er til staðar ef við kjósum að falast eftir þeim.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisræðu. Ég tek ekki undir allt enda held ég að hann hafi ekki ætlast til þess. Hv. þingmaður gagnrýnir höfundana fyrir að þeir skuli í rauninni meta það svo að það séu bara tveir kostir til, annaðhvort sjálfstæð peningastefna eða að festa gegnið við einhverja mynt eða myntkörfu með myntráði o.s.frv. Ég velti fyrir mér: Var það hlutverk nefndarinnar samkvæmt erindisbréfi? Það er alveg skýrt að starfshópurinn átti að ganga út frá þeirri forsendu að krónan yrði áfram gjaldmiðill þjóðarinnar. Ég geri mér grein fyrir því að það er einhver hópur hér, þingmanna, sem telur að krónan eigi ekki að vera framtíðargjaldmiðill. Ég er ekki í þeim hópi. Ég fullyrði að mikill meiri hluti þingmanna og mikill meiri hluti íslensku þjóðarinnar er á því að við höldum fullveldi okkar í peningamálum. En að því sögðu velti ég því fyrir mér hvort hv. þingmaður meti það svo að það sé pólitískur vilji og það sé vilji og almennur skilningur hjá almenningi að taka annaðhvort upp fastgengisstefnu eða að við tökum upp annan gjaldmiðil og greiðum þann kostnað sem því fylgir. Sá kostnaður er að sá gjaldmiðill sem við notum [[Forseti hringir.]]mun ekki taka breytingum eftir aðstæðum hér í efnahagsmálum, [[Forseti hringir.]]hvorki á vinnumarkaði né annars staðar.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að segja að það er skýrt, meira að segja í því sem ég las upp úr skýrslunni áðan, að samkvæmt markmiðunum átti að greina fleiri möguleika en bara þessa tvo, en það var síðan ekki gert. Það eru markmið sem, eins og ég skil þetta og eru nefnd í skýrslunni, hafi komið frá hæstv. forsætisráðherra, Engu að síður þá voru þetta markmiðin sem voru sett fram og þeim var ekki fylgt. Þá kemur upp spurningin hvort hægt sé að segja að Danmörk, Króatía, Norður-Makedónía, Tékkland og Serbía séu lönd sem hafa fórnað sínu sjálfstæði. Ég get svo sem nefnt ansi mörg önnur lönd, ég er með ágætislista og ágætistöflur fyrir framan mig sem sýna að hér er um að ræða lönd sem eru einmitt ekki öll með fastgengi, eingöngu Danmörk af þeim sem ég nefndi, sem er með fasta bindingu milli danskrar krónu og evru. Öll hin eru með eitthvert annað fyrirkomulag, einhvers konar stöðugleikafyrirkomulag. Ég er ekki á því að þessi lönd hafi fórnað sjálfstæði sínu en ég er nokkuð sannfærður um að þau hafi kosið einhvers konar stöðugleika í sínum gjaldmiðilsmálum. Hvort almenningur sé endilega á því og hvort hann styðji það að taka áhættuna með þetta, þá veit ég það ekki, en ég veit að almenningur hefur ekki heldur verið spurður álits á því að taka þá áhættu að vera með hávaxtastefnu og mikið gengisflökt sem leiðir af sér mjög hátt verðlag og þar fram eftir götunum. Það er eitthvað sem við ættum að spyrja almenning um, það er ærin ástæða til.
Frú forseti. Við skulum hafa í huga, eins og ég held að ég hafi vikið að í ræðu minni áðan, að það er ekki eins og íslenska krónan sé eini gjaldmiðillinn í heiminum sem sveiflast. Það gera allir gjaldmiðlar og ekki síst evran. Ef við förum alveg aftur til þess tíma þegar evran var tekin upp þá voru sveiflurnar alveg gríðarlegar, það nemur ekki 30%, ég hygg að það sé á bilinu 70–80% gagnvart dollar. Látum það liggja á milli hluta. Það sem ég er að reyna að draga fram er að ef menn ætla að fara einhverja leið sem felur í sér fastgengi með myntráði eða að taka upp annan gjaldmiðil, sem ég er alveg til að ræða, þá verða þeir líka að vera heiðarlegir í því að benda almenningi á það að jú, kostirnir eru vissulega fyrir hendi en það eru ókostir. Ókostirnir eru m.a. að við þurfum að takast á við niðursveiflu í efnahagsmálum og við þurfum að hafa þrek til þess í gegnum m.a. vinnumarkaðinn, í formi lægri launa, skerts kaupmáttar og minni atvinnu. Þessi þjóðarsál okkar Íslendinga er einhvern veginn þannig, ef ég skynja hana rétt, að það er eitt sem við þolum illa og alls ekki og það er mikið atvinnuleysi. Ef menn ætla að fara þessa leið, þá skulu þeir líka benda á að þetta er kostnaður sem við verðum - ég er ekki að segja að hann falli til - að vera tilbúin til að greiða ef við ætlum að fara einhverjar slíkar leiðir. Að lokum vil ég spyrja hv. þingmann hver hann telji að markmið peningastefnunnar eigi að vera.
Frú forseti. Það er kannski rétt að árétta enn einu sinni að það er rangt að stilla þessu upp sem andstæðum, annars vegar fastgengisstefnu og hins vegar fljótandi gjaldmiðli. Það eru ótal aðrir valkostir, ég nefndi fimm. Það að tala um kostnaðinn af því að vera með einhvers konar fastgengisfyrirkomulag eða skriðgengisfyrirkomulag eða hvað sem er, er algjörlega réttmætt. Ég er algjörlega sammála hv. þingmanni í því að það er réttmætt að skoða kostnaðinn en þá verðum við jafnhliða að skoða kostnaðinn af því að vera með þetta fyrirkomulag með sinni hávaxtastefnu sem kostar íslensk heimili fleiri tugi milljarða heilt yfir. Hvað flöktið varðar, jú, að sjálfsögðu flöktir evran, að sjálfsögðu flöktir dollarinn og allir þessir ágætu gjaldmiðlar sem ég er með hérna fyrir framan mig og þeir flökta gagnvart hver öðrum. Sumir flökta ekki gagnvart ákveðnum öðrum gjaldmiðlum og það er það sem bindingin felur í sér. Singapúríski dollarinn flöktir t.d. ekki gagnvart nokkrum gjaldmiðlum eða a.m.k. innan ákveðinna banda. Það er flökt en spurningin er: Hversu hratt gerist þetta flökt, á hvaða forsendum gerist það og hver tapar á því? Ég ætla að fullyrða hér að núverandi fyrirkomulag með krónuna veldur því að flöktið bitnar alltaf á heimilunum og fyrirtækjunum til skiptis og það fyrirkomulag gerir það að verkum að hraðar breytingar eins og við höfum séð núna síðasta mánuðinn gera að engu allan fyrirsjáanleika í hagkerfinu. Ég vil þá frekar geta treyst á annan gjaldmiðil sem er stærri og hreyfist fyrir vikið hægar gagnvart öðrum gjaldmiðlum, ekki endilega að við tökum hann upp, ég er ekki endilega talsmaður þess að við tökum bara upp evru eða eitthvað svoleiðis, en notum aðferðirnar sem eru til staðar til þess að fá sem allra bestu niðurstöðu fyrir fólkið í landinu. Það á að vera markmið peningastefnu.
Hæstv. forseti. Við ræðum skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu og endurmat á ramma peningastefnunnar sem unnin var af starfshópi sem var skipaður af fyrri ríkisstjórn í mars 2017. Hann skilaði þessari ágætu skýrslu í júní sl. Ég vil byrja á því að þakka fyrir skýrsluna og þakka fyrir framsögu hæstv. forsætisráðherra og umræðuna hér. Ég tel hana afar mikilvægt innlegg og nauðsynlegt fyrir þær mögulegu breytingar sem við munum væntanlega sjá í frumvarpi. Hægt er að nýta tillögur úr þessari skýrslu til að betrumbæta peningastefnuna. Ég vil síðan segja, ekki síst í ljósi umræðunnar hér um gjaldmiðilinn sem ég skil vel, að það kemur auðvitað skýrt fram í skýrslunni að verkefni starfshópsins var að vinna að endurmati en á þeirri forsendu að gjaldmiðill Íslendinga í nánustu framtíð yrði íslenska krónan, kannski ólíkt þeirri góðu skýrslu Seðlabankans frá 2012, þar sem niðurstaðan var að íslenska krónan yrði hér alla vega í náinni framtíð. Nú eru sex ár liðin og ég hef oft sagt að það væri kannski kominn tími á að taka framhald af þeirri skýrslu og sjá hvað hefur gerst á þessum sex árum. Það er nú þannig með íslensku krónuna að það eru ekkert mjög margir valmöguleikar í raun og veru sem við ræðum hér. Það speglast mjög vel í umræðunni, það eru þessir tveir kostir, að vera með sjálfstæða peningastefnu eða ekki, sjálfstæða peningastefnu með einhvers konar fljótandi gengi og frjálsa fjármagnsflutninga, inn- og útflæði. Við höfum reynt það. Það er kannski auðvelt að standa hér og segja að við ráðum ekki við það af því að í henni var kannski fólginn aðdragandi þess að hér féll allt fjármálakerfið. Síðan er hitt sem við erum með, að festa eða vinna með stöðugt gengi og nýta m.a. verkfæri hafta með aukna áherslu á þjóðhagsvarúð. Það er á þeim grundvelli sem þessi skýrsla er sett fram. Allar þær tillögur sem hér koma fram eru á rökum reistar, þær eru studdar rannsóknum og fengnir erlendir ráðgjafar til þess að fá utanaðkomandi þekkingu á þeim sviðum þar sem þarf að færa rök fyrir þeim tillögum sem settar eru fram. Ég get því ekki staðið hér og rengt þessar tillögur. Mér finnst þær margar hverjar mjög góðar og gæti svo sem fært rök fyrir því eins og gert er ágætlega í skýrslunni með þeim flestum. Ég held að þessi umræða um stöðugleika, það að gefa sjálfstæðu peningastefnuna upp á bátinn og fara annaðhvort í myntbandalag eða myntráð sé skiljanleg í ljósi styrkingar íslensku krónunnar undanfarin misseri og veikingar hennar síðasta árið, síðustu daga, í einhvers konar leit að aðlögun, leit að nýju jafnvægi. Við höfum fylgst með því að krónan hefur gefið eftir gagnvart t.d. evru og veikst sl. mánuð um 5% og menn klóra sér svolítið í kollinum yfir því hvað sé akkúrat að gerast núna. Greiningaraðilar benda hins vegar á að stoðirnar séu í lagi. Það er afgangur af viðskiptajöfnuði. Skuldastaða er sterk og það er myndarlegur gjaldeyrisvaraforði. Greiningin liggur því ekkert á borðinu. Það er talað um einhvers konar stemningu og við getum þannig alveg ímyndað okkur að umræðan sé á þeim nótum hér um það hvert við erum að fara. Hvað sem því líður þá ræðum við um þessa skýrslu á þeim grunni, og það ætla ég að gera áður en ég fer í einstaka tillögur, að íslenska krónan verði gjaldmiðillinn í nánustu framtíð. Út frá þeirri forsendu var verkefni starfshópsins að meta íslenska efnahagsstefnu síðustu áratugi með öðrum hætti en gert hefur verið. Í öðru lagi átti hann að meta þær umbætur sem gera mætti á stefnunni. Í þriðja lagi að skoða aðra valkosti, svo sem hefðbundið fastgengi eða fastgengi með myntráði eins og ég kom inn á. Að lokum er gerð einhvers konar samanburðargreining á þessum valkostum með tilliti til hagstjórnar, aðra þætti hennar og markmið um efnahagslegan og fjármálalegan stöðugleika. Ég ætla að taka undir með þeim sem hér hafa komið inn á það í umræðunni að það sem okkur hefur ekki tekist hingað til er að mynda einhvers konar stuðning ríkisfjármála við peningastefnu og að þetta styðji hvert annað þegar við horfum á hagkerfið í heild og efnahagslegan stöðugleika. Í peningastefnunni horfum við fyrst og fremst á verðstöðugleika. Þar hefur tekist ágætlega til á síðustu árum. Á undanförnum fjórum árum hefur okkur tekist með inngripum, með höftum, að viðhalda stöðugleika, ekki farið yfir 2,5% verðbólgumarkmiðið, en á sama tíma höfum við auðvitað notið góðs af því að við höfum beinlínis flutt inn verðhjöðnun. Við stigum þó skref áfram í ríkisfjármálum 2015. Það sem er kannski það athyglisverðasta í þessari skýrslu er að þar er dregið fram þetta agaleysi sem við höfum haft í efnahagsmálum og við höfum ekki fylgt leikreglum. Það skipti kannski ekki öllu máli hvaða leikur sé valinn, heldur sé mikilvægast að fylgja leikreglum. Í lögum um opinber fjármál sem við samþykktum 2015 og vinnum eftir í dag eru fjármálareglur, þar eru skilyrði og viðmið. Það eru einmitt leikreglurnar og markmiðið að við förum að vinna á þessum nótum sem m.a. er boðað hér í skýrslunni. Það eru engar töfralausnir í peningastefnu, það er rétt sem komið hefur fram. En þegar við erum búin að velja leikinn þá er mikilvægt að við fylgjum reglunum. Ég held að það hafi verið afar mikilvægt skref sem við tókum með lögum um opinber fjármál þegar kemur að fjármálareglunum. Þar er afkomuregla. Þar er skuldaregla um 30% viðmið og þar er skuldalækkunarregla ef við náum ekki þessum markmiðum. Það kom hins vegar fram í máli hv. þm. Óla Björns Kárasonar að á uppgangstímum þegar við höfum tilhneigingu til að auka ríkisútgjöldin, víkka ramma ríkisútgjaldanna, finnum við kannski frekar fyrir því að þá skorti aðhaldið. Það hefur verið rætt um að við ættum til viðbótar þessum reglum að setja reglu sem væri einhvers konar útgjaldaregla. Ég held að það sé eitthvað sem við verðum að ræða þegar við horfum á þróun ríkisútgjaldanna. Mér finnst jafnframt mikilvægt, virðulegi forseti, að reifa þessar forsendur áður en ég ræði hina eiginlegu niðurstöðu skýrslunnar því annars hættir manni við að fara um víðan völl eins og vafalítið skýrsluhöfundum hefði hætt til ef þeir hefðu haft mjög vítt verkefni fyrir höndum. Við höfum lengi, allt frá fullveldi, búið við óstöðugleika. Það má hrósa mörgu í þessari ágætu skýrslu, m.a. rammagreinum, hún gefur ágætt sögulegt yfirlit um hagstjórnina sömuleiðis. Það kemur fram í skýrslunni að ólíkt öðrum Norðurlandaríkjum sem hafa glímt við svipuð vandamál þá hefur okkur ekki auðnast að hafa þann aga og þá sátt sem þarf til þess að ná tökum á þessum vanda, óstöðugleikanum. Þeim hefur tekist betur upp á þessu sviði þrátt fyrir ólíka nálgun á vandann. Það er niðurstaða starfshópsins að ekkert ætti að vera því til fyrirstöðu að við getum rekið sjálfstæða peningastefnu, að því gefnu að við virðum leikreglur og um þær náist sátt. Það er kannski verkefnið, þessa sátt skortir. Engu að síður hefur okkur tekist á síðustu árum eins og ég sagði að ná hér verðstöðugleika og tilheyrandi kaupmáttaraukningu. Vextir á sama tíma hafa farið lækkandi. Þennan árangur er mikilvægt að varðveita. Ég talaði hér um peningastefnu og ríkisfjármálin. Svo er það vinnumarkaðurinn sem myndi kannski fylla þann þríhyrning. Þessi sátt mun ekki nást nema í samhengi við vinnumarkaðinn. Við höfum á liðnum árum náð að halda verðbólgu í skefjum þrátt fyrir hvað nafnlaunahækkanir hafa verið miklar og umfram viðurkennd þolmörk peningastefnunnar eins og kemur ágætlega fram í skýrslunni. Verkefni kjarasamninga í þessu samhengi er því ekki lítið. Stöðugleiki á vinnumarkaði er algjör undirstaða verðstöðugleika. Myntráð slær starfshópurinn út af borðinu, eins og reyndar kom líka fram í skýrslu Seðlabankans 2012. Hann telur það fela í sér hreinlega of mikla áhættu fyrir fjármálastöðugleika og erfitt yrði við slíkar kringumstæður að tryggja efnahagslegan stöðugleika þar sem vextir ráðast á frjálsum markaði eftir framboði og eftirspurn eftir lausafé. Íslenskar fjármálastofnanir stæðu eftir án lánveitinga til þrautavara, eins og sagt er í skýrslunni. Þannig myndi upptaka myntráðs, að áliti starfshópsins, skapa óásættanlega áhættu fyrir fjármálastöðugleika og mælir hann ekki með þeim kosti fyrir Ísland. Tillögurnar eru 11 talsins í skýrslunni og eru nokkuð vel fram settar. Það má alveg hrósa fyrir það. Það má segja að þjóðhagsvarúð og umgjörð hennar og mikilvægi hafi orðið ljóst þegar við upplifðum hremmingar hrunsins. Fyrst og fremst er um að ræða tillögur sem snúa að umgjörð, skipulagi og ábyrgð þjóðhagsvarúðar og leggur starfshópurinn til að fjármálastöðugleikanefnd komi í stað fjármálastöðugleikaráðs. Þetta finnst mér einna athyglisverðast í þessu. Við höfum þó lært eitthvað, það er mikilvægt. Tíminn er fljótur að fara þegar við ræðum þessi mál, en ég ætlaði að koma hér inn á að það er grundvallarafstaða starfshópsins að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, en það ber þó að taka fram að starfshópurinn telur að skoða eigi það vel og vandlega. Ég dreg þetta fram hér, virðulegi forseti, vegna þess að þessi tillaga starfshópsins rímar fyllilega við þingsályktunartillögu okkar Framsóknarmanna sem samþykkt var í þinginu 8. maí sl., um mat á forsendum við útreikning verðtryggingar. Ég tel að þessi samþykkt Alþingis sé mikilvæg og niðurstöður skýrslunnar, tillögur og rannsóknir sem hún bendir á varðandi forsendur við útreikning verðtryggingar og húsnæðisliðinn í vísitölunni, þessi afstaða hennar, ætti að vera gott veganesti og falla fullkomlega að þeirri frumvarpsvinnu sem er fram undan. En þessi umfjöllun leiðir mann að öðru og stærra máli sem er víðtæk verðtrygging húsnæðislána, en um 80% af heildarskuldum eru í verðtryggðum lánum. Það kemur [[Forseti hringir.]]fram í þessari skýrslu að miðlun stýrivaxta er mjög veik í [[Forseti hringir.]]verðtryggðu láni.
Virðulegi forseti. Hv. þingmaður fór yfir verðbólguna sem er að skjóta rótum, virðist vera, og nefndi að allar greiningar segi að allt sé tryggt í kerfinu og í raun engin útskýring. En það er alveg hægt að rekja tiltölulega röklega að uppgangurinn að undanförnu, með gengisstyrkingu, með niðurfellingu tolla, hefur haldið niðri þeirri innbyggðu þörf Íslendinga að hækka alltaf verð, vera í ákveðnum verðbólguvana. Brasilía breytti einmitt út af þessu þegar real var tekið upp árið 1994, skiptu um gjaldmiðil sem þeir höfðu haft fastan - verð á eggi hélst alltaf það sama í einhvern tíma áður en honum var skipt út. Eftir að þeir skiptu honum alveg út [[Forseti hringir.]]hélst það í nokkur ár alveg fast. Þeir losnuðu við verðbólguvanann sinn. Ég held að það sé vandamálið sem er undirliggjandi hjá okkur.
Hæstv. forseti. Það sem hv. þm. Björn Leví Gunnarsson skildi eftir handa mér í andsvari var verðbólguvani. Af því að ég endaði ræðu mína á því að tala um verðtryggingu þá held ég að víðtæk verðtrygging lána hafi svolítið slævt þessa vitund um að verð og verðlag bíti. Við höfum tilhneigingu til að kasta því aftur fyrir sem seinni tíma vandamáli í greiðslubyrði. Hvort það að skipta um gjaldmiðil mundi losa okkur undan þeim vana - ég veit ekki hvort hv. þingmaður ætlaði inn á það, en hann gerir það þá hér í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég nefndi þessa tilraun í Brasilíu sem dæmi um það hvernig menn þar losnuðu við þennan verðbólguvana hjá sér með því að setja upp nýjan gjaldmiðil til hliðar við gamla gjaldmiðilinn sem breyttist aldrei í verði þrátt fyrir að verð á hinum gjaldmiðlinum breyttist dag frá degi. Þegar skipt var um var fólk orðið vant því að egg kostaði einn real eitthvað svoleiðis og það hélst. Á bls. 145 er talað um muninn á því hvernig húsnæðisliðurinn er reiknaður inn í vísitöluna; í Kanada á 25 árum hlaupandi, á 30 árum í Svíþjóð, minnir mig að það sé, og á þremur mánuðum á Íslandi. Það þýðir að allar verðlagsbreytingar koma strax inn í vísitöluna hjá okkur, leggjast þungt á um leið og það breytist eitthvað smávegis og magnar þannig upp allar [[Forseti hringir.]]breytingar sem verða á markaðnum. Ég velti því einmitt fyrir mér hvort ekki sé vænlegra að fara í svona hlaupandi meðaltal frekar en að reyna að bregðast alveg gríðarlega hratt við uppgangi eða falli.
Hæstv. forseti. Aðeins varðandi þennan verðbólguvana, skemmtilegt hugtak. Við gætum aðeins leikið okkur með það hugtak. Það er ýmislegt í okkar efnahagslífi sem kallar fram værukærð gagnvart verðbreytingum. Það gegnsýrir okkar hagstjórn að öllu leyti. En ég vil koma hér inn á húsnæðisliðinn. Í mjög góðri skýrslu Gylfa Zoëga, sem hann vann fyrir hæstv. forsætisráðherra, er einmitt komið inn á þetta með húsnæðisliðinn. Það tónar alveg við þær tillögur sem koma fram hér og þann samanburð sem tekinn er hér, við Svíþjóð og Kanada. Ég er sammála hv. þingmanni með það að við þurfum í það minnsta að endurskoða hvernig við reiknum húsnæðiskostnaðinn inn í verðtrygginguna.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágæta ræðu. Ég velti svolítið fyrir mér þeim leikreglum sem tíðrætt er um í skýrslunni og þeim lærdómum sem draga má. Ég og hv. þingmaður sitjum saman í fjárlaganefnd undir hans forustu og þar er kannski mesti áfellisdómurinn yfir okkur í gegnum tíðina að ríkisfjármálin hafa magnað upp hagsveiflur frekar en að jafna þær út árum og áratugum saman. Það er kannski það sem ég hef mestar áhyggjur af, að við erum að endurtaka þann leik í þessum töluðu orðum í fjárlagafrumvarpinu sem við ræðum nú í fjárlaganefnd og eigum að taka til afgreiðslu fyrir áramótin. Er hv. þingmaður og formaður fjárlaganefndar sammála mér í því að þetta hljóti að vera eitt af fyrstu skrefunum? Af því leikreglurnar skipta mjög miklu máli. Ef við ætlum að láta þessa brothættu mynt okkar ganga upp sem tæki okkar í peningastjórn [[Forseti hringir.]]verða stjórnvöld að leiða alla aðra aðila áfram með góðu fordæmi um að virða þær leikreglur sem virða þarf, sem ekki er verið að gera nú.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni spurninguna sem snýr að leikreglum og ríkisútgjöldum. Ég er sammála hv. þingmanni. Það þarf ekki annað en að skoða söguna og þróun ríkisútgjalda. Tökum bara síðustu fimm, sex, sjö ár. Síðan við höfum verið í færum til höfum við sífellt verið að auka útgjöldin að raungildi. Þá kemur að forgangsröðuninni. Hvað setjum við í fjárfestingar? Hvað missum við í rekstur o.s.frv.? Það er alveg hrópandi nauðsyn á að við förum að endurmeta hér öll ríkisútgjöld og vega og meta í hvað þau fara og skoða fjárfestingar sem skila tekjum inn í framtíðina. Það er risastórt verkefni fram undan. Það er von mín að við náum miklu meira samspili undir sömu leikreglum á milli peningastefnu og fjármálastefnu til framtíðar.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta er kannski kjarni málsins og vandinn, að við erum fyrst og fremst að auka ríkisútgjöldin í rekstri ríkisins en ekki fjárfestingum. Hér fjöllum við um samgönguáætlun. Færa mætti góð og gild rök fyrir því að á næstu árum kunni að vera góð tækifæri til þess að auka verulega fjárfestingar í samgöngum, innviðum, út af kólnandi hagkerfi. En við höfum ekkert fjárhagslegt svigrúm til þess. Á sama tíma erum við að auka ríkisútgjöld á hvern íbúa hér á landi úr 2,2 milljónum í 2,7 eða 2,8 milljónir, held ég, á föstu verðlagi. Það er mesta aukning í ríkisútgjöldum sem ég hef séð á undanförnum tveimur áratugum á jafn skömmum tíma. Það er ofan í það ástand að Seðlabanki viðheldur háu vaxtastigi á sama tíma og örva þyrfti hagkerfið og gefa þyrfti atvinnulífinu smáslaka í vaxtastigi. Það eru þær leikreglur sem maður saknar að aldrei sé hægt að virða. Mér sýnist eiginlega niðurstaða skýrslunnar vera sú [[Forseti hringir.]]að af því að vinnumarkaðurinn og ríkisfjármálin ætla ekki að virða þessa reglur þurfum við krónu sem getur tekið á sig ábyrgðina með því að falla.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég sagði hér í fyrra andsvari að ég væri sammála hv. þingmanni. Ég er hjartanlega sammála honum. Þetta er sameiginlegt verkefni ef við ætlum að láta alla þessa hagstjórn virka, vinnumarkað, peningastefnu, ríkisfjármálastefnu. Af því að við hv. þingmaður erum í hv. fjárlaganefnd og erum að skoða þessa hluti ber að koma því að hér að þrátt fyrir allt hefur samneyslan sem hlutfall af vergri landsframleiðslu haldist sú sama síðastliðin ár [[Gripið fram í.]]á sama tíma og verg landsframleiðsla vex mjög mikið. Hitt vil ég segja, af því að ég tilheyri hæstv. ríkisstjórn, að áherslan á menntamál í fjárlögunum er framtíðarhagvöxtur, ekki satt? Á samgöngur, framtíðarhagvöxtur, ekki satt? Og á heilbrigðiskerfið. Það er mjög aðkallandi að við förum í fjárfestingar á því sviði. Forgangsröðunin að því marki er rétt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir ágæta ræðu. Mig langar aðeins að ræða við hann um það sem kemur fram í tillögu 7 um innflæðishöftin og fá aðeins meiri og betri sýn þingmannsins á hvað honum finnst um innflæðishöft eins og þar eru reifuð með tilliti til notkunar þeirra sem varúðartækis. Það hefur nokkuð komið fram í umræðunni í dag, alla vega hjá einhverjum þingmönnum sem eru mjög hræddir við þetta tæki og óttast að því kunni að vera misbeitt og jafnvel að það geti valdið einhverjum losaragangi í hagkerfinu. Ég er ekki sammála. Ég held að þetta sé mikilvægt tæki í verkfærakistu Seðlabankans. Þess vegna langar mig að heyra álit hv. þingmanns á því.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna sem er mjög góð og gagnleg. Innflæðishöftin eins og við höfum notað þau eru afar mikilvægt varúðartæki. Þessi skýrsla er góð vegna þess að nú getur maður flett upp í henni á bls. 168, af því að þetta er að fyrirmynd innflæðishaftanna í Síle þar sem segir að fjármögnunarkostnaður hækki. Það sé reynsla Síle. Og af hverju ekki hér? Á það hefur verið bent. Um leið og ég segi það þá er auðvitað nauðsynlegt að hafa þetta tæki í skúffunni með þessa sjálfstæðu peningastefnu og íslensku krónuna. Ég er sammála hv. þm. Óla Birni Kárasyni sem lýsti því mjög vel. Það er ekki nauðsynlegt að nota sleggjuna, stundum dugar dúkkhamarinn.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég held að ég sé nokkuð sama sinnis. Mig langar þá næst að spyrja hv. þingmann um annað sem varúðartæki sem ég hef rætt aðeins í dag, það er þjóðarsjóðurinn, hvort hann sjái möguleika í þjóðarsjóðnum, eftir því hvernig reglurnar verða settar upp, hvort hann sjái þar einhverja möguleika á varúðartæki, hvort þjóðarsjóðurinn geti þannig orðið akkeri í hagkerfinu, að hann geti hjálpað okkur að bregðast við sveiflum og að því leyti kannski orðið líkari gjaldeyrisvaraforða að vissu marki þó að hann verði aldrei notaður í sama tilgangi. Hvað sér hv. þingmaður sem hlutverk sjóðsins? Gæti þetta verið eitt þeirra?
Hæstv. forseti. Þjóðarsjóður. Mér fannst hv. þingmaður, sem ég þakka þetta andsvar, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, orða það mjög vel áðan í ræðu þar sem hann talaði um að þetta gæti verið akkeri í hagstjórn okkar. Það er ráðlegt þegar vel árar að safna í sjóði og eiga þá til. En þá um leið komum við að þessum spurningum: Hvernig nýtum við þennan sjóð? Hvernig verður ramminn í kringum hann? Í hvað á hann að fara? Hvenær notum við hann? Við hvaða kringumstæður? Hvenær eru aðstæður uppi í efnahagslífi okkar þannig að grípa eigi til hans? Ég er í raun ekki kominn þangað.
Frú forseti. Ég þakka hv þingmanni ræðu hans. Það er mjög við hæfi að hann sem formaður fjárlaganefndar geri að sérstöku umtalsefni samhengi ríkisfjármála og peningamála, þessir tveir þættir í hagstjórninni þurfa auðvitað að styðja hvor annan. Þetta gerði hann með vísan til laga um opinber fjármál sem sett voru 2015. Ég vil ekki hrapa að ályktunum eða sýna neina fljótfærni hér, en miðað við þá reynslu sem sýnist hafa fengist af þessum lögum og ákveðnum lausatökum - ég gæti nefnt dæmi en vegna þessa stutta ræðutíma hef ég ekki tíma til þess - vil ég leyfa mér að spyrja hv. þingmann hvort hann telji að reynslan gefi tilefni til að þessi lög verði tekin til endurskoðunar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Ísleifssyni þessa mætu spurningu. Við hv. þingmaður eigum sæti í fjárlaganefnd og ég er þeirrar skoðunar að við eigum í raun alltaf að vera með þessi lög undir í endurskoðun í okkar vinnu. Það er gott að fá þessa spurningu núna af því að við í hv. fjárlaganefnd erum að vinna við og fjalla um fjárlagafrumvarp og erum búin að fara í gegnum næstum því allt hringferlið frá stefnu yfir í áætlun og svo í frumvarpið sem hvílir á þeim tveimur stefnum og áætlun. Svo förum við í skýrslu ráðherra sem er nýtt og í fyrsta skipti endurskoðun á ríkisfjármálaáætlun. Þá held ég að ég og hv. þingmaður og hv. fjárlaganefnd getum betur metið hvort það sé eitthvað í lagarammanum sem við viljum breyta og bæta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og leyfi mér að taka undir með honum um það að þessi lög hljóta auðvitað, líka í ljósi þeirrar reynslu sem fengist hefur, að sæta stöðugri endurskoðun. Svo ég nefni nokkur dæmi af handahófi: Menn þekkja umræður hér um umgengni um 24. gr. laga um opinber fjármál varðandi hinn almenna varasjóð. Menn þekkja það að Ríkisendurskoðun treystir sér ekki til að árita ríkisreikning fyrir árið 2017 og menn þekkja það að tekjur og gjöld eru ýmist sett fram á rekstrar- eða greiðslugrunni eftir því hvernig á stendur. Að öllu samanlögðu er mjög erfitt að átta sig á mikilvægum þáttum í ríkisbúskapnum af þessum ástæðum og ástæða til þess að huga að því að lögin séu þannig gerð að ríkisfjármálin geti sem best [[Forseti hringir.]]stutt og spilað með peningamálunum í hagstjórninni yfir höfuð að tala.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Hann kemur hér inn á samspil peningamálastefnu og ríkisfjármála og að við fylgjum leikreglum. Óháð því hvaða leik við veljum þá eigum við að gangast undir reglurnar sem við setjum í þeim leik. Það er inntakið m.a. í skýrslunni sem við ræðum. Það eru skýrar reglur um meðhöndlun almenna varasjóðsins. Það er á okkar ábyrgð í hv. fjárlaganefnd að fylgja þeim eftir þegar kemur til þess að nýta hann og fá rök fyrir þeirri notkun. Þetta er eitt dæmi um það að við erum þó að fylgja reglum og reyna að ala á aga inn í kerfið. Það höfum við sannarlega gert. Við höfum bæði kallað fyrir tvo hæstv. ráðherra og við höfum ítrekað sent erindi á Ríkisendurskoðun. Það er kannski skýrt dæmi um að við erum meðvituð um það að fylgja leikreglum.
Frú forseti. Við ræðum hér skýrsluna Framtíð íslenskrar peningastefnu. Ég vil í upphafi máls míns þakka hæstv. forsætisráðherra framsögu hennar og umræðuna í dag. Það sem hér á sér stað er eins konar upptaktur að mjög mikilvægu ferli sem felur í sér umræður og greiningu á þeirri peningastefnu sem við fylgjum og þeim kostum sem okkur kunna að standa opnir, eða ekki opnir. Í framhaldinu væntanlega umræður um frumvarp sem hæstv. forsætisráðherra hefur boðað um breytingar á lögum um Seðlabanka Íslands. Það er ágætt hversu vel hefur tekist til í dag, miklar og þarfar og góðar umræður. Ég var hér með skrifaða ræðu og ætla eiginlega að leggja hana til hliðar og fjalla um þetta laust og bundið þegar svona langt er liðið á umræðuna. En mig langar til að segja að það er hressilegur og að sumu leyti ferskur andblær sem fylgir þeirri skýrslu sem hér liggur fyrir. Margt er vel sagt og hún geymir ýmsan áhugaverðan fróðleik og greiningar um efnahags- og peningamál hér á landi. Ég þakka skýrsluhöfundum gott verk. Nú hefur komið fram að skýrsluhöfundar slá því föstu að krónan verði áfram gjaldmiðill þjóðarinnar í nánustu framtíð. Ég leyfi mér að bæta við: Hvað svo sem framtíðin kann að bera í skauti sér þegar lengra er horft, það vitum við náttúrlega ekki. Starfshópurinn tekur í raun aðeins fyrir tvo kosti, þ.e. að halda áfram þeirri stefnu sem við höfum fylgt nú um skeið og endurbæta framkvæmd hennar. Hinn kosturinn er svokallað myntráð en hann er sleginn út af borðinu og vísa ég til raka starfshópsins fyrir því. Íslendingum er í raun og sanni vandi á höndum þegar kemur að hornsteini og umgjörð efnahagslífsins, sem er auðvitað gjaldmiðillinn. Við eigum kannski ekki mjög margra kosta völ eins og sakir standa annarra en þeirra að bæta það fyrirkomulag sem við höfum hér og af hálfu þessa starfshóps liggja nú fyrir ýmsar gagnlegar og vel rökstuddar ábendingar í því efni. Meðan ég hef enn nokkurn tíma langar mig til að nefna þau helstu atriði sem ég tel markverð í þessu, svo að ég brenni ekki inni á tíma, en það er það að þjóðhagsvarúð og fjármálastöðugleiki skuli vera á einum stað. Þarna er í raun í fyrsta sinn tekin upp markverð umræða um það hvort markmiðið eigi að standa hinu fremra. Niðurstaða hópsins er sú að verðstöðugleikinn skuli víkja þegar sjónarmið um þjóðhagsvarúð eru uppi. Ég hlýt auðvitað, eins og fleiri hér, að fagna sérstaklega umræðu um húsnæðisliðinn og ályktunum og ábendingum starfshópsins í því efni. Ég kem að því nánar á eftir. Loks vil ég nefna hér hin nýsjálensku umferðarljós sem er eins konar tæknimál fyrir það að setja umgjörð eða ramma utan um aðgerðir, stundum kallað inngrip, Seðlabankans á gjaldeyrismarkaði. Loks vil ég nefna sérstaklega umræðu um innflæðishöftin. Ég vona að hæstv. forsætisráðherra fyrirgefi að ég noti þetta orð en það er sótt í skýrslu starfshópsins. Tillögur starfshópsins miða að því að bæta umgjörð þess fyrirkomulags verðbólgumarkmiðs sem við höfum búið við um skeið. Þetta fyrirkomulag er ástundað í ýmsum löndum, er vel þekkt og á sér ýmsar fyrirmyndir og hliðstæður. Fyrirkomulagið er rökstutt með því að með því sé lögð áhersla á gagnsæi og opinbera ábyrgð sem falli vel að leikreglum lýðræðislegs samfélags. Nú eru þarna tillögur um að taka þjóðhagsvarúð föstum tökum og skilgreina einn ábyrgðaraðila, eins og það heitir, fyrir beitingu stjórntækja sem henni fylgja. Þarna eru tillögur um skipulagslegar breytingar í Seðlabanka Íslands. Ég skal svo sem ekki hafa margt um það að segja hvort verið er að skáka einhverjum seðlabankastjórum eða aðstoðarbankastjóra þarna til eða frá. Það er kannski ekki stóra málið. Enn hitt er annað, sem ég tel vega miklu þyngra, að í þeim tillögum sem þarna eru, um að færa mikil og aukin verkefni og ábyrgð á hendur Seðlabankans, skortir algerlega umfjöllun í þessari skýrslu, sem hlýtur að verða í frumvarpi, um eftirlit með þeirri stofnun; aukið og virkt lýðræðislegt eftirlit með þeirri stofnun sem á að fara með svo viðamikið hlutverk. Svo að ég taki sem dæmi þá gerist það hér á vettvangi Alþingis að fulltrúar Seðlabankans koma með reglubundnu millibili á opinn fund í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og þeim fundi er sjónvarpað eða hann sendur út á vef þingsins. Þessir fundir eru ekki mjög langir, reyndar mjög stuttir, og út af fyrir sig er þetta gott svo langt sem það nær en það þyrfti að vera miklu meira og það þarf að vera stofnanaleg umgjörð utan um eftirlit með þessari starfsemi. Þetta er lítið innlegg inn í vinnuna um samningu frumvarpsins. Síðan má kannski segja að ýmissa tóntegunda gæti í þessari skýrslu. Það er svolítið í dúr þegar verið er að fjalla um ýmsa ferska vinda sem leika um hið alþjóðlega peningakerfi og ályktanir af annarra reynslu. En síðan kemur dálítið dimmur mollhljómur og menn verða mjög alvarlegir í bragði þegar þeir fara að tala um nýja aðstoðarseðlabankastjóra sem starfi við hlið hins og fjölskipað stjórnvald þarna inni í bankanum. Enn þyngist tónninn þegar farið er að tala um fjármálastöðugleikaráð og kerfisáhættunefnd. Málið er að umfjöllun um þessa þætti er út af fyrir sig ágæt svo langt sem hún nær. Það er talað um tvíverknað og flókið ákvarðanaferli en það hefði verið fengur að greiningu á árangri af störfum þessara nefnda og ráða og mundi slík greining styrkja tillögur um breytingar í þessu efni. Eins og ég gat um er að mati starfshópsins nauðsynlegt að staðfesta fjármálastöðugleika sem það markmið Seðlabankans sem hafi forgang yfir verðbólgumarkmið við gefnar aðstæður. Þetta rökstyður starfshópurinn með vísan til hins þjóðfélagslega kostnaðar sem hlýst af fjármálaóstöðugleika og Íslendingar þekkja hann mæta vel; því miður, vil ég leyfa mér að segja. Í ljósi hans hljóti fjármálastöðugleiki að hafa forgang yfir verðstöðugleika ef slíkar aðstæður skapast. Hvað varðar húsnæðislið vísitölunnar hefur það nú kannski flest komið fram hér. Það er gert þarna að veigamiklu umræðuefni í skýrslunni að með því að hafa húsnæðisliðinn inni í þeirri vísitölu sem fylgt er við mótun stefnu og framkvæmd á stefnu er að umtalsverðu leyti verið að bregðast við breytingum á eignaverði. Þessi spurning er vel þekkt úti um allan heim. Ég held að mér sé óhætt að segja að almennt sé litið þannig á að við framkvæmd peningamálastefnu sé ekki á Seðlabanka leggjandi að leitast við að bregðast við verðbreytingum á eignamörkuðum, enda er eðli þeirra mála með þeim hætti að ef slíkt gerist myndi það kalla á svo miklar og stórkarlalegar aðgerðir af hálfu bankans að raunhagkerfið, eins og stundum er kallað, mundi þurfa að þola þungar búsifjar af þeim sökum. Starfshópurinn segir að með því að hafa þetta eignaverð inni í vísitölunni, eins og nú er, sé bankinn neyddur til að fara í leiðangur og, með leyfi forseta, til að sprengja húsnæðisbólur með töluverðri áhættu fyrir fjármálastöðugleika og kostnaði fyrir raunhagkerfið. Menn þekkja það auðvitað að verð á eignamörkuðum er svipult og sú hefur sannarlega orðið raunin um fasteignaverð hér á landi; ýmsar skýringar liggja að baki því, ekki síst á framboðshlið markaðarins. Skýrt er dregið fram af hálfu starfsfólksins að Hagstofa Íslands notar þriggja mánaða hlaupandi meðaltal fasteignaverðs sem ratar beinustu leið inn í vísitöluna, eins og ýmsir hafa hér getið um. Um leið er bent á að í löndum sem við myndum gjarnan vilja bera okkur saman við, eins og Kanada og Svíþjóð, er stuðst við 25 og 30 ára hlaupandi meðaltal. Eins er gagnlegt, þar sem starfshópurinn vísar til reynslunnar frá árunum 2004–2006, sem er ítarlega rakið dæmi þarna, og sú ályktun dregin að um sé að ræða kennslubókardæmi um hættuna sem hlýst af því að peningastefnunni sé beitt gegn eignaverðsbólum. Það er rakið að á síðustu árum hafi verið mjög mikið misvægi í verðbólguþróun þar sem miklar hækkanir á fasteignaverði hafi leitt til að fasteignaliðir vísitölunnar - ja, þeir tala gjarnan um fasteignalið í þessari skýrslu, oftlega í þessum sal er hann kallaður húsnæðisliður - hafi hækkað um 15–20% á ári en á sama tíma hafi mælst 3–5% verðhjöðnun á innfluttum vörum. Ég vil leyfa mér að nota þetta tækifæri og rifja enn eina ferðina upp að fram hefur komið, í svari hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra við fyrirspurn sem ég lagði fram hér á liðnu þingi, að á fimm ára tímabili, 2013–2017, lögðust 118 milljarðar ofan á höfuðstóla fasteignalána, lána til kaupa á íbúðarhúsnæði, af völdum húsnæðisliðarins. Hefði honum ekki verið til að dreifa á þessu tímabili hefðu, vegna almennra verðlagsbreytinga á sama tímabili, lagst 15 milljarðar ofan á höfuðstól. Menn beri saman þessar tölur, 15 milljarðar vegna almennra verðlagsbreytinga, 118 milljarðar vegna húsnæðisliðarins eins og sér. Ekki er seinna vænna en að fara að taka á þessu máli og liggja tillögur um það fyrir Alþingi sem ég leyfi mér að vekja athygli á nú. Ég vil sömuleiðis vekja athygli á þeirri athugasemd starfshópsins að það sé mikið efamál að svo mikil hækkun á einum vöruflokki, eins og það er orðað, þ.e. húsnæði, sem raun ber vitni geti talist raunveruleg verðbólga, eins og komist er að orði - mér koma í hug, með leyfi forseta, nokkrar ræður sem ég hef flutt um þetta hér í þessum sal - heldur aðeins hliðrun á hlutfallsverðum þegar aðrar vörur í vísitölunni virðast vera á breiðri leitni til lækkunar, eins og það heitir á þessari skýrslu-íslensku. Reyndar hefði þessi skýrsla nú alveg þolað einn góðan yfirlestur, svo að ég skjóti því nú að. Ég fagna þeirri niðurstöðu starfshópsins að taka þá grundvallarafstöðu, eins og það er orðað, að húsnæðisverð eigi ekki heima í verðbólgumarkmiði Seðlabanka Íslands og ekki eigi að reyna að beita stýrivöxtum gegn fasteignaverði þegar vaxtamiðlunin er eins veik og raunin er. Í skýrslu starfshópsins segir að Seðlabankinn gæti miðað við aðrar vísitölur, svo sem vísitölu neysluverðs án húsnæðis eða samræmda vísitölu neysluverðs. Umfjöllunin í þessari skýrslu hlýtur auðvitað að draga það skýrt fram að endurskoða þarf með hvaða hætti og hvaða gerð vísitölu er beitt við útreikning á greiðslum og höfuðstóli verðtryggðra lána. Ég ætla að leyfa mér að nefna það hér í lokin að fengur hefði verið að meiri greiningu á verðtryggingu í íslensku samfélagi. Það er annað mál sem bíður. Það er endurskipulagning hér á fjármálamarkaðnum og við getum ekki búið við það áfram að vera eina þjóðin í heimi, að heita má, sem er með sérhannaða lausn sem á sér engar hliðstæður eða fyrirmyndir. Það verður nægur tími til að ræða það síðar. Ég er búinn að nefna umferðarljósakerfið og innflæðishöftin og leyfi mér að nefna rétt í lokin umsagnir Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins um þessa skýrslu, það væri auðvitað mikill fengur að því ef þær væru gerðar opinberar. Sömuleiðis erindisbréf þess hóps sem starfar að endurskoðun á lögum um Seðlabankann.
Frú forseti. Þetta var ágæt yfirferð hjá hv. þingmanni og ég þakka fyrir hana þó að ég hafi misst af fyrstu mínútunni eða svo. En mig langaði til að forvitnast aðeins meira um þessa hugmynd um 30 ára hlaupandi meðaltal á húsnæðisliðnum. Það er nefnilega áhugaverður punktur að skoða, ekki bara hvernig við reiknum húsnæðisliðinn inn í verðbólgu, og reyndar aðra liði, heldur á hvaða forsendum við gerum það. Það væri áhugavert að heyra aðeins meira frá hv. þingmanni um það. Nú hef ég sjálfur verið mjög hlynntur þeirri hugmynd að taka húsnæðisliðinn út, mestmegnis vegna þess möguleika að samræma verðbólgumælingar okkar við önnur lönd þannig að hægt sé að gera samanburð. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi ekki áhyggjur af því, nú þegar verðbólguþrýstingurinn er að breytast, að það að taka húsnæðisliðinn út geti haft neikvæð áhrif, þ.e. áhrif til hækkunar verðbólgu miðað við forsendurnar eins og þær eru í dag og hvort hann hafi skoðað tölur þess efnis. Ég hef sjálfur ekki gert það. Að síðustu: Úr því að hv. þingmaður hélt sig innan marka þeirra tveggja valkosta sem skoðaðir voru í skýrslunni spyr ég hvort hann hefði áhuga á því að skoða aðra valkosti en þá sem nefndir voru, t.d. skriðgengi og þar fram eftir götunum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð nú að leyfa mér að segja að ég lít á þetta eins og einhvers konar slys, að menn skyldu hafa hrapað að því að reikna húsnæðisverð inn með þriggja mánaða hlaupandi meðaltali þegar fyrir liggja skýrar fyrirmyndir, eins og til að mynda frá Svíþjóð, sem við berum okkur saman við í svo mörgu tilliti. Það er ekki eins og löng leið sé á milli sænsku hagstofunnar og hinnar íslensku. Hagstofur eiga mikið samstarf sín á milli og upplýsingamiðlun. Ég verð eiginlega að leyfa mér að lýsa ákveðinni furðu á því að þessi kostur skyldi hafa orðið ofan á og það svona lengi og athugasemdalaust. Þetta er raunverulega í fyrsta sinn sem það er dregið fram, alla vega með svo skýrum hætti, hversu hratt þessar breytingar á hinu mælda húsnæðisverði - sem út af fyrir sig er alveg heilt umræðuefni, hvernig standa eigi að þeim - fara inn í vísitöluna. Fyrir liggja upplýsingar um það aftur í tímann að húsnæðisverð hækkar að meginstefnu til meira en hið almenna verðlag. Það eru dæmi úr hruninu um að þetta hafi snúist við. Hrunið er náttúrlega algerlega einstakur atburður. Það er kannski eins og það er. Auðvitað ber að hafa þetta í huga sem hv. þingmaður vekur hér máls á og ég get alveg tekið undir það. Varðandi aðra kosti þá ætla ég að leyfa mér að segja að eins og ég gat um, kannski á þeirri mínútu í ræðu minni sem hv. þingmaður missti af, þá sýnist mér að helst í bráð, ef við tölum um í bráð og lengd, eigum við ekki margra annarra kosta völ en að leitast við af fremsta megni að bæta það kerfi sem við búum við eftir því sem framast er kostur.
Frú forseti. Já, þetta voru ágætissvör. Ég velti þó tvennu fyrir mér. Annars vegar er það varðandi verðbólguútreikningana. Nú er 30 ára hlaupandi meðaltal væntanlega byggt á því að í Svíþjóð eru fasteignalán að jafnaði til 30 ára eða þar um bil, án þess að ég viti það, hvort rétt væri að hugsa þetta í samhengi við aðrar tölur. Langflest fasteignaveðlán á Íslandi eru t.d. til 40 ára. Það gæti þá verið betri mælikvarði. Á móti kemur að það að fylgja þessu eins og þetta hefur verið lýsir kannski betur breytingum á markaði, þó svo þetta lýsi ekki raunverulegu greiðsluálagi hvers og eins íbúðarkaupanda hverju sinni. Varðandi þessa valkosti. Nú er það svo sem ákveðið sjónarmið að viðhalda núverandi kerfi, en hefði hv. þingmaður áhuga á því að greina kostnaðinn sem núverandi kerfi hefur í för með sér og gera samanburð á því? Hefði hann áhuga á að bera saman kostnaðinn við það kerfi, með vaxtaálagi og hávaxtastefnu og öllu því, við kostnað við aðra valkosti í samhengi við möguleikana? Líklega er það gríðarlegur kostnaður fyrir þjóðarbúið að viðhalda hvaða kerfi sem er, öll kerfi hafa sína kosti og galla. En væri áhugi á því á því hjá hv. þingmanni að gera greiningu á þessu og fá úr því skorið hvað núverandi kerfi kostar eins og við hv. þm. Óli Björn Kárason ræddum hér áðan?
Frú forseti. Við erum eiginlega komin þangað, í samtalinu um þennan húsnæðislið, að við erum að tala um hann á mun dýpri forsendum en hvernig eigi að reikna hann. Við erum að tala á þeim forsendum, a.m.k. miðað við það vægi sem hann hefur hér, að með því að hafa hann inni sé í raun lagt á Seðlabankann að eltast við bólur á eignamarkaði, sér í lagi fasteignamarkaði. Það eru út af fyrir sig miklu dýpri, þyngri og sterkari rök fyrir því að taka hann út sem viðmiðun við mótun og framkvæmd peningamálastefnunnar en hvort hlaupandi meðaltalið er reiknað til lengri eða skemmri tíma. Auðvitað er það svo að allt væri betra en það fyrirkomulag sem við höfum því að það er nánast öfgafullt með hliðsjón af þessum erlendu fyrirmyndum hvernig þetta er gert hérna. Varðandi mat á kostnaði þá finnst mér það mjög áhugaverð spurning hjá hv. þingmanni. Ég greindi í ræðu minni og rifjaði upp eina ferðina enn mat á kostnaði sem lagst hefur á heimilin vegna þessa húsnæðisliðar. Viðbrögðin? Engin. Fréttaflutningur af málinu? Enginn. Enginn hefur neitt um þetta að segja og þarna eru 118 milljarðar sem lögðust á heimilin út af þessum húsnæðislið, 118 milljarðar. Viðbrögð engin. Þannig að ég ætla nú kannski ekki að hlaupa í það að fara að meta einhvern kostnað eins og hv. þingmaður talar um. En út af fyrir sig er hans ábending þörf og góðra gjalda verð.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir góða ræðu þar sem var farið víða um völl og ánægjulegt að hlusta á. Ég hjó eftir því að hv. þingmaður ræddi um hinn djúpa mollhljóm sem hefði heyrst í skýrslunni þegar rætt væri um t.d. skipan aðstoðarseðlabankastjóra. Kannski tók ég ekki nógu vel eftir en ég hjó ekki alveg eftir því hvort hv. þingmaður lagði eitthvert eigið mat á þær tillögur sem lagðar eru fram í þessari skýrslu þegar kemur að þjóðhagsvarúð og þeim tækjum sem lögð eru til. Svo hefur verið farið yfir það ágætlega í dag, virðulegi forseti, að það er einmitt lagt til að skipa tvo aðstoðarseðlabankastjóra og líka að fjölga meðlimum í fjármálastöðugleikanefndinni sem taki endanlega ákvörðun um beitingu þjóðhagsvarúðartækjanna. Mig langaði að fá hv. þingmann til að tala aðeins betur um það hvernig honum líst á þessar tillögur eða hvort það séu einhver önnur innlend varúðartæki sem hv. þingmaður sér fyrir sér að væri hægt að beita og þá hver, sem hann gæti komið inn á. Vissulega höfum við rætt hér húsnæðisliðinn og fleira slíkt en ég beini kannski sjónum meira að þjóðhagsvarúðartækjunum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég lít þannig á að ég hafi að nokkru, þótt með óbeinum hætti sé, svarað fyrirspurninni í ræðu minni að því leyti til að þegar talað er um að fjölga þarna mönnum og skáka eitthvað þá verður að segjast að það myndi hafa styrkt þá tillögugerð ef jafnframt lægi fyrir greining á árangri af störfum þessara hópa, ég veit ekki hvor þeirra ber þyngra nafn, maður fyllist alvarleika og að sjálfsögðu virðingu þegar þetta ber á góma. Fyrir mér hefur það ekki mjög mikla merkingu í raun og sanni hvort þessi eigi að sitja þarna eða á hinum staðnum ef það er ekki útskýrt og greint nákvæmlega hvað það er í reynslunni eða fræðum þess vegna sem kallar á svona breytingar. Ég er út af fyrir sig ekkert að mótmæla þessum tillögum, ég leyfi mér bara að lýsa því að ég tel að þær hefðu hugsanlega mátt vera eilítið betur grundaðar. En í mínum huga er þetta ekki stóra málið að öllu leyti. Stóra málið er það sem ég lagði mun þyngri áhersla á í ræðu minni, það er þessi greining á markmiðunum tveimur sem Seðlabankanum er ætlað að hafa, þjóðhagsvarúð annars vegar og verðstöðugleiki hins vegar, og sú niðurstaða nefndarinnar og rökstuðningur fyrir henni að þjóðhagsvarúðin eigi að vera vega þyngra ef þessir tveir þættir myndu rekast á.
Virðulegur forseti. Ég las einmitt þetta milli línanna í ræðu hv. þingmanns þannig að mér fannst ágætt að fá hreint fram hvað þar væri verið að ræða. Það er að sjálfsögðu margt áhugavert í skýrslunni og hægt að fara margar leiðir í þessu eins og hv. þingmaður veit töluvert betur en ég þegar kemur að þessum málum. Ég deili þó áhuga hans á orðalagi skýrslunnar. Ég er ekki viss um að sumt sem kemur mér spánskt fyrir sjónir skemmti honum jafn mikið. Eindarvarúð er nýja uppáhaldsorðið mitt en ég hygg að sjóaðri menn en ég í hagfræði þekki það betur. Við höfum rætt hér um húsnæðisliðinn og samræmda vísitölu neysluverðs. Hv. þingmaður hefur komið ágætlega inn á það í ræðum hér í þinginu áður. Ég ætlaði kannski að freista þess að ræða vísitöluna sjálfa. Það eru margar leiðir farnar víða. Evrópski seðlabankinn er með samræmda vísitölu neysluverðs og þar er leigukostnaður reiknaður inn. Hv. þingmaður nefndi Noreg og Svíþjóð og þar eru ólíkar aðferðir, meira að segja á milli þeirra landa, hvort leigukostnaðurinn er með eða hvort miðað er við eigið húsnæði. Mig langaði að ræða aðeins við hv. þingmann um þetta og kannski þá staðreynd að í æ samtvinnaðri heimi geta atburðir í fjarlægum löndum haft hér meiri efnahagsleg áhrif en ýmislegt sem hér gerist - við undanskiljum að sjálfsögðu hrunið sem og ýmislegt fleira - og þar sem eitt tíst hvatvíss þjóðhöfðingja getur haft meiri áhrif á þennan grunn eða það sem út úr honum kemur, en ýmislegt sem hér gerist. Er þörf á og er hægt á einhvern hátt að útvíkka þann grunn [[Forseti hringir.]]sem að baki þessu liggur? Þá er ég kannski ekki endilega að horfa á húsnæðisliðinn, hv. þingmaður hefur talað vel og lengi um hann, en hvort kannski sé [[Forseti hringir.]]þörf á fjölbreyttari hugsun í þessu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni hans ágæta andsvar. Ég skal viðurkenna að ég notaði nútímatækni til að fara um skjalið til að leita að skilgreiningu á hugtakinu eindarvarúð. Mér leikur forvitni á að vita: Hver er þessi eind sem verjast ber? [[Hlátur í þingsal.]] Ég þykist fara nærri um merkingu orðsins. Ég bý svo vel að eiga von á því að hitta jafnvel höfundana á fundi hv. efnahags- og viðskiptanefndar áður en langt um líður og þá verður maður náttúrlega að eiga eftir að inna þá eftir þessu. Ég er mjög ánægður að hv. þingmaður skuli hafa eignast uppáhaldsorð þarna. Það eru sterkir keppinautar: Kerfisáhættunefnd. Maður veltir fyrir sér hvaða leið maður þarf að fara í lífinu til að rata þangað eða í fjármálastöðugleikaráð. En svona að öllu gamni slepptu, ég lærði í vikunni að menn eigi ekki að gera að gamni sínu í þessum ræðustól. [[Gripið fram í.]]Svo við förum yfir í þessi alvarlegu mál. Það er þessi samræmda vísitala. Hún er ekkert svo rosalega samræmd. Það er til eitthvað sem heitir Hagstofa Evrópusambandsins. Hún heitir á útlensku Eurostat. En það er enginn samræmdur staðall í Evrópu fyrir þennan húsnæðislið. Ég rataði einu sinni og náði svo langt að komast inn í það sem heitir notendahópur Hagstofu Íslands og sat mikla og góða fundi um vísitölumálefni þannig að ég tel mig hafa mjög glöggar og réttar upplýsingar í þessu efni.
Frú forseti. 200 milljarðar, 200.000 millj. kr. sem er 25% af heildarútgjöldum ríkissjóðs, þrisvar sinnum hærri fjárhæð en Buchheit-samningarnir í Icesave-málinu hefðu kostað okkur alls, fimmföld sú fjárhæð sem við verjum til samgöngumála á ári. Það er dálítið erfitt að ná utan um svona stórar tölur en við getum sennilega öll verið sammála um að þetta sé mjög há tala, 200 milljarðar. Þetta er sú fjárhæð sem krónan kostar okkur í viðbótarvaxtakostnað á hverju ári. Með því að ná fram sambærilegu vaxtastigi og í nágrannalöndum okkar mætti lækka vaxtakostnað hins opinbera, fyrirtækja og íslenskra heimila um 200 milljarða kr. á hverju ári. Það er 570.000 kr. á hvern íbúa á hverju ári. Mér dettur ýmislegt skemmtilegt í hug til að gera fyrir þann pening. Vaxtasparnaður ríkissjóðs eins næmi um 35 milljörðum kr. á ári sem jafnast á við heildarframlög okkar til háskólanna á ári og er þrisvar sinnum meira en við leggjum í nýsköpun eða rannsóknir á ári. Ég biðst forláts á þessari talnaupptalningu en ég held að það sé alveg óhætt að slá því föstu að krónan okkar er mjög dýr mynt. Hún er dýr fyrir allt samfélagið, fyrirtækin og heimilin. En vaxtamunurinn er ekki eini kostnaðurinn við krónuna, þær sveiflur sem hún veldur eru líka mjög kostnaðarsamar. Rússíbanaumhverfið sem hún skapar fyrir útflutningsfyrirtæki kostar svo sannarlega mikið þó að erfitt sé að mæla það. Hún er einstaklega óstöðug mynt. Hún er ekki gjaldgeng í alþjóðaviðskiptum og það sem helst virðist vera talið henni til tekna er sveigjanleiki hennar, eða í einföldu máli: Geta hennar og hæfileiki til að falla þegar á þarf að halda. En það gleymist líka í þeirri umræðu að krónan magnar hagsveiflur í stað þess að jafna þær. Það er kannski einfaldast að horfa á það með þessum hætti: Krónan styrkist gjarnan mjög mikið á tímum uppsveiflu á sama tíma og kaupmáttur okkar vex. Krónan magnar þannig upp enn frekar kaupmátt heimilanna og kaupmáttur eða einkaneysla heimilanna er um helmingurinn af landsframleiðslu okkar. Á sama tíma og hagstjórnin þyrfti í raun að beisla þennan kaupmátt þá magnar krónan hann upp. Svo þegar kreppir að að nýju, það dregst saman og krónan fellur, fer það gjarnan saman við kólnun í hagkerfinu, launahækkanir eru minni en ella og kaupmáttur að rýrna. Þá rýrir krónan þann kaupmátt enn frekar með falli sínu þegar það þyrfti að örva þennan sama kaupmátt. Þess vegna er full ástæða til að velta fyrir sér: Hver er kostnaðurinn af krónunni og hversu vel virkar hún fyrir okkur í raun? Þess vegna fagna ég þessari umræðu um skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu sem síðasta ríkisstjórn óskaði eftir að yrði unnin. Þetta er mikilvæg og löngu tímabær umræða og kannski ekki hvað síst núna þegar við horfum upp á að krónan er einmitt byrjuð að falla á ný og er búin að falla núna um 10% á tiltölulega skömmum tíma. Það er í raun og veru stórfurðulegt að við í þessum sal séum ekki statt og stöðugt að ræða þetta vandamál, þennan 200 milljarða kr. leka í raun og veru, ef mætti orða það þannig, sem heimili, fyrirtæki og hið opinbera verða fyrir á hverju ári. Við getum rifist um marga talsvert veigaminni kostnaðarliði en þennan, jafnvel talsvert óreglulegri. En 200 milljarðar á ári hlýtur að vera þess virði að ræða hér og leita allra leiða til að finna úrbætur á þessu. Það vakti þess vegna furðu mína á sínum tíma þegar Seðlabankinn skilaði 600 blaðsíðna skýrslu um valkosti okkar í peningamálum og hún fékk enga formlega umræðu í þingsal. Við gerðum ekkert með hana hér og ótrúlegt til þess að hugsa að við vorum á sama tímapunkti að stíga upp úr fullkomnu gjaldmiðilshruni. Því miður sýnist mér miðað við yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar að hún hafi engin sérstök áform um breytingar á þessu sviði. Hún hefur þegar lýst því yfir að áfram verði unnið eftir verðbólgumarkmiði en embættismannastarfshópur settur í það að skoða ýmsar leiðir til fínpússningar á því. Forseti. Þegar meta ætti árangur núverandi peningastefnu má horfa til tveggja einfaldra þátta. Hvernig stöndumst við samanburð við nágrannalönd okkar þegar kemur að verðbólgu og vöxtum? Þetta er ekkert mjög flókið á endanum þó svo að peningastefna og umræða um hana geti vissulega verið flókin. Myndin sem blasir við er ekkert mjög falleg. Frá því að verðbólgumarkmið var tekið upp árið 2001 hefur verðbólga að meðaltali numið um 5% á ári og vextir að meðaltali verið hér 4% hærri en á evrusvæðinu. Enn og aftur, þessir 200 milljarðar sem við greiðum aukalega. Á sama tímabili hafa nágrannar okkar í Danmörku, Svíþjóð og Finnlandi að jafnaði búið við 0,2% vaxtamun við evrusvæðið og árlega verðbólgu á bilinu 1,5–2%. Vissulega hefur verðbólgan verið hér lægri að undanförnu, raunar innan verðbólgumarkmiðsins þar til nýverið, en það er ekki biti peningastefnunnar að þakka heldur styrkingu krónunnar á þessu tímabili. Ef við myndum leiðrétta fyrir þessari styrkingu, sem er umtalsverð á árunum 2016–2018, hefði verðbólga verið um 4–4,5% í gegnum allt tímabilið, ekki þau 2–2,5% sem raunin varð. Nú er krónan farin að veikjast á ný eins og gerist alltaf þegar kólnar í hagkerfinu og fyrir vikið fáum við enn og aftur að glíma við kólnandi hagkerfi, aukna verðbólgu og minnkandi kaupmátt allt í senn, þökk sé þessum margrómaða sveigjanleika krónunnar. Veikingin á ekki að koma neitt sérstaklega á óvart. Raungengisstyrking á borð við þá sem verið hefur hér á undanförnum árum hefur aldrei staðist til lengdar í íslenskri hagsögu, því miður. Enn sem fyrr mun þessi veiking rýra kaupmátt heimilanna talsvert og hækka verðtryggð lán. Sjálfsagt er ekkert óeðlilegt að ætla, miðað við þá veikingu sem þegar er orðin á krónunni og þá staðreynd að 35–40% þeirra veikingar leitar út í verðlag, að við séum að horfa á 4–5% verðbólguhraða á næstu mánuðum. Því miður. Þetta endurspeglast í því að trú bæði einstaklinga og fyrirtækja á því að verðbólgumarkmiðið standist er horfin samkvæmt öllum nýjustu mælingum. Þar fór trúverðugleiki peningastefnunnar á nokkrum vikum og í raun og veru má segja frá því að krónan byrjaði að veikjast. Það er auðvitað mjög áhugavert í þessu samhengi að á sama tíma og árangur okkar í peningastjórninni eru jafn hróplega lélegur og raun ber vitni þá hafa hin Norðurlöndin náð mjög góðum árangri í þessum efnum, hvert með sinni leið. Finnar tóku upp evru, Danir festu gengi krónunnar við evru og Svíar, þrátt fyrir að það eigi að heita svo að þeir séu með sjálfstæða peningastefnu og sína sænsku krónu, tóku þá ákvörðun að þeir hefðu í raun og veru ekki sjálfstæða peningastefnu og stilltu einfaldlega vaxtastig sænska seðlabankans af við vaxtastig þess evrópska. Enda kemur mjög glögglega í ljós í þeirri ágætu skýrslu sem hér er um að ræða að valkostirnir eru kannski færri og afmarkaðri en við höfum talið, þ.e. það er val á milli aðildar að myntsvæði eða einhvers konar fastgengisstefnu eða einfaldlega sjálfstæðrar peningastefnu með höftum. Þetta eru valkostirnir sem við stöndum frammi fyrir og niðurstaða skýrslunnar er að velja sjálfstæðu peningastefnuna með höftum. Ef við ræðum aðeins þessa skýrslu betur þá er hún mjög góð þó ekki væri nema fyrir samantektina á öllum þeim útgáfum á peningastefnu sem við höfum prófað á undanfarinni öld eða svo. Það eru a.m.k. tíu mismunandi leiðir sem við höfum sprengt utan af okkur á þessu tímabili. Við erum með u.þ.b. tíu ára meðallíftíma peningastefnu í þessu samfélagi. Á undanförnum þremur áratugum höfum við verið með fastgengi í höftum, fastgengi með frjálsu fjármagnsflæði að hluta, verðbólgumarkmið í frjálsu flæði, verðbólgumarkmið í höftum og verðbólgumarkmið í höftum að hluta. Ekkert af þessu hefur í raun og veru skilað því sem mætti kalla ásættanlegum árangri því að afraksturinn er sem fyrr segir liðlega 4% vaxtamunur, sem er enn í dag slíkur, við nágrannalönd okkar og um 5% verðbólga að jafnaði. Höfundar skýrslunnar draga tíu meginlærdóma af þessari hrakfallasögu okkar í peningastjórn og ég ætla að tæpa á þremur sem eiga það kannski sameiginlegt hvað það er mikilvægt að virða leikreglur peningastefnunnar óháð því hvaða peningastefna verður fyrir valinu. Það er í fyrsta lagi mjög mikilvægt að peningastefnan hafi pólitískan stuðning. Það er nauðsynlegt að ríkisfjármálin styðji við hagstjórn og stjórn peningamála með því að auka ekki á þenslu með óábyrgri útgjaldaaukningu þegar síst má við því, þegar við erum í uppsveiflunni, en það hefur alltaf verið raunin hér. Fjármálastefna hins opinbera í gegnum árin og áratugina hefur verið að eyða þeim krónum sem koma inn. Fyrirhyggjan hefur sjaldnast verið fyrir hendi og það er alveg skýrt í stefnu þessarar ríkisstjórnar, það er beinlínis yfirlýst markmið um að þverbrjóta þessa reglu. En ábyrg ríkisfjármálastefna dugir ekki ein til. Alþingi verður að hafa hönd í bagga þegar valkostir um peningastefnu eru uppi á borðinu. Þetta er ekki bara ákvörðun Seðlabankans. Það verður að vera pólitískur stuðningur í þessum sal við þá leið sem valin er til þess að hún njóti bæði trausts og stuðnings úr þessum sama sal þegar reynir á hana. Það hefur oft sýnt sig í gegnum tíðina að hér er verið að gagnrýna peningastefnuna á sama tíma og hún þyrfti á stuðningi að halda. Í öðru lagi er stöðugleiki á vinnumarkaði undirstaða verðlagsstöðugleika. Þetta er eitthvað sem við verðum einfaldlega að horfast í augu við að við verðum að tileinka okkur. Stjórnmál eiga ekki að vera að skipta sér af því hvernig samið er á vinnumarkaði eða um hvað er samið, en þegar við semjum ítrekað á vinnumarkaði um tvöfaldar til þrefaldar launahækkanir í samanburði við nágrannalönd okkar þá verðum við líka að horfast í augu við það að við eigum við augljósan strúktúrvanda á vinnumarkaði að glíma. Það er í raun og veru það sem stendur upp úr öllum tillögum, allri umfjöllun í þessari skýrslu og fleirum. Við erum ófær um að betrumbæta peningastefnu okkar, gera á henni nauðsynlegar umbætur án þess að umbætur á vinnumarkaði og í ríkisfjármálunum fylgi með. Í þriðja lagi er greiðslujöfnuður öxull íslenskrar hagstjórnar. Þetta er kannski það sem skiptir mestu máli á endanum. Það er alveg sama hvaða peningastefnu við erum með, við erum örríki með örsmáa óstöðuga mynt og við erum algerlega ofurseld fjármagnsflæði til eða frá landinu. Við höfum voðalega lítið um það að segja á endanum hvað erlendum fjárfestum finnst um okkur, hvort þeir kjósi að fjárfesta hér eða flýja. En það segir sig alveg sjálft í því samhengi að við getum ekki haldið uppi verulegum vaxtamun við nágrannalönd okkar öðruvísi en að vera með gjaldeyrishöft. Þau geta verið innflæðishöft eins og nú er eða útflæðishöft þegar verr árar, en það verður framtíð okkar með sjálfstæða örmynt og sjálfstæða peningastefnu. Það er ágætt að við gerum okkur skýra grein fyrir þeim valkostum. En gjaldeyrishöft í mínum huga eru bara ekki valkostur. Þau eru ekki æskileg leið í hagstjórninni. Þau eru alveg skelfileg leið í opnu alþjóðavæddu hagkerfi þar sem við viljum einmitt nýta okkur tækifæri framtíðarinnar í nýsköpun, tækniþróun og hverjum þeim tækifærum sem kunna að skapast fyrir okkur. Þess vegna held ég að við þurfum að taka það mjög alvarlega þegar þessum valkostum er stillt upp fyrir okkur. Skýrsluhöfundar leggja til nokkrar tæknilegar umbætur á núverandi peningastefnu sem áfram verður þó í grunninn sjálfstæð peningastefna með verðbólgumarkmiði. Margar þeirra eru án efa til bóta svo sem sameining Seðlabanka og Fjármálaeftirlits, aukin notkun þjóðhagsvarúðar og að í verðbólgumarkmiði verði stuðst við vísitölu neysluverðs án húsnæðisliðar, en jafnframt gripið til ýmissa breytinga með það að markmiði að auka gagnsæi og fyrirsjáanleika peningastefnunnar. Allt er þetta vafalítið til góða. Það er hins vegar ekki kjarni máls, forseti. Áfram yrði stuðst við peningastefnu á grunni einnar smæstu og óstöðugustu myntar heims. Allar tilraunir okkar hingað til til að nota hana hafa misheppnast með gríðarlegum kostnaði fyrir heimili og fyrirtæki í landinu og það er ágætt að hafa í huga að flest stærstu útflutningsfyrirtæki landsins hafa í raun og veru valið sig frá þessari sömu mynt sem margir dást svo að. Flest stærstu sjávarútvegsfyrirtæki gera upp í evrum. Það er líka vert að hafa í huga að við erum eina þjóðin með færri en 2 milljónir íbúa sem hefur reynt að reka sjálfstæða peningastefnu með sjálfstæðri mynt. Hinar 84 hafa valið sér einhverjar aðrar leiðir. Það eru kannski einhver skilaboð sem felast í þeirri einföldu staðreynd. Þessi tilraun er einfaldlega fullreynd og það er mál að linni. Það er miður að skýrsluhöfundum var ekki heimilað að fjalla um raunhæfasta og besta valkostinn við núverandi peningastefnu sem er upptaka evru í gegnum aðild að Evrópusambandinu. Þáverandi samstarfsflokkur okkar í ríkisstjórn, Sjálfstæðisflokkurinn, hafði ekki kjark til að horfast í augu við þann samanburð, mögulega af ótta við að hann reyndist einfaldlega sá skynsamlegasti og hagfelldasti fyrir þjóðina. Við búum við árlegan vaxtakostnað upp á 200 milljarða kr. aukalega í samanburði við nágrannalönd okkar og eitt sveiflukenndasta hagkerfi í hinum vestræna heimi, hvort sem horft er til gengis, verðbólgu, hagvaxtar eða atvinnustigs. Á þessu þurfum við að ráða bót. Er ekki tímabært að skoða til hlítar alla raunhæfa kosti til að ná tökum á þessum óstöðugleika og skapa íslenskum heimilum og fyrirtækjum sambærilegan grundvöll til góðra lífskjara og nágrannar okkar í Evrópu njóta? Jónas H. Haralz, sem án efa er einn áhrifamesti hagfræðingur okkar á 20. öldinni, fjallaði í erindi í Vísindafélagi Íslands í apríl 2009 um hrakfarir Íslands í gjaldmiðilsmálum. Hann ræddi þar hversu lengi og hversu oft við hefðum í gegnum tíðina hikað og veigrað okkur við að taka þátt í alþjóðlegu myntsamstarfi í gegnum [[Forseti hringir.]]tíðina til að tryggja okkur nothæfa alþjóðlega mynt, nú síðast evruna. Lokaorð Jónasar í þessu erindi geri ég að mínum, [[Forseti hringir.]]með leyfi forseta: „Ég held satt að segja að það sé nógu oft og nógu lengi.“
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Þorsteini Víglundssyni fyrir ræðuna. Þingmaðurinn er ágætlega kunnugur aðstæðum á íslenskum vinnumarkaði og þekkir ágætlega til þar vegna sinna fyrri starfa. Hann ræddi aðeins um kjarasamninga og hvernig það hefði ítrekað gerst að samningar á vinnumarkaði hefðu í raun farið langt fram úr þeim væntingum sem við höfðum til hagvaxtar á hverjum tíma. Og þetta er svo sem alveg ágætt og er raunar reifað í skýrslunni og alveg rétt sem þingmaðurinn segir með tilliti til þess. En það er eitt sem þingmaðurinn kom ekki inn á, sem er í skýrslunni varðandi þetta, og það er að nágrannaþjóðir okkar hafa að mörgu leyti farið aðrar leiðir í þessu. Til að mynda er meira að segja sagt í skýrslunni að sumar þeirra hafi hreinlega sett sér tiltekin mörk við það að búið sé að skipta kökunni svona - svona eigi bilið á milli tiltekinna hópa í samfélaginu að vera hvað varðar launasetningu og annað og við hækkum síðan launin í framhaldi af því. Er þingmaðurinn að tala fyrir því að við gerum eitthvað slíkt á Íslandi, þ.e. að við rekum hreinlega niður hæla í svörðinn og segjum: Hér eiga laun verkamanna að vera og margfeldi af þeim eiga laun annarra stétta að vera og þar ætlum við að halda okkur? Er þingmaðurinn að tala fyrir þessu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Nei, í sjálfu sér er ég ekki að segja það. En ef vinnumarkaðurinn myndi ákveða að semja um slíka hæla væri það algjörlega vinnumarkaðarins að semja um það. Það er tvennt í þessu sem vert er að hafa í huga. Ég held að við tölum mjög oft um að hinn norræni vinnumarkaður sé laus við öll vandamál sem við erum að glíma við hér en þau eru í raun öll hin sömu. Þar hafa menn bara sammælst um leiðir til að leysa þau. Auðvitað eru átök milli einstakra hópa á norræna vinnumarkaðnum um það hvort launasetning sé hlutfallslega rétt, hvort þessi hópur sé í réttu hlutfalli við annan. Þetta eru stöðug átök. En á endanum hafa þau sameinast um aðferðafræðina til að halda heildarlaunabreytingunni innan þess ramma sem samrýmast á verðlagsstöðugleika til lengri tíma litið og það eiga öll löndin sammerkt, hvort sem horft er til Noregs, Svíþjóðar, Danmerkur eða Finnlands. Það er hins vegar alveg rétt hjá hv. þingmanni að þessi samanburðarfræði á vinnumarkaði eru yfirleitt rótin að óstöðugleikanum. Við getum t.d. ekki ráðist í átak um að hækka lægstu laun sérstaklega nema að þeir sem hærri laun hafa samþykki það. Þá er ég ekki að tala um hópa sem áður voru úrskurðaðir samkvæmt kjararáði eða æðstu stjórnendur á vinnumarkaði, heldur fyrst og fremst næstu hópana þar fyrir ofan, millitekjuhópana, háskólamenntaða fólkið, iðnaðarmennina o.s.frv. Þetta eru yfirleitt átökin sem eru að eiga sér stað. Það er auðvitað alger forsenda þess, ef lyfta á lægstu launum sérstaklega, að hóparnir þar fyrir ofan sætti sig við að bera minna úr býtum. Það er kannski rót vandans. Þetta er eitthvað sem verkalýðshreyfingin þarf jafnvel innbyrðis að semja um. En þetta er algerlega viðfangsefni aðilanna. Ég geri engar athugasemdir við [[Forseti hringir.]]að aðilar vinnumarkaðarins eða verkalýðshreyfingin hafi ákveðna stefnu og breyti henni frá einum tíma til annars. Aðalatriðið er að heildarlaunahækkunin þarf að vera innan þessa þjóðhagslega ramma.
Forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Þingmaðurinn kom inn á það í ræðu sinni að íslenska krónan væri örmynt og íslenska hagkerfið pínulítið og það er alveg rétt hjá honum. Það er þannig. Það hefur alltaf verið þannig. Á meðan við búum í þessu landi verðum við áfram með lítið hagkerfi, það breytist líklega ekki neitt. Engu að síður er það svo, hvort sem það er vegna eða þrátt fyrir smæð hagkerfisins, hvort sem það er vegna eða þrátt fyrir hagstjórnina, að sennilega hafa fá samfélög, a.m.k. í Evrópu, náð meiri framförum á 20. öldinni eða tekið stærri stökk úr eymd og volæði, eigum við ekki bara að segja það, yfir í hagsæld. Og það voru sömu karlarnir sem stjórnuðu - það voru karlarnir á þeim tíma, þetta voru allt karlar - með þessari blessuðu krónu, með þessari mynt og með þessa þjóðarsál á bak við sig og náðu samt þessum árangri. Er þingmaðurinn að segja að við hefðum náð miklu betri árangri og miklu fyrr ef við hefðum frá upphafi verið með aðra mynt? Komandi svo aftur að hinu sem hann sagði, að þær væru 84 þjóðir sem væru stærri en Ísland en hefðu ekki sína eigin mynt, ég held hann hafi orðað það einhvern veginn þannig, [[Gripið fram í: Minna en 2 milljónir.]]- minna en 2 milljónir, já. Hvernig raðast íslenska hagkerfið með tilliti til hagvaxtar, hagsældar og framþróunar á 20. öldinni miðað við þau hagkerfi?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið síðara sinni. Stutta svarið við spurningu hv. þingmanns, um það hvort okkur hefði vegnað betur með aðra mynt, er já. Ég er nokkuð sannfærður um það. Ég held að árangur okkar sé þrátt fyrir krónuna en ekki vegna krónunnar og ég held að við vanmetum mjög gjarnan verðmæti stöðugleika fyrir hagkerfið okkar, fyrir atvinnulífið okkar, fyrir heimilin okkar. Verðlagsstöðugleiki og gengisstöðugleiki skiptir alveg gríðarlega miklu máli. Það er ágætt að benda á að þrátt fyrir að við höfum náð undraverðum árangri á undanfarinni öld eða svo þá er það fyrst og fremst í auðlindatengdum greinum. Við höfum náð að byggja upp þær atvinnugreinar sem eru með einhverjum hætti hlekkjaðir við landgrunnið okkar. Annað höfum við misst úr höndunum í gegnum tíðina, menn hafa einfaldlega valið sér að starfa annars staðar. Við höfum t.d. ekki náð neitt sérstaklega merkilegum árangri í hugverka- og tæknigreinum þó að við eigum mörg mjög góð fyrirtæki þar. Á heildina litið hefðum við getað gert miklu betur, sérstaklega miðað við það að við erum að mínu viti einstaklega hugvitssöm þjóð. Það eru einhver frumkvöðulsgen, held ég, sem í aldanna rás hefur sýnt sig aftur og aftur og útskýrir kannski af hverju við erum svona fjári góð í að eiga við allar þessar sveiflur. En ég er ekki í nokkrum vafa um það að ef við hefðum búið við stöðuga mynt og lægra vaxtastig hefði okkur vegnað talsvert betur. Og það er ágætt að hafa það í huga, þegar við berum okkur saman við nágrannalönd okkar, sérstaklega þegar sá samanburður er mjög hagfelldur núna, að það eru sjálfsagt fáar Norðurlandaþjóðir sem hafa tekið jafn oft fram úr hinum Norðurlöndunum hvað varðar lífskjör og Ísland. En við höfum alltaf misst þau úr höndum okkar þegar slær í bakseglin. Það er kannski ágætt að gleyma því ekki. Ég held að það sé mjög vert að hafa þetta í huga þegar við metum heildarávinninginn af blessuðu krónunni okkar og hvernig okkur gæti farnast með aðra og stöðugri mynt en hana. Hvað varðar síðari spurningu [[Forseti hringir.]]hv. þingmanns þá er mjög misjafnt með þessar smærri þjóðir hvernig þeim hefur farnast. [[Forseti hringir.]]En það er ágætt að hafa í huga land eins og Lúxemborg sem hefur búið við fast gengi, held ég, frá 1970 eða þar um bil og vegnað ágætlega sýnist mér.
Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu. Í upphafi máls míns vil ég taka það fram að ég er um margt ágætlega ánægður með þessa skýrslu. Það er margt ágætt í henni. En það er ljóst eins og hefur raunar komið fram í máli fleiri þingmanna að skýrsluhöfundar höfðu tiltölulega takmarkað hlutverk, voru í rauninni fyrst og fremst að bera saman tvær leiðir og skýrslan kannski takmörkuð að því leyti. Þá er vert að nefna eins og hefur komið fram í máli fleiri þingmanna að í september 2012 kom einmitt stóra skýrslan, skulum við segja, frá Seðlabankanum um valkosti Íslands í gjaldmiðilsmálum. Að því leyti er ekki nein sérstök ástæða til þess að fara aftur að ræða það hvar við stæðum með tilliti til þeirrar skýrslu í þessari umræðu. Við skulum heldur ekkert fara í neinar felur með það að það var ákveðin krafa, þegar farið var af stað með þessa skýrslu af hálfu tiltekinna stjórnarflokka á þeim tíma, Viðreisnar ef ég man rétt, að myntráð yrði skoðað sérstaklega. Má kannski segja að skýrslan hafi fyrir vikið að einhverju leyti takmarkast þess vegna. Það er þá bara þannig. Í skýrslunni er einmitt reifað í löngu máli af hverju myntráð er í rauninni ekki leiðin fyrir hagkerfi eins og Ísland. Það er ágætt að við séum þá búin að fá það á hreint. Engu að síður hafa nokkrir þingmenn í ræðum sínum í dag gefið ádrátt um að þetta gæti kannski verið möguleiki og þá gjarnan talað um að vera í myntbandalagi eða einhverju föstu myntsamstarfi við einhverja aðra þjóð. En tilfellið er að það er í raun ekki verulega frábrugðið því að vera í myntráði. Við myndum í slíku samstarfi missa a.m.k. hluta af þeim hagstjórnartækjum sem við höfum í dag. Tillögur skýrslunnar eru eins og hefur ítrekað komið fram í dag 11 talsins og eru ljómandi góðar margar hverjar. Í máli nokkurra hv. þingmanna hefur tillaga 5 til að mynda verið nefnd, en í henni er gert ráð fyrir að halda áfram með verðbólgumarkmiðið 2–2,5%, en taka út húsnæðisliðinn. Ég heyri það á máli margra þingmanna að það gleður þá og það er ljómandi. Mér finnst skýrsluhöfundar færa ágætisrök fyrir því af hverju þetta ætti að vera þannig. Skýrsluhöfundar ræða í tillögu 7 m.a. um eitt af þeim varúðartækjum, hagstjórnartækjum, sem við eigum að hafa, þ.e. innflæðishöftin. Við höfum aðeins rætt það í dag að án þess að hafa möguleikann á slíku tæki þá geti verið erfitt að vera með sæmilega hagstjórn í litlu myntkerfi eins og á Íslandi. Við sjáum það til að mynda núna þegar gengið gefur eftir og við ræddum það aðeins áðan hvort það væri skynsamlegt að slaka aðeins á innflæðishöftunum núna til að freista þess að styrkja gengið eða stabilísera. Það sem mér finnst hins vegar vera einna áhugaverðast í þessari skýrslu og skýrsluhöfundar segja ítrekað og aftur er að meginmálið er ekki hvaða leið við förum heldur að við reynum að hafa eitthvert system í galskapnum, reynum að fara eftir þeim reglum sem við höfum ákveðið í sameiningu að eigi að fara eftir. Föllum ekki ítrekað í þann freistnivanda að stökkva til í sífellu og bregðast við með einhverjum aðferðum. Við höfum ítrekað prófað það. Skýrsluhöfundar rekja raunar mjög vel í skýrslunni sögu stjórnunarinnar á íslensku hagkerfi frá 1918 og raunar aðeins fyrr og hvernig menn hafa sífellt fallið í þá freistni að bregðast við með einhverjum, eigum við að segja, stórkarlalegum lausnum. Það er jafnvel talað um slíkt í kosningaloforðum og fleiru. Þetta er kannski meginmálið. Ef við ætlum að halda stöðugleika í íslensku efnahagslífi þurfum við að fara eftir reglum. Þar skiptir innlend hagstjórn gríðarlega miklu máli. Að við sem eigum heima hérna og kjósum okkur stjórnvöld sættum okkur við að þurfa að fara eftir einhverjum reglum. Ég veit að Íslendingar eru upp til hópa ekki þjóð sem er neitt sérstaklega spennt fyrir að fara eftir öllum reglum. Við erum óttalegir reddarar í okkur. Sumum finnst það vera voðalega krúttlegt þjóðareinkenni, þetta reddast. En það á kannski ekki sérlega vel við þegar við erum að tala um fyrirbæri eins og hagstjórn, sérstaklega þegar við skoðum hagstjórnina í því samhengi og þau áhrif sem hún hefur á stöðu heimila og hvernig þjóðinni sjálfri farnast. Þá er „þetta reddast“ voða léleg græja, skulum við segja. Séríslenskir þættir í íslenska hagkerfinu eru raktir dálítið í skýrslunni og komið ítrekað inn á hversu auðlindadrifið okkar hagkerfi er. Skýrsluhöfundar segja raunar að í slíku hagkerfi geti verið mjög erfitt, sérstaklega ef það er lítið, að þurfa að binda sig við annað hagkerfi, t.d. stærra myntsvæði. Það er ein meginástæðan fyrir því að þeir hafna myntráði. Sveiflurnar í okkar hagkerfi þurfa ekkert endilega að vera í flútti við sveiflurnar í stóra hagkerfinu. Þess vegna getur það verið snúið. Eitt af verkefnunum er að skapa innan samfélagsins ákveðið traust á hagstjórnina, koma okkur saman um reglur, koma okkur saman um hvernig við ættum að gera þetta og að við reynum smátt og smátt að byggja upp þetta traust sem er svo nauðsynlegt. Þetta kom aðeins fram í máli mínu í samræðum hér áðan við hv. þm. Þorstein Víglundsson um fyrirkomulagið sem er viðhaft víða á Norðurlöndunum. Þar er sums staðar alla vega búið að ákveða hreinlega að þetta séu reglurnar og þeir ætli að starfa inni í þessu módeli. Norðurlandaþjóðirnar eru sumar með sjálfstæða mynt, sumar með evru og sumar með „evru light“, eins og Danir, með danska krónu sem er bundin föst við evruna. Allt í góðu með það. Það verður gaman að ræða þessa skýrslu og frekari viðbrögð við henni í efnahags- og viðskiptanefnd, sérstaklega að ræða þessa innlendu áhrifavalda sem mér finnst ekki hafa verið ræddir nægjanlega mikið hérna, t.d. þá stöðu sem er í íslenska hagkerfinu að við erum með risastóra lífeyrissjóði í íslensku samhengi sem halda núna á u.þ.b. 4.000 milljörðum í eignum. Það er fimm sinnum stærra en gjaldeyrisvarasjóðurinn, sem dæmi. Mig langar að ræða meira um hvaða áhrif þjóðarsjóðurinn mun hafa á þetta og hvort við náum einhvern tíma þeirri stöðu að vera með sambærilegan þjóðarsjóð og Norðmenn og það sveiflujöfnunartæki sem slíkur sjóður getur verið. Ég hlakka líka til að ræða meira í efnahags- og viðskiptanefnd þá áhrifaþætti sem eru á vexti sem mér finnst vera í íslensku hagkerfi, sem mér finnst menn oft skauta dálítið fram hjá þegar við ræðum málin í þingsal. [[Forseti hringir.]]Ég hlakka til að ræða þetta mál frekar og ég veit að þingmenn munu áfram verða spenntir fyrir því að ræða þessa skýrslu.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir kynninguna hér áðan og öllum sem komið hafa hingað upp fyrir skemmtilegt samtal. Ritið Framtíð íslenskrar peningastefnu er í sjálfu sér prýðilegt innlegg í umræðuna og framlag tveggja Svía frá háskólanum í Lundi vakti sérstaka athygli mína. Þar er valkostum Íslendinga lýst og varpar annar þeirra fram þeirri spurningu hvers vegna Malmö, hvar íbúar eru ámótamargir og á Íslandi, ætti að vera með eigin gjaldmiðil. Fræðimaðurinn kemst að þeirri niðurstöðu að Malmö ætti ekki að vera með eigin gjaldmiðil. Mér, eins og fleirum sem hafa talað hér, finnst ákveðinn grundvallargalli á skýrslunni, en þar er gengið út frá þeim eina möguleika að krónan verði áfram gjaldmiðill Íslendinga. Eins og hér hefur komið fram er ákveðin gjá á milli þessara skoðana hér í þessum sal. Mér finnst það sérkennileg nálgun í ljósi þess að það er mín skoðun að gjaldmiðillinn sjálfur sé fíllinn í herberginu. Ég vil hins vegar algjörlega taka það til greina og taka það fram að höfundar leggja sig vel fram um að finna góðar lausnir til að hægt sé halda áfram að vinna með þá örmynt sem íslenska krónan er. Á heildina litið eru þetta góðar tillögur en þær ráðast ekki að rót vandans þó að vissulega væri hægt að vinna að þeim öllum um leið og við tækjum aðra umræðu um það hvort skoða þyrfti aðra valkosti. Ég leyfi mér að vísa í málsgrein á bls. 36, með leyfi forseta: „Ísland býr við mörg sérkenni sem ljóst er að gera peningamálastjórnun erfiða. Hagkerfið er agnarsmátt. Útflutningsatvinnuvegir einhæfir og sveiflukenndir. Takmarkaður seljanleiki ríkir á flestum fjármálamörkuðum sem gerir verðmyndun hnökrótta. Myntkerfið er ekki aðeins lítið heldur er mitt á milli tveggja stærstu myntsvæða í heimi - dollars og evru - sem hlýtur að gera sjálfstæða peningamálastjórnun ákaflega erfiða viðfangs.“ Nú er krónan, að því er virðist, að sigla inn í tímabil sem mun að einhverju leyti einkennast af frjálsu falli, við þekkjum það líka, með tilheyrandi verðhækkunum á öllum innfluttum vörum, eins og við þekkjum. Fall krónunnar fer alltaf beint út í verðlagið og neytendur borga. Með leyfi forseta, þetta hefur verið langur dagur. Mig langar að spyrja alþingismenn eftirfarandi spurningar: Hvað eiga borgirnar Flórens á Ítalíu, Brno í Tékklandi og Las Palmas á Spáni sameiginlegt? Veit það einhver? Íbúafjöldi þeirra er u.þ.b. sá sami og fjöldi íbúa Íslands. Ég þarf ekki að taka það fram að enginn þeirra er með sinn eigin gjaldmiðil. Gjaldmiðillinn okkar er minnsti sjálfstæði gjaldmiðill í heimi og hann er einstaklega óstöðugur. Hann tekur reglulega dýfur, bæði vegna áhrifa innan lands og vegna utanaðkomandi áhrifa sem koma sér afar illa fyrir alla sem búa á Íslandi. Krónan sveiflast líka og stendur veik fyrir þegar íslensk stjórnvöld gera mistök og við gerum öll mistök. Með stöðugri gjaldmiðli gætu íslensk heimili sparað sér tugi þúsunda í hverjum mánuði og notið sambærilegra lífskjara og íbúar hinna Norðurlandanna. Við þurfum að tala um fleiri valkosti og hætta að láta almenningi blæða í hvert sinn sem krónan tekur dýfu. Ríkisstjórn sem stendur vörð um krónuna og neitar að tala um aðra valkosti - mér finnst hún taka stöðu gegn almenningi um leið. Hæstv. ríkisstjórn ræðir gjarnan um mikilvægi stöðugleikans, þar erum við öll sammála. Í þessu samhengi, að laun almennings megi alls ekki hækka, erum við ekki öll sammála. Ef hún stendur svo aðgerðalaus hjá þegar krónan fellur og kjör almennings rýrna þá fellur trúverðugleiki hæstv. ríkisstjórnar um leið. Stöðugur gjaldmiðill er ekki bara mikilvægur fyrir heimilin í landinu. Stöðugt rekstrarumhverfi er ein mikilvægasta forsenda þess að hægt sé að byggja upp fyrirtæki. Mörg íslensk fyrirtæki hafa þurft að stunda spákaupmennsku á gjaldeyrismarkaði, sem er sannarlega ekki þeirra kjarnastarfsemi, til að tryggja sig gagnvart gjaldeyrissveiflum. Þá standa smærri íslensk fyrirtæki, sem neyðast til að fjármagna sig í gegnum íslenska banka, mun verr en stærri fyrirtæki og fyrirtækjasamsteypur sem flest eru löngu búin að taka upp aðra mynt. Stærri fyrirtæki hafa nefnilega átt kost á því að fjármagna sig í gegnum banka erlendis og fá þar af leiðandi önnur og betri kjör en minni fyrirtæki. Samkeppnisumhverfið er þannig skekkt enda þurfa litlu fyrirtækin að borga álag fyrir gjaldeyrisáhættuna sem fylgir krónunni. Vextir eru verðið sem við borgum fyrir peninga, hvort sem við erum með fyrirtæki sem er að reyna að koma undir sig fótunum eða einstakling sem dreymir um að eignast eigin íbúð og geta loksins komist af leigumarkaði. Á meðan krónan er sterk, eins og verið hefur undanfarin ár, visna útflutningsgreinarnar hægt og bítandi sem þvert á þorra fólksins í landinu hafa tekjur í erlendri mynt. Á meðan á endalausri rússíbanareið krónunnar stendur er jafnframt mjög erfitt fyrir nýjar útflutningsgreinar að festa sig í sessi. Þetta er svolítið mótsagnakennt eða eins og sagt er, með leyfi forseta: You can't really win. Árið 2016 gerðu rúmlega 230 íslensk fyrirtæki upp í öðrum gjaldmiðli en íslensku krónunni. Flest voru það félög í sjávarútvegi, ferðaþjónustu og sum eignarhaldsfélög. Evran var sá gjaldmiðill sem flest þeirra völdu. Í þessum hópi fyrirtækja eru flugfélög, álbræðslur og stór útgerðarfyrirtæki. Og það er vissulega sniðugt hjá þessum fyrirtækjum að gera þetta, fyrst þau geta það, þarna losna þau við sveiflurnar á íslensku krónunni. Viljum við virkilega hafa það þannig að hagsmunir stórfyrirtækja annars vegar og smærri fyrirtækja og almennings hins vegar fari ekki saman? Það er ekki réttlætanlegt, finnst mér, að þorri íslenskra fyrirtækja og almenningur þurfi að búa við krónuna og fylgifiska hennar, háa vexti og verðtryggingu og reglulegt fall krónu sem fer beinustu leið út í verðlag á nauðsynjavöru, enda erum við mjög háð innflutningi. Á meðan svo er þá erum við kannski öll á sama bátnum en við erum svo sannarlega ekki að róa honum í sömu átt. Stærri þjóðir með stöðugri gjaldmiðla hafa séð sér hag í aðild að stærri gjaldmiðli. Á Íslandi þrjóskast menn enn við þó að það blasi við að grunnvandi hárra vaxta og verðtryggingar liggi í krónunni. Lausnin virðist liggja í nýjum gjaldmiðli og í því sambandi mæla langflestir sérfræðingar með evru. Það eru nefnilega engar mjúkar lendingar í íslensku efnahagslífi. Gengi krónunnar hefur bein áhrif á hagvöxt, verðbólgu, vexti, skatttekjur ríkisins, kaupmátt og einkaneyslu. Við köllum eftir efnahagslegum stöðugleika þar sem velferð almennings er ekki sett í annað sætið. Hvers vegna ættu borgirnar Malmö, Flórens, Brno og Las Palmas að vera með sinn eigin gjaldmiðil? Stutta svarið er að þær ættu ekkert að vera með sinn eigin gjaldmiðil. Mér finnst það því umhugsunarvert hvers vegna Ísland, sem er með sama íbúafjölda og þessar ágætu borgir, þarf að vera með sinn eigin gjaldmiðil. Hvaða áhrif hefur það á fullveldi okkar að ræða við myntbandalög? Mig langar að skora á hæstv. ríkisstjórn að skoða aðra möguleika í gjaldmiðlamálum eins og t.d. var gert í skýrslu Seðlabankans frá árinu 2012, og er í lagi að taka upp aftur og halda áfram með, en ekki ganga út frá þeirri fyrirframgefnu forsendu að krónan sé eina lausnin í peningamálum Íslands. Þá lofa ég að ég skal ekkert ganga út frá þeirri fyrirframgefnu forsendu heldur að evran sé eina lausnin í peningamálum Íslands, þó að mér finnist það vissulega. Ef við værum öll til í að vera með opinn huga held ég að öllum myndi farnast betur. Ábyrg stjórnun felst m.a. í því að ákveða ekki fyrir fram hver eina rétta lausnin er og setja síðan allan kraft sinn í að sannfæra alla aðra um að það sé eina rétta lausnin. Það væri ábyrgt af hálfu stjórnvalda að vera tilbúin til að leita og læra, hlusta á aðrar hugmyndir en sínar eigin og komast síðan að sameiginlegri niðurstöðu sem væri til hagsbóta fyrir alla, hvort sem er almenning, atvinnulíf eða stjórnvöld. Eitt af okkar stærstu viðfangsefnum er nefnilega að efla traust í samfélaginu; traust á milli stjórnvalda og almennings og traust á milli almennings og atvinnulífs. Til þess að það sé hægt verðum við fyrst að skilja að hagsmunir almennings, atvinnulífs og stjórnvalda þurfa og eiga að fara saman. Við erum öll á sama bátnum og við verðum að róa honum í sömu átt. Ég tek undir með hv. þm. Oddnýju Harðardóttur og Þorsteini Víglundssyni, þingið á að taka fleiri valkosti til skoðunar. Við eigum sameiginlega hagsmuni sem samfélag og ég legg til að við setjum þá í forgang og skoðum eitthvað fleira.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég er aðeins að velta fyrir mér orðum hans um að það sé verið að neita að ræða aðra kosti sem mér finnst pínulítið sérkennilegt, verð ég að játa. Ég veit ekki betur en við höfum verið að ræða ýmsa aðra kosti og séum í raun og veru sífellt að gera það. Kannski er hægt að rifja það upp þó að það hafi nú komið hér nokkrum sinnum fram í dag að erindisbréfið og forsendurnar fyrir nákvæmlega þessari skýrslu koma frá síðustu ríkisstjórn. Það var verkefni nákvæmlega þessarar nefndar að skoða þetta. Hafi einhverjir eitthvað við það að athuga hvernig það erindisbréf var þá væri þeirri gagnrýni kannski betur beint að þáverandi ríkisstjórn og þar með talið Viðreisn sem hefur hingað til ekki neitað að ræða upptöku evru. Mig langar líka að ræða við hv. þingmann, sem sagði hér, kannski af ákveðinni kerskni, að það væri hennar persónulega skoðun að evran væri eina lausnin, hvort hv. þingmaður hafi ekki neinar áhyggjur af því. Nú er ég ekki að tala gegn því að það sé rétta lausnin heldur langar mig aðeins að heyra hv. þingmann tala um hvort það séu ekki einhverjar áhyggjur sem hann hefur, verði sú lausn fyrir valinu. Ég spyr vegna þeirrar staðreyndar að okkar hagkerfi, eins og hér hefur verið rætt áður af öðrum þingmönnum, slær kannski ekki alltaf í sama takti og stærri hagkerfi. Hver væru þá varúðartæki okkar þegar það kæmi efnahagslægð? Þær koma, hvort sem við erum í stórum hagkerfum eða ekki. Hver væru tækin sem við gætum haft til að hafa áhrif, önnur en að lækka við okkur í launakostnaði og opinberum útgjöldum?
Virðulegi forseti. Þakka þér fyrir. Afsakið. Ég vil byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég er enn þá að læra reglurnar. Ég efast ekki um að við munum finna leiðir til að nýta varúðartæki. Eins og ég nefndi þá eru þeir kostir sem fjallað er um í skýrslunni góðir en þeir miða bara við það erindisbréf sem hv. þingmaður nefnir líka, það eru engir aðrir valkostir skoðaðir. Það er það sem ég er að gagnrýna, að það skuli virkilega ekki vera uppi á borðum einhver hugmynd um að breikka þetta viðfangsefni aðeins meira. En ég efast ekki um að það sé hægt að viðhafa varúðartæki þó að við séum hluti af stærra myntbandalagi, bara eins og aðrir gera.
Virðulegur forseti. Ég þakka svarið. Mér finnst umræðan um Evrópusambandið núna af hálfu ýmissa þingmanna Samfylkingarinnar dálítið ankannaleg. Mér finnst eins og það að verða aðili að Evrópusambandinu sé á einhvern hátt hliðarafurð þess að taka upp evru. Það er eins og aðild að Evrópusambandinu sé svona aðeins til hliðar og það sé evran sem sé aðalmálið. Það er nýr tónn sem ég þykist greina, en það er náttúrlega bara ég eins og margt annað í þessu lífi. En ástæðan fyrir að ég spyr sérstaklega um þessi varúðartæki er að þetta er raunverulegt viðfangsefni og við verðum að vera búin að svara þessum spurningum öllum, ekki bara að við finnum einhverja lausn. Það má benda á það, af því að ég talaði um atvinnustigið sérstaklega, að við erum með hæstu atvinnuþátttöku af öllum löndum Evrópusambandsins. Það er staðreynd sem við eigum að bera virðingu fyrir og spyrja okkur sjálf og koma með svörin um hvort hún muni breytast ef við breytum einhverju, t.d. með upptöku evru. Lífshamingja hér er samkvæmt mælikvarða mjög há. Hvort það tengist þessu veit ég ekki, en þetta er eitthvað sem við verðum að svara, við verðum að vera tilbúin til að spyrja: Hvað mun gerast? Ég átti þess kost að ræða þessi mál, ég var í heimsókn hjá Evrópusambandinu, skrifaði töluvert um þá heimsókn, og átti þess einmitt kost að ræða um evrumál, upptöku á evru án aðildar að Evrópusambandinu. Það voru mjög skýr skilaboð frá Evrópusambandinu um að það væri ekki eitthvað sem hugnaðist þeim. Ég skrifaði eftir viðmælanda mínum, með leyfi forseta: „We don't like it“. Það er einmitt út af því að þá væru engin þjóðhagsvarúðartæki, engin tæki til að takast á við sveiflur í efnahagslífinu önnur en þau að lækka launakostnað sem er þá að segja upp fólki eða semja um launalækkun og [[Forseti hringir.]]skera niður opinber útgjöld. Ef við erum aðili að þessu stærra myntsvæði þá erum við að tala um aðild að Evrópusambandinu. [[Forseti hringir.]]Og þá eigum við bara að ræða það en ekki upptöku evru.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna. Það er akkúrat það sem við eigum að ræða. Mér finnst hv. þingmaður hafa hitt þarna naglann á höfuðið. Við þurfum nefnilega að ræða valkosti eins og ég fjallaði um í ræðu minni, en við erum ekki með þá á borðinu. Við eigum ekki að gefa okkur fyrir fram að ein niðurstaða sé rétt áður en við setjumst við borðið og byrjum að semja. Ég heyri að virðulegur hv. þingmaður hefur mikla reynslu af því að vera í Evrópusambandinu og er gaman að því. En við erum hluti af Evrópska efnahagssvæðinu og meginhluti þeirra laga, okkar viðskipta og lögin sem við förum eftir miðast við Evrópska efnahagssvæðið og við erum nú þegar nokkuð vel aðlöguð að þessum aðstæðum. Stærstu viðskiptaþjóðir okkar eru hvor sínum megin við okkur, í Evrópusambandinu ansi margar og í Evrópu þó nokkuð margar. Ég held því að ef það yrði fyrir valinu yrði það ekki mjög dramatískt sjokk fyrir hagkerfið að laga sig að því. Það þyrfti sannarlega að gera það en það eru kostir og gallar við allar leiðir, ég efa það ekki. Ég er ekki með allar lausnirnar á því hvernig er að leysa úr því fyrir fram, en maður leysir ekki úr neinum vandamálum nema með því að setjast við borðið til að semja um það og til þess að sjá eitthvað fyrir. Við getum fabúlerað um þetta alveg fram á kvöld, en þetta held ég.
Herra forseti. Ég ætla að leyfa mér að slá svolítið annan tón en hefur verið í þessari umræðu með því að fara svolítið víðar og breiðar um völl en hingað til hefur verið gert. Deilt er um að hve miklu leyti hagfræðin megi teljast pólitísk. Það er ólíkt til dæmis jarðfræðinni. Ég tel að að stærstum hluta sé hún pólitísk, að meginhluta, og ef svo væri ekki væri sjaldan deilt um efnahagsmál og hvar við flokkum peningastefnubókina, endurmatið, pólitískt. Það er spurning. Hvernig flokkum við skoðanir á henni pólitískt, gróflega séð vinstri, hægri? Er það nægjanlegt eða nærskorið, þurfum við þá að spá í ismana, stefnurnar keynesismann, kratismann eða marxismann eða hvað eina? Ég ætla mér ekki þá dul að greina innihald þessarar bókar og setja fram lausnir. Ég hef ekki til þess menntun næga né heldur fræðilega þekkingu. Þó að ég sé hér stimplaður stjórnarþingmaður eða þingmaður yfir höfuð þá er ég ekki í stakk búinn til að gera það, en það liggur einmitt þannig í því að á Alþingi erum við með ólíka þekkingu og ólíkar grunnhugsjónir og getum ekki öll rætt um allt. Ég ætla að fara nokkrum orðum um stóru línurnar, um rammann, um kerfið með stóru k-i um hagkerfið og tala um meginefnahagskerfi heimsins, kapítalismann, sem mjög sjaldan heyrist nefndur því nafni á Alþingi. Það er jú þannig eins og allir vita að smáar jafnt sem stórar þjóðir lúta þessu hagkerfi og stórveldin sömuleiðis, þrjú til fjögur, hvernig sem við nefnum þau. Við þetta bætast efnahagsbandalög ESB, bandalög í Asíu, Suður-Ameríku o.s.frv. Ég ætla ekki að fella neinn dóm um gagnsemi þeirra í þessu samhengi. En ég var hugsi í morgun frammi fyrir 245 síðna ritinu og fór að hugsa: Ætli Grænlendingar ræði peningastefnu eins og við? Eða Kínverjar, ætli þeir ræði peningastefnu eins og við á sömu nótum hægri, vinstri? Eða eru þeir fullkomlega á kafi í innri umræðu um peningastefnu á þeim nótum sem hún er sett fram á? Herra forseti. Ég lít svo á að sagan sé áhugaverð. Hálf 19. öldin, 20. öldin, 21. öldin er jú tími kapítalismans fyrst og fremst. Og hægt er að horfa til baka á nýlendutímabilið sem var grunnur að ríkidæmi aðaliðnaðarþjóðanna og sumra smærri þjóða sömuleiðis. Styrjaldirnar miklu, innbyrðis átök í sumum ríkjum og svo tilraunirnar til að kollvarpa kapítalisma í nokkrum ríkjum, sem varð að öfugmælum, og þar sem nú er bullandi kapítalískt efnahagskerfi með ríkisafli og nýrri yfirstétt. Við getum endað á nýkapítalismanum, frjálshyggjukapítalismanum, sem ég vil halda fram að hafi heldur skilað dapurlegum árangri þar sem jöfurinn Warren Buffett tók sér þau orð í munn að sú tegund efnahagsstefnu væri tæki til fjöldaeyðingar. Þá fáein orð um innra vélvirkið í kapítalismanum. Það er breytt eignarhald. Það eru ekki lengur innlendir auðjöfrar, segjum í Svíþjóð sem eiga sænska hagkerfið að stórum hluta. Þeir eiga aðeins 10%. Hitt eru sjóðir og fjölþjóðafyrirtæki. Þetta er breyting. Annað um innra vélvirkið. Það er sífelldur hagvöxtur í heimi þar sem auðlindir eru takmarkaðar. Enn annað. Útþensla yfir landamæri. Og enn annað. Erfiðar hagsveiflur þar sem framboð, eftirspurn, offjárfestingar, gengisþrýstingur og annað framkallar sveiflur sem eru mjög erfiðar öllum, nema kannski einstaka fjárfestum. Við getum svo deilt um árangurinn af þessu öllu saman. Í mínum huga er ekkert sérstaklega björt mynd í þessum ramma sem ég minntist á áðan. Vissulega er það þannig að árangurinn er misjafn eftir löndum. Við getum sagt og giskað á að það er ágætismeðalvelmegun í 20–30% landa, en um leið er það óyggjandi staðreynd á heimsvísu að hinir ríku hafa orðið ríkari og hinir fátæku fátækari. Það er kannski stóri dómurinn sem við þurfum að horfast í augu við eftir 250 ár, þ.e. 250 ára sögu þessa kerfis. Menn geta meira að segja verið misánægðir með það og deilt um hvort sú mynd sem ég dreg upp sé hin rétta eða hvort við eigum að fagna því að svona sé komið. Hvað sem virkri og góðri eða vondri peningastefnu innan ríkja líður er þetta niðurstaðan að mínu mati. Peningastefna á Íslandi snýst auðvitað um umræður og stefnumótun og samþykktir. Til þess erum við hér. Því höldum við úti til að gera lífið bærilegra fyrir lág- og meðaltekjufólk á Íslandi. Þess vegna get ég staðið hér keikur og tekið þátt í ríkisstjórnarsamstarfi eða verið stjórnarandstæðingur því að það er okkar hlutverk. Þessi peningastefna er merkt því hagkerfi sem við lifum við. Þá að máli málanna í þessu samhengi, þ.e. að loftslagsmálum, herra forseti. Ég hef til þessa líklega sagt fátt sem telst frétt frammi fyrir þingheimi. Staðreyndir um loftslagsmál eru það ekki heldur. En við vitum þó að helstu forsvarsmenn kapítalisma í heiminum voru um hríð á bremsunni þegar kom að staðreyndum um hlýnun jarðar og þeir forðuðust umræðu um orsakir og viðbrögð eða voru henni jafnvel andsnúnir. Til þessa sést enn þá og við þurfum ekki að fara langt vestur um eða jafnvel austur um til að sjá og heyra það. En sem betur fer hafa tímarnir breyst og mjög margir kapítalistar viðurkenna vandann og vilja bjarga sjálfum sér og hagkerfinu sem er auðvitað hið mannlega eðli og því ber að fagna. Frammi fyrir nauðsyn aðgerða til að hamla og snúa við of mikilli hlýnun býr kapítalisminn vissulega yfir fjármagni, þekkingu og athafnagirnd, ég ætla að nota það orð, en um leið eru þar innbyggðar mótsagnir tvær sem ég ætla að gera grein fyrir. Í fyrsta lagi stöðugur þrýstingur á hagvöxt og aftur hagvöxt, vaxandi hagvöxt, meiri hagvöxt o.s.frv. Í öðru lagi stöðugur þrýstingur á takmarkaðar auðlindir jarðar. Við erum núna sjö milljarðar og verðum bráðum tíu til ellefu. Þessi þrýstingur er langt umfram þá fjölgun manna. Fjöldi hagfræðinga hefur sett fram orð af þessu tagi. Þetta er jú pólitísk hagfræði og það eru pólitískir hagfræðingar sem líta svona á málin eins og ég er að reyna að gera grein fyrir. Meginkenningin er þessi: Hefðbundinn, alþjóðlegur, samþjappaður og gróðadrifinn kapítalismi er ekki hagstjórnartæki eða rammi sem gengur upp frammi fyrir umhverfisvandanum þegar til lengdar lætur. Til þess að svo verði þarf ný viðmið, annan og nýjan skilning og nýja skilgreiningu á hagvexti, nýja sýn á auðlindanýtingu og síðast en ekki síst fulla endurvinnslu allra helstu nytjaefna sem jörðin gefur af sér. Ég ætla mér ekki þá dul að leysa slíka þraut að útskýra hvernig þetta skuli vera eða hvernig þetta verður leyst eða hvaða hugtök verða ofan á á endanum, en minni á að peningastefna á Íslandi endurspeglar sannarlega eftir sem áður kjarna og djúpan vanda ríkjandi hagkerfis. Handan hennar bíður okkar langvinn umræða, kannski deilur um nýtt hagkerfi sem hentar sjálfbæru mannlífi sem er lykillinn að framtíðinni. Við verðum alltaf að leita útsýnis yfir allan skóginn handan við hin einstöku tré. Til þess var mín stutta hugvekja.
Herra forseti. Ég ætla að byrja á því að þakka hv. þingmanni fyrir mjög fallega og góða hugvekju. Þetta var mjög áhugavert innlegg inn í þessa umræðu og á nótum sem við ættum kannski oftar að fara út í í umræðum af þessu tagi. Hv. þingmaður nefndi fyrirkomulag peningakerfisins í Kína. Kína er auðvitað margfalt stærra land en Ísland en býr líkt og Ísland við mikið útflutningshagkerfi og einhverjar lexíur gætum við hugsanlega lært af Kínverjum. Ég hef svolítið lengi fylgst með þróun renminbi-gjaldmiðilsins út af því að það er einmitt áhugavert hvernig Kínverjar hafa hagað peningastefnu sinni. Þeir voru mjög lengi með renminbi fastbundið við bandarískan dollara en hafa að undanförnu verið með flotgengi sem er handstýrt af kínverska seðlabankanum þrátt fyrir að vera í raun alltaf að stabílisera sig á móti blöndu af bandarískum dollara og evru. Nú er tekinn við nýr seðlabankastjóri í Kína sem heitir Yi Gang. Það verður áhugavert að sjá hvernig mál þróast yfir tíma, hvernig hann kemur að málum í stað forvera síns. En mér þótti ástæða til að nefna þetta vegna þess að við eigum auðvitað að líta til allra landa í kringum okkur þegar við ræðum þessi mál. Við eigum að skoða hvernig hægt er að gera hlutina vel og um að gera að læra af sem flestum.
Herra forseti. Ég þakka þetta andsvar. Og Kína, ja það er nú það. Útflutningshagkerfi, já vissulega. En það er kannski vandamál Kínverja að þar er komið hagkerfi sem tók við af handstýrðu hagkerfi sem var eins konar áætlunarbúskapur og er þá einhvers konar ríkiskapítalismi af hæstu gráðu, áfram handstýrður. Þeir ná árangri, bæði í framleiðslu innan lands og í útflutningi, ganga ansi hart fram, hirða jafnvel hugmyndir og nota alls konar aðferðir til að ná markmiðum sínum, m.a. að ganga inn í efnahagskerfi annarra landa með alls konar tilboð. Lexíurnar eru kannski einhverjar fyrir okkur en stóra vandamálið þar er kannski það að við erum smáríki með örmynt, þeir eru að verða eitt af stærstu hagkerfum heims með mynt sem vegur dálítið meira en krónan okkar. Ég sé ekki fyrir mér hvaða lexíur eru þarna. Kostnaðurinn sem alþýða Kína þarf að greiða fyrir þennan útflutningsrisa er ekki par glæsilegur, hvað varðar mannréttindi og annað slíkt. Ég hef átt þess kost að ferðast um afskekkt héruð í Kína, bæði Xinjiang og Tíbet, fyrir utan það að vera í Peking. Miðað við auðlindapólitík, umhverfispólitík og mannréttindi í stórum hluta af Kína mundum við alla vega ekki taka þá lexíu nema sem neikvæða.
Herra forseti. Ég get tekið undir sumt af þessu en ég veit ekki hvort peningastefnan sem slík sé endilega eitthvað til að setja í samhengi við mannréttindi. Ef svo er þá held ég að ræða þurfi það aðeins nánar. En það er hins vegar tilfellið að þarna er einmitt, eins og hv. þingmaður nefnir, gríðarlega stórt hagkerfi sem ákveður, þrátt fyrir sinn öfluga gjaldmiðil, að tengja hann í praxís við tvo aðra mjög stóra gjaldmiðla til þess að ná fram ákveðnum stöðugleika í verðlagi á útflutningsvörum sínum. Fyrir vikið, einmitt vegna þess að mikið innflæði er af dollurum og evrum til Kína, hafa Kínverjar náð að byggja upp gjaldeyrisvaraforða sem mig minnir að sé í kringum 3.000 trilljón dollarar, eða 3.000 milljarðar dollara, ef ég er ekki að fara með ranga tölu. Það er gríðarlega góður gjaldeyrisvaraforði og maður gæti ímyndað sér að hægt væri að gera svipaða hluti á Íslandi ef við værum með stöðugra gengi. Þegar hlutirnir ganga vel og útflutningur er mikill gætum við verið að safna í sarpinn til þess að geta frekar slegið á sveiflur lengra niður veginn. Ég vona mjög innilega að hægt sé að viðhalda einhverri slíkri pólisíu án þess að þurfa að fara út í hrikalega mannréttindaánauð vegna þess að það ætti ekki að vera nauðsynlegt. Ýmis önnur lönd hafa farið svipaða leið, eins og ég hef rakið hér fyrr í dag, án þess að vera með hrikalega vonda mannréttindastefnu.
Herra forseti. Aftur þakkir til hv. þm. Smára McCarthys fyrir þessi andsvör. Peningastefna og mannréttindi. Ég get ekki betur heyrt í umræðunum hér en menn tengi þetta saman. Við þurfum kannski ekki að tala um mannréttindi í sjálfu sér heldur lífsskilyrði. Og hvernig eigum við að skilja efnahagsleg lífsskilyrði frá mannréttindum? Ég held að það sé mjög erfitt. Ég held að peningastefna, þegar verið er að tala um fjárlög, um ríkisfjármálaáætlanir, um hvernig hægt er að halda genginu stöðugu o.s.frv., tengist vissulega efnahagsmálum sem aftur tengist mannréttindamálum. En það er kannski misskilningur hjá mér að einhverju leyti en ég hef alltaf haldið því fram að hagkerfi og mannréttindi séu óaðskiljanlegir þættir í hverju samfélagi. En þegar kemur að þeirri hagfræðilegu tengingu sem hv. þingmaður nefnir, það að skeyta krónuna við aðra gjaldmiðla eða eitthvað í þá áttina, verð ég einfaldlega að játa að mig skortir þar þekkingu. Ég sem raunvísindamaður eða jarðvísindamaður, eða hvað hægt er að kalla mig, hef ekki þá yfirsýn yfir alla mótorana og allar tengingarnar í hagkerfinu að ég sjái það fyrir mér að það sé annaðhvort rétt eða rangt, eða að ég sjái fyrir mér að kínverska dæmið sé sú sönnun sem örríkið Ísland getur notað. Ég ætla ekki að mótmæla neinu sem hv. þingmaður sagði heldur frekar lýsa mig vanhæfan til þess að fella um það nokkurn dóm.
Virðulegi forseti. Þetta er yfirgripsmikil skýrsla og ég ætla að reyna að drepa á nokkur atriði. Í skýrslunni er talað um að verðbólgumarkmið geti gengið upp. Þar er dregið fram, með leyfi forseta: „Á síðustu fjórum til fimm árum hefur náðst mikill árangur við að framfylgja verðbólgumarkmiðum hérlendis. Það hefur skilað íslenskum almenningi gríðarlegum ábata með mikilli aukningu kaupmáttar, samhliða því að almennt vaxtastig hefur lækkað. Það er mjög mikilvægt að þessum árangri sé fylgt eftir.“ Já, ég get alveg tekið undir þetta að því leyti að auðvelt hefur verið að halda þessu verðbólguviðmiði í ákveðnum auðveldum aðstæðum. Hér hafa verið felldir niður tollar og gengisstyrking hefur verið. Þetta eru ekki sjálfbærar aðstæður, sjálfbærir atburðir sem við getum stólað á til langframa. Við getum ekki fellt niður fleiri tolla, eitthvað smá í viðbót að vísu, en ekki að eilífu. Við getum væntanlega ekki treyst á að gengið komi til með að styrkjast og styrkjast gagnvart öðrum gjaldmiðlum að eilífu heldur. Það er í slíkum aðstæðum sem mjög auðvelt er að viðhalda verðbólgumarkmiðum þegar ytri aðstæður hjálpa til. Þegar fer hins vegar að verða erfitt, eins og núna, gengið er að falla og inn streyma, eins og segir í frétt RÚV frá því í gær, tilkynningar um verðhækkanir til Samtaka atvinnulífsins, og þá erum við komin í sama gamla farið aftur, einhvers konar verðbólguvana þar sem engin skyndilausn er sem getur reddað okkur út úr verðbólgunni. En þetta eru einkenni þessa verðtryggða samfélags sem við búum í þar sem vísitala neysluverðs er mælitæki á það hvernig verðlagsþróun gengur. En af því að við erum með verðtryggingu á ýmsum hlutum í þjóðfélaginu, m.a. í verði, að ég tali nú ekki um lánum, sem vísitalan beinlínis mælir, að þegar verð hækkar þá hækkar vísitalan sem hækkar verð sem hækkar vísitöluna o.s.frv. Þetta er vítahringur verðbólguvanans sem við dettum þarna inn í. Að auki er talað um mikla hækkun launa síðastliðin fimm ár, hún hafi verið um 8% á ári. Að sjálfsögðu vill maður þá spyrja: Til hverra hefur þessi hækkun runnið? Það er ekki nóg að tala bara um meðaltal í þessu tilviki. Það er alveg greinilegt að ýmsir hópar hafa verið skildir eftir út undan. Þegar gengið fer að lækka hefur það tvímælalaust þeim mun verri áhrif á þá sem hafa ekki náð þessari kaupmáttaraukningu sem talað er um hér að sé voðalega góð að jafnaði. Á blaðsíðu 145 í skýrslunni er gerður samanburður á aðferðum Hagstofunnar til að komast að kostnaði við eigið húsnæði og er borið saman við Svíþjóð og Kanada. Í Svíþjóð er það reiknað út frá síðastliðnum 30 árum, hlaupandi meðaltal fasteignaverðs síðastliðin 30 ár, og í Kanada síðastliðin 25 ár. Á Íslandi? Síðastliðinna þriggja mánaða. Það þýðir að þegar einhverjar breytingar eru í húsnæðisverði á Íslandi fara þær strax inn í vísitöluna. Þær hafa áhrif á stundinni. Í Svíþjóð og Kanada gera þær það ekki. Hækkun yfir þrjá mánuði miðað við 30 ár eða 25 ár er smávægileg. Það dregur kostnaðinn mjög lítillega upp þegar einhver skot koma upp eða niður. Við tökum hins vegar alltaf dýfuna eða tökum alltaf stökkið, í aðra hvora áttina, bara nokkurn veginn um leið og það gerist. Þetta er náttúrlega mjög góð leið til að vera með vísitölu neysluverðs mjög nákvæma á hverjum tíma fyrir sig, en að nota það mælitæki til að skoða hvernig verðlag í landinu er að þróast, til þess síðan að hafa áhrif á það sem mælitækið er að mæla, það eyðileggur mælitækið. Það er eins og að nota tommustokk til að mæla hvað metri er en hann lengist alltaf um leið og maður er að mæla. Það gengur ekki. Einn helsti gallinn sem virðist vera í þessari skýrslu er einmitt skorturinn á því að skoða alla þá valmöguleika sem liggja fyrir, þá kosti sem t.d. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn býður upp á að séu valkostir í peningastefnu. Það er mjög merkilegt að af öllum þeim kostum séu þeir allir teknir til hliðar og einhverjir tveir skoðaðir, öðrum af þessum tveimur er vísað strax frá og í rauninni er bara núverandi kostur skoðaður. Og ekki út frá neinni kostnaðargreiningu eða samanburði við hina, sem myndi kannski segja okkur að þetta væri besti kosturinn, heldur er þetta að því er virðist bara svona söguleg greining að miklu leyti og óbeinn samanburður, eins og t.d. í þessu tilviki með Svíþjóð og Kanada, þar sem verið er að sýna muninn en ekki hvaða afleiðingar það hefur í raun og veru og hvaða kostnað við værum að bera af þeirri peningastefnu sem við erum með núna, með tilliti til þá hinna stefnanna. Í ræðu fyrr í dag tók hv. þm. Óli Björn Kárason einmitt undir það að enginn kostur væri ókeypis, þeir kostuðu allir eitthvað. Það er ekki alls kostar rétt. Það er í rauninni ákveðinn grunnkostnaður við alla þessa möguleika. Einhver þessara kosta hefur lægstan kostnað fyrir okkur á Íslandi, fyrir þær aðstæður sem við höfum hérna. Á þann hátt er hann ódýrari en allir hinir kostirnir og á þann hátt er hann í rauninni ókeypis miðað við dýrari kostina. Ef við miðum út frá grunnkostnaði er enginn aukakostnaður miðað við dýrari kostinn fyrir vikið. Þegar allt kemur til alls, þegar kemur að því að velja hvaða peningastefnu við ætlum að fylgja, þá skiptir það gríðarlega miklu máli, af því að fram hefur komið í máli allra hérna og allir gera sér grein fyrir því, að kostir og gallar eru við hvern valmöguleika fyrir sig. Hver valmöguleiki fyrir sig virkar ekki nákvæmlega eins í öllum löndum, er mismunandi eftir aðstæðum o.s.frv. Það sem skiptir máli er að við vitum hverjir þessir kostir og sérstaklega hverjir gallarnir eru til þess að við getum unnið gegn göllunum á virkan hátt. Einhverra hluta vegna, þrátt fyrir að við séum búin að vera með þessa peningastefnu í ansi mörg ár og ættum að vita gallana á henni, tekst okkur samt ekki að koma í veg fyrir að gallarnir raungerist með tilheyrandi kostnaði fyrir land og þjóð. Ég held að alvarlegasti gallinn við þessa skýrslu sé sá að ekki sé nægilega góð greining, nema ég hafi misst af henni, hún er ansi margar blaðsíður og við fengum ekki allt of langan tíma til að lesa hana yfir, ekki sé góð greining á því hvað við eigum að vera að gera til að koma í veg fyrir þær kollsteypur sem við lendum í ítrekað. Bent hefur verið á að við séum einmitt að stuðla að því að sá galli sem er á núverandi peningastefnu raungerist með fjárlagafrumvarpinu sem við erum að fjalla um núna þessa dagana, að við séum gagngert að fara gegn þeim ráðleggingum sem þarf að fylgja til að koma í veg fyrir að gallarnir raungerist. Það er áhugavert sjónarmið út af fyrir sig og eitthvað sem við ættum að taka með inn í fjárlagaumræðuna og fá nánari greiningu á. En þetta er, held ég, ágætisbyrjun. Það á bara eftir að fjalla um tíu aðra kosti eða eitthvað því um líkt, ég hlakka því til að sjá framhaldið á þessu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Það er auðvitað gömul saga og ný að þegar rætt er um skýrslu fer umræðan oft í að fjalla um það sem skýrslan fjallar ekki um en sá sem talar hverju sinni hefði viljað að fjallað væri um í henni. Ég held að það sé ekkert út á það að setja, það er bara eðlilegt og ég hef verið í þeim sporum með ýmis mál. En ég ætla nú samt að reyna að halda mig við þessa skýrslu í andsvari mínu. Hv. þingmaður talaði um að það hefði verið auðvelt síðustu ár að viðhalda verðbólgumarkmiðum en blikur séu á lofti, eða ég skildi það sem svo, og það verði erfiðara á komandi misserum. Ég spyr hvort hv. þingmaður sé ekki sammála mér um að það sé þess vegna jafnvel enn mikilvægara að setja sér verðbólgumarkmið og stefna að þeim, halda í þá átt. Ég var ekki alveg klár á því hvert hv. þingmaður var að fara með þessum ummælum og vil fá að heyra betur hvort honum finnist ekki mikilvægt að hafa mjög skýr markmið þegar að þessu kemur. Ég skil það sem eitt megininntakið í þessari skýrslu að hafa verðbólgumarkmið.
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir. Það er þannig að skýrslan fjallar ekki um allt sem hún átti að gera samkvæmt því verkefni sem hópnum var falið, svona til að hafa það alveg á hreinu. Varðandi að mikilvægt sé að setja verðbólgumarkmið þá er það náttúrlega á þeim forsendum að við höfum peningastefnu. Við veljum að hafa þá stefnu, eða eins og talað er um hérna: Það að fylgja leikreglunum skiptir meira máli en hvaða leikur er valinn. Ég er ekki alveg sammála því vegna þess að það skiptir líka miklu hvaða leikur er valinn. Þegar leikur hefur verið valinn verður svo að sjálfsögðu að fylgja leikreglum. Það er alveg glatað mál að velja einn leik en spila eftir einhverjum öðrum leikreglum. Ef við veljum leikinn þar sem við ætlum að elta verðbólgumarkmið er að sjálfsögðu nauðsynlegt að setja verðbólgumarkmið, en eins og ég benti á virðist ekkert endilega vera farið eftir ráðleggingum til að fylgja peningastefnunni í því fjárlagafrumvarpi sem við fjöllum um. Ábendingarnar sem við fáum eru að það sé bullandi verðbólguþrýstingur í gangi, alveg rosalegur, og enginn af umsagnaraðilunum hefur í rauninni sagt: Þetta fjárlagafrumvarp kemur til með að minnka þann þrýsting. Þá spyr ég á móti: Jú, það er mikilvægt að setja sér verðbólgumarkmið ef maður velur þann leik, en af hverju er þá ekki farið eftir því?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Ég held að ég sé alla vega þó nokkru nær því hvað hv. þingmaður átti við með ræðu sinni. Það er allt í lagi ef hv. þingmaður telur aðra leið, eins og ég skildi hann, vera heppilegra hagstjórnartæki en verið er að ræða. Ég skal alveg viðurkenna að líkt og fleiri þingmenn hafa komið inn á er peningastefna ekki ástæðan fyrir því að ég fór út í pólitík til að byrja með en hún er vissulega eitt af því sem maður þarf að kafa ofan í og reyna að setja sig inn í. Þó svo að maður bregði fyrir sig öðrum atriðum í grunninn þá hangir það auðvitað á því hvernig til tekst við hagstjórnina hvernig hægt er að gera ýmislegt annað í samfélaginu. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann út í atriði sem ég held að hafi ekki mikið verið rætt í dag en það er tillaga tíu í skýrslunni, um að Seðlabankinn stuðli að aukinni fræðslu um peningastefnu og gildi verðbólgumarkmiðs til þess að auka skilning almennings. Bent er á reynslu frá Nýja-Sjálandi í þeim efnum og hvernig þar er staðið að því. Mig langar að [[Forseti hringir.]]spyrja hv. þingmann hvort hann sé sammála mér í því að það myndi örugglega bæta allar umræður [[Forseti hringir.]]á Alþingi í framtíðinni ef við myndum [[Forseti hringir.]]gera það atriði að einhverju stóru sem við tækjum á.
Forseti minnir hv. þingmenn á tímamörk.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög góð spurning. Ég þakka fyrir. Aðeins að fyrri hluta spurningarinnar, hvort ég telji aðrar leiðir heppilegri. Eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom að áðan erum við ekki sérfræðingar í öllu og getum einfaldlega ekki verið það, þetta er svo rosalega fjölbreyttur vettvangur. Við verðum því að treysta á álit sérfræðinga, sem fara ekki yfir alla möguleika. Á ég að segja að aðrir möguleikar séu betri? Ég get það á þann hátt, eins og ég nefndi áðan, að segja að þrátt fyrir að við eigum að kunna á það peningastefnukerfi sem við erum í núna getum við ekki komið í veg fyrir gallana sem eru til. Ég held að mjög eðlilegt væri fyrir okkur þingmenn að við fengjum alla vega greiningar á hinum valkostunum, svo að við gætum tekið upplýsta afstöðu um þá. Óháð því hvaða peningastefnu við veljum væri tillaga tíu, fræðsla, að sjálfsögðu mjög góð hugmynd. Það þarf bæði fræðslu um núverandi peningastefnu og um kosti og galla annarra peningastefna því að ef aðstæður breytast, t.d. ef ný atvinnugrein verður allt í einu stærst á fjórum, fimm árum, getur það breytt forsendum þess að við höfum núverandi peningastefnu og við skiptum yfir í aðra. Ef við værum með slíka fræðslu og greiningar jafnóðum hefðum við forsendur til að segja: Allt í lagi, nú skiptum við um stefnu því að aðstæður eru allt aðrar núna en þær voru fyrir fimm árum þegar þessi peningastefna virkaði mjög vel.
Hæstv. forseti. Við ræðum hér skýrslu um peningastefnu, mjög mikilvægt og gott plagg. Mjög góð umræða hefur átt sér stað og ýmis sjónarmið komið fram. Það er mjög gott að við tökum þetta málefni fyrir, endurmat á ramma peningastefnunnar. Það er afar mikilvægt innlegg í þær mögulegu breytingar sem við munum sjá til betrumbættrar peningastefnu. Hæstv. forsætisráðherra kom inn á það að hagstjórn og vinnumarkaður þurfi að vinna vel sem ein heild og að vel mótuð peningastefna geti stuðlað að aukinni hagsæld í landinu. Ég tek undir þau orð hæstv. forsætisráðherra. Við höfum þessa skýrslu í höndum og hún er í raun samantekt á 100 ára sögu íslenskrar peningastefnu. Nokkrar niðurstöður eru settar fram í skýrslunni sem eru mjög athyglisverðar. Hér eru 11 tillögur sem eru vel fram settar og snúa að umgjörðinni í þessum málaflokki og hvernig unnið skal með hana. En líkt og forsætisráðherra kom inn á - það hefur margoft komið fram og kemur fram í skýrslunni - skiptir mjög miklu máli að við fylgjum leikreglum; það skiptir meira máli en hvaða fyrirkomulag hefur verið valið. Ástæða óstöðugleikans er að við höfum ekki fylgt leikreglum með tilheyrandi óstöðugleika. Sú hefur verið raunin. Mig langar til að grípa niður í nokkur atriði í skýrslunni. Þegar kemur að myntráði og hugmyndum um það er það mat starfshópsins að gríðarlega erfitt sé að tryggja efnahagslegan stöðugleika undir myntráði sem getur aðeins gerst með miklum kerfisbreytingum hér innan lands, svo sem á vinnumarkaði. Jafnframt er það mat starfsfólksins að upptaka myntráðs skapi óásættanlega áhættu fyrir fjármálastöðugleika þar sem íslenskar fjármálastofnanir standi eftir án lánveitanda til þrautavara. Af þeim ástæðum getur starfshópurinn ekki mælt með þeim kosti fyrir Ísland við núverandi aðstæður. Þetta hafa hv. þingmenn farið vel yfir hér í ræðum sínum og rætt þetta fram og til baka. En þetta er sem sagt niðurstaðan hér. Það kemur líka fram að á síðustu fjórum til fimm árum hafi náðst mikill árangur við að framfylgja verðbólgumarkmiðum hérlendis og það hefur skilað íslenskum almenningi gríðarlegum ábata með mikilli aukningu kaupmáttar, samhliða því að almennt vaxtastig hefur lækkað. Það er mjög mikilvægt að þessu verði fylgt eftir, eins og kemur fram í skýrslunni, að þessum árangri verði fylgt eftir. Svo kemur einnig fram að að mati starfshópsins ætti ekki að þurfa að reka íslenska peningastefnu með stuðningi fjármagnshafta nema aðeins í neyð. Það ætti að vera hægt að styrkja grundvöll stefnunnar með markvissri beitingu þjóðhagsvarúðar þannig að Seðlabanki Íslands beri einn ábyrgð á fjármálastöðugleika, með sama hætti og bankinn er nú einn í ábyrgð fyrir verðstöðugleika. Margt fleira mætti tína til úr þessari skýrslu en ég hyggst ekki lengja þessa umræðu mikið, einungis að koma hér upp og leggja aðeins til málanna. Skýrslan er ágætisgrundvöllur fyrir okkur til að halda áfram umræðu sem hér hefur átt sér stað. Starfshópurinn vann að endurmati á forsendum krónunnar. Það er ólíkt því sem gert var í skýrslunni 2012 þar sem niðurstaðan var að krónan yrði hér gjaldmiðill í náinni framtíð og það væri það sem við myndum lifa við. Hér voru settir fram fleiri valmöguleikar. Ég held að það sé ágætt að taka vinnuna áfram frá niðurstöðum þessarar skýrslu frá 2012 og sjá hvað hefur gerst og hvað hefur breyst hjá okkur svo að við getum unnið áfram með það. Ég ætla að leyfa mér að vitna beint í skýrsluna, með leyfi forseta: „Sérhver peningastefna hefur kosti og galla. Það skiptir ekki höfuðmáli hvaða stefna er valin - heldur að farið sé eftir þeim leikreglum sem hvert fyrirkomulag krefst á hverjum tíma. Ástæða þess að Íslendingar hafa frá fullveldi yfirleitt búið við óstöðugleika og verðbólgu er ekki sú að þeir hafi ávallt valið sér ranga peningastefnu - eða hafi ekki enn fundið þá stefnu sem hentar þeim. Ástæðan er sú að þeir hafa ekki fylgt þeim leikreglum sem viðkomandi fyrirkomulag hefur krafist hvað varðar beitingu hagstjórnartækja til að viðhalda efnahagslegum stöðugleika. Það hefur orðið til þess að fyrri peningastefnur hafa molnað í sundur og þjóðin búið við þrálátan óstöðugleika í peningamálum.“ Þetta verður líklega ekki of oft sagt. Agi í ríkisfjármálum er algert skilyrði fyrir því verðuga verkefni að tryggja stöðugleika á Íslandi. Eins og margoft hefur komið fram í umræðunni í dag eru ekki til neinar töfralausnir. Við þurfum að setja fram áætlanir. Við þurfum að fylgja þeim eftir og vinna samkvæmt þeim áætlunum sem við setjum fram. Það er ekki bara í þessu heldur í svo mörgum öðrum stórum verkefnum sem við erum að takast á við hér sem þjóð, hvort sem þau lúta að samgöngum, félagsmálum, heilbrigðiskerfinu og ekki hvað síst peningastefnunni. Grunnurinn að öllu er festa, stefnufesta, að við fylgjum eftir þeim áætlunum sem við setjum fram.
Forseti. Gengi íslensku krónunnar hefur sveiflast til og frá. Það er gömul saga og ný. Flestir eru sammála um að slíkar sveiflur séu skaðlegar enda eru þær ófyrirsjáanlegar og enginn veit hversu lengi niður- eða uppsveiflan varir. Verð á út- og innflutningi sveiflast í samræmi við þetta, sem og hagur heimila og fyrirtækja. Vextir hafa um langt skeið verið hærri hér á landi en í helstu samkeppnislöndum. Talað er um sérstakt Íslandsálag í þeim efnum. Þetta gerir að verkum að öll áætlanagerð verður erfið og gengi krónunnar fer að stjórna í ríkum mæli áformum fyrirtækja og heimila. Allir verða að reyna að sjá fyrir þróunina en enginn getur það. Það leiðir til þess að heimili og fyrirtæki missa sjónar af því hvað er skynsamlegt eða ekki þegar ákvarðanir eru teknar. Einn daginn er skynsamlegt að ráðast í fjárfestingar, þann næsta ekki. Einn daginn er skynsamlegt að hefja útflutning á framleiðslu, þann næsta er það glórulaust. Einn daginn er skynsamlegt að kaupa fasteign, þann næsta ekki. Einn daginn er skynsamlegt að panta sér nýjan bíl, þann næsta ekki. Krónan hefur veikst um 10–13% á sex mánuðum, allt eftir því hvenær dagsins staðan er tekin. Ég sé t.d. að bílasalar eru farnir að auglýsa nýja bíla á gamla genginu meðan aðrir tilkynna verðhækkanir. Þetta er kunnuglegt stef úr fortíðinni og verður það sjálfsagt áfram, að óbreyttu. Herra forseti. Í viðtali við framkvæmdastjóra Samtaka verslunar og þjónustu í kvöldfréttum RÚV í gær kom fram að tilkynningar um verðhækkanir streyma inn frá félagsmönnum. Hvað skyldi það boða að gerist innan skamms? Skyldi það verða aukinn kostnaður fyrir heimili og fyrirtæki, aukin verðbólga og hækkun lána? Í sama kvöldfréttatíma var viðtal við Daníel Svavarsson, forstöðumann hagfræðideildar Landsbankans, sem sagði, með leyfi forseta: „Það er svo sem ekkert í hagtölunum sem útskýrir það að krónan skuli vera búin að falla svona hratt síðasta mánuðinn, við erum enn þá með afgang á viðskiptum við útlönd, við erum með góða erlenda skuldastöðu og góðan gjaldeyrisforða þannig að líklegasta skýringin er einhvers konar stemning á markaðinum, geðshræring.“ Oft hefur því verið haldið fram að þau sem telja evru vænlegan kost tali krónuna niður. Ég reikna þá með að að sama skapi sé fjölmennt lið sem talar krónuna upp, eða hvað? Geðshræring eða umtal um krónuna okkar virðist hafa mikil áhrif, allt of mikil áhrif. Ætli hún yrði stöðug ef við fyrirskipuðum þagnarbindindi um tilvist hennar, bresti, kosti og galla? Ekki er það nú líklegt og ekki dettur mér í hug að leggja það til. Herra forseti. Flestir sjá að krónan er ekki tæki til þess að skapa þann stöðugleika sem er eftirsóknarverður fyrir heimili og fyrirtæki. Nýleg viðhorfskönnun sýnir að meiri hluti Íslendinga vill frekar hafa evru en krónu fyrir mynt. Það er auðvitað býsna merkileg niðurstaða og hlýtur að segja ráðamönnum eitthvað um það traust eða öllu heldur vantraust sem almenningur hefur á krónunni. Hagkvæmni fjárfestinga, framleiðni og nauðsynlegur fyrirsjáanleiki fæst ekki. Auðvitað er ekki hægt að sjá alla hluti fyrir og Ísland er mjög háð inn- og útflutningi og aðstæður á mörkuðum og samkeppni munu alltaf hafa mikil áhrif. Þess vegna er sérstaklega mikilvægt fyrir okkur Íslendinga að ná tökum á þeim þáttum sem við ráðum betur við. Það er nauðsynlegt að hafa þessi atriði í huga þegar skýrslan um framtíð íslenskrar peningastefnu er rædd. Forsendur þær sem nefndinni var falið að vinna eftir - já, ég veit vel að vinnan var sett af stað þegar Viðreisn sat í ríkisstjórn - hafa í för með sér að sá kostur sem skýrsla Seðlabankans frá 2012 taldi vænlegan, þ.e. að taka upp evru í stað krónu, er tekinn út fyrir sviga. Þegar af þeirri ástæðu eru niðurstöðurnar byggðar á þeirri forsendu að krónan verði gjaldmiðill Íslendinga í nánustu framtíð. Að mínu mati er þetta skýrt dæmi um að við erum lagin við að forðast að ræða kjarna máls og leita eftir raunverulegri rót þess vanda sem við er glímt. Viðreisn talaði fyrir því að taka upp myntráð fyrir alþingiskosningarnar árið 2016. Það var tilraun til þess að ná umræðunni um gjaldmiðilsmál og peningastefnu upp úr þeim hjólförum sem hún hefur verið í um langa hríð. Það má alveg rifja upp að það gekk ekki átakalaust að fá orðið myntráð inn í stjórnarsáttmála Viðreisnar, Bjartrar framtíðar og Sjálfstæðisflokksins. Hið sama má segja um forsendur þær sem lagðar voru fyrir höfunda þeirrar skýrslu sem við nú ræðum. Hv. þingmenn geta velt fyrir sér hvaða flokkur vildi takmarka sjónarhornið sem mest og stóð mestan og sterkastan vörð um það að ekki mætti nefna evru nokkurs staðar í stjórnarsáttmálanum eða í verkefnum þessarar ágætu nefndar. Í skýrslunni eru teknir saman tíu lærdómar úr íslenskri peningasögu. Þar er dregin upp heldur dapurleg mynd, 100 ára saga sem er vörðuð mistökum og brostnum vonum um að ná tökum á peninga- og efnahagsmálum. Í hvert sinn ætlum við að gera betur í þetta sinn - en án árangurs. Alltaf reynum við að sannfæra okkur um að nú höfum við lært svo mikið að nú náum við tökum á málunum. Og það gildir einnig núna. Ég vona svo sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér en því miður held ég að sagan endurtaki sig fyrr eða síðar. Hafi það farið fram hjá einhverjum er ég þeirrar skoðunar að því fyrr sem við göngum í Evrópusambandið og tökum upp evru, því betra. Það er stefna Viðreisnar. Ég vil reyndar taka það skýrt fram að ég vil ganga í Evrópusambandið, ekki vegna evrunnar heldur vegna þess að ég tel að við eigum að vera í Evrópusambandinu. Evran er auðvitað góður fylgifiskur aðildarinnar. Oftar en ekki er sagt að við sem höfum þessa skoðun bjóðum upp á töfralausn sem leysa eigi allan vanda. Því fer auðvitað víðs fjarri. Ísland innan Evrópusambandsins með evru þarf að kunna fótum sínum forráð og taka ábyrgð á eigin gjörðum og það verður örugglega erfitt og krefjandi viðfangsefni. Hitt finnst mér heldur lakari nálgun, að reyna aftur og aftur að fara sömu ófæru leiðina, leið sem liggur beint út í mýri, og vonast til þess í hverri tilraun að ófæran reynist nú greiðfær vegna þess að nú sé búið að setja ný dekk undir bílinn. Hins vegar duga engar töfralausnir til að komast yfir mýrina. Það er ekki þeim að kenna sem fengnir eru til þess að setja ný dekk undir bílinn, nei, það er auðvitað ábyrgð bílstjórans sem ætlar sér yfir mýrina hvað sem tautar og raular og kemst ekki í þetta sinn frekar en öll hin skiptin.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Mér fannst hún mjög fín þó að ég sé ekki endilega sammála öllu sem þar kom fram. Ég hef áður heyrt hv. þingmann halda ágætisræður um þær röksemdir sem hann hefur um inngöngu í Evrópusambandið. Ég virði þá skoðun hans og er alveg til í að eiga orðastað við hann um þau mál einhvern tímann. Nú langaði mig til að spyrja hv. þingmann út í þessa skýrslu og þá ekki endilega það sem hann myndi vilja hafa séð í skýrslunni heldur þær tillögur sem þar eru lagðar fram. Ef við gefum okkur að við séum ekki að fara að taka upp evru - ekki sé meiri hluti fyrir því, hvað sem okkur finnst um það, hvort sem er hér í þessum þingsal eða í samfélaginu - heldur ætlum að búa við það að vera ekki með evru, hvað finnst hv. þingmanni þá um þær tillögur sem hér eru? Komið var inn á tíu lærdóma úr peningasögunni í þessari skýrslu. En það eru líka 11 tillögur sem lagðar eru fram og ég hjó eftir því að hv. þingmaður talaði ekki um þær. Hv. þingmaður kom með líkinguna um að við kæmumst ekki yfir mýrina þó að sett yrðu ný dekk undir bílinn. Nú horfumst við kannski í augu við það að við erum að fara að setja ný dekk undir bílinn, hvaða umgang ætlar hv. þingmaður að velja?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ágæta fyrirspurn. Það er alveg hárrétt hjá honum að ég dvaldi kannski ekki mjög mikið við skýrsluna sjálfa og einstakar tillögur þar. Það er hið mætasta og vandaðasta fólk sem stendur að þessari skýrslu. Ég dreg ekki í efa að þau hafi lagt sig í framkróka við að velja réttan dekkjaumgang undir bílinn að þessu sinni. Margt af því er örugglega ágætt og sumt af því sjálfsagt mjög gott. Ég held að það sé ágætt að hafa þennan vegvísi inn í nýja peningastefnu, á þessum grundvelli. En mér finnst samt sem áður að það sé ekki gott, og eiginlega mjög slæmt, sérstaklega ef ég held mig við eigin myndlíkingu, að ætla út í mýrina. Það þýðir ekkert að setja nýjan dekkjaumgang, hversu traustur og góður og vel rifflaður sem hann er, menn fara bara ekkert yfir. Það er kjarni málsins. Ég efast ekkert um að viðleitnin er góð og kannski gengur eitthvað örlítið betur og allt það. En ég held að við munum enda á bólakafi í mýrinni eftir sem áður, þótt ég voni svo sannarlega að ég hafi rangt fyrir mér.
Virðulegur forseti. Kannski er ég sérstaklega ánægður með þessa myndlíkingu þar sem ég var einmitt að panta tíma í umskipti á dekkjum. En ég er samt aðeins að velta þessu fyrir mér. Hv. þingmaður rakti hér forsendur skipunarbréfsins og hvernig farið var í skipan þessarar nefndar. Um það veit hv. þingmaður mun meira en ég. Ég er að reyna að horfa raunsætt á hlutina, ekki endilega bara hverjar væru okkar ýtrustu kröfur og óskir og langanir heldur hvert verkefnið sem við stöndum frammi fyrir er. Ég hef ekki enn séð hver ósk hv. þingmanns er í þessu. Síðasta hæstv. ríkisstjórn stóð að gerð þessarar skýrslu. Nú höfum við hana. Hver er ósk hv. þingmanns hvað varðar þessa skýrslu, hvað eigum við að gera með hana? Eigum við að leggja hana til hliðar af því að dekkjaumgangurinn verður alltaf ónýtur og við förum ekkert að leggja út á mýrina? Vill hv. þingmaður að við hendum henni til hliðar og förum af stað í nýja vinnu og útbúum nýtt skipunarbréf þar sem evran yrði tekin inn; að við gerum ekkert í eitt til tvö ár eða þann tíma sem það tekur, ég átta mig ekkert á því hve langur tími það yrði? Eða vill hv. þingmaður að við horfum á einhverjar af þeim 11 tillögum sem lagðar eru fram í þessari skýrslu og gerum eitthvað með þær? Og hvað þá helst? Ég veit að það er örugglega ósanngjarnt af mér að ætla að biðja hv. þingmann um að tiltaka á tveimur mínútum eitthvað af þessum 11 tillögum og ræða þær efnislega. En ég hef ekki heyrt hann ræða það neitt hvað við eigum að gera með þessar tillögur. Mig langaði því til að spyrja hv. þingmann að þessu.
Herra forseti. Það er auðvitað dálítið erfitt að svara þessu þegar maður hefur ekki neina sannfæringu fyrir þeirri vegferð sem hæstv. ríkisstjórn ætlar sér að leggja upp í á grundvelli þessarar skýrslu, sem hefur vissulega sína galla. Stærsti gallinn er sá að ekki er stungið upp á neinni leið, svo að við höldum okkur nú við myndlíkingarnar, til að fara annan vegarslóða sem líklegt er að menn komist yfir og á áfangastað. Hitt held ég að sé skynsamlegt að gera, að horfa á margar af þessum tillögum - ég ætla svo sem ekki að tilnefna eitthvað sérstakt í því - til að reyna að lappa upp á málið og vona það besta. Röksemdin sem oft er höfð frammi gegn málflutningi eins og mínum er sú að það þýði ekkert að horfa svona langt fram í tímann, af því að það verði að gera eitthvað núna. Við höfum margoft tekið þá umræðu og alltaf er ekki tímabært að fara vandlega í þessi mál af því að það tekur of langan tíma. Ég er nú eldri en tvævetur eins og á hærum má sjá. Hefðu menn drifið í þessu, þegar þetta kom fyrst til tals fyrir 20 árum eða svo, værum við búin að ganga frá öllum þessum málum og komast að niðurstöðu. Við værum þá annaðhvort búin að ákveða að vera í mýrinni eða búin að finna nýjan vegarslóða. En ef menn vilja aldrei leita að nýjum slóða verða menn áfram í mýrinni. Það er erfitt fyrir mig að ráða við það. En hæstv. ríkisstjórn virðist vera staðráðin í því að halda út í mýrina eina ferðina enn.
Herra forseti. Ég fagna því að við ræðum þessa skýrslu, hún er mikilvægt innlegg. Ég horfi á hana sem mikilvægt innlegg inn í þá stóru umræðu sem við, a.m.k. við í Viðreisn, munum viðhalda, bæði hér á þingi og í samfélaginu, um nauðsyn þess að breyta um peningamálastefnu og helst taka upp annan gjaldmiðil sem er evran. Ég ætla að reyna að einblína á þessa skýrslu. Mér finnst stundum eins og ákveðnir þingmenn í stjórnarliðinu, og jafnvel hæstv. ráðherrar, skýli sér á bak við það að þetta sé plaggið frá ríkisstjórninni sem ég sat í á síðasta ári, að þetta sé uppleggið frá henni. Já, það er alveg rétt. Það dylst engum að við komumst einfaldlega ekki lengra með Sjálfstæðisflokkinn. Það mátti ekki ræða þann möguleika sem auðvitað blasir við öllum, þ.e. möguleikann á upptöku annarrar myntar og hvaða þýðingu það hefði. Það eru ekki bara kostir, það eru líka gallar. Það hefði verið ágætt að fá það líka. Til viðbótar og til hliðsjónar höfum við skýrsluna frá Seðlabankanum frá árinu 2012 þar sem segir mjög skýrt: Ef ekki á að halda við íslensku krónuna er upptaka evru skynsamlegasti kosturinn. Það segir alveg skýrt í þeirri skýrslu; hún er auðvitað frá árinu 2012 en engu að síður er það niðurstaða Seðlabankans. Það hefði verið fróðlegt ef það ágæta fólk - og ég vil sérstaklega þakka því fyrir mikilvægt verk í þágu ákveðinnar endurskoðunar, í þágu þess að leggja þetta innlegg fram - hefði farið yfir þá kortlagningu. Það var ekki gert, því er nú verr og miður. Ég vil undirstrika það sem er dregið fram, þetta er góð samantekt. Það er líka deginum ljósara, þegar maður sér viðbrögð og skoðanir annarra hagfræðinga en þeirra sem stóðu að gerð skýrslunnar, að sjónarmið eru ekki einsleit, svo að því sé haldið til haga. En hvað svo? Hér hef ég verið að hlusta, bæði hér í salnum og á skrifstofunni minni, á þingmenn, ekki síst úr stjórnarliðinu, sem vilja alls ekki ræða það að taka upp evru eða annan gjaldmiðil. Það er náttúrlega umhugsunarefni í sjálfu sér fyrir íslenska pólitík - segi ég sem formaður flokks sem vill leyfa þjóðinni að halda áfram með aðildarviðræður að Evrópusambandinu, vill leyfa þjóðinni að fá að kjósa um samning við Evrópusambandið - að alltaf er sagt: Það þýðir ekkert að leyfa ykkur að kíkja í pakkann. Það er nákvæmlega málið. Það eru alltaf aðilar, hvort sem er hér á þingi, í ríkisstjórn eða einhver úti í bæ, sem telja sig betur til þess fallna en aðra að segja um hvað þjóðin megi kjósa hverju sinni, sem segja: Nei, þið megið ekki kíkja í pakkann. Við fáum aldrei að gera það. Það er alltaf komið í veg fyrir það með einum eða öðrum hætti. Mér finnst það því synd að þessi skýrsla sé ekki tekin lengra en inn í ákveðið embættismannakerfi. Það er alveg ljóst að ríkisstjórnin, og það er alveg skýr stefna hennar, hefur engan áhuga á því að ræða og fara kerfisbundið yfir þau atriði og þær ábendingar sem við fáum í raun á hverjum einasta degi. Viðskiptablaðið í dag, fimmtudag 18. október 2018: „Greiða 95 milljarða í vexti umfram viðskiptalöndin.“ Það er verið að fara yfir mjög greinargóða skýrslu - um er að ræða samvinnuverkefni ASÍ, BHM, BSRB, KÍ, Samtaka atvinnulífsins, sveitarfélaga, fjármála- og efnahagsráðuneytisins og annarra - þar sem rakinn er hluti af þeim byrðum sem við Íslendingar, og ekki síst fyrirtækin og heimilin í landinu, berum af kostnaðinum, herkostnaðinum, við íslensku krónuna. Þetta á bara að fara ofan í skúffu í stað þess að horfast í augu við þetta. Það er þetta sem við erum að benda á. Talað er um að nú skuli komið á aga. Það eru ákveðnar ábendingar þarna. Við getum gert þetta betur. Við erum með ákveðin þjóðhagsvarúðartæki og allt í einu eru íslenskir stjórnmálamenn orðnir allt öðruvísi en þeir hafa verið í gegnum tíðina af því að það er svo miklu meiri agi kominn í galskapinn; svo miklu meiri agi kominn í ríkisfjármálum og aðhald í ríkisrekstri. Hvað segir það mér og hvað þýðir það? Það þýðir að ríkisstjórnin, stjórnvöld hverju sinni, þarf að vera með það mikinn aga að hún gefi ekki eftir, hvort sem er í hnjánum eða annars staðar, gagnvart hagsmunaaðilum. Og hvað höfum við fengið að upplifa hjá ekki ársgamalli ríkisstjórn, í litlum sem stærri málum? Þegar hagsmunaaðilum hentar, þegar krónan er á fleygiferð, hvort sem er í sjávarútvegi eða ferðaþjónustu, á alltaf að koma með sértækar aðgerðir. Hvaða tryggingu hef ég fyrir því að ríkisstjórnin fari ekki héðan af í sértækar aðgerðir? Hvaða tryggingu hef ég fyrir því að ríkisstjórnin gefi ekki enn og aftur eftir gagnvart hagsmunaöflum, sterkum hagsmunaöflum í samfélaginu? Akkúrat enga. Við getum alveg farið frá upphafsdögum ríkisstjórnarinnar, þegar átti að koma fram með jafn sjálfsagt mál, og klára það, og sérostana - ákveðið að opna aðeins fyrir frekari tolla á sínum tíma. Vegna lagaveilu er strax spyrnt við fótum og það stoppað, því að hagsmunaaðilar hringdu í sitt fólk. Þá var ekki hægt að opna. Þá var ekki hægt að breyta kerfinu í þágu neytenda og gera það aðeins opnara. Þetta er bara dæmi sem ég er að taka um það sem ég óttast, þ.e. að enn og aftur sé verið að fara í tilraun með íslensku krónuna og verið að segja fólki eitthvað sem aldrei verður, af því að við höfum fengið smjörþefinn af því að vera með eftirgefanleg stjórnvöld. Þarf ég að tala um sjávarútveginn? Þarf ég að benda á veiðigjöldin sem átti að leggja á í vor? Auðvitað hrökklaðist ríkisstjórnin til að byrja með til baka þegar hún sá hversu vitlaust það var og hversu mikla mótspyrnu það frumvarp fékk, bæði hér á þingi og í samfélaginu. Ég hef enga tryggingu fyrir því að allt í einu verði meiri agi í ríkisfjármálum, að það verði meiri viðspyrna, að menn þori að segja nei við hagsmunaöflin af því að það kunni að hafa áhrif á peningamálastefnu. Við erum búin að fara vel yfir það, hv. þingmenn Viðreisnar, hversu dýrkeypt spaug þetta er fyrir okkur Íslendinga. Hátt í 300 milljarðar sem falla á ári. Er fólk ekki að meðtaka upphæðirnar? Svo á bara að fara aftur og aftur í sama leikinn undir einhverjum örlitlum nýjum formerkjum sem engin eru. Keisarinn er í engum fötum, enn og aftur. Þetta eru 200–300 milljarðar. 40% af því falla á íslensk fyrirtæki. Aftur hér herkostnaðurinn, 40% af þessum tæplega 300 milljónum falla á íslensk heimili og 20% á ríkissjóð í formi hærri vaxtagreiðslna og ýmissa annarra þátta. Oft hefur verið talað um Eista, að þeir séu dæmi um hversu evran var ofboðslega slæm. Þeir tóku kreppuna í gegnum sitt raunhagkerfi í gegnum evruna. Það er alveg rétt að atvinnuleysi jókst mjög tímabundið. En hvað fengum við í staðinn? Við fengum yfir okkur dúndrandi verðbólgusjokk með öllum þeim eftirmálum sem því fylgir, skuldahækkun, gjaldfellingar og síðan 70 milljarða skuldaleiðréttingu. Það hefur verið mikill uppgangur í Eistlandi eftir að þeir gengu inn í ESB en markverðast er að þeim hefur tekist að halda ákveðnu hagræði í ríkisrekstrinum. Þeir hafa nýtt þetta samstarf og inngöngu sína innan ESB með mjög markvissum hætti. Útgjöld hins opinbera sem hlutfall af vergri landsframleiðslu eru lægri en hér á Íslandi. Meginatriðið er, og það er kannski minn punktur, að Eistar eru gott dæmi um land sem hefur tekist, m.a. í krafti ESB, að hagræða í rekstri. Þeir hafa t.d. farið í gegnum e-Estonia, það er tæknivæðing þar í landi sem hefur sparað ríkinu mjög mikinn kostnað. Ég hefði svo gjarnan viljað, til viðbótar við þessa skýrslu, að við fengjum að ræða - við í Viðreisn erum með hugsuninni um upptöku evru að reyna að fara inn í einhvern stöðugleika til lengri tíma, ekki 100 ára sögu óstöðugleika eins og við höfum upplifað - hvað fylgir stærðarhagkvæmninni. Hvað erum við að spara, m.a. í verkefnum hér innan lands? Eistar hafa til að mynda úthýst meira og minna stórum parti af sínu fjármálakerfi. Danskir og sænskir bankar reka þar 95% af kerfinu, sem þýðir að regluverkið fellur meira og minna undir erlenda aðila. Það er mikill sparnaður í því. Og fyrir smátt hagkerfi eins og Ísland mun þetta hafa í för með sér gríðarlegan sparnað í heild sinni af öllum rekstri er tengist gjaldmiðlinum. Við í Viðreisn viljum undirstrika að ekki er sanngjarnt að almenningur sitji eftir með krónuna, kostnaðinn sem henni fylgir, á meðan tiltekin fyrirtæki hér á Íslandi tryggja sig gegn því; við vitum að í ákveðnum atvinnugreinum gera þau það. Þau eru ekkert að versla með krónuna, þau gera upp í erlendri mynt og hafa aðgang að ódýru, miklu ódýrara, erlendu fjármagni. Krónan hefur reynst [[Forseti hringir.]]íslenskum heimilum dýrkeypt spaug og er mál að linni. Þess vegna munum við í Viðreisn, þó að ekki sé endilega þingmeirihluti fyrir því, halda þessari umræðu vakandi og lifandi næstu misseri.
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að ég finn til ákveðinnar samkenndar með hv. þingmanni verandi að berjast fyrir málum sem hafa augsýnilega ekki meiri hluta á Alþingi. Þau mál sem ég hef talað fyrir eiga sér einhverja raunhæfa tengingu. Lesum við hv. þingmaður ekki sömu dagblöðin? Heyrum við ekki sömu fréttirnar? Vitum við ekki hvernig Evrópusambandið er ekkert á þeim buxunum að taka við nýjum aðildarríkjum? Sjáum við ekki hvernig Evrópusambandið er að reyna að niðurlægja okkar góðu vini Breta? Og væntanlega, svo ég leyfi mér að sletta hérna dönsku, „for skræk og advarsel“ gagnvart öðrum sem kynnu að láta sér detta í hug að hverfa út úr Evrópusambandinu? Höfum við ekki bæði fylgst með fréttum af því hvernig gríska þjóðin var fótum troðin, svipt fullveldi sínu og stjórnað af einhverju þríeyki? Telur hv. þingmaður og flokkur hennar æskilegt fyrir Íslendinga að ganga til liðs við þetta bandalag meðan svona er fyrir því komið? Álítur hv. þingmaður að við hefðum komist undan Icesave-óþverranum, leyfi ég mér að segja, ef við hefðum verið aðilar að Evrópusambandinu á þeim tíma? Eða hefðum við kannski þurft að gefa út allsherjarábyrgð fyrir skuldbindingum bankanna eins og Írar gerðu? Ég verð að leyfa mér að segja að ég undrast þann málflutning að þessu leyti. Við sjáum núna að við gætum í krafti þessarar umræðu og væntanlegrar breytingar á lögum um Seðlabankann jafnvel náð því að losna við þennan húsnæðislið sem hefur lagt óbærilegar byrðar á okkur. Af hverju er ekki flokkur hv. þingmanns og hv. þingmaður, svo öflugur sem hann er, með okkur í því að reyna að losna við þessa verðtryggingu? [[Forseti hringir.]]Eða er það bara þannig að halda á verðtryggingunni til streitu og segja fólki að það verði að vinna það til að samþykkja aðild að Evrópusambandinu með því fullveldisafsali sem því fylgir til að losna við verðtrygginguna?
Forseti minnir á að þingmálið er íslenska.
Herra forseti. Bara til að undirstrika það: Ef við ætlum að vera í óbreyttu ástandi þá styðjum við það að tekið verði sérstaklega á húsnæðisliðnum í verðtryggingunni. Við styðjum að það verði sérstaklega skoðað. Ég er nefnilega algjörlega á öndverðum meiði við hv. þingmann því að ég hef trúað á það, og það sýnir sig í gegnum söguna, að hvert það skref, og alltaf var talað um að nú væri Ísland að afsala sér fullveldinu, sem við Íslendingar tókum inn í dýpri alþjóðasamvinnu hvort sem það heitir NATO, Atlantshafsbandalagið, EFTA á sínum tíma, 1970, eða síðar með inngöngunni í Evrópska efnahagssvæðið, 1994, formlega, þá vorum við alltaf að styrkja fullveldið okkar með aukinni alþjóðasamvinnu. Við urðum ekki veikari, við urðum sterkari í samvinnu þjóða. Við þurfum einmitt að fara að taka hér í alvöru Evrópuumræðu og Evrópusambandsumræðu, því að þetta er auðvitað nátengt. Það sem skiptir máli núna er hvernig við horfum til Evrópusambandsins. Ég horfi á þetta sem samvinnu. Bretar eru alveg fullfærir um að reyna að moka sig sjálfir út úr skítnum því að ekki var sagt satt fyrir kosningarnar um Brexit. Var sagt satt þegar menn töluðu um að þeir fengju bara kviss búmm bang einhverjar 450 milljónir breskra punda árlega sem þeir hafi sett inn í Evrópusambandið? Það færi bara beint inn í heilbrigðiskerfið? Að sjálfsögðu ekki. Það viðurkenna allir í dag að ekki var farið rétt með. Fyrir Breta að fara út úr Evrópusambandinu er bara sjálfsagt mál. Ef þeir vilja ekki fá neinn samning fá þeir engan samning og verða bara að taka afleiðingum gjörða sinna. Mér finnst það ósköp einfalt. Hitt er síðan um Evrópusambandið, hvert er hlutverk þess? Í dag þegar maður heyrir popúlistaflokka úti um allan heim, ekki síst í Evrópu, vera að fara af stað með ákveðna þjóðernishyggju, þá megum við aldrei í þágu markaðar, í þágu þjóða, þágu samfélaga, neita að horfast í augu við það hvað friður í Evrópu skiptir okkur miklu máli. Friður er besta vopnið fyrir okkur til að byggja upp [[Forseti hringir.]]mannvænt samfélag, markaðssinnað samfélag. Það er þangað sem ég vil taka umræðuna um Evrópusambandið.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég tek eftir því að hv. þingmaður víkur ekki orði að því sem ég sagði m.a. um Grikkland. Grikkland er lítið ríki í Evrópusambandinu. Ég fór í sem allra stystu máli yfir meðferðina á Grikklandi sem rataði í mikil vandræði, land sem á sér virðulega sögu. Það sér ekki fyrir endann á því. Það mætti hafa uppi langar tölur um það hversu illa er komið fyrir því landi og hversu illa það hefur verið leikið. Heldur hv. þingmaður að við ættum von á betri meðferð innan Evrópusambandsins en það hefur sýnt Grikklandi? Ég leyfi mér að undrast þetta. Ég undrast það líka að rætt skuli vera um það eins og það sé innan seilingar að við getum gengið þangað inn. Það er bara ekkert á dagskrá hjá Evrópusambandinu miðað við þær upplýsingar sem fyrir liggja. Ég tek líka eftir því að hv. þingmaður víkur ekki orði að því sem ég nefndi, hvernig okkur hefði reitt af í hruninu ef við hefðum verið aðilar að Evrópusambandinu. Þessi málflutningur er því frekar sérkennilegur, verð ég að leyfa mér að segja. En hv. þingmanni er auðvitað frjálst að halda þessu uppi. Ég ætla samt að nota tækifærið og þakka henni fyrir yfirlýsingu hennar um húsnæðisliðinn. Ég ætla að leyfa mér að vonast til þess að henni fylgi þá að flokkur hv. þingmanns láti sig ekki hverfa svo gjörsamlega úr sölum Alþingis þegar þau mál eru uppi, nema þá helst til að andmæla þeim sem eru að reyna hér að berjast í þágu heimila og atvinnufyrirtækja landsins til að losna við þessa verðtryggingu.
Herra forseti. Það vill svo til að okkur þingmönnum Viðreisnar - þetta kjörtímabil erum við fjögur, munum verða mun fleiri á því næsta - finnst óhemju gaman í vinnunni. Það er að hluta til út af því að hér er gott fólk í öllum flokkum og það laðar að líka, fyrir utan það að geta átt málefnaleg samskipti. Ég ætla aðeins að reyna að svara, mér fannst ég reyndar svara að hluta til, því að það er risastórt mál þegar komið er inn á ESB, þá er ekki hægt að sneiða hjá því og fara yfir alla hluti á tveimur mínútum. Hefðum við staðið betur í Icesave? Hagfræðingar hafa - hv. þingmaður er hagfræðingur og þekkir þetta náttúrlega miklu betur en ég - bent mjög skilmerkilega á og sett fram spurningar um hvort við hefðum einfaldlega staðið í þeim sporum ef við hefðum haft evru, hvort við hefðum einfaldlega staðið í því að standa frammi fyrir þeim vanda sem Icesave kom okkur í á sínum tíma. Ég vil því frekar svarað því þannig: Ég hef þá trú að aðstæður okkar hefðu verið öðruvísi ef við hefðum átt því láni að fagna að vera í Evrópusambandinu og vera með evru. Ég held að það sé ekki spurning. En það renna á mig tvær grímur þegar ég heyri efasemdaraddir frá Flokki fólksins, og innan annarra flokka, ekki bara í garð ESB heldur er byrjað að ráðast líka á Evrópska efnahagssvæðið, EES-samninginn. Er það það sem ég óttast? Nei, það sem ég óttast er einfaldlega það að fólk fari að draga lappirnar og reyna að draga úr þeim samskiptum og því öryggi og þeim framförum sem við Íslendingar höfum fengið í gegnum aðild okkar að Evrópska efnahagssvæðinu. Ég vil um leið draga fram að ákveðnir ráðherrar í ríkisstjórninni hafa tekið af öll tvímæli hvað þetta varðar, þeir eru ekki á þeim buxunum að fara að segja okkur frá EES. En það eru samt þessi sjónarmið og þess vegna teljum við í Viðreisn mikilvægt að halda Evrópuumræðunni gangandi. Þetta eru risahagsmunir. [[Forseti hringir.]]Það getur enginn flokkur skorast undan því að ræða þessi mál mun meira og ítarlegar en eingöngu einn dag vegna skýrslu um peningamálastefnu Íslands til framtíðar.
Virðulegur forseti. Við ræðum framtíð íslenskrar peningastefnu, þetta skemmtilega rit og fróðlega. Ég ætla að byrja á því að vera býsna hreinskilin. Þegar ég fékk þetta rit fyrst í hendur óttaðist ég að það yrði nú einhver píning að lesa sig í gegnum það. Ég, aumur viðskiptafræðingur og stjórnmálamaður, hefði kannski ekki vit á öllu því sem þarna myndi koma fram. En mig langar að hrósa skýrsluhöfundum fyrir yfirgripsmikla og góða vinnu og tillögur og ekki síður að hafa tekist að setja þetta nokkuð skemmtilega og læsilega fram. Umræðan er að mínu mati í dag, virðulegur forseti, búin að vera málefnaleg og góð og ég held að það sé mjög gott að við höfum tekið okkur góðan tíma í hana því hér er auðvitað um risamál að ræða. Svo má alveg velta fyrir sér hverju er hægt að bæta við svona á lokametrum þessarar umræðu. Mig langaði þó aðeins að koma inn á það sem auðvitað er búið að ræða hér í dag að kannski eru skýrustu skilaboðin til okkur sú að það skiptir ekki öllu máli hvaða aðferð er valin heldur það að við fylgjum leikreglum. Við, íslensk þjóð, erum ekkert sérstaklega öguð og hefur svo sem komið bersýnilega í ljós. Það er alveg ljóst að í huga höfunda gengur engin peningastefna upp í lýðræðislegu ríki nema um hana ríki ákveðin þverpólitískur stuðningur. Það er væntanlega líka markmiðið með því að við gefum okkur góðan tíma til að ræða þetta mál, að ná einhverjum slíkum þverpólitískum stuðningi þó að það verði örugglega þannig að við munum alltaf hafa skiptar skoðanir á einhverjum þáttum stefnunnar. Höfundar skýrslunnar taka saman 10 lærdóma úr íslenskri peningasögu og mig langar að staldra sérstaklega við lærdóm þrjú, í ljósi þess á hvaða stað við erum. Þar segir: „Stöðugleiki á vinnumarkaði er undirstaða verðstöðugleika.“ Þar er rakið að það hefur líklega aldrei náðst nein, hvað eigum við að segja, sátt, við höfum aldrei komist að einhverju samkomulagi um það hvernig einstakar stéttir raða sér í launastiganum. Í skýrslunni er ýjað að því að öðrum þjóðum hafi tekist miklu betur upp með þann þátt. Ég hygg að við þurfum að ræða þessi mál á komandi vetri í ljósi þess að kjarasamningar eru lausir. Ég held að það væri að mörgu leyti þörf og góð umræða, að við myndum einmitt ræða það, í staðinn fyrir eilífar prósentuhækkanir og upphæðir. Við myndum reyna að nálgast það að vera sammála um það með hvaða hætti mismunandi stéttir skuli raðast í launastiganum. Ég hafði líka nóterað hjá mér að fá að lesa upp úr á bls. 35 í skýrslunni en þar segir, með leyfi forseta: „Eftir því sem segir í almannavalsfræðum eiga stjórnmálamenn við ákveðinn skuldbindingarvanda að etja þegar kemur að stórum, erfiðum og mögulega óvinsælum ákvörðunum. Það er eins og kennt var í Litlu gulu hænunni að allir vilja éta kökuna en enginn hafa fyrir því að baka hana. Lýðræðið getur mjög hæglega snúist upp í uppboðsmarkað - þar sem hver frambjóðandi keppist við að bjóða hærra þar til samkoman endar langt fyrir ofan efnahagslegan veruleika.“ Mér fannst nú ágætt að velja þessa setningu til að lesa upp hér í þessum sal akkúrat núna í ljósi þess að við erum að ræða fjárlögin og þau eru í meðförum okkar. Ég hygg að flest höfum við hugmyndir um að þar mætti bæta við í ýmsum málaflokkum þrátt fyrir að það sé mjög vel gert í þeim flestum. Kannski eru færri hugmyndir um hvar megi hagræða og spara. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja þessa umræðu neitt sérstaklega. Ég á sæti í efnahags- og viðskiptanefnd og eins og virðulegur formaður þeirrar nefndar, hv. þm. Óli Björn Kárason, fór yfir fyrr í dag hyggjumst við taka þessa skýrslu til gagngerrar umræðu í þeirri nefnd og ég geri ráð fyrir því að við munum skiptast á skoðunum um þetta og vonandi eiga gott samstarf við hæstv. forsætisráðherra um þær tillögur sem kunna að koma fram í þessum efnum.
Virðulegur forseti. Ég vísa í hv. þingmann þegar hann segir að ekki skipti máli hvaða stefna er valin heldur bara það að fylgja henni, sem endurspeglar það sem sagt er í skýrslunni. En hvað vitum við um það þegar samanburðinn vantar? Við getum ekkert fullyrt um það þegar vantar útlistun, útskýringu og kostnaðargreiningu á öllum hinum valkostunum sem eru í boði, þegar ekki einu sinni er farið yfir alla valkostina sem rammi skýrslunnar átti að miða að. Þetta er ákveðin taktík til að slá ryki í augu lesenda því að augljóslega er mismunandi kostnaður og gallar við hvern valmöguleika. Fyrst hv. þingmaður vísaði í litlu gulu hænuna sem gerði allt þá gerði þessi litla gula hæna ekki allt. Hún skoðaði ekki alla valmöguleika.
Virðulegur forseti. Mér er ekki ljóst hvort um hafi verið að ræða beina spurningu í andsvarinu en hv. þingmaður vísar í það að nefndin sem fékk þetta verkefni hafði ákveðið svigrúm og ákveðinn ramma og vann innan hans. Mér þykir þau hafa gert það vel og fjalla vel um það. Ég heyrði því fleygt í umræðunni fyrr í dag að áður hefði komið út fjöldi skýrslna, bæði hér á landi og annars staðar, um gildi, kosti og galla mismunandi peningastefna. Þær hygg ég að liggi allar fyrir þó að ég hafi kannski ekki ráðist í að lesa þær allar, enda er þetta fyrsta skýrslan sem kemur til umræðu hér eftir að ég tók sæti á þingi. Í mínum huga er þetta ekki jafnflókið en ég ber virðingu fyrir því að hv. þingmaður kunni að hafa aðra skoðun á því. Það er farið ágætlega yfir kosti og galla mismunandi leiða. Það sem ég benti á, sem eru í rauninni stóru skilaboðin í skýrslunni, er að fylgja þarf þeim leikreglum sem tilheyra viðkomandi leik, viðkomandi aðferðafræði. Það eru stóru skilaboðin til okkar. Svo má líka alveg velta því fyrir sér að í ljósi þess að við Íslendingar stöndum býsna vel í nánast öllum alþjóðlegum samanburði, þrátt fyrir að við hefðum örugglega getað farið mun betur að ráði okkar á mörgum sviðum, er kannski hálfósanngjarnt þegar við förum í þá umræðu að hér sé allt á hvínandi kúpunni og við kunnum ekki neitt og fylgjum ekki neinu. Við eru samt ein af ríkustu þjóðum heims og höfum það heilt yfir mjög gott.
Virðulegi forseti. Vissulega er rétt að við erum auðlindaland og söfnum smám saman í sarpinn. Okkur hefur gengið misvel með þær auðlindir sem okkur standa til boða og orðið auðug af því, misauðug að vísu. En fyrst við eigum að fylgja leikreglunum og fyrst peningastefnan gengur út á að halda verðbólguviðmiðum, hvað finnst hv. þingmanni þá um það að núverandi fjárlagafrumvarp sé samkvæmt öllum umsagnaraðilum ekki til þess gert að loka á þann undirliggjandi bullandi verðbólguþrýsting sem allir umsagnaraðilar segja að sé til staðar? Það kom t.d. í ljós nýlega með öllum þeim tilkynningum sem Samtökum verslunarinnar bárust um verðhækkanir þegar gengið fór að veikjast. Ef okkur er svona annt um að fara eftir leikreglunum, af hverju gerum við það þá ekki í fjárlögunum?
Virðulegur forseti. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki lesið allar umsagnir sem bárust fjárlaganefnd um fjárlagafrumvarpið. Ég hygg að það sé ekki alveg rétt með farið að allar umsagnirnar séu á þá leiðina. En okkur á að vera alveg ljóst að við erum að þenjast býsna langt inn í þann ramma sem við höfum. Ég held að öllum hafi verið það ljóst strax þegar við mæltum fyrir fjármálaáætluninni og svo fjárlögunum, þar er ljóst að svigrúmið er tiltölulega lítið. Við höfum aftur á móti margfarið yfir að verið er að ráðstafa fjármunum í mjög brýn samfélagsleg verkefni sem munu skila okkur auknum hagvexti inn í framtíðina. En ég get heils hugar tekið undir að við þurfum að fara mjög varlega. Ég held að það séu stóru skilaboðin. Á tímum sem þessum þurfum við að stíga mjög varlega til jarðar í allri útgjaldaaukningu.
Herra forseti. Ég þakka fyrir góða og ítarlega umræðu um þessa skýrslu um framtíð íslenskrar peningastefnu. Margt gott hefur komið fram í umræðunni. Það eru nokkrar ályktanir sem ég dreg af þeirri umræðu. Ég átta mig á því að ýmsir hafa gert athugasemd við það að skýrslan sé um það sem hún er en ekki um eitthvað annað, að hér sé ekki fjallað um valkostinn við Evrópusambandsaðild og upptöku evru heldur eingöngu valkosti í peningastefnu út frá því að krónan sé undirstaða. Eins og ég fór yfir í upphafsmáli mínu var það erindisbréf fyrrverandi ríkisstjórnar sem mótaði vinnu nefndarinnar þannig að ég get lítið gert með þessar gagnrýnisraddir, jafnvel þó að þær komi frá aðilum að þeirri ríkisstjórn. Það hefur verið útskýrt hvernig á því stendur. Þetta er sú skýrsla sem er til umræðu og mér finnst hún að mörgu leyti góð. Ég fagna því að ég heyri það frá ýmsum hv. þingmönnum að þó að þeir hefðu viljað sjá önnur umfjöllunarefni í skýrslunni fagni þeir þeim tillögum sem hér liggja fyrir, margir hverjir. Það er gott. Það er leiðarvísir fyrir ríkisstjórnina til að vinna áfram, til að mynda í þeirri frumvarpavinnu sem er fram undan. Ég geri hins vegar athugasemd við það, því að ekki hef ég á móti því að við ræðum andstæðar skoðanir, tökumst á og gagnrýnum, gagnrýnum hvert annað, gagnrýnum sjónarmið, og ef einhver er lærdómur hrunsins er hann sá að vera gagnrýninn á stjórn efnahagsmála, hvort sem er á Íslandi eða annars staðar. Mér finnst því kúnstugt þegar fólk talar um að gagnrýnin umræða snúist um að þagga niður umræðu, að ríkisstjórnin vilji þagga niður umræðu um Evrópusambandið. Ég vil alls ekki þagga hana niður. Ég vil einmitt eiga þá umræðu og ég vil ræða efnahagsstjórnina í Evrópusambandinu og ég vil ræða stefnu Evrópusambandsins, sem ég hef margoft ítrekað hér í dag og áður að henni fylgja kostir og gallar. Ég get ekki tekið undir með þeim þingmönnum sem tala um að hér sé verið að þagga eitthvað niður. Það er bara alls ekki þannig. Ég fagna umræðu og við eigum einmitt að fagna henni öll. Við eigum að muna lærdóminn af efnahagshruninu. Og gagnrýni er mikilvæg. Hún kemur okkur áfram veginn. Þannig er nú það. Skýrslan er um margt gagnrýnin á 100 ára sögu Íslendinga þegar kemur að peningastefnu. Það breytir því ekki og það finnst mér líka áhugavert að heyra að hér hafa sumir hv. þingmenn talað um þessa hörmungarsögu fullveldisins, sömu hv. þingmenn og ég hef oft heyrt tala um þær miklu framfarir sem orðið hafa á Íslandi í eitt hundrað ár. Eitthvað hefur okkur lánast að gera rétt á þessum 100 árum. Hins vegar er áhugavert að draga þann lærdóm af skýrslunni að hér hefur ýmislegt verið reynt þegar kemur að peningastefnu. Hér hefur til að mynda verið reynt, eins og bent er á í sögukaflanum - það var nú einhver hv. þingmaður sem gerði athugasemd við það að hér væri þessi saga rakin - ég tel einmitt að sögukaflinn sé hvað mikilvægastur fyrir þessa skýrslu, því að hann setur þetta allt í heildarsamhengi. Rifjum upp af hverju t.d. norræna myntbandalagið gekk ekki. Það kann að vera að fólk setji það ekki í samhengi við myntráð dagsins í dag en það voru nákvæmlega sömu orsakir og við greinum í ýmissi myntsamvinnu dagsins í dag, þ.e. ónógt samstarf um stefnu í ríkisfjármálum og skattamálum sem varð til þess að norræna myntbandalagið datt upp fyrir. Við getum svo sannarlega lært af sögunni. Það er það sem nefndin gerir. Ég tek fram að ég valdi ekki aðilana í hana, en ég tel þá alla vera fagaðila sem hafa unnið með þeim hætti, fyrir utan þá erlendu sérfræðinga sem voru kallaðir til. Lærdómarnir eru ýmsir og mér finnst mikilvægt að við vinnum áfram að því verkefni sem ég tel að hafi staðið yfir allt frá hruni, að styrkja umgjörð peningastefnunnar, sem ég nefndi í fyrri ræðu minni. Hvað er búið að vera að gera? Jú, það er allt önnur umgjörð um fjármálakerfið á Íslandi í dag en var fyrir tíu árum. Það er allt önnur umgjörð um efnahagsstefnuna en var fyrir tíu árum með tilkomu fjármálastöðugleikaráðs og kerfisáhættunefndar. Eigum við ekki að halda áfram á þeirri braut? Ég heyri ekki önnur sjónarmið frá þingmönnum en einmitt að nýta þessa lærdóma. Hér hafa menn tekist á um húsnæðisliðinn í vísitölu. Mér hefur þótt það áhugaverð umræða en ég vil ítreka það sem ég sagði líka fyrr í dag, við þurfum að ljúka þeirri skoðun á því að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni, sem ég veit að ýmsir hv. þingmenn hafa talað fyrir. Fyrir því eru færð góð rök í skýrslunni. Ekki síður finnst mér að við þurfum að ræða þá aðferð sem er viðhöfð hér á landi við útreikninga á þessum húsnæðislið, sem ýmsir hv. þingmenn gerðu líka að umtalsefni, og er ólík því sem til að mynda tíðkast í Svíþjóð. Ræðum um Evrópusambandið, segja sumir hv. þingmenn, og ég segi: Ræðum það endilega, ræðum þá allar staðreyndir. Hér var bent á að meiri hluti landsmanna í nýlegri könnun væri hlynntur upptöku evru. Ræðum hina hliðina sem kom fram í sömu könnun, nákvæmlega sömu könnun, sem er glæný og var gerð núna í október. Meiri hluti landsmanna, þrátt fyrir að vera hlynntur upptöku evru, myndi hafna inngöngu í Evrópusambandið, eða 57,3% eru andvíg inngöngu í Evrópusambandið. Sömuleiðis er meiri hluti landsmanna andvígur því að taka upp aðildarviðræður við ESB. Þannig að þegar við ræðum um Evrópusambandið skulum við hafa alla myndina undir. Það er það sem ég er að segja. Það er ekki nóg að ræða bara peningastefnu eða gjaldmiðil þegar við tölum um Evrópusambandið. Við þurfum að taka heildarmyndina og ræða hana. Óttast ekki umræðuna. Óttast ekki gagnrýnina og vera tilbúin til þess að ræða hvaða kostir og gallar því myndu fylgja. Sökum ekki aðra um þöggun af því að þeir hafa ekki sömu skoðun og við sjálf. Mér finnst enginn bragur á því. Mér fannst það áhugavert sem kom fram hjá einhverjum hv. þingmönnum sem varðaði stöðu nýsköpunargreina og sprotafyrirtækja undir núverandi peningastefnu. Þá fyndist mér áhugavert að fá á því frekari greiningu hvað hafi mest áhrif á nýsköpunarfyrirtæki. Nú höfum við séð hugverkageirann vaxa á Íslandi, ekki síst vegna þeirra fjárfestinga sem var ráðist í í kringum sóknaráætlun þáverandi ríkisstjórnar 2012, þegar farið var með markvissum hætti að fjárfesta í rannsóknum, nýsköpun og skapandi greinum, sem hefur beinlínis skilað sér í aukningu í hugverkageiranum á Íslandi. Horfum til þess að þegar skoðuð er samkeppnishæfni Íslands samkvæmt því sem kallað er á ensku, þótt mér leiðist slettur á erlendum málum úr þessum stól, „Global Competitive Index“, með leyfi forseta, hefur Ísland farið upp um fimm sæti á þremur árum. Hvað gerir það að verkum að við erum á uppleið á þessum lista? Þurfum við ekki að huga betur að öðrum þáttum í umhverfi nýsköpunarfyrirtækja og sprotafyrirtækja? Þá vil ég minna á þá stefnu núverandi ríkisstjórnar að búa sérstaklega vel að þessum fyrirtækjum, annars vegar með því að auka stuðning við rannsóknir og þróun og hins vegar með beinni fjárfestingu í nýsköpun í gegnum þjóðarsjóðinn sem sömuleiðis var nefndur fyrr í dag. Þá kem ég að stóru myndinni sem hefur kannski ekki verið mikið rædd, þó af einhverjum hv. þingmönnum, sem er svo áhugavert að lesa um í sögulega yfirlitinu í þessu riti. Hver er ástæðan fyrir því að hagsagan hefur verið brokkgeng á Íslandi? Jú, einn þáttur af lærdómunum er einmitt einhæft atvinnulíf. Síldarbrestur. „… að svikull er sjávarafli.“ Er sagt hér á einum stað í skýrslunni. Hvernig ætlum við að vinna úr því? Gerum við það með því að tala eingöngu um peningastefnu? Nei, það hljótum við að gera með því að tala um atvinnustefnu, tala um það hvernig við getum skotið fjölbreyttari stoðum undir íslenskt efnahagslíf og þar með gert okkur óháðari gagnvart ytri sveiflum. Þess vegna segi ég: Ef við viljum horfa til framtíðar, lengri framtíðar, og huga að því hvernig við ætlum að byggja upp íslenskt efnahagslíf til lengri framtíðar er mikilvægasta fjárfestingin sem við getum ráðist í annars vegar menntun og hins vegar rannsóknir og nýsköpun. Auka þekkingarsköpun og hugvit í öllum geirum samfélagsins, reiða okkur meira á hugvitið en auðlindirnar sem hér hafa líka verið nefndar, breyta samfélaginu yfir í að vera hugvitsdrifið hagkerfi en ekki auðlindadrifið. Það er framtíðarsýnin sem mun skipta svo miklu máli um peningastefnuna. Því að peningastefnan snýst ekki aðeins um gjaldmiðil. Gjaldmiðillinn er tækið en hagstjórnin þarf að hanga á fleiri þáttum. Ríkisfjármálin. Hér hefur verið nefnt að sá rammi hefur auðvitað gerbreyst á undanförnum árum. Sama þó að einhverjir geri lítið úr þeim ramma og að um hann hafi verið deilt voru allir og eru sammála um að það skipti máli að gera langtímaáætlanir í ríkisútgjöldum. Vinnumarkaðurinn. Mínar vonir standa til þess að við komum samtali aðila vinnumarkaðarins og stjórnvalda í miklu fastara form. Við höfum þegar ráðist í það með reglubundnum fundum þessara aðila. Ég vil formgera þá, í takt við það sem gerist annars staðar á Norðurlöndum. Peningastefnan. Þar þurfum við að styrkja rammann en undirstaðan [[Forseti hringir.]]er auðvitað atvinnulífið og það þarf að verða fjölbreyttara og þar getum við stjórnmálamenn svo sannarlega haft áhrif.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um mótun klasastefnu. Umræðan sem fór fram á undan og það hvernig hæstv. forsætisráðherra lauk erindi sínu um endurmat peningastefnu og einhæft atvinnulíf, síldarbresti, og að lausnin væri í rannsóknum og þróun, menntun og atvinnustefnu er algerlega samofið því máli sem ég mæli fyrir. Í tillögunni er lagt til að Alþingi álykti að fela ríkisstjórninni að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að móta opinbera klasastefnu. Stefnan feli í sér fyrirkomulag um hvernig hið opinbera efli stoðkerfi atvinnulífsins á landsvísu í samvinnu við atvinnulífið, rannsóknar- og menntastofnanir, sveitarfélög og aðra hagsmunaaðila sem málið snertir. Stefnan verði unnin í tengslum við stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs sem er í gildi 2017–2019 þar sem markmið nýrrar klasastefnu verði að ráðstafa fjármunum til atvinnuuppbyggingar og byggðaþróunar á markvissari hátt en hingað til, að efla samvinnu vísinda og atvinnulífs, efla nýsköpun, efla samkeppnishæfni fyrirtækja, atvinnugreina og þjóðarinnar og efla hagsæld. Enn fremur er lagt til að ríkisstjórnin skili skýrslu til Alþingis með niðurstöðum starfshóps í lok maí 2019. Ég tel slíka stefnumótun getað skilað miklum ávinningi fyrir atvinnulífið, nýsköpun og ekki síst þegar við skoðum uppbyggingu atvinnu í tengslum við nýtingu auðlinda um landið gervallt og markvissari nýtingu fjölmargra sjóða sem ætlað er að efla rannsóknir og nýsköpun, hvort sem um ræðir vísindamenn innan menntageirans eða verkefnadrifna sjóði. Við getum kallað það innlegg í markvissari byggðastefnu. Í greinargerð með frumvarpinu kemur fram að málið var áður flutt á 144., 145. og 146. löggjafarþingi en náði ekki fram að ganga. Af því að lagt er til að klasastefna verði mótuð í tengslum við stefnu og aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs, sem vísað er til í þingsályktunartillögunni í tilvísun eitt, ætla ég að lesa það sem þar kemur fram, með leyfi forseta: „Til að viðhalda þeim lífsgæðum sem landið hefur að bjóða þarf því að sækja fram, vinna þvert á fræðigreinar og starfssvið, horfa til þess sem best gerist erlendis og auka sköpun verðmæta um leið og þjónusta samfélagsins er efld.“ Tillagan sem við ræðum, um opinbera klasastefnu, styður vel þær áherslur sem koma fram í aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs um vel ígrundaða stefnumótun og mikilvægi slíkrar stefnumörkunar þar sem upplýsingavinnsla og hagtölugerð er forsenda vandaðrar stefnumótunar og til aukins skilnings á rannsóknar- og nýsköpunarkerfinu, auknum sveigjanleika þess til að fylgja árangri eftir og markvissari ákvörðunartöku stjórnvalda, stofnana eins og háskóla, rannsóknastofnana og fyrirtækja. Á blaðsíðu níu í sömu skýrslu segir enn fremur, er varðar rannsóknir og nýsköpun í heimi örra breytinga og áskorana, með leyfi forseta: „Samfélög í dag standa frammi fyrir flóknum, hnattrænum áskorunum á sviði t.d. umhverfis, loftslags, heilsu, orku, fæðu, fólksflutninga og öryggis. Mikilvægt er að fjárfesting í þekkingarsköpun leiði til betri skilnings á samfélagslegum áskorunum og vísi veginn í átt til árangursríkra lausna. Slíkar lausnir krefjast oft umfangsmikils samstarfs þvert á fræðigreinar og á milli háskóla, stofnana og fyrirtækja. Til að ný þekking nýtist samfélaginu verður hún að hafa áhrif til breytinga, t.d. í stefnu stjórnvalda, með lagasetningu, með breyttu verklagi fyrirtækja og stofnana eða með breyttri hegðun fólks. Í samfélagslegum áskorunum felst töluverð óvissa því erfitt er að segja fyrir um áhrif þeirra og hvernig best sé að bregðast við. Skýr framtíðarsýn og markviss fjárfesting í þekkingu eykur möguleikana jákvæðum árangri og farsælli aðlögun að breyttum aðstæðum.“ Sú tillaga sem við ræðum er einmitt til þess fallin. Í aðgerðaáætluninni er komið inn á þær samfélagslegu áskoranir að efla þurfi þverfaglegt samstarf um rannsóknir og nýsköpun með þátttöku háskóla, rannsóknastofnana og fyrirtækja. Dæmi um slík áherslusvið er að finna í nágrannaríkjum okkar þar sem tekist er á við þau verkefni sem við stöndum frammi fyrir; breytingar í hafinu, loftslagsbreytingar, samfélagsþátttöku og lýðræði, umhverfisvænar borgir og nýja tækni. Markmiðið með því öllu saman er að efla forgangsröðun í fjárfestingu í rannsóknum og nýsköpun, m.a. í gegnum markáætlun og innviðasjóð, og samræma betur alþjóðlegt samstarf stjórnvalda um rannsóknir og nýsköpun á evrópskum og norrænum vettvangi. Þetta er í raun og veru kjarninn í hugmyndafræði klasastarfs og fellur mjög vel að því sem fram kemur í aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs. Skilgreining Nýsköpunarmiðstöðvar á klasa er landfræðileg þyrping tengdra fyrirtækja, birgja, þjónustuaðila, fyrirtækja í tengdum atvinnugreinum og stofnana á sérhæfðum sviðum sem bæði eiga í samkeppni og í samvinnu. Þetta er að finna í tilvísun tvö í tillögunni, virðulegi forseti. Í tillögunni er jafnframt lögð áhersla á að líta til alþjóðlegrar reynslu og þekkingar á því sviði. Í greinargerðinni kemur fram að ráðgert er að við vinnuna verði litið til reynslu Dana, Norðmanna og þeirra þjóða sem lengst eru komnar í mótun opinberrar klasastefnu. Gert er ráð fyrir að ríkisstjórnin skili skýrslu, eins og ég kom inn á áðan, og í þeirri skýrslu er mikilvægt að tekin sé saman sú reynsla sem hefur safnast upp, ég nefni Noreg, Danmörku og Evrópusambandið sem hefur unnið að klasastefnu í áratugi. Mjög æskilegt væri að það kæmi fram í skýrslunni. Ýmsar rannsóknir og skýrslur staðfesta að klasasamstarf er vænlegt tæki til að efla nýsköpun og samkeppnishæfni smærri og meðalstórra fyrirtækja. Klasasamstarf hefur því í auknum mæli verið nýtt til nýsköpunar og atvinnuuppbyggingar um allan heim og til að efla samkeppnishæfni fyrirtækja atvinnugreina, landsvæða og þjóða. Mikil áhersla er lögð á nýsköpun í nútímaklasastjórnun, enda skiptir nýsköpun sköpum í langtímauppbyggingu atvinnugreina. Hugmyndafræðin er í sjálfu sér þekkt hér á landi og Nýsköpunarmiðstöð Íslands er leiðandi aðili á sviði rannsókna og þróunarstarfs og hefur gefið út leiðbeiningarhandbók um klasastjórnun, sem er að finna í tilvísun þrjú í tillögunni. Það hafa reyndar ýmis góð klasatengd verkefni litið dagsins ljós, bæði að frumkvæði hins opinbera en þó fremur í atvinnulífinu, sem við köllum sjálfsprottna klasa, á borð við sjávarklasann, jarðvarmaklasann og ferðaklasann, svo að ég nefni nokkra sem hafa náð nokkuð góðum árangri og sannað gildi sitt. Stefna ætti að aukinni áherslu á samvinnu milli rannsóknastarfs og þeirra klasa sem þegar hafa náð fótfestu og á að nýta þann grunn. Ég get nefnt dæmi um jarðvarmaklasann sem hefur starfað hér hvað lengst. Hvað getur sprottið af svona klasastarfi? Við höfum þrisvar sinnum haldið risastórar alþjóðlegar ráðstefnur sem hafa farið stækkandi og sem dæmi er alþjóðlega jarðvarmaráðstefnan sem haldin var í Hörpu 2016 um fjölnýtingu jarðvarmans. Hún er mjög gott dæmi um hvað getur sprottið á slíkum vettvangi og í samvinnu fyrirtækja í milli og stofnana og fræðasamfélags. Á ráðstefnunni voru fyrirlesarar á borð við Michael Porter. Þar voru 1.000 gestir frá 40 þjóðum að deila þekkingunni. Með ráðstefnunni hefur Íslandi eða íslenska jarðvarmaklasanum tekist að byggja Ísland upp sem helsta umræðuvettvang jarðvarma og endurnýjanlegrar orku á heimsvísu. Okkur tókst síðan í kjölfarið að fá alheimsráðstefnuna, sem er haldin á fimm ára fresti, í samkeppni við lönd eins og Síle, Þýskaland Holland, Kenía, Filippseyjar og Bandaríkin. Sú ráðstefna fer fram hér 2020. Ef hið opinbera markar ekki stefnu og tekur ekki þátt í verkefnum eins og því förum við á mis við tækifæri og hætta er á, ef slíkur stuðningur og skuldbinding er ekki fyrir hendi, að slík verkefni fjari út. Þetta er dæmi um það sem getur unnist í klasavinnu þar sem þekking kemur saman úr mörgum áttum, úr fræðasamfélagi, frá stofnunum, hinu opinbera, úr atvinnulífinu. Ég nefndi Danmörku og Noreg þar sem unnið hefur verið með klasastefnu. Norðmenn skilgreina þrenns konar klasaform í klasastefnu sinni, sem er gefin út. Hæstv. forsætisráðherra nefndi atvinnustefnu. Við höfum ekki enn þá komið með atvinnustefnu en þetta er auðvitað samofið atvinnustefnu og gæti vel átt heima í þeirri vinnu eða sem hluti af atvinnustefnu. Norðmenn skilgreina héraðsklasa sem einstök landsvæði sem hafa styrk umfram önnur. Við verðum að skilgreina allar auðlindir, styrkleika og veikleika eftir svæðum. Með opinberum, faglegum og fjárhagslegum stuðningi og mótframlagi frá fyrirtækjum og atvinnulífi á svæðunum sammælast menn þar um að einbeita sér að uppbyggingu atvinnulífs í kringum atvinnugreinar á svæðinu og skylda starfsemi. Norðmenn skilgreina landsklasa sem samvinnu ólíkra klasa í sömu atvinnugrein þar sem styrkja má innviði klasasamstarfs sem bæti starfsskilyrði heildarinnar á ólíkum sviðum og í nýsköpun, menntun og markaðsmálum stjórnenda, upplýsingum o.fl. Síðan eru Norðmenn með alþjóðlega klasa þar sem þeir eru í fararbroddi í heiminum, í olíuvinnslu, í siglingum og fleiri greinum. Það er markvisst hlúð að þeim lykilatvinnugreinum til að auka samkeppnishæfni Noregs, bæði erlendis og innan lands, í krafti klasasamstarfs. Danir tóku sömuleiðis upp opinbera klasastefnu árið 2013 en þeir, líkt og Norðmenn, skipta klösum í héraðs-, lands- og alþjóðlega klasa. Danska mennta- og vísindaráðuneytið gaf út nýsköpunarstefnu í desember 2012 þar sem framtíðarsýn danskra stjórnvalda er að styrkja samvinnu og smíða brýr milli vísindarannsókna, menntunar og nýsköpunar í atvinnulífinu. Lausnir á sviði nýsköpunar eiga að vera lykill að vexti og hagsæld, eins og þar kemur fram. Þær áherslur sem ég vísa til og koma fram í skýrslu danska menntamálaráðuneytisins eru ekki ósvipaðar þeim sem koma fram í aðgerðaáætlun Vísinda- og tækniráðs. Í skýrslunni er athyglisverð nálgun á nýsköpun þar sem segir að fólkið sé skapandi og atvinnulífið og fyrirtækin drifkrafturinn sem umbreyti þeirri nýsköpun í aukin verðmæti og atvinnutækifæri. Til að svo megi verða þurfi að leggja áherslu á nýsköpun í atvinnulífinu með öflugri stefnumótun. Áhugasamir finna þá nýsköpunarstefnu í tilvísun fjögur í þingsályktunartillögunni. Í dönsku fjárlögunum fyrir árið 2015 náðist sátt milli allra þeirra ólíku stjórnmálaflokka sem þá áttu sæti á danska þinginu og byggist hún í raun á þeirri stefnu þar sem sett var fram ítarleg klasastefna sem ein af lykilstoðum nýsköpunarstefnunnar. Ný og uppfærð stefna tók gildi í Danmörku fyrir árin 2016–2018 og hana lét ég fylgja í tilvísun fimm í tillögunni fyrir áhugasama. Virðulegi forseti. Þingsályktunartillaga sú sem við ræðum, um mótun klasastefnu, er einmitt ætluð til að móta farveg vinnu við eflingu nýsköpunar og atvinnulífs vítt og breitt um Ísland. Með opinberri klasastefnu er hægt að efla samvinnu vísinda og atvinnulífs í þágu verðmætasköpunar sem leiðir af sér aukna framleiðni og hagsæld, líkt og annars staðar hefur verið gert. Ég nefndi Noreg og Danmörku sem dæmi en það má leita fanga víðar. Ég tel afar mikilvægt að við lítum til alþjóðlegrar reynslu sem finna má af slíkri opinberri stefnumótun. Ég tel hana til þess fallna að efla nýsköpun, auka samkeppnishæfni atvinnugreina á landsvísu og alþjóðlega auk þess að vera farvegur fyrir aukna samvinnu skóla, rannsókna og atvinnulífs. Hún mun einnig leiða til þess að við ráðstöfum fjármunum til atvinnuuppbyggingar og byggðaþróunar á markvissari hátt. Með mér á tillögunni eru hv. þingmenn Þórunn Egilsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, og Halla Signý Kristjánsdóttir. Virðulegi forseti. Ég legg til að að lokinni umræðunni gangi tillagan til hv. atvinnuveganefndar.
Frú forseti. Ég vil þakka hv. framsögumanni fyrir ítarlega og greinargóða framsögu. Það eru nokkur atriði sem mig langaði aðeins að reifa við hv. framsögumann. Hið fyrsta er að við erum með stóra nefnd í gangi sem er að móta nýsköpunarstefnu fyrir Ísland á vegum nýsköpunarráðherra. Ég tók eftir því að hv. framsögumaður nefndi að klasastefna væri einn af lykilþáttum í nýsköpunarstefnu Dana. Þá fer þetta nú kannski að verða spurning um hænuna eða eggið. Mér finnst einhvern veginn að það væri hægara að byrja á nýsköpunarstefnunni og láta hana leiða til þeirra verkfæra sem hentugust þykja. Við höfum svo sem, eins og hv. þm. nefndi og veit auðvitað um, gert ýmsar tilraunir í þessa veru. Við höfum verið með landshlutaáætlanir og við höfum verið með sóknaráætlanir og sumt af því hefur tekist bærilega en annað miður. Hv. framsögumaður gerði líka grein fyrir því að það eru til nokkrir sjálfsprottnir klasar. Margir þeirra hafa gengið mjög vel. Það sem ég er að reyna að koma orðum að hér er að ég held að það sé miklu vænlegra til árangurs í svona klasahugmyndum, sem vissulega eru víða og hafa gefist ágætlega, að hið sjálfsprottna ráði för. Ég vil nú ekki nota orðið þvinga, en það að reyna með einhverjum hætti að búa eitthvað til sem er ekki sjálfsprottið held ég að endi ekki vel. Við ættum frekar að hugsa þetta þannig að styðja við hið sjálfsprottna heldur en að reyna að búa til klasa með handafli.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Það er hárrétt að það eru margir sjálfsprottnir klasar sem ég kom inn á í ræðu minni sem hafa gert frábæra hluti og gengur mjög vel. En hugmyndafræðin gengur út á samvinnu þvert á greinar. Mikið af þessum sjóðum og mikið af eflingu rannsókna og nýsköpunar er á vettvangi hins opinbera. Klasi byggir einmitt á því að við tökum þátt í þessu klasasamstarfi. Það er alltaf hætta á að við sitjum bara hjá og það verði gjá á milli. Að sama skapi er mjög mikilvægt að tengja alla háskólana við þetta, fræðasamfélagið, atvinnulíf og hið opinbera. Það er líka hárrétt hjá hv. þingmanni og ég tek undir með honum varðandi nýsköpunarstefnuna, ég þekki þennan hóp hæstv. nýsköpunarráðherra, ég er varamaður í þeim hópi og er mjög áhugasamur um þessi mál. Sú leið sem Danir fóru í kjölfarið á nýsköpunarstefnunni var að þeir voru mjög fljótir að stíga skrefið lengra og sammæltust um klasastefnu sem er í raun og veru samofin nýsköpunarstefnunni og er bara tæki til þess að virkja nýsköpun. Reynslan erlendis frá af þessu í þeim skýrslum sem ég hef þó grautast í gegnum er einmitt sú að öll vinna verður markvissari, eins og með alla stefnumótun, öll ráðstöfun fjármuna verður markvissari og svo leiðir þetta af sér, þegar aðilar úr ólíkum áttum vinna saman, að það gerast góðir hlutir, [[Forseti hringir.]]alveg eins og í jarðvarmaklasanum. Mér fannst, því ég fór nú á alþjóðlegu ráðstefnuna um jarðvarma, vanta eitthvað. Ég get komið inn á það í seinna andsvari.
Ég þakka hv. þingmanni svarið og vil taka það fram svo það misskiljist ekki að ég held að allar þessar hugmyndir séu mjög góðra gjalda verðar. Þar sem vel tekst til um þverfaglegt samstarf milli greina, á milli sjóða, vísinda og tækni og fyrirtækja, getur leitt til mjög góðra hluta. Ég er algjörlega þeirrar skoðunar. Það sem ég er að reyna að leggja áherslu á er að prímusinn í því sem gerist sé hið sjálfsprottna. Ég held að eðlilegt klasastarf verði ekki til nema þeir sem koma að klasastarfinu finni sjálfir fyrir þeirri þörf og fyrir þeim ávinningi sem er í boði. Það að setja upp hús og segja: Hér eiga að sitja saman í stjórn aðilar frá þessum og hinum o.s.frv., er ekki vænlegt til árangurs. Ég er að reyna að koma þessu frá mér þannig að það skiljist, það er svo mikilvægt að láta þörfina ráða því að á endanum er það þannig að þeir sem eru með hugmyndirnar og þekkinguna leita saman. Og það á auðvitað að hjálpa þeim við það. Ég tek algerlega undir það. Ég er ekki að segja að þessi þingsályktunartillaga sé með einhverjum hætti á móti þessu. En ég held að það sé mikilvægt að við höfum í huga þegar við ræðum þetta og höldum áfram að þetta er forsenda þess að náist árangur. Það að fara þá leið að ætla að búa hlutina til, [[Forseti hringir.]]einhvern veginn að ofan, það endar ekki vel, held ég.
Hæstv. forseti. Ég átta mig á því hvert hv. þingmaður er að fara. Ég féll á tíma í fyrra andsvari en hér er rétt að tengja við það að á alþjóðlegu jarðvarmaráðstefnunni, sem var stórbrotin, voru stjórnvöld svolítið á hliðarlínunni. Það er alltaf galli. Sjálfsprottnu klasarnir eiga það til að lokast inni í faglegum klösum eins og við köllum það. Þar skortir skuldbindingu, þar skorti stefnu. Þetta les maður mjög vel í gegnum inntakið í dönsku stefnunni. Með stefnumótun stjórnvalda samþykkir þú þessa samvinnu, þennan vettvang, og setur upp einhverja sýn um hvernig eigi að nýta hana, t.d. í auðlindanýtingu og móta nýsköpun úti um allt land. Þess vegna skilgreina bæði Norðmenn og Danir héraðsklasa, landsklasa og alþjóðlega klasa. Við fáum þannig alla aðila að borðinu. Það eina sem gerist í þessu er í raun og veru að stjórnvöld samþykkja þetta og gefa stuðning. Helsta gagnrýni Evrópusambandsins á klasastarf á Íslandi er að er skortur á stuðningi stjórnvalda við klasastarf. Ef það verður áfram þannig mun þetta einangrast við örfáa faglega klasa sem skortir stuðning, skortir yfirlýsinguna. Þá er hættan á að það dofni og nái ekki tilgangi sínum. Það kemur fram í dönsku stefnunni að ríkisstjórn, sveitarstjórnir, atvinnulíf og allir þessir aðilar hafa sameiginlega sýn og markmið um að stuðla að hagvexti og þróun þekkingar og nota þetta tæki, klasastefnu, sem þetta hvílir á. Það er inntakið. Ef allir fylgja ákveðinni sýn verður stuðningurinn til staðar.
Frú forseti. Við ræðum hér undirliggjandi tillögu um klasasamstarf eða við getum öllu heldur kallað það opinbera stefnumótun þar að lútandi. Þetta hefur auðvitað verið nýjung síðastliðna örfáa áratugi, tvo áratugi eða svo, a.m.k. hér á landi. Hugmyndafræði klasasamstarfs barst að utan eins og margar aðrar framfarir og hefur verið reynd í sjálfstæðum eða sjálfsprottnum klösum. Hér var nefndur jarðvarmaklasi og sjávarklasi og ferðaþjónustuklasi. Hv. framsögumaður nefndi það réttilega. Ég kom lítillega að gerð tillögu um umhverfismál tengd jarðhitanýtingu og þar með klasastofnuninni og kynntist þessari hugmyndafræði og það er ekki hægt annað en að líta hana jákvæðum augum. Ég hef vissu fyrir því að þetta tiltekna klasasamstarf í jarðhitageiranum, hefur gengið vel og skilað góðum árangri og þá kannski gildir það að hann var fyrstur í röðinni og reynslan orðin mest af honum. Hugmyndafræðin, þessi fjölþætta samvinna, er þekkt í vísindum, notuð til að byggja brýr á milli ólíkra fræðigreina og er afar algeng og þannig er reynt að nýta bæði víða, breiða þekkingu og virkt samtal til nýrra verka og nýrra hugmynda. Segja má að klasasamstarf í tiltekinni atvinnugrein eða einnig sem samstarf milli atvinnugreina og margra annarra aðila í samfélaginu, stofnana eða fyrirtækja, byggi í raun og veru á svipaðri hugmyndafræði. Það er augljóst að samvinna af þessu tagi ýtir undir frjóa nýsköpun, enda er það oftast einn helsti árangur klasasamstarfs, einmitt nýsköpun. Gerð heildstæðrar opinberrar klasastefnu er framfaraskref og ég tel að því beri að fagna og þessari þingsályktunartillögu þá um leið sem hér liggur fyrir frá þingflokki Framsóknarflokksins. Ég sé ekki að opinber klasastefna hindri á einhvern hátt eða standi í veginum fyrir eða flæki sjálfsprottnar klasamyndanir, einfaldlega vegna þess að ekki er um boð og bönn að ræða í slíkri stefnu heldur einfaldlega viljayfirlýsingu og hvatningu. Ég hef í sjálfu sér ekki áhyggjur af því eins og hér hefur komið fram á undan mér. Í greinargerðinni er fjallað um fyrirkomulag klasastarfs í Noregi og Danmörku og skiptingu í héraðsklasa, landshlutaklasa og alþjóðlega klasa. Við fyrstu sýn, ég hef kynnt mér þessa skiptingu lauslega, gæti hún hentað hér að ýmsu leyti, kannski að öllu leyti. Nú gengur þessi þingsályktunartillaga til hv. fagnefndar, atvinnunefndar í þessu tilviki, og það er von mín að hún fái þar röskan framgang því hún á það skilið.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að fagna sérstaklega fram kominni þingsályktunartillögu og þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir yfirferðina yfir hversu mikilvægt er að ríkið móti sér klasastefnu. Í mörgum tilfellum eru klasar sjálfsprottnir vegna samlegðaráhrifa af samvinnu aðila en stuðningur við það fyrirkomulag getur skipt sköpum í því að klasar vaxi og dafni. Lykilorðið hér er samvinna, þó svo að vissulega geti þeir aðilar sem mynda klasa verið í virkri samkeppni. Fram kemur í þingsályktunartillögunni að ríkisstjórninni sé falið að skipa starfshóp sem fái það hlutverk að móta stefnuna þar sem fram komi hvernig hið opinbera efli stoðkerfi í þeim málaflokki. Ég tel einnig mikilvægt að jákvæðir hvatar séu nýttir til að stuðla að samvinnu á sviði nýsköpunar, rannsókna, þróunar og framleiðslu, svo að eitthvað sé nefnt, og er áherslan á klasa þar mikilvægur þáttur. Hv. þm. Willum Þór Þórsson talaði líka um mikilvægi þess að líta til annarra landa. Í því samhengi bendi ég m.a. á Bandaríkin þar sem hefur um langt skeið verið mikið lagt upp úr samvinnu ýmissa geira og rannsóknir, sérstaklega í tæknigeiranum, standa upp úr. Flestir þekkja fjölbreytta klasastarfsemi í Kísildalnum í Kaliforníuríki, en klasar spretta nú upp vestanhafs á ýmsum sviðum efnahagslífsins og taka oft mið af breytilegum áherslum samfélagsins, rétt eins og á Íslandi. Nýverið er birtingarmyndin fjölbreyttir heilsuklasar í takt við aukna áherslu á mikilvægi heilsufarslegrar útkomu og klasar er snúa að endurnýtanlegum orkugjöfum. Þegar hugað er að klasastefnu er mikilvægt að minnast á mikilvægi þess að kortleggja þá klasa sem eru nú þegar á Íslandi. Vestanhafs hefur Harvard-háskóli leitt þá vinnu þegar markmiðið er að veita upplýsingar um klasa á breiðum grunni. Þar er að finna kortlagningu fjölbreyttrar klasastarfsemi, auk þess sem nýsköpunarfyrirtæki getað kynnt sér þann stuðning sem er í boði fyrir klasa af ýmsu tagi. Hér á landi er mikilvægt að koma á fót landshluta- eða svæðisklösum þar sem fyrirtæki og stofnanir geta tengst saman og unnið að því að skapa verðmæti fyrir samfélagið og svæði sitt í heild. Að mínu mati getur klasastefna þannig rennt sterkari stoðum undir lítil og meðalstór fyrirtæki á landsbyggðinni og vert er að halda því sérstaklega til haga. Á mínum heimavelli, Suðurnesjum, hafa klasar náð að skjóta rótum og má þar m.a. nefna heilsuklasa þar sem sprotafyrirtæki hafa sótt stuðning hvert til annars. Úr þeim frjóa jarðvegi hafa sprottið fyrirtæki sem hafa vaxið og dafnað. Má t.d. nefna fyrirtækið Geo Silica, sem vinnur bætiefni úr kísli, og hefur vegur þess vaxið jafnt og þétt á síðustu árum. Fyrirtækið er nú að hasla sér völl á erlendum mörkuðum og hefur hlotið fjölda nýsköpunarverðlauna á undanförnum árum. Frú forseti. Ég ítreka í lokin mikilvægi þess að ríkið setji sér klasastefnu. Ég er þess fullviss að hún muni leiða til aukinnar nýsköpunar og meiri hagsældar hér á landi til framtíðar.
Virðulegur forseti. Bara örstutt. Þetta er spennandi mál. Ég vona að það gangi lengra en það hefur gengið áður. Mér líst mjög vel á svona uppbyggingu í átt til nýsköpunar og í rauninni stuðningsnets, sérstaklega fyrir aðila sem eru að leita að innkomu í nýsköpun og frumkvöðlastarf. Þá vantar oft leiðbeiningar um hvert á að fara. Þeir sem eru að koma nýir inn týnast oft í kerfinu sem slíku, átta sig ekki á öllum styrkumsóknunum, hvar hægt er að leita eftir styrkjum o.s.frv. Ég held að eitthvað svona gæti hjálpað mjög mikið til að leiðbeina fólki hvert það á að leita og styðja við nýtt umhverfi, ný fyrirtæki eða nýjar hugmyndir. Og á heildina tekið sjáum við fleiri verkefni takast.
Frú forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi um breytingu á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, nr. 44/2014. Flutningsmenn þessa frumvarps eru, ásamt þeirri sem hér stendur, hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bryndís Haraldsdóttir, Hanna Katrín Friðriksson, Halldóra Mogensen, Inga Sæland, Rósa Björk Brynjólfsdóttir og Þórunn Egilsdóttir, eða átta konur úr átta flokkum, konur úr öllum þingflokkum. 1. gr. frumvarpsins er um að á eftir 17. gr. laganna komi ný grein, sem er kölluð 17. gr. a, og fyrirsögn þeirrar greinar yrði Tilkynningarskylda vegna alvarlegra sjúkdóma. Ef tilviljunarkennd greining á alvarlegum sjúkdómi, þar með talið erfðabreytileiki sem yfirgnæfandi líkur eru á að leiði til alvarlegs sjúkdóms sem hægt er að bregðast við, finnst við framkvæmd vísindarannsóknar á mönnum eða við framkvæmd gagnarannsóknar skal ábyrgðarmaður rannsóknar þegar í stað tilkynna það til embættis landlæknis. Embætti landlæknis skal fela heilbrigðisstarfsemi að afla nauðsynlegra persónuupplýsinga frá ábyrgðarmanni rannsóknar, upplýsa viðkomandi einstakling og veita honum ráðgjöf um möguleg meðferðarúrræði. Einstaklingur getur hvenær sem er ákveðið að hann vilji ekki fá þær upplýsingar sem kveðið er á um í 1. mgr. Hann skal tilkynna embætti landlæknis um ósk sína. Landlæknir skal annast gerð eyðublaða fyrir slíkar tilkynningar og sjá til þess að þau liggi frammi á heilbrigðisstofnunum og hjá sjálfstætt starfandi heilbrigðisstarfsmönnum. Embætti landlæknis skal halda dulkóðaða skrá um einstaklinga sem hafa tilkynnt að þeir vilji ekki vera upplýstir skv. 1. mgr. og tryggja að vilji einstaklingsins sé virtur. Þeir starfsmenn embættis landlæknis sem starfa við framangreint eru bundnir þagnarskyldu um atriði sem þeir komast að við störf sín og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls. Skulu þeir undirbúa þagnarheit áður en þeir taka til starfa. Þagnarskylda helst hefst þótt látið sé af starfi. Í 2. gr. er eru breytingar til þess að koma 17. gr. a inn í upptalningu 25. gr. Síðan er gert ráð fyrir að lögin öðlist þegar gildi, þ.e. um leið og þau verða samþykkt, sem ég vona sannarlega að verði á þessu þingi. Ég hef þá lesið greinarnar upp eins og þær eru og mun nú ræða innihaldið aðeins betur. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði, eins og áður sagði, og kveðið á um hvenær eigi að láta í té upplýsingar um lífshættulegt ástand sem kemur í ljós við framkvæmd vísindarannsóknar á mönnum miðað við framkvæmd gagnarannsóknar. Jafnframt er lagt til að einstaklingar sem ekki vilja fá þær upplýsingar skuli tilkynna það til embættis landlæknis og að embætti landlæknis geri aðgengilegt að óska eftir að fá ekki upplýsingarnar og að sú ósk verði virt. Almennt er viðurkennt að lífsýnasöfn á heilbrigðissviði eru mikilvægt rannsóknartæki í heilbrigðis- og lífvísindum. Skýr skil eru í lögum milli vísindarannsókna og heilbrigðisþjónustu. Það á einnig við um erfðarannsóknir. Athygli manna hefur hins vegar í auknum mæli beinst að því hvort og hvenær sjúklingar eigi að fá upplýsingar sem kunna að koma fram í erfðarannsóknum sem gerðar eru í vísindaskyni og varðað geta heilsu þeirra, læknismeðferð eða lífslíkur. Þar getur verið um að ræða lífshættulegt ástand eða mikla sjúkdómshættu sem hægt er að bregðast við. Í lögum um vísindarannsóknir á heilbrigðissviði er ekki tekið á því hvernig meðhöndla skuli slíkar upplýsingar og álitamál sem koma upp og brýnt er að bæta úr því. Það er óumdeild skylda meðferðar læknis að bregðast við með viðeigandi hætti þegar sjúkdómur, svo sem krabbamein, greinist fyrir tilviljun þegar sjúklingur sækir sér heilbrigðisþjónustu, en nú á síðari árum gerist það oft við myndrannsóknir. Einstaklingur fær vitneskju um greininguna, honum eru veittar upplýsingar, frekari rannsóknir eru framkvæmdar og meðferð er skipulögð eftir því sem besta þekking gefur tilefni til hverju sinni. Þannig er fullyrt að tilviljunargreiningar hafi sennilega haft mest áhrif á lífshorfur heils sjúklingahóps, svo sem þá er þróa með sér nýrnafrumukrabbamein. Í greinargerð með frumvarpinu er vísað í fræðigreinar og ritgerðir því til stuðnings. Engu að síður sé nýgengi vaxandi á sama tíma og dánarhlutfall hafi minnkað. Þá kemur fram í þeim ritgerðum sem nefndar eru í greinargerðinni að það skýrist aðallega af fjölgun æxla sem greinast fyrir tilviljun og að í dag séu þau um helmingur nýgreindra nýrnafrumukrabbameina á Íslandi. Erlendis hafa virt samtök um árabil gefið út leiðbeiningar um hvaða erfðabreytileika sem finnast fyrir tilviljun við arfgerðargreiningu sem framkvæmd er við hefðbundna heilbrigðisþjónustu skuli tilkynna til meðferðarlæknis. Þegar horft er til heilsu einstaklings gildir engu hver ástæða tilviljunarkenndar greiningar á alvarlegum sjúkdómi er. Einstaklingnum er nauðsynlegt að fá upplýsingar um greininguna til að geta leitað sér meðferðar eða tekið ákvörðun um hvernig hann hagar lífi sínu í ljósi þeirrar vitneskju. Erfðabreytileikar sem finnast fyrir tilviljun við framkvæmd vísindarannsókna á heilbrigðissviði ættu að lúta sömu reglum og þeir sem finnast fyrir tilviljun við framkvæmd þjónusturannsóknar, svo sem þegar einkennalaus æxli greinast fyrir tilviljun. Í ljósi skýrrar réttarþróunar á undanförnum árum í þá átt að einstaklingur ráði yfir eigin gögnum og upplýsingum um sig er óhjákvæmilegt að túlka ákvæði stjórnarskrár á þann veg að hún tryggi rétt einstaklings til að fá allar nýjustu og bestu upplýsingar um sjálfan sig. Slíkur réttur getur ekki lotið í lægra haldi fyrir rétti þess sem ekki vill fá aðgang að upplýsingum um sig. Í desember árið 2016 skipaði Kristján Þór Júlíusson, þáverandi heilbrigðisráðherra, starfshóp til að leggja fram tillögur um nýtingu erfðaupplýsinga til einstaklingsmiðaðra forvarna. Leggja átti sérstaka áherslu á miðlun upplýsinga um erfðabreytileika í BRCA2-geni. Þetta var í kjölfar þess að í mars 2015 birti Íslensk erfðagreining fjórar greinar um niðurstöður rafgreiningar á erfðaefni 7.600 Íslendinga í tímaritinu Nature Genetics og vöktu þær heimsathygli. Í leiðara blaðsins var fjallað um að á Íslandi væru meira en 2.000 manns sem bæru sérstakan erfðabreytileika í BRCA2-geninu, sem bæri með sér stóraukna krabbameinsáhættu. Með slíkar upplýsingar mætti finna þetta fólk og gera því viðvart um hugsanlegan háska. Talið er að allt að 0,8% íslensku þjóðarinnar séu með stökkbreytinguna 999del5 í BRCA2-geninu, en einungis lítill hluti þess hóps hefur fengið úr því skorið með erfðaprófi. Íslensk erfðagreining á dulkóðuð gögn um ríflega 1.000 Íslendinga sem hafa sjúkdómsvaldandi stökkbreytingu í BRCA2-erfðavísinum. Miðað við að fyrirtækið á lífsýni úr helmingi þjóðarinnar má áætla gróflega að um 2.000 Íslendingar séu með stökkbreytinguna. Stökkbreytingin hefur í för með sér mikla áhættu á arfgengu brjóstakrabbameini og krabbameini í eggjastokkum, en 86% líkur eru á að konur sem greinast með hana fái illvígt krabbamein, en hlutfallið er ívið lægra hjá körlum. Þá hafa fundist tengsl við krabbamein í höfði, hálsi og efri meltingarvegi og vísbendingar um aukna áhættu á meinum í öðrum líffærum, svo sem maga, þvagblöðru hjá báðum kynjum og í leghálsi kvenna. Karlar með stökkbreytinguna eru þremur og hálfum sinnum líklegri til að fá krabbamein í blöðruhálskirtil og bris. Þeir greinast yngri og sjúkdómurinn er alvarlegri og lengra genginn í greiningu. Dánartíðni karla sem greinast með krabbamein í blöðruhálskirtli og eru með BRCA2-stökkbreytingu er þannig tvisvar sinnum hærri en hinna sem greinast og eru ekki með stökkbreytinguna. Flestir sem eru með þá stökkbreytingu hafa ekki hugmynd um það en hægt er að gera ýmsar ráðstafanir til að minnka líkur á að þeir fái krabbamein ef þeim er gert viðvart í tæka tíð. Reglubundið eftirlit og skimun er meðal þeirra aðgerða sem hægt er að grípa til og þá hafa margar konur kosið að fara í fyrirbyggjandi brjóstnám og láta fjarlæga eggjastokka. Þrátt fyrir að dulkóðaðar upplýsingar liggi fyrir um hvaða einstaklingar bera þá stökkbreytingu komst starfshópur heilbrigðisráðherra að þeirri niðurstöðu í maí 2018 að ekki bæri að veita einstaklingum þær upplýsingar nema viðkomandi einstaklingur hefði óskaði sjálfur eftir þeim. Eðlilegt sé að fólk hafi sjálfræði um það hvort, hvenær og við hvaða aðstæður það fái upplýsingar um arfgerð sína. Hópurinn telur að gera þurfi breytingar á Heilsuveru, vefgátt embættis landlæknis, til að sú leið sé fær. Þannig geti einstaklingur sem skráir sig á Heilsuveru valið að nálgast þær upplýsingar. Nefndin lagði áherslu á að öll miðlun upplýsinga fari fram innan heilbrigðisþjónustunnar og veitt sé viðeigandi erfðaráðgjöf. Þá taldi hópurinn líka vafasamt að hægt væri að setja sérstakt ákvæði í persónuverndarlög sem gengju framar því ákvæði. Ólíklegt væri að það stæðist 71. gr. stjórnarskrárinnar sem hefur beina tengingu við 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá benti nefndin á að Hæstiréttur hefði staðfest að heilbrigðisupplýsingar séu varðar af ákvæðum stjórnarskrárinnar eins og aðrar persónuupplýsingar. Í maí síðastliðnum opnaði Íslensk erfðagreining heimasíðu með vefgátt, arfgerd.is, þar sem fólk getur sjálft óskað eftir því með einfaldri aðgerð að fá að vita hvort það sé arfberar þessar stökkbreytingar eða ekki. Vefurinn var frá upphafi hugsaður sem viðbragð við þeirri afstöðu starfshópsins að ekki megi hafa að fyrra bragði samband við fólk í lífshættu og vara það við þannig að það gæti gripið til fyrirbyggjandi aðgerða. Kári Stefánsson, forstjóri Íslenskrar erfðagreiningar, hefur lýst þeirri skoðun sinni að almannahagsmunir krefjist þess að arfberar séu upplýstir um stökkbreytingu í BRCA2-geni vegna alvarleika málsins. Lögfræðingar vísa hins vegar oft til friðhelgi einkalífsins sem varin sé af stjórnarskrá sem og að rétturinn til að vita ekki um niðurstöður erfðarannsóknar sé varinn af mannréttindasáttmála Evrópu. Kári hefur sagt niðurstöðu starfshópsins óásættanlega og bjóða þeirri hættu heim að fólk fari á mis við lífsnauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Stökkbreytingin valdi krabbameini í tiltölulega ungu fólki og það óttist síður hættulega sjúkdóma. Það sé of stór fórn þótt einungis ein kona fari á mis við þær upplýsingar og fái ekki tækifæri til að bæta lífsmöguleika sína. Í raun sé sáralítill munur á því að bera BRCA2-stökkbreytinguna og á því að vera með einkennalaust krabbamein. Það er tiltölulega einfalt að nota vefgáttina til að fá upplýsingarnar og bregðast við í framhaldi af því. Þegar greinargerðin með frumvarpinu var samin höfðu hátt í 33.000 einstaklingar óskað eftir þeim upplýsingum og Íslensk erfðagreining hafði ekki sýni um 10.000 þeirra, en þeim var boðið að koma í próf í Þjónustumiðstöð rannsóknaverkefna. Því er ljóst að sú aðferð dugar alls ekki til að ná til allra sem þarf að gera viðvart. Mun færri hafa óskað eftir upplýsingum í aldurshópnum 18–25 ára en í öðrum aldurshópum, sem er mikið áhyggjuefni þar sem fólk með BRCA2-stökkbreytinguna fær oft krabbamein á unga aldri. Því má færa rök fyrir að breyta þurfi lögum til að allir fái þær upplýsingar nema þeir skrái þá ósk sína sérstaklega að upplýsingarnar verði ekki veittar. Umræðan er mikilvæg en hún er því miður yfirleitt á forsendum þeirra sem vilja ekki vera upplýstir um sjúkdómsvaldandi erfðabreytileika og þeirra sem telja að rétturinn til að vilja ekki vita sé yfirsterkari réttinum til að vera upplýstur. Margt bendir til þess að almenningsálitið sé jákvæðara en ætla mætti miðað við þá sem oftast tjá sig um þau mál. Konum sem komu í krabbameinsskoðun á leitarstöð Krabbameinsfélagsins frá 12. október til 20. nóvember 2015 var boðið að svara því hvort þær væru hlynntar eða mjög hlynntar því að erfðaupplýsingar sem liggja fyrir vegna vísindarannsókna væru nýttar til að upplýsa arfbera í áhættuhópnum. Nær allar konurnar vildu fá þær upplýsingar, eða 97% þeirra. Eðlilegt væri að fela landlæknisembættinu að taka við tilkynningum um tilviljunarkennda sjúkdómsgreiningar eða alvarlega erfðabreytileika sem yfirgnæfandi líkur eru á að leiði til alvarlegra sjúkdóma sem hægt er að bregðast við með einhverjum hætti. Embættið myndi þá bera ábyrgð á því að taka við gögnum og fela viðeigandi heilbrigðisstofnun að hafa samband við viðkomandi einstaklinga og upplýsa þá um mögulega meðferð. Jafnframt er nauðsynlegt að bæta við í upptalningu 1. mgr. 25. gr. laganna, til að taka af tvímæli, að ákvæðið gildi einnig um gagnarannsóknir. Ákvæðið til að verja rétt þeirra sem ekki vilja fá slíkar upplýsingar er með hliðsjón af 4. mgr. 7. gr. laga nr. 110/2000, um lífsýnasöfnun og söfn heilbrigðisupplýsinga. Forseti. Ég geri ráð fyrir því að þetta frumvarp gangi til hv. velferðarnefndar að lokinni 1. umr.
Frú forseti. Ég þakka hv. framsögumanni fyrir framsöguna og yfirferð yfir efni frumvarpsins sem ég tel vera afar merkilegt og brýnt. Það vöknuðu þó hjá mér tvær eða þrjár spurningar við að hlýða á hv. þingmann fara yfir þetta. Það er kannski í fyrsta lagi skilgreiningin á alvarlegum sjúkdómi, hver hún er, þ.e. hversu ljóst liggur fyrir hverjir eru þessir alvarlegu sjúkdómar sem hér ættu undir. Síðan hitt sem mér finnst líka umhugsunarefni, af því að hv. framsögumaður minntist á að talað væri oft um þetta út frá skoðunum þeirra sem ekki vilja vera upplýstir. Ég er alveg sammála því. Það samræmist í það minnsta mínum lífsskoðunum, að ég ráði því sjálfur hvað ég er upplýstur um eða ekki. Þá velti ég fyrir mér hugsanlegu vandamáli, ég veit ekki hvort það er vandamál, en sjúkdómar eru auðvitað mismunandi og maður kann að vilja fá að vita um hvort maður er haldinn tilteknum sjúkdómi eða sé með tiltekna erfðabreytingu sem veldur aukinni hættu. Svo kærir maður sig kannski ekkert um að vita hvort maður er útsettur fyrir einhverjum öðrum sjúkdómi. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort flutningsmenn hafi velt fyrir sér hvort hægt sé að koma með einhverjum hætti til móts við það þannig að maður geti sagt: Ja, ég vil að maður sé látinn vita um að þessar og þessar rannsóknir séu í gangi, það er þetta og þetta og maður geti nánast hakað í box og sagt: Ef ég finnst í þessari rannsókn þá vil ég fá að vita það, en ef það er hér þá vil ég ekki fá að vita. Þetta getur skipt máli, held ég, þannig að ég spyr: Var þetta eitthvað sem flutningsmenn hafa velt fyrir sér?
Frú forseti. Í frumvarpinu tölum við um að einstaklingur sé látinn vita ef hann er með alvarlegan sjúkdóm sem hægt er að bregðast við, en við tölum ekki um sjúkdóma sem ekkert er hægt að gera við. Það er til listi yfir slíka sjúkdóma. Síðan er það auðvitað faglegt mat heilbrigðisstarfsmanna á því hverju sinni hvað eru alvarlegir sjúkdómar og hvað er hægt að gera til að auka lífslíkur eða koma í veg fyrir alvarleg veikindi. Það eru ýmsir sjúkdómar sem ekkert er hægt að gera við eða lítið hægt að gera við, eins og alzheimer, sem við höfum m.a. talað um að sé einn af þeim sjúkdómum sem yrði þá ekkert talað um. Það er grundvallaratriði að hægt sé að bregðast við. Síðan varðandi hina spurningu hv. þingmanns held ég að það geti bara verið útfærsluatriði. En útgangspunkturinn hjá okkur sem flytjum frumvarpið er svarið við þessari spurningu: Hvað gerirðu ef þú veist að manneskja er í lífshættu eða að þú getir gert eitthvað til að koma í veg fyrir að hún verði alvarlega veik? Það er þessi útgangspunktur. En við viljum líka í leiðinni gæta að rétti þeirra sem ekki vilja fá að vita og við teljum að það eigi að fara þá leið frekar en að segja að þeir sem vilja fá að vita, að þeir eigi að láta vita. Ég tel að reynslan af vefgáttinni hjá Íslenskri erfðagreiningu sé augljós vísbending um að sú leið er ekki fær.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar skýr og greinargóð svör. Ég velkist þá ekki í vafa um það hver skilgreiningin er á alvarlegum sjúkdómi og mér sýnist að þetta sé mjög skynsamleg nálgun. Sömuleiðis vil ég þakka fyrir undirtektir um að skoða hugsanlega útfærslu á hinu atriðinu, að maður geti að einhverju marki haft val um það hvað maður vill verða upplýstur um og hvað ekki. Maður gæti ímyndað sér að það væri óþægilegt að fá tilkynningu óforvarandis um að maður væri hugsanlega með einhvern sjúkdóm og maður veltir fyrir sér: Er það þessi, þessi eða þessi? Ég vil vita um þetta, en ekki hitt og hitt. Kærar þakkir fyrir skýr svör. Ég veit að þið finnið út úr þessu.
Frú forseti. Það var reyndar engin spurning í andsvari hv. þingmanns. En ég vil bara nota tækifærið til að segja að ef t.d. krabbamein uppgötvast fyrir tilviljun þá sýna greiningar að lífslíkur þeirra sem greinast fyrir tilviljun eru meiri en hinna. Ef þú ferð til læknis og læknirinn heldur kannski að þú sért með lungnabólgu og sendir þig í myndgreiningu og í ljós kemur að þú ert með æxli þá fer ákveðið ferli í gang. Það er óþægilegt að fá að vita að maður sé með æxli, en það er samt betra að fá að vita það en ekki, því að lífslíkurnar aukast.
Frú forseti. Ég vil byrja á því að þakka framsögumanni, hv. þingmanni Oddnýju G. Harðardóttur, kærlega fyrir. Mig langar í byrjun að bregðast aðeins við þessari umræðu sem var hér rétt áðan. Það getur vel verið rétt eins og sagt var hér að alvarlegur sjúkdómur sé ekki nógu lýsandi orð. Ég hef á öðrum stað velt fyrir mér hvort við ættum að tala um lífsógnandi sjúkdóma. Það gæti tekið utan um þessa hugsun og sérstaklega þá svar hv. þm. Oddnýjar G. Harðardóttur við þessari fyrirspurn. Það sem mér finnst standa hvað mest upp úr í þessu góða frumvarpi er að nú höfum við tækni sem gefur fólki tækifæri til að fá þessar upplýsingar áður en í óefni er komið, þ.e. fólk getur þá sótt sér þessar upplýsingar og þannig borið ábyrgð á eigin heilsu. Mér finnst það skipta mjög miklu máli. Það er gengið út frá upplýstu samþykki sem ég tel rétta nálgun og ég persónulega, út frá eigin reynslu, er viss um að fólk vill fá þennan aðgang. Þetta eru mikilvægar upplýsingar og eins og fram kemur í greinargerðinni með frumvarpinu þá mun þetta bjarga mörgum mannslífum og ekki nóg með það heldur mun það líka auka lífsgæði fólks og það er einnig mjög mikilvægur þáttur. Nú þegar, eins og fram kom áðan, eru erfðabreytilegir þættir að finnast fyrir tilviljun og það er spurning hvað er gert með þær upplýsingar. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að við hér beinum þessu í réttan og reglulegan alvörufarveg því að ég er nokkuð viss um að margir hafa þessa stökkbreytingu eins og við höfum fengið upplýsingar um án þess að vita það og ég geng út frá því að þeir myndu vilja vita það til þess að geta brugðist við. Ég vona sannarlega að þetta frumvarp fái brautargengi.
Frú forseti. Ég ætla bara að segja örfá orð til að lýsa ánægju minni með þetta mál sem mér var boðið að vera meðflutningsmaður að og er mjög ánægð með. Ég er ein þeirra sem þótti upplýst samþykki bæta málið og frekar en að eyða tíma í að rekja hvað er jákvætt við þetta mál - það er búið að fara vel yfir það og ef maður hugsar málið út frá almannahagsmunum þá er þetta mál gott, það er bara þannig, punkturinn er þar - þá er alltaf hægt að finna einhver merki annars. Flutningsmaður fór vel yfir það áðan, annars vegar stjórnarskrárbundinn rétt um friðhelgi einkalífs og síðan það að menn hafi rétt til þess að vita ekki. Ég hef ekki stórar áhyggjur af því að það verði akkúrat deiluatriði í þessu tilfelli sem hér um ræðir en er samt mjög ánægð með þann varnagla sem er sleginn og þetta er upplýst samþykki. Tækninni fleygir hins vegar svo ört fram, örar en við eiginlega getum séð fyrir, og þegar búið er að opna á með lögum svona tilkynningaskyldu þá koma upp í hugann möguleikar á siðferðilegum álitamálum eða samfélagspressu eða einhverju slíku seinna meir og þá erum við allt í einu ekki endilega að tala um lífsógnandi sjúkdóma heldur eitthvað allt annað. Þess vegna finnst mér mikilvægt í svona mikilvægu máli að við höldum því opnu að fólk geti sagt: Ég vil ekki vita. Þegar gert er ráð fyrir því þá get ég eiginlega ekki séð fyrir mér, ekki í mínum villtustu martröðum, að menn hafi eitthvað við þetta mál að athuga. Ég hlakka til að sjá Alþingi greiða atkvæði um þessa mikilvægu lagabreytingu.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um eflingu björgunarskipaflota Landsbjargar. Fyrsti flutningsmaður að þessu máli er hv. þm. Jón Gunnarsson og meðflutningsmenn eru hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, Ásmundur Friðriksson, Bryndís Haraldsdóttir, Haraldur Benediktsson, Njáll Trausti Friðbertsson, Óli Björn Kárason, Teitur Björn Einarsson, Vilhjálmur Árnason, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Gunnar Bragi Sveinsson, Karl Gauti Hjaltason, Ólafur Þór Gunnarsson, Sigurður Páll Jónsson, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Hjálmar Bogi Hafliðason, Hanna Katrín Friðriksson, Þorgerður K. Gunnarsdóttir og Þorsteinn Víglundsson. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela ríkisstjórninni að stuðla að endurnýjun stærri björgunarskipa Slysavarnafélagsins Landsbjargar með fjárframlagi úr ríkissjóði sem nemi allt að 100 millj. kr. á ári næstu tíu árin. Slysavarnafélagið Landsbjörg verði ábyrgt fyrir rekstri skipanna með sambærilegum hætti og nú er.“ Í greinargerðinni með þessari tillögu er rakin mjög vel nauðsyn og tilefni tillögunnar og ég ætla að gera grein fyrir því helsta sem þar kemur fram. Slysavarnafélagið Landsbjörg hyggst ráðast í átak um endurnýjun björgunarskipaflota félagsins. Núverandi björgunarskip eru komin til ára sinna og hafa ekki þann ganghraða sem til þarf svo að hægt sé að lágmarka viðbragðstíma við leit og björgun til samræmis við þróun sjósóknar og breytingar sem hafa orðið á hönnun og smíði skipa og báta á síðustu árum. Slysavarnafélagið Landsbjörg hefur rekið björgunarskip nánast frá stofnun Slysavarnafélags Íslands en stórt skref var stigið árið 2004 þegar tekin var ákvörðun um að fjölga björgunarskipum umhverfis landið og mynda með því samfellda keðju björgunarskipa, sæfarendum til aukins öryggis. Því átaki lauk árið 2005 með verkefninu Lokum hringnum. Um þessar mundir rekur félagið 13 björgunarskip og eru þau öll í eigu þess nema björgunarskipið Þór í Vestmannaeyjum sem er í eigu Björgunarfélags Vestmannaeyja. Elsta skipið er smíðað árið 1977 en það yngsta 1988. Slysavarnafélagið Landsbjörg hefur átt mjög gott samstarf við stjórnvöld og Landhelgisgæsluna um björgunarskipin. Félagið gerði sérstakan samning við innanríkisráðherra árið 2013 um greiðslur úr ríkissjóði á árunum 2014–2021 til viðhalds og endurbóta á björgunarskipum félagsins. Þessi samningur og framlög honum tengd hafa skipt sköpum fyrir viðhald skipanna og tryggt að unnt hefur verið að halda þeim ágætlega við að teknu tilliti til aldurs og notkunartíma þeirra. Stöðugt endurmat hefur átt sér stað um staðsetningu skipanna og hafa verið gerðar úttektir á staðsetningu árin 2006, 2011 og 2017. Þær úttektir hafa verið unnar í nánu samráði við Slysavarnafélagið Landsbjörg og Landhelgisgæsluna, að teknu tilliti til sjósóknar og eðlis og tíðni útkalla. Þá er Landhelgisgæslan hlynnt fyrirætlunum um uppbyggingu björgunarskipaflota félagsins. Endurnýjunarverkefnið sem Slysavarnafélagið Landsbjörg hyggst nú ráðast í á 90 ára afmæli félagsins er stærsta fjárfestingarverkefni sem félagið hefur staðið frammi fyrir. Ætla má að heildarkostnaðurinn verði u.þ.b. 2 milljarðar kr. og gera má ráð fyrir að nýsmíði og endurnýjun björgunarskipaflotans geti tekið allt að tíu ár. Ljóst er að til slíkrar fjárfestingar getur ekki komið með sjálfsaflafé einu saman og verður ekki unnt að framkvæma nema með öflugum stuðningi stjórnvalda og hagsmunaaðila. Í þessu ljósi leggja flutningsmenn til að ríkisstjórninni verði falið að hlaupa undir bagga með Slysavarnafélaginu Landsbjörg við endurnýjun stærri björgunarskipa félagsins. Telja flutningsmenn eðlilegt að ríkið komi að fjármögnun verkefnisins með framlagi sem nemi allt að 100.000.000 kr. á ári næstu tíu árin. Þá gera flutningsmenn ráð fyrir að Slysavarnafélagið Landsbjörg fjármagni eftirstöðvar verkefnisins og verði ábyrgt fyrir rekstri skipanna með sama fyrirkomulagi og nú er. Ég legg til í samráði við fyrsta flutningsmann, hv. þm. Jón Gunnarsson, að tillagan fari að umræðu lokinni til faglegrar umfjöllunar í hv. umhverfis- og samgöngunefnd.
Hæstv. forseti. Ég ætla í raun ekkert að spyrja hv. þm. út í tillöguna. Ég gleðst yfir því að málið sé komið á dagskrá og er á því. Eins og kemur fram í tillögunni er björgunarskipaflotinn orðinn mjög gamall og hefur verið mikið strögl hjá björgunarsveitunum að reka það batterí. Við höfum verið lánsöm síðustu árin því að lítið hefur verið um slys á sjó, eða mannskaða. En þetta er stórt dæmi og mikill skipakostur sem þarf að vera í góðu lagi hringinn í kringum landið. Ég er því ekki með neina spurningu til þingmannsins en gleðst yfir því að málið sé komið á dagskrá. Vonandi fær það skjóta og greiða afgreiðslu í gegnum þingið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Sigurði Páli Jónssyni fyrir meðsvar hans. Hv. þingmaður er flutningsmaður á málinu, á því verðuga verkefni, sem er mikilvægt eins og hv. þingmaður kom inn á. Við erum lánsöm að eiga jafn öfluga björgunarsveit og Slysavarnarfélagið Landsbjörg er. Fram kemur í tillögunni að þetta er mikið átak sem verið er að ráðast í og nauðsynlegt þar sem skipaflotinn er orðinn gamall. Ég veit að hv. þingmaður þekkir það mjög vel. Ég er ekki í vafa um að þetta verðuga og mikilvæga verkefni fái jákvæðar undirtektir og faglegar, eins og vera ber, og umfjöllun í hv. umhverfis- og samgöngunefnd.
Virðulegi forseti. Það er viðeigandi að þetta mál sé tekið hér til umræðu svona seint að kvöldi, myndi ég segja. Málið var áður lagt fram á 144. löggjafarþingi, þá 259. mál, aftur á 145. löggjafarþingi, þá líka 259. mál, og síðast á síðasta löggjafarþingi, þá 148., og þá 165. mál. Núna er þetta 181. mál. Ég hefði viljað hafa þetta 259. mál áfram, það hefði verið heppilegt, en það gekk því miður ekki. Svona er nú það. Ég vísa almennt til fyrri ræðu minnar á síðasta þingi. Það hefur lítið breyst síðan þá í þessum málum nema að komið hafa fram fleiri jákvæðar fréttir af þeim tilraunum sem eru í gangi varðandi styttingu vinnuvikunnar, m.a. hjá Reykjavíkurborg. Ég nefndi á síðasta löggjafarþingi að að auðvitað hefði verið heppilegt að ekki hefði verið klippt á þingmálahalann, þannig að málið væri bara áfram í velferðarnefnd og klárað þar. Við myndum spara 1. umr. og nefndin hefði strax eitthvað til að byrja á þegar nýtt þing kæmi saman. Það sem ég legg áherslu á umfram það er 8. gr. laga um 40 stunda vinnuviku. Þar segir að laun skerðist ekki þegar vinnutíma er breytt samkvæmt þessum lögum. Á síðasta þingi lagði ég það í hendur nefndarinnar að fara yfir hvort þessi grein væri nauðsynleg eða ekki. Ég ætlaði að fjarlægja 8. gr. úr þessari útgáfu, en ég tók eftir því rétt áður en ég fór að flytja málið að sú beiðni hafði dottið út í yfirlestri. Ég er ekki alveg viss hvort það náðist að dreifa uppprentuðu eintaki. Tilgangur þessara laga, til þess að hafa það algjörlega skýrt, er réttindamál, þ.e. að breyta fjölda dagvinnustunda úr 40 á viku í 35. Ekki er ætlast til þess að dagvinnustundum fækki sjálfkrafa við það, þ.e. að fólk fari sjálfkrafa að vinna skemmri vinnudag. Ekki er heldur gert ráð fyrir því að laun haldist óbreytt miðað við 40 stunda vinnuviku, þ.e. ekki er gert ráð fyrir því að fólk haldi sömu launum og það hefur fyrir 40 stunda dagvinnutíma, þ.e. fólk sem vinnur núna 40 stunda dagvinnu en fer síðan að vinna 35 tíma á viku. Gert er ráð fyrir því að ef fólk heldur áfram að vinna 40 stunda vinnuviku, eins og áður, hækki það í launum um eina aukayfirvinnustund í rauninni. Þannig er þetta hvati fyrir atvinnurekendur til að minnka vinnu eilítið í áttina að 35 stundum eins og þegar lög um 40 stunda vinnuviku tóku gildi, þ.e. úr 44 stundum í 40, náðist 40 stunda vinnuvika ekki fyrr en 2012. Þetta er hluti af ferli og það er önnur ástæða fyrir því að lögin eiga ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar 2021, það er til þess að aðilar vinnumarkaðarins og atvinnulífsins geti komið sér saman um kerfisbreytingar og kjarasamningabreytingar í áttina að þessari réttindabreytingu á fjölda dagvinnutíma. Þetta er í rauninni bara skilgreining á því hversu margir dagvinnutímar eru í hverri viku. Annað er og verður alltaf samningsatriði aðila vinnumarkaðarins. Það er líka merkilegt við þær umsagnir sem borist hafa við þetta frumvarp frá t.d. Samtökum atvinnulífsins og ASÍ að þau telja að verið sé að ganga á rétt þeirra til að semja um kaup og kjör. Það er ekki tilgangur þessara laga að ganga á þann rétt enda segir líka í lögum um 40 stunda vinnuviku að heildarsamtök launþega og vinnuveitenda þurfi í rauninni ekki að fara eftir þessum lögum. Ég skil ekki alveg af hverju þau eru að kvarta undan þessari breytingu hvað það varðar. Hún á ekki við þau ef þau kjósa að hafa það svo. Til að reyna að hafa þetta á sem skýrustu máli fyrir hv. velferðarnefnd, sem ég beini máli mínu til, er ekki reiknað með því að laun fólks skerðist, það er heldur ekki reiknað með því að vinnutíminn breytist sjálfkrafa. Það er pínulítið erfitt á átta sig á því og það er vafamál hvort 8. gr. frumvarpsins eins og það er núna eigi að vera með eða ekki, hvort verið sé að taka réttindi af fólki ef greinin er fjarlægð eða hvort verið sé að gefa fólki réttindi ef greinin fer eða hvernig sem það æxlast hvað 8. gr. varðar. Ég set það í hendur nefndarinnar að útbúa frumvarpið á þann hátt, ef einhver ágalli er á þessu atriði, að koma því skýrt til skila í 2. umr. hvort 8. gr. þurfi að vera eða fara eða hvort gera þurfi einhverjar aðrar breytingar til að ná þessu markmiði, þ.e. hvort aðili sem vinnur 40 stunda vinnuviku núna á ákveðnum launum og fer niður í 35 stundir í framhaldi af þessu frumvarpi án allra annarra breytinga fái laun eins og hann væri að vinna 35 stundir miðað við 40 stunda vinnuviku eins og er núna. Ef hann kýs hins vegar að vinna allar 40 stundirnar alveg eins og núna fær hann í raun launahækkun því að ein klukkustund af því er yfirvinnustund sem er dagvinnustund núna. Við reynum að fara bil beggja þannig að þetta sé ekki boð að ofan um að nauðsynlega skuli stytta vinnutímann eða knýja atvinnuveitendur til að hafa sömu laun fyrir 35 stunda vinnuviku eins og var fyrir 40 stunda vinnuviku. Þetta frumvarp vinnur á þeim réttindum sem alltaf hefur verið barátta um. Það hefur alltaf verið réttindabarátta að stytta vinnuvikuna. Áður hafa laun verið þvinguð ofan í þann skó á sama tíma. Með þessu frumvarpi, einmitt með því að þetta taki ekki gildi fyrr en 2021, er aðilum vinnumarkaðarins gefið svigrúm til að bregðast við þeirri réttindaaukningu fólks að hafa færri dagvinnutíma á viku.
Frú forseti. Ég ætla nú ekki að lengja þessa umræðu mikið en mig langar samt sem áður að koma því á framfæri að það er í samræmi við stefnu okkar í Samfylkingunni að stytta vinnuvikuna. Það má vera að það sé eðlilegri leið að um það sé samið á vinnumarkaði, en alla vega er mikilvægt að stytta vinnuvikuna. Ég horfi fyrst og fremst á málið út frá hagsmunum barna og forvarnargildi þess, að tími með fjölskyldunni og tími barna með fullorðnum sé meiri. Ég tek undir það sem stendur í frumvarpinu að styttri vinnuvika muni bæta lífsgæði en ekki draga úr framleiðni.
Virðulegi forseti. Það er tvímælalaust tilgangur frumvarpsins í nútímasamfélagi að stytta vinnuvikuna með þessu skrefi. Ég myndi gjarnan vilja ganga lengra, en þetta er fyrsta skrefið. Ísland kemur mjög illa út í samanburðartölum OECD um jafnvægi á milli vinnu og einkalífs. Að sjálfsögðu er staða barna í því sambandi mjög slæm. Einnig er það mjög alvarlegur hlutur í samfélagi okkar sem varðar geðheilbrigðismálin. Orðið hefur mjög mikil aukning hvað fjölgun öryrkja varðar t.d. út af álagi sem má alveg rekja til langs vinnutíma á Íslandi. Það er því alveg tvímælalaust heilbrigðismál, ásamt því að vera réttindamál og fjölskyldumál, að byrja að stíga þessi skref sem fyrst, að stytta vinnuvikuna. Þegar fólk fer að tala um minni framleiðni í því sambandi er raunar margt sem bendir til þess að þessu sé í rauninni öfugt farið; að stytting vinnuvikunnar efli framleiðni frekar en að minnka hana. Þetta sýna þær tölur og upplýsingar sem við fáum úr þeim tilraunum sem eru í gangi núna um styttingu vinnuvikunnar hjá Reykjavíkurborg. Þær sýna að fólki líður betur, það nýtir tímann betur og það skilar meiri og betri vinnu af því að það fær andrými og tíma til þess að hvílast.