Borist hefur bréf frá formanni Miðflokksins um að Bergþór Ólason, 8. þm. Norðvest., verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, Sigurður Páll Jónsson. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju. Borist hefur bréf frá formanni þingflokks Flokks fólksins um að Inga Sæland, 7. þm. Reykv. s., muni ekki geta sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag, fimmtudaginn 10. mars, tekur því Wilhelm Wessman, 1. varamaður á lista flokksins í kjördæminu, sæti sem varamaður fyrir hana.
Kjörbréf Wilhelms hefur þegar verið rannsakað og samþykkt en hann hefur ekki tekið sæti á Alþingi áður og ber því að undirrita drengskaparheit að stjórnarskránni. Ég vil biðja hv. þingmann að rita undir heitstafinn.
Vilhelm Wessman hefur undirritað drengskaparheit að stjórnarskránni og er boðinn velkominn til starfa á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég kom hingað upp eina ferðina enn í gær vegna sífelldra lögbrota Útlendingastofnunar, í skjóli hæstv. dómsmálaráðherra, þar sem stofnunin neitar að afhenda þinginu gögn sem þingið þarf á að halda. Einhver ágreiningur var um það hvort Útlendingastofnun bæri skylda til að afhenda þinginu gögn sem þingið fór fram á, og allsherjar- og menntamálanefnd fór formlega fram á í lok desember sl. og ítrekaði í janúar. Hefur hæstv. dómsmálaráðherra haldið því fram í fjölmiðlum og annars staðar að ákvæði það sem Alþingi vísaði til, 51. gr. laga um þingsköp Alþingis, ætti ekki við í málinu. Nú hefur komið fram lögfræðiálit frá lagaskrifstofu þingsins sem staðfestir að stofnuninni beri að afhenda þinginu gögn samkvæmt þessari beiðni og bar raunar að gera það innan sjö daga eftir að beiðnin var lögð fram og í allra síðasta lagi 1. febrúar, en nefndin veitti stofnuninni náðarsamlegast þann frest til þess að afhenda gögnin. Ég vil ítreka hér í dag beiðni mína til forseta þingsins, hæstv. forseta, um að grípa inn í málið og tala fyrir hönd þingsins, gæta að virðingu þess. Ég óska eftir svörum við því hvernig forseti hyggst bregðast við þessu valdaráni.
Forseti hyggst halda áfram samtölum til að finna praktíska lausn á þeim málum sem þarna er um að ræða og mun í því skyni ræða við bæði nefndina og hæstv. dómsmálaráðherra til að fylgja þessu eftir þannig að málið verði með einhverjum hætti leyst.
Forseti. Mig langar til þess að þingmenn íhugi aðeins súrrealismann í þessu máli. Þarna er ráðuneyti einfaldlega að segja við þingið: Nei, þið fáið ekki gögn. Þetta á við um öll mál. Þetta er sambærilegt öllum málum þingsins, allri lagasetningu þingsins. Þingið er að vinna í einhverju öðru máli að lagasetningu, við hvaða mál sem er, og segir við ráðuneytið: Við þurfum gögn sem útskýra þetta betur. Þá á ráðuneytið að svara: Að sjálfsögðu, og útvega gögnin, að sjálfsögðu. Þetta er ekkert öðruvísi en neitt annað mál sem viðkemur eftirlitshlutverki þingsins, lagasetningu þingsins, því að þetta snýst einu sinni um að setja lög um ríkisborgararétt, ekkert flóknara en það, lagasetning þingsins. Og það er forkastanlegt að framkvæmdarvaldið ætli einhvern veginn að reyna að snúa út úr því og segja: Nei, þetta varðar ekki eftirlitsskyldu þingsins, þar af leiðandi ætlum við ekki að láta ykkur fá gögnin.
Virðulegi forseti. Ég vil bara rétt bæta við það sem ég var að segja hér áðan og langar að biðja hv. þingmenn um að íhuga hvaða afleiðingar það hefur ef Alþingi lætur það óátalið að stofnun, hvað þá í skjóli og að mér skilst samkvæmt fyrirmælum ráðherra, sinnir ekki lagaskyldu til að afhenda þinginu gögn samkvæmt þingskapalögum. Mig langar bara að biðja hv. þingmenn að íhuga það hvaða fordæmi þetta setur ef við bregðumst ekki við, hvað sem fólki kann að finnast um þetta tiltekna mál.
Virðulegur forseti. Ég vil taka heils hugar undir þau orð sem hér hafa fallið í dag og undanfarna daga í þingsal um þetta mál. Ég myndi gjarnan vilja brýna forseta Alþingis meira til dáða. Ég efast ekki eina einustu mínútu um það að forseti þingsins ber hag þingsins fyrir brjósti og vill veg þess sem mestan. En mér finnst svör forseta hér til okkar vera pínu veik. Það að halda áfram einhverju samtali við ráðuneytið, ráðherrann, við Útlendingastofnun myndi ég ekki flokka sem það að stíga svolítið fast til jarðar. Það er bara einfaldlega þannig að það er verið að hindra þingið í því að geta sinnt sínu hlutverki, sem í þessu tilfelli er það að veita fólki ríkisborgararétt með lögum. Mér finnst að hæstv. forseti Alþingis ætti að upplýsa okkur betur um það hvað fram hefur komið í þessum samtölum og hvort honum finnist ekki full ástæða til að stíga núna fastar til jarðar þegar er algjörlega búið að eyða allri óvissu um að þinginu ber að fá þessi gögn ef kallað er eftir því.
Virðulegur forseti. Ég tek undir orð hv. þm. Sigmars Guðmundssonar. Mér þykir ekki fullnægjandi meðferð á málinu hjá hæstv. forseta að íhuga að fara í einhvers konar viðræður við stjórnvöld sem koma í veg fyrir að Alþingi geti uppfyllt sínar lagalegu skyldur. Hér er ekki um að ræða að neita að afhenda gögn sem fastanefnd biður um vegna eftirlitsskyldu sinnar. Þetta eru gögn sem er lögbundið að Útlendingastofnun afhendi, þannig að ég átta mig ekki alveg á því af hverju var yfirleitt verið að skoða þessa 51. gr., af því að það er í rauninni annars konar málsmeðferð. Hér er bara um að ræða að Útlendingastofnun, sem hefur verið falið þetta verkefni að taka á móti umsóknunum af framkvæmdarvaldinu - sem við getum bara ákveðið að hætta að hafa með þeim hætti - skal hins vegar afhenda ákveðin gögn, skal. Þetta er ekki valkvætt. Útlendingastofnun skal útvega gögn frá lögreglu og skal veita umsögn. Það er ekkert val, herra forseti. Nú þarf herra forseti að standa með þinginu og berja í borðið.
Virðulegur forseti. Enn og aftur stöndum við hér og ræðum þetta mál. Ég verð að viðurkenna að mér finnst býsna langt seilst þegar því er haldið fram hér að um sífelld lögbrot sé að ræða hjá Útlendingastofnun í skjóli ráðherra. Svo að öllum sé það ljóst þá hefur Útlendingastofnun aldrei sagst ekki ætla að afhenda þessi gögn. Þetta snýst ekki um það. Útlendingastofnun er það fyllilega ljóst að henni ber að fara yfir þessar umsóknir og veita okkur umsögn. Þetta snýst um tíma. Það er engu að síður alveg ljóst að tíminn er orðinn allt of langur, þannig er það í mínum huga, og ég vænti þess - við vitum að Útlendingastofnun hefur verið að fara yfir þessar umsóknir og hefur afhent okkur hluta af þessum umsögnum sínum - að þau klári þetta mál hið fyrsta. Eins og ég sagði hér í gær: Stóra málið er að við horfum til framtíðar. Hvernig viljum við hafa þetta? Það er það sem allsherjar- og menntamálanefnd þarf að leggjast yfir núna. Við þurfum að finna framtíðarfyrirkomulag sem er okkur öllum til sóma.
Forseti. Það var beðið um þessi gögn með hliðsjón af 51. gr. þingskapalaga um að framkvæmdarvaldinu bæri að afhenda gögn innan viku. Það er bara í lögum. Það kom svar: Nei, okkur ber ekki að framfylgja þeim lögum. Það er eitthvað sem varðar eftirlitshlutverk Alþingis en ekki þetta verkefni. Um það snerist minnisblaðið sem við fengum, að jú víst, framkvæmdarvaldinu bæri að afhenda Alþingi gögn skv. 51. gr. í þessu tilviki. Það var það sem ráðuneytið og stofnunin voru að segja: Við viljum ekki afhenda ykkur þessi gögn samkvæmt þingsköpum. Við sögðum: Jú, víst. Og lögfræðiálit þingsins segir: Það er rétt hjá ykkur og rangt hjá ráðherra, rangt hjá Útlendingastofnun. Það á að afhenda gögnin. Þannig að það var víst reynt að koma í veg fyrir að Alþingi fengi þessi gögn. Það er fyrirsláttur að segja: Við ætlum bara að gera það einhvern tímann þegar okkur hentar. Það var reynt að koma í veg fyrir það.
Herra forseti. Ég verð að segja að orð formanns allsherjar- og menntamálanefndar, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, ollu mér vonbrigðum hérna áðan. Þetta snýst ekki bara um tíma. Þetta snýst um að það er fólk þarna úti í samfélaginu sem hafði væntingar um það að farið yrði eftir ákveðnu verklagi sem hefur verið viðhaft í mörg ár. Í þessu öllu er að það er einhliða verið að breyta því hvernig þingið hefur starfað og unnið með þessi mál í gegnum tíðina. Þannig að þetta er ekki bara spurning um tíma. Þetta er spurning um einhliða afstöðu ráðuneytis og stofnunar sem valta yfir það hvernig þing hefur unnið þessi mál í gegnum tíðina. Það er fólk af holdi og blóði þarna úti sem hefur væntingar um að þetta verði gert með sama hætti og verið hefur undanfarin ár og jafnvel lengur. Og svo vil ég gjarnan vinsamlegast fara þess á leit við hæstv. forseta Alþingis að hann gefi okkur pínulitla innsýn inn í það hvers konar svör hann hefur verið að fá við sínum málaleitunum þegar hann hefur haft samskipti við annaðhvort ráðuneytið eða stofnunina út af þessu máli.
Virðulegur forseti. Já, þetta er auðvitað spurning um tíma en það er líka verið að brjóta hér áratugalanga venju. Útlendingastofnun hefur tvisvar sinnum á ári auglýst tímafresti til að senda inn umsóknir um ríkisborgararétt fyrir Alþingi. Það hefur verið 1. október og 1. mars ár hvert, tvisvar á ári. Þetta inngrip inn í venjubundið ferli hjá Alþingi er algerlega ótækt og ég óska eftir því að hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir, sem líka er formaður allsherjar- og menntamálanefndar, geri ekki lítið úr því þegar framkvæmdarvaldið fer fram með þessum hætti gegn Alþingi. Alþingi er það mikilvæg stofnun og er með lögbundnar skyldur hvað þetta varðar og hefur ekkert val um það. Okkur ber að gera það. Okkur ber þá að taka ákvörðun um, eins og hv. þingmaður segir, að breyta þessari venju en við gerum það ekki með því að vera þvinguð inn í það af framkvæmdarvaldi að áeggjan ráðherra að breyta því. [[Forseti hringir.]]Það er ekki þannig sem hlutirnir gerast. Ég óska eftir meiri virðingu fyrir störfum Alþingis.
Herra forseti. Hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur þykir býsna langt seilst þegar því er haldið fram að um sífelld lögbrot hjá Útlendingastofnun í skjóli ráðherra sé að ræða. Ég er ekki sammála því að það sé of langt seilst en það mætti kannski vera nákvæmari orðalag. Það eru sífellt lögbrot að fyrirskipan ráðherra. Eins og kom fram hér í ræðustól 10. febrúar - við erum náttúrlega búin að vera að ræða þetta mál í næstum tvo mánuði af því að vandinn er búinn að vera viðvarandi þar lengi - þá sagði hæstv. dómsmálaráðherra að hann hefði falið stofnuninni að vinna með þessum hætti. Þvert á áratugahefð í samskiptum Alþingis við stjórnsýsluna í þessum málum fól ráðherra stofnuninni að haga sér svona. Mér finnst, herra forseti, það að eiga eitthvert samtal við nefndina og ráðherra um það hvernig eigi að koma þessu í betra horf dálítið milt á þessum tímapunkti hjá hæstv. forseta, [[Forseti hringir.]]þegar tveggja mánaða ítrekaður brotavilji ráðherrans er mjög ljós.
Virðulegur forseti. Enn einu sinni kem ég hingað upp. Ég er farinn að halda að þetta sé ein mesta málalangavitleysa sem ég a.m.k. hef kynnst á þessu þingi og spyr mig hvort þetta fari að slá met í vitleysu hérna á þinginu vegna þess að málið er ekki svo ofboðslega flókið. Ég skil ekki allan þennan tíma sem hefur tekið að leysa þetta mál. Ekki eiga samskipti að taka langan tíma í dag og ekki þarf að fara um langan veg til að fá þau svör í þessu máli vegna þess að sá sem ræður þessu og getur leyst þetta mál situr hérna nokkra metra frá okkur, þannig að ég spyr bara: Hvers vegna í ósköpunum sér ráðherrann ekki til þess í eitt skipti fyrir öll að leysa þetta mál og sýna alla vega þinginu þá virðingu að við þurfum ekki að vera að ræða þetta hérna dag eftir dag, a.m.k. vonandi ekki næstu tvo mánuði?
Til svara eru: Forsætisráðherra, utanríkisráðherra, dómsmálaráðherra, háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra og menningar- og viðskiptaráðherra.
Virðulegi forseti. Það er algjör grundvallarskylda stjórnvalda hverju sinni að verja öryggi borgaranna. Það þarf reglubundið stöðumat og stjórnvöld þurfa að hafa bæði þor og kjark til að gera það en ekki ýta sjálfkrafa kostum út af borðinu sem geta reynst þjóðinni mikilvægir til að verja landið og tryggja öryggi borgaranna. Ég tók reyndar eftir því að forsætisráðherra taldi með öllu óþarft að tryggja viðveru varnarliðs hér á landi. Gott og vel. Það getur verið að það sé yfirlýsing ætluð til heimabrúks innan VG, en mér þykir verra að ekkert mat á samt að gera á öryggishagsmunum í þessu samhengi, a.m.k. hefur okkur í utanríkismálanefnd ekki verið kynnt það. Við þurfum að meta þetta og kortleggja hvernig okkar öryggis- og varnarhagsmunum er best borgið, hvort sem það er í gegnum markvisst varnarstarf eða annað alþjóðlegt samstarf sem getur stuðlað að friði og öryggi. Þess vegna höfum við í þingflokki Viðreisnar lagt fram tillögu um alþjóðlegt samstarf í öryggis-, utanríkis- og varnarmálum. Varnarsamningurinn við Bandaríkin er einn af hornsteinum okkar Íslendinga þegar kemur að þjóðaröryggi og hann er frá árinu 1951. Aðstæður eru verulega breyttar. Varnarsamningurinn þarf með ótvíræðum hætti að taka til netárása sem beinast gegn öryggi landsins. Hann þarf líka að taka til mikilvægis órofinna samgangna, innviða og samskipta Íslands við umheiminn á ófriðartímum, eins og birgðaflutninga, sæstrengja eða orkuöryggis. Þetta gerir samningurinn ekki í dag. Hann þarf að geyma skýr ákvæði um verkferla. Þetta er gríðarlega mikilvægt. Hann þarf að geyma skýr ákvæði um verkferla og ábyrgð á töku ákvarðana, komi til þess að við þurfum að virkja aðstoð Bandaríkjanna samkvæmt samningnum. Það er ekki skýrt í dag. Það ógnar öryggi okkar Íslendinga. Og það er heldur ekki skýrt hversu langur þessi lágmarkstími þarf að vera til að aðstoð berist til landsins. Þannig að mín spurning til hæstv. ráðherra í þessu ljósi er: Telur forsætisráðherra og formaður þjóðaröryggisráðs ekki ástæðu til þess að taka upp varnarsamninginn við Bandaríkin í þessu ljósi, ekki síst þegar við höfum í huga öryggis- og varnarhagsmuni landsins?
Herra forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að Alþingi allt starfi og vinni samkvæmt hinni samþykktu þjóðaröryggisstefnu. Hv. þingmaður nefnir einn þátt hennar sem er varnarsamningurinn við Bandaríkin. Annar þáttur hennar er aðildin að Atlantshafsbandalaginu en alls er hún í tíu liðum. Mér finnst ástæða til að vekja máls á því, af því að þetta er eðlilega til umræðu núna, að við ræðum hvernig öryggi okkar verður sem best tryggt. Ég vil leyfa mér að segja að á undanförnum fjórum árum hefur á vettvangi þjóðaröryggisráðs verið unnið alveg gríðarlegt starf í því að fylgja eftir öllum þáttum þjóðaröryggisstefnunnar, öllum tíu þáttunum, og yfir það er farið í þessari skýrslu um framkvæmd þjóðaröryggisstefnunnar. Það liggur algerlega fyrir að það eru mjög margir þættir sem þarf að hafa í huga þegar við hugum að öryggi borgara okkar. Það er netöryggi, það er fjarskiptaöryggi. Þegar við horfum á þau átök sem nú eru fyrir hendi held ég að við getum algerlega óhikað metið það svo að sú áhætta felist ekki eingöngu í því sem við getum kallað hefðbundna hernaðarlega þætti heldur ekki síður í netöryggismálum, fjarskiptaöryggi og öðrum þeim þáttum sem lúta að því að við tryggjum öryggi mikilvægra innviða og að því hefur verið unnið. Hv. þingmaður spyr hér um áhættumat og eins og hún þekkir vel var gefið út áhættumat af hálfu þjóðaröryggisráðs 2021. Við erum búin að ákveða á vettvangi þjóðaröryggisráðs að uppfæra það mat með hliðsjón af þessari stöðu til að geta lagt sjálfstætt mat á það hvað er mikilvægast að gera til að bregðast við. Enn fremur liggur fyrir, og það hefur komið fram, að viðbúnaðaráætlanir Atlantshafsbandalagsins fyrir öll svæði bandalagsins, svæðin eru fimm, hafa verið virkjaðar sem þýðir að þar er alls staðar sérstök viðbúnaðaráætlun í gildi og að sjálfsögðu tökum við fullan þátt í því. En næsta skref á vettvangi þjóðaröryggisráðs er að uppfæra þetta mat þannig að við getum lagt sjálfstætt mat á það hvar þörfin er í raun og veru brýnust.
Virðulegi forseti. Þetta er athyglisvert. Forsætisráðherra, sem situr í ríkisstjórn sem m.a. Sjálfstæðisflokkurinn er aðili að, getur ekki sagt skýrt og klárt að það eigi að taka upp varnarsamninginn við Bandaríkin, sem er frá árinu 1951, í ljósi þjóðarhagsmuna, þjóðaröryggis. Það segir ekki skýrt í samningnum hversu langan tíma Bandaríkjamenn hafa til að bregðast við ef við köllum eftir aðstoð. Það segir ekki skýrt þar. Svo á að skýla sér á bak við eitthvert áhættumat sem gert var hér fyrir ári síðan þegar aðstæður hafa gjörbreyst í heiminum. Það er eitthvað mjög erfitt og viðkvæmt hér í gangi og ég vona að það sé ekki stefna Vinstri grænna sem leiðir til þess að við sýnum ekki festu og ákveðni strax í okkar viðbrögðum í því hvernig við eigum að verja okkar öryggi, treysta okkar öryggi. Spurningin er einföld: Mun ráðherra beita sér fyrir því að taka upp varnarsamninginn við Bandaríkin í ljósi þess að hann geymi skýrari ákvæði til að verja okkur Íslendinga, ekki bara varðandi netöryggi [[Forseti hringir.]]heldur líka til þess að vita hversu langan tíma Bandaríkjamenn ætla sér [[Forseti hringir.]]til að bregðast við ef við óskum eftir aðstoð þeirra í óöruggum aðstæðum? Ég sé greinilega að það er allt í pati hér á ríkisstjórnarbekknum. Ég skil vel að það sé svo. [[Gripið fram í: Verst að hún kann þetta ekki alveg nógu vel.]]
Herra forseti. Ég verð nú að segja að þessi spurning kemur mér meira á óvart en mín svör. Mér finnst varasamt hjá hv. þingmanni að vera að sá þeim fræjum hér að varnarsamningurinn standist ekki tímans tönn. Hann er fyrir hendi. Hann hefur verið uppfærður tvisvar sinnum, 2006 og svo 2016, og það er ekki bara mitt mat sem formanns þjóðaröryggisráðs, sem hv. þingmaður vill helst reyna að láta líta tortryggilega út, heldur mat ríkisstjórnarinnar að á þessu sé ekki þörf, þetta sé algerlega skýrt sem og aðildin að Atlantshafsbandalaginu sem einnig er kveðið á um í þjóðaröryggisstefnunni. Ég held því að hér sé hv. þingmaður að grípa til ákveðinna mælskubragða. Ég held að ekki sé ástæða til að grípa til slíkra mælskubragða þegar ástandið í heiminum er jafn alvarlegt og raun ber vitni. Ég held að engin ástæða sé til að koma hér upp og reyna að láta líta svo út að íslensk stjórnvöld séu ekki að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að tryggja öryggi íslenskra borgara um leið og við leggjum það af mörkum sem við getum til að koma í veg fyrir þær hörmungar sem fólkið í Úkraínu stendur frammi fyrir. Við erum að beita okkur með mannúðaraðstoð og öðrum þáttum. Herra forseti. Ég held að samstaðan sem hér hefur verið á þingi sé eitthvað sem við ættum að reyna að halda í þegar ástandið er jafn alvarlegt og raun ber vitni.
Herra forseti. Að undanförnu hafa þingmenn stjórnarmeirihlutans hver af öðrum komið fram og lýst því yfir að þeir hafi uppgötvað að það sé þörf fyrir meiri orkuframleiðslu í landinu. Það hefur verið reynt að benda á þetta í allmörg ár en það hefur vakið, má segja, takmarkaða athygli hjá þessari ríkisstjórn. En nú hefur hæstv. forsætisráðherra bæst í þennan hóp og tekur undir það að það muni þurfa að auka hér framleiðslu á orku, virkja meira. Þetta er meðal þess sem fram kemur í nýrri skýrslu sem stjórnvöld létu taka saman þar sem kemur á daginn að það muni þurfa að auka orkuframleiðslu um 125%, m.a. til að ná markmiðum ríkisstjórnarinnar um orkuskipti. En hvernig stendur á því að ekki var hugað að þessu sem hlýtur að vera grundvallaratriði í orkuskiptum? Hvers vegna var ekki hugað að orkunni sjálfri þegar ríkisstjórnin var að undirbúa og kynna áform sín eða a.m.k. markmið í loftslagsmálum? Ég geri mér grein fyrir að loftslagsstefna ríkisstjórnarinnar var fyrst og fremst hugsuð sem einhvers konar pótemkintjöld í skýrsluformi, en hefði ekki verið skynsamlegt að huga að framleiðsluhlið málsins og því hvernig menn mundu standa að því að uppfylla hana? Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Hvernig verður farið að því að tryggja næga orkuframleiðslu á Íslandi næstu árin? Nú bið ég um tiltölulega einfalt og skýrt svar, ekki erindi - eins skemmtileg og þau geta nú verið frá hæstv. ráðherra eins og við heyrum stundum hér en ættu betur heima á flokksfundi hjá Vinstrihreyfingunni – grænu framboði - heldur skýr svör til Alþingis. Hvernig sér hæstv. forsætisráðherra fyrir sér að hægt verði að auka orkuframleiðslu á Íslandi eins og þörf er fyrir?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni leiðbeiningarnar um framgöngu í ræðustóli og við getum jafnvel saman sett á laggirnar lítinn skóla fyrir þingmenn um þau málefni. Hv. þingmaður virðist vera undrandi á því að það hafi komið fram í mínu máli að það sé eðlilegt að horfa til þess að frekar verði virkjað. Ég vil bara minna hv. þingmann á að hér var lagður fram árið 2020 þriðji áfangi rammaáætlunar til afgreiðslu þingsins. Þeirri afgreiðslu var ekki lokið og þar með talið ekki þeim kostum þar sem þar var áætlað að setja í nýtingarflokk. Ég held því að sú yfirlýsing mín þurfi ekki að koma hv. þingmanni á óvart, að ég telji eðlilegt að við mótum skynsamlega stefnu um nýtingu grænnar orku og tryggjum um leið þetta mikilvæga jafnvægi milli verndar ósnortinnar náttúru og nýtingar á grænni orku. Fyrir mér fer það saman að ná loftslagsmarkmiðum og vernda náttúruna og þess vegna hef ég talað fyrir því að við horfum til fjölbreyttra kosta þegar kemur að virkjunum og nýtum tækniþróun eins og frekast er unnt. Ég vil minna á fyrirhugað frumvarp um það að til að mynda stækkanir á virkjunum þurfi ekki að fara í gegnum rammaáætlun eins og verið hefur, sem ég tel mjög skynsamlegt skref. Síðan vil ég nefna það í tengslum við skýrsluna þar sem settar eru fram sex sviðsmyndir að ég tel að það kalli á að stjórnmálin ræði það í hvað við viljum nýta orkuna. Vissulega er það svo að ég tel að við eigum að nýta þessa orku í orkuskipti hér á landi. Mér finnst það vera forgangsmál okkar en það eru ýmsar aðrar hugmyndir sem hv. þingmaður þekkir vel um útflutning á orku og annað slíkt. Forgangsmálið á að vera að mínu viti orkuskipti hér innan lands. Þannig getum við gert áætlanir okkar út frá þessum, sem ég vil kalla skynsemisrökum þar sem við viðhöfum faglega ferla við að flokka virkjunarkosti út frá þeim sjónarmiðum sem ég fór yfir hér áðan.
Herra forseti. Það er ánægjulegt að hæstv. ráðherra skuli taka undir það og ítreka að það þurfi að virkja meira og framleiða meiri orku á Íslandi. Mér þykja það ákveðin tímamót miðað við hvernig umræðan hefur verið hér að undanförnu. Það er líka jákvætt að hæstv. ráðherra telji rétt að við framleiðum sem mest á Íslandi, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. En ráðherrann virðist fyrst og fremst horfa til rammaáætlunar. Fyrir aðeins fáeinum dögum má segja að hæstv. fjármálaráðherra, formaður Sjálfstæðisflokksins, hafi nánast gefist upp á rammaáætlun, a.m.k. gefið út lokaviðvörun ef svo má segja hér í ræðustól gagnvart þessari tilraun sem hefur nú staðið í áratugi, að ef það tækist ekki að klára rammaáætlun væri betra að hverfa frá verkefninu í heild og taka aftur fyrir hvern virkjunarkost fyrir sig og afgreiða hann sérstaklega. Mun hæstv. forsætisráðherra tryggja það að þriðji áfangi rammaáætlunar, og svo fjórði áfanginn, muni klárast [[Forseti hringir.]]og um verði að ræða næga virkjunarkosti til að standa undir orkuþörfinni?
Herra forseti. Ég vil ítreka, út af lokaorðum hv. þingmanns, að til að standa undir orkuþörfinni - ég vil líka kalla eftir því að við leggjum mat, að stjórnmálin leggi mat á þær sviðsmyndir sem þarna eru teiknaðar upp. Sumar hafa verið meira í fréttum en aðrar en ég held að það sé full ástæða til að við ræðum það í hvað við viljum nýta orkuna. Í hvað ætlum við að nýta orkuna, því að hún er ekki ótakmörkuð gæði? Mín sýn er þess vegna sú að það eigi að vera þessi skýra forgangsröðun til innlendra orkuskipta því að ég tel að vernd náttúru og loftslagssjónarmið verði að fara saman hér og það finnst mér mikilvægt. Hv. þingmaður spyr svo um rammaáætlun. Ja, síðasta rammaáætlun var samþykkt þegar Vinstri græn voru í ríkisstjórn. Síðan var samþykktur einn kostur, ef ég man rétt, á árinu 2015 þegar Hvammsvirkjun var sett í nýtingarflokk eða einhver hluti rammaáætlunar. Ég hef alltaf talið þetta besta tækið því að þar með erum við í raun að horfa heildstætt á einhverja mynd þar sem við getum náð þessu jafnvægi, sem ég trúi að langflestir þingmenn vilji ná, milli verndar náttúru og því að tryggja græna orku til mikilvægra verkefna.
Virðulegi forseti. Hetjuleg barátta Úkraínumanna fyrir frelsi sínu hefur kallað fram ótrúlega samstöðu vestrænna ríkja gagnvart innrás Rússa. Efnahagsaðgerðir sem beinast að Rússum eru af sögulegum toga. Að sama skapi rennur nú upp fyrir heiminum mikilvægi þessara tveggja landa í heimshagkerfinu enda miklar framleiðsluþjóðir. Efnahagsleg áhrif stríðsins verða mikil og munu dreifast um allan heim. Þær efnahagslegu fórnir sem Íslendingar þurfa að færa eru þó í engu samhengi við fórnir Úkraínumanna fyrir frelsi sínu en staðreyndin er engu að síður sú að högg munu dynja á efnahagnum hér og þau falla ekki jafnt á fólk. Viðkvæmni gagnvart verðlagsbreytingum er mismikil og það hlýtur að vera markmið stjórnvalda að koma í veg fyrir að efnahagsáfallið sem stríðinu fylgir bitni á ungu fólki og tekjulágu fólki hér á landi. Verðbólgan er nú 6,2% og hingað til er það fyrst og fremst húsnæði sem hefur hækkað um 25% á tveggja ára tímabili; önnur slík hækkunin á tímabili þessarar ríkisstjórnar sem drífur áfram verðbólguna. Vaxtahækkunarferli er farið hratt af stað. Við förum inn í þetta ástand með stóran hóp af ungu fólki sem er mjög skuldsett vegna óhóflegra verðhækkana á húsnæðismarkaðnum. Bensínlítrinn er kominn upp í 300 kr. Þetta er bara toppurinn á ísjakanum. Við í Samfylkingunni og fulltrúar fleiri flokka í minni hlutanum teljum mikilvægt að ráðstöfunartekjur ákveðinna hópa rýrni ekki um of vegna þessarar kostnaðarkreppu. Ríkið er með tól til að dreifa svona álagi. Við höfum nú þegar lagt fram tillögur um mótvægisaðgerðir fyrir umrædd heimili. Styður hæstv. forsætisráðherra slíkar mótvægisaðgerðir?
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þær hörmungar sem fólkið í Úkraínu stendur frammi fyrir láta allt annað blikna. En það breytir því ekki að við þurfum að vera meðvituð um þau efnahagslegu áhrif sem þetta stríð getur haft á okkur. Síðast í gær var fundað í ráðherranefnd um efnahagsmál með Seðlabankanum til að leggja mat á þau áhrif. Hv. þingmaður kom inn á olíuverð sem hefur hækkað um nærri 20% í kjölfar innrásarinnar. Það hefur auðvitað mikil áhrif á hitunarkostnað og rafmagnskostnað í Evrópu. Það getur aukið verðbólguvæntingar, því við erum öll nátengd eins og hv. þingmaður kom inn á. Staðan hefur því auðvitað breyst með róttækum hætti á þessum tveimur vikum sem liðnar eru frá því að við vorum einmitt að ræða verðbólguna hér í þessum sal og hvernig við munum takast á við hana. Við sjáum fram á að efnahagsbatinn verði hægari og brokkgengari en áður var útlit fyrir. Hins vegar erum við á þeim stað, svo maður horfi inn á við út frá okkar hagsmunum, að verð á áli hefur verið gott og sömuleiðis hefur gott verð fengist fyrir útfluttar sjávarafurðir. En ef það dregur úr efnahagsbata í helstu viðskiptalöndum Íslands eftir Covid getur það haft áhrif hér. Þetta veit hv. þingmaður og þetta vita hv. þingmenn. Við vitum ekki enn hver áhrifin geta orðið á ferðaþjónustu, hvaða áhrif hefur stríð á ferðavilja og væntanlega er það breytilegt eftir löndum. Hvað varðar sértækar aðgerðir þá er það mín skoðun að við eigum að huga sérstaklega að þeim sem höllustum fæti standa. Íslensk heimili almennt standa vel vegna þess að kaupmáttur hefur vaxið. Einkaneysla hefur verið sterk og vanskil mjög lítil hjá þeim sem eru á fasteignamarkaði. En það sem þarf að horfa til er fólkið á leigumarkaðnum og fólkið sem hefur ekki komist inn á fasteignamarkað. Við höfum séð mikla fjölgun fyrstu kaupenda á undanförnum árum en það breytir því ekki að það er enn þá mjög þungt [[Forseti hringir.]]að fara inn á þennan markað. Þess vegna hef ég sett af stað sérstakan hóp um húsnæðismálin sem á að skila [[Forseti hringir.]]tillögum núna fyrir 1. apríl þar sem á að meta sérstaklega stöðu [[Forseti hringir.]]þeirra sem höllustum fæti standa á þeim markaði.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. forsætisráðherra fyrir yfirferð á efnahagsmálum en það fór ekki mikið fyrir svörum um hvað eigi að gera nú. Mig langar til að ítreka að vanskilatölur eru margra mánaða gamlar tölur. Við erum að tala um hvað er að fara að gerast núna og næstu mánuði. Það liggur fyrir að þessar verðlagshækkanir munu mögulega rata í kjarasamningaviðræður í haust og það er einfaldlega ábyrg efnahagsstjórn að reyna að komast á undan þessum vanda. Þrátt fyrir að ég fagni því að verið sé að boða mögulegar breytingar á húsnæðismarkaðnum þá vitum við öll hér inni að það er langtímaverkefni. Það mun taka mörg ár að vinda ofan af aðstæðum á húsnæðismarkaði. Í millitíðinni stendur fólk, viðkvæmir hópar sem hæstv. forsætisráðherra segist vissulega standa með, höllum fæti. Við munum sjá þetta birtast í haust í kjarasamningum. Þá fáum við aftur af stað víxlverkun launa og verðlags sem er þekkt fyrirbrigði hér. Ætlar ríkisstjórnin að beita sér fyrir því að fara í sértækar aðgerðir til að koma í veg fyrir að við lendum aftur í verðbólguhækkun strax í haust? Ég ítreka spurninguna: Hvað ætlar ríkisstjórnin að gera á næstu vikum, ekki á þessu kjörtímabili?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni sömuleiðis kærlega fyrir yfirferð um efnahagsmál og kjarasamninga. Að sjálfsögðu skiptir máli hvernig tekst til í aðdraganda kjarasamninga og ég var að koma af fundi þjóðhagsráðs í morgun þar sem sitja einmitt aðilar vinnumarkaðarins og sá undirbúningur er löngu hafinn. Þar erum við m.a. að ræða afkomu þeirra sem lakast standa en húsnæðismálin hafa verið stóra áherslumálið því að þar geta stjórnvöld beitt sér þannig að það hafi bæði áhrif á þróun efnahagsmála en ekki síður á lífskjör fólks því að þetta er svo gríðarlega stór þáttur í því sem hver og einn þarf að leggja af mörkum. Þess vegna er átakshópurinn farinn af stað, þess vegna mun hann skila tillögum nú á vormánuðum af því að ég er alveg sammála hv. þingmanni að við höfum gert mjög margt á undanförnum árum, þessi ríkisstjórn, í því að koma af auknum krafti inn á húsnæðismarkaðinn í gegnum stofnframlögin, í gegnum hlutdeildarlánin. Það þarf að skoða hvernig við getum byggt ofan á það því að mínu viti er það algjörlega ljóst að húsnæðismál eru velferðarmál og það þarf aðkomu hins opinbera til að tryggja öllum þak yfir höfuðið. [[Forseti hringir.]]Þar standa ákveðnir hópar höllustum fæti eins og ég kom að í fyrra svari.
Virðulegur forseti. Verðbólgan mælist í dag 6,2%. Þriðjung þeirrar verðbólgu má rekja til hækkandi húsnæðisverðs. Húsnæðisverð hefur undanfarið hækkað í veldisvexti og fjölmörg dæmi eru um spákaupmennsku á íbúðamarkaði. Íbúðir eru auglýstar aðeins nokkrum mánuðum eftir sölu á langtum hærra verði og helstu greiningaraðilar spá áframhaldandi framboðsskorti á íbúðum. Húsnæðisliðurinn hefur í gegnum vísitöluna keðjuverkandi hækkunaráhrif á húsnæðisverð og hefur þar með skelfileg áhrif á heimilin. Þær fjölskyldur sem sitja fastar í viðjum verðtryggðra lána mega horfa upp á eignarhlut sinn minnka um hver mánaðamót. Að auki bætast hækkandi fasteignagjöld við útgjöld heimilanna. Leigusamningar eru að jafnaði vísitölutengdir þannig að leiga hækkar einnig gríðarlega hjá þeim sem ekki hafa komist inn á húsnæðismarkað. Kjarabætur lífskjarasamninganna eru að þurrkast út. Ljóst er að grípa þarf til aðgerða strax til að vernda heimilin frá hörðustu áhrifum verðbólgunnar. Flokkur fólksins vill húsnæðisliðinn úr vísitölunni. Við höfum lagt fram frumvarp þess efnis sem nú er til umfjöllunar í efnahags- og viðskiptanefnd. Hæstv. innviðaráðherra hefur einnig lýst þeirri skoðun sinni að tilefni sé til að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni. Því spyr ég hæstv. forsætisráðherra: Er hún sammála Flokki fólksins og hæstv. innviðaráðherra um að nú þurfi að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni og mun hún styðja frumvarp Flokks fólksins þess efnis?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina sem tengist þeirri sem hér var á undan. Ég vil vísa til þess hóps sem settur hefur verið af stað til að leggja til frekari tillögur. Ég vil minna á það að sá árangur sem náðst hefur, í því að tryggja aukið framboð á húsnæði, kemur til vegna tillagna þessa hóps þegar hann var síðast settur á laggirnar, 2019. Í gegnum þær tillögur var ráðist í aukningu á stofnframlögum, í breytingar á fyrirkomulagi húsnæðismála hjá hinu opinbera, Húsnæðis- og mannvirkjastofnun hefur fest sig í sessi sem lykilstefnumótandi aðili þegar kemur að húsnæðismarkaðnum og við réðumst síðan í hlutdeildarlánin. Þannig að þessi hópur er aftur farinn af stað. Viðfangsefnin eru önnur núna en þau voru þá, það tengist ekki síst verðlagsþróun en ekki síður skorti á framboði. Og af því að hv. þingmaður gerir hér sérstaklega að umræðuefni húsnæðislið vísitölunnar þá held ég að rót vandans sé miklu frekar skortur á framboði því að við erum að horfa hér á mannfjöldaspá Hagstofunnar og við erum að horfa á spár um íbúðir á markaði og við sjáum að þetta fer ekki saman. Það er ekki verið að byggja nægjanlega mikið húsnæði þrátt fyrir að stuðningur stjórnvalda hafi í raun verið þáttur í þriðjungi allra nýrra íbúða á síðustu tveimur árum. Það er mikið umhugsunarefni. Við þurfum að huga að því hvernig við getum komið inn með enn sterkari hætti til að tryggja þetta framboð. Þegar kemur að húsnæðislið vísitölunnar þá var það tekið til ítarlegrar umræðu á síðasta kjörtímabili. Í samráði við aðila vinnumarkaðarins var fenginn sérstakur sérfræðingur í málefnum vísitölunnar til að leggja á þetta mat. Niðurstaðan varð, og við það voru allir aðilar sáttir, líka aðilar vinnumarkaðarins, að fara ekki í það að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni, það væri ekki lausn á vandanum. Við þurfum að horfa á rót vandans, herra forseti, og þar þurfum við að horfa á framboð á húsnæði.
Virðulegi forseti. Þannig að svarið er sem sagt að ekki eigi að taka húsnæðisliðinn úr vísitölunni af því að rót vandans sé skortur á framboði á húsnæði sem aftur veldur hækkunum á vísitölunni? Hvernig er sú hækkun fólkinu í landinu að kenna? Hvernig er hægt að réttlæta að velta þeim vanda sem skortur á framboði á húsnæði er, sem er fyrst og fremst yfirvöldum að kenna, hvort sem er sveitarstjórnum eða ríkisstjórninni, yfir á fólkið í landinu? Ætlar ríkisstjórnin ekki að grípa til neinna almennra aðgerða? Eiga þær allar að vera sértækar fyrir ákveðna hópa? Hvað á að gera fyrir unga fólkið? Hvað á að gera til að sporna gegn spákaupmennsku sem keyrir upp íbúðaverðið? Hvað á að gera til þess að auka framboð íbúða, vegna þess að þessi hópur virkaði hreinlega ekki neitt? Og hvenær á að gera það? Hvernig sér hæstv. forsætisráðherra kjaraviðræður haustsins fyrir sér, fari allt sem horfir, án þess að ríkisstjórnin grípi inn í með raunhæfum hætti, [[Forseti hringir.]]eins og með því að taka húsnæðisliðinn út úr vísitölunni? Fólkið þarf aðgerðir núna.
Herra forseti. Sá hópur sem ég vitnaði til, sem hv. þingmanni finnst ekki neitt neitt, hann er skipaður með aðkomu fulltrúa fólksins, þ.e. aðkomu fulltrúa stjórnmálanna, verkalýðshreyfingarinnar, atvinnurekenda, sveitarfélaga. Þar situr þetta fólk saman sem skilaði góðum tillögum síðast, sem tryggði stóraukið framboð á íbúðum. Það hefur sjaldan verið byggt meira en á þessum árum vegna aðkomu hins opinbera, ríkisins. Við skulum hafa það í huga, herra forseti, þegar við ræðum þessi mál - þar með er ég ekki að segja að vandinn sé leystur - að þegar við tökum ákvarðanir um aðgerðir þurfum við líka að vera viss um að þær styðji við þau sem einmitt þurfa á því að halda og ég hef rætt það hér áður. Þar vil ég sérstaklega nefna þau sem eru á leigumarkaði, sem er bæði ótryggur en líka mjög næmur fyrir verðhækkunum, en ekki síður þau sem eru utan fasteignamarkaðar og komast ekki inn á fasteignamarkað. Þess vegna settum við af stað hlutdeildarlánin. Þau hafa gengið vel og við þurfum að huga að slíkum aðgerðum, herra forseti.
Virðulegi forseti. Þegar flóttafólk sækir hér um alþjóðlega vernd á það rétt samkvæmt lögum á því að þeim sé skipaður talsmaður. Talsmaður samkvæmt lögunum talar máli umsækjanda og gætir hagsmuna hans við meðferð málsins gagnvart íslenskum stjórnvöldum. Frá árinu 2014 hafa lögfræðingar á vegum Rauða krossins á Íslandi sinnt þessu hlutverki að megninu til. Fyrir stuttu tók hæstv. dómsmálaráðherra þá ákvörðun á sérdeilis ógagnsæjan hátt og ég ætla að leyfa mér að segja af ákveðnu virðingarleysi við Rauða krossinn og við umsækjendur um alþjóðlega vernd hér á landi, að framlengja ekki samkomulagið við Rauða krossinn um þessi þjónustu. Það fyrirkomulag sem nú er komið í ljós að mun taka við er þannig að Útlendingastofnun skipar fólki talsmann úr hópi lögmanna utan úr bæ. Á heimasíðu Útlendingastofnunar stendur síðan, með leyfi forseta: „Faglegt skilamat. Svo tryggja megi gæði þjónustunnar verður virkt faglegt skilamat með kaupunum þar sem Útlendingastofnun leggur mat á frammistöðu talsmanna. Við mat á frammistöðu talsmanns verður meðal annars litið til þess hvort starfshættir talsmanns hafi stuðlað að skilvirkri málsmeðferð og sanngjarnri afgreiðslu, hvort viðtöl og gagnaafhending hafi einkennst af fagmennsku og samviskusemi og hvort talsmaður hafi brugðist vel við ef fram komu ábendingar um annmarka sem bæta þyrfti úr.“ Í ljósi þessa langar mig að spyrja hæstv. dómsmálaráðherra hvort hann sjái ekki augljósan hagsmunaárekstur við þetta faglega skilamat, hvort hann sé þeirrar skoðunar að þetta standist lög miðað við hlutverk talsmanns. En fyrst og fremst vil ég spyrja ég hæstv. dómsmálaráðherra: Var þetta „faglega skilamat“ samið með vitund og vilja hæstv. dómsmálaráðherra?
Virðulegur forseti. Fyrst af öllu geri ég athugasemdir við það sem kemur hér fram hjá hv. þingmanni, að þessi ákvörðun, um að breyta um þjónustuaðila við skipun talsmanns þeirra sem hér leita hælis, hafi verið tekin á ógagnsæjan hátt og af óvirðingu við flóttamenn og Rauða kross Íslands. En þetta er svo sem í takt við annan málflutning fólks í þessum málefnum þar sem reynt er að fara fram með gífuryrðum og fullyrðingum sem standast enga skoðun og er ekki rökstutt. Hér er spurt hvort þau mælanlegu viðmið sem Útlendingastofnun hefur birt og verða lögð til grundvallar, til að meta störf þeirra sem taka að sér þessa talsmannaþjónustu í framtíðinni samkvæmt samningi við stofnunina, hafi verið samin með minni vitund og mínu samþykki og hvort ég telji þau fullnægjandi. Ég hafði ekki séð þessi viðmið neitt sérstaklega áður en þau voru birt frekar en þessa auglýsingu sem birtist til að auglýsa eftir lögmönnum, lögfræðingum, til að sinna þeirri lögbundnu þjónustu okkar við þá sem leita hingað til að biðja um vernd. Ég geri ráð fyrir því að það sé mikil fagleg þekking til innan stofnunarinnar á þessari málsmeðferð og ég geri ráð fyrir því að þarna séu talin upp þau atriði sem stofnanir telja að þurfi að vera til grundvallar til þess að þjónustan gangi sem best fyrir sig, sé sem skilvirkust. Það er eðlilegt að stofnunin birti eitthvert slíkt mat þannig að þeir sem taka að sér þessi störf í framtíðinni viti að hverju þeir ganga.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið þó að hann hafi ekki svarað einni spurningu minni sem var sú hvort hann sé þeirrar skoðunar að þessi viðmið standist lög í ljósi hlutverks talsmanns umsækjenda um alþjóðlega vernd, þar sem þarna er það Útlendingastofnun sem hefur eftirlit með því hvort talsmenn séu að standa sig, hvort stofnuninni finnist viðkomandi vera að vinna samviskusamlega. Þetta verður ekki skilið öðruvísi en svo að stofnunin líti svo á að hún geti hætt að skipa tiltekna lögmenn ef þeir haga sér ekki gagnvart stofnuninni. Síðari spurningin sem mig langaði að beina til hæstv. dómsmálaráðherra er hvort hann myndi telja - ef við berum þetta saman við önnur mál þar sem stjórnvöld skipa fólki talsmann eða verjanda, svo sem í sakamálum - það eðlilegt að hægt væri að taka lögmenn af lista lögreglunnar yfir hugsanlega lögmenn, hugsanlega verjendur í sakamálum, ef þeir færu ekki að fyrirmælum lögreglu og höguðu sér gagnvart henni.
Virðulegur forseti. Hvort þau viðmið sem Útlendingastofnun setur sér til þess að mæla þann árangur sem er í samstarfi við ákveðna lögmenn, hvernig þeir skila sinni vinnu gagnvart stofnunum sem samið er við, standist lög eða ekki - ég hef ekki heyrt neinn ágreining um að það standist lög. Ég tel sjálfur reyndar mjög eðlilegt að stofnunin leggi til grundvallar einhver viðmið í því hvernig þjónustan er mæld þegar verið er að kaupa þjónustu af lögmönnum úti í bæ. Það er að mínu mati eðlilegt að slíkt sé birt þannig að það viti allir aðilar hvað er skoðað til að endurmeta hvort þessi þjónusta er keypt aftur. Varðandi það hvort lögreglan eigi að skipa verjanda til lögfræðinga og eigi að geta ráðið því - ég ætla ekkert að blanda því í þessa umræðu. Ég hef ekki áhyggjur af því að þeim málum sé ekki sinnt af kostgæfni.
Virðulegur forseti. Ég finn mig knúinn til að taka til máls undir þessum lið. Nú gerist það hérna á þinginu trekk í trekk, þegar hæstv. forsætisráðherra er spurð um húsnæðismál og aðgerðir í þágu tekjulágra heimila og skuldugra heimila, að ráðherra vísar sérstaklega til þess að það sé fólkið á leigumarkaði sem hafi það verst og þar þurfi að bretta upp ermarnar og grípa til aðgerða. Svo er vísað til hóps um húsnæðismál sem sé að störfum o.s.frv. Þegar lífskjarasamningurinn var undirritaður 2019 þá gaf ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur launafólki ákveðin loforð sem lúta einmitt að þessum hópi, loforð um réttarbætur fyrir leigjendur, um ákveðnar skorður við skyndilegri hækkun leiguverðs, ákveðnar varnir á þessum sturlaða leigumarkaði. Það mál var lagt fram á síðasta kjörtímabili nánast nokkrum dögum, tveimur vikum í mesta lagi, fyrir þinglok. Það var ekki einu sinni mælt fyrir því [[Forseti hringir.]]og stóð augljóslega ekki til. Núna átti það að koma í janúar samkvæmt þingmálaskrá. [[Forseti hringir.]]Enn bólar ekkert á því þannig að ég vil spyrja, hæstv. forseti, hvernig þessu miði, hvort þetta mál komi fram á næstunni. [[Forseti hringir.]]Það væri auðvitað fróðlegt að heyra það líka frá fulltrúum ríkisstjórnarinnar og stjórnarliða hvort þetta séu bara orðin tóm um leigjendur eða hvort staðið verði við þetta.
Forseti getur ekki svarað þessari spurningu hér á staðnum en skal afla upplýsinga um þetta.
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir þessar athugasemdir hv. þingmanns, hér kemur alltaf upp sama svarið; það er stýrihópur sem er verið að skipa, það er nefnd sem er í vinnslu. Fólk virðist vanta þingmál til að leggja fram. Við í stjórnarandstöðunni lögðum til að mynda fram þingsályktunartillögu fyrir nokkrum vikum þar sem við leggjum til úrbætur fyrir þessa hópa. Ef fólk vantar hugmyndir eru þær til. Það er alltaf verið að endurvinna sömu klausurnar, fá sama hópinn að borðinu og svo gerist ekkert. Það er verið að hreykja sér fyrir staðreyndir, í rauninni endurteknar staðreyndir sem standast ekki skoðun. Við heyrðum það í gær, frá Húsnæðis- og mannvirkjastofnun til að mynda, að þessi þriðjungur af opinberum íbúðum sem eiga að hafa verið byggðar í fyrra var ekkert þriðjungur, það var einfaldlega markmiðið. Það er verið að vitna í gömul fyrirheit sem hefur ekki verið staðið við og svo er því sama lofað aftur. Ég tek því undir með hv. þingmanni: Hvar eru þessi þingmál? Hafið þið ekki bara áhuga á því, hæstv. ríkisstjórn, að samþykkja þingsályktunartillögu okkar?
Hæstv. forseti. Ég tek undir með félögum mínum í Samfylkingunni, við þurfum að fara að sjá þessi stjórnarfrumvörp og þessi stjórnarmál. Við erum komin fram í mars, það var kosið í september ef ég man rétt og það hlýtur eitthvað að fara að ganga undan þessari ríkisstjórn. Skárra væri það nú. Ég bý að þeirri reynslu að hafa setið í átakshópnum sem skilaði tillögum til ríkisstjórnar Katrínar Jakobsdóttur fyrir tveimur árum rúmlega, 40 tillögum í húsnæðismálum. Sumar þeirra hafa verið settar í farveg en þar var af hálfu aðila verkalýðshreyfingarinnar lögð þung áhersla á stöðu leigjenda á húsnæðismarkaði, þung áhersla. Þar hefur ekki bólað á neinum tillögum. Og það þýðir ekki að koma hér upp dag eftir dag og skreyta sig með frösum um eitthvað sem kannski hafi gerst eða markmiðið hafi verið þegar þau markmið hafa ekki verið uppfyllt. Ég skora á hæstv. forseta að setja nú tangirnar á ríkisstjórnina og láta eitthvað fara að gerast hérna. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil taka undir með þeim sem hér hafa talað: Aðgerða er þörf strax. Það var ekki ætlun mín hér áðan, og ég held að hæstv. forsætisráðherra hafi vitað það, að gera lítið úr þeim sem voru í þessum hópi sem um er rætt, en það varð ekkert úr aðgerðum, ekki neitt. Ég hef séð greiðsluseðil frá janúar 2020 fyrir leigu upp á 280.000 kr. Tveimur árum síðar, sama fjölskylda, sama hús: greiðsluseðill upp á 310.000 kr. Ef fram fer sem horfir þá hækkar leigan um 20.000 kr. í viðbót ofan á allt annað. Það eru kjaraviðræður í haust. Ríkisstjórnin hefur það í hendi sér hvernig verkalýðshreyfingin mætir til leiks, hvort hún mætir vitandi það að eitthvað hafi verið gert eða hvort hún mætir og verði þá krafin um skynsemi ef ekkert hefur verið gert. Ég ætla að segja það að kröfur til að bæta fólki hverja einustu krónu af þessu eru skynsamlegar vegna þess að það er hrein heimska að fara fram á eitthvað sem dugar ekki fyrir útgjöldum. En ég fer fram á að ríkisstjórnin geri eitthvað sem allra fyrst.
Forseti. Ég tek hjartanlega undir með hv. þm. Jóhanni Páli Jóhannssyni. Þingmálaskráin er rosalega mikilvægt plagg fyrir Alþingi. Þarna kemur ríkisstjórnin og segir hvaða mál þingið þarf að undirbúa sig undir að afgreiða. Af gefinni reynslu stenst það aldrei. Það er gagnslaust plagg. Það hjálpar okkur nákvæmlega ekki neitt til að undirbúa og skipuleggja störf okkar hérna, ekki neitt. Að mínu mati er það forseta að vera dálítið harður á því að það sé staðið við þessa þingmálaskrá. Þetta á að vera ákveðinn samningur framkvæmdarvaldsins við þingið: Þetta er það sem þið þurfið að undirbúa ykkur fyrir og skipuleggja ykkur fyrir. Það er forseti sem þarf að framfylgja þessum þingmálasamningi því að þetta er okkar vinna og okkar tími sem fer í að undirbúa okkur fyrir verkefni sem ríkisstjórnin segist leggja fyrir þingið. Svo kemur ekkert. Það er tímaeyðsla [[Forseti hringir.]]fyrir okkur að vera að undirbúa okkur fyrir eitthvað sem er brotið svona gríðarlega oft. [[Forseti hringir.]]Ég legg til við hæstv. forseta að sýna þessu núna alvarlegan skilning [[Forseti hringir.]]og ganga á eftir ríkisstjórninni hvað það varðar að staðið sé við þingmálaskrána.
Virðulegi forseti. Eins og ég kom inn á áðan lofaði ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur því, samhliða lífskjarasamningunum 2019, að hæstv. þáverandi félagsmálaráðherra, Ásmundur Einar Daðason, myndi standa fyrir lagabreytingum, það átti að gerast á síðasta kjörtímabili, til að verja leigjendur, þessa viðkvæmu hópa sem hæstv. forsætisráðherra er svo annt um, fyrir verðhækkunum á leigumarkaði. Það loforð var svikið á síðasta kjörtímabili. Þáverandi ráðherra lagði þetta frumvarp fram, ég er búinn að gá að því, tveimur dögum fyrir þinglok, nógu seint til að tryggja að það yrði ekki samþykkt. Eftir standa leigjendur, varnarlausir á gersamlega sturluðum leigumarkaði. Nú átti frumvarpið að vera komið fram. 31. janúar. Það er kominn 10. mars og frumvarpið sést hvergi og hæstv. forsætisráðherra sér ekki einu sinni ástæðu til að sitja hér í salnum [[Forseti hringir.]]meðan við tölum um þetta. Samt svarar hún öllum spurningum [[Forseti hringir.]]um kjaramál og húsnæðismál með því að vísa til þess að leigjendur eigi bágt. Hvað er gert fyrir þennan hóp? Ekki neitt. [[Forseti hringir.]]Þetta er allt í plati, allt í plati. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Það gengur nógu erfiðlega að draga svör upp úr ráðherrum með töngum. Það þarf sennilega stórvirkari verkfæri til til að fá þau til að leggja fram mál, þau draga lappirnar og vísa í samráðshópa. Hér liggja fyrir fjölmörg frumvörp frá stjórnarandstöðunni sem hægt væri að samþykkja. En líklega á að nota gamla trikkið: Við getum ekki samþykkt eitthvað sem stjórnarandstaðan leggur til. Við ætlum að gera eins og gert var í tilfelli frumvarps um bann við olíuleit, sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, lagði fram og fékk ekki afgreiðslu en er svo á þingmálaskránni núna, svo ekki sé nú talað um afglæpavæðingu neysluskammta, frumvarp hv. þingkonu Halldóru Mogensen. Spurningin hlýtur að vera: Hvernig vinnum við hér inni? Fyrir hvern vinnum við, bæði þing og ráðherrar? Við hljótum að hvetja stjórnarliða til að skoða málin sem koma frá stjórnarandstöðunni sem geta verið líkleg til að laga vanda sem Framsóknarflokkurinn hefur a.m.k. talað um að þurfi að laga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að fagna því hversu miklar umræður eru um efnahagsmál hér í þinginu. Það er löngu tímabært og það er mjög ánægjulegt að sjá nýliða hér fjalla um efnahagsmál af miklum þunga og mikilli ástríðu og koma jafnvel með ágætistillögur. Það er svo að verðbólga er orðin 6,2% og helmingurinn af þeirri hækkun er húsnæðisliðurinn. En hvað er að gerast þarna? Það er auðvitað þannig að það skortir framboð á húsnæði. Og hver ætli beri mikla ábyrgð á því að framboðsskortur er hér á höfuðborgarsvæðinu? Ja, það er nú Samfylkingin. Ég ætla að leggja það til að hv. þm. Kristrún Frostadóttir boði til félagsfundar í Reykjavík og ræði framboðsmálin við borgarstjórann í Reykjavík þann ágætismann, Dag B. Eggertsson.
Virðulegur forseti. Það þarf enginn að vera hissa á því að við séum að ræða þingmálaskrá ríkisstjórnarinnar. Þetta hefur verið árlegur viðburður síðan ég kom á þing, það dembist allt inn seint og síðar meir og allt fer í hnút. Við verðum líka að átta okkur á því að þingið er svolítið furðuleg stofnun. Samþykkt voru lög um málefni fatlaðra, lögfesting samnings Sameinuðu þjóðanna - það er ekki búið að klára það. Þá var samþykkt mál um hagsmunafulltrúa aldraðra - horfið. Það virðist hvorki duga að samþykkja lög né að fá þingmálaskrá lagða fram. En við megum ekki gleyma, í sambandi við leigumarkaðinn, að þeir sem eru í verstri stöðu er fólk sem er á lægstu almannatryggingabótum og þarf að borga leigu. Þetta er fólkið sem fékk engar hækkanir síðast nema í mesta lagi 1% minna en verðbólgan og það eftir á. Þetta er fólkið sem er núna að ströggla og þetta er fólkið sem á að hjálpa en ríkisstjórnin ætlar sér alls ekki að hjálpa.
Virðulegur forseti. Hæstv. forsætisráðherra sagði í ræðu hér áðan að rót vandans væri húsnæðisskortur. Ráðherrar í ríkisstjórn Íslands hafa greinilega komið sér saman um að kenna borgarstjórunum í Reykjavík um það allt saman þrátt fyrir að sá meiri hluti hafi kannski staðið sig best allra meiri hluta á Íslandi í því að úthluta lóðum. Það er annað mál sem mig langar að nefna hér. Það er ekki hægt að leysa húsnæðisskortinn á morgun en það er hægt að setja fjármuni inn í tilfærslukerfið til að styðja við þá sem eiga um sárt að binda vegna þess vanda sem upp er kominn. Ég bendi á húsnæðisstuðning sem hæstv. innviðaráðherra vildi bara slátra. Ég held að ríkisstjórnin ætti að líta sér nær og skoða þá möguleika sem hún getur nýtt til að bæta stöðuna.
Forseti bendir ræðumönnum á að með því að berja stöðugt í pontuna er hugsanlega verið að trufla upptökuna.
Herra forseti. Þingmálaskrá ríkisstjórnar er plagg sem ágætt væri að tekið væri mark á. Mig langar að nefna eitt dæmi úr umhverfis- og samgöngunefnd. Þann 31. janúar stóð til að nefndin fengi til sín frumvarp um heildarendurskoðun fjarskiptalaga sem varðar gríðarlega hagsmuni eins og við sáum vel í Mílu-málinu. Það að núverandi ríkisstjórn hafi heykst á því að klára málið tvö síðustu þing, það er bara hættulegt. Það varðar ekki bara neytendamál heldur líka öryggismál og alls konar hagsmuni. Nú er hæstv. háskóla-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra kominn næstum sex vikur fram yfir frest með það mál þannig að það er ekkert víst að við sjáum það mál klárast á þessu þingi heldur. Og vel að merkja, þetta er eitt af fimm málum í kafla hæstv. ráðherra og eitt af tveimur sem ekki hafa verið strikuð út og það eina sem hún á að vera búin að koma með. [[Forseti hringir.]]Eftir áramót hefur hæstv. ráðherra ekki skilað af sér eina málinu sem hún er komin á tíma með á þessu ári.
Virðulegi forseti. Samfylkingin gæti e.t.v. haldið félagsfund um hversu vel hefur gengið, í hinum ýmsu bæjarfélögum sem Samfylkingin stýrir, að stuðla að opinberri uppbyggingu. Ég get talið til Reykjavík, Reykjanes, Akureyri, Ísafjörð. Það er verið að tala hér um hlutfall íbúða og hversu vel sé byggt - 50% af nýjum íbúðum sem hafa verið byggðar á undanförnum tveimur árum eru í Reykjavíkurborg en þar býr aðeins um þriðjungur landsmanna. Hvernig er það í þeim sveitarfélögum þar sem Framsókn er í stjórn? Í Hafnarfirði hefur t.a.m. lítið sem ekkert gerst í húsnæðismálum allan þennan tíma. Þetta er bara enn annar útúrsnúningurinn þegar kemur að húsnæðismálum hjá ríkisstjórninni. Puttanum er alltaf beint að sveitarfélögunum eins og ekkert geti gerst hjá ríkisstjórninni í þessum málum. Hvernig væri að innleiða hlutföll um fjölda félagslegra íbúða í sveitarfélögum? Hvernig væri að horfa til þess að hér eru skjalatöskuverktakar sem halda á lóðum og neita að byggja á þeim? Það eru engar kvaðir á þá sömu verktaka að byggja á þeim lóðum eins og er í löndunum í kringum okkur og þetta er bara orðið fjárfestingarverkfæri. Það er nóg hægt að gera hjá ríkisstjórninni.
Herra forseti. Þessi innkoma hæstv. ráðherra er með því ósmekklegra sem ég hef séð býsna lengi. Hún hefur verið býsna yfirlýsingaglöð og meira að segja tekið undir með okkur í stjórnarandstöðunni að einhverju leyti en verið hrakin til baka af bæði formanni Sjálfstæðisflokksins og Vinstri grænna. Hennar útspil hefur orðið til þess að Framsóknarflokkurinn hefur neyðst til að koma hingað upp í pontu og segja ósatt og það gerði hann í síðustu viku. Staðreyndir tala sínu máli. Við erum með ótal gögn sem sýna stöðuna hér í Reykjavík og annars staðar. Fjórar af hverjum fimm íbúðum sem eru ætlaðar efnalitlu fólki eru byggðar hér á höfuðborgarsvæðinu sem er miklu hærra en hlutfallið ætti að vera á landsvísu. Framsóknarflokkurinn ætti kannski að skoða hvernig staðan er í Hafnarfirði. Hér sitja þingmenn sem voru í bæjarstjórn í Hafnarfirði og koma í viðtöl og tala um Reykjavík. Ég held þeir ættu kannski aðeins að svara fyrir Hafnarfjörð. [[Hlátur í þingsal.]]Og af því að hv. þingmaður ætlar að koma hingað upp ætla ég að skilja þessa töflu eftir hérna fyrir framan hann. [Lófatak og hlátrasköll í þingsal.]
Hv. þingmenn eru áminntir um að það er ekki við hæfi að klappa í þingsal. Þingmenn verða aðeins að stilla sig.
Hæstv. forseti. Hér höfum við sannarlega hitt á snöggan blett hjá ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur og innlegg hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur kemur kannski ekki á óvart af því að við vitum af pólitík Framsóknarflokksins. Hún byggist á billegum frösum og loforðum sem aldrei eru uppfyllt og það sama á við í sveitarstjórnum og í landstjórninni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]Þannig er það í hverju einasta sveitarfélagi í mínu kjördæmi, Suðvesturkjördæmi, þar sem Framsóknarflokkurinn er á nokkrum stöðum í meiri hluta, þar eru menn með allt niður um sig í uppbyggingu nýrra íbúða [[Gripið fram í: Heyr, heyr]]og það vita þingmenn sem sitja hér inni og sitja líka í bæjarstjórnum. Það er svo billegt að benda á höfuðborgina sem stendur undir framkvæmdum í þessu landi, stendur undir byggingu félagslegra íbúða, stendur undir félagslegri aðstoð og stendur undir og með efnaminnsta fólkinu í þessu landi.
Forseti. Hér kom hæstv. ráðherra Lilja Alfreðsdóttir, og áður hæstv. forsætisráðherra, og talaði um hve hlutdeildarlánin hefðu virkað vel. Húsnæðis- og mannvirkjastofnun var einmitt á fundi fjárlaganefndar í gær og sagði að þau hefðu ekki virkað mjög vel, alls ekki, af ýmsum ástæðum, góðum og slæmum. Hér er því ítrekað haldið fram að það sé einhvern veginn Reykjavíkurborg að kenna að það sé húsnæðisvandi. Í fyrsta lagi er spávandi. Spárnar voru einfaldlega rangar, sveitarfélögin vinna eftir þeim og það er mjög eðlilegt. Það er ekki hægt að kenna þeim um það. En það er hægt að miða við hvernig spárnar voru og hvernig þær voru framkvæmdar og þar stendur Reykjavík sig betur en spárnar gerðu ráð fyrir. Í Reykjavík búa 35% landsmanna. Reykjavík er að byggja 40% íbúða. Í nágrannasveitarfélögunum búa 28% landsmanna og þau eru að byggja 28% íbúða, [[Forseti hringir.]]ekki 35% eða eitthvað svoleiðis, ekki umfram sitt hlutfall af landsmönnum. [[Forseti hringir.]]Nei, Reykjavík er að gera það, umfram sitt hlutfall, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég ætlaði líka að fá að bregðast aðeins við orðum hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur. Hún birtist okkur svolítið sérkennilega þessi nýja byggðastefna Framsóknarflokksins, sem hingað til hefur talað fyrir því að það eigi að efla byggð úti á landi og fólksstraumur til höfuðborgarinnar sé ekki endilega það sem við viljum, þegar staðreyndin er sú að Reykjavíkurborg hefur byggt umfram hlutfallslegan fjölda á landsvísu og gert lengi. Önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu eru með allt niður um sig í þessu, ekki síst Hafnarfjörður, [[Gripið fram í.]]ekki síst Garðabær, ekki síst Kópavogur [[Gripið fram í.]]og ekki síst Mosfellsbær. [[Háreysti í þingsal.]]Það er alveg með ólíkindum að heyra þetta. [[Forseti hringir.]]Þegar síðan bætist við að þrjár af hverjum fjórum félagslegum íbúðum eru byggðar í Reykjavík þá eru menn að tala hér tóma þvælu og steypu. Framsóknarflokkurinn er að biðja um að hlutfallslega verði byggingum og nýbyggingum fjölgað í Reykjavík. Það þýðir að hlutfallslega, miðað við mannfjölda á landinu öllu, mun fækka á landsbyggðinni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegur forseti. Ég er orðinn rólegur, ég ætla ekki að berja í pontu og biðst afsökunar á því. En mér verður heitt í hamsi þegar við stöndum hér eins og í einhverjum sirkus, talandi um hver gerði hvað og hver gerði ekki hvað, á sama tíma og úti er fólk sem blæðir, fólk sem sér reikninginn sinn hækka um tugi þúsunda í hverjum mánuði, láglaunafólk sem hefur reynt að koma sér þaki yfir höfuðið vegna þess að því var lofað lágu vaxtaumhverfi. Nú situr það með þetta í fanginu og veit ekkert hvað það á að gera. Það er hægt að grípa til lausnarinn hér strax. Stöndum í lappirnar og styðjum við þennan hóp. Við höfum til þess tilfærslukerfi. Nýtum þau. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég bara man ekki eftir því að það hafi verið svona mikið stuð á þingi í langan tíma og vil þakka stjórnarandstöðunni fyrir það. [[Gripið fram í: Alltaf stuð hjá okkur.]]Ekki eins mikið og hjá okkur reyndar, enda erum við í ríkisstjórn. Með leyfi forseta ætla ég aðeins að vitna í síðustu Peningamál Seðlabanka Íslands: „Árshækkun íbúðaverðs á höfuðborgarsvæðinu nam 18,4% í desember sl. en hún jókst verulega framan af síðasta ári samhliða mjög aukinni veltu.“ 18,4% og þetta hækkar áfram af því að það skortir húsnæði. Það þýðir ekkert fyrir fólk að koma hingað í pontu og tala um einhver hlutföll. Skiljanlega kemur meiri hlutinn í Reykjavíkurborg, Viðreisn, Píratar og Samfylkingin, og fjallar um einhver hlutföll en það dugar ekki til. [[Gripið fram í.]]Það dugar ekki ungu fólki [[Forseti hringir.]]sem þarf [[Gripið fram í.]]að komast í húsnæði. [[Forseti hringir.]]Það þarf húsnæði, virðulegur forseti.
Virðulegi forseti. Þótt það væri gaman að fara að ræða málefni höfuðborgarinnar og Reykjavíkur á það kannski ekki heima undir fundarstjórn forseta. Hér kom hv. þingmaður og spurði um stöðu á frumvarpi sem ég býst við að verði dreift á þinginu í dag og ef ekki í dag þá á morgun, mjög mikilvægu fjarskiptafrumvarpi sem hefur verið unnið að m.a. vegna athugasemda sem komu fram í umhverfis- og samgöngunefnd sem afgreiddi mál í febrúar sem þurfti þá að skoða. Beint var til nefndarinnar að skoða sérstaklega atriði sem varða neyðar- og öryggisfjarskipti. Frumvarpið er tilbúið og verður lagt fram á þingi, ef ekki í dag þá á morgun, þannig að hv. þingmaður þarf ekki að bíða lengur eftir því spennandi og mikilvæga frumvarpi sem ég bind miklar vonir við að klárist hratt og örugglega, sem skiptir miklu máli fyrir fjarskiptaöryggi, samkeppnishæfni og ekki síst netöryggi. Svo minni ég hv. þingmenn góðfúslega á það að árangur ráðherra er ekki mældur í fjölda frumvarpa.
Virðulegur forseti. Hér hefur átt sér stað mjög áhugaverð umræða um húsnæðismál á höfuðborgarsvæðinu. Mér er bæði ljúft og skylt að koma hér upp og ég sé að það hafa verið skildir eftir pappírar fyrir mig, sem þótti eitt sinn ekki við hæfi. En í allri þessari umræðu verðum við að horfa á staðreyndir máls. Hér hefur Hafnarfjörður verið nefndur á nafn en staðan er einfaldlega sú að það eru allar lóðir í Hafnarfirði farnar. Við eigum ekkert svæði til uppbyggingar. Það er búið að úthluta öllum þessum lóðum, á kjörtímabilinu 2018–2022, og uppbyggingin er hafin af miklum krafti. Þetta eru 7.000 íbúðir fyrir 17.000 íbúa. Eina sveitarfélagið sem á land fyrir nýbyggingar er Reykjavík og ég mæli bara með því að hv. þm. Logi Einarsson [[Gripið fram í.]]fari og ræði við sinn borgarstjóra og hvetji hann til uppbyggingar í borginni. [[Gripið fram í.]]
Þingmenn eru beðnir um að gera út um sín mál utan kallfæris við salinn.
Herra forseti. Nú fer verðbólgan upp, vextir fara upp, leiguverð hækkar sjálfkrafa, afborganir af lánum hækka og þetta bitnar harkalega á fólki sem má ekki við slíkum breytingum. Ég vil benda hæstv. ráðherra Lilju Alfreðsdóttur á ágæta grein sem birtist í Kjarnanum eftir Sigurð Guðmundsson skipulagsfræðing þar sem farið er yfir útgjöld til félagsmála á höfuðborgarsvæðinu. Niðurstaðan þar er sú að árið 2020 greiddi Reykjavíkurborg tveimur þriðju hærra á íbúa til félagsmála [[Gripið fram í.]]heldur en öll önnur sveitarfélög á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að fólkinu sem nær ekki endum saman sé ekki skemmt að hlusta á [[Forseti hringir.]]fullyrðingar úr lausu lofti gripnar [[mennrh.: Rangt.]]hjá hæstv. ráðherrum [[mennrh.: Rangt]]og ættu frekar að gera líkt og [[Forseti hringir.]]hv. þm. Guðbrandur Einarsson sagði áðan, virkja tilfærslukerfin sem eru, til vaxtabætur, húsaleigubætur og barnabætur. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Það var áhugavert að heyra að þingmanni Reykvíkinga og hæstv. ráðherra finnst ekki mikið til borgarinnar koma. Ég bý ekki í borginni en mér finnst frábært að sjá hvernig borgin er að þróast, hvernig þróunin er almennt í borginni t.d. varðandi skipulag en auðvitað er líka forvitnilegt að rýna í tölur og framlög og frammistöðu borgarinnar þegar við lítum til annarra sveitarfélaga, m.a. míns heimasveitarfélags, Hafnarfjarðar. Það hefur komið hérna fram að félagslegar íbúðir eru að þremur fjórðu eða 76% skipulagðar í Reykjavík. Samt búa bara 56% íbúa þar. Ég veit ekki hversu mörgum sinnum bæjarstjóri Hafnarfjarðar er búin að verðlauna þrjátíuþúsundasta íbúann í Hafnarfirði en við erum alltaf 29.600, svo náum við okkur aftur upp, en okkur er búið að fækka á kjörtímabilinu. Á því kjörtímabili sem Sjálfstæðisflokkur og Framsóknarflokkur hafa ráðið í Hafnarfirði hefur íbúum Hafnarfjarðar fækkað. Eru það öll ráðin og dáðin? [[Gripið fram í.]]Það er [[Forseti hringir.]]bara þannig að íbúum … [[Gripið fram í.]]Fjölgaði [[Forseti hringir.]]íbúum á kjörtímabilinu í Hafnarfirði? Nei, þeim fækkaði. Þetta eru bara tölur á blaði [[Forseti hringir.]]en tölur hafa aldrei verið sterkasta hlið Framsóknar.
Forseti biður hv. þingmenn að gefa ræðumönnum tækifæri til að ljúka máli sínu og biður ræðumenn jafnframt að virða tímamörk.
Herra forseti. Þetta er nú skemmtileg sérstök umræða um húsnæðismál á höfuðborgarsvæðinu [[Hlátur í þingsal.]]sem forseti hefur stýrt af miklum sóma. Það er kannski ágætt að rifja einmitt upp tölurnar fyrir Framsókn. Það er mesta uppbyggingarskeið á íbúðarhúsnæði í Reykjavík í sögunni. Næstum 1.300 íbúðir voru samþykktar á síðasta ári. Það sem Reykjavíkurborg gerir, sem ég heyri að Hafnarfjörður gerir ekki, er að hugsa til framtíðar. Hér kom hv. þm. Ágúst Bjarni Garðarsson, sem situr vel að merkja í bæjarstjórn Hafnarfjarðar, og sagði að þau væru bara búin, það er bara búið að klára allt. Það er ekkert eftir. Voru plön Hafnarfjarðarbæjar bara til 2020, ætla þau ekkert að gera í bænum eftir þann tíma? Hvar er langtímasýnin? Hvar er skipulagið? Hvar er húsnæðisáætlunin? Hvað er að frétta? Það er ekkert að frétta í Hafnarfirði [[Forseti hringir.]]þar sem Framsókn stýrir. En þar sem félagshyggjuflokkarnir [[Forseti hringir.]]stýra í Reykjavík er allt að frétta, hefur aldrei verið meira.
Herra forseti. Hér erum við búin að ræða um húsnæðismál. Ég ætla að leyfa mér að skipta um umræðuefni og ræða nokkuð sem ég held kannski að forseti sé meira sammála mér um að heyri undir fundarstjórn forseta. Hér fyrr í dag kom ég upp og óskaði eftir því að herra forseti gerði grein fyrir því hvað hann ætlaði að gera til að stöðva lögbrot stjórnsýslunnar gagnvart þinginu og annar hv. þingmaður óskaði eftir upplýsingum um hvað fælist í þeim samskiptum sem forseti hefði þegar átt í þessum tilgangi. Þar sem ekki komu svör við sérstaklega síðari spurningunni ætla ég bara að ítreka þá spurningu til hæstv. forseta.
Forseti tekur undir að þetta heyrir undir fundarstjórn forseta. [[Hlátrasköll í þingsal.]]En lítið hefur gerst í þessum málum frá því að fyrri spurningin var borin fram fyrir 11 í dag. Það stendur sem sagt er að forseti mun halda áfram samtölum til að reyna að leysa þau mál sem þar var um að ræða.
Virðulegur forseti. Þessi umræða verður alltaf áhugaverðari eftir því sem fleiri taka hér til máls. Það sem ég hef einfaldlega verið að benda á í þessari umræðu, sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson þekkir greinilega ekki, er svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins til 2040. Hafnarfjarðarbær hefur alla tíð tekið virkan þátt í þeirri vinnu. Það sem við höfum verið að segja er einfaldlega að við getum ekki þanið okkur meira út, við þurfum bæði að [[Þétta.]]brjóta nýtt land og þétta, akkúrat hv. þm. Helga Vala, byggð um leið. Það er nákvæmlega það [[Gripið fram í.]]sem er að gerast í Hafnarfirði. Það er nákvæmlega það sem er að gerast í Hafnarfirði. Já, Reykjavík hefur svæði til nýbyggingar og á að sér nýta sér það.
Virðulegi forseti. Minn ástkæri ylhýri Hafnarfjörður er hér til umræðu. Ég er íbúi í Hafnarfirði. Það er bara einfaldlega staðreynd að okkur hefur fækkað undir stjórn Sjálfstæðismanna og Framsóknarmanna, þar undir er m.a. formaður bæjarráðs í Hafnarfirði. Þannig er bara staðan og talandi um framsýni þá var framsýnin ekki meiri en svo í bænum að það mátti ekki nefna orðið borgarlína framan af. Svo allt í einu núna er bærinn vaknaður til lífsins en það breytir ekki því að við Hafnfirðingar eru mjög aftarlega á merinni þegar kemur að borgarlínu. Það var enginn metnaður í upphafi. Það var metnaður í Kópavogi. Þar eru komnar tvær línur fyrir hvað, 2027 eða 2028? En við Hafnfirðingar fáum ekki að sjá borgarlínu sem skiptir lykilmáli fyrir uppbyggingu þéttingarsvæða, til að koma upp öflugu starfi í heima í Hafnarfirði, fyrr en 2033, 2034, 2035, af því að metnaðarleysið var algert. Það mátti ekki minnast á borgarlínu eins og við sjáum reyndar í ríkisstjórnarsáttmálanum, það er ekki minnst á hana þar heldur. [[Forseti hringir.]]Þetta er öll framsýnin heima í Hafnarfirði.
Forseti. Á afmælisdaginn minn 2018 var skrifað undir heildarsamning um hugbúnað við Microsoft sem var réttlættur með 200 milljóna árlegum sparnaði. Í vinnu minni í fjárlaganefnd hefur berlega komið í ljós að þann sparnað er hvergi að finna. Á móti hafa komið sjónarmið um að ýmiss konar annar hugbúnaður hafi nýst ágætlega, Teams og fleira, sérstaklega í faraldrinum og því um líkt, þannig að það gæti vel hafa verið jákvætt að skrifa undir þennan samning. Hvað sparnaðinn varðar, líklega ekki. Mér finnst alla vega eðlilegt, og þeim þingmönnum sem hér skrifa undir beiðni um skýrslu, að spyrja þá gagngert: Hver er hagnaðurinn og ábatinn af því að hafa skrifað undir svona samning og læsa ríkið inni í samstarfi við eitt fyrirtæki? Það er ágætlega mikil ábyrgð sem því fylgir og ekkert endilega sparnaður [[Forseti hringir.]]eða ábati af því. Þetta svið er á stöðugri ferð [[Forseti hringir.]]og það þarf að grípa hratt í taumana ef það er einhver þróun [[Forseti hringir.]]sem kemur upp á nýjum vettvangi. Þannig að ég bið um skýrslu til að sjá hvernig þessu máli vindur fram.
Herra forseti. Upphafsorðin í ræðu utanríkisráðherra til Alþingis úr þessum stól á síðasta ári eru ágætur vitnisburður um hverfulleika tilverunnar. Þá talaði forveri minn um faraldurinn „sem nú loks sér fyrir endann á“. Sú varð ekki raunin þótt nánast allir hafi ályktað sem svo þegar bóluefnin voru í augsýn. Heimsfaraldur kórónuveirunnar setti svip á árið 2021 og það er kannski ekki fyrr en nú á síðustu vikum sem Ísland, og flest grannríki okkar, hafa tekið síðustu skrefin út úr ástandi sem einkenndist af sóttvarnaaðgerðum og ótta við faraldurinn. En ekki tekur betra við. Það var lítill ef nokkur tími til að njóta þess að geta loksins hætt að velta sér upp úr faraldrinum þegar innrás Rússa í Úkraínu umturnaði heimsmynd okkar enn á ný. Þótt fátt annað en innrásin komist að á vettvangi utanríkismála um þessar mundir þá er ætlunin hér að horfa yfir breiðara svið enda er þetta skýrsla um árið 2021. Skýrsla þessi um utanríkis- og alþjóðamál sem árlega er lögð fyrir Alþingi er nú í breyttu formi, annars vegar samantekt og það sem hæst ber í hefðbundnu þingskjalsformi, hins vegar yfirgripsmikil skýrsla sem hv. þingmenn hafa fengið í hendur en hún miðast við almanaksárið. Með þessari breytingu verður unnt að leggja skýrsluna fram fyrr á árinu, gera vinnslu hennar auðveldari og lesturinn aðgengilegri, en einnig að auka til lengri tíma samræmi í þessari mikilvægu upplýsingagjöf. Ég hvet þingheim til að kynna sér skýrsluna til hlítar, því að hún veitir mjög góða innsýn í starf Íslands á alþjóðlegum vettvangi. Því miður verður ekki fram hjá því litið að horfur í alþjóðamálum eru verri nú en verið hefur um langa hríð. Fyrir utan stríðsrekstur Rússa í Evrópu má nefna að áhrifa heimsfaraldurs gætir enn mjög. Truflanir á efnahagsstarfsemi í tengslum við faraldurinn hafa stuðlað að aukinni neyð, einkum í fátækari löndum. Eftir að heimsfaraldurinn skall á fjölgaði sárafátækum í fyrsta skipti í tvo áratugi. Nemur fjölgunin ríflega 100 milljónum. Þá hefur víða orðið mikil röskun á skólagöngu barna, bólusetningar vegna alvarlegra smitsjúkdóma hafa komist í uppnám og bakslag orðið á sviði jafnréttis- og mannréttindamála. Vegna náttúruhamfara og vopnaðra átaka þurfa nú fleiri en nokkru sinni fyrr á mannúðaraðstoð að halda. Þetta gerist um heim allan og er ástandið alls ekki bundið við þau svæði sem mest er fjallað um í fréttum. Í byrjun þessa árs áætluðu Sameinuðu þjóðirnar að um 274 milljónir manna þyrftu á mannúðaraðstoð og vernd að halda á árinu 2022, eða 39 milljónum fleiri en árið á undan. Reikna má með að þessar tölur muni hækka eftir því sem líður á árið. Ríflega 1% mannkyns er á flótta eða vergangi, um 84 milljónir manna, og þeim fækkar stöðugt sem eiga kost á að snúa aftur til síns heima. Um 85% flóttamanna eru í þróunarríkjum. Um 811 milljónir manna búa við vannæringu og hungursneyð vofir yfir 44 milljónum í 38 löndum. Þar af er fólk í Suður-Súdan, Jemen, norðurhluta Eþíópíu, Afganistan og Nígeríu í sérstakri hættu. Ástandið í Afganistan eftir valdatöku talibana er átakanlegt. Þar hefur verið þrengt að mannréttindum, einkum réttindum kvenna, en efnahagurinn hefur líka hrunið með þeim afleiðingum að um helmingur fjörutíu milljóna manna þjóðar er talinn búa við hungur. Á Mið-Sahel svæðinu í Afríku er mikil og vaxandi neyð, þar sem saman koma pólitísk og trúarleg átök, afleiðingar loftslagsbreytinga og glæpastarfsemi þar sem bágindi fólks eru hagnýtt til hagnaðar. Þá er rétt að geta þess að víða er ástæða til að hafa áhyggjur af þróun mannréttindamála. Stjórnvöld í ýmsum ríkjum hafa skákað í skjóli þess að lýðræðislegt aðhald er þar lítið til þess að takmarka í nafni sóttvarna margvísleg einstaklingsbundin mannréttindi. Hið sama átti sér stað, í mismiklum mæli, um heim allan, þar á meðal í löndum þar sem virðing fyrir borgaralegum réttindum á djúpar rætur í samfélagi og þjóðarsál. Ég hef lýst áhyggjum mínum af þessari þróun og því hversu takmörkuð umræða hefur átt sér stað um skerðingu þessara réttinda. Ýmis veigamikil verkefni falla utanríkisþjónustu Íslands í skaut á næstunni. Þar má m.a. nefna formennsku í Evrópuráðinu og setu í framkvæmdastjórn UNESCO. Þótt íslensk utanríkisþjónusta sé smá í sniðum í samanburði við stærri ríki munum við rækja okkar hlutverk af alúð og metnaði eins og sæmir þjóð sem vill vera fullgildur þátttakandi á alþjóðavettvangi - vera fullvalda þjóð meðal fullvalda þjóða. Verkefni utanríkisþjónustunnar verða að líkindum stærri og vandasamari á næstu árum. Í því sambandi skiptir ekki síst máli að efla samstarf við þau ríki sem standa okkur næst hvað varðar hagsmuni og hugsjónir. Árið 2021 einkenndist af aukinni spennu og óstöðugleika þar sem alþjóðakerfið, lýðræðissamfélög og sameiginleg gildi áttu í vaxandi mæli undir högg að sækja. Þetta gildir einnig um það regluverk sem öryggi Evrópu hefur grundvallast á undanfarna áratugi. Hernaðaruppbyggingu Rússlands í og við Úkraínu bar þar hæst og aukinn óútreiknanleika ráðamanna í Kreml á alþjóðasviðinu. Aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu og varnarsamningurinn við Bandaríkin eru hornsteinar íslenskrar öryggisstefnu. Þá hefur Ísland lagt áherslu á að þétta samráð og samstarf við hin norrænu ríkin og ýmis önnur líkt þenkjandi ríki sem deila sameiginlegum hagsmunum á norðurslóðum. Ísland mun áfram leggja áherslu á framlag sitt til varnarsamstarfs, m.a. með því að tryggja viðbúnað og gistiríkjastuðning við liðssveitir Bandaríkjanna og annarra ríkja Atlantshafsbandalagsins sem hafa viðkomu á öryggissvæðunum en líka með aukinni þátttöku í samstöðuverkefnum bandalagsins, t.d. með því að senda íslenska sérfræðinga til starfa á vettvangi. Ísland hefur skipað sér í hóp líkt þenkjandi ríkja, Atlantshafsbandalagsríkja, norrænna vinaþjóða og annarra sem deila með okkur gildum og sýn á þær öryggisáskoranir sem við stöndum frammi fyrir. Aukinn þungi var í samstarfi um öryggis- og varnarmál vegna þessara áskorana, á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og í svæðisbundnu samstarfi á borð við norræna varnarsamstarfið, Norðurhópinn og Sameiginlegu viðbragðssveitina, sem við köllum JEF, sem Bretland leiðir og Ísland gerðist aðili að í apríl í fyrra. Í september var undirrituð sameiginleg yfirlýsing Íslands og Svíþjóðar um samstarf í varnarmálum. Undirbúningur er hafinn að aðild Íslands að öndvegissetri Atlantshafsbandalagsins um netöryggismál í Tallinn, og í desember fékk Ísland aðild að evrópska öndvegissetrinu um fjölþáttaógnir í Helsinki Versnandi staða öryggismála hefur haft í för með sér aukin verkefni bandalagsríkja á Norður-Atlantshafi og á norðurslóðum, og aukið umfang starfseminnar á öryggissvæðinu í Keflavík. Eins og sést hefur glöggt að undanförnu skipar Íslands sér dyggilega í hóp með lýðræðisríkjum sem fylkja sér um virðingu fyrir mannréttindum, lýðræði, jafnrétti og frelsi. Það eru þeir þræðir sem eru samofnir öllu starfi Íslands á alþjóðavettvangi. Á vettvangi alþjóðlegra stofnana á borð við Sameinuðu þjóðirnar, Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu og Evrópuráðið tala íslensk stjórnvöld skýrt fyrir þessum gildum. Rödd Íslands er sterk á alþjóðavettvangi. Hún heyrðist hátt og skýrt þegar við settumst í mannréttindaráð Sameinuðu þjóðanna. Því höfum við ákveðið að bjóða fram krafta í mannréttindaráðinu á ný, á tímabilinu 2025–2027. Áfram ætlum við að beita okkur fyrir réttindum hinsegin fólks, kynjajafnrétti og réttindum barna, svo nokkuð sé nefnt. Íslensk stjórnvöld veita alþjóðlegu aðgerðabandalagi um kynbundið ofbeldi forystu í verkefninu Kynslóð jafnréttis, eða á ensku, með leyfi forseta, Generation Equality Forum. Á árinu var unnið að megináherslum bandalagsins og mótun skuldbindinga til aðgerða og verkefna. Forsætisráðherra kynnti skuldbindingarnar í júlí og lúta þær bæði að aðgerðum sem miða að því að uppræta kynbundið ofbeldi og kynferðislega áreitni hér á landi og verkefnum sem unnin verða fyrir tilstilli alþjóðasamstarfs og í þróunarsamvinnu. Í haust tökum við að okkur formennsku í Evrópuráðinu. Þar mun vinnan í mannréttindaráðinu skila sér því sú mikla ábyrgð að veita ráðinu formennsku á þessum tímum krefst þess að til staðar sé djúpur skilningur á mannréttindamálum og pólitísku ástandi í Evrópu. Verkefninu lýkur með ráðherrafundi í Reykjavík vorið 2023 sem utanríkisráðherrum allra aðildarríkjanna er boðið að sækja. Þróunarsamvinna er ein af meginstoðum íslenskrar utanríkisstefnu og liggur henni til grundvallar stefna um alþjóðlega þróunarsamvinnu Íslands 2019–2023. Heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna eru leiðarljós með yfirmarkmiðið að draga úr fátækt og hungri og stuðla að almennri velferð á grundvelli mannréttinda, kynjajafnréttis og sjálfbærrar þróunar. Framlög til þróunarsamvinnu hækkuðu á árinu, eins og þau hafa gert síðastliðin ár. Stuðningur er við tvíhliða samstarfslönd, svæðisverkefni og fjölþjóðastofnanir á sviði þróunar- og mannúðarsamstarfs. Þá hefur vægi samstarfs við atvinnulífið og frjáls félagasamtök aukist til muna. Rík áhersla er lögð á skilvirkni, gagnsæi og fagleg vinnubrögð við framkvæmd þróunarsamstarfs í samræmi við alþjóðleg viðmið um faglega starfshætti. Í samræmi við markaða stefnu Íslands eru Barnahjálp Sameinuðu þjóðanna, UNICEF, Stofnun Sameinuðu þjóðanna um kynjajafnrétti og valdeflingu kvenna, sem við köllum oft UN Women, Mannfjöldasjóður Sameinuðu þjóðanna og Alþjóðabankinn áherslustofnanir í fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu. Talsvert samstarf er við þessar stofnanir í samstarfslöndum okkar í Afríku. Forseti. Viðbrögð og viðspyrna við Covid-19 heimsfaraldrinum voru áberandi í fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu á árinu. Íslensk stjórnvöld hafa frá upphafi faraldursins talað fyrir mikilvægi alþjóðlegrar samvinnu um þróun og framleiðslu bóluefnis og jafns aðgangs ríkja óháð greiðslugetu þeirra. Þannig lagði Ísland á árinu öðru sinni fram 500 millj. kr. til COVAX-samstarfsins sem snýr að kaupum og dreifingu Covid-19 bóluefnaskammta fyrir þróunarlönd. Til viðbótar var 250 millj. kr. veitt til mannúðarákalls UNICEF vegna Covid-19 bóluefnasamstarfs. Þá hafa heilbrigðisráðuneytið og utanríkisráðuneytið unnið saman að því að gefa umframskammta af Covid-19 bóluefnum til efnaminni ríkja í gegnum COVAX. Á árinu lauk tímabili þar sem fulltrúi Íslands, Geir H. Haarde, skipaði stöðu aðalfulltrúa kjördæmis Norðurlanda og Eystrasaltsríkja í Alþjóðabankanum. Bankinn er öflugasta þróunarstofnun heimsins. Til að bregðast við brýnni fjárþörf sökum faraldursins var endurfjármögnun Alþjóðaframfarastofnunarinnar, IDA, flýtt og áheit um umfangsmestu framlög í sögu stofnunarinnar lágu fyrir í desember. Hlutur Íslands nemur um 1,8 milljörðum kr. á þremur árum frá 2023. Samstarfið við Malaví og Úganda, þar sem íslenskar sendiskrifstofur starfa, hefur verið þungamiðjan í tvíhliða þróunarsamvinnu Íslands um árabil. Í báðum löndum vegur gifturíkt samstarf við héraðsstjórnir þyngst. Fyrir tilstuðlan íslenskra stjórnvalda hafa um 50.000 börn notið góðs af bættu námsumhverfi og tugþúsundir kvenna hafa notið bættrar fæðingarþjónustu. Stefnt er að opnun sendiskrifstofu í Síerra Leóne á vesturströnd Afríku í haust. Þar höfum við áður sinnt þróunarverkefnum í fiskiþorpum við Atlantshafsströndina. Þau snúa að umbótum í fiskvinnslu, vatnsveitu og hreinlæti, heilsugæslu og fleiri framfaramálum sem leggja góðan grunn að framhaldinu. Eitt af okkar helstu verkefnum mun snúa að því að uppræta fæðingarfistil í landinu með forvörnum, heilbrigðisþjónustu og félagslegum stuðningi. Fæðingarfistill háir sérstaklega ungum mæðrum sem hljóta mikinn skaða við fæðingu og er í kjölfarið einfaldlega útskúfað úr samfélaginu. Það er ánægjulegt að Íslendingar geti með þessum hætti haft raunveruleg og jákvæð áhrif á líf kvenna sem búa við ömurlegar aðstæður í einu fátækasta ríki í heimi. Utanríkisráðuneytið hefur um árabil átt gott og gjöfult samstarf við íslensk félagasamtök í þróunar- og mannúðarstarfi. Á síðari árum hefur orðið til umgjörð sem festir það í sessi og tryggir að faglega sé staðið að verkefnum sem hljóta styrki, hvort sem er í þróunar- eða mannúðaraðstoð. Samtals runnu meira en 500 millj. kr. í samstarf við félagasamtök, sem skiptist nokkuð jafnt milli mannúðarverkefna og þróunaraðstoðar. Mörg þessara samtaka leika nú lykilhlutverk í að svara þeirri neyð sem hefur skapast í og við Úkraínu. Norrænt samstarf er einn af hornsteinum íslenskrar utanríkisstefnu og sem ríkjahópur eiga Norðurlöndin sterka rödd á alþjóðlegum vettvangi. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar stendur, með leyfi forseta, að „öflugt norrænt samstarf [verði] áfram grundvallarþáttur í alþjóðlegu samstarfi Íslands“. Hinn svokallaði N5-hópur er vettvangur þar sem fulltrúar Norðurlandanna hittast reglulega og ríkir þar að jafnaði mikið traust. Óhætt er að segja að samstarf Íslands við Norðurlandaþjóðirnar sé ómetanlegt fyrir Ísland, ekki síst þegar á reynir. Þetta kemur ítrekað fram í borgaraþjónustuverkefnum á álags- og hættutímum, en borgaraþjónustan gegndi lykilhlutverki við brottflutning fólks frá Afganistan og í margvíslegum verkefnum í tengslum við heimsfaraldurinn. Aukna áherslu á vestnorrænt samstarf má glöggt sjá í tveimur ítarlegum skýrslum sem komu út á árinu 2021. Annars vegar er það Samskipti Íslands og Færeyja – Tillögur til framtíðar sem inniheldur tillögur að auknu samstarfi við Færeyjar. Fjölmörg sóknarfæri eru til að efla enn frekar tvíhliða tengsl og samstarf, ekki síst á vettvangi efnahags-, menningar- og stjórnmála. Hins vegar kom út skýrslan Samstarf Grænlands og Íslands á nýjum norðurslóðum sem inniheldur fjölmargar tillögur að auknu samstarfi við Grænland. Alþingi samþykkti þingsályktun um endurnýjaða stefnu Íslands í málefnum norðurslóða 19. maí 2021 og daginn eftir lauk tveggja ára formennsku Íslands í Norðurskautsráðinu með ráðherrafundi í Hörpu. Báðir atburðir mörkuðu tímamót fyrir starf Íslands að málefnum norðurslóða. Þrátt fyrir takmarkanir og erfiðleika sem fylgdu því að reka formennsku í alþjóðastarfi á tímum heimsfaraldurs, tókst Íslandi bæði að ná sátt um sterka ráðherrayfirlýsingu Norðurskautsráðsins og fyrstu framtíðarstefnu ráðsins til tíu ára. Bæði yfirlýsingin og framtíðarstefnan leggja áherslu á loftslagsvána. Í þingsályktun, um stefnu Íslands í málefnum norðurslóða, er utanríkisráðherra falið að móta áætlun um framkvæmd stefnunnar. Undirbúningur þeirrar vinnu hófst formlega með fundi fulltrúa hlutaðeigandi ráðuneyta í utanríkisráðuneytinu 10. febrúar sl. Í stefnunni er m.a. fjallað um að nýta möguleg efnahagstækifæri með sjálfbærum hætti og að efla viðskipti og annað samstarf á norðurslóðum, einkum við Grænland og Færeyjar. Loftslags,- auðlinda- og umhverfismál eru grundvallarhagsmunamál fyrir heiminn allan. Brýnt er að Ísland taki virkan þátt á alþjóðavettvangi til að finna leiðir til þess að leggja sitt af mörkum. Áhersla er nú sem fyrr lögð á hreina, sjálfbæra orku, ekki síst fjölþætta nýtingu jarðhita, hreina orkubera eins og grænt vetni og vetnisafurðir auk föngunar, förgunar og nýtingar koltvíoxíðs. Á árinu var aukin vinna lögð í samráð og upplýsingagjöf til sendiskrifstofa svo að þær væru betur í stakk búnar til að finna tækifæri fyrir íslenskt atvinnulíf næstu árin á sviði grænnar nýsköpunar og tækni. Sjálfbær þróun með áherslu á loftslags-, auðlinda- og umhverfismál var meginstef í formennskuáætlunum Íslands í Norðurlandasamstarfi og Norðurskautsráðinu. Á vettvangi alþjóðastofnana og í þróunarsamvinnu eru loftslagsmálin og sjálfbær nýting náttúruauðlinda veigamikill þáttur. Mótvægis- og aðlögunaraðgerðir vegna loftslagsbreytinga munu fá enn frekara vægi í samstarfsríkjum Íslands í þróunarsamvinnu. Sem dæmi má nefna að um hálf milljón manna hefur þegar fengið greiðan aðgang að hreinu vatni undanfarin tíu ár fyrir tilstuðlan íslenskra stjórnvalda. Á árinu fengu málefni hafsins aukið vægi og samráð og samvinna milli ráðuneyta sem koma að málaflokknum jókst verulega. Sérstök áhersla var lögð á greiningu á stöðu hafmála, enda endurspegla málefni hafsins gríðarlega mikilvæga og fjölþætta hagsmuni Íslands. Þess sjást glöggt merki hjá alþjóðastofnunum og félagasamtökum sem láta sig umhverfismál varða, sem beina nú vinnu sinni og áhrifum í auknum mæli að málefnum hafsins. Á vettvangi umhverfisstofnunar Sameinuðu þjóðanna leggur Ísland áherslu á baráttuna gegn plastmengun, ekki síst í hafi á norðurslóðum. Á næstu árum stefnir í alþjóðaviðræður um bindandi alþjóðasamning um plast og plastmengun, en líklegt er að þær hefjist strax á haustmánuðum 2022. Ísland er lítið og opið hagkerfi. Það er í eðli slíkra hagkerfa að treysta mjög á alþjóðleg viðskipti. Það hefur enda verið eitt helsta viðfangsefni okkar í utanríkismálum undanfarna áratugi að tryggja aðgengi okkar að alþjóðlegum mörkuðum á sem bestum kjörum. Heimurinn allur er eitt markaðssvæði og því skiptir höfuðmáli að tryggja að íslensk framleiðsla og íslenskt hugvit hafi hindranalausan aðgang að sem stærstum markaði. Viðskiptastefna Ísland hefur því það markmið að þjóna efnahagslegum hagsmunum samfélagsins og tryggja samkeppnishæfni íslenskra fyrirtækja á alþjóðamörkuðum. Frjáls alþjóðleg viðskipti og traust viðskiptakerfi eru undirstaða hagsældar á Íslandi. Við setjum traust okkar á öflugar og skilvirkar alþjóðastofnanir, fríverslunarsamninga og aðra viðskiptasamninga og umfram allt skýrar leikreglur. Í þeim efnum er rétt að ítreka að mikilvægasti viðskiptasamningur Íslands er samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið. Með honum er tryggður aðgangur að 450 milljóna manna markaði þar sem hindranir eru litlar. Þessi aðild hefur einnig þýðingu út fyrir EES-svæðið, því að aðild að því túlkast í alþjóðlegum viðskiptum sem eins konar heilbrigðisvottorð á íslenskt viðskiptaumhverfi. Heimsfaraldur kórónaveirunnar hafði í för með sér margvíslegar áskoranir fyrir hið alþjóðlega viðskiptaumhverfi. Í auknum mæli bar á því að ríki hneigðust til verndarhyggju og einhliða hagsmunagæslu. Slík þróun væri afar slæm fyrir íslenska hagsmuni. Mikilvægt er að Ísland haldi áfram að þróa fríverslunarstefnu sem þjónar efnahagslegum hagsmunum samfélagsins í víðu samhengi. Niðurfelling tolla fyrir helstu útflutningsvörur verður enn forgangskrafa en einnig verður í auknum mæli horft til útflutnings á öðrum lykilsviðum íslensks efnahagskerfis, svo sem í þjónustu, fjárfestingum, hátækni og þekkingu, þar á meðal í grænum lausnum. Af þeim viðskiptasamningum sem bar hæst á árinu 2021 ber helst að nefna fríverslunarsamning Íslands við Bretland sem tryggir sömu kjör og áður eftir útgöngu Breta úr ESB. Um er að ræða einn mikilvægasta útflutningsmarkað Íslands en útflutningur til Bretlands nemur að jafnaði um 10% af heildarvöruútflutningi og um 11% af heildarþjónustuútflutningi Íslands. Vinna þarf áfram að því að efla samskiptin við Bretland. Hins vegar má nefna fríverslunarsamning EFTA-ríkjanna við Indónesíu sem opnaði aðgang íslenskra fyrirtækja að markaði með 260 milljón íbúum. Um er að ræða 29. fríverslunarsamning EFTA-ríkjanna og gott dæmi um það öfluga viðskiptanet sem Ísland hefur byggt upp með öðrum EFTA-ríkjum á undanförnum áratugum. Þá er rétt að minnast á Bandaríkin, sem eru stærsta einstaka viðskiptaland Íslands. Mikilsvert er að hlúa að og rækta viðskiptasamband við Bandaríkin og stefna að því að auka frelsi í viðskiptum milli landanna. Forseti. Ljóst er að vægi alþjóðamála verður mikið á komandi árum. Verkefnin eru ærin og þau eru mikilvæg. Eins og sjá má glögglega af skýrslunni sem hér hefur verið dreift býr Ísland að öflugri utanríkisþjónustu og á hana mun svo sannarlega reyna á komandi tímum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir ræðuna. Ég mun fara yfir hana sjálf í ræðu á eftir og yfir skoðun mína á þeirri framsetningu sem er af hálfu ráðuneytisins og ráðherra og því sem gert hefur verið - margt fínt, en ýmsir hlutir sem ég sakna. Ég kem hér upp í fyrirspurn til að forvitnast aðeins varðandi Brexit af því að nú var forveri ráðherra í starfi mjög digurmæltur í því að tala um þau tækifæri sem fælust í Brexit fyrir okkur Íslendinga. Þegar við sáum svo samninginn um daginn virtist þó lítið fara fyrir þessum tækifærum og það er alveg ljóst að staða okkar gagnvart Bretum er ekki betri, hún er frekar verri ef eitthvað er, eftir Brexit. Mig langar í fyrsta lagi að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún viti hverju Bretarnir höfnuðu. Hverjar voru okkar kröfur í samningaviðræðunum, um fríverslunarsamninginn, þegar kom að þeim samskiptum öllum? Var t.d. lögð fram tillaga okkar og ósk um að frjáls för myndi ríkja á milli landanna þrátt fyrir Brexit? Það er kannski fyrsta spurningin, varðandi þessa frjálsu för; hverju höfnuðu Bretar beinlínis í kröfum okkar? Hverjar voru kröfur okkar og hvaða kröfum okkar var hafnað í þessum samningaviðræðum? Ég kem síðan að annarri spurningu í mínu seinna andsvari.
Frú forseti. Þetta voru samningaviðræður sem tóku auðvitað mjög langan tíma; þar var örugglega ansi margt lagt á borðið og fjallað um fram og til baka og á endanum fengin einhver niðurstaða í þau mál. Ég hef ekki yfirlit yfir allt sem þar var borið á borð og sérstaklega rætt um. Um algjörlega frjálsa för á milli landa get ég ekki fullyrt núna en mögulega í seinna svari, þ.e. hvort við gerðum kröfu um slíkt, en Bretland var með ansi skýra línu í því, eins og ég skil málið. Það er í raun ekkert land sem er með slíkt fyrirkomulag. Þeir tóku ákvörðun um að setja upp ákveðnar girðingar þegar kemur að algjörlega frjálsri för annarra þegna til sín. Um það gilda nú aðrar reglur og strangari og þar á meðal gagnvart okkur. Þótt fríverslunarsamningurinn hafi verið algjört lykilskjal og lykilatriði í samskiptum milli okkar eru þar þættir vegna ákvörðunar þeirra um að ganga úr ESB - og Bretar sóttust ekki eftir því sérstaklega að ganga í EFTA eða EES-samninginn, í því fólst af þeirra hálfu að hafa ekki eins frjálsa för til og frá landinu. Það á þar með líka við um okkur. Þrátt fyrir að þetta sé algjört lykilplagg í okkar samskiptum - og við getum ímyndað okkur að ef við hefðum þann samning ekki og værum þar af leiðandi bara hreint og klárt þriðja ríki værum við í mun meiri vanda. En frjáls för er ekki eins og hún var áður. Það var ein ástæðan fyrir því að Bretar tóku ákvörðun um að ganga úr ESB, þannig að þau mál eru ekki að öllu leyti sambærileg við það sem var áður. Ég get mögulega svarað því í seinna svari hvort við höfum gert slíka kröfu en Bretar voru einfaldlega ekki í slíkum viðræðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra hreinskilnina. Það kæmi mér á óvart ef við Íslendingar hefðum ekki a.m.k. látið reyna á þessa grundvallarstoð í samskiptum okkar við Breta. Þetta er okkar vinaþjóð og það hefði komið mér mjög á óvart ef við hefðum ekki látið á þetta reyna. En ég mun fara fram á það innan utanríkisnefndar að fá listann frá utanríkisráðuneytinu um það hverjar okkar kröfur voru, okkar Íslendinga, og hvaða kröfum okkar var hafnað í þeim samningaviðræðum. Það hlýtur að vera hægt að taka það saman. Önnur spurning mín til hæstv. ráðherra tengist því sem er mál málanna, þ.e. öryggis- og varnarhagsmunum okkar Íslendinga. Mér þætti gott að fá að vita frá hæstv. ráðherra hvort hún telji ástæðu til þess að taka upp varnarsamninginn við Bandaríkin. Mér þætti vont að heyra að einungis ætti að skoða þetta í tengslum við áhættumat því að þá finnst mér hæstv. ráðherra og ríkisstjórnin vera að fela sig á bak við það að Vinstri græn, sem eru á móti NATO, vilja helst ekki hreyfa sig í einu eða neinu. Mín spurning er einfaldlega þessi: Er ráðherra reiðubúin til þess að láta fara fram mat á því hvort ekki eigi að taka upp varnarsamninginn við NATO á grunni þjóðaröryggis, ekki síst með það í huga að samningurinn tekur ekki til þeirra ógna sem við stöndum frammi fyrir núna? Ógnirnar voru aðrar 1951. Og ekki síður hitt, sem er risaatriði, hvernig við virkjum varnir Bandaríkjanna þegar á okkur er herjað, þegar við stöndum frammi fyrir ógn, því að það er ekki skýrt í samningnum. Það eru þannig ýmsar ástæður fyrir okkur til að taka upp varnarsamninginn við NATO. Mun ráðherra beita sér fyrir því innan þjóðaröryggisráðs, sem hún situr í líka, og innan ríkisstjórnar, að taka upp varnarsamninginn við Bandaríkin? Ég mun fara yfir NATO, samskiptin og fleira í ræðu minni á eftir, en þetta er einföld spurning.
Frú forseti. Hvað varðar varnarsamning okkar við Bandaríkin, sem er allt frá árinu 1951, og hefur lagagildi sem er heldur óvenjulegt, þá hafa á grundvelli hans verði gerðir afleiddir samningar sem varða tæknileg atriði, útfærslur og líka efnisleg atriði. Varnarsamningurinn er þannig í raun alltaf í ákveðinni þróun án þess að hann sé formlega tekinn upp og honum breytt. Hann er bara bundinn í lög og svo hafa verið gerðir við hann viðaukar varðandi ákveðnar útfærslur og hann er í þróun. Ég sé því ekki fyrir mér að við munum taka samninginn upp. Ég held að í raun sé engin þörf á því að taka varnarsamninginn upp og breyta honum og leggja hann aftur fram sem frumvarp og gera að lögum, heldur sé hann að einhverju leyti, má segja, lifandi plagg vegna þess að hann er í sífelldri þróun. Við hann hafa verið gerðir viðaukar og það er mikið svigrúm innan hans. Við gætum því aukið mjög á samstarf okkar á grundvelli hans og líka með tilliti til, eins og hv. þingmaður nefnir hér og hefur gert áður og ég er sammála, þessara, að segja má, nýju og mjög vaxandi ógna sem eru netógnir og fjölþáttaógnir og netöryggismál, þar sem það gæti haft einhver áhrif bæði innan Atlantshafsbandalagsins og í samskiptum okkar við Bandaríkin. En í viðleitni okkar til að bæta stöðu okkar þegar kemur að netógnum má líka vel vera að við munum frekar leita í annað alþjóðasamstarf og jafnvel við aðrar vina- og bandalagsþjóðir en Bandaríkin upp á frekara samstarf, allt eftir því hvað hentar hverju sinni. En varnarsamningurinn er í sífelldri þróun og það er ekki þörf á að taka hann upp til að lögbinda hann í breyttri mynd heldur vinna með það sem þegar er fyrir hendi.
Frú forseti. Ég vil byrja á að þakka hæstv. ráðherra fyrir ágætisyfirferð og mjög góða skýrslu og öllu starfsfólki ráðuneytisins fyrir vinnuna. Þetta er að mörgu leyti gott plagg en það er óheppilegt að skýrslan berist ekki hingað fyrr en tæpum sólarhring fyrir svo mikilvæga umræðu og ber hún það bersýnilega með sér að hún var búin til prentunar talsvert fyrr og lítið vikið að nýjustu vendingum vegna ólöglegrar innrásar rússneskra stjórnvalda í Úkraínu. En þetta er auðvitað skýrsla fyrir árið 2021 og nauðsynleg stöðuumræða en vekur þó upp þá hugsun að við þurfum líka að fara að ræða framtíðina. Þetta er auðvitað fyrirgefið að mestu af því að ráðherra hefur komið mjög skörulega fram í tengslum við innrásina og haldið bæði þinginu og utanríkismálanefnd vel upplýstri en umræðan hefði kannski orðið vandaðri ef við hefðum fengið þessa ágætu skýrslu fyrr. Þetta er mikið skjal og nokkuð almenn yfirferð um einstök verkefni frekar en að hægt sé að greina skýra stefnu ríkisstjórnarinnar í utanríkismálum. Ég ætla þó að dvelja við nokkur atriði sem standa okkur í Samfylkingunni a.m.k. næst hvað varðar utanríkismál landsins. Í fyrsta lagi langar mig að ræða aðeins þróunarsamvinnuna. Mann hryllir auðvitað við að lesa þær tölur sem birtast í skýrslunni varðandi fjölgun þeirra sem lifa í sárafátækt í heiminum. Það er mikilvægt að þingið og framkvæmdarvaldið auki meðvitund almennings um þróunarsamvinnu og framlag Íslands til hennar því að stór hluti af okkar alþjóðlegu skuldbindingum er einmitt að ráðast gegn fátækt í heiminum. Nýjustu vendingar sýna að það er auðvitað besta friðarvopnið. Það er ljóst að heimsfaraldur hefur snert viðkvæmustu hópana illilega. Sameinuðu þjóðirnar telja að um 274 milljónir þurfi mannúðaraðstoð og vernd árið 2022. Það er óljóst hvort þessar tölur taki til afleiðingar innrásarinnar í Úkraínu sem að mörgu leyti voru ófyrirsjáanlegar. En þótt verðmæti starfs sem innt er af hendi starfsfólks utanríkisþjónustu Íslands sé mikið og ótal góð verkefni þá getum við alveg lagt meira af mörkum. Mér finnst Ísland og ríkisstjórnin full metnaðarlaus þegar kemur að framlögum Íslands til þróunarsamvinnu því að raunin er sú að þó að krónutalan hækki stundum ár eftir ár er hlutfallið sem við greiðum af vergri þjóðarframleiðslu skammarlega lágt miðað við hin Norðurlöndin og í raun helmingi lægra en 0,7% markmið Sameinuðu þjóðanna sem við höfum lýst stuðningi við. Það gengur hægt að hækka þessa tölu og er bagalegt, ekki síst í ljósi þess að fram kom hjá hæstv. ráðherra áðan að þróunarsamvinna er eitt af mikilvægustu áherslumálum íslenskrar utanríkisþjónustu og við ættum að geta náð samkomulagi hér inni um að gera miklu betur, ekki síst þegar það er neyð á heimsvísu. Í öðru lagi verður maður auðvitað að staldra við fólk á flótta. Í skýrslunni sést, eins og kom fram í ræðu hæstv. ráðherra, að 1% mannkyns er á flótta eða vergangi, um 84 milljónir manna, og þegar hafa 2 milljónir bæst við á síðustu dögum vegna átakanna í Úkraínu. Í skýrslunni er eilítið fjallað um samþættingu mannúðaraðstoðar og stuðnings við flóttafólk á erlendri grundu en ekki er fjallað um markmið varðandi móttöku og stuðning við umsækjendur um alþjóðlega vernd hér á landi. Þó að sú móttaka og aðstoð við flóttafólk á Íslandi sé ekki beinlínis á borði utanríkisráðherra mættu kannski skýrslur framtíðarinnar vera með einhverja skyggða dálka sem vísa yfir í markmið annarra ráðuneyta, það myndi kannski hjálpa okkur að lesa þar á milli. Mér sýnast blikur á lofti varðandi þá málaflokka og ekkert sérlega kræsilegar miðað við þær breytingar á útlendingalögum sem birtast enn einu sinni hér í þinginu. Í þriðja lagi, sem er kannski það sem fólki er efst í huga þessa stundina, eru það öryggis- og varnarmál og innrásin í Úkraínu og þótt það sé eðlilega ekki mikið fjallað um það í skýrslu ráðherra er ekki annað hægt en að fjalla um þá þætti sem snúa að því og varnar- og öryggismál í ljósi gerbreyttrar heimsmyndar, sem ráðherra kom reyndar ágætlega inn á. Samfylkingin styður fulla þátttöku Íslands í víðtækum þvingunaraðgerðum gegn ólöglegri innrás rússneskra stjórnvalda og fagnar því að ákveðið er að taka á móti fjölda fólks frá Úkraínu á næstu misserum. En við þurfum líka að gera betur gagnvart nágrannalöndum Úkraínu og með borgaralegri hjálp á staðnum. Það er alveg ljóst að efnahagsþvinganir gagnvart Rússlandi munu hafa áhrif hér og krefjast efnahagslegra fórna. Það skiptir máli að við höfum úthald á meðan þær eru taldar nauðsynlegar. Ég tek jafnframt undir það með hæstv. ráðherra að aðild Íslands að Atlantshafsbandalaginu er lykilatriði í íslenskri öryggisstefnu og mikilvægt að leggja varnarbandalaginu lið í borgaralegu starfi þess. Samstaða Atlantshafsríkjanna og annarra líkt þenkjandi ríkja hefur einfaldlega sjaldan verið mikilvægari en núna. Þá er auðvitað mjög mikilvægt atriði sem kemur fram að Ísland sé að undirbúa aðild að öndvegissetri bandalagsins um netöryggismál í Tallinn en það er ljóst að Ísland þarf að bæta sig verulega á því sviði og það er líklegt að okkur stafi ekki minnst ógn af þannig tegund af hernaði. Eins og einnig kemur fram í skýrslunni þá er þjóðaröryggisstefna fyrir Ísland það leiðarljós sem starfað er eftir í varnar- og öryggismálum. Þjóðaröryggisstefnan sem nú er í gildi var samþykkt árið 2016 og þar var ríkisstjórninni falið að fylgja stefnu sem tryggði sjálfstæði, fullveldi og friðhelgi landamæra Íslands, öryggi borgaranna, vernd stjórnkerfis og grunnvirkja mannauðs samfélagsins. Samkvæmt lögum ber að endurskoða þjóðaröryggisstefnu landsins eigi sjaldnar en á fimm ára fresti og hæstv. forsætisráðherra, sem formaður þjóðaröryggisráðs, ber ábyrgð á því að það sé gert. Slík endurskoðun hefði þess vegna átt að eiga sér stað á síðasta ári. Það er auðvitað mjög brýnt, svo ekki sé fastar að orði kveðið, í ljósi þeirrar stöðu sem nú er uppi og breyttrar heimsmyndar næstu áratugina, að ráðast í verkefnið sem fyrst. Um er að ræða hornstein íslenskrar þjóðar í varnar- og öryggismálum. Þá er nauðsynlegt að ræða á næstunni, á vettvangi Alþingis, samstarf okkar innan Atlantshafsbandalagsins, samvinnu okkar við Bandaríkin en einnig þátttöku í öryggis- og varnarsamstarfi Evrópusambandsins sem virðist vera að fá meira vægi í framtíðinni. Þá langar mig í fjórða lagi að koma að Evrópusambandinu því þó að það blasi við að Ísland skipi sér í hóp með lýðræðisríkjum og fylki sér um alþjóðakerfi og alþjóðalög þá finnst mér ástæða á þessum tíma til að fjalla um mögulega aðild, fulla aðild, Íslands að Evrópusambandinu. Varla er minnst á Evrópusambandið í skýrslu ráðherra nema kannski með tilliti til viðskiptahagsmuna en það er þó svo miklu meira en bara viðskiptabandalag, það er ekki síst friðarbandalag. Vissulega tökum við upp meiri hluta af öllum reglum og tilskipunum frá ESB í gegnum EES-samninginn en við höfum auðvitað, eins og hér hefur margoft komið fram, allt of lítið um það að segja hvers eðlis þær eru og ráðum stundum illa við að laga þær að íslenskum hagsmunum. Aðild að Evrópusambandinu kæmi okkur í betri stöðu auk þess að vera aðgangur að stærri og stöðugri gjaldmiðli með lægra vaxtastigi en við erum vön. Það væri kannski ekki síst verðmætt núna þegar vaxtastig fer hækkandi hérlendis og er miklu hærra en í nágrannalöndum okkar. Byrði vegna húsnæðiskostnaðar eykst svo ekki sé talað um uppbyggingu á húsnæði sem þarf að ráðast í af miklu meiri myndarskap á næstu árum eins og kom fram hér undir liðnum um fundarstjórn forseta. Í stöðugum gjaldmiðli felst mikil lífskjarasókn fyrir heimilin í landinu, auk þess sem það myndi stórbæta rekstrarumhverfi fyrirtækja, ekki síst þeirra fyrirtækja sem við þurfum að efla, fyrirtæki á sviði nýsköpunar sem eru að selja mikið út og eru mjög háð því að gengið sé stöðugt. Eftir innrásina í Úkraínu er auk þess ljóst að Evrópusambandið mun taka að sér stóraukið hlutverk í öryggis- og varnarmálum og smáríki eins og Ísland á mjög mikið undir því að taka þátt í slíku samstarfi. Ég býst við að þær nýju tölur sem birtust í þjóðarpúlsi Gallups um stuðning við Evrópusambandið, þar sem meiri hluti þjóðarinnar virðist vera hlynntur því, lýsi því að land eins og Ísland vill eiga í fjölþjóðlegu samstarfi og skilur gildi þess, ekki síst á þeim tímum sem við lifum núna. Í fimmta lagi er ágætlega fjallað um það með hvaða hætti samvinnu Norðurlanda er háttað og um norðurslóðir og það er gott að það er metnaður þar. Mig langar að ræða aðeins um þessa samvinnu Norðurlandaþjóða. Hún hefur líklega aldrei verið mikilvægari en núna og ég er ánægður með þá áherslu sem er lögð á hana. Það er auðvitað aukin áhersla á vestnorrænt samstarf og það sést vel í góðum nýútgefnum skýrslum um samskipti Íslands og Færeyja annars vegar og Íslands og Grænlands hins vegar. Þetta eru okkar næstu nágrannar og tengjast okkur sterkum böndum þó að þau gætu verið fastari og það er mikilvægt að við aukum samstarf eins og mögulegt er. Bent er á mikla möguleika í ágætri skýrslu sem skrifuð var af Grænlandsnefnd utanríkisráðherra, sem Össur Skarphéðinsson fór fyrir, og þar er bent á mjög marga frekari fleti samstarfs við nágranna okkar og það er mjög mikilvægt að fylgja því eftir á næstu árum. Það er gott að það kemur fram í skýrslunni að fyrirhugað sé að gera það, ekki síst í ljósi mikilvægis norðurslóða. Í sjötta lagi aðeins um innflutnings- og útflutningstolla: Hæstv. ráðherra segir að Ísland sé lítið land og við höfum mikinn hag af opnum viðskiptum. Í skýrslu utanríkisráðherra er rætt um mikilvægi þess að felldir verði niður tollar á helstu útflutningsvörum þjóðarinnar og ég tek undir það. En mér þætti áhugavert að heyra frá ráðherra hvort henni þyki ekki sömuleiðis verðugt markmið að fella niður fleiri tolla á innfluttar vörur hingað til lands, a.m.k. þeirra vara sem eru ekki framleiddar á Íslandi og er ekki fyrirsjáanlegt að verði framleiddar hér vegna þess að það er mikilvægt neytendamál í ljósi hækkandi matvælaverðs nú um stundir. Tollar hækka í sjálfu sér alltaf verðið, þeir draga úr nýsköpun og bjaga markaðslögmálin og ég get ekki séð að það sé eitthvað sem samrýmist stefnu hæstv. ráðherra og flokks hennar. Í sjöunda lagi er auðvitað mikilvægt að fjalla um framtíðaráskoranir og Ísland þarf að leggja aukna áherslu á að draga úr loftslagsbreytingum og eflingu samstarfs við önnur ríki um það. Nú er farið að sneyðast um tíma minn þannig að ég verð kannski að sleppa einhverju. En horfum á það að dönsk stjórnvöld hafa t.d. mótað græna utanríkismálastefnu og hér fyrir þinginu liggur mál frá hv. þingkonu Rósu Björk Brynjólfsdóttur um græna utanríkismálastefnu sem ég held að við ættum að skoða. Samandregið þá þurfum við að auka framlög til þróunaraðstoðar frekar. Við þurfum að taka á móti fleira fólki á flótta og við þurfum að opna augun fyrir umheiminum og auka samstarf við önnur lönd. Það kemur glöggt fram í yfirferð skýrslunnar hver helsta útflutningsvara okkar er. Þar er áherslan á lýðræði, mannréttindi, sjálfbærni og loftslagsaðgerðir í öndvegi og ég styð þessa nálgun og um þetta getum við náð fullkomnum samhljómi. Þess vegna spyr ég ráðherra, því að talað er um að í samskiptum við Kína sé fyrst og fremst verið að horfa til loftslagsaðgerða og endurnýjanlegrar orku, hvort við ættum ekki að gera slíkt líka í tvíhliða samningi við Bandaríkin sem er eitt stærsta og mikilvægasta viðskiptaríki okkar; horfa til tvíhliða samninga um loftslagsaðgerðir og endurnýjanlega orku. Að lokum hvet ég hæstv. ráðherra til að beita sér fyrir víðtæku mati á hagsmunum Íslands í ljósi breyttrar stöðu og þróunar. Þar ber hæst endurskoðun þjóðaröryggisstefnu, að tryggja áfram mikilvæga hagsmuni okkar innan NATO en ráðast einnig í kalt mat á kostum fullrar aðildar að Evrópusambandinu sem mun leika stærra hlutverk en áður í varnar- og öryggismálum. Ég minni á að hagsmunir okkar þar liggja ekki bara í viðskiptum heldur er ESB helsti kyndilberi lýðræðis, frelsis og mannréttinda í heiminum og það samræmist fullkomlega þeim áherslum sem ráðherra hefur talað fyrir og ríkisstjórnin.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og þátttöku í þessum umræðum. Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að neyðin er víða og aukning um 3 milljarða í þróunarsamvinnu á árinu mun nýtast til að svara mannúðarástandi en líka til að byggja upp í nýju samstarfslandi til framtíðar við Síerra Leóne, sem ég tel mikinn sóma að. Við erum yfir meðaltali aðildarríkja OECD DAC, í hlutfalli þróunarsamvinnuframlaga af vergum þjóðartekjum. En ég átta mig líka á því að við erum líka töluvert langt yfir meðaltali aðildarríkja þegar kemur að því hvar við erum stödd almennt, við erum ríkt samfélag. Nánast allur vöxtur á vettvangi utanríkisþjónustu síðastliðin ár hefur verið vegna þróunarsamvinnu þannig að við erum svo sannarlega að gefa í og gera betur og allir þeir fjármunir fara í mjög mikilvæg verkefni. Varðandi varnarmál og Evrópusambandið sem hv. þingmaður kom inn á - Ísland er í NATO og með varnarsamstarf við Bandaríkin en við erum líka í samvinnu á vettvangi JEF og NORDEFCO og Norðurhópsins, þannig að það er líka mikilvægt fyrir okkur öll að koma í veg fyrir tvíverknað og passa að við séum ekki að gera það sama á mörgum stöðum. Ég er sammála hv. þingmanni í því að íslenskt samfélag og íslenskur almenningur skilur mjög vel mikilvægi alþjóðasamstarfs. Það er til heilla fyrir alla umræðu, fyrir hagsmuni okkar og vilji íslensks almennings er að vera þjóð meðal þjóða. Það skiptir líka mjög miklu máli fyrir allt okkar starf og að haldið sé í þau gildi.
Frú forseti. Ég geri ekki lítið úr þeirri hækkun sem er í þróunarsamvinnu. Ég er líka ánægður með með hvaða hætti þróunarsamvinna er að mörgu leyti á Íslandi, en ég held að við ættum að geta verið metnaðarfyllri vegna þess að við samþykkjum og styðjum markmið Sameinuðu þjóðanna um 0,7%. Svíar leggja t.d. 1%, minnir mig. Ég spyr þá ráðherra bara á móti hvort það kæmi til greina að við myndum, þá til lengri tíma, setja okkur tímasett markmið um þetta þannig að það næðist samhljómur á Alþingi og það væri ekki bitbein milli stjórnar og stjórnarandstöðu hverju sinni. Varðandi varnar- og öryggismálin okkar. Jú, jú, við erum í NATO og við erum með tvíhliða samning við Bandaríkin og erum í ýmiss konar annars konar samstarfi. En slíkt er ekkert að þvælast hvert fyrir öðru og ég veit að önnur ríki eru bara í nákvæmlega sömu stöðu; Finnar og Svíar sem eru ekki innan NATO en þeir eiga samt tvíhliða samning við Bandaríkin og eru að trappa það upp og þeir eru líka mjög samhæfðir í viðbrögðum og öðru gagnvart NATO-ríkjunum. Þannig að ég held að veruleikinn sé bara að þeim mun meira alþjóðlegt samstarf og skuldbindingar sem við höfum, þeim mun meiri líkur eru á að við getum ráðist gegn þessum áskorunum sem bíða okkar. Þær eru í augnablikinu kannski á sviði öryggis- og varnarmála, en síðan eru þær auðvitað á sviði loftslagsmála til lengri framtíðar. Og svo þetta eilífðarverkefni, sem er að minnka ójöfnuð og minnka sárafátækt í heiminum því að á endanum held ég að það sé líklegasta leiðin til þess að ná fram friði. Þá getum við horft til Marshall-aðstoðar Bandaríkjamanna sem var mjög góð og gegndi einmitt því hlutverki að efla lýðræðið í Evrópu víða, og kannski gerðum við ekki alveg nógu vel þegar Sovétríkin hrundu. En við ættum auðvitað að tala fyrir þannig afstöðu.
Frú forseti. Aðeins varðandi orð hv. þingmanns um tolla almennt þá er það alveg rétt hjá honum eins og hann giskar á, að ég er almennur talsmaður engra tolla, eins og flokkur minn, þó þannig að við höfum hlutverki að gegna varðandi matvælaframleiðsla hér, matvælaöryggi, sem er einhvers konar þjóðaröryggismál líka og sem byggðaaðgerð og annað slíkt, og að standa vörð um það að þeir aðilar geti staðið í slíkri framleiðslu líka gegn niðurgreiddri framleiðslu alls staðar og þar með talið og sérstaklega innan Evrópusambandsríkja. Flest önnur ríki leggja tolla á margfalt fleiri vörutegundir en Ísland, þar með talin Noregur og Sviss og fleiri lönd. Það er alveg rétt að það er eðlilegt að Evrópusambandið líti meira til öryggis- og varnarmála vegna þeirrar nýju stöðu sem upp er komin innan álfunnar, en það þýðir ekki endilega að hlutverk Evrópusambandsins sé að verða meira. Þátttaka okkar í NATO, þar sem við erum ekki með reglur um fjármagn vegna hernaðarmála af því að við erum ekki með her - þá er það nú þannig að NATO-ríkin sem ekki eru í ESB bera í raun uppi allan meginþungann í fjárframlögum og kostnaði sem af því hlýst og þá sérstaklega Bandaríkin og Bretland og Kanada og fleiri. Þannig að það snýst bara um að það er eðlilegt að sambönd og lönd skerpi fókus, en að við séum bara tryggja að það sé enginn tvíverknaður og við vinnum hlutina þannig að við náum sem bestum árangri, bæði í að tryggja að öryggis- og varnarmál séu í lagi, en líka, eins og hv. þingmaður segir, að tryggja frið. Og það er alveg hárrétt; því meiri sem jöfnuður er í veröldinni á milli heimsálfa og landa og því betri stöðu sem t.d. konur eru í og réttindi stúlkna til menntunar betri - það eru leiðir sem bæta raunverulega stöðu heimsins.
Frú forseti. Já, þar erum við fullkomlega sammála, ég og hæstv. ráðherra, að jafnrétti, mannréttindi og lýðræði skipta auðvitað lykilmáli. Ég held að það verði þá bara að vera orð á móti orði en ég er viss um að Evrópusambandið á eftir að gegna stærra hlutverki í því samhengi í framtíðinni. Evrópa í heild sinni, utan bandalags og innan, er útvörður þessara gilda og við hljótum að þétta samstarfið með þeim löndum. En við tökum hugsanlega bara umræðu um Evrópusambandið mjög fljótlega. Varðandi tollana. Jú, jú, það er vissulega þannig að ríki vinna með einhvers konar tolla og annað, en það þarf að vera eitthvert kerfi í galskapnum, ef svo má segja. Matvælaöryggi er auðvitað miklu flóknara fyrirbæri en bara að verja einhverjar vörur vegna þess að það eru auðvitað vélar og olía og alls kyns aðföng sem skipta máli og það þarf að horfa á hlutina í heildarsamhengi. Það er sérstaklega furðulegt í rauninni að vera einhvern veginn að refsa fyrir innflutning á vörum sem ekki eru framleiddar hér og munu ekki verða framleiddar hér. Þetta líka neytendamál. Þetta er ekki bara spurning um framleiðanda. Þetta er líka vont vegna þess að þetta dregur úr nýsköpun. Ef við tökum nú bara ostana, þegar það var nú aðeins aukið á innflutning á ostum til landsins, ég meina, ekkert hefur gert íslenskum ostalandbúnaði betra vegna þess að þá spruttu allt í einu upp nýjar og nýjar tegundir sem voru a.m.k. jafn samkeppnishæfar og þær sem fluttar eru að utan. Þannig að ég held að það geti falist í þessu tækifæri fyrir landbúnaðinn í heild sinni, að þau takist bara á við heiðarlega samkeppni. En ég þakka aftur fyrir ágætisskýrslu og innlegg.
Virðulegur forseti. Við erum að fjalla hér um skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál og af nógu er að taka. Ég vil byrja á að nefna að við erum í nærri tvö ár búin að vera að kljást við Covid-19 veiruna með þeim hörmungum sem henni hafa fylgt og höfum að mörgu leyti sýnt þá samstöðu að reyna allt sem við gátum til að standa saman og vinna gegn þeim vágesti. En því miður hefur þetta, eins og við vitum öll, bitnað á ákveðnum hópi fólks sem hefur farið gífurlega illa út úr þessari veiru og sett ákveðin kerfi á annan endann og valdið gífurlegum röskunum bæði á flugi og á því að fólk geti ferðast óhindrað. En þegar við loksins sáum fyrir endann á þeim ósköpum sem Covid-19 veiran hafði valdið þá hófst nýr veruleiki í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Hernaður og ofbeldi ráðamanna í Rússlandi í garð Úkraínu er eiginlega það sem stendur upp úr núna og okkur ber að taka á þeirri óhugnanlegu mynd sem er að birtast í þessu stríði. Okkur ber að senda skýr skilaboð til ráðamanna í Rússlandi um að við munum aldrei líða ofbeldi og árásir á sjúkrahús og fæðingarheimili. Við erum því miður búin að sjá hrikalegar myndir af því hvernig innrásin bitnar á almennum borgurum og það sem er kannski sorglegast, á börnum og þeim sem síst skyldi, öldruðu fólki og fötluðu fólki sem getur á engan hátt varið sig eða komið sér frá átakasvæðum nema með mikilli aðstoð. Ég hef oft talið það vera eitt af grundvallaratriðunum að reyna að semja um frið en það virðist því miður ekki vera hægt að treysta einu né neinu sem frá Rússlandi kemur. Við verðum, og ég vona að hæstv. ráðherra sé sammála mér í því, og okkur ber að gera eitthvað, okkur ber að senda skýr skilaboð. Hvernig getum við yfir höfuð leyft það að sendiherra Rússlands á Íslandi geti komið í fjölmiðla og reynt að verja þetta ofbeldi og leyft þeim sem styðja þann hrylling sem þarna fer fram að vera hér á landi? Ég vona heitt og innilega að utanríkisráðherra reyni að fá vestrænar þjóðir til að senda enn skýrari skilaboð til Rússa um að á meðan þessar gegndarlausu árásir á almenna borgara, og börn, standa yfir, þá bara slítum við öllu stjórnmálasambandi við Rússland. Við höfum ekkert að gera með stjórnmálasamband við þjóð sem hegðar sér á þennan ógeðfellda hátt gagnvart fólki sem getur ekki varið sig á nokkurn hátt. Þar af leiðandi þurfum við líka að efla Atlantshafsbandalagið, NATO. Okkur ber að sjá til þess að varnir landsins séu í góðum höndum. Ég var nú einn af þeim sem hrökk í kút í gærkvöldi í Kópavoginum þegar portúgalskar orrustuþotur NATO rufu lofthelgina en ég veit að margir hafa, miðað við þær fréttir sem höfðu borist, orðið skelfingu lostnir vegna þess að þetta var gífurlegur hávaði og stóð lengi yfir. Ég veit að sumir urðu óttaslegnir en ég varð það nú ekki. Ég áttaði mig strax á því hvað þetta var vegna þess að ég hafði heyrt þessar drunur áður og vissi að þarna var verið að rjúfa hljóðmúrinn til lendingar. En þá er líka komin upp sú staða, eftir því sem ég skil, varðandi NATO að það verður enginn loftrýmisgæsla í heilan mánuð í aprílmánuði, Portúgalarnir fara og mér skilst að Ítalirnir komi ekki fyrr en í lok apríl eða byrjun maí, sem er auðvitað óásættanlegt. Við vitum og höfum orðið vör við það lengi að rússneskar flugvélar eru ítrekað að reyna og eru bara hreinlega að brjóta lofthelgi okkar og við þurfum þessar vélar til að fæla þær frá. Sennilega vita Rússar það jafnvel að hér verður engin loftrýmisgæsla í aprílmánuði. Ég vona að leyst verði úr því nú þegar svo að til þess komi ekki. Þar af leiðandi verði aukið umfang starfseminnar á öryggissvæðinu í Keflavík og okkar öryggi stóraukið. Okkur á Íslandi ber að standa vörð um lýðræðisleg gildi og virða alþjóðasamninga og sérstaklega verðum við líka að vera með mannréttindi. Því miður eru mannréttindabrot ekki bara framin í stríði. Við þurfum sérstaklega að gæta að réttindum barna. Þar þarf að taka höndum saman í mannréttindaráði með áherslu á að vernda börn og sérstaklega börn sem eru á flótta í stríðsástandi eins og nú er. Við vitum að lengi hefur verið slæmt ástand fyrir botni Miðjarðarhafs og þar er gífurlegur fjöldi fólks á flótta og okkur ber að senda skýr skilaboð um að við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að aðstoða í þeim málum. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar stendur að öflugt norrænt samstarf verði áfram grundvallarþáttur í alþjóðlegu samstarfi á Íslandi og það er gott vegna þess að Norðurlandaþjóðirnar eru ómetanlegar fyrir Ísland og þá ekki síst nú á þessum viðsjárverðu tímum og okkur ber að sjá til þess að samstarfið við okkar vinaþjóðir á Norðurlöndunum haldist. Ég hef orðið var við hversu vel við getum náð að treysta þau vinabönd gegnum Vestnorræna ráðið og Norðurlandaráð og þar erum við að gera góða hluti. Það verður bara að segjast eins og er að þar erum við með ótrúlega góða aðstöðu til að ná fram og koma að okkar málum í sambandi við hin Norðurlöndin. Eins og kemur fram í skýrslunni hefur Covid-veiran, og nú stríðið, stóraukið og mun stórauka neyð, einkum í fátækari löndum. Í heimsfaraldrinum hefur sárafátækum fjölgað og stríðið mun einnig fjölga þeim og við því þarf að bregðast. Ég var t.d. að lesa að nú höfum við tekið ákvörðun um að að stöðva flestöll viðskipti við Rússland og líka að hætta að þjónusta Rússa við karfaveiðar hér á Íslandi. En mér skilst samt, mér til furðu, ef það var rétt sem ég las í blaði í morgun, að Norðmenn ætli að vera í fullu samstarfi við Rússa í fiskveiðimálum. Maður setur svolítið spurningarmerki við það hvernig getur staðið á því og hvort það sé yfir höfuð rétt, að það sé eitthvað að bresta, samstarf Vesturlanda um að reyna að senda skýr skilaboð til Rússa um að ekki verði nein samskipti við þá meðan þeir standa í þessu stríði við Úkraínu. En það er fleira sem er í gangi erlendis og eitt af því sem við sjáum eru þær náttúruhamfarir sem hafa skollið á. Það er með ólíkindum hvernig við sjáum, á sama staðnum liggur við, gífurlega skógarelda með þeirri gífurlegu eyðileggingu sem þeir valda á svakalega stórum svæðum, t.d. í Ástralíu, og núna verðum við vitni að ótrúlegum hamförum þar sem þetta er alveg þveröfugt, það er allt að drukkna í flóðum. Þetta segir okkur að við þurfum að skoða þessi veðurfyrirbrigði og þar af leiðandi umhverfismálin og ég vona heitt og innilega að við höldum áfram að taka til í þeim málum. En við verðum alltaf að hugsa um að allar aðgerðir í umhverfismálum, hvort sem er hér heima eða erlendis, bitni ekki á þeim sem síst skyldi, þeim sem hafa það verst og standa verst að vígi, fátækasta fólkinu. Það kemur fram í skýrslunni að Sameinuðu þjóðirnar telja að um 274 milljónir manna þurfi á mannúðaraðstoð og vernd að halda á árinu 2022, 39 milljónum fleiri en 2021. Þetta eru örugglega tölur frá því áður en stríðið hófst. Við þurfum t.d. að berjast fyrir því að klára hér heima lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um málefni fatlaðs fólks og berjast fyrir því að svipaðir samningar séu lögfestir alls staðar þannig að fatlað fólk hafi öll tól í hendi til að verjast. Við vitum að þeir sem verða verst úti í öllu, hvort sem það er hér heima eða erlendis, í stríði, flóðum, eldum, er fatlað fólk, veikt fólk og aldrað fólk, það stendur verst að vígi. Hitt sem ég ætlaði að tala um er ESB. Ég vona heitt og innilega að við munum aldrei leggja inn aðildarumsókn í ESB og förum vonandi enn þá síður inn í það skelfilega samband vegna þess að það mun ekki verða okkur til góðs. Ég hef enga trú á því. Við þurfum líka, og það vil ég spyrja utanríkisráðherra um, að fara að taka á þessum skefjalausu tilskipunum sem dynja á okkur úr Evrópusambandinu sem við virðumst því miður bara stimpla átómatískt og án þess að reyna að sporna við. Margar af þessum tilskipunum sem við erum að samþykkja koma okkur bara ekki neitt við hér á þessu eylandi í Norður-Atlantshafi. Ég spyr hvort ráðherra hafi skoðað það og reynt að hafa kontról á því að farið verði í gegnum þessar tilskipanir og reynt að taka út það sem okkur kemur ekkert við. Við vitum hvað varð með tilskipunina um orkupakkann og fleira. Við eigum líka að einbeita okkur að sjálfbærni og eitt af því sem við gætum t.d. lært er að vera sjálfbær með grænmeti. Við eigum að geta það. Við eigum að byggja gróðurhús. Við eigum t.d. að læra af Hollendingum og öðrum sem eru framarlega á þessu sviði. Við höfum að mörgu leyti mun betri aðstöðu til að koma málum þannig fyrir að við gætum verið sjálfbær í grænmetisræktun með gróðurhúsum. Við höfum hreint vatn, við höfum rafmagnið, við höfum heita vatnið þannig að við ættum að vera í mjög góðum málum og geta komið þessum málum í réttan farveg. Okkur ber líka að vera í samstarfi við þjóðir um að vernda norðurslóðir og reyna að gera allt sem við getum í öryggismálum okkar og samstarfi við aðrar þjóðir til að tryggja að friður haldist. Og vonandi, eins og ég sagði, sendum við skýr skilaboð til Rússa um að við munum aldrei líða þetta stríð og á meðan þeir eru í þessu stríði þá höfum við í sjálfu sér ekkert með þá að gera hér á landi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og langar að nefna bara örfá atriði sem hann kom inn á. Fyrst varðandi stjórnmálasamband við Rússland og veru sendiherrans hér, þá er það atriði sem ég fæ líklega flestar spurningar um, þar sem fólk spyr: Hvernig má það vera að hann sé einhvern veginn í okkar umboði og meðan á þessu gengur? Ég skil það mjög vel og sérstaklega þegar sendiherrann mætir í fjölmiðla með málflutninginn sem þar hefur verið. En stjórnmálasamband og diplómatískar leiðir eru ekki bara mikilvægar á friðartímum, þær eru líka mjög mikilvægar á stríðstímum. Við verðum að vinna að því og vona og meina það að við viljum bæði koma í veg fyrir átök með þeim diplómatískum leiðum, en þegar það hefur greinilega ekki tekist, eins og í þessu tilfelli og rússnesk stjórnvöld hafa valið að fara í stríð, þá þarf líka að halda í diplómatískar leiðir til að stöðva þau átök eða hafa áhrif á viðræður og viðhalda talsambandi, af því að ekki getum við haldið svona áfram í þeim veruleika sem við erum núna. Við getum ekki gefist upp á því að diplómatískar leiðir skili árangri og sömuleiðis hefur það áhrif á okkar fólk, okkar getu til að vera Rússlands megin, bæði gagnvart okkar borgurum sem þar búa og til að tryggja að það sé samband þar á milli. Ég átti mjög góðan fund í gær þar sem Þroskahjálp, Öryrkjabandalagið, Tabú og Átak komu. Nú á ég svo fáar sekúndur eftir að ég held áfram í næstu ræðu, en af því ég veit að hv. þingmaður berst hvað harðast fyrir þeim hópi þá var bæði átakanlegt að hlusta en líka mjög mikilvægt og gott fyrir mig að heyra það beint. Mér var afhent áskorun um að við skyldum huga sérstaklega að þessum hópi, ekki bara þegar kemur að því að taka á móti þeim hópum sem hingað kemur mögulega, heldur ekki síst að senda fjárhagslega aðstoð inn í Úkraínu þar sem stór hluti þessa fólks getur einfaldlega ekki farið þaðan.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir þetta. Ég er alveg innilega sammála. Auðvitað er þetta ekkert einfalt, ég geri mér grein fyrir því að það hlýtur alltaf að vera neyðarúrræði ef við ætlum að fara að slíta stjórnmálasambandi við Rússland. En samt situr einhvern veginn í manni að maður geti ekki annað en mótmælt því að það skuli - ég hef séð tvo fjölmiðla taka viðtal við sendiherrann og hann kemur fram og neitar staðreyndum og maður hugsar bara einhvern veginn: Heyrðu, bíddu, hvernig er hægt að hafa þennan mann? Ég vona svo heitt og innilega að alla vega á meðan og þangað til - og ef hann þarf að vera hérna þá verði það vonandi til þess að fjölmiðlar komi ekki málstað hans á framfæri, það væri mjög gott. En ég er mjög ánægður með að heyra að hæstv. ráðherra hafi haft samband við Öryrkjabandalagið og Þroskahjálp vegna þess að við vitum að það er auðvitað eitt að vera í stríði og vera fullfrískur en ef þú ert í þeim aðstæðum að þú getur hvergi björg þér veitt og ert jafnvel einn í þeirri aðstöðu að þú þarft hjálp en það er enga hjálp að fá - við erum að verða vitni að því að borgir eru búnar að vera rafmagns-, vatns- og matarlausar í nokkra daga. Fyrir bara venjulegt fólk að vera í þeirri aðstöðu er auðvitað slæmt og skelfilegt, en fyrir þá sem eru fatlaðir eða veikir eða aldraðir og eru rúmfastir þá hlýtur þetta að vera eitt það skelfilegasta ástand sem við getum hugsað okkur. Þess vegna þarf að brýna fyrir hjálparsamtökum að það þarf einhvern veginn að reyna að ná til þessa fólks þannig að þau hafi möguleika á því að hjálpa því.
Frú forseti. Ég held að orð hv. þingmanns um þessa upplifun af veru sendiherrans hér og þegar hann mætir í viðtöl með þann málflutning sem hann hefur viðhaft endurspegli upplifun mjög margra sem hér búa. Það er ánægjulegt að sjá að þrátt fyrir að sá málflutningur sé enn að birtast einhvers staðar þá trúir honum eiginlega enginn. Það er mjög jákvætt að sjá hvorum megin yfir 99% þeirra sem taka afstöðu stilla sér upp í þessu stríði. Það er mjög ánægjulegt að sjá hvar það er. Það er ekki með málflutningi sendiherrans hér á landi. Varðandi síðari punktinn um stöðu fatlaðs fólks í Úkraínu þá er þessi málflutningur hv. þingmanns mjög sambærilegur mínum viðbrögðum á fundinum í gær. Nógu erfitt, skelfilegt og ömurlegt er það að vera í þínu landi, á þínu heimili eða inn á stofnun þar sem þú dvelur en geta þó komið þér sjálfur burt eða vera í þeirri aðstöðu. Þessi hópur er sá allra, allra viðkvæmasti og getur í einhverjum tilfellum ekkert gert og jafnvel er það þannig að fólkið í kringum hann hefur flúið eða þurft að fara eða tekið ákvörðun um það. Það er í meira lagi átakanlegt að hugsa til þess hversu bjargarlaus þau eru. Á heimasíðu utanríkisráðuneytisins er listi yfir samtök sem hægt er að styðja með beinum hætti. Þar er Þroskahjálp inni því þau eru að safna fjármunum til að senda beint á staðinn vegna þess að þar eru samtök sem geta þá vonandi einhvern veginn hjálpað fólkinu sem er þarna fast. Ef Rússar ætla ekki að veita þó þá björg að hægt sé að koma einhverjum út úr borgum þar sem hefur verið vatnslaust og rafmagnslaust í langan tíma, sem er fyrir neðan allar hellur að ekki sé gert, þá væri góð leið fyrir fólk sem hugsar til þessa hóps að leggja þar inn pening. Eftir ábendingu á fundinum í gær þá mun utanríkisráðuneytið nota hluta af því fjármagni í umboði íslenskra stjórnvalda, með fjármuni skattgreiðenda, og leggja fjármagn þar inn til að hjálpa á staðnum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir svarið. Ég tek heils hugar undir þetta og vona heitt og innilega að fólk fari inn á þessa heimasíðu og styðji þessi samtök. Það væri mjög þarft framlag vegna þess að ég veit að þessi félög munu beina þeim fjármunum beint til þeirra sem virkilega þurfa á því að halda. Maður óttast þó að í mörgum tilfellum sé þetta orðið of seint miðað við þær fréttir sem maður er að fá, þessar óhugnanlegu fréttir, um börn og ástand þeirra í þessu stríði. Ég held að það eigi því miður eftir að birtast slæmar sögur, en vonandi verður hægt að bjarga sem flestum. Á sama tíma dáist ég að úkraínsku þjóðinni, á sama tíma eru fatlaðir einstaklingar frá Úkraínu á Ólympíuleikum fatlaðra í Kína að vinna hver verðlaun á fætur öðrum. Ég bara dáist að þessu fólki að geta haldið einbeitingu en sennilega hefur það sett alla krafta og allt þol sitt í að berjast fyrir þessu og hugsað með sér að með því að leggja sig 100% fram og vinna verðlaun þarna þá sendi það skýr skilaboð um að úkraínska þjóðin muni aldrei gefast upp. Ef þessir einstaklingar gefast ekki upp þá er það alveg á hreinu að úkraínska þjóðin mun aldrei gefast upp. Þess vegna segi ég að það eina sem við getum gert og eigum að gera er að senda úkraínsku þjóðinni baráttukveðjur og senda skýr skilaboð um að við stöndum með þeim og við munum gera allt sem í okkar valdi stendur til að hjálpa. Ég efast ekki um það að ríkisstjórnin og utanríkisráðherra muni gera það sem í hennar valdi stendur til að hjálpa þeim sem þurfa á hjálp að halda og koma því algjörlega til skila og þrýsta á Rússa að reyna einu sinni að sýna smá mannúð og taka utan um fólk og hjálpa því.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og einarða afstöðu hans með Atlantshafsbandalaginu. Ég vona að það eigi líka við um Flokk fólksins. Það er gott að heyra þetta frá þingmönnum, það er mikilvægt. Ég fór mjög rólega í það í útvarpsviðtali í vikunni hvernig sendiherra Rússlands á Íslandi hefur komið fram, og það er ekki til fyrirmyndar, ég orðaði það þannig og það er mjög varfærið orðalag. En ég hugsa að sendiherrar í Evrópu fái bara sína línu og eigi að koma henni á framfæri, gera það samt stundum með svolítið mismunandi hætti. Það er skelfilegt að fylgjast með atburðum í Mariupol. Ég er sammála því að hægt er að fordæma það sem fer fram þar. Ég vildi síðan aðeins koma inn á þetta atvik í Kópavoginum í gær. Ég var sjálfur í Vesturbænum hér í Reykjavík og það var greinilega ekki mikill hávaði þar miðað við það sem var í Kópavogi og Garðabæ þar sem vélarnar flugu yfir. Ég hélt satt að segja að verið væri að moka götuna hjá mér. Ég undraðist það reyndar líka vegna þess að það hefur ekki gerst í þrjár vikur, það hefur verið bölvuð ófærð þar, en það er aðeins farið að skána eftir að það fór að hlýna. En þannig var upplifunin í Vesturbænum. Ég get fullvissað hv. þingmann um að ekki var verið að sprengja hljóðmúrinn yfir Kópavogi og Garðabæ í þessu aðflugi til Keflavíkur í gær. Mig grunar að menn hafi bara farið helst til of lágt yfir, en hljóðmúrinn var ekki sprengdur.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Ég verð bara að segja jú, það er okkar stefna að við styðjum NATO. Ég styð NATO heils hugar og ég tel að það sem er að ske núna í heiminum sýni okkur svart á hvítu að það að vera hlutlaus er ekki lengur val. Við sjáum það bæði á umræðunni í Finnlandi og Svíþjóð og við sjáum það líka á að aðalvígi hlutleysis brast og það var í Sviss. Fólk er farið að átta sig á því að það að segjast vera herlaus eða hlutlaus gengur ekkert upp. Þá erum við bara að segja að við ætlum að sætta okkur við það ástand sem er í heiminum. Það verður aldrei ásættanlegt. Við getum aldrei sætt okkur við það sem er í gangi í Úkraínu, aldrei nokkurn tímann. En ég skal alveg viðurkenna að fyrst þegar ég heyrði í þotunum yfir Kópavogi í gær þá hugsaði ég: Bíddu, þeir eru að skafa. En svo hugsaði ég: Nei, þeir eru ekki að skafa, það er enginn snjór. Það er löngu búið að skafa þarna. Síðan áttaði ég mig á því hvað þetta var. Þetta voru töluverðar drunur og stóðu töluverðan tíma. Ég veit ekki hvort þetta voru tvær eða þrjár vélar en þetta minnti mann á og einhvern veginn kveikti ég á því að stríðið væri í gangi. Þetta var ekki neitt til að hræðast en eins og ég segi get ég skilið að sumir hafi hræðst vegna þess að þetta er eitthvað sem við erum ekki vön. En ég hugsaði með mér líka hvernig þeim líður í Úkraínu þegar rússneskar þotur fara þar yfir.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skýrslugjöfina og þeim þingmönnum sem hafa talað. Sú skýrsla sem hér liggur fyrir, og barst sannarlega frekar seint, er eitthvað sem ég hvet fólk almennt til að fletta í gegnum því að þar er margt mjög áhugavert og ekki síst í ljósi þeirrar stöðu sem við erum í núna þegar augu okkar beinast dálítið mikið til Úkraínu. Þá er líka enn mikilvægara að kynna sér kannski frekar hvað það er sem íslensk utanríkisþjónusta er að gera og íslensk ríkisstjórn og landið í sjálfu sér. Það segir í skýrslunni, eins og við vitum, að vegna faraldursins hafi efnahagsstarfsemi truflast í öllum heiminum og ekki síst í fátækari löndum. Það er afskaplega dapurlegt þótt það sé þekkt staðreynd að þegar slíkt gerist fjölgar sárafátæku fólki. Talað er um að ríflega 100 milljónir hafi bæst í þann hóp. Við þekkjum og höfum heyrt mjög víða rætt um röskun á skólagöngu barna og ýmislegt fleira. Hér eru einmitt nefndar bólusetningar vegna alvarlegra smitsjúkdóma og að bakslag hafi orðið á sviði jafnréttis- og mannréttindamála. Þetta eru líka þekktar afleiðingar stríðsástands. Þetta er ekki bara þekkt ástand þegar upp koma faraldrar eins og við höfum verið að ganga í gegnum. Það er auðvitað vegna alls þess ástands og breytinga í loftslagi og fleira sem fleiri og fleiri þurfa á neyðaraðstoð að halda. Sameinuðu þjóðirnar hafa sagt að á þriðja hundrað milljónir manna þurfi á mannúðaraðstoð og vernd að halda. Þar fjölgar talsvert mikið á milli ára og eins og hér hefur verið rætt bætir væntanlega í þá tölu í ljósi ástandsins í heiminum núna. Þó að hér sé talað um 1% mannkyns þá erum við að tala um yfir 80 milljónir manna sem eru á flótta í heiminum. Stór hluti á kannski ekki afturkvæmt og stærstur hluti þessa fólks er í þróunarríkjunum. Talað er um að um 800 milljónir manna búi við vannæringu og hungursneyð og áfram vofir það yfir í fleiri löndum. Hér eru talin upp nokkur lönd; Suður-Súdan, Jemen og norðurhluti Eþíópíu, Afganistan og Nígería. Það má nefnilega ekki gleyma því að ástandið í Afganistan er svakalegt og mjög stutt síðan við vorum ansi mörg að tala um það, þó að hitt sé nær okkur. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við rifjum upp að það er því miður mjög bágborið ástand mjög víða. Það sem við höfum talað fyrir á sviði utanríkismála eru auðvitað fyrst og fremst mannréttindi, að við styðjum og reynum að koma þeim á framfæri hvar sem við komum. Það er fyrst og fremst skylda okkar. Bara svo að ég fari í aðeins í gegnum skýrsluna þá ætla ég að velta upp þróunarsamvinnu. Við hækkuðum framlögin um ríflega 80% á síðasta ári og erum sannarlega í 0,35% og okkar markmið á ævinlega að vera stærra og a.m.k. að ná því lágmarki, sem er 0,7%, sem lagt er til. Ég held að allir séu sammála um það og við stöndum að því saman að halda áfram á þeirri braut. Mig langar aðeins að tala um þróunarsamvinnu. Ég hef orðið þess aðnjótandi, aðnjótandi er kannski ekki gott orð í sjálfu sér en ég hef átt þess kost að fylgjast með dóttur minni sem hefur starfað núna í tíu ár meira og minna í slíkum störfum á erlendri grundu, allt frá Kamerún og Mósambík til Venesúela. Hún hefur verið í Keníu, á Indlandi, í Tansaníu og er núna stödd í Kongó. Allan þennan tíma hefur hún miðlað því, ekki síst af því að þegar maður er kominn í þessa stöðu er gott að geta fengið upplýsingar beint af vettvangi, sem setur mann raunverulega inn í stöðuna og færir manni heim sanninn um það sem er dálítið fjarlægt. Maður verður ónæmur þegar ár eftir ár og áratugum saman birtast myndir í sjónvarpinu og það er það sem er svo hættulegt, að þetta verði okkur fjarlægt og renni dálítið frá. Þess vegna held ég að við þurfum einmitt að rifja það upp í þessari umræðu og muna eftir öllu hinu sem er í gangi þrátt fyrir að Úkraína taki dálítið stórt pláss í hjörtum okkar núna. Af því að hér var líka verið að tala um viðkvæmu hópana sem eru á flótta núna, ekki bara í Úkraínu heldur víðar, þá var ég á fundi í síðustu viku með UNICEF, Rauða krossinum og félagsráðgjafa frá Tabú sem voru einmitt að fara yfir þau mál sem ráðherra rakti í andsvörum áðan og vekja mann til umhugsunar. Þar var mikil áhersla lögð á að senda inn fjármuni í gegnum þessi samtök. UNICEF talaði um að þau kæmu þeim til barna og kvenna á flótta og Tabú talaði um að styðja við fólk á staðnum því að það væri ótrúlegur fjöldi sem kæmist ekki út úr Úkraínu, vantaði lyf o.s.frv., sem þessi samtök væru þá að reyna að aðstoða með öllum hætti. Þeir sem eru aflögufærir geta lagt til í gegnum þessi samtök fjármuni sem verður sannarlega komið í góða vinnu. Eins og ráðherrann nefndi er á heimasíðu ráðuneytisins hægt að finna þessi samtök og hvernig hægt er að leggja þeim lið. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt. Ég vildi bara árétta þetta því að mér finnst þetta mikilvægt. Mér finnst þróunarsamvinna mjög mikilvæg. Hún sýndi kannski ekki góðu hliðarnar í heimsfaraldrinum. Þá stóðu vestrænar þjóðir sig að mínu mati ekki nægjanlega vel og því miður bárust bóluefni of seint, sérstaklega til Afríkulanda. Við vitum að þar er ekki hefð fyrir bólusetningum eins og við þekkjum að er í mörgum hinna vestrænu ríkja og þá tekur lengri tíma að koma bóluefninu til fólks. Það var sorglegt að sjá að miklu magni af bóluefni var hent. Þetta er eitthvað sem ég tel að við þurfum að draga lærdóm af þegar næsti faraldur kemur því að það er auðvitað ekkert „ef“ heldur bara „þegar“ eins og dæmin hafa sannað. Mig langar aðeins að ræða það þegar því er velt upp hvort rödd Íslands skipti máli í alþjóðasamvinnu. Ég er alveg sannfærð um það og mér fannst það sýna sig þegar við sátum í mannréttindaráðinu. Þótt það ekki væri langur tími skipti hann sannarlega máli. Eftir þeirri rödd sem kom héðan var tekið og þess vegna höfum við ákveðið að bjóða fram krafta okkar á ný í mannréttindaráðinu árin 2025–2027, sem ég held að sé mjög góð ákvörðun. Sama má í rauninni segja um NATO. Það er ekki að ástæðulausu að eftir því er tekið þegar forsætisráðherra okkar kemur á þann vettvang og notar þar orðfæri sem sjaldan hefur verið notað. Það er nauðsynlegt að hafa margar raddir í slíku samstarfi. Þetta var það sem mér þótti brýnast að ræða í þessu. Ég tel að við þurfum að nýta öll þau færi sem við höfum í alþjóðlegu starfi hvar sem þau eru. Hér er líka fjallað um norðurslóðir og sem betur fer hefur verið tekin ákvörðun um að reyna að halda þeim utan allrar hernaðarumræðu, sem ég held að sé gríðarlega mikilvægt. Þar eru margvíslegir möguleikar og stefnan sem við höfum, sem ráðherra hefur hafið undirbúning á að hrinda í framkvæmd, gefur færi m.a. á því að efla viðskipti, sérstaklega við Grænland og Færeyjar. Við samþykktum líka á síðasta þingi nýja stefnu sem skiptir þar máli og margar tillögur eru þar undir. Svona í almennu tali hefur ríkisstjórnin rætt talsvert mikið um loftslags-, auðlinda- og umhverfismál alls staðar þar sem við höfum verið að kynna áherslur okkar og sendiskrifstofurnar okkar líka. Það þekki ég aðeins af starfi í gegnum EFTA og ég tek undir með hæstv. ráðherra þegar hún ræddi þau mál. Ég held að það sé mjög mikilvægt að við kynnum þetta af því að við erum með kynslóðir sem hafa aldrei alist upp við neitt annað en að hafa aðgang að því sem EFTA veitir okkur. Ég held að mjög margir átti sig ekki á því hvaða afleiðingar það hefði ef klippt yrði á það. Við höfum rætt þetta stundum á vettvangi EFTA og hvort ástæða sé til að kynna málið fyrir almenningi og ég held að við getum gert það með margvíslegum hætti og ég held að mjög mikilvægt sé að gera það. EFTA er að færa sig, sem betur fer, í sinni textasmíð og þegar verið er að uppfæra og endurnýja samninga er verið að lagfæra þá, þar sem verið er að setja inn umhverfisvernd, vinnurétt, kynjajafnrétti o.s.frv. En auðvitað búum við það að það eru þarna lönd innan um sem hafa allt annan kúltúr og við höfum verið að reyna að eiga við og ekki kannski náð öllum markmiðum okkar í gegn sem þar eru undir, en sannarlega hluta þeirra. Mig langaði að tala aðeins um GRÓ, þ.e. þar sem er verið að fjalla um skólasamstarf á erlendum grunni. Ég held að það sé afskaplega mikilvægt og mér hefur sýnst að þessir skólar okkar fjórir, Jafnréttisskólinn, Jarðhitaskólinn, Landgræðsluskólinn og Sjávarútvegsskólinn, hafi allir sannað tilvist sína. Það er kannski eitt af því sem manni finnst fara dálítið lágt í umræðunni, af því að þetta er mjög merkilegt starf. GRÓ er sjálfstæð miðstöð sem starfar undir merkjum UNESCO, mennta-, vísinda- og menningarmálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, og hefur verið sérstök eining innan utanríkisráðuneytisins. Þetta eru samt skólar sem hafa starfað um áratugaskeið og verið partur af okkar alþjóðlegu þróunarsamvinnu. Hlutverkið er að efla getu stofnana og einstaklinga í þróunarríkjum á sviðum þar sem Ísland býr yfir sérþekkingu. Í þessu sambandi vil ég bara minna á að ég lagði fram mál um að Alþingi feli utanríkisráðherra í samvinnu við innviða- og dómsmálaráðherra að skipa starfshóp til að kanna grundvöll fyrir stofnun alþjóðlegs björgunarskóla á Íslandi, kosti þess og galla. Við Íslendingar höfum gríðarlega þekkingu á björgunarmálum, bæði er hún til hjá opinberum aðilum en líka félagasamtökum. Það eru kannski fáir sem búa við aðstæður og náttúru eins og okkar. Björgunarfólk hefur mikla reynslu af björgun úr sjávarháska, foráttuveðri, snjóflóði, jarðskjálfta, jöklabjörgun, erfiðum landsvæðum o.s.frv. Svo höfum við sent alþjóðlegar björgunarsveitir til hamfarasvæða í útlöndum þar sem við höfum nýtt þessa sérþekkingu, m.a. við rústabjörgun. Þar var alþjóðabjörgunarsveit Slysavarnafélagsins Landsbjargar sem var við björgunarstörf á Haítí. Það eru komin tíu ár síðan. Það vakti athygli á alþjóðavettvangi og þar held ég að samstarfsmaður okkar, hv. þm. Gísli Rafn Ólafsson, hafi verið í broddi fylkingar, af því að við urðum fyrst á svæðið, og tók þetta að sér. Ég held að við eigum að velta því alvarlega fyrir okkur hvort ekki sé ástæða til þess að útvíkka þetta með því að hafa hér slíkan skóla til þess einmitt að nýta sérþekkingu okkar sem við getum yfirfært til annarra landa sem búa við svona óstöðugar hræringar í jörð og náttúru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna þar sem hún fer vítt og breitt yfir sviðið en nokkur atriði sem mig langar að nefna í því samhengi. Það er því miður hárrétt hjá hv. þingmanni að afleiðingar af Covid eru gríðarlega miklar og faraldurinn hefur haft í för með sér töluverða afturför, hvort sem litið er til hungurs, sárafátæktar, ofbeldis gegn konum, áhrifa á bólusetningar gegn öðrum sjúkdómum o.s.frv. Ég verð líka að taka undir með hv. þingmanni að þótt COVAX-samvinnan hafi skipt mjög miklu máli og svo sannarlega sómi að okkar hlutverki þar og eftir því er tekið og þau samtök sem þar vinna kunnað mjög vel að meta að hið efnaða smáríki hafi tekið af skarið og gert sitt, þá hefur misskiptingin á milli heimsálfa verið átakanlega mikil þegar kom að afhendingu bóluefna vegna Covid-19 faraldursins. Varðandi stöðuna í Afganistan þá þakka ég hv. þingmanni fyrir að nefna þetta hér. Auðvitað er mjög snúið að segja: Það er enginn að bera saman Úkraínu, Afganistan eða önnur svæði en það er samt mikilvægt að hafa það í huga að gleyma alls ekki eða láta það með einhverjum hætti bitna á svæðum sem búa líka við skelfilegar aðstæður. Afganistan er svo sannarlega eitt þeirra svæða þar sem staðan í mannúðarmálum hefur aldrei verið eins slæm og hún er núna að mati Sameinuðu þjóðanna. Það að 50% íbúa í Afganistan þurfi á alþjóðlegri mannúðaraðstoð að halda er algerlega ótækt. [[Forseti hringir.]]Auðvitað skiptir líka máli fyrir okkur að halda mjög í horfið og horfa vítt yfir sviðið þótt við séum síðan að gefa í og taka til okkar [[Forseti hringir.]]það sem þarf að gera varðandi Úkraínu.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið. Það er nefnilega miður, eins og upphafsorð í skýrslu ráðherrans segja og það sem fyrrverandi ráðherra talaði um einmitt fyrir ári síðan þegar við héldum að við værum að komast út úr ástandinu, að í dag skulum við vera að upplifa annað skelfilegt ástand ofan á það sem Covid hefur haft í för með sér. Þess vegna held ég að það sé gríðarlega mikilvægt að við tökum utan um, bæði hér heima en líka víða annars staðar, þær afleiðingar sem hafa orðið af allri þessari innilokun sem hlaust af faraldrinum eins og hæstv. ráðherra nefndi, sem er þetta aukna ofbeldi, sérstaklega gegn konum og börnum sem eru í varnarlausri stöðu o.s.frv. Við höfum verið að reyna að taka utan um þetta held ég og munum auðvitað halda því áfram því að sannarlega eru ekki komnar fram nema að litlu leyti eflaust afleiðingarnar sem þar eru undir og eiga eftir að koma í ljós. Ég reyndar minntist ekki á það sem hæstv. ráðherra minnti mig á, að COVAX skipti máli, sem það auðvitað gerði. Okkar framlag var stórt miðað við lítið land þrátt fyrir að við séum ágætlega stöndug. Lærdómurinn, eins og ég sagði áðan, sem við þurfum aðallega að draga af þessu er einmitt fyrst og fremst sá að við þurfum að huga að því að við séum öll á svipuðum slóðum og taka undir með þeim þjóðum sem þurfa lengri tíma heldur en við til að framfylgja eða bjóða fólki þessa aðstoð. Já, það er skelfileg aðstaða í Afganistan og þess vegna finnst mér svo mikilvægt að tala um það að lýðræðið er fótumtroðið, konur og börn hafa aldrei haft það verra en þau höfðu þó áður í ríki sem er frekar íhaldssamt. Konur höfðu samt sem áður tækifæri til að mennta sig og starfa og gera ýmsa hluti sem er hreinlega búið að banna núna og þarna ríkja einhverjar aðstæður sem við getum ekki sett okkur inn í.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka utanríkisráðherra fyrir greinargóða skýrslu og jafnframt leyfa mér að hrósa ráðherranum fyrir skelegga framgöngu að undanförnu. Utanríkismál eru auðvitað gríðarlega umfangsmikill málaflokkur en þó hefur einhvern veginn verið svo að þessi málaflokkur, að mínu viti, hefur fengið allt of litla umræðu innan lands og ekki síst hér á þingi. Ég held að það sé eitthvað sem þingheimur getur tekið til sín og ég ætla svo sannarlega að gera það. Það er ekki sjálfgefið að halda úti öflugri utanríkisþjónustu eða vera svo heppinn að lifa í frjálsu og fullvalda landi. Þegar ég kom inn á þing og settist í utanríkismálanefnd og fór að kynna mér utanríkisþjónustuna betur kom mér á óvart hversu víðfeðm hún er, hversu mikið af öflugu fólki við eigum, hversu breið hún er og hversu víða í heiminum við erum að koma niður. Við eigum talsmenn úti um allan heim. Við erum með sendiráðsskrifstofur, fastanefndir, og síðan erum við með fulltrúa um allan heim og allt þetta fólk talar máli Íslands, stendur fyrir þau gildi sem við stöndum fyrir og tekur virkan þátt í því að efla utanríkisþjónustuna frá ári til árs. Herra forseti. Þegar við förum yfir skýrslu sem þessa, sem snýr að utanríkismálum, þá verður ástandið í Úkraínu manni efst í huga. Þar blasir við fordæmalaus staða og flóttamannavandinn er gríðarlegur. Íslensk stjórnvöld hafa virkjað 44. gr. laga um útlendinga og Evrópusambandið hefur virkjað neyðaráætlun. Menn telja að sá fjöldi sem hingað leitar geti verið á annað þúsund manns. Kannski eru það ágiskanir en það kæmi mér ekki á óvart miðað við stöðuna. Ég er þess fullviss að við Íslendingar munum axla okkar ábyrgð og skjóta skjólshúsi yfir þetta fólk sem er að flýja stríðsátök. Við verðum að setja allt í gang strax. Ríkisstjórnin er sannarlega að bregðast við og búið er að skipa viðbragðsteymi og það hefur hafið störf. Virðulegi forseti. Mig langar að koma inn á nokkra punkta sem snúa að þeim þáttum sem mér eru efst í huga á þessum tímapunkti og þar er þjóðaröryggisstefnan kannski númer eitt, þjóðaröryggisstefna sem var samþykkt árið 2016 og liggur nú fyrir að þurfi að endurskoða. Ég tel hana að mörgu leyti reglulega góða. Hún kemur inn á helstu þætti sem vega þyngst í okkar varnarmálum, til að mynda aðild okkar að Atlantshafsbandalaginu og samninginn við Bandaríki Norður-Ameríku um varnir, sem mig minnir að sé frá 1951, en í ljósi aðstæðna er mjög nauðsynlegt að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna. Það er kveðið á um það í stjórnarsáttmálanum og ég er viss um að sú vinna er eflaust hafin að einhverju leyti. Það þarf að vera í virku samráði við þingið og alla sem að þurfa að koma og ég geri ráð fyrir því að sú vinna sé að hefjast. Í þjóðaröryggismálum breyttist margt 2014, að mínu viti, þó svo að efnahagsþvinganirnar sem þá voru lagðar á Ísland sem viðbrögð við þeim efnahagsþvingunum sem Íslendingar tóku þátt í vegna innrásarinnar á Krímskaga hafi verið mest í umræðunni. Þá breytti samt sem áður sú innrás inn í Úkraínu ansi miklu í öryggismálum í álfunni. Þeim sem vinna á þessum vettvangi og til þekkja fundu fyrir mun meiri hreyfingum, mun meiri starfsemi, mun meiri sýnileika þar sem menn voru að hnykla vöðvana og viðbrögð okkar hafa tekið mið af því. En umræðan um það hefur kannski ekki verið mjög mikil. Þess vegna fagna ég því að sjá í skýrslunni að aukinn þungi er settur í samstarf um öryggis- og varnarmál af hálfu stjórnvalda, bæði á vettvangi Atlantshafsbandalagsins og einnig í svæðisbundnu samstarfi, m.a. við Breta og Svíþjóð. Það er mikilvægt að Ísland taki virkan þátt í öndvegissetrum Atlantshafsbandalagsins og sérstaklega er tekið til öndvegisseturs um netöryggi í Tallinn og öndvegisseturs um fjölþáttaógnir sem staðsett er í Helsinki. Ég held að þarna getum við Íslendingar eflaust haft ýmislegt fram að færa. Við eigum öflugt fólk í þekkingu og vísindum og kannski ættum við að reyna að marka okkur sérstöðu í öryggis- og varnarmálum á þessum sviðum þó að við höldum fast í það að vera herlaus þjóð. Virðulegi forseti. Í haust tekur Ísland við formennsku í Evrópuráðinu. Í því felst gríðarleg ábyrgð enda áskoranirnar sem lúta að mannréttindamálum og pólitísku ástandi í Evrópu miklar. Mannréttindi, lýðræði, umhverfismál, kynjajafnrétti er það sem lögð verður áhersla á í okkar formennsku. Þetta sýnir okkur það að Ísland er þjóð meðal þjóða og mun að sjálfsögðu standa sig í þessu hlutverki. Ég held að við höfum margt fram að færa varðandi alla þessa þætti en í formennsku munum við eflaust líka þurfa að standa í stafni og standa uppi í hárinu á þeim sem líta ekki mannréttindi og lýðræði sömu augum og við gerum og vinaþjóðir okkar. Virðulegi forseti. Við vitum öll að staðan er breytt og sjálfur velti ég mikið fyrir mér og hef áhyggjur af þeim efnahagslegu áhrifum sem við sjáum nú þegar af stríðinu í Úkraínu og hvernig það mun bitna á álfunni og mögulega heiminum. Þá hef ég að sjálfsögðu mestar áhyggjur af því að hækkandi verð á alþjóðamörkuðum muni koma verst niður á þeim sem verst hafa það. Við þurfum að huga að því hér innan lands, við þurfum að huga að því að hafa góða yfirsýn yfir það hvernig hlutirnir eru að breytast efnahagslega. Við þurfum að undirbúa okkur undir það að verð á hrávöru til að mynda, hveiti og jafnvel málmum, fari hækkandi á heimsmarkaði sem mun hafa áhrif innan lands. Nú hefur áburðarverð rokið upp og það hefur mikil áhrif hér á landi. Mér skilst að 8% af öllum áburði sem framleiddur er í heiminum sé framleiddur í Rússlandi. Ljóst er að olíuverð hefur hækkað gríðarlega og nú eru olíuframleiðsluríkin að reyna að bregðast við því á einhvern hátt. Það sýnir auðvitað mikilvægi þess að við vinnum áfram að sjálfbærni en hugum líka að því hvar við getum aðstoðað aðrar þjóðir við það að nýta endurnýjanlega orku og reyna smátt og smátt að draga úr þeim kvöðum sem eru á okkur varðandi jarðefnaeldsneytið. Ég er stoltur yfir því að sjá það, frú forseti, að við Íslendingar tökum virkan þátt í því að standa gegn því stríði sem nú er háð í Úkraínu. En það sem hefur kannski komið mér mest á óvart er að óháðir aðilar, eins og til að mynda alþjóðafyrirtæki, eru að stíga fram og hætta starfsemi sinni í Rússlandi í mótmælaskyni, jafnvel fyrirtæki sem þessar efnahagsþvinganir sem settar hafa verið á, þó að þær séu miklar, beinast raunverulega ekki að. Þetta eru bara aðilar sem treysta á hinn frjálsa markað, treysta á lýðræðið, treysta á mannréttindi, treysta á að geta flutt sína vöru, standa fyrir það að ekki sé verið að vaða með yfirgangi yfir frjálsa og fullvalda þjóð sem Úkraína er. Þetta finnst mér sögulegt og jákvætt og ánægjulegt að tilheyra hópi vestrænna þjóða þar sem einstaklingar og fyrirtæki hafa verið að gera sitt án þess að vera neydd til þess eða beðin sérstaklega um það. Þar má nefna fyrirtæki eins og Apple, Samsung, IKEA og flutningafyrirtækið Mærsk í Danmörku sem ég held að sé eitt stærsta flutningafyrirtæki í heimi. Mærsk sagði: Við erum tilbúin til að flytja lyf og nauðsynjar en annað erum við ekki tilbúin til að flytja til Rússlands. Þetta eru stórar ákvarðanir og hafa vonandi þau áhrif að yfirvöld í Rússlandi hugsi sig tvisvar um. Því miður virðist fátt benda til þess að sú umhugsunin sé a.m.k. hafin af einhverri alvöru. En við höldum að sjálfsögðu í vonina að það verði hægt að leiða menn að samningaborðinu. Þegar við horfum til varna hér á landi höfum við verið með loftrýmisgæslu vinaþjóða hér sem Íslendingum eru eflaust vel kunnug. Portúgalir eru að sinna þeirri loftrýmisgæslu í dag og mér skilst að þeirra tími hér nái til enda mánaðarins. Ég velti fyrir mér hvort ástandið sem upp er komið í öryggismálum í Evrópu kalli á aukna viðveru í Keflavík og vil beina spurningu minni til hæstv. utanríkisráðherra varðandi það sérstaklega, hvort eitthvað slíkt sé á döfinni. Við höfum heyrt að varnir NATO beinast fyrst og fremst að þeim ríkjum sem eru næst átakasvæðunum en við vitum líka að lega landsins er hernaðarlega mikilvæg. Við vitum einnig að við viljum tryggja varnir okkar og sýna, ásamt vinaþjóðum og öðrum þjóðum í NATO, að hér séu virkar varnir til staðar. Því beini ég því til ráðherrans, ef hún hefur tök á að koma aðeins inn á það. Það er af mörgu að taka í skýrslunni. Eitt af því sem ég myndi vilja fá ítarlegri umfjöllun um er þetta mikla vísindasamstarf sem við eigum við aðrar þjóðir á mjög breiðum grundvelli. Við erum í mjög þéttu vísindastarfi um allan heim og þar höfum við mikið fram að færa, tel ég, á mjög mörgum sviðum. Okkur tókst vel að takast á við Covid miðað við margar aðrar þjóðir. Þar eigum við gríðarlega öflugt fólk á sviði vísinda sem aðstoðaði land og þjóð í þeim hremmingum. Nú þarf að fara að velta fyrir sér hvernig við komum til með að efla samstarf á milli landa til að vera klár ef og þegar annar heimsfaraldur skellur á. Það er ekki ólíklegt að við höfum margt fram að færa í þeim efnum. Að lokum, herra forseti, fagna ég því sérstaklega að við séum að taka hér utanríkismál til umræðu og málaflokkurinn sé að fá meiri og betri umræðu í samfélaginu að auki. Þetta er gríðarlega mikilvægur málaflokkur, snertir alla þætti daglegs lífs á Íslandi og það er með lotningu sem maður horfir til þess hvað okkur hefur tekist vel upp frá því að við fengum sjálfstæði okkar að halda úti öflugri utanríkisþjónustu, vera í virkum samskiptum við vinaþjóðir okkar og bandalög, bæði á sviði öryggismála en ekki síst á sviði viðskipta. Það verður áhugavert að sjá hvort okkur takist ekki að efla utanríkismálin og veita utanríkismálum þann sess sem málaflokkurinn á skilið á þingi og í samfélaginu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa ræðu og þátttöku í umræðu um skýrsluna. Hv. þingmaður nefndi hér hverjir eru að taka afstöðu með Úkraínu og með vina- og bandalagsþjóðum og það að stórfyrirtæki séu að stíga upp og gera hið sama. Ég er sammála hv. þingmanni að það er gott að sjá að fyrirtæki taki stöðu í baráttu sem snýst í raun að hluta til einfaldlega um að alþjóðalög séu virt og leikreglur almennt séu virtar, vegna þess að allt sem við kostum til að verja það kerfi er þegar öllu er á botninn hvolft ódýrt í samanburði við það að horfa á slíkt kerfi hrynja eða laskast mjög verulega. En ég held líka að annar angi af þessu sé að samfélagsábyrgð sé einfaldlega að verða betri „bisness“, en ég má ekki sletta, það skiptir máli í viðskiptum, það skiptir meira og meira máli í viðskiptum að sýna samfélagsábyrgð í verki og ég held að það sé líka hluti af ákvarðanatöku þessara fyrirtækja og það er gott. Varðandi viðveru ýmist Bandaríkjamanna eða Atlantshafsbandalagsríkja í Keflavík á öryggissvæðinu þá höfum við í mörg ár verið með þessa loftrýmisgæslu þrisvar til fjórum sinnum á ári. Það kann vel að vera að mat á því geti leitt til frekari viðveru en slík ákvörðun hefur ekki verið tekin. Ég tek undir með hv. þingmanni í umræðu hans af miklum þunga hér um netöryggismál sem er risastórt mál vegna þess að þær miklu tækniframfarir sem við höfum farið í gegnum hafa einfaldlega leitt til þess að vídd utanríkis-, varnar- og öryggismálumræðu hefur þanist út. Við höfum svo sannarlega verk að vinna hér heima í því [[Forseti hringir.]]en ég er sammála hv. þingmanni um að við höfum líka eitthvað fram að færa meðal vina- og bandalagsþjóða með þátttöku okkar.
Frú forseti. Ég vil þakka ráðherra fyrir andsvarið. Það er einmitt þetta með samfélagslegu ábyrgðina. Það er eitthvað sem við Íslendingar erum svo sannarlega búin að vera að reyna að innleiða í fyrirtækjakúltúr hér á landi og við erum kannski komin á þann stað að það er eiginlega bara orðið krafa þeirra sem versla við fyrirtæki að fyrirtækið sýni samfélagslega ábyrgð. Vegna þess að eitt af okkar áherslumálum í formennskunni í Evrópuráðinu er jafnrétti og staða kynjanna þá höfum við ýmislegt fram að færa á þeim vettvangi og það snýr ekki síður að samfélagslegri ábyrgð. Varðandi viðveru á Keflavíkurflugvelli þá þakka ég svarið og er þess fullviss að það er verið að skoða alla þessa þætti frá öllum mögulegum sjónarhornum á þessum tímapunkti. Hvort það verði viðvarandi starfsemi eða hvort menn munu þétta að einhverju leyti loftrýmisgæslu vinaþjóða sem hingað koma á eftir að koma í ljós. En það myndi ekki koma mér á óvart ef svo væri, það myndi alls ekki koma mér á óvart. Við höfum auðvitað og höfðum hér varnarlið til 2006 af ástæðu. Eftir þann tíma hefur íslenska ríkið axlað meiri ábyrgð á öryggismálum sínum og það kann líka að vera gott fyrir okkur að gera betur þar.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að koma strax í upphafi fram þökkum til utanríkisþjónustunnar sem að mínu mati hefur staðið sig vel, allt starfsfólk þjónustunnar og okkar tengiliðir víða um heim við að sinna ekki síst mismunandi þörfum, bæði borgaranna okkar sem eru víða og þeirri þjónustu sem við þurfum að halda uppi gagnvart þeim en líka gagnvart fyrirtækjum og ekki síður því að fylgja eftir okkar stefnu og það er það sem mig langar að draga fram. Þetta er fínt plagg, það er aðgengilegt og ég vil hrósa ráðherra, ekki bara fyrir skýrsluna heldur fyrir það hvernig ráðherra hefur komið fram af mikilli einurð á síðustu dögum. Það er ekki sjálfgefið að það sé talað með jafn skýrum hætti í þágu samstöðu, í þágu friðar og í þágu ábyrgrar stefnu með því að standa með öðrum þjóðum sem eru að berjast fyrir tilvist sinni eins og Úkraína er að gera. En ég verð að segja eftir að hafa rennt yfir þessa skýrslu í gærkvöldi að þetta er góð samantekt á því sem er búið að gera. Þetta er aðgengilegt fyrir okkur þingmenn og ég hvet landsmenn líka alla til þess að fletta upp í þessu, það er margt áhugavert að gerast en ég greini samt ekki undirstöðurnar í okkar utanríkisstefnu og sýnina og markmiðin og að hverju við erum að vinna. Kannski er ekki sanngjarnt, og ég dreg það fram hér að það er eflaust búið að prenta meira og minna þessa skýrslu þó að hún sé prentuð núna í mars, að tekið sé tillit til stríðsins í Úkraínu. Það er rétt sem kom fram áðan í ræðu hv. þm. Jóhanns Friðriks Friðrikssonar að við höfum allt of lítið rætt um utanríkismál. Við höfum allt of lítið rætt um stefnuna, okkar kalda hagsmunamat, hvort stöðu Íslands sé betur borgið innan eða utan Evrópusambandsins. Það er bara ein setning í stjórnarsáttmálanum. Þannig er þetta bara afgreitt, ekkert mat. Það er ekkert mat lagt fram fyrir utanríkismálanefnd, ekkert samtal við þjóðina um að þetta mat liggi til grundvallar og þetta er eina harða pólitíska stefnan sem maður getur fundið í stjórnarsáttmálanum. Við í Viðreisn höfum haldið uppi miklum málflutningi, bæði um mikilvægi Evrópusambandsins en líka um varnar- og öryggismál. Ég man það að um daginn þegar ég var að reyna að kreista fram svör frá til að mynda hæstv. innviðaráðherra um hvort það hefði ekki örugglega verið tékkað í öll box þjóðaröryggis þegar Míla og salan á Mílu var til umræðu þá kom ég að tómum kofanum. En auðvitað er þetta líka afleiðing þess að við, vestrænar þjóðir og ekki síst Evrópuþjóðirnar, höfum verið að vissu leyti sinnulaus síðustu 30 árin af því að við höfum verið á tímum friðar allt frá því að Berlínarmúrinn hrundi 9. nóvember 1989. Þá hefur sem betur fer samstaðan og samvinnan þvert yfir Evrópu dýpkað og aukist og leitt af sér þetta mesta friðartímabil sem við höfum upplifað. Þau gildi hafa styrkst og nærst sem við Íslendingar viljum standa vörð um og það eru lýðræði, frelsi og mannréttindi. Skýrslan er fín samantekt en hún er ekkert mikið meira. Enginn metnaður, engin dirfska. Það er hvergi verið að segja: Heyrðu, hér er verið að vinna að því að undirbúa t.d. þjóðina undir að taka hugsanlega afstöðu til Evrópusambandsaðildar. Það er hvergi minnst á það. Það er hvergi talað um upplýsingar til þjóðarinnar um það. Eða til að mynda þegar ég horfi hér á vin minn og félaga, hv. þm. Njál Trausta, tala um mikilvægi NATO, þá hefur ekkert verið endilega mjög töff eða smart að ræða um varnar- og öryggismál en það er kominn tími til. En við höfum ekki fengið þetta frumkvæði frá ríkisstjórninni. Ég vil benda á að það upplýstist m.a. á fundi utanríkismálanefndar að þjóðaröryggisstefnan, sem er það skjól sem forsætisráðherra hefur af því að það má ekki nefna NATO, það má ekki nefna varnarsamninginn, það má ekki nefna þessi hræðilegu orð heldur er bara talað um þjóðaröryggisstefnuna - gott og vel, ef við ætlum að fara í hana þá átti að vera búið að endurskoða hana á síðasta ári miðað við þá stefnu sem er í gildi og tók gildi 2016 en við erum ekki einu sinni byrjuð að sjá framan í drög að þjóðaröryggisstefnu. Ég vil draga fram nokkur atriði. Það er auðvitað mikilvægt að styrkja pólitíska og efnahagslega stöðu Íslands í Evrópu. Við þurfum að auka áhrif okkar með því að fá sæti við borðið í Evrópusambandinu og styrkja enn frekar þátttöku okkar í Atlantshafsbandalaginu, NATO. Það er líklegt að varnar- og öryggismál muni hljóta aukið vægi í Evrópusamvinnunni, m.a. vegna innrásar Rússa í Úkraínu en líka vegna áherslu Bandaríkjanna á önnur svæði eins og Asíu og þau eru að einblína meira á aukin umsvif Kína, til að mynda í Suður-Kínahafi. Danir hafa þvert á flokka sett fram stefnubreytingu í dönskum öryggismálum, annars vegar með stórauknum útgjöldum til varnarmála og hins vegar með því að falla frá fyrirvara þeirra gagnvart ESB um varnarmál samþykki danska þjóðin það í þjóðaratkvæðagreiðslu sem verður núna í byrjun sumars en allir flokkar hafa samþykkt að setja þetta fram þannig. Þjóðverjar eins og við þekkjum hafa einnig gjörbreytt áherslum sínum og framlagi til varnarmála í álfunni. Finnar og Svíar eru líka að hugsa sér til hreyfings og þar hafa systurflokkar Vinstri grænna kúvent í afstöðu sinni af því þeir eru með öryggi hagsmuna í húfi. Hér má ekki ræða þetta, það má ekki einu sinni meta það hvort það eigi að styrkja þátttöku okkar innan NATO. Það má ekki einu sinni meta það hvort það sé rétt að auka viðvarandi veru varnarliðs á Íslandi, því er bara hent út af borðinu af því að það hentar ekki forystuflokknum í ríkisstjórn og hans grasrót og kannski hugsanlega af því að sá flokkur er hræddur við að meira fylgi fari yfir til Sósíalistaflokksins, að það leki þangað yfir. Þetta leiðir til þess að ríkisstjórninni verður fyrir vikið stefnulaus í öryggis- og varnarmálum hvað þetta varðar ef ekki má ræða NATO, ef ekki má ræða aukna þátttöku okkar á þeim vettvangi eða ræða það hvort við eigum að koma hér upp herafla í samvinnu við okkar bandalagsþjóðir með einhverjum hætti. Það er atriði sem við munum m.a. fjalla um síðar þegar við fjöllum um tillögu okkar Viðreisnar um þessi mál. Við teljum að með lokaskrefi frá aðild að innri markaði Evrópusambandsins að fullri aðild má einnig auka aðgengi fyrir íslenskar vörur á Evrópumarkað, ekki síst sjávarafurðir, og tryggja heimilum og fyrirtækjum meiri stöðugleika og betri samkeppnishæfni. Í þessari skýrslu liggur ekkert fyrir mat á því. Við teljum að aukið viðskiptafrelsi og aðgangur að mörkuðum styðji við efnahagslegt öryggi Íslands sem og almennt öryggi landsins. Heimsmyndin er nú gjörbreytt. Togstreita er milli Kína og Bandaríkjanna og ekki líkur á að hún minnki á næstu árum. Viðskiptaþvinganir eru líklegri til að verða algengari og þeim beitt í meira mæli en áður. Þá er mikilvægt að vera í öruggu skjóli meðal ríkja sem tryggja aðgang Íslands að stórum mörkuðum. Þannig tryggjum við einnig viðskiptafrelsi í ríkari og öruggari mæli, sem er einkum mikilvægt í því breytilega og óörugga umhverfi sem nú er uppi. Við stöndum andspænis nýjum áskorunum, annars konar valdahlutföllum í heiminum og vaxandi þörf lýðræðisþjóða fyrir samvinnu, ekki einungis um hervarnir heldur einnig um grunngildi, menningu, viðskipti og efnahag. Viðbrögð okkar við stríðinu í Úkraínu eiga því ekki að einskorðast við daginn í dag. Við þurfum að horfa fram í tímann. Við þurfum að meta stöðu Íslands í nýju ljósi og tryggja framtíðarhagsmuni landsins á öllum sviðum. Aðildin að innri markaði Evrópusambandsins fyrir tilstilli EES-samningsins og aðildin að Atlantshafsbandalaginu hafa verið tvær meginstoðir íslenskrar utanríkisstefnu. Þá er eðlilegt að nýjum aðstæðum verði mætt með því að styrkja þessa tvo kjarna utanríkisstefnunnar. Eftir síðari heimsstyrjöld gerðu lýðræðisþjóðirnar sér grein fyrir því að útilokað væri að tryggja frið og öryggi með hervörnum einum saman. Aukið viðskiptafrelsi, vaxandi hagsæld og sömu leikreglur fyrir alla hefðu jafn mikla þýðingu til að ná því markmiði um frið og öryggi í Evrópu. Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, bendir réttilega á það í grein í Fréttablaðinu í dag að Atlantshafsbandalagið, NATO, er hvergi nefnt berum orðum í ríkisstjórnarsáttmálanum. Í formála stjórnarsáttmálans er ekki minnst á öryggis-, utanríkis- og varnarmál. Það er heldur ekki gert í þeim hluta sáttmálans sem lýsir stefnu stjórnarinnar. Metnaðurinn hjá ríkisstjórninni varðandi þessi mál og að taka þau föstum tökum er ekki mikill og er í rauninni að verða hættulegur ef þau ætla ekki að hafa betur augun á boltanum. Ég vil einblína á Evrópusamstarfið, þetta stærsta og árangursríkasta friðarverkefni sögunnar, virðulegur forseti. Það eru hagnýt rök ein og sér fyrir fullri aðild að ESB að friður hafi varað svona lengi í álfunni. Hér yrði meiri stöðugleiki og við fengum jafnframt aðgang að stærri markaði, hvort sem það er á sviðum viðskipta eða peningamála. Við fengjum aukinn stuðning til að bæta lífsgæði og lífskjör og hefðum loks eitthvað um málin að segja. Með auknum stöðugleika yrði létt undir með fjölskyldum og fyrirtækjum sem stöðugt þurfa að hafa áhyggjur af gengissveiflum og verðbólguskotum. Auðvitað yrðum við ekki laus við öll vandamál en vandamálin yrðu önnur og þau yrði miklu viðráðanlegri en nú, sama hvert er litið. Þess vegna er að mínu mati óábyrgt að stinga höfðinu í sandinn og útiloka þá kosti sem gætu bætt íslenskt samfélag, ekki síst nú þegar við sjáum aukinn stuðning almennings, þegar um helmingur þjóðarinnar er fylgjandi fullri aðild að Evrópusambandinu og fólk vill bara einfaldlega koma með þessa tillögu til ríkisstjórnarinnar. Hvað með að láta þetta í hendur þjóðarinnar? Leyfa henni að ráða svolítið um sína framtíð. Þetta kallar auðvitað á aukið samráð við þjóðina og að leyfa henni að hafa eitthvað um málið að segja, treysta henni til að segja ykkur hver næstu skref eiga að vera. En rökin eru ekki bara hagnýt, virðulegi forseti, eins umfangsmikil og þau hagnýtu rök eru samt sem áður. Þetta snýst líka um mikilvægi þess að Ísland verði hluti af stærra samfélagi sem stendur vörð um frið og mannréttindi, samfélag þar sem frjálslyndið er í hávegum haft og lýðræðið fær að njóta sín, sem er ekki sjálfsagt í heiminum eins og við upplifum núna svo rækilega. Við Evrópusinnar hefur kannski ekki alltaf rætt þetta nógu mikið og finnst samt mörgum nóg um, við höfum frekar einblínt á hagtölur og hlutlæga hagsmuni, gríðarlega mikilvægt og gríðarlega þýðingarmikið til að fólk sjái líka samhengi hlutanna. Við höfum verið að ræða húsnæðismál. Það er ekki eðlilegt að vera alltaf með miklu hærri vexti hér heldur en annars staðar í Evrópusambandinu. En það er svo gríðarlega mikilvægt að ræða þessa fallegu hugmyndafræði sem er á bak við Evrópusambandið sjálft. Það er ekki hægt að andmæla því að Evrópusambandið er einfaldlega það bandalag sem beitir sér hvað harðast fyrir mannréttindum, friði og frjálslyndu lýðræði í heiminum og það er ekki sjálfgefið. Þá er ótalið hversu nauðsynlegt sambandið er í umhverfis- og loftslagsmálum. Það rekur svolítið ríkisstjórnina íslensku áfram. Hún hangir í því með þeim markmiðum sem ESB hefur sett og í rauninni hefur Evrópusambandið tekið að sér forystuhlutverk fyrir okkur Íslendinga í loftslags- og umhverfismálum. Sama hvað um ræðir þá leiðir Evrópusambandið lestina í átt að bættum heimi. Ef við eigum erfitt með að samþykkja það getum við horft til allra þeirra umbótamála sem hafa borist hingað frá Evrópu og hefðu seint orðið að veruleika nema í gegnum samstarf okkar á sviði Evrópumála. Þess vegna eigum við að taka næsta skref og fara alla leið. Við eigum að taka fullan þátt í þessari vegferð Evrópusambandsins og hjálpa meira til í baráttunni fyrir mannréttindum og hjálpa meira til í átt að bættum lífskjörum allra sem búa í álfunni. Ef menn treysta sér ekki til þess leyfið þá einfaldlega þjóðinni að taka þetta skref og meta það sjálf. Með fullri aðild getur Ísland orðið þjóð meðal þjóða, tryggt eiginhagsmuni og í senn beitt rödd sinni til að hjálpa öðrum þjóðum. Með virkari þátttöku í Evrópusamstarfinu getum við tekið sterkari afstöðu með friði og frjálslyndi og um leið skapað betri lífskjör. Við megum nefnilega ekki gleyma því að Evrópusambandið er í grunninn friðarsamband. Það var beinlínis stofnað til að koma í veg fyrir fleiri heimsstyrjaldir og þær hörmungar sem Evrópubúar upplifðu allt of oft áratugina og aldirnar þar á undan. Í Evrópusambandinu sannast hversu samofið viðskiptasamstarf, viðskiptafrelsi, opinn markaður og frjáls för fólks er varnarsamstarfi. Hervarnir og viðskiptafrelsi, þetta mikla svigrúm sem við fáum í gegnum ESB, eru tvær hliðar á sama peningi. Evrópusamstarfið bindur saman efnahagslega og pólitíska hvata með það að markmiði að tryggja og viðhalda friði í Evrópu sem er æðsta markmið þess. Hvers vegna þá að útiloka frekari þátttöku okkar á þessu sviði þegar kostirnir eru svo augljósir? Eigum við a.m.k. ekki að láta fara fram almennilegt hagsmunamat þegar kemur að þessu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna en langar að taka það sérstaklega fram að þótt hv. þingmaður gagnrýni að skýrslan greini bara frá því sem gert hefur verið þá er það einmitt markmiðið með skýrslunni. Í skýrslunni er gerð grein fyrir því sem gert hefur verið á síðasta ári og m.a. á grundvelli stefna. Við erum með þjóðaröryggisstefnu, norðurslóðastefnu, þróunarsamvinnustefnu, utanríkisviðskiptastefnu og í yfirferðinni í skýrslunni eru atriði sem byggjast á þeim stefnum. Þessi skýrsla er ekki einhver heildarsamantekt á utanríkisstefnu heldur yfirlit yfir það sem gert hefur verið, m.a. á grundvelli þeirra stefna. Hv. þingmaður nefnir talsvert að það sé bannað að tala um NATO en ég er ekki alveg sammála því. Ég er sjálf alltaf að tala um Atlantshafsbandalagið og hef tekið eftir því að það gera fleiri og stjórnarflokkarnir allir. Mér hefur þótt forsætisráðherra leysa það nokkuð vel af hendi sem forsætisráðherra í landinu að vinna eftir þjóðaröryggisstefnu og taka þátt sem leiðtogi ríkis sem er hluti af Atlantshafsbandalaginu þrátt fyrir stefnu síns flokks. Ég er ósammála því að við séum stefnulaus í öryggis- og varnarmálum vegna þess að þjóðaröryggisstefnan er mjög skýr. En þegar kemur að umræðu um Evrópusambandið og hlutverk Evrópusambandsins í öryggis- og varnarmálum og friði o.s.frv. þá erum við með EES-samninginn og við erum í Atlantshafsbandalaginu. Það hefur reynst okkur nokkuð vel og ég held að hluti af ástæðunni fyrir því að Evrópusambandsflokkar hér hafi ekki verið að ræða neitt of mikið um Evrópusambandið sé að það hefur ekki verið mikil stemning fyrir þeirri umræðu og stuðningi við það. Það er tiltölulega stutt síðan var kosið og það var ekki kosið um aðild að Evrópusambandinu. [[Forseti hringir.]]Mér finnst allt í lagi að flokkar ræði um möguleika á aðild að Evrópusambandinu. Það er ekki á dagskrá þessarar ríkisstjórnar en það er svo sannarlega hægt að þétta samstarfið [[Forseti hringir.]]og vera virkir þátttakendur án þess að vera með fulla aðild að Evrópusambandinu.
Virðulegur forseti. Ég nálgast svona hluti greinilega frá allt öðru sjónarhorni en hæstv. ráðherra, að af því að eitthvað sé ekki á dagskrá samkvæmt skoðanakönnunum eða einhverju slíku þá megi ekki ræða það. Þvert á móti hefur Viðreisn einmitt verið að ræða nokkurn veginn linnulaust Evrópusambandið, aðildina að Evrópusambandinu, peningamálin, evruna og núna líka öryggis- og varnarmál, þó að það sé ekki mjög „sexí“, þó að það sé ekki endilega alltaf á dagskrá þjóðarinnar. Það er hlutverk flokka og forystu flokkanna að leiða þjóðina áfram og reyna að sannfæra þjóðina um það af hverju ákveðnir hlutir eru betri og af hverju öryggi landsmanna sé betur tryggt til að mynda með aðild að Evrópusambandinu og ég fór yfir það áðan. Því meira sem ég hlusta á ræður í dag frá hæstv. ráðherrum ríkisstjórnarinnar, þeim mun meira byrja ég að efast um að verið sé að gæta ýtrustu hagsmuna eða skoða og meta þá hagsmuni sem við þurfum að láta fara yfir. Það er af því að það er einfaldlega erfitt fyrir forystuflokkinn í ríkisstjórn að ræða um varnarsamninginn, að ræða um NATO. Ég verð að hvetja hæstv. ráðherra sem fulltrúa Sjálfstæðisflokksins til að halda vel utan um þessi mál. Það er bara þannig að við erum ekki einu sinni búin að sjá uppfærslu á þjóðaröryggisstefnunni sem átti að uppfæra í fyrra. Er það tilviljun að henni er ekki sinnt betur, þjóðaröryggisstefnunni sem ríkisstjórnin skýlir sér á bak við, að það er ekki einu sinni búið að uppfæra hana þótt það hafi átt að vera búið að gera það? Ég vil líka spyrja ráðherrann, fyrst hún er hér í andsvörum: Hvað með varnarsamninginn? Er hæstv. ráðherra líka sammála því að við eigum ekki að uppfæra samninginn? Því að sú uppfærsla sem hefur verið byggist auðvitað á grunni varnarsamningsins. Það er mikilvægt að hafa í huga. [[Forseti hringir.]]Það er ekki búið að uppfæra samninginn sem slíkan, hann er alltaf til staðar. Meðan við erum enn þá óörugg [[Forseti hringir.]]með það hvernig eigi að bregðast við, hvernig við eigum að kalla til Bandaríkjamenn, hvort samningurinn nái yfir netöryggi eða ekki, [[Forseti hringir.]]þá verðum við að fá skýrar línur í það. Það þýðir greinilega ekki að bíða eftir því að þjóðaröryggisstefnan sé uppfærð til dagsins í dag.
Forseti vill minna hæstv. ráðherra og hv. þingmenn á að ræðutíminn er takmarkaður.
Frú forseti. Það er þrennt. Í fyrsta lagi get ég náttúrlega með engu móti verið sammála því að ekki sé verið að gæta ýtrustu hagsmuna eða öryggis þjóðarinnar í okkar starfi, vinnu eða mati. Með punktinum áðan um að Evrópusambandsflokkana var ég að meina að mér fyndist þeir ekki hafa rætt neitt ofboðslega mikið um aðild að Evrópusambandinu. Þótt sumum þyki nóg um er ég frekar að vísa í að það hafi ekki verið svo mikið. Ég er alveg sammála því að flokkar með skýra sýn eiga að tala um þá sýn, en það er ekki hlutverk ríkisstjórnar að sannfæra þjóðina um Evrópusambandsaðild vegna þess að það er ekki stefna núverandi ríkisstjórnar. Varðandi varnarsamninginn er þar mikið svigrúm til þess að taka ákvarðanir og bæði auka viðveru og annað slíkt. Ég er hjartanlega sammála hv. þingmanni og því sem ég hef áður heyrt hana segja. Það er kalt hagsmunamat hvað þurfi til á hverjum tíma á öryggissvæðinu í Keflavík, um viðveru, eftirlit, viðbúnað og annað slíkt. Það er síðan háð samþykki utanríkisráðuneytisins þegar til þess kemur og að því leytinu til er svigrúmið nægilega mikið í varnarsamningnum til að taka slíkar ákvarðanir til að tryggja bæði öryggi okkar hér, varnargetu en líka fyrir okkur til þess að geta sinnt því hlutverki sem Atlantshafsbandalagið á að geta sinnt. Við höfum mikilvægu hlutverki að gegna þar, þ.e. ef þau telja þörf á því að hafa aukna viðveru hér til að geta fylgst með eða tryggt öryggi svæðisins í heild sinni.
Virðulegi forseti. Allt öryggisumhverfi heimsins er algerlega breytt, hvort sem okkur líkar það betur eða verr, og það verður að taka upp virkt samtal við þann aðila sem hefur skuldbundið sig til þess að tryggja ytri varnir okkar, ríkisins, íslensku þjóðarinnar. Þetta samtal hlýtur að taka mið af atburðum síðustu vikna og hagsmunamat okkar hlýtur að taka mið af því sem er búið að gerast. Þess vegna verðum við að fara í það að meta og ræða við Bandaríkin um að taka upp samninginn og tryggja öryggi okkar og varnir. Við hljótum að gera það. Við hljótum líka að meta aðstæður þegar Evrópusambandið er í auknum mæli að taka meira til sín af varnar- og öryggismálum álfunnar. Hvað eru Danir að gera? Þeir hafa áttað sig á því að þetta úrelta ákvæði þeirra um að sitja ekki við borðið þegar verið er að ræða varnarmál gengur ekki. Það er andstætt hagsmunum dönsku þjóðarinnar. Þess vegna eru allir flokkar að berjast fyrir því að það verði samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslunni að afnema þann fyrirvara, af því að þeir telja betra að vera við borðið. Og þess vegna spyr ég - eða það er erfitt fyrir ráðherra að svara núna og því ekki sanngjarnt af mér að spyrja ráðherra. En þess vegna segi ég bara: Það er betra fyrir okkur Íslendinga að vera við borðið, ekki bara þegar kemur að hagsmunum okkar til þess að tryggja viðskiptafrelsi, aukna og stærri markaði, tryggja að þegar þrengir að [[Forseti hringir.]]í heiminum séum við með stærri markaði fyrir vörur okkar, sem eykur frið og frelsi í álfunni, heldur líka hljótum við að vilja hafa eitthvað um það að segja þegar kemur að því að Evrópusambandið fari í auknum mæli að ákvarða um öryggis- og varnarmál álfunnar. Eigum við að ræða norðurslóðir? Eigum við að gera það? [[Gripið fram í: Já.]]Já, gerum það nefnilega. Eigum við að ræða líka aukinn þunga víða annars staðar frá? Er þá ekki betra að vera í skjóli með vinaþjóðum okkar? Við erum sterk, við Íslendingar, en við erum enn sterkari þegar við erum saman og sýnum samstöðu með öðrum þjóðum. Það eigum við að gera og það gerum við best með því að vera aðilar að Evrópusambandinu.
Frú forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál. Margir hv. þingmenn hafa rætt um það í dag hversu litla athygli utanríkismál hafi fengið hér um árabil, öryggis- og varnarmál þjóðarinnar. Ég vona að það breytist á komandi misserum og árum miðað við þá stöðu sem við búum við í dag. Hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir talaði hér á undan mér og ég ætla að reyna að ræða norðurslóðamálin á eftir. Mig langaði að koma inn á þá vinnu sem talað er um í skýrslunni, sem er þessi nýja grunnstefna fyrir Atlantshafsbandalagið, NATO 2030, en stefnt er að því að hún verði samþykkt á leiðtogafundi bandalagsins í júní. Öllum ætti að vera ljóst að það er löngu kominn tími á að ný grunnstefna verði samþykkt fyrir Atlantshafsbandalagið í stað þeirrar sem hefur verið í gildi frá 2010. Í núgildandi stefnu er það stefnan að eiga í þéttu samstarfi við Rússland. Skiljanlega er það borin von að stefna bandalagsins geti byggst á slíku samstarfi. Fjölþáttaógnir, netárásir, þróun kjarnavopna og mikil framþróun í eldflaugatækni Rússa, sem við höfum lesið um í fréttum á undanförnum árum, eru m.a. þættir sem kalla eftir nýrri grunnstefnu fyrir NATO. Hér er mögulega um að ræða eina mikilvægustu grunnstefnu fyrir bandalagið sem skrifuð hefur verið frá því að Washington-samningurinn var undirritaður 4. apríl 1949. Árásarstríð rússneskra stjórnvalda í Úkraínu, þær hörmungar sem það hefur fært yfir úkraínsku þjóðina, mun örugglega hafa áhrif á nýja grunnstefnu. Það má einnig reikna með að áherslan verði meiri á loftslagsmál í nýrri stefnu. Loftslagsumræðan var tiltölulega léttvæg 2010 en hefur þróast gríðarlega mikið og er mikið rædd innan NATO í dag og NATO-þingsins. Öryggis- og orkumál í heiminum, og ekki síst í Evrópu, munu að mínu viti hafa mikil áhrif á hina pólitísku umræðu á næstu árum enda þessi tvö málefni bundin sterkum böndum. Þetta tengist síðan aftur loftslagsmálunum og orkuskiptum og grænni orku. Mig grunar að þetta verði hreinlega meginumræðan í Evrópupólitíkinni næstu árin. Það er síðan gleðilegt, og kemur fram í skýrslunni og í máli hæstv. ráðherra, að nú erum við komin inn í öndvegissetur um fjölþáttaógnir í Helsinki sem farið var af stað með í gegnum fjárlögin fyrir tveimur árum, eða fyrir rúmu ári, þegar við samþykktum hér á Alþingi 230 milljónir, minnir mig, í þessi öndvegissetur, þar sem er þá miðað við gengið í Helsinki. Síðan sækjumst við eftir að komast inn í öndvegissetur um netöryggi í Tallinn. Á undanförnum árum hefur ríkjum í Atlantshafsbandalaginu fjölgað og eru þau í dag 30 talsins. Síðast kom Norður-Makedónía inn, að mig minnir 2020. Með því að stækka bandalagið með fjölgun aðildarríkja er stefnt að því að byggja upp öryggi í okkar heimshluta. Íslenska áherslan í Atlantshafsbandalaginu hefur snúið mjög að jafnréttismálum á undanförnum árum. En betur má ef duga skal og kallað verður eftir því að áherslan á konur, frið og öryggi, sem er stefnan sem við höfum verið að fylgja, komi sterkt inn í grunnstefnu bandalagsins til 2030. Við Íslendingar höfum lagt mikla áherslu á það og það er gott. Við höfum rætt innrás rússneskra stjórnvalda í Úkraínu mjög mikið undanfarnar tvær vikur en hún hefur gjörbreytt heimsmynd Evrópubúa og þá horfum við til næstu áratuga. Við höfum rætt hér miklar breytingar á stefnu Evrópusambandsins, Þýskalands, Svíþjóðar og Finnlands, breytingar sem hefðu verið óhugsandi fyrir ekki mörgum vikum. Ég minntist áðan á öryggisstefnu fyrir Evrópu og orkustefnu, þessi gríðarlega tengdu mál. Það er nú þannig að olíuöldin hefur ráðið för síðustu 150 árin í heiminum. Heimssagan hefur að mörgu leyti verið skrifuð í kringum olíuöldina. Það er jú alltaf orkan sem knýr samfélögin og hefur gríðarleg áhrif á heimspólitík. Mig langaði síðan að koma aðeins inn á mikilvægi þess, sem mjög margir hafa rætt hér í dag, að endurskoða þjóðaröryggisstefnuna sem samþykkt var hér í þinginu í apríl 2016. Þegar hún var samþykkt var þess getið að hún yrði endurskoðuð innan fimm ára. Það er ótrúlega margt sem hefur gerst á undanförnum fáum árum. Það eru sex ár nú í apríl, í næsta mánuði, síðan hún var samþykkt hér í þinginu. Þar má nefna óveðrið í desember 2019, sem hafði mikil áhrif á flutningskerfi raforku og fjarskipti í landinu, jarðhræringar á Reykjanesskaga, stríð í Evrópu, fæðuöryggi, rof í aðfangakeðju, allt grundvallarmál fyrir íslenskt samfélag. Mér segir svo hugur að í endurskoðaðri þjóðaröryggisstefnu verði lögð enn meiri áhersla á þessi málefni. Í þjóðaröryggisstefnunni er að mestu unnið með 11 punkta og það eru punktar sem koma einmitt að fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum, punktur 7, að stefna stjórnvalda í almannavarna- og öryggismálum, sem mótuð er af almannavarna- og öryggismálaráði, sé hluti af þjóðaröryggisstefnu fyrir Ísland og þar verði tekið mið af ógnum sem tengjast loftslagsbreytingum, náttúruhamförum, fæðu- og matvælaöryggi, heilbrigðisöryggi og farsóttum. Í mínum huga var þjóðaröryggisstefnan 2016 fyrsta skrefið í að hér yrði mótuð löggjöf um öryggismál þjóðarinnar, eins og við þekkjum hjá öllum nágrannaþjóðum okkar. Nánast í öllum löndum Evrópu er þjóðaröryggislöggjöf um helstu þætti sem stuðla að öryggi landa og þjóðríkja. Það er því geipilega mikilvægt atriði. Í skýrslu utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál 2021 er víða farið en mig langaði að ræða sérstaklega um norðurslóðamálin og mikilvægi þeirra. Á síðasta ári var unnin norðurslóðastefna sem sá sem hér stendur tók m.a. þátt í og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir leiddi þá vinnu. Það var frábær stefna, mjög vel tímasett innkoma. Þar eru 20 punktar sem eru svona áhersluatriði. Kannski getur hæstv. ráðherra sagt okkur eitthvað af því hvar þingsályktunin stendur varðandi norðurslóðamálin og það að leiða inn til samþykktar stefnu um framkvæmdaáætlun. Gerðar voru fleiri skýrslur. Fyrrverandi þingmaður, Össur Skarphéðinsson, leiddi eina með mörgum spennandi hugmyndum um málefni Grænlands. Hann var með plagg hér varðandi Færeyjar og síðan var það viðskiptaskýrsla varðandi Grænland. Í norðurslóðastefnunni sem unnin var kemur fram að Ísland eigi að taka virkan þátt í alþjóðlegu samstarfi um málefni norðurslóða á grundvelli þeirra gilda sem höfð hafa verið að leiðarljósi í íslenskri utanríkisstefnu, m.a. um frið, lýðræði, mannréttindi og jafnrétti. Annar punktur sem mér finnst mjög mikilvægur er að standa vörð um heilbrigði hafsins, þar á meðal að vinna gegn ógnum sem felast í súrnun sjávar og hvers kyns mengun í hafi. Við þurfum að vakta vel súrnun sjávar, hvort sem það er í íslenskri lögsögu eða á norðurslóðum, það er mikilvægt. Annar punktur er að leggja áherslu á að draga úr notkun jarðefnaeldsneytis á norðurslóðum, þar á meðal hætta brennslu svartolíu í siglingum, að bæta aðgengi að endurnýjanlegum orkugjöfum og efla aðgerðir sem tryggja orkuskipti. Þetta eru mjög góðir efnislegir punktar sem hafa verið unnir en ég verð að minnast á tvo í viðbót sem hafa verið mér hugleiknir og það er að Ísland vinni að því að efla vöktun og tryggja betur öryggi í samgöngum á hafi og í lofti, m.a. með bættum fjarskiptum og aukinni útbreiðslu gervihnattakerfa, t.d. vegna gervihnattaleiðsögu. Ég held að það sé gríðarlega mikilvægt varðandi leit og björgun og bara almennt um fjarskipti á norðurslóðum og vöktun á samgöngum og séu gríðarlegir möguleikar, hvort sem er á Íslandi og þá sérstaklega á Grænlandi, tengdir því og auðvitað á öllum norðurslóðum. Síðan er það þessi punktur að gæta öryggishagsmuna á norðurslóðum á borgaralegum forsendum, á grundvelli þjóðaröryggisstefnunnar, að vakta vel þróun í öryggismálum í samráði við önnur Norðurlönd og bandalagsríki okkar í NATO, mæla gegn hervæðingu og vinna markvisst að því að viðhalda friði og stöðugleika á svæðinu. Þetta er svolítið áhugaverður punktur miðað við hvernig staðan hefur verið að byggjast upp á undanförnum misserum en auðvitað eigum við að stefna að þessu. Mig langaði síðan aðeins að ræða þróunarsamvinnuna sem er náttúrlega mikilvæg. Við höfum að mörgu leyti verið að vinna mjög gott verk, bæði í Rúanda og Úganda, og svo eru hugmyndir núna í Sierra Leone, að koma inn þar. Fyrir tveimur og hálfu ári, fyrir u.þ.b. 30 mánuðum, fór ég í heimsókn með NATO-þinginu til Addis Ababa. Við hittum m.a. fulltrúa Afríkuráðsins og sendiherra. Mikið var rætt um það hversu erfitt ástandið er að mörgu leyti með lýðræðið í Afríku. Það voru þrjú til fjögur fyrirmyndarríki í Afríku sem menn horfðu mjög til varðandi framhaldið, það eru 52 lönd í Afríku, og Eþíópía var eitt af þeim, átti að vera fyrirmyndarríki hvað varðar lýðræði fyrir Afríku. Svo leið innan við eitt ár þangað til mjög alvarlegar aðstæður sköpuðust þar. En það sem maður lærði kannski í Afríkuferðinni er hversu mikillar mannfjölgunar er að vænta þar og það tengist okkur með svo mörgum hætti. Í dag búa um 1.200 milljónir í Afríku. Árið 2035, eftir 13 ár, er reiknað með að það verði 1.800 milljónir. Árið 2050 er reiknað með að 2,4 milljarðar manna búi í Afríku. Það eru loftslagsbreytingar, það eru farsóttir og uppskeran bregst. Menn hafa áhyggjur af því, og þess vegna þurfum við að halda áfram að byggja upp eins og hægt er í Afríku og gera sem best úr þessu, hve gríðarleg vandamál fylgja mannfjölguninni. Menn óttast náttúruhamfarir og að flóðbylgja af flóttafólki fari norður til Evrópu og í allar áttir. Og þá getum við verið að tala um hundruð milljóna manna sem færu á vergang. Við búumst jafnvel við að 10 milljónir Úkraínumanna gætu farið á vergang núna, orðið flóttamenn, þetta eru spár sem maður er farinn að lesa núna, en þarna erum við að tala um hundruð milljóna. Og þetta gæti orðið á næstu áratugum. Við verðum því að gera allt sem við getum til að aðstoða vini okkar í Afríku, Það er af mörgu að taka í svona skýrslu og ég hef bara aðeins tæpt á þremur atriðum. Ég vil síðan fagna því rétt í lokin að 75% Íslendinga, samkvæmt nýrri könnun, fylgja NATO; 9% landsmanna vilja að Ísland dragi sig út úr NATO en 16% eru óákveðin. Þetta er nokkuð skýrt svo að ég komi aðeins inn í daginn í dag. Þetta er könnun sem ég sá í Kjarnanum í gærkvöldi, úr nýrri Gallup-könnun. Það verður ekki lengra farið í þessari ræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og líka fyrir samstarfið í NATO-nefndinni, við getum rætt það undir næstu skýrslu. Það er athyglisverð þróun að sjá að sem betur fer er algjör andstaða við þátttöku Íslands í NATO að minnka og er kannski eins og fylgi Vinstri grænna og jafnvel minna en það, sem segir mjög mikið. Ég held því að Vinstri græn, og hvet ég þau sem hér eru til þess, ættu að beita sér fyrir því að endurskoða þá sýn og þá stefnu á þeim tímum sem nú eru, alla vega hafa systurflokkar þeirra á Norðurlöndunum farið í að gera það. Gott og vel, hv. þingmaður er ekki í þeim flokki. En hann hefur mikinn áhuga og þekkingu á varnar- og öryggismálum og af því að hann kom inn á NATO, það stendur líka í skýrslunni sem við erum að ræða, langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann sjái fyrir sér - í ljósi þess að allar bandalagsþjóðirnar eru að auka við framlögin, til að mynda fjárframlögin, Danir fara upp fyrir 2% markið, Þjóðverjar loksins líka og fleiri þjóðir eru bæði að bæta í og líka að efla varnir sínar og samstöðu innan bandalagsins - að við Íslendingar getum líka lagt okkar af mörkum þar. Blessunarlega höfum við ekki her en við erum mjög öflug í borgaralegri þjónustu og ég velti fyrir mér hvort hv. þingmaður sjái fram á að við getum eflt þann þátt þannig að við getum aukið þátttöku okkar með enn ákveðnari og markvissari hætti en gert hefur verið nú. Ekki síst sem ákveðið „signal“ um að við séum enn fullir þátttakendur eins og við vorum strax við stofnun bandalagsins 1949, þ.e. að við séum enn [[Forseti hringir.]]virkir þátttakendur í því að styrkja og efla samstöðu innan sem utan bandalagsins.
Frú forseti. Já, við Íslendingar erum ekki með her en við höfum unnið borgaralega þjónustu í tengslum við NATO, t.d. við flugumferðarstjórn í Kósóvó og Kabúl í Afganistan. Við höfum verið að veita ýmsa þjónustu sem hefur tengst þessu, t.d. hafa blaðamenn verið töluvert að vinna fyrir NATO og ýmis svona borgaraleg störf. Við Íslendingar höfum líka lagt mikla áherslu á jafnréttismálin og höfum unnið töluvert mikið starf innan NATO í höfuðstöðvunum í Brussel. Auðvitað eigum við að taka mjög virkan þátt í þessu starfi. Það segir sig sjálft að þetta er eitt merkasta samstarf sem við tökum þátt í. Ég hef oft talað um það í ræðum hversu mikil gæfa það var fyrir þjóðina að ganga í Sameinuðu þjóðirnar 1945, NATO 1949, varnarsamningurinn 1951 og Norðurlandasamstarfið 1952. Þessar ákvarðanir voru stórar á sínum tíma og auðvitað eigum við að gera allt sem hægt er til að vinna náið með vinaþjóðum okkar í NATO. Ég held að einnig sé hægt að vinna að uppbyggingu samfélaga eins og í Austur-Evrópu, í orkumálum, af því ég held að öryggis-og orkumál eigi aldeilis eftir að samþættast á næstu misserum. Það er gríðarlega víða, held ég, hægt að taka þátt í samvinnu og við getum komið inn í borgaralega starfsemi sem snýr að NATO á mjög mörgum sviðum.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þetta svar og tek undir með honum að framlag okkar hefur verið mikilvægt í gegnum þessa borgaralegu þjónustu. Við höfum líka haft afspyrnugóða sérfræðinga á sviði fjölmiðla og blaðamennsku og höfum nýleg dæmi um að þar hafi okkar færasta fólk verið að stökkva inn í og hjálpa til. Jafnréttismálin eru líka gríðarlega mikilvæg. Mig langar engu að síður að spyrja hv. þingmann varðandi varnarsamninginn, annan af tveimur hornsteinum okkar varnar- og öryggisstefnu. Hinn hornsteinninn er að sjálfsögðu aðildin að NATO en varnarsamningurinn er tvíhliða og hann er við Bandaríkin. Hann er frá 1951 og hefur ekki verið tekinn upp að neinu ráði. Það hefur þurft að snurfusa hann og aðlaga, m.a. eftir brotthvarf hersins. En eftir stendur að það er ekki skýrt í samningnum hvort hann taki til netöryggis eða netárása. Það er ekki skýrt í samningum hversu langan tíma Bandaríkjamenn ætla að gefa sér til að bregðast við kalli okkar um aðstoð til þess að verja okkur. Mér finnst að okkur beri skylda til þess, þegar aðstæður eru með þessum hætti, að tala við þann aðila sem einna helst ber ábyrgð á því að sjá um varnir fyrir okkur Íslendinga. Samstarfið við Bandaríkjamenn hefur verið gott svona almennt séð frá 1951 og í gegnum söguna. Þetta er dýrmætt samstarf. Þetta er mikilvægt samstarf fyrir okkur. Við verðum að rækta það en ég tel einboðið að við eigum, í ljósi þeirrar erfiðu og hröðu þróunar sem nú er í öryggismálum heimsins, að taka þennan samning upp og ræða við vini okkar, Bandaríkjamenn, um það hvernig hægt sé að skerpa og skýra á ákveðnum hlutum. Ég spyr því hv. þingmann: Er hann andvígur því að rætt verði við Bandaríkjamenn um að skýra og skerpa á þessum hlutum í varnarsamningnum og eftir atvikum taka hann upp?
Frú forseti. Ég myndi ekki hafna því og ég held að það sé bara eðlilegt. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að skoða það. Nú þekki ég bara ekki hvernig það færi fram eins og hjá okkur sem sitjum í utanríkismálanefnd varðandi aðkomu að því að ræða við ráðuneytið um varnarsamninginn, eðli hans og nákvæmlega hvað stendur í honum. Almennt höfum við ekki aðgengi að nákvæmlega því sem stendur á bak við samninginn. Það er eitthvert ferli sem þyrfti að opna á ef við ættum að fara huga að því og þá þyrftum við bara að skoða það. Mig langaði að bæta við það sem við ræddum áðan um borgaralega aðkomu Íslendinga að Atlantshafsbandalaginu. Við höfum verið að gera mjög margt á Íslandi, auka starfsemina, sinna viðhaldi og byggja upp þjónustuna eins og loftvarnakerfið og ratsjárstöðvarnar. Það hefur verið mikið í gangi. Síðan erum við að fjölga borgaralegum sérfræðingum sem starfa fyrir NATO erlendis úr níu eða tíu upp í þrettán eða fjórtán á þessu ári. Það er stöðugt verið að auka við fjárveitingarnar sem snúa að þessu og ég held að það sé bara mjög gott. Ég ætla ekki að neita því að skoða þessi mál, allt þar á bak við, ef utanríkismálanefnd getur haft aðkomu að því, eða við sem sitjum þar. Auðvitað er það hæstv. utanríkisráðherra og varnarmálaráðherra landsins sem fer með þessi mál [[Gripið fram í.]]en ég er ekki andvígur því persónulega. Mér finnst það ekkert óeðlilegt eftir 70 ár. Ég þekki ekki þessa sögu nákvæmlega. Þetta hefur ekki verið til umræðu beint fyrr en við fórum að ræða þetta fyrir nokkrum dögum í tengslum við árásarstríðið á Úkraínu [[Gripið fram í.]]sem þetta fer allt á fleygiferð. Ég vil ítreka mikilvægi þess að við ræðum þessi mál sem mest á alla kanta hér í þingsal, hvort sem það eru utanríkismál eða [[Forseti hringir.]]varnar- og öryggismál almennt.
Frú forseti. Mig langaði að byrja á því að þakka hæstv. utanríkisráðherra Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur fyrir stóra og yfirgripsmikla skýrslu. Þetta er svo sannarlega stór doðrantur og pappírinn mun betur nýttur en í stefnuskrá ríkisstjórnarinnar þar sem var allt of mikið af myndum. Hér er alla vega fullt af texta og það eina sem ég myndi vilja fá að benda hæstv. ráðherra á er að það er dálítið stuttur tími til að lesa svona þykkan doðrant þegar við fáum hann seint daginn áður. En hvað um það. Það er margt athyglisvert í þessari skýrslu sem er sérstaklega gott fyrir okkur sem komum ný inn á þing að fá yfirgripsmikla yfirsýn yfir allt það starf sem utanríkisþjónustan sinnir. Þó svo að stundum hafi mér fundist ég vera byrjaður að lesa ferðadagskrá forvera hæstv. ráðherra í embætti er margt sem leynist hérna inni sem er mjög athyglisvert. Ég held að eitt sem við þurfum að horfa á er að undanfarin ár hafa svo sannarlega sannað hversu mikilvægt er að hafa góða utanríkisþjónustu og hafa net fólks úti um allan heim sem aðstoðar og sinnir hlutum fyrir Ísland þegar hlutir koma upp. Sjálfur fékk ég að kynnast því hversu vel borgaraþjónustan studdi við okkur Íslendinga sem bjuggum erlendis þegar Covid geisaði. Við höfum líka séð núna á undanförnum mánuðum hvernig borgaraþjónustan hefur komið inn í tengslum við Afganistan og nú síðast Úkraínu. Við megum heldur ekki gleyma því að þessi sama utanríkisþjónusta sinnir líka veigamiklu hlutverki þegar kosningar eru haldnar. Þar eru það sendiráðin og kjörræðismennirnir sem gegna mikilvægu hlutverki. Þar langar mig að hvetja hæstv. ráðherra til að leggja vinnu í það að auka net kjörræðismanna um heim allan, sér í lagi þó í Afríku þar sem oft er margra klukkutíma keyrsla fyrir fólk til að komast til næsta kjörrræðismanns eða jafnvel margra daga keyrsla. Það er líka mikilvægt að hafa í huga að hluti af utanríkisþjónustunni sinnir líka viðskiptatengslum úti um allan heim. Það er samt enn þá svolítið sá bragur á því sem maður les að helstu tengslin eru þar sem við erum að selja fiskinn. Við þurfum virkilega að opna á þau, hugsa sérstaklega um skapandi greinar og hugverkaiðnaðinn og hvar við þurfum að styðja við bakið á fyrirtækjum, einstaklingum, frumkvöðlum og öðrum sem eru að leita sér að viðskiptatengslum á því sviði. Stór hluti þess sem ráðuneytið gerir, þó svo að það hafi dottið út úr ráðherraheitinu, er þróunarsamvinna. Það er að sjálfsögðu ánægjulegt að sjá aukningu á milli ára og að við séum að gera það sem við verðum að vera að gera, sem er að styðja við þau lönd sem eru ekki komin eins langt í þróunarmálum og styðja þau sérstaklega með þeirri sérþekkingu sem við höfum. Í skýrslunni er fjallað um að um 500 millj. kr. hafi farið í gegnum félagasamtök en stór hluti þróunarsamvinnunnar fer enn þá í gegnum tvíhliða samstarf beint við önnur ríki eða beint við héraðsstjórnir í öðrum ríkjum. Fyrir okkur sem höfum lengi verið í þróunarsamvinnu er það öfugþróun miðað við það sem maður sér önnur lönd reyna að gera. Þau eru að reyna að fara meira í gegnum félagasamtök og minna í tvíhliða samvinnu. Það er eitthvað sem við þurfum að skoða en tekur tíma að breyta og það er hægt að vinna í því. Mig langar að taka undir það sem hv. þm. Jóhann Friðrik Friðriksson nefndi áðan, að það er líka mikilvægt að efla samfélagsleg ábyrgð fyrirtækja. Þá þótti mér sérstaklega sorglegt að lesa að ekki hefðu verið neinar umsóknir um frumkvöðlafjármagn í tengslum við það að tengja frumkvöðla við þróunarstarf. Kannski þurfum við að vinna saman í því að bæta það. Að lokum varðandi þróunarsamvinnuna. Við höfum verið að vinna okkur hægt og rólega upp í því hversu mörg prósent af vergri landsframleiðslu við veitum til þróunaraðstoðar. Á síðasta ári fór hún upp í 0,32%. Á þessu ári er markmiðið að hækka hana upp í 0,35%. Þegar kemur að því langar mig sérstaklega að brýna hæstv. ráðherra - af því að við vitum um það ástand sem ríkir þessa dagana og vikurnar og við vitum einnig að þúsundir Úkraínumanna munu líklega koma hingað til lands næstu vikur og mánuði - að við gleymum ekki þróunarsamvinnu. Að við tökum ekki of mikið af peningum úr henni, helst enga, fyrir þetta verkefni, heldur nýti hæstv. ráðherra sér þá samstöðu og stuðning sem er í þinginu við Úkraínumenn til að sækja aukið fjármagn til þeirra verka. Þróunarsamvinnan horfir oft til lengri tíma en að sama skapi hafa loftslagsmálin og aukin átök orsakað það að við þurfum líka að beina sjónum að neyðaraðstoðinni. Þar erum við Íslendingar dugleg að setja peninga þegar þarf. Kannski eigum við ekki nógu mikla peninga til að setja í allt, okkur finnst okkar litla eina milljón dollara vera lítið hlutfall þegar verið er að biðja um 1,2 milljarða dollara. En ef rétt er farið með þá peninga og réttir aðilar valdir þá nýtast þeir peningar sérstaklega vel. Þar er einnig mikilvægt að gera, eins og hæstv. ráðherra hefur gert núna í Úkraínumálinu, að veita fjármagn strax og fljótt, því að þegar kemur að neyðaraðstoðinni þurfum við að gera hlutina fljótt. Það eru líka aukin tækifæri þegar kemur að neyðaraðstoð og mannúðaraðstoð að auka samstarfið við aðrar Evrópuþjóðir á því sviði, svokallað almannavarnasamstarf Evrópusambandsins og, ef ég man rétt, 17 annarra þjóða, sem er nokkuð sem við Íslendingar höfum nýtt okkur en ekki endilega verið hluti af nógu mikið. Ég hvet hæstv. ráðherra til að auka það samstarf, þó svo almannavarnir falli undir dómsmálaráðuneytið þá hefur sú skipting á einhvern hátt orsakað það að nýtingin hefur ekki verið nógu góð. Þar er hægt að senda mannskap á vettvang í gegnum þetta prógramm og sjálfur hef ég verið á því sem kallaðist í gamla daga skrá friðargæslunnar. Þetta heitir reyndar ekki lengur friðargæsla, alla vega finn ég ekki það orð í skýrslunni, en það væri hægt að nýta þann lista mun betur ef farið væri í að skoða þetta samstarf við ESB. Ég sé að næstur á mælendaskrá er fyrrverandi utanríkisráðherra, núverandi umhverfis-, orku- og loftslagsmálaráðherra, og þar sem ég veit að núverandi utanríkisráðherra er fyrrverandi nýsköpunarráðherra þá langar mig að hvetja þessa þrjá hæstv. ráðherra, sem koma reyndar öll úr Sjálfstæðisflokknum, að vinna saman þegar kemur að því sem er margoft nefnt í þessari skýrslu. Þar er t.d. talað um að á sendiskrifstofum okkar víða um heim, ég hjó eftir því, væri eftirspurn eftir samstarfi í orkumálum, grænum lausnum og sjálfbærum fjárfestingum áberandi. Í skýrslunni er einnig talað um að stefna Íslands í alþjóðlegri þróunarsamvinnu skilgreinir sjálfbæra þróun sem leiðarljós og að loftslags- og umhverfismál séu grundvallarhagsmunamál fyrir Ísland. Ef við tökum öll þessi fallegu orð er nefnilega málið að þarna felast stór tækifæri fyrir Ísland. Við erum þjóð sem notar sjálfbæra orku. Við erum þjóð þar sem nýsköpun á þessu sviði hefur verið sterk. Við erum þjóð sem fær hingað til lands fjölda nemenda víða að úr heiminum til að læra t.d. hvernig hægt er að nýta jarðvarma. Og ef hugsað er stórt og unnið saman þvert á þessi ráðuneyti þá tel ég að hægt sé að koma á fót á Íslandi alþjóðlegri þekkingar- og nýsköpunarmiðstöð á sviði loftslags- og umhverfismála, miðstöð sem byggi á þeim grunni sem t.d. er í GRÓ-setrunum, byggi á þeirri þekkingu sem hér er, byggi á því frábæra frumkvöðlasamfélagi sem hér er. Það þarf ekki að kosta svo mikinn pening að byggja upp svona þekkingar- og nýsköpunarmiðstöð vegna þess að fjármagnið á þessu sviði er ansi mikið úti um allan heim og það er hægt að laða stóran hluta af því fjármagni til Íslands og þar með ávaxta það litla fjármagn sem þarf til að setja í svona setur og fá það margfalt til baka á stuttum tíma. Það er eflaust eitthvað í þessari skýrslu sem ég gæti eytt öðru korteri í að segja að þetta eða hitt mætti vera betra o.s.frv. eða rífast um það hvort við eigum að vera í ESB eða NATO eða eitthvað slíkt. Ég tel að það sé betri nýting á mínum tíma eftir lestur þessarar skýrslu að koma með hvatningarorð til hæstv. ráðherra um hvar við getum aukið við það góða starf sem við vinnum því að það er nóg af öðru fólki hér búið að benda á hvar við ættum ekki að vera að gera eitthvað. Mig langar að ljúka með því að þakka fyrir, ekki bara skýrsluna heldur líka það virkar samstarf sem hefur verið milli ráðherra og ráðuneytisins og utanríkismálanefndar sérstaklega á síðustu vikum en líka fyrir þann tíma. Það er þannig sem við vinnum saman.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og langaði að nefna nokkur atriði sem hann kom inn á, það sem snýr að fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu annars vegar og tvíhliða þróunarsamvinnu hins vegar. Dæmi um aukna áherslu á fjölþjóðlega þróunarsamvinnu eru loftslagsframlög, bóluefnasamstarf, mannúðaraðstoð og slíkt. Í Malaví höfum við til að mynda verið að vinna með stjórnvöldum og þá er það í raun líka útflutningur á hugviti, útflutningur á viðhorfi, vinnubrögðum og vinnulagi. Það hefur leitt af sér að nú hafa stærri ríki, með margfalt meira fjármagn, haft þor til að feta í okkar fótspor en hefðu kannski aldrei og kannski mjög seint tekið ákvörðun um að taka af skarið og prófa það. Við gerðum það og það hefur gengið vel og nú eru stærri ríki, með miklu meira fjármagn, að koma og gera það sama til að hjálpa samfélaginu að hjálpa sér sjálfu. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni þegar kemur að því að gleyma ekki öðrum svæðum. Þetta snýst ekki um að velja á milli þess að aðstoða úkraínsku þjóðina og aðra. Við verðum að vera meðvituð um að þó að það sé nær okkur og að hluta til annars eðlis, vegna þess að það er orðið öryggis- og varnarmál fyrir okkur hér, þurfum við samt að huga að því að stóru vandamál stóru svæðanna hurfu ekkert. Við þurfum áfram að skila okkar í því og gera enn betur. Að lokum er ég sammála varðandi utanríkisviðskiptin. Við þurfum að stórauka áherslu á nýsköpun. Við höfum verið að gera það en þurfum að gera meira.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir andsvarið, það er nú ekki mikið um spurningar. En mig langar að segja: Já, það er mjög gott að við séum að prófa nýjar leiðir en við þurfum líka að passa að auka allar leiðirnar. Mín hvatning er sú að halda áfram að auka samstarfið við félagasamtökin hægt og rólega. Við erum búin að heyra það í þróunarsamvinnunefnd hversu vel hlutirnir færast þar áfram yfir í að gera rammasamninga og annað slíkt. Ég tel það mjög af hinu góða. Við megum alls ekki gleyma hinum löndunum, og við gerðum það heldur ekki þegar Covid kom upp. Við gáfum peninga til Covid-samstarfsins en lokuðum ekki bara öllu í Malaví á meðan sem sum lönd gerðu því miður. Sum lönd tóku alla sína þróunarsamvinnu í sumum löndum til baka og sögðu bara: Afsakið, við ætlum að eyða öllum okkar peningum í að eiga við Covid. Ég hvet hæstv. ráðherra til að koma frekar til þingsins og sækja meiri peninga. Það er fjórði ráðherrann frá Sjálfstæðisflokknum - það þarf að semja við hann um það, en þingið er samhuga. Ég hvet hæstv. ráðherra til að nýta sér þann samhug.
Virðulegi forseti. Það er ástæða til að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýra og greinargóða skýrslu og yfirferð. Vinnubrögð utanríkisþjónustunnar eru til fyrirmyndar að vanda. Viðfangsefni utanríkisþjónustunnar eru víðfeðm og af nógu er að taka við lestur skýrslunnar. Hún ber þess auðvitað einhver merki að vera að miklu leyti undirbúin áður en Pútín réðst inn í Úkraínu fyrir aðeins örfáum dögum síðan. Innrásin hefur auðvitað verið allsráðandi í umræðu um alþjóðamálin síðan og lestur skýrslunnar vekur mann til umhugsunar um hversu mikið getur breyst á örskömmum tíma. Allt er í heiminum hverfult, kvað skáldið. Fyrst ég er byrjuð að ræða stríðsátök er viðeigandi að byrja á öryggis- og varnarmálunum. Eins og lýst er í skýrslunni eru hornsteinar öryggis og varna Íslands annars vegar aðildin að NATO og hins vegar varnarsamningurinn við Bandaríkin. Atburðarás síðastliðinna daga hefur líka sýnt svart á hvítu mikilvægi þessa. Til þess að tryggja þátttöku og framlag Íslands í þessu varnarsamstarfi þurfum við að tryggja endurnýjun, rekstur og viðhald varnarinnviða okkar og tryggja að hér sé til staðar viðbúnaðargeta í samræmi við skuldbindingar okkar. Nágranna- og samstarfsríki okkar hafa stóraukið útgjöld til öryggis- og varnarmála í takt við aukna spennu og óstöðugleika í umhverfi okkar. Það er því jákvætt að á vakt okkar Sjálfstæðismanna í utanríkisráðuneytinu hafi þessi mál verið tekin alvarlega. Varnarmálaskrifstofa ráðuneytisins hefur verið endurvakin, sérstök deild fjölþátta ógna hefur verið stofnsett og ráðist hefur verið í umtalsverð viðhalds- og endurbótaverkefni á varnarmannvirkjum á öryggissvæðum. Virk þátttaka okkar í varnartengdum verkefnum og viðhald varðarinnviða okkar er sömuleiðis í takt við þjóðaröryggisstefnu okkar sem kveður skýrt á um framlag Íslands til að styðja við öryggis- og varnartengd verkefni. Þar munum við ekki láta okkar eftir liggja. Frá öryggis- og varnarmálum liggur beinast við að fara í norðurslóðamál. Í annað sinn í sögu Norðurskautsráðsins sóttu allir utanríkisráðherrarnir vel heppnaðan fund hér á Íslandi í Hörpu á síðasta ári. Þar var metnaðarfull ráðherrayfirlýsing undirrituð og samkomulag náðist í fyrsta sinn um framtíðarstefnu fyrir norðurslóðir. Óvissa er uppi um áhrif innrásar Rússlands á samskipti Rússlands við Vesturlöndin í norðurslóðamálum en það er næsta víst að rafmögnuð samskiptin smitist þangað. Yfirlýst markmið Íslands og annarra norðurskautsríkja um lágt spennustig á norðurslóðum rímar illa við aukna hernaðaruppbyggingu á svæðinu. Virðulegi forseti. Samkvæmt skýrslu utanríkisráðherra telur alþjóðleg þróunarsamvinna 37% af útgjöldum til utanríkismála á síðasta ári. Hins vegar er ljóst að mikið bakslag hefur orðið á sviði þróunarsamvinnu og sums staðar hefur árangur af henni farið aftur um áratugi. Það eru vægast sagt vondar fréttir. Þetta á m.a. við í jafnréttismálum í þróunarríkjum, sérstaklega hvað varðar fjölgun barnahjónabanda og á ótímabærum þungunum táningsstúlkna. Það er þyngra en tárum taki að hugsa til þess og ætti að vera okkur hvatning til að leggja mikla áherslu á slík þróunarsamvinnuverkefni og árangur af þeim. Það er jákvætt að Ísland hafi lagt sitt af mörkum til bóluefnasamstarfs á vegum COVAX og til UNICEF til að tryggja jafnt aðgengi að bóluefnum í þróunarríkjum. Staðreyndin er samt sú að hlutfall fullbólusettra er um 11% í Afríku og hlutfall bólusettra heilbrigðisstarfsmanna í verst settu ríkjunum er skammarlega lágt. Aðgengi heimsins að bóluefnum er sannarlega ekki jafnt og ég hef saknað þess að meira fari fyrir fyrir þeim sjónarmiðum hérlendis, en fókusinn hefur meira verið á átak til að bólusetja almennra borgara með þriðja og fjórða bóluefnaskammti. Þá er það líka áhyggjuefni hversu mikil og alvarleg áhrif heimsfaraldur hefur haft á grunnbólusetningar við lífshættulegum smitsjúkdómum í þróunarríkjum. Áhersla á réttindi hinsegin fólks í allri utanríkisþjónustunni er til eftirbreytni enda eru mannréttindi hornsteinn íslensku utanríkisstefnunnar. Þar er þróunarsamvinnan ekki undanskilin og Ísland fylgist því sérstaklega með stöðu mála hvað varðar réttindi hinsegin fólks í samstarfsríkjum og áhersluríkjum í þróunarsamvinnu. Því miður er víða pottur brotinn og í einu af hverjum þremur ríkjum heims teljast hinsegin sambönd enn glæpur samkvæmt lögum. Víða í Afríku og í Miðausturlöndum er ástandið mjög slæmt að þessu leyti. Hryllingssögur af ofsóknum gegn hinsegin fólki á Gasa-ströndinni, í Úganda eða í Tsjetsjeníu láta engan ósnortinn. Það er skylda okkar að halda því á lofti að mannréttindi eru algild, eiga alltaf við og um alla. Það er því jákvætt að sérstökum fjármunum sé varið í verkefni í þróunarsamvinnu til að styðja við réttindi hinsegin fólks í þróunarríkjum. Ég má til með að fagna því sérstaklega að ungliðaverkefni Sameinuðu þjóðanna verði haldið áfram, en íslensk ungmenni öðlast þar víðtæka reynslu og þekkingu á fjölþjóðlegri þróunarsamvinnu. Þá er frábært að heyra að íslensku GRÓ-skólarnir hafi tekið aftur við sér eftir Covid en skólarnir eru ein af meginstoðum okkar í alþjóðlegri þróunarsamvinnu. Það er gríðarlega mikið virði fólgið í því að efla getu stofnana og einstaklinga í þróunarríkjum á þeim sviðum þar sem Ísland býr yfir sérþekkingu. Þá vil ég hvetja hæstv. utanríkisráðherra til dáða þegar kemur að auknu samstarfi við Síerra Leóne á sviði þróunarsamvinnu en undirbúningur hefur tafist vegna heimsfaraldurs. Ég fékk tækifæri til að kynnast landinu og verkefnum þar vel og er þess fullviss að sérþekking okkar muni þær nýtast sérstaklega vel. Ég vil sömuleiðis hvetja hæstv. ráðherra til að gefa gaum að þróunarfræði, sjóðnum sem ég veit að hún þekkir og var komið á fót í samstarfi við nýsköpunarráðuneytið. Ég held að þar geti verið mikil tækifæri í því að efla nýsköpun og þátttöku frumkvöðla- og nýsköpunarfyrirtækja í þróunarsamvinnu en ekki var úthlutað úr sjóðnum á síðasta ári. Virðulegi forseti. Þegar kemur að utanríkisviðskiptum, sem er einn af höttum utanríkisráðherra, staldra ég við EFTA-kaflann. Það er ljóst að bestu bitarnir hafa þegar verið valdir, ef svo má komast að orði, og verkefni og viðræður sem þegar eru hafnar eða vonir standa til að hefjist munu krefjast meira erfiðis svo að hægt sé að stækka fríverslunarnetið. Sömuleiðis þarf að uppfæra og nútímavæða gildandi samninga. EFTA-samstarfið stendur frammi fyrir miklum áskorunum en jafnframt tækifærum. Allt bendir til þess að alþjóðlegur vöxtur muni að miklu leyti verða utan Evrópu á næstu árum og því eru opin og frjáls viðskipti gríðarlega mikilvæg fyrir okkur. Það er mikið í húfi fyrir evrópsk fyrirtæki, launþega og neytendur að fá að taka þátt í að njóta ávaxtar þessa vaxtar. Það er ljóst að borgaraþjónustan heldur áfram að standa undir nafni og þjónusta Íslendinga nær og fjær. Það er ánægjulegt að viðskiptavaktin sem var sett á laggirnar vegna heimsfaraldurs sé enn starfrækt. Þannig geta íslensk fyrirtæki leitað til utanríkisþjónustunnar vegna erinda sem þarf að leysa án tafar en íslenska utanríkisþjónustan vakti athygli víða út fyrir landsteinana fyrir lipra og skjóta þjónustu við fólk og fyrirtæki á erfiðum tímum í heimsfaraldri. Virðulegi forseti. Mig langar að enda yfirferðina, þar sem ég neyddist til að velja úr bara örfáa punkta, á því að nefna rekstur utanríkisráðuneytisins. Samkvæmt stöðu í bráðabirgðauppgjöri er afgangur af rekstrinum. Meðal skýringa á því er stórfækkun ferða vegna fundarsóknar og annarra viðburða. Þó svo að heimurinn sé að einhverju leyti að komast í fyrra horf er fjölgun fjarfunda og fækkun ferðalaga opinberra starfsmanna klárlega fagnaðarefni. Fjarfundir geta aldrei komið alveg í staðinn fyrir fundi í raunheimum en þeir eru góð viðbót og stuðla vonandi að færri vinnuferðum til frambúðar. Það er bæði hagkvæmt og umhverfisvænt.
Frú forseti. Ég vil, eins og aðrir þingmenn, þakka fyrir skýrslu hæstv. utanríkisráðherra um utanríkis- og alþjóðamál, en eðli málsins samkvæmt mun ég aðeins getað talað um örfá efnisatriði hér á þeim stutta tíma sem er til umráða. Ég ætla að byrja á því að ræða stöðu flóttamannamála í heiminum. Það hafa aldrei jafn margir verið á flótta í heiminum og í dag. Talið er að það séu um 84 milljónir og þeim hefur fjölgað um ríflega 2 milljónir eftir að Pútín réðst inn í Úkraínu. Þessi vandi er víða. Hann er í Evrópu, að sjálfsögðu, og hann er auðvitað að stórum hluta afleiðing stríðsrekstrar, hvort sem það hefur verið í Sýrlandi eða Afganistan eða annars staðar og því miður er ekkert sem bendir til þess að úr honum dragi. Hvers vegna nefni ég þetta núna? Ég nefni það vegna þess að við erum öll, mjög skiljanlega, vakin og sofin yfir ástandinu í Úkraínu sem er hrikalegt. Við erum vakin og sofin yfir því hvað við getum gert til að aðstoða Úkraínumenn og til að koma til hjálpar af því að það er komið stríð í Evrópu, á þröskuldinn heima hjá okkur. Mig langar samt að minna þingheim á að fyrir minna en ári síðan féll stjórnin í Afganistan eftir að hersveitir Bandaríkjamanna og bandamanna innan NATO tóku sig upp og fóru á örstuttum tíma, án þess að það hafi verið undirbúið tilhlýðilega eða þær ráðstafanir gerðar sem hefðu hugsanlega getað komið í veg fyrir valdatöku talíbana. Eftir situr afganska þjóðin, svikin af okkur sem þó vorum að reyna að aðstoða í ein 20 ár. Ábyrgð okkar á ástandinu þar hverfur ekki þrátt fyrir nærtæk og mjög brýn verkefni í okkar eigin heimsálfu, Evrópu. Mig langar fyrst og fremst að beina athyglinni norður á bóginn, að málefnum norðurslóða, í minni stuttu ræðu. Stefna Íslands í málefnum norðurslóða var endurnýjuð á síðasta þingi og samþykkt ítarleg og góð stefna sem er samtvinnuð grundvallarhagsmunum, grundvallarþjóðarhagsmunum og þjóðaröryggishagsmunum Íslands í einu og öllu. Hún byggir á hugsuninni um sjálfbæra þróun, heimsmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna, baráttunni gegn loftslagsbreytingum, vernd náttúrunnar, á því að tryggja mannréttindi og ekki síst mannréttindi frumbyggja og velferð þeirra sem búa á norðurslóðum. Norðurskautsráðið er lykilapparat í samskiptum ríkja sem eiga landamæri eða liggja við norðurskautsbauginn. Eins og þingmenn vita þá eiga átta ríki aðild að Norðurskautsráðinu; Norðurlöndin fimm, Kanada, Bandaríkin og Rússland. Ísland fór með formennsku í Norðurskautsráðinu til vorsins 2021 og stóð þar farsællega fyrir formennskunni þrátt fyrir ýmsar hömlur, fyrst og fremst vegna heimsfaraldurs. Nú hafa stjórnvöld í Rússlandi tekið við og eru samkvæmt reglum Norðurskautsráðsins í formennsku í Norðurskautsráðinu til 2023. Mig langar að nota tækifærið hér og inna hæstv. utanríkisráðherra eftir því með hvaða hætti það hafi verið rætt af hinum aðildarríkjunum sjö í Norðurskautsráðinu að formennskan sé í höndum Rússa í ljósi innrásarinnar í Úkraínu. Norðurskautsráðið og metnaður í samstarfinu á norðurslóðum hefur ætíð byggst á því að það svæði ætti að vera laust við hernað, að það væri í rauninni svæði þar sem öll samskipti færu fram friðsamlega, þar sem ríki sætu við borðið á jafnréttisgrundvelli. Það er þannig í Norðurskautsráðinu og þess vegna er það mjög mikilvægur samstarfsvettvangur fyrir Ísland. En auðvitað fara hagsmunir þessara átta ríkja ekki alltaf saman í einu og öllu, að sjálfsögðu ekki, og auðvitað eru ríkin misstór og misöflug. En það skiptir mjög miklu máli að það sé rætt innan Norðurskautsráðsins hvað þessi hörmulegu tíðindi og árásarstríð Pútíns í Úkraínu þýðir innan ráðsins, hvaða áhrif það hefur og hvernig skuli með það fara. Rödd Íslands hefur alltaf verið sterk í Norðurskautsráðinu og ég hef lengi verið þeirrar skoðunar að þar séum við með vettvang þar sem Ísland getur og hefur beitt sér með mjög afgerandi hætti og tekist vel til. Það er líkt og með setu okkar í mannréttindaráðinu og það gleður mig að sjá hér í skýrslunni að það eigi aftur að sækjast eftir því að sitja í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna árin 2025–2027, af því að við getum beitt okkur með markvissum hætti á vettvangi eins og í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna og/eða Norðurskautsráðinu og í raun með miklu veigameiri hætti en við getum gert á ýmsum öðrum sviðum utanríkismálanna. Mér finnst mikilvægt að nota tækifærið hér til að ræða þetta og vekja athygli á þessari stöðu í Norðurskautsráðinu. Það þarf ekki að vera þannig að áhrifin séu bein þarna á milli en við vitum að það hlýtur að hafa áhrif, rétt eins og það hefur áhrif á öll önnur samskipti á milli Evrópuríkja. Að öðru leyti langar mig til að nota tækifærið hér í minni stuttu ræðu til að ítreka og taka undir með þeim hv. þingmönnum sem hafa rætt um gildi þess og nauðsyn að Ísland ljúki aðildarviðræðum við Evrópusambandið. Það kom fram bæði í máli hv. þm. Loga Einarssonar og hv. þm. Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur. Við stöndum frammi fyrir gríðarlegum verkefnum í álfunni. Við stöndum saman um aðildina að Atlantshafsbandalaginu, flestir flokkar á Alþingi. Það er mjög mikilvægt nú þegar allt hefur breyst á einungis tveimur vikum í Evrópu að við skoðum það með blákalt mat á þjóðarhagsmunum og öryggishagsmunum Íslands til grundvallar og að við skoðum það með opnum huga og af fullri alvöru að taka upp þráðinn í aðildarviðræðum Íslands að Evrópusambandinu. Þar er annar vettvangur þar sem ríki njóta jafnræðis við borðið þar sem ákvarðanirnar eru teknar. Það skiptir máli og við vitum sem smáþjóð að það skiptir okkur meira máli en nokkuð annað í alþjóðasamstarfi að vera jafnfætis öðrum þjóðum við það borð þar sem verið er að véla um framtíð mannkyns, ætla ég að leyfa mér að segja, hvort sem það er á vettvangi loftslagssamningsins, innan Evrópusambandsins, innan Norðurskautsráðsins eða á öðrum þeim stað þar sem við beitum okkur af alefli sem ríki. Ég vil einnig nota tækifærið og benda á að innan samstarfsins á norðurslóðum og í Norðurskautsráðinu er unnið í vinnuhópum þar sem sérfræðingar vinna saman. Mig minnir að þetta séu sex sérfræðingahópar sem eru að vinna gríðarlega merkilegt starf og rannsóknir, m.a. á sviði heilbrigðismála, velferðar- og annarra mikilvægra mála á norðurslóðum. Ég hygg að þar sé víða átt frumkvæði að ekki bara vísindarannsóknum heldur að stefnumótun sem getur nýst okkur á öðrum sviðum og í öðru samstarfi. Ég þarf ekki að ítreka mikilvægi umhverfismála á norðurslóðum. Eins og allir vita eru norðurslóðir og norðurskautssvæðið svæði þar sem loftslagsbreytinga gætir fyrst og mest. Það var þannig fyrir réttum 25 árum síðan þegar Norðurskautsráðið var að fara af stað að þá var talað um það sem einhvern óhugsandi framtíðarmöguleika að sífrerinn í Síberíu og á norðurslóðum gæti byrjað að gefa sig og losa metan. Nú er það að gerast og við gætum jafnvel verið að nálgast vendipunkt í þeirri ömurlegu þróun sem loftslagsbreytingarnar eru.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hún innti mig eftir svörum um Norðurskautsráðið og vil ég nefna það fyrst að ekki er ofmælt að þróunin í Afganistan undir lok síðasta sumars sé vægast sagt veruleg vonbrigði og mikið áhyggjuefni. Það er mikilvægt að öfgahópar nái ekki aftur fótfestu í landinu og það verði griðastaður hryðjuverkaafla eins og þegar talibanar réðu þar síðast ríkjum. Við verðum að bregðast við neyðinni sem þar hefur skapast og standa vörð um þann margvíslega árangur sem þó hefur náðst á undanförnum tveimur áratugum eins og frekast er unnt. Varðandi Norðurskautsráðið þá hafa aðildarríki ráðsins, fyrir utan Rússland, gert tímabundið hlé á þátttöku í öllum fundum ráðsins og undirstofnana þess í mótmælaskyni við innrásina í Úkraínu. Í yfirlýsingu aðildarríkjanna, mínus Rússlands, segir að aðildarríkin séu sannfærð um gildi Norðurskautsráðsins fyrir samstarf á norðurslóðum og ítreki stuðning við ráðið og starfsemina. Ríkin beri ábyrgð gagnvart íbúum norðurslóða, þar á meðal frumbyggja sem leggi sitt af mörkum og njóti góðs af mikilvægu starfi ráðsins. Eins og staðan er núna er allt þannig séð í frosti. Af fundi sem áætlaður var í apríl í Rússlandi verður ekki en sagt skýrt að ekki sé verið að klippa á eitt né neitt. Verkefnin fara ekkert og það verður verkefni til meðallangs tíma og lengri tíma að grisja aðeins frá til að standa vörð um vísindalegt samstarf svo að áfram sé hægt að vinna að því sem þarf að vinna að þrátt fyrir þessa pólitísku stöðu. Ekki eru nema tæpar þrjár vikur síðan við ráðherrar Norðurlanda ítrekuðum öll að það skipti máli að halda lágri spennu hátt í norðri þannig að hlutirnir breytast hratt. En við munum þurfa að finna lendingu í því að halda starfinu áfram með einhverjum hætti.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. utanríkisráðherra fyrir skýr svör. Það er gott að fá það staðfest úr þessum ræðustóli að gert hafi verið tímabundið hlé á samstarfinu innan Norðurskautsráðsins vegna innrásar Pútíns í Úkraínu. Það er eitthvað sem verður að bregðast við á staðnum og í svona samstarfi. En um leið er mikilvægt, eins og hæstv. ráðherra nefndi, að reyna að gæta þess að ekki slitni upp úr verkefnunum sem verið er að vinna í grasrótinni. En eins og bent var á hefur það verið grundvöllur starfsins í Norðurskautsráðinu og alls samstarfs á norðurslóðum að halda því svæði í lágspennu, eins og menn sem hafa áhuga á stríðsfræðum kalla það, og að halda friðsamlegum samskiptum þar. Varðandi Afganistan þá þakka ég hæstv. ráðherra fyrir að ávarpa það líka. Já, það er erfitt að hafa augun á mörgum málum í einu en við megum ekki taka augun af því sem er mikilvægast og við þurfum að sinna áfram þrátt fyrir stríðið í Úkraínu. Það gleður mig að heyra að ráðherrann er líka með augun á Afganistan. Það sem gerist á þessum erfiðu tímum er að myndavélarnar fara bókstaflega allar á sama stað, myndavélar fréttastofanna í heiminum, en það þýðir ekki að það sé ekki í neyð, það séu ekki átök, það sé ekki hungursneyð í öðrum löndum og þar nefni ég Afganistan og Jemen.
Virðulegur forseti. Það hefur verið fróðlegt að hlusta á umræðurnar hér. Mér svelgdist aðeins á áðan þegar hæstv. utanríkisráðherra sagði að stríðið í Úkraínu, og þær vendingar sem af því leiða, þýddi ekkert endilega að hlutverk Evrópusambandsins væri að verða meira. Hvers vegna ætli það sé nú sem Úkraína, Moldóva og Georgía sækja það svona ofboðslega fast að fá aðild að Evrópusambandinu? Hvers vegna ætli Danir séu að halda þjóðaratkvæðagreiðslu næsta sumar um að hefja þátttöku í varnarsamstarfi á vettvangi Evrópusambandsins, þ.e. að hverfa frá þeirri undanþágu sem Danmörk hefur verið á í þessum efnum síðan aðildarsamningurinn var gerður á sínum tíma? Hvers vegna ætli það sé sem Frakkar, sem hafa alla jafna verið á bremsunni gagnvart stækkun Evrópusambandsins, eru farnir að viðurkenna með mjög afgerandi hætti þörfina á því að ríkin í austri, sem eru berskjölduð fyrir árásargjarnri utanríkisstefnu Rússlandsstjórnar, fái skjól hjá sambandinu? Ætli það sé ekki einmitt vegna þess, virðulegi forseti, að þessar þjóðir og þessir þjóðarleiðtogar átta sig á því að hlutverk Evrópusambandsins er og verður núna mikilvægara en nokkru sinni fyrr í sögunni? Þegar beinlínis er ráðist inn í fullvalda lýðræðisríki í Evrópu þá segir það sig eiginlega sjálft að ríkjasamband sem langflest Evrópuríki tilheyra og sem var beinlínis stofnað til að stuðla að og viðhalda friði í Evrópu - þá fær þetta samband alveg ofboðslega mikilvægt hlutverk og þarf að starfa í samræmi við það. Jean Monnet, einn af frumkvöðlum og upphafsmönnum Evrópusambandsins, sagði eins og frægt er orðið að Evrópa yrði mótuð og búin til í glímunni við einhvers konar meiri háttar erfiðleika. Ég ætla nú bara að segja þetta á ensku, ekki frönsku þó: „Europe will be forged in crises and will be the sum of the solutions adopted for those crises.“ Þetta raungerðist í fjármálakreppunni og eftirköstum hennar, þetta raungerðist í viðbrögðunum við heimsfaraldri og nú raungerist þetta með mjög afgerandi hætti í kjölfar innrásar Rússa í Úkraínu. Þá hefur það komið í hlut Evrópusambandsins að kynna víðtækari og meira afgerandi efnahagslegar þvingunaraðgerðir - við getum í raun kallað þetta efnahagslegan stríðsrekstur gegn Rússlandi - en nokkurn tímann í sögunni. Það er Evrópusambandið sem hefur tekið sér mjög virkt hlutverk í baráttunni við upplýsingaóreiðu, falsfréttir og annað í Austur-Evrópu. Það hefur meira að segja komið í hlut Evrópusambandsins að senda hergögn til Úkraínu, nokkuð sem hefði þótt óhugsandi fyrir nokkrum mánuðum. Undanfarna daga hafa bæði Olaf Scholz, kanslari Þýskalands, og Emmanuel Macron, forseti Frakklands, talað um að nýtt skeið sé að renna upp í Evrópu sem kalli á meiri samstillingu og samvinnu á vettvangi Evrópusamstarfsins. Þjóðverjar hafa kúvent sinni varnar- og öryggisstefnu og hvatt önnur Evrópuríki til að fylgja því fordæmi. Ég verð að segja að mig grunar að nær allir frjálslyndir og alþjóðlega sinnaðir leiðtogar í Evrópu séu ósammála hæstv. utanríkisráðherra Íslands um að hlutverk Evrópusambandsins sé ekkert endilega neitt meira en áður. Það er einfaldlega þannig að það blasir við okkur svolítið nýr veruleiki í alþjóðamálum og Evrópusambandið hefur sýnt það á síðustu vikum að það hefur alla burði, og samstaðan er þannig innan þess, meðal þessara vestrænu lýðræðisríkja sem deila gildum að svo mörgu leyti, til að þróast í takt við þetta.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og langaði bara að bregðast við því sem hann fjallaði þar helst um, sem er hlutverk Evrópusambandsins og orð mín þar. Ég vona að sambandinu gangi sem allra best að ná sínum markmiðum og skil ágætlega og bara nokkuð vel að ríki eins og Úkraína sæki þar um aðild. Það er reyndar mjög langt síðan þau gerðu það og Evrópusambandið hefur ekkert verið mjög virkt í svörum þegar kemur að aðild þeirra að sambandinu. Mín orð sneru að hlutverki þeirra í öryggis- og varnarmálum, þ.e. að eðlilegt væri að Evrópusambandið liti meira til öryggis- og varnarmála vegna þeirrar stöðu sem upp er komin en það þýðir ekki endilega að hlutverk Evrópusambandsins sé að verða meira í því samhengi. Ef við horfum til að mynda á getu Evrópusambandsríkja og hlutverk og hlutfall þeirra innan Atlantshafsbandalagsins er staðreyndin sú að um 80% af umsvifum og fjármagni innan Atlantshafsbandalagsins kemur frá ríkjum sem eru ekki í Evrópusambandinu. Það er mjög eðlilegt að Evrópusambandið endurmeti sína stöðu í þessum málum nú, rétt eins og einstök ríki innan sambandsins gera, við gerum og ég hugsa að flest ef ekki öll ríki geri líka.
Virðulegur forseti. Það ætti kannski ekki að koma neinum á óvart að það eru Bandaríkin og Bretland sem, ásamt kannski Þýskalandi og Frakklandi, eru þau ríki sem verja mestu til varnarsamstarfsins á vettvangi NATO. Nú hafa undanfarnar vikur sýnt að það virðist vera vilji hjá Evrópusambandinu til að útvíkka að einhverju leyti hlutverk sitt þegar kemur að varnarmálum. Þessar vopnasendingar til Úkraínu eru t.d. ansi skýrt dæmi um það. Þetta er eitthvað sem ég held að okkur hefði ekkert endilega dottið í hug fyrir örfáum mánuðum. Þegar kemur að glímunni við óefnislegar öryggisógnir, t.d. falsfréttir, upplýsingaóreiðu og netárásir, er Evrópusambandið líka að taka virkari þátt en áður. Þessar efnahagslegu þvingunaraðgerðir - auðvitað er það á vissan hátt að einhverju leyti varnar- og öryggisstefna sem þarna er verið að reka. Það er Evrópusambandið sem stendur að henni, einmitt til að stuðla að friði og reyna að bregðast við þessari gríðarlegu ógn við friðinn með skilvirkum en um leið friðsamlegum hætti. Ég endurtek það sem ég sagði hér áðan. Ég held að þessi sýn utanríkisráðherra á Evrópusambandið og framtíð þess, að það sé ekkert endilega að taka að sér aukið hlutverk þegar kemur að öryggis- og varnarmálum, sé í raun sýn sem stangast svolítið á við það sem flestir af bestu leiðtogum Evrópusambandsríkjanna eru einmitt að kalla eftir núna. Ég tek auðvitað undir þau orð hæstv. ráðherra að nú þurfi Evrópusambandið aldeilis að standa sig í stykkinu.
Virðulegur forseti. Við ræðum hér skýrslu utanríkisráðherra. Ég verð að viðurkenna að ég held að ég hafi tekið þátt í þessari umræðu á hverju ári frá því að ég settist á þing en það er ánægjulegt að sjá hversu margir taka þátt í umræðunni núna. Málið er brýnt og hefur reyndar alltaf verið brýnt að við ræðum um utanríkismál. Það hefur kannski ekki farið nægilega mikið fyrir því en auðvitað er ástandið núna með þeim hætti að við verðum að ræða þetta mál. Ég ætla að taka undir það sem ég hef heyrt marga þingmenn segja hér og hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir framgöngu sína á síðustu dögum. Það er mikilvægt að hér ríki samstaða og það er mikilvægt að við tölum hátt og skýrt þegar kemur að því að ráðist er inn í annað land, brotin eru alþjóðalög og brotið er á mannréttindum fólks. Við eigum alltaf að nota rödd okkar þegar svo ber undir og við eigum alltaf að tala skýrt og fyrir það vil ég hrósa hæstv. ráðherra. Ég skal líka viðurkenna að ég átti alls ekki von á því að til slíkra stríðsátaka kæmi í Evrópu á þeim tíma sem ég sæti hér á þingi. Ég hélt reyndar að það væri liðin tíð að við sæjum vopnaða hermenn, skriðdreka, sprengjuárásir og slíkt í Evrópu. Ég bara trúði því að slíkt myndi ekki henda aftur. Ég er þess þó fullmeðvituð að auðvitað eru ógnirnar víða en maður átti kannski von á öðruvísi ógnum, út af umhverfisöryggismálum, netöryggismálum og öðrum fjölþáttaógnum og frekar þá að stríðsrekstur væri í formi dróna eða eitthvað slíkt. En þessar myndir sem birtast manni núna á hverjum degi eru bara hryllilegar og eitthvað sem ég hélt að við myndum ekki þurfa að upplifa aftur. Mig langar aðeins í því samhengi að segja að við erum auðvitað búin að sjá þessa spennu stigmagnast og því miður höfum við í hinum vestræni heimi bara ekki tekið það nógu alvarlega. Pútín og aðgerðir hans hafa ógnað heimsmynd okkar í töluverðan tíma, þetta er ekkert alveg glænýtt. Maður veltir því oft fyrir sér: Hefði verið hægt að stíga fastar niður þegar ráðist var inn í Georgíu? Hvað með Krímskagann og þegar Lúkasjenkó stelur í rauninni forsetastólnum í Hvíta-Rússlandi, sem er auðvitað eina ástæðan fyrir því að nú er hægt að ráðast inn í Úkraínu í gegnum Hvíta-Rússland? Allt þetta fær mann til að hugsa þessa hluti og ekki síst það að í gegnum samstarf okkar þá vinnum við mjög mikið og náið með Norðurlöndunum en ekki síður Eystrasaltsríkjunum. Þessi þrjú minni Eystrasaltsríki eru nátengd okkur og þau eru okkur mjög þakklát fyrir stuðning á sínum tíma en þau hafa líka í svolítinn tíma kallað eftir aukinni aðstoð. Þau hafa verið að benda okkur á hvað ógnin er mikil því að þau upplifa það auðvitað af nágrönnum sínum og hafa gert í talsverðan tíma. Mig langar líka að tala um Norðurlandasamstarfið. Ég ætla aðeins að fletta yfir hérna, það er svo margt sem ég hefði viljað segja. Sem formaður Íslandsdeildar Norðurlandaráðs átta ég mig mjög vel á mikilvægi þess að við vinnum náið með Norðurlöndum. Þetta eru ríki sem við eigum mjög margt sameiginleg með samfélagslega og félagslega en líka út frá öryggishagsmunum. Það var auðvitað svolítið nýtt að við sáum það á Norðurlandaráðsþingi nú í haust að Jens Stoltenberg, framkvæmdastjóri NATO, mætti á fundinn og hélt býsna góða ræðu og sat fyrir svörum. Það er svolítið nýtt að á vettvangi Norðurlandaráðs séum við farin að tala um öryggismál. En nota bene, þetta var í haust og það sýnir að ástandið hefur verið að magnast upp og við þurfum að taka því mjög alvarlega. Þá ætla ég að færa mig yfir á norðurslóðir sem eru málaflokkur sem ég held að sé okkur einna mikilvægastur í alþjóðasamhengi. Þarna erum við staðsett á mjög sérstökum stað út frá öryggis- og varnarmálum. Við höfum átt sæti í Norðurslóðaráðinu þar sem við höfum verið við borðið, setið við borðið með sama atkvæðisrétt og aðrir í Norðurslóðaráðinu, þ.e. Rússar öðrum megin, Bandaríkin hinum megin og Kanada og svo Norðurlöndin öllsömul. Ég heyrði í ræðum og samtali við hæstv. ráðherra áðan einmitt þessar vangaveltur, það hefur verið þannig að öryggismál hafa ekki verið til umræðu á þessum vettvangi og það er auðvitað af ákveðinni ástæðu. En það hefur ítrekað verið kallað eftir því að finna þurfi einhvern vettvang til að ræða öryggismál á þessum slóðum. Þarna höfum við líka séð Rússa byggja mjög upp herstyrk sinn á norðurslóðum. Þeir hafa verið í töluverðri uppbyggingu og rök þeirra eru þau að þeir séu að gæta landamæra sinna sem eru kannski allt í einu að birtast núna við bráðnun íss. En þegar þetta land er undir stjórn aðila eins og Pútín sem sýnir af sér það sem hann hefur sýnt á síðustu árum og ekki síst á síðustu dögum og vikum, þar sem blákalt er logið til um hvað standi til, þá er eðlilegt að við hræðumst og það er alveg eðlilegt að við veltum fyrir okkur: Og hvað með norðurskautið? Hvað gæti mögulega gerst þar? Ég ætla að halda aðeins áfram og fara næst í loftslagsmálin sem eru nátengd norðurslóðamálum. Ég skal alveg viðurkenna að ég átti frekar von á því að við værum að tala um í norðurslóðamálum hættu tengda loftslagsbreytingum. Það er auðvitað alveg ofboðslega „relevant“. Við værum væntanlega ekki að tala svona mikið um norðurslóðamál ef ekki væri vegna loftslagsvandans og vegna bráðnunar íss, þá væri þarna bara ís. En nú er ísinn að bráðna og það hefur ofboðslega mikil áhrif á lífríkið allt en líka á öryggis- og varnarhagsmuni okkar. Það hefur aðeins verið rætt hér og maður má alveg velta því fyrir sér hvort þetta sé ekki okkar stærsta mál. Ég hef sagt það frá því ég byrjaði á þingi að loftslagsmálin væru stærsta viðfangsefnið en svo kemur alltaf eitthvað annað. Það kemur Covid og það kemur stríð í Evrópu, en við megum á sama tíma ekki gleyma því að þetta er risastór málaflokkur. Því tengd eru auðvitað orkumálin og orkuskiptin hér á landi og það að við séum svo lánsöm að eiga þess kost að vera algjörlega sjálfbær hvað orku varðar ef við förum alla leið í orkuskiptunum. Þegar maður horfir á stóru myndina og fer að velta fyrir sér því sem er að gerast í Evrópu í dag er sorglegt að horfa upp á það hve Evrópa og kannski sérstaklega Þýskaland, stærsta ríki innan Evrópusambandsins, hafa leyft sér að verða háð orku, gasi, frá Rússlandi og hvað þessi kaup á gasi eru að öllum líkindum einmitt að renna núna inn í hernaðaraðgerðir Pútíns. Maður veltir fyrir sér: Ef þessar þjóðir hefðu gengið lengra í því að uppfylla loftslagsmarkmiðin sín, í því að skipta út orkugjöfum fyrir græna orkugjafa, væri ástandið eitthvað betra? Góðu fréttirnar eru alla vega þær að Þjóðverjar hafa stigið ákveðin skref í því að ætla ekki að láta gas renna núna um Nord Stream 2 leiðsluna og með því draga úr eða stoppa alveg innkaup á gasi frá Rússlandi. Þetta er auðvitað allt of stuttur tími. Ég hélt að ég hefði alla vega 15 mínútur en 10 mínútur eru allt of stuttur tími. Ég vil þá enda á þessu: Lífskjör Íslendinga byggja á frjálsum vöru- og þjónustuviðskiptum. Þau eru risamál fyrir Ísland og mér finnst við hafa staðið okkur mjög vel í því og ég held að hægt sé að hrósa hæstv. ráðherra, og ekki síður fyrrverandi ráðherra, fyrir að hafa staðið vörð um hagsmuni Íslands þegar kemur að þessum þáttum. Það þarf ekki að ganga í Evrópusambandið til að eiga gott samstarf við Evrópusambandið og ríki þess. EES-samningurinn skiptir okkur öllu máli en ekki bara EES-samningurinn heldur það að vera almennt með það viðhorf að vilja vinna með öðrum ríkjum, vilja eiga frjáls vöru- og þjónustuviðskipti. [[Forseti hringir.]] Þá ætla ég að enda á því sem ég byrjaði ræðuna á: Við eigum auðvitað alltaf - alltaf, alltaf - að tala fyrir mannréttindum, jafnrétti [[Forseti hringir.]]og að alþjóðalög séu virt því að það er eina leiðin til að ná fram friði í heiminum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra og hv. þingmönnum fyrir umræðuna. Mér fyrirgefst vonandi að fá að taka þátt í þessari umræðu en eðli málsins samkvæmt er þetta mér mikið hjartans mál. Vonandi áttar allur almenningur og hv. þingmenn sig á mikilvægi þessa málaflokks en umræðan hefur verið lítil en verður vonandi meiri. Virðulegur forseti. Hér hafa menn í fullri alvöru komið fram og talað um aðild okkar að Evrópusambandinu með þeim hætti að það verður að leiðrétta þá umræðu. Fyrst aðeins vegna þess að menn hafa verið að tala um samkomulagið við Breta. Það voru reyndar Viðreisnarmenn, formaður Viðreisnar, hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, sem töluðu fyrst um tækifærin sem væru í Brexit og allir sem hafa aðgang að Google frænda geta fundið það. Þá er ég að vísa í að Evrópusambandið hefur ekki viljað, þó að við séum partur af þeirra nánustu vinaþjóðum, ljá máls á því eða verið mjög tregt í taumi með það - og vonandi mun það breytast vegna þess að nú erum við að semja um aðra hluti við þá en að því vann ég alla mína tíð sem utanríkisráðherra - að veita okkur tollfrjálsan aðgang að markaði sínum fyrir sjávarafurðir. Þeir eru búnir að hleypa Kanadamönnum, Japönum og Mercosur-tollabandalaginu að með tollfrjálsan aðgang en ekki EES-ríkjunum. Þá var talað um að tækifærin hefðu ekki verið nýtt í samningnum við Bretland. Fyrst skal tekið fram að viðskiptaráðherra Bretlands lagði sérstaka áherslu á það að samningurinn sem við náðum við Breta væri betri en sá sem Evrópusambandið væri með við þá. Samskipti okkar við Breta hafi ekki verið jafn náin og umfangsmikil í áratugi. Í ofanálag stóð okkur til boða samningur sem þýddi miklu meiri aðgang en við höfum núna að sjávarútvegsmarkaði Breta. Sömuleiðis var gert ráð fyrir innflutningi á landbúnaðarvörum, á 1.000 tonnum af mjólkurdufti og á lambakjöti. Og þó svo það væri einhver innflutningur á móti var tekið tillit til, virðulegi forseti, smæðar okkar. Ef við tökum þetta út frá þeim mælikvarða sem er kannski eðlilegt að gera þegar kemur mjólkurvörunum, sem hlutfall af heildargreiðslumarki, þá fengum við innflutning upp á 8,3% miðað við 1,1% af innflutningi. Rkisstjórnin vildi hins vegar ekki fallast á þessa tillögu mína en þótt ég sé farinn úr ráðuneytinu efast ég ekki um þetta standi enn til boða. Þetta hefur þýtt mun betri aðgang fyrir okkur en fyrir samkeppnislönd okkar og hefur aukið samkeppnisforskot okkar. Það er því ekki rétt þegar menn halda því fram að tækifærin hafi ekki verið nýtt. Vegna þess að við erum með viðskiptafrelsi gátum við tekið ákvarðanir um að gera það ekki þó svo að ég hafi orðið undir þar í ríkisstjórninni. Hér tala menn í fullri alvöru um að viðskiptafrelsi fylgi því að ganga í Evrópusambandið. Viðskiptafrelsi? Við afsölum okkur viðskiptafrelsinu þegar við göngum í Evrópusambandið, svo einfalt er það. Ef menn skoða skýrsluna um viðskiptamál, Áfram gakk, þá sést alveg skýrt að við erum með 90% tollfrelsi í okkar landi meðan Evrópusambandið er með 27%. Þegar menn skoða gögn sem voru gerð þegar við vorum í aðlögunarviðræðunum þá kom skýrt fram að ekki aðeins væri það þannig að 75% af tekjum og tollum færu inn í Evrópusambandið, því að þetta er sameiginlegt tollabandalag, heldur þyrfti í ofanálag að setja nýtt flóknara tollkerfi sem kostaði 30 milljónir evra. Bara til að setja það í eitthvert samhengi þá voru tollverðir eða starfsmenn tollsins á Íslandi á þeim tíma 168. Ef við berum okkur saman við þau lönd sem eru næst okkur í stærð, eins og Möltu, þá voru ekki 168 starfsmenn þar heldur 430. Í Lúxemborg 495. Og sömuleiðis ef við berum saman viðskiptanet okkar og Evrópusambandsins er augljóst að það er víðfeðmara. Hér tala menn líka í fullri alvöru um að öryggi okkar sé betur borgið með því að ganga í Evrópusambandið. Virðulegi forseti. Við erum í góðum málum í öryggismálum vegna þess að við erum aðilar að Atlantshafsbandalaginu og við erum með tvíhliða varnarsamning við Bandaríkin. Bara til að setja þetta í samhengi: Af varnarviðbúnaði Atlantshafsbandalagsins eru innan við 20% í Evrópusambandinu. Evrópusambandið mun aldrei verja okkur. Það liggur alveg fyrir ef slíkir alvarlegir atburðir myndu gerast. Við getum líka nefnt orkumálin. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir fór ágætlega yfir að það sem menn sitja uppi með núna eru rangar ákvarðanir Evrópusambandsríkjanna. Evrópusambandið gerði ekkert í því þótt allir bentu á það að Evrópa væri orðin svo háð gasi, orku, frá Rússlandi, 41%. Í ofanálag ákváðu menn, eftir að Pútín var búinn að fara inn í Georgíu, búinn að fara á Krímskaga, að fara í verkefni sem heitir Nord Stream 2 sem átti að auka enn frekar viðskipti við Pútín-stjórnina, styrkja enn frekar efnahaginn hjá Pútín-stjórninni. Þetta er Evrópusambandið, virðulegur forseti. Ég þekki þetta mál ágætlega því að ég tók það upp á mjög mörgum fundum, þar sem ég gat. Við eigum ekki að líta til Evrópusambandsins þegar kemur að orkumálum. Ef við tölum um loftslagsmálin, af hverju er ég að fá gesti frá helstu fjölmiðlum heimsins til að taka viðtal við mig, umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra? Það er ekki, virðulegur forseti, af því að ég er svo skemmtilegur eða neitt slíkt. Það hefur ekkert með meinta mannkosti mína eða galla að gera. Það er vegna þess að við erum svo framarlega í loftslagsmálum. Við erum búin að fara í gegnum tvö orkuskipti, rafvæðinguna og hitaveituvæðinguna. Var það Evrópusambandið sem leiddi það í upphafi síðustu aldar? Var það Evrópusambandið? - Já, virðulegi forseti, ég er að tala við hv. þingmann af því það eru allir aðrir, sýnist mér, ESB-sinnar horfnir úr salnum. Ég verð því bara að tala við þann eina sem er eftir. Ég var að vonast til að það yrðu aðeins fleiri. - Þannig að þessi rök standast engan veginn. Menn tala um að þetta styrki efnahag okkar einnig. Bíddu, förum aðeins yfir það. Evrópa er miklu meira en bara þau lönd sem eru í tollabandalaginu. Er sérstaklega slæmt ástand í efnahagsmálum í þeim löndum sem eru fyrir utan Evrópusambandið? Er þetta eitthvað hræðilegt í Noregi? Er þetta eitthvað hræðilegt í Sviss? Er þetta eitthvað hræðilegt í Liechtenstein? Er þetta eitthvað hræðilegt í Bretlandi? Þessi rök halda ekki vatni. Menn tala um að hlutirnir séu svo frjálslyndir í Evrópusambandinu. Virðulegur forseti, bara ef við tökum eitt dæmi þá hef ég, bæði innan lands og sömuleiðis á alþjóðlegum vettvangi, barist fyrir réttindum hinsegin fólks. Eigum við að fara yfir þau lönd sem við berum okkur saman við innan Evrópusambandsins hvað það varðar? Það eru ekki öll löndin eins og Norðurlöndin, því miður. Mér finnst alveg sjálfsagt að menn fari rétt með þótt þeir trúi því að það sé skynsamlegt að ganga í Evrópusambandið. Við missum viðskiptafrelsi, það verður minna viðskiptafrelsi ef við göngum í Evrópusambandið. Það er alveg klippt og skorið og staðreyndirnar tala sínu máli. Það skiptir engu máli þótt menn segi viðskiptafrelsi og ESB í sömu andránni þúsund sinnum, milljón sinnum, það breytir ekki þessum staðreyndum. Við afsölum okkur viðskiptafrelsinu sem við börðumst fyrir svo lengi og náðum sem betur fer. Okkur hefur alltaf vegnað vel þegar við erum með frelsi í viðskiptum. Það væri sorglegt ef við myndum einhvern tíma stíga það skref að afhenda það öðrum. Fyrir utan að það hefði náttúrlega slæm áhrif á íslenskan efnahag. Það er skýrt. Virðulegi forseti. Það að nefna öryggis- og varnarmál í sömu andrá og Evrópusambandið - ja, það er sjálfsagt að taka þá umræðu en það er ekki gott fyrir þá sem vilja að Ísland gangi í Evrópusambandið. Síðan mætti nefna margt fleira. Hv. þingmenn kalla stundum eftir því að tala um Evrópusambandið og ég er alltaf til í það. Ég hef aðallega talað annars staðar vegna þess að ESB-sinnar hafa ekki verið tilbúnir í þá umræðu þegar á hólminn er komið. Ég var utanríkisráðherra í fimm ár og aldrei vildu hv. þingmenn sem töluðu um að ganga í Evrópusambandið taka þá umræðu við mig. [[Forseti hringir.]]Ég vona að það gerist alla vega eitthvað í þessari umræðu þó að ég sakni þess að hafa þingmenn sem eru fylgjandi Evrópusambandinu í salnum núna.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir skelegga ræðu og auðvitað getur maður treyst á það að þegar orðið Evrópusambandið er notað í hans munni þá verður andlitið gjarnan svolítið rautt og því fylgir svolítil reiði því að það hefur ekki farið fram hjá neinum hver afstaða hæstv. ráðherra er til Evrópusambandsins, hvorki nú né fyrr. Ég hvet hæstv. ráðherra til að taka sér penna í hönd eða setjast við tölvuna sína, skrifa grein og birta í helstu dagblöðum í Evrópu og tala skýrt fyrir því að það sé ekki viðskiptafrelsi í Evrópu. Ég myndi gera það snarlega og sjá hver viðbrögðin verða. Mig langar til að spyrja hæstv. ráðherra: Hefur hann gert mikið af því þegar hann hefur verið á fundum með ráðamönnum í Evrópu í utanríkisráðherratíð sinni að fullyrða þetta við þá, að þeir búi ekki við viðskiptafrelsi, að það sé þannig í Danmörku, það sé þannig í Svíþjóð, það sé þannig í Finnlandi, það sé þannig í Þýskalandi eða Frakklandi eða öllum ríkjum Evrópu að menn búi ekki við viðskiptafrelsi? Þetta er auðvitað málflutningur sem heldur ekki neinu vatni. Það er bara þannig. Þegar við erum að meta aðildin að Evrópusambandinu, og ég get ímyndað mér að hæstv. ráðherrann sé svolítið órólegur núna vegna þess að hann er að sjá það hvernig afstaða landsmanna er að breytast í skoðanakönnunum allhressilega, fléttast öryggis- og varnarmál inn í þetta vegna þess að þjóðir Evrópu eru þarna með samráðsvettvang til þess m.a. að grípa til aðgerða, mjög harkalegra efnahagsráðstafana gagnvart Rússum sem er heldur betur að hafa áhrif á stríðsrekstur Pútíns og það hversu fast land undir fótum hann hefur heima fyrir. Við verðum að tala um mannréttindamál líka í þessu samhengi. Við þurfum að tala um gjaldmiðil. Við þurfum að tala um efnahagsmálin almennt og að nota hitaveituna hér sem einhver sérstök rök fyrir máli sínu og sem einhvers konar punkt gegn Evrópusambandinu er svo langsótt að ég ætla ekki að elta neitt sérstakar ólar við það. Þetta er einfaldlega spurning um alhliða og mjög víðtækt hagsmunamat fyrir þjóðina. [[Forseti hringir.]]Það getur breyst á hverjum tíma fyrir sig en það er ekkert fráleitt að halda því fram [[Forseti hringir.]]að aðild eða umræða um aðild að Evrópusambandinu sé heppilegri í dag en á öðrum tímum, einfaldlega vegna þess að afstaðan í Evrópu í [[Forseti hringir.]]friðar og varnarmálum er breytast hratt og hæstv. ráðherra veit það mætavel.
Virðulegi forseti. Talandi um rauða og reiða hv. þingmenn. Ég geri enga athugasemd við það þótt þingmaðurinn reiðist aðeins, það er allt í lagi, sannleikanum verður hver sárreiðastur. Hv. þingmaður spyr: Ertu búinn að ræða þetta við þessa þjóðir að það sé ekki viðskiptafrelsi? Að sjálfsögðu, það er ekkert leyndarmál að þetta er tollabandalag. Heldur þingmaðurinn að Danir og Svíar viti ekki af því að þeir eru í tollabandalagi? Trúir hv. þingmaður því? Eitt land var að fara út úr Evrópusambandinu og hver voru helstu rökin? Þau vildu viðskiptafrelsi aftur. Það er svo skrýtið þegar maður er að ræða við hv. þingmenn og þá ESB-sinna sem stundum poppa upp, þó oftast fari lítið fyrir þeim, að ræða í alvöru, að halda uppi samræðu um það hvort ESB sé tollabandalag eða ekki. Það var ekkert viðskiptaráðuneyti nema bara það sem maður var að eiga við Brussel í Bretlandi áður en þeir gengu út. Það þurfti að setja allt af stað aftur. Menn höfðu ekki gert fríverslunarsamninga í áratugi vegna þess að Brussel gerði þá fyrir þá og þeir voru mjög ósáttir við áhersluna þar vegna þess að það voru ekki hagsmunir Breta hvernig það var gert. Stutta svarið við spurningunni um hvort ég talaði um þetta við kollegana og aðra í öðrum löndum er já, en það þarf ekkert að útskýra það fyrir þeim. Þeir vita þetta. Það eru bara íslenskir ESB-sinnar sem einhvern veginn skilja þetta ekki sem er með slíkum ólíkindum. Og mannréttindi. Virðulegur forseti. Ég var að fara yfir það að sem betur fer búum við við meiri og betri mannréttindi en flest ríki innan ESB. Þarf ég að útskýra það líka fyrir hv. þingmanni? Er það ekki eitthvað sem er öllum ljóst? Mér finnst hugrekki að tala um gjaldmiðilinn og fara að tala um evruna en það er sjálfsagt að fara yfir það aftur, alveg sjálfsagt. Ef menn halda að evrunni sé hampað um alla álfu í þeim löndum sem eru með evru þá er það fullkominn misskilningur. Þegar kemur að loftslagsmálum þá er ástæða fyrir menn að líta til okkar. Við höfum margt fram að færa og þegar menn halda því fram að við eigum eitthvað að elta Evrópusambandið í loftslagsmálum nei, við tóku þessar ákvarðanir sjálf sem við erum að flytja út, hugvitið, [[Forseti hringir.]]eins og t.d. hitaveituna. Það hefur ekkert með Evrópusambandið að gera, ekki nokkurn skapaðan hlut.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svarið. Já, auðvitað á hann fundi og hefur átt fundi með helstu ráðamönnum ríkja Evrópu í sinni tíð sem utanríkisráðherra. En það sem ég er kannski að reyna að draga fram er að þótt ríkin viti mætavel að um er að ræða bæði skuldbindingar og svo eitthvað sem menn leggja fram, menn fái eitthvað og gefi eitthvað, eins og er alltaf í svona sambandi - ég held að það sé ekki einhver almenn vitneskja um það í Evrópu, meðal ráðamanna í Evrópu, að það sé ekki viðskiptafrelsi í þessum löndum. Ég held að það segi sig alveg sjálft að það lítur enginn þannig á. Auðvitað er það þannig að þú færir einhverjar fórnir með því að ganga í samband eins og Evrópusambandið en þú færð líka helling í staðinn. Þetta er eins og ég var að rekja í minni fyrri ræðu, þetta er hagsmunamat út frá mörgum mismunandi þáttum og það er ekki hægt að taka út eitthvað eitt afmarkað svið og nota það til að slá allt hitt út af borðinu. Við höfum talað mikið um einn anga af þessu sem er gjaldmiðillinn og sá efnahagslegi stöðugleiki sem að mörgu leyti er meiri í þessum löndum, sérstaklega þeim löndum sem standa nær okkur og eru innan sambandsins af því að þau eru með þennan stærri gjaldmiðil. Við þurfum ekkert að fara mjög djúpt ofan í þá umræðu. En af því að við erum að ræða þetta núna í samhengi við þennan ófrið og þetta stríð sem allt í einu er brostið á í Evrópu, þá er það auðvitað þannig að það er ný vídd inn í umræðuna. Það er alveg hárrétt, sem hv. þm. Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir sagði hér fyrr í dag, að kannski höfum við ekki verið nógu dugleg við að tala um að Evrópubandalagið er margt, m.a. bandalag um frið. Evrópusambandið var stofnað um frið og á stóran þátt í því að það hefur verið friðsælla í álfunni en var auðvitað löngu á undan. Það eru svo margar hliðar á þessum teningi og þetta snýst um miklu meira en bara [[Forseti hringir.]]tolla eins og hæstv. ráðherrann stillir málum upp, að sé einhvern veginn algjört lykilatriði í þessu öllu. [[Forseti hringir.]]Þetta eru mörg önnur svið og þetta allt saman þurfum að samþætta þegar við erum að meta hagsmunina. Ástandið í dag í Evrópu eru enn ein rökin [[Forseti hringir.]]fyrir því að það er vel fýsilegt að ganga þarna inn og hagsmunum Íslands er betur borgið þar inni en fyrir utan. Þessi skoðanaskipti breyta engu um afstöðu mína í því.
Forseti ítrekar það við hv. þingmenn að virða ræðutíma.
Forseti. Hv. þingmaður og þingmenn Viðreisnar hafa verið að tala um að þeir vilji ganga í Evrópusambandið til að fá viðskiptafrelsi. Það er rangt, það gengur ekki. Þú afnemur viðskiptafrelsið. Hv. þingmaður er núna hættur að nota þessi rök, þessi viðskiptafrelsisrök, enda standast þau ekki nokkra einustu skoðun, þannig að það er gott. Hann vill hins vegar ekki að fara á dýptina í umræðunni. Ég vil fara á dýptina og ég vil ræða alla þætti. Því meira sem ég fæ að ræða þetta, þeim mun betra. Mér finnst alveg einstaklega skemmtilegt að taka þessa umræðu. Að halda því fram að Evrópusambandið hafi einhvern veginn tryggt frið í Evrópu - NATO gerði það. Og þau lönd sem eru fyrir utan Evrópusambandið í Vestur-Evrópu, segjum bara EFTA-ríkin, eru ekki að skapa neinn ófrið í álfunni. Samt eru þau ekki í Evrópusambandinu. Það er bara fullkominn misskilningur ef einhver heldur slíku fram. En við eigum að fara á dýptina og við skulum svo sannarlega fara á dýptina þegar kemur að evrunni, gerum það.
Tala um vextina.
Tölum um vextina. Þeir eru mismunandi eftir evruríkjunum. En förum líka í það að þau ríki … [[Gripið fram í.]]- hv. þingmaður talaði ekki aðeins of lengi heldur getur hann ekki hlustað á það sem hér er sagt, en hann kemst ekki hjá því. Ef þú ert með evru á Íslandi þá þýðir það að þegar efnahagsleg áföll verða, og það eru alltaf sveiflur í öllum ríkjum, verður atvinnuleysi. Það þýðir atvinnuleysi. Ef hv. þingmenn ætla að tala fyrir evrunni verða þeir líka að segja frá því - við getum tekið dæmi sem er ekki fjarri í sögunni sem er þegar fjárhagshrunið varð. Ef við hefðum verið með evru hefði orðið enn meira atvinnuleysis hér, miklu meira atvinnuleysi, eins og varð í þeim ríkjum [[Gripið fram í.]]sem fóru hvað verst út úr því. Hv. þingmaður, [[Gripið fram í.]]eins og aðrir … [[Gripið fram í.]]- þetta er óþægilegt en það verður samt sagt. [[Forseti hringir.]]Hv. þingmaður verður að horfa í augun á fólki ef hann ætlar að tala fyrir evru og segja: Þið verðið bara að þola það [[Forseti hringir.]]að missa vinnuna þegar sveiflur verða í atvinnulífinu niður á við. Sem verða alltaf [[Forseti hringir.]]og enginn stjórnmálamaður getur lofað því um alla framtíð að það muni ekki gerast.
Forseti minni hv. þingmenn á að nota ræðupúlt til að svara og koma máli sínu að.
Frú forseti. Ég vil byrja á því, eins og svo mörg hér í dag, að þakka fyrir þessa umræðu og nefna hvað það er gagnlegt að eiga reglulega almenna umræðu um utanríkismál í þessum sal. Ég vil rifja það upp sem ég ræddi einhvern tíma við hæstv. umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra, hvort það væru ekki fleiri málasvið sem væri gott að taka þessum tökum, hvort loftslagsmálin væru ekki gott dæmi um málaflokk sem væri sniðugt að fá skýrslugjöf um í þessu formi alla vega einu sinni á ári. Víða hefur verið farið í umræðunni í dag og mig langar bara að tæpa á einu mjög afmörkuðu atriði í skýrslu ráðherra sem er samt, að ég tel, eitt lykilatriði í þeirri deilu sem nú er í gangi við Rússa þar sem alþjóðasamfélagið er að reyna að þrýsta á Rússa að hætta árásum sínum á Úkraínu. Það flækir dálítið stöðuna að Rússland á kjarnavopn. Það er erfiðara að tala við ríki sem búa yfir slíkum gereyðingarvopnum á alþjóðasviðinu, erfiðara að þrýsta á þau, virðist vera. Í skýrslu hæstv. ráðherra er kafli um afvopnunarmál þar sem er undirstrikað að afvopnun sé ein af lykilstoðum í þjóðaröryggisstefnu Íslands og að fyrir alþjóðaöryggi sé lykilatriði og forgangsmál að styrkja framkvæmd samnings um bann við útbreiðslu kjarnavopna og friðsamlega nýtingu kjarnorku, svokallaðan NPT-samning, sem er, verð ég að segja, frú forseti, ekki sá besti. Hann er búinn að vera til dálítið lengi. Það er vegna þess að þessi samningur er því marki brenndur að vera kannski fullmikið á forsendum kjarnorkuvopnaveldanna. Þess vegna hafa friðarsinnar lengi barist fyrir því að alþjóðasamfélagið komi sér saman um einhver verkfæri sem bíti betur til að draga úr þeirri freistingu ríkja sem þegar búa yfir kjarnavopnum að halda áfram að þróa þau eins og raunin hefur verið hjá kjarnorkuvopnaveldunum fimm sem eru aðilar að NPT-samningnum og stýra þar með rauða þræðinum í afvopnunarumræðu í heiminum. Þau eru náttúrlega á fullu að fjárfesta í uppfærslu á sínum vopnakerfum. Hvað getur litla Ísland gert í þessu? Jú, við getum nýtt okkur það að vera ein rödd eins og öll önnur ríki, að hafa eina heila rödd á alþjóðasviðinu. Við erum eitt af ríkjum Sameinuðu þjóðanna og við erum því miður eitt af ríkjum NATO. En á þessum vettvangi getum við talað alveg jafnmikið og miklu stærri ríki. Við getum talað fyrir raunverulegri afvopnun sem snýst ekki bara um að ríkin sem eiga kjarnavopn í dag séu svolítið snyrtilegri með það heldur um endanlega útrýmingu þeirra af jarðarkúlunni, þ.e. útrýmingu vopnanna en ekki ríkjanna svo að það sé á hreinu. Í þessu samhengi langar mig að nefna tvö þingmál sem mælt hefur verið fyrir og liggja í utanríkismálanefnd, annars vegar frumvarp til laga um friðlýsingu Íslands fyrir kjarnorkuvopnum og bann við umferð kjarnorkuknúinna farartækja, sem hv. þm. Jódís Skúladóttir er fyrsti flutningsmaður að, og hins vegar tillögu til þingsályktunar um undirritun og fullgildingu samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum. Ég leyfi mér að vera dálítið bjartsýnn um framgang þessara mála í utanríkismálanefnd í ljósi þess að meðal flutningsmanna beggja mála er hv. þm. Bjarni Jónsson en við búum svo vel að hann er formaður utanríkismálanefndar. Ég ætlaði að koma að síðarnefnda þingmálinu seinna en lýsa fyrst þeim áhyggjum sem ég hef af framgangi þessara mála vegna þess að þau hafa verið lögð fram áður. Tillagan um að undirrita og fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum var t.d. til umfjöllunar hér á síðasta þingi. Þá barst umsögn frá utanríkisráðuneytinu þar sem kom fram að afstaða Íslands til kjarnavopna sé skýr og feli í sér að stefna skuli að kjarnavopnalausri veröld. Þar er jafnframt rifjað upp að í þjóðaröryggisstefnu sé að finna sérstakt ákvæði sem kveður á um að Ísland og íslensk landhelgi sé friðlýst fyrir kjarnavopnum að teknu tilliti til alþjóðlegra skuldbindinga og þar stendur hnífurinn dálítið í kúnni. Ráðuneytið segir nefnilega síðan hvað það þýðir að taka tillit til þessara alþjóðlegu skuldbindinga. Ráðuneytið telur að samningurinn um bann við kjarnavopnum gangi í berhögg við skuldbindingar Íslands gagnvart Atlantshafsbandalaginu. Ég vona að hv. utanríkismálanefnd leggist vel yfir það hvort það sé virkilega svo að Ísland hafi ekki sjálfdæmi í þessum málum vegna þess að við höfum gengið í Atlantshafsbandalagið, eða hvort við getum sem ríki nýtt fullveldisrétt okkar til að friðlýsa Ísland fyrir kjarnorkuvopnum ef við viljum eða nýtt rétt okkar til að undirrita og fullgilda samning Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum, sem 59 ríki hafa gert og er þess vegna orðinn að fullgildum samningi. Það er kannski það sem hefur breyst frá því að utanríkisráðuneytið mótaði sér fyrst afstöðu til þess samnings að fyrir ári komst samningurinn yfir þau mörk að 50 aðildarríki Sameinuðu þjóðanna höfðu fullgilt hann og þar með öðlaðist hann gildi. Þá var NATO búið að tapa slagnum hvað það varðar að kála þessum samningi sem hafði verið planið fram að þeim tímapunkti. Nú er samningurinn orðinn hlutur og þá er þessi harðlína frá hernaðarbandalaginu eitthvað sem ég er ekki viss um að íslensk stjórnvöld þurfi endilega að lepja upp lengur. Svo er reyndar annað sem íslensk stjórnvöld geta gert, sem gengur ekki í berhögg við neinar alþjóðlegar skuldbindingar, og það er að taka alla vega samtalið. Það háttar nefnilega þannig til að fyrsti aðildarríkjafundur samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum verður haldinn nú í vor og aðalritari Sameinuðu þjóðanna hefur hvatt ríki til að taka þátt í þessum fyrsta fundi, hvort sem þau geri það sem fullgildir aðilar að samningnum eða sem áheyrnarfulltrúar. Nú langar mig að freista þess hvort ég særi ráðherrann upp í andsvar til að segja mér hvort hún sé ekki til í að endurskoða þá afstöðu sem kom fram í skriflegu svari hér fyrr í vetur, um að Ísland hefði ekki í hyggju að senda áheyrnarfulltrúa á fundinn, sérstaklega í ljósi þess að t.d. Noregur og Þýskaland ætla að gera það. Noregur og Þýskaland hafa sömu þjóðréttarlegu skuldbindingar og Ísland gagnvart Atlantshafsbandalaginu en ætla engu að síður að mæta til fundar til að heyra hvað aðstandendur samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnavopnum hafa fram að færa og hvort hægt sé að leggja eitthvað af mörkum í gegnum það samstarf í átt að kjarnorkuvopnalausri veröld sem ekki er hægt á öðrum vettvangi, eins og t.d. varðandi NPT-samninginn sem Ísland hefur sett allan fókus á til þessa.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Í mínum huga er grundvallaratriði hvað varðar afstöðu til samnings um allsherjarbann við kjarnorkuvopnum - ekkert þeirra ríkja sem eiga kjarnavopn er eða ætlar sér að verða aðili að samningnum þannig að hann mun varla skila tilætluðum árangri. Það er samstaða meðal aðildarríkja Atlantshafsbandalagsins um að á meðan kjarnavopn fyrirfinnast í heiminum verða sameiginlegar varnir einungis tryggðar með fælingarmætti þeirra, hvort sem okkur líkar það betur eða verr. Kjarnorkuafvopnun verður aldrei raunhæf nema hún sé gagnkvæm og það er og hefur verið grundvallaratriði í afstöðu íslenskra stjórnvalda. Samtökin sem standa að samningnum nálgast mjög lýðræðisríki þar sem vera má að lýðræðisleg umræða geti haft áhrif á þjóðaröryggi með þeim hætti að ef við missum sjónar á því að afvopnunin sé ekki gagnkvæm geti það haft áhrif á þjóðaröryggi. Þrýstingurinn virðist minni á rússnesk og kínversk stjórnvöld og stjórnvöld í Norður-Kóreu sem hafa byggt upp vopnabúr sitt á undanförnum árum. Þar af leiðir að þótt markmiðið sé göfugt svari hann því ekki hvernig takast skuli á við útlagaríki eins og Norður-Kóreu sem margeflist í kjarnorkuvopnaáætlun sinni. Ég sé því ekki fyrir mér, eins og staðan er núna, að við munum breyta afstöðu okkar varðandi þátttöku eða sem áheyrnarfulltrúar vegna þess að við stöndum algerlega með og erum hluti af sýn og afstöðu Atlantshafsbandalagsins þegar kemur að þessum málum.
Virðulegur forseti. Hæstv. ráðherra nefndi í svari sínu samtök sem stæðu að samningnum og það er rétt að það voru samtökin ICAN sem börðust fyrir því að samningurinn myndi líta dagsins ljós og hlutu friðarverðlaun Nóbels fyrir. En nú eru það engin samtök sem standa að þessum samningi heldur Sameinuðu þjóðirnar. Þetta er orðinn samningur Sameinuðu þjóðanna og þar með þyngist nokkuð róður þeirra sem vilja standa gegn samningnum. Það er bara ekki hægt, hann er til. Og hvort hann muni eða muni ekki skila tilætluðum árangri - mér finnst það eiginlega ekki skipta máli, mér finnst að við þurfum að leggja öllu lið sem gæti skilað einhverjum árangri frekar en að leggja árar í bát fyrir fram. Ef ég væri stríðinn þá myndi ég benda á að fimmtugur NPT-samningurinn hefur ekki skilað meiri árangri en svo að kjarnorkuríkjum hefur fjölgað á síðustu 50 árum. Það eru ekki bara Rússar sem eru að endurnýja kjarnavopn sín heldur eru Bretar og Frakkar að leggja milljarða í það og Bandaríkjamenn stöðugt að endurnýja sín vopn. Þannig að: Er NPT-samningurinn að skila tilætluðum árangri ef við erum enn með kjarnavopn um allan heim 50 árum eftir að hann tók gildi? Það mætti alveg segja að svo væri ekki og þess vegna væri ástæða til að hjálpa öðrum átaksverkefnum sem er ætlað að ná álíka árangri. Hæstv. ráðherra sagði í lokin að Ísland myndi ekki taka þátt, hvorki sem fullt aðildarríki né sem áheyrnarfulltrúi, vegna þess að Ísland stæði með og væri hluti af sameiginlegri sýn Atlantshafsbandalagsins. En það eru Noregur og Þýskaland líka og fulltrúar þeirra landa ætla að mæta. Ég veit ekki til annars en að þau standi líka með og séu hluti af Atlantshafsbandalaginu.
Frú forseti. Það er alveg rétt, enda hafa Norðmenn og Þjóðverjar sagt að þeir ætli að fylgjast með en hafa líka sagt það í engu breyta afstöðu sinni. Þar með eru þeir að segja að þeir séu sammála afstöðu okkar. Þeir hafa ekki sagst ætla að vera meðlimir heldur fylgjast með og mæta á viðburð því að mér skilst að það sé í raun ekkert til sem heitir áheyrnarmeðlimir, að þú sért annaðhvort meðlimur eða, eins og þau hafa fallist á, að mér skilst, að þú mætir á þennan viðburð sem fram undan er. Það er alveg rétt, við erum enn með kjarnorkuvopn og í því felst mikil ógn fyrir heiminn allan. Og það er hægt að spyrja hversu miklum árangri NPT hafi skilað. En það má þá líka spyrja: Hvaða árangri ætla þjóðir sem eru aðilar að þessu að ná ef ríkin sem eru með kjarnavopnin eru ekki einu sinni þátttakendur í því? Ég myndi alla vega ekki treysta mér til að standa með slíku og ekki telja það ábyrgt að fara í eitthvert slíkt ferðalag án þess að hafa ríkin sem búa yfir kjarnorkuvopnum, og eru ekki einu sinni til viðtals um þennan félagsskap, að stíga einhver skref í þá átt. Við höfum hér eftir sem hingað til talað fyrir því sjónarmiði að stefna skuli að kjarnorkuvopnalausri veröld og að kjarnavopnum sé eytt með markvissum og gagnkvæmum hætti. Þar með talið höfum við talað á þann veg innan Sameinuðu þjóðanna og innan Atlantshafsbandalagsins og við höfum stutt margvíslegar ályktanir sem lúta að þessu markmiði. En að fara í þennan leiðangur án gagnkvæmni og án þess að hafa ríkin með, ég myndi ekki treysta mér til að styðja slíkt.
Frú forseti. Ég ætla bara að skilja hæstv. ráðherra eftir með þá ábendingu að víst er til eitthvað sem heitir áheyrnarfulltrúi að þessum samningi. Það hef ég bara upp úr bréfi sem aðalritari Sameinuðu þjóðanna sendi öllum aðildarríkjum Sameinuðu þjóðanna í september á síðasta ári. Ég ætla að byrja á því að lesa þetta upp á ensku og svo skal ég snara því yfir: „The Secretary-General also has the honour to invite States not parties to the TPNW to attend a meeting of States parties as observers in accordance with article 8, paragraph 5 of the TPNW.“ Aðalritari Sameinuðu þjóðanna er því sérstaklega búinn að benda ríkjum sem eru í Sameinuðu þjóðunum á að 8. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um bann við kjarnorkuvopnum býður sérstaklega upp á það að ríki geti mætt sem áheyrnarfulltrúar eins og Noregur og Þýskaland ætla að gera vegna þess að þannig sýnum við móralskan stuðning því verkefni sem við hljótum öll að vera sammála, hvort sem við viljum vera formlega í liði með kjarnorkuveldunum eða ekki. Við hljótum öll að vera sammála um að við þurfum að beita öllum ráðum til að útrýma þessum vopnum. Já, aðalritari Sameinuðu þjóðanna - ég hvet ráðherra til að hlusta á hann þó að ekki sé hlustað á mig.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því, af því ég hef verið viðstödd nokkuð margar umræður um utanríkismál og skýrslur utanríkisráðherra, að hrósa hæstv. utanríkisráðherra fyrir að hafa setið hér allan tímann og tekið virkan þátt í samtali. Það er alveg ótrúlega dýrmætt nú á þessum tímum að við náum upp þessu samtali, samræðum á þessum lýðræðislega vettvangi sem við erum, um málaflokk sem hefur sjaldan verið jafn mikilvægur og nú, að við höfum einmitt augun á boltanum, þannig að ég vil þakka hæstv. ráðherra fyrir það. Ég frétti að ég hefði misst af forvera hennar í starfi, því miður náði ég því ekki, ég var á fundi hér úti, en mér skilst að það hafi verið umræða um viðskiptafrelsi og ég hef heyrt þessa ræðu. Ég get mér til um það hvaða ræða þetta var, að það væri alls ekkert viðskiptafrelsi innan Evrópusambandsins, þetta væri bara tollabandalag, það vissu það allir. Ég giska á að það sé nokkurn veginn ræðan. Já, Evrópusambandið er tollabandalag, fyrst og fremst utan um landbúnaðarvörur. Það er langstærsti flokkurinn og ég hefði þurft að láta segja mér það tvisvar ef þingmaður og ráðherra hjá Sjálfstæðisflokknum væri á móti því að viðkomandi lönd væru að leggja tolla á landbúnað. Á móti kemur að það er fullkomið viðskiptafrelsi innan þessara 27 landa. Ekki nóg með það, það er oft sagt að við eigum sko sem fullvalda þjóð - ég hef heyrt fyrrum ráðherra segja þetta líka - að nota tækin okkar og gera fullt af fríverslunarsamningum. Hvernig nýtum við þau? Við höfum nýtt þau þannig að Ísland er aðili að 32 samningum. Þrjá höfum við gert sjálf ein og óstudd en allir hinir 29 eru gerðir í kringum fjölþjóðasamstarf eins og t.d. EFTA. En hvernig er það hjá Evrópusambandinu, ef við værum þar, í því viðskiptafrelsi sem er innan Evrópusambandsins, meðal þeirra landa sem eru þar? Hvað hefur Evrópusambandið gert samninga við mörg lönd? 55 fríverslunarsamninga. Og það er verið að reyna að telja fólki trú um að það ríki ekkert viðskiptafrelsi. Hvers konar orðræða er þetta og orðhengilsháttur? Ég segi það enn og aftur: Það eru tækifæri sem forveri hæstv. utanríkisráðherra sagði að væru fyrst og fremst í tengslum við Brexit og fríverslunarsamninginn en þau birtast ekki í samningnum. Staða Íslands er eftir sem áður verri gagnvart Bretum en var fyrir Brexit. Það er ekki þessi frjálsa för fólks. Gert var hagsmunamat sem við höfum ekki enn fengið að sjá í utanríkismálanefnd um að fórna ákveðnum afurðum í sjávarútvegi fyrir það að vera með tollverndina áfram, og jafnvel hærri og meiri í landbúnaði, af því að Bretar vildu flytja meira inn af landbúnaðarvörum. Það var sagt nei og á móti var sjávarútvegi fórnað, það þarf bara að tala hreint út um þetta. Ég segi eftir þessa umræðu í dag um utanríkismál að þá er ég hrædd um að samsetning ríkisstjórnarinnar hamli því að við förum í gegnum hið nauðsynlega hagsmunamat sem við þurfum á að halda núna varðandi öryggis- og varnarmál og utanríkismál. Staðan er öll önnur í heiminum í dag en var þegar stjórnarsáttmálinn var gerður, þessi skammsýni stjórnarsáttmáli, sem afgreiðir bara Evrópusambandið út af borðinu án þess að það hafi verið látið fara fram mat. Svo leyfa menn sér að gera það þegar við erum fullir aðilar í 30 ár að innri markaði Evrópusambandsins. Hornsteinar íslenskrar utanríkisstefnu eru annars vegar EES-samningurinn og hins vegar, í varnar- og öryggismálum, NATO og varnarsamningurinn við Bandaríkin. Og er það þannig að við eigum ekki að fara í að meta hagsmuni okkar þannig að við reynum að átta okkur á hvar þeim sé best borgið fyrir okkur á næstu árum og áratugum? Þessi moðsuða sem við fáum að heyra og þessi óskýrleiki í skilaboðum frá ríkisstjórninni og stjórnvöldum, þegar kemur að utanríkis- og varnarmálum, er hættulegur. Hann er sérstaklega hættulegur núna á þessum tímum þegar við þurfum að ræða um öryggi okkar og við þurfum að verja landið okkar og beita til þess öllum tiltækum ráðum, þar með talið að meta hvernig við getum orðið enn öflugri innan NATO, þar með talið að meta hvernig við getum virkjað varnarsamninginn þannig að hann verji okkur alla leið og við séum með á hreinu hvernig við verðum varin á erfiðum tímum og síðast en ekki síst hvort hagsmunum okkar, öryggi, viðskiptafrelsi og vörnum sé ekki betur borgið innan Evrópusambandsins sem er núna að taka æ meira til sín á þessu sviði. Er þá ekki betra, enn og aftur, virðulegi forseti, að eiga sæti við borðið eins og við eigum í NATO og hefur skilað okkur góðum árangri? [[Forseti hringir.]]Ég tel tvímælalaust að við eigum að segja það sama þegar kemur að Evrópusambandinu. Við eigum að fá sæti við borðið og treysta þjóðinni til að fara með okkur í þá vegferð.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir skýrslu Íslandsdeildar NATO-þingsins fyrir árið 2021. Á vettvangi NATO-þingsins árið 2021 bar hæst umræðu um það hvernig takast ætti á við áframhaldandi landfræðilegar og hugmyndafræðilegar áskoranir frá Rússlandi. Þingmenn lýstu yfir áhyggjum af hernaðaruppbyggingu Rússa og veru tugþúsunda rússneskra hermanna við landamæri Úkraínu þrátt fyrir fullyrðingar frá Moskvu um að herliðið yrði kallað heim. Enn fremur jók fangelsun Alexei Navalní, leiðtoga stjórnarandstöðu Rússlands, og brottvísun Rússa á vestrænum stjórnarerindrekum frá Rússlandi á spennuna í alþjóðasamskiptum. Þingmenn lýstu yfir áhyggjum af vaxandi kúgun stjórnvalda og kölluðu eftir áframhaldandi refsiaðgerðum nema stjórnvöld í Moskvu endurskoðuðu stefnu sína og létu af mannréttindabrotum og sniðgöngu á alþjóðaskuldbindingum. Öryggisáskoranir á norðurslóðum fengu aukna athygli á árinu og afgreiddi varnar- og öryggismálanefnd NATO-þingsins skýrslu um málið. Þar kemur fram að NATO leggi aukna áherslu á norðurslóðir og hafi aukið sýnileika sinn og fjölgað heræfingum á svæðinu. Íslandsdeild tók þátt í umræðum um málið og lagði áherslu á aukið mikilvægi norðurslóða, m.a. í ljósi bráðnunar jökla, mikils áhuga Kína og aukinnar hernaðarviðveru Rússa. Þá hafi aukið aðgengi að norðurslóðum ýtt undir áhuga ríkja utan norðurslóða á svæðinu. Í umræðum var áhersla lögð á mikilvægi hlutverks NATO og þörf fyrir stefnu bandalagsins á norðurslóðum í ljósi þróunar alþjóðastjórnmála og sameiginlegs markmiðs aðildarríkjanna um að viðhalda norðurslóðum sem lágspennusvæði. Jafnframt varð mönnum tíðrætt um hvernig styrkja mætti pólitískt samstarf innan Atlantshafsbandalagsins undir merkjum NATO 2030. Samþykkti þingið í tengslum við það verkefni ályktun um stuðning við skuldbindingar NATO um öflugar varnir til ársins 2030. Enn fremur hvatti þingið NATO til þess að uppfæra grunnstefnu sína í ljósi breyttra aðstæðna, þar sem rík áhersla væri lögð á grunngildi lýðræðisins og stofnana þess. Með uppfærðri stefnu væri hægt að bregðast betur við nýjum áskorunum, þar á meðal vaxandi áhrifum Kína og umsvifum Rússlands, auk þess sem í stefnunni fælist tækifæri til að styrkja tengsl bandalagsins og Evrópusambandsins. Einnig samþykkti NATO-þingið á árinu ályktun þar sem NATO er hvatt til þess að koma á fót miðstöð um lýðræðislegt viðnámsþol innan sambandsins, sem geti styrkt NATO og lýðræðislegar undirstöður bandalagsins. Mikilvægi miðstöðvarinnar á tímum vaxandi fjölþættra öryggisógna í heiminum væri ótvírætt en markmið hennar væri að leggja aukna áherslu á og vernda sameiginleg lýðræðisleg gildi bandalagsins. Heimsfaraldur kórónuveiru setti mark sitt á starf NATO-þingsins á árinu og fóru flestir fundir og ráðstefnur fram á fjarfundum. Enn fremur var NATO-þingið vettvangur til skoðanaskipta um heimsfaraldurinn og þau áhrif sem hann hafði á málefnasvið þingsins. Rætt var um efnahagslegar afleiðingar kórónuveirufaraldurs sem eins af mikilvægustu óvissuþáttum komandi ára. Þá þótti ljóst að opinber fjármál yrðu ein helsta áskorun aðildarríkjanna og mikilvægt væri að standa vörð um framlög til öryggis- og varnarmála. Jafnframt fór fram umræða um tækniframfarir og efnavopnahryðjuverk í kjölfar heimsfaraldurs en hann hefur sýnt fram á veikleika á heimsvísu að því er varðar líffræðilegar ógnir og árásir. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum NATO-þingsins árið 2021 má nefna brotthvarf herliðs NATO frá Afganistan, efnahagslegar og pólitískar áskoranir í Hvíta-Rússlandi og umræður um kjarnorkuáætlun Írans og samskipti landsins við nágrannaríki. Einnig var rætt um hernaðaruppbyggingu Kína og áhrif hennar á aðildarríki NATO, alþjóðlegt vopnaeftirlit og hlutverk NATO varðandi öryggismál í geimnum. Enn fremur gaf NATO-þingið út fimmtán málefnaskýrslur á árinu sem nálgast má á vefsvæði NATO-þingsins, www.nato-pa.int/. Almennt um NATO-þingið. NATO-þingið er þingmannasamtök sem hafa allt frá árinu 1955 verið vettvangur þingmanna aðildarríkja NATO til að ræða öryggis- og varnarmál. Á síðustu árum hefur aðildar- og aukaaðildarríkjum NATO-þingsins fjölgað ört og hefur starfssvið þess verið víkkað í samræmi við þær breytingar sem orðið hafa í ríkjum sem áður tilheyrðu Sovétríkjunum og í ríkjum í Mið- og Austur-Evrópu. Níu lýðræðisríki úr hópi fyrrverandi kommúnistaríkja eiga nú aukaaðild að þinginu (auk hlutlausu Evrópuríkjanna fjögurra, Austurríkis, Sviss, Svíþjóðar og Finnlands) sem þýðir að þau geta tekið þátt í störfum og umræðum á þinginu. Störf þingsins beinast í auknum mæli að öryggismálum Evrópu í heild, efnahagslegum og pólitískum vandamálum í ríkjum Mið- og Austur-Evrópu og hinu hnattræna öryggiskerfi. Í Atlantshafssáttmálanum frá árinu 1949 var ekki gert ráð fyrir þinglegri ráðgjafarsamkundu en með tímanum jókst fylgi við þá skoðun að nauðsyn væri á skipulegu samstarfi þjóðþinga í tengslum við NATO og til stuðnings bandalaginu. Þingið hefur ekki formlega stöðu innan bandalagsins en smám saman hefur komist á náin og virk samvinna stofnananna. Meginhlutverk þingsins er að efla samstöðu og samráð þjóðþinga á sviði öryggis- og varnarmála. Þingið kemur saman tvisvar á ári, til vorfundar og ársfundar að hausti. Starfsemi þingsins fer að mestu fram í fimm málefnanefndum, stjórnmálanefnd, varnar- og öryggismálanefnd, efnahagsnefnd, vísinda- og tækninefnd og nefnd um borgaralegt öryggi. Þessar nefndir eru meginvettvangur umræðna, þær fjalla um samtímamál sem upp koma á starfssviði þeirra og vinna um þau skýrslur. Nefndarálit eru oftast sett fram í formi tilmæla, yfirlýsinga eða ályktana sem nefndin samþykkir og þingið greiðir síðan atkvæði um. Tilmælum er beint til Norður-Atlantshafsráðsins, sem fer með æðsta ákvörðunarvald innan NATO, og í þeim er hvatt til tiltekinna aðgerða. Ályktunum þingsins er hins vegar beint til ríkisstjórna aðildarríkjanna. Þótt þingið sé óháð NATO hafa samskipti þess við bandalagið smám saman tekið á sig fastara form. Á meðal formlegra samskipta má í fyrsta lagi nefna formleg svör við tilmælum þingsins frá framkvæmdastjóra bandalagsins fyrir hönd Norður-Atlantshafsráðsins. Í öðru lagi flytur framkvæmdastjóri bandalagsins ávarp á vorfundum og ársfundum NATO-þingsins og svarar fyrirspurnum þingmanna. Í þriðja lagi koma stjórnarnefnd NATO-þingsins og Norður-Atlantshafsráðið árlega saman til fundar í höfuðstöðvum NATO í Brussel. Að lokum skal nefndur sameiginlegur fundur þriggja nefnda NATO-þingsins í Brussel í febrúarmánuði ár hvert til að greiða fyrir samskiptum við starfsmenn og embættismenn NATO, SHAPE, á ensku Supreme Headquarters Allied Powers in Europe – æðstu bækistöðvar bandamanna í Evrópu) og Evrópusambandsins. Á NATO-þinginu eiga sæti 269 þingmenn frá aðildarríkjunum 30. Stærsta sendinefndin er sú bandaríska með 36 þingmenn en Ísland er í hópi þeirra smæstu með þrjá þingmenn. Alls á 91 þingmaður frá 11 aukaaðildarríkjum sæti á NATO-þinginu og taka þeir þátt í nefndarfundum, nema fundum stjórnarnefndar, og þingfundum en hafa ekki atkvæðisrétt. Þeir hafa þó rétt til þess að leggja fram breytingartillögur. Þá að Íslandsdeild NATO-þingsins á síðasta starfsári. Fram að alþingiskosningum 25. september áttu eftirfarandi aðalmenn sæti í Íslandsdeild: Njáll Trausti Friðbertsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Þorgerður K. Gunnarsdóttir varaformaður, þingflokki Viðreisnar, og Willum Þór Þórsson, þingflokki Framsóknarflokksins. Ritari Íslandsdeildar var Arna Gerður Bang, alþjóðaritari. Njáll Trausti Friðbertsson lét af störfum sem varaformaður vísinda- og tækninefndar NATO-þingsins eftir þrjú ár í embætti og var kjörinn skýrsluhöfundur nefndarinnar til næstu tveggja ára. Ný Íslandsdeild var kosin 1. desember í kjölfar alþingiskosninga. Aðalmenn eru Njáll Trausti Friðbertsson formaður, þingflokki Sjálfstæðisflokksins, Andrés Ingi Jónsson varaformaður, þingflokki Pírata, og Stefán Vagn Stefánsson, þingflokki Framsóknarflokksins. Að fundum NATO-þingsins á síðasta ári. Á venjubundnu ári kemur NATO-þingið saman til fundar tvisvar sinnum á ári. Á svokölluðum febrúarfundi heldur stjórnarnefndin fund með framkvæmdastjóra NATO og Norður-Atlantshafsráðinu. Þessir tveir fundir eru annars vegar vorfundurinn í maí og ársfundur í október eða nóvember. Síðan kemur febrúarfundurinn líka og heldur stjórnarnefndin þá fund með framkvæmdastjóra NATO og Norður-Atlantshafsráðinu og jafnframt kemur stjórnarnefnd þingsins saman til fundar í mars eða apríl ár hvert. Loks halda nefndir og undirnefndir þingsins reglulega málstofur og fundi á milli þingfunda. Á árinu fóru nefndastörf að mestu fram á fjarfundum vegna ferðatakmarkana af völdum faraldursins. Að auki sóttu fulltrúar Íslandsdeildar ýmsa fjarfundi sem skipulagðir voru á árinu um málefni NATO-þingsins. Árið 2021 tók Íslandsdeild þátt í vorfundi í maí. Einnig tók formaður þátt í febrúarfundi og fundi stjórnarnefndar í mars og ársfundi í október. Þetta er svona stutta útgáfan af skýrslunni. Ég hvet þingmenn og aðra til að lesa og kynna sér málefnin og það má líka finna ýmislegt efni og skýrslur í tengslum við starf NATO-þingsins og þessar 15 skýrslur er hægt að finna á vef NATO-þingsins, sem voru samþykktar á síðasta ári. Undir skýrsluna rita Njáll Trausti Friðbertsson formaður, Andrés Ingi Jónsson varaformaður og Stefán Vagn Stefánsson. Einnig má finna frásagnir frá fundum, umtalsvert nákvæmar frásagnir, á vefsíðu Alþingis, undir NATO-þinginu, og síðan aftur ályktanir sem voru samþykktar í þinginu á síðasta ári sem voru á síðasta ári sjö talsins og eru líka á íslensku undir NATO-þinginu á vef Alþingis. Af nógu er að taka í þessu starfi en ég ætla svo sem ekkert að fara - við erum búin að taka mikla umræðu um þessi mál í dag sem tengjast NATO, frú forseti, þannig að ég held að það sé komið nóg af þeirri umræðu af minni hálfu í dag.
Forseti. Ég átti nú ekki von á því að skýrsla NATO-þingsins yrði bara flutt hér en ekki tekin til umræðu en það er líklega vegna þess að við höfum auðvitað verið að ræða þessi risastóru mál í alþjóðasamhenginu í allan dag. En ég ætla hér að stikla á stóru í skýrslu Íslandsdeildar ÖSE-þingsins. Mér finnst við hæfi á þessum tímapunkti að rifja aðeins upp hvað ÖSE er. Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu eða ÖSE starfar á grundvelli Helsinki-lokagerðarinnar eða Helsinki Final Act, eins og það heitir á ensku, frá árinu 1975. Með Helsinki-lokagerðinni skuldbundu aðildarríkin sig til að bæta samstarf sín á milli, virða landamæri hvert annars og tryggja mannréttindi íbúa sinna. Helsinki-lokagerðin er hins vegar ekki hefðbundinn sáttmáli í lagalegum skilningi þar sem hún er ekki staðfest af lögþingum í löndum þeirra þjóðhöfðingja sem undir hana rituðu. Það gerir samstarfið náttúrlega að ákveðnu leyti sérstakt en það er alveg greinilegt að okkur hefur því miður ekki tekist að uppfylla þau skilyrði eða skuldbindingar sem fylgdu þessum sáttmála á sínum tíma. En ÖSE er sem sagt ólík öðrum fjölþjóðlegum stofnunum hvað það varðar að ekki er um að ræða lagalega skyldu á viðkomandi ríkjum en væri það kannski betur. Markmið ÖSE er að stuðla að friði, öryggi, lýðræði og samvinnu á starfssvæði sínu og standa vörð um virðingu fyrir mannréttindum og meginreglum réttarríkisins. Það var svo árið 1990 að svokallaður Parísar-sáttmáli var samþykktur, annar en sá sem við vísum kannski oftar til í daglegu tali, en það var samkomulag um að innan ÖSE yrði ÖSE-þingið starfandi þar sem 57 þjóðþing í Evrópu, Norður-Ameríku og Mið-Asíu myndu skipa sína fulltrúa. Þetta eru 323 fulltrúar og þar af á Alþingi þrjá og þess vegna erum við þrjú sem skrifum undir þessa skýrslu. Það er ég, sem formaður Íslandsdeildar, Helga Vala Helgadóttir, sem varaformaður, og Ágúst Bjarni Garðarsson. En ég var líka í Íslandsdeild ÖSE-þingsins á síðasta kjörtímabili. Þá var Gunnar Bragi Sveinsson formaður og með okkur var Guðmundur Andri Thorsson. Ég ætla að stikla á stóru en það er sem sagt hefðbundið hjá ÖSE-þinginu að það séu þrír fundir á ári og ÖSE, sem alþjóðleg og stór stofnun, átti auðvitað í ákveðnum erfiðleikum með að aðlagast Covid. Í reglum þingsins var mjög skýrt kveðið á um að greiða þyrfti atkvæði um mál í eigin persónu en það var ekki hægt eðli málsins samkvæmt á tímum Covid. Ég vil nú meina að vel hafi tekist til og ég held að það hafi jafnvel verið miklu meira að gerast á vettvangi ÖSE á tímum Covid vegna þess að haldnir voru fleiri fundir og þá um sértækari málefni. Þá var það gert í gegnum fjarfundabúnað. Mér finnst það sýna sig að alþjóðastarf getur vel farið fram í gegnum fjarfundabúnað. Ég ætla samt að segja að mér finnst slíkt alls ekki geta komið í staðinn fyrir að hitta fólk í eigin persónu en starfið getur verið enn öflugra og klárlega er hægt að spara eitthvað, bæði í fjármunum en ekki síður í kolefnisspori, þegar hægt er að notast við fjarfundi þegar hinu verður ekki við komið. Það hefur líka verið töluvert gert af því í ÖSE-þinginu að halda fundi sem eru þá með þeim hætti að formenn landsdeildanna, eða formenn stjórnarnefndar eins og það heitir, mæta til fundar en aðrir fulltrúar eru á fjarfundi, svona hybrid-fundi, til að hafa einhver takmörk á stærð fundanna á þeim miklu takmörkunartímum sem verið hafa á síðustu árum. Ég var formaður landsdeildarinnar á sumarfundinum okkar, þar sem Margrét Setterfield, sænskur þingmaður, var kosin forseti, og tilnefndi hún mig í kjölfarið sem sérstakan talsmann norðurslóðamála. Ég hef því gegnt því embætti í nokkra mánuði en ÖSE-þingið starfar þannig að jafnframt því að vera með þrjár starfandi fastanefndir er líka töluvert um talsmenn ákveðinna málaflokka sem þá flytja skýrslur og þeirra hlutverk er að vekja athygli á sínum málum og halda utan um umræður á vettvangi ÖSE um þau. Það var þar af leiðandi ánægjulegt að fá það verkefni að halda utan um umræður um norðurslóðamál innan ÖSE. Það er málaflokkur sem hefur ekki fengið mikla umræðu hingað til. Þingið hefur kannski meira verið að horfa á loftslagsmálin, mannréttindamálin og fókusinn hefur kannski verið meira í Austur-Evrópu, Mið-Asíu og víðar, kannski ekki alveg uppi á norðurskautinu. Ég hafði á fyrri ársfundum komið inn með breytingar á orðalagi í ályktunum okkar um umhverfismál þar sem sérstaklega hafði verið minnst á norðurslóðamál. Það verður enn meira krefjandi að velta fyrir sér umræðum um norðurslóðamál á vettvangi ÖSE á næstunni þar sem við horfum upp á það sem er að gerast í heiminum. Rússar eru jú eitt af þeim ríkjum sem hafa landamæri að norðurslóðum og tilheyra Norðurskautsráðinu. Ég var að vonast eftir því að geta átt gott samstarf við fulltrúa í öllum norðurskautsríkjunum í vinnu minni, hef nú þegar haldið einn fjarfund og fékk fulltrúa allra norðurskautslandanna á hann, en ekki tóku allir til máls og Rússinn gerði það ekki. Þetta var tveimur til þremur vikum fyrir innrásina. Eins og ég sagði hér áðan þá er því miður þannig komið að markmið ÖSE hafa ekki náðst og því var mjög sérstakt að vera á síðasta ÖSE-fundinum úti í Vín þar sem Rússland, sem er auðvitað hluti af ÖSE, hafði þá um nóttina ráðist af fullum krafti inn í Úkraínu, sem er líka hluti af ÖSE. Rússnesku fulltrúarnir voru á fjarfundi, Úkraínumaðurinn var á staðnum og lýsti þessum hörmungum og þeirri miklu seiglu sem byggi í úkraínsku þjóðinni og hvernig hann og samþingmenn hans myndu berjast og verið væri að vopnvæða þingmenn. Það var átakanlegt á að hlusta en það er auðvitað svo að maður hefur fundið þessa spennu stigmagnast og á vettvangi ÖSE hefur komið til mjög harðra orðaskipta varðandi stöðuna á Krímskaga og innrásina þar á sínum tíma, innrásina í Georgíu, og svo sem Nagornó-Karabak og fleiri svæði sem hafa verið undir í þeirri umræðu. Á ársfundinum okkar síðasta sumar, sem var haldinn með mjög sérstökum hætti, mætti ég sem fulltrúi Íslandsdeildar en aðrir voru viðstaddir í gegnum fjarfundabúnað. Þá var svo komið að ekki var hægt að greiða atkvæði um hefðbundnar ályktanir vegna þess að reglurnar gera ráð fyrir því að það sé gert með handauppréttingu en þó var búið að koma breytingum áleiðis þannig að hægt var að kjósa forseta þingsins og hægt var að bera fram brýn málefni. Þar voru brýn málefni rædd og ályktanir samþykktar. Sú fyrsta fjallaði um aukna kynþáttafordóma á ÖSE-svæðinu, önnur um aðgerðir hvítrússneskra stjórnvalda gagnvart stjórnarandstöðu og sú þriðja um uppbyggingu herafla Rússa við landamæri Úkraínu og á hernumdu svæðunum. Þetta var sem sagt í júlí á síðasta ári, í byrjun júlí 2021. Rússar og Hvít-Rússar mótmæltu ályktunum harðlega. Ég ætla að grípa aðeins niður - ég er ekkert að lesa þessa skýrslu, hún liggur fyrir og þingmenn og aðrir geta kynnt sér hana. En svona aðeins til að setja okkur inn í það hvernig orðræða þessara aðila var á þessum fundi þá ítrekuðu Rússar t.d. þá afstöðu sína að Krímskagi væri bara hluti af Rússlandi og maður hefur margoft heyrt hvernig þeir standa vörð um það og hvernig þeir lýsa ástandinu á Krímskaga með allt öðrum hætti en Úkraínumennirnir sem sitja sama fund. Maður veltir því stundum fyrir sér hvort aðilar séu að ræða sama hlutinn þegar þeir eru að tala um þessi mál því að sjónarmiðin eru svo ofboðslega ólík. Það er bara engin heil brú þarna á milli. En þeir ítrekuðu að Krímskagi væri hluti af Rússlandi og flutningur herafla innan Rússlands væri þeirra innanríkismál og kæmi okkur þar af leiðandi ekkert við. Rússar hvöttu til þess að ÖSE-þingið yrði vettvangur samræðna og samstöðu frekar en sundrungar. Formaður hvítrússnesku landsdeildarinnar mótmælti ferðabanni þarlendra stjórnmálamanna sem sett var á af hálfu Evrópusambandsins í kjölfar þvingaðrar lendingar farþegaflugvélar í Minsk í maí það ár. Fulltrúinn sagði óásættanlegt að ræða viðkvæm pólitísk mál í einu aðildarríki þegar fulltrúar ríkisins hefðu ekki tök á að taka þátt í umræðunni nema með fjarfundabúnaði. Hann sagði: Skoðanafrelsi og tjáningarfrelsi hafa breyst í götulýðræði og uppþot í Hvíta-Rússlandi og benti á að hollensk stjórnvöld hefðu beitt mótmælendur harðræði í fjölmennum mótmælum gegn samgöngubanni í tengslum við útbreiðslu Covid-19 þar í landi í byrjun árs. Það er óhætt að segja að þessi skilaboð vöktu reiði hollenskra fulltrúa en líka annarra fulltrúa ÖSE-þingsins - nú ætla ég ekki að verja það hvernig fór með einhver mótmæli í Hollandi en að bera þetta tvennt saman og leggja það að jöfnu stenst ekki skoðun. Eftir að Lúkasjenkó hreinlega stal forsetastólnum í kosningunum 2020 brutust út mjög mikil mótmæli í Hvíta-Rússlandi og sjaldan hafa þau verið meiri. Það eru þúsundir manna í fangelsi í Hvíta-Rússlandi, fréttamenn og stjórnarandstæðingar, sem hafa fæstir fengið einhvers konar réttarhöld. Jafnvel þó að réttarhöld hafi verið haldin hafa þau verið lokuð og ekki í samræmi við allt það sem við teljum eðlilegt og er hluti af alþjóðalögum. Annars vegar töluðu fulltrúar frá Rússlandi um það sem þeir telja innanríkismál Rússlands, þegar verið er að ræða um Krímskaga, og hins vegar fulltrúar frá Hvíta-Rússlandi, þar sem forsetinn hreinlega fyrirskipaði farþegaþotu sem var að fljúga yfir lofthelgina að snúa við og lenda í Minsk. Tveir farþegar þeirrar farþegaþotu voru dregnir út og fangelsaðir og að því er ég best veit sitja þeir enn í fangelsi. Svona er veruleikinn í þessum löndum og þetta er okkur svo fjarri en birtist okkur með áþreifanlegum hætti í því sem er að gerast í dag og undirstrikar hversu mikilvægt er að halda alltaf á lofti mannréttindum og alþjóðalögum. Haldin var góð ræða af framsögumanni í stjórnmála- og öryggismálanefndinni. Hann er Lithái. Eins og ég hef sagt hér áður í dag þá er áhugavert að hlusta á félaga okkar í þessum þremur litlu Baltic-löndum þegar þeir tala um öryggismálin. Ég ítreka aftur: Þetta var í júlí á síðasta ári og hann var að hvetja okkur til að takast á við þá óvæntu áskorun sem þá var heimsfaraldurinn en jafnframt minna okkur á öryggismálin. Hann harmaði það að öryggi á ÖSE-svæðinu hefði verið ógnað með hernaðartilburðum, hernámi, innlimun landsvæða og mannréttindabrotum. Það hefði ekki tekist að leysa átökin í Úkraínu, Georgíu, Nagornó-Karabak eða Transnistriu, auk þess sem fjölþáttaógnir og netárásir færðust sífellt í aukana. Alþjóðleg samvinna væri í uppnámi og þingmenn þyrftu að axla ábyrgð sína og standa vörð um gildi ÖSE. Þegar maður les þetta þá er þetta svo sannarlega góð áminning. Á sama tíma flettum við hér í símanum okkar og sjáum að 71 barn hefur verið drepið í árás Rússa á Úkraínu. Þar af leiðandi er alveg ljóst að þau fallegu og mikilvægu markmið sem sett voru fram með ÖSE og ÖSE-þinginu og ÖSE-þingmenn hafa alla jafna reynt að halda á lofti - því miður erum við bara mjög langt frá þessum markmiðum. En eftir að hafa verið svona neikvæð ætla ég samt sem áður að segja að ég hef ekki trú á því að það þýði neitt annað en að halda áfram. Ég vil ítreka að ég sem fulltrúi á ÖSE-þinginu tek til máls og ræði um mannréttindi, ræði um mikilvægi alþjóðalaga. Ég hvet okkur öll þingmenn, þegar við erum á erlendum vettvangi, til að nota ávallt tækifærið og taka til máls og hnykkja á því sem skiptir öllu máli til að möguleiki sé að halda uppi friði, þ.e. að alþjóðalög séu virt og mannréttindi og jafnrétti séu ávallt virt.
Frú forseti. Á þskj. 613 liggur fyrir ársskýrsla Íslandsdeildar Alþjóðaþingmannasambandsins og mun ég í stuttu máli gefa þingheimi kynningu á helstu málum í brennidepli innan sambandsins á liðnu ári. Ársskýrsla Íslandsdeildar fyrir árið 2021 gerir störfum þingmannanefndarinnar ítarleg skil auk skipan Íslandsdeildar. Ég mun því aðeins stikla á stóru, en vísa að öðru leyti í skýrsluna sem mælt er fyrir. Aðild að IPU, sem er erlend skammstöfun fyrir Alþjóðaþingmannasambandið, áttu í lok árs 2021 178 þing en aukaaðild að sambandinu þrettán svæðisbundin þingmannasamtök. Markmið sambandsins er að stuðla að skoðanaskiptum þingmanna frá öllum heimshornum um alþjóðleg málefni, vinna að friði og samstarfi þjóða og treysta í sessi lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing. Áhersla er lögð á að standa vörð um mannréttindi sem eins af grundvallarþáttum lýðræðis og þingræðis. Þá vinnur IPU að styrkingu þjóðþinga og aðstoðar við þróun lýðræðislegra vinnubragða innan þeirra. Sambandið styður starfsemi Sameinuðu þjóðanna og á margvíslegt samstarf við stofnanir þeirra. Sambandið heldur tvö þing á ári og auk þess heldur það alþjóðlegar ráðstefnur og málstofur, oftast um málefni sem eru efst á baugi innan Sameinuðu þjóðanna hverju sinni og þá gjarnan í tengslum við tiltekna ráðstefnu Sameinuðu þjóðanna. Af þeim fjölmörgu málum sem fjallað var um á vettvangi Alþjóðaþingmannasambandsins á árinu 2021 vil ég leggja áherslu á nokkur atriði en þau tengjast öll markmiðum sambandsins sem er að vinna að friði og samstarfi meðal þjóða og treysta lýðræði og þjóðkjörin fulltrúaþing í sessi. Á árinu 2021 bar hæst umræður um þær áskoranir sem heimsfaraldur kórónuveiru skapaði þjóðþingum heims. Á haustþingi IPU var samþykkt ályktun um hvernig nýta megi alþjóðlegan stuðning þjóðþinga til að jafna dreifingu bóluefna í baráttunni við Covid-19. Þar var lögð áhersla á nauðsyn þess að alþjóðasamfélagið tryggi tímanlegan, sanngjarnan og hagkvæman aðgang að öruggum og viðurkenndum bóluefnum. Þá var áréttað að umfangsmikil bólusetning gegn Covid-19 stuðli að almannaheill á heimsvísu. Í umræðum var enn fremur bent á skýran mun milli Afríku og umheimsins í alþjóðlegri dreifingu bóluefna. Einnig var á árinu haldinn fundur þingkvenna þar sem rætt um áhrif Covid-19 á jafnréttismál og hvernig tryggja megi jafnrétti kynjanna á tímum heimsfaraldurs. Enn fremur gaf IPU út leiðbeiningar um hvernig þjóðþing geta tryggt að afskipti stjórnvalda á tímum Covid-19 taki mið af jafnréttissjónarmiðum og brjóti ekki gegn mannréttindum. Jafnframt voru útbúin tveggja mínútna myndbönd þar sem kynnt var hvernig þjóðþing og þingmenn hefðu brugðist við faraldrinum á heimsvísu. Þá fór fram umræða um hlutverk þjóðþinga við að sigrast á heimsfaraldri og voru þingmenn sammála um að Covid-19 hafi sýnt fram á að IPU hefði hæfni og getu til að aðlagast nýjum áskorunum og óvæntum aðstæðum. Áskoranir samtímans fyrir lýðræði og leiðir til að sigrast á sundrungu í samfélögum voru jafnframt í brennidepli og samþykkti IPU yfirlýsingu þar sem helstu áhersluatriði umræðunnar voru dregin fram. Forseti IPU sagði í umræðu um yfirlýsinguna að undanfarin tvö ár hefðu einkennst af hættulegri afturför varðandi sameiginlegar skuldbindingar alþjóðasamfélagsins gagnvart mannréttindum og lýðræði. Faraldur valdarána og beinna árása á stofnanir þjóðþinga hafi átt sér stað, m.a. í Súdan, Mjanmar og Afganistan. Alþjóðasamfélagið þurfi að standa saman og krefjast þess að horft verði til stjórnskipulegra reglna. Þá lagði hann áherslu á mikilvægt starf IPU við að verja lýðræðið og aðstoða aðildarríki sambandsins við að virða lýðræðislega stjórnhætti. Á haustþingi IPU var samþykkt ný stefna fyrir árin 2022–2026. Stefnan er aðgerðamiðuð og sniðin að því að sambandið nái að vinna að markmiðum sínum og standast þær alþjóðlegu áskoranir sem fram undan eru. Sérstök áhersla er lögð á lýðræði, mannréttindi, loftslagsbreytingar og stuðning við innleiðingu Parísarsamkomulagsins. Jafnframt hefur IPU í samstarfi við Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina eða WHO og Sameinuðu þjóðirnar staðið fyrir fjölmörgum fjarfundum um heimsfaraldurinn og áhrif hans á ýmsa málaflokka. Þar hafa þingmenn og sérfræðingar haft vettvang til skoðanaskipta um áhrif hans, aðgerðir og þróun. Þá hefur heimsfaraldurinn, með sínum ströngu ferðatakmörkunum, opnað á möguleika þingmanna til að nýta sér fjarfundi í auknum mæli til framtíðar. Enn fremur voru þingmenn aðildarríkjanna sammála um að baráttan við faraldurinn hefði varpað ljósi á mikilvægi enn frekari samstöðu og alþjóðlegs samstarfs. Forseti. Af öðrum stórum málum sem tekin voru til umfjöllunar á fundum IPU árið 2021 má nefna stefnumótun þjóðþinga til að efla frið og öryggi með áherslu á loftslagsbreytingar og aðlögun. Þá ályktaði sambandið um samþættingu stafrænnar tækni að hringrásarhagkerfinu svo ná megi þróunarmarkmiðum Sameinuðu þjóðanna og alþjóðlega löggjöf til að berjast gegn kynferðislegri misnotkun barna á internetinu. Að lokum ber að nefna mikilvægt starf sambandsins við að efla lýðræði en mörg aðildarþing þess eru ekki lýðræðislega kjörin og í sumum fer ekkert eiginlegt löggjafarstarf fram. Sem dæmi um slíkt starf á árinu 2021 má nefna svæðisbundnar málstofur um heimsmarkmið Sameinuðu þjóðanna og áhrif heimsfaraldurs Covid-19 á innleiðingu þeirra. Enn fremur gefur Alþjóðaþingmannasambandið út handbækur og skýrslur fyrir þingmenn til að aðstoða þá við að hafa áhrif í ólíkum málaflokkum. Á árinu var m.a. gefin út handbók í samstarfi við UN Women um kynbundna lagasetningu og skýrsla um kynferðislega áreitni og ofbeldi gegn konum í þjóðþingum Afríku. Frú forseti. Ég vil taka fram að mikil áhersla er lögð á mannréttinda- og jafnréttismál í starfi IPU. Í því samhengi vil ég nefna sérstaka nefnd um mannréttindi þingmanna sem gegnir veigamiklu hlutverki innan sambandsins og gefur út viðamikla skýrslu fyrir hvert þing. Á grundvelli skýrslunnar samþykkir ráðið fjölmargar ályktanir um mannréttindabrot gegn þingmönnum. Nefndin vinnur mikið starf á milli þinga þar sem hún fer yfir mál þingmanna sem mannréttindi hafa verið brotin á, hvort sem um er að ræða fangelsun, hótanir, barsmíðar, mannshvörf eða dauðsfall. Þá vil ég nefna þá miklu áherslu sem Alþjóðaþingmannasambandið leggur á að styrkja hlut kvenna í stjórnmálum með ráðstefnum, fundum og útgáfu handbóka og skýrslna svo og með ýmsum formlegum og óformlegum hætti. Jafnframt hefur árleg samantekt samtakanna á stöðu kvenna í þjóðþingum heims vakið athygli og er iðulega vitnað til hennar í umræðum og í fjölmiðlum. Þá er norrænt samstarf mjög sterkt innan IPU og eru norrænu landsdeildirnar almennt mjög virkar í starfi sambandsins. Norrænu landsdeildirnar halda samráðsfund til undirbúnings fyrir hvert IPU-þing og fer Íslandsdeild með formennsku í hópnum nú í ár, 2022. Það er ljóst að fjölbreytt verkefni bíða IPU á árinu 2022 og ber þar helst að nefna umræðu um áskoranir samtímans fyrir lýðræði og baráttuna gegn loftslagsbreytingum. Eins og áður sagði er gerð grein fyrir því sem fram fór á fundum nefndarinnar í fylgiskjölum skýrslu þeirrar sem hér er mælt fyrir og vísa ég til hennar varðandi frekari upplýsingar um störf nefndarinnar. Ég vil að lokum þakka Íslandsdeildarmönnum gott samstarf á þessum mikilvæga vettvangi og læt að svo mæltu lokið umfjöllun minni um skýrslu Íslandsdeildar IPU fyrir árið 2021.