Borist hefur bréf frá fjármála- og efnahagsráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 148, um málefni lánsveðshóps, frá Steingrími J. Sigfússyni.
Forseti vekur athygli á því að gert er ráð fyrir lengra hádegishléi í dag, milli kl. 13 og 14, vegna nefndarfundar.
Eins og tilkynnt var á þingfundi í gær hefur forseta borist dagskrártillaga svohljóðandi: „Við undirrituð gerum það að tillögu okkar, í samræmi við 1. mgr. 77. gr. þingskapalaga, að dagskrá næsta fundar verði svohljóðandi: 1. Óundirbúnar fyrirspurnir. 2. Kjararáð (lækkun launa til samræmis við launaþróun frá 2013) – frv. (JÞÓ), 189. mál, þskj. 260. – 1. umr. Ef leyft verður. Ásamt öðrum dagskrármálum sem forseti Alþingis leggur til. Við óskum eftir því að þessi tillaga verði borin upp til afgreiðslu í samræmi við áðurnefnda grein þingskapa.“ Undir þetta bréf rita Jón Þór Ólafsson, Gunnar I. Guðmundsson, Smári McCarthy, Þórhildur Sunna Ævarsdóttir, Halldóra Mogensen og Einar Brynjólfsson. Fer nú fram atkvæðagreiðsla um tillöguna.
Málið er í rauninni mjög einfalt. Við erum að leggja til að tekið sé strax á dagskrá þessa þingfundar frumvarp Pírata um kjararáð. Ástæðan fyrir því að mikilvægt er að gera það hratt er sú, og tímapressan er svo mikil, að kjarasamningar 70% launafólks eru í hættu. Eftir helgi gæti 100 kjarasamningum verið sagt upp, það er tímapressan. Málið er í rauninni einfalt, það felst bara í því að Alþingi fyrirskipi kjararáði að láta launaþróun ráðamanna fylgja launaþróun almennings. Þetta frumvarp er tækifæri fyrir Alþingi að gera sitt í átt til sátta á vinnumarkaði.
Virðulegi forseti. Þingflokkur Vinstri grænna styður að málið verði sett á dagskrá í dag. Í ljósi þess sem kemur fram í máli hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar að málið er undir ákveðinni tímapressu, efnisins vegna, þá teljum við ljóst með samanburði við fyrirliggjandi dagskrá þingsins að svo sé ekki um önnur dagskrármál dagsins. Við teljum því rétt að Alþingi fái að glíma efnislega við tillögu Pírata.
Hæstv. forseti. Ég vil að það komi fram að ég styð ekki þessa dagskrártillögu. Ég ætla ekki að fara í efnisatriði frumvarpsins sem hér liggur undir, en ég verð að koma með athugasemdir við það að Píratar komi með dagskrártillögu af þessu tagi í lok dags í gær án þess að hafa nýtt tækifæri á fundum þingflokksformanna eða á fundum forsætisnefndar eða annars staðar til þess að leggja áherslu á að þetta mál komist á dagskrá. Það var ekki gert. Við áttum fund á þriðjudaginn þar sem verið var að fara yfir dagskrá vikunnar og ekkert breyttist frá þriðjudeginum til miðvikudags hvað þetta varðar. Ég verð að segja að Píratar hefðu getað nálgast málið með þeim hætti að reyna að ná samkomulagi um það að fá málið á dagskrá frekar en að vera að laumast með það undir kvöld í gær.
Frú forseti. Mér er nákvæmlega sama með hvaða hætti þetta mál er borið upp. Það skiptir máli, það liggur á, við erum undir tímapressu. Hér eru ágætismál á dagskrá í dag, sum að vísu afleit, en ekkert af þeim er mjög nauðsynlegt að afgreiða með hraði. Það er hins vegar brýnt að við tökum afstöðu til þessa máls, hvernig svo sem við gerum það, og þingflokkur Samfylkingarinnar styður að það sé tekið á dagskrá.
Virðulegi forseti. Formenn allra flokka og forsvarsmenn, þar á meðal Pírata, komu saman í desember og fjölluðu um það hvernig ætti að taka á þessu kjararáðsmáli. Menn veltu fyrir sér hvort möguleiki væri að fella alla þrjá úrskurðina úr gildi, þ.e. varðandi dómara, embættismenn og síðan kjörna fulltrúa, og komust að þeirri niðurstöðu að það væri ekki í boði, heldur yrði að fara þá leið sem farin var með því að formenn og forystumenn allra flokka, þar á meðal Pírata, skrifuðu bréf til forsætisnefndar og báðu um tiltekna aðgerð sem gerð var og lækkaði laun, starfskjör þingmanna, um 150 þús. kr. til að koma til móts við þau sjónarmið sem uppi eru á vinnumarkaði. Mér finnst það tvískinnungur ef við ætlum að fara skipta hér um skoðun í dag og taka málið til umfjöllunar og tel eðlilegt að það komi ljós nú þegar hvaða afstöðu við höfum til þessa máls með því að taka málið annaðhvort á dagskrá eða vísa því frá. Við Framsóknarmenn munum leggjast gegn því að málið fari á dagskrá vegna þess að við höfum ekki skipt um skoðun.
Forseti. Við skiptum náttúrlega um skoðun á grundvelli upplýsinga. Nýjar upplýsingar komu fram. Þegar forsætisnefndarleiðin virkaði ekki, eins og aðilar vinnumarkaðarins hafa sagt, þá reynum við aðra leið. Þetta er önnur leið og þetta er leið sem þýðir í rauninni að kjararáð fari að lögum. Ástæðan fyrir því að málið kemur fram á þessum tímapunkti er sú að nú er alveg ljóst og hefur verið sagt að kjarasamningar muni líklega ekki halda. Þetta væri leið til sátta fyrir Alþingi. Alþingi myndi stíga skref í átt til sátta á vinnumarkaði. Það er það sem við getum gert. Ástæðan fyrir því að málið var ekki komið fram á þriðjudeginum og hefur ekki verið borið upp á öðrum forsendum er sú að það tafðist á nefndasviði, það átti eftir að klára það þar. Við þingmenn þurfum alltaf að hlaupa til nefndasviðs, sem á að sinna nefndunum en getur sett okkur inn í hjáverkum. Það tefur öll þessi mál. Pælið í því, það tefur vinnu þingmanna á mikilvægum málum á mikilvægum tímum eins og núna. Þess vegna er málið seint fram komið. Hvers vegna dagskrártillaga? Dagskrártillaga þýðir að málið þarf að fara á dagskrá strax. Og það þarf að fara á dagskrá strax.
Virðulegi forseti. Í ljósi þeirra aðstæðna sem eru uppi á vinnumarkaði er ljóst að þær aðgerðir sem forsætisnefnd fór í í kjölfar bréfs til forsætisnefndar frá formönnum flokkanna eru hreinlega ekki nóg. Sú hækkun sem varð á kjörum þingmanna samkvæmt úrskurði kjararáðs var langt umfram almenna launaþróun á almennum vinnumarkaði og við sjáum fram á að það setji kjarasamninga í uppnám. Þess vegna kemur þetta frumvarp, sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur nú rætt um, og þessi dagskrártillaga, af því að þetta er mál sem þarf að ræða. Þetta er mikilvægt mál. Það er mikilvægt að við leggjum okkur fram til þess að málið komist á dagskrá. Það væri mikill bragur á því ef þingið myndi loksins setja í forgang mál sem skipta máli í stað þess að vera í einhverju þrasi.
Virðulegi forseti. Um þessa atkvæðagreiðslu er það að segja að þingflokkur Viðreisnar mun ekki styðja málið. Ég eins og aðrir formenn flokkanna studdi að málið færi í ákveðinn farveg. Við skrifuðum forsætisnefnd Alþingis og óskuðum eftir því að hún breytti viðmiðunargreiðslum. Hér er málið hins vegar tekið upp í mikilli skyndingu. Við skulum ekki gleyma því að það eru fjórir mánuðir frá því úrskurður kjararáðs féll. Það er algjör fyrirsláttur að tala um að einhverjar nýjar upplýsingar séu að koma fram núna. Við höfum vitað um úrskurðinn og við sjáum engar forsendur til þess að menn taki þetta mál upp núna með skyndingu til að reyna að berja sér á brjóst.
Frú forseti. Ég vil segja eitt. Mér sýnist - nei, það eru allir ráðherrarnir á rauðu. Þetta fer ekki í gegn núna sem þýðir að málið fer ekki á dagskrá strax, sem þýðir að fimm dagar eru í það að allt fari mögulega í upplausn á vinnumarkaði. Alþingi ætlar ekki að grípa inn í strax. Það er enn þá tækifæri seinna í dag. Forseti getur gert það. Það er enn þá tækifæri á morgun. Það verður tækifæri á mánudaginn og svo verður síðasta tækifærið á þriðjudaginn. Ég vil beina því til þeirra aðila á vinnumarkaði sem eru ekki ánægðir með þá stöðu að frumvarpið hefur verið lagt fram, frumvarp um kjararáð, og þeir geta sent inn umsagnir við málið þótt það sé ekki farið til nefndar. Það er það sem við vildum núna, að fá málið til nefndar og kalla eftir því gestir kæmu og umsagnir yrðu sendar inn. Við getum ekki fengið gesti fyrir nefnd af því að málið er ekki farið til nefndar en það getur hver sem er, hvaða borgari í landinu sem er, sent inn umsagnir um málið. Ég hvet til þess að þeir sem hafa áhuga sendi inn umsagnir, það skapar þrýsting á að fá þetta mál á dagskrá.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, heilbrigðisráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, utanríkisráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Frú forseti. Mig langar að inna hæstv. fjármálaráðherra eftir nánari skýringum á orðum sem hann lét falla í Kastljósi þann 31. janúar síðastliðinn þar sem hann var spurður talsvert út í málefni sem varðar peningaþvætti, aflandsfélög og skattundanskot. Þar sagði fjármálaráðherra eftirfarandi, með leyfi forseta: „Nú ætlum við að taka á þessu af mikilli hörku, bæði með innanríkisráðuneytinu, við ætlum að vinna með skattrannsóknarstjóra, ríkisskattstjóra, öllum skattstofnunum ríkisins. Ég held að það hafi kannski vantað svona pólitískan baráttumann fyrir þessu. Þetta hefur verið svolítið eins og þú kallar“ - og vitnar hæstv. ráðherra þar til Helga Seljans umsjónarmanns - „einhver gæi í fjármálaráðuneytinu sem var ekki nógu sniðugur. Það kannski vatnaði það að fjármálaráðherrann sjálfur segði: Heyrðu, við ætlum alveg að berjast fyrir þessu, við ætlum að segja þessari tegund af svindli stríð á hendur. Þá erum við bæði að tala um aflandsundanskotin og svarta hagkerfið og við verðum bara að berjast við það með öllum þeim ráðum sem við getum.“ Um leið og ég fagna yfirlýsingu hæstv. ráðherra um að þessi mál verði forgangsmál í ráðuneyti hans og undir hans forystu vil ég spyrja hæstv. ráðherra: Má þá skilja orð hans sem svo að það hafi orðið veruleg stefnubreyting í ráðuneytinu við komu hans þangað? Til hvers er hann að vísa með þessum ummælum? Er hann þá að vísa til forvera síns í starfi sem nú gegnir embætti forsætisráðherra, að sá hæstv. fjármálaráðherra hafi ekki verið pólitískur baráttumaður gegn skattundanskotum og aflandsfélögum?
Virðulegi forseti. Nei, það er ekki svo að ég hafi verið að vísa í hæstv. forsætisráðherra. Þetta er, eins og tilvitnunin bar með sér, orðalag sem ég gríp til á þessu stigi. Ég hef hins vegar sagt það að ég legg mikla áherslu á að berjast gegn skattundanskotum, hvort sem það er í aflandsfélögum, í svarta hagkerfinu eða með öðrum leiðum. Ég fagna því að hv. þingmaður hefur gefið mér tækifæri til þess að segja frá því hér að ég er búinn að skipa tvær nefndir, annars vegar nefnd til þess að halda áfram athugun á spurningum sem upp komu vegna aflandsskýrslunnar svonefndu og hins vegar nefnd sem sérstaklega mun fjalla um svarta hagkerfið og leiðir til þess að minnka það og draga úr hættu á skattundanskotum þar. Báðar þessar nefndir eiga að skila álitum núna í vor. Ég vonast til þess að niðurstaðan af starfi þeirra verði sú að við getum barist af mikilli hörku gegn svarta hagkerfinu og gegn aflandsfélögunum, sem ég hygg að bæði ég og hv. þingmaður séum sammála um að er mikil meinsemd á íslensku samfélagi.
Frú forseti. Við hæstv. ráðherra erum algjörlega sammála um það að mikilvægt er að berjast gegn aflandsfélögum og skattundanskotum. Ég spurði hæstv. ráðherra út í orð hans því að við gerum auðvitað ráð fyrir því að orðum fylgi ábyrgð, ekki síst þegar um æðstu embættismenn ríkisins er að ræða. Hæstv. ráðherra sagði það skýrt í þættinum að hann teldi að vantað hefði pólitískan baráttumann í fjármálaráðuneytið til þess að berjast gegn aflandsfélögum og skattundanskotum. Ég hlýt því að endurtaka spurningu mína: Telur hæstv. ráðherra að ekki hafi verið haldið nægjanlega vel á þessum málum á síðasta kjörtímabili? Til hvers er hann að vísa? Til hvaða ráðherra er hann að vísa þegar hann segir að það hafi ekki verið pólitískur baráttumaður í fjármálaráðuneytinu til þess að berjast gegn aflandsfélögum og skattundanskotum? Við hljótum að gera þá kröfu í ljósi þess að tíminn var búinn í viðtalinu þegar þessi orð féllu að hæstv. ráðherra útskýri hvað felst í þeim orðum.
Virðulegi forseti. Ég átta mig ekki alveg á því hvort hv. þingmaður vill að ég reki sögu fjármálaráðherra. Forveri hennar í starfi var fjármálaráðherra hér um skeið og svo hafa ýmsir aðrir ágætir fjármálaráðherrar verið. Ég segi hins vegar: Það er staðreynd að svarta hagkerfið hefur stækkað á Íslandi. Það er mjög mikilvægt að ráðast með öllum ráðum gegn því. Ég hef sagt að ég ætli að setja það í forgang hjá mér. Þó að ekki hafi öll heimsins vandamál verið leyst áður en ég kom þá stoppar það mig ekkert í því að fara í vegferð gegn þeirri meinsemd í samfélaginu.
Virðulegi forseti. Lok sjómannaverkfallsins voru á allra vörum um síðustu helgi. Skip héldu úr höfn áður en atkvæðagreiðslu lauk. Við höfum heyrt margt frá fundi þar sem ráðherra kom og batt enda á verkfallið. Samningsaðilar sjómanna sögðust hafa vaknað upp við vondan draum á fundinum með ráðherra. Mörgum er ofarlega í huga fjölmiðlaumfjöllun í lok verkfallsins. Fyrst hæstv. landbúnaðar- og sjávarútvegsráðherra situr hér fyrir svörum þá er mér spurn: Hvaða tilboð var það sem ráðherrann færði samningsaðilum sem þeir gátu ekki hafnað?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Ég held að mikilvægt sé að draga fram að það er mikið fagnaðarefni að við stöndum nú frammi fyrir því að skipin okkar eru komin til hafs á ný og byrjuð að sigla aftur til baka í hafnir með fullfermi. Það er líka mjög mikilvægt að samningsaðilar leystu þetta sín á milli, án formlegrar aðkomu ríkisins á endanum. Það er mikið ánægjuefni að deilunni er lokið, þeirri tíu vikna langvinnu deilu þar sem menn áttuðu sig algjörlega á sinni ábyrgð. Þeir fundir og þau samtöl sem ég hef átt, bæði með útgerðarmönnum og forystumönnum í sjómannahreyfingunni, voru mjög skýr. Þeir áttuðu sig á ábyrgð sinni og vildu axla hana. Þetta var snúið, um tíma áttu menn erfitt með að tala saman. Á endanum var það þannig að það upplegg sem ég kynnti sjómönnum sem og útgerðarmönnum - rétt er að draga fram að það upplegg fólst m.a. í ákveðinni aðkomu útgerðarinnar, þeir komu með mjög markvissum hætti inn í það tilboð sem ég kynnti síðan sjómönnum - það var upplegg sem þeir fóru síðan ekki eftir. Þeir ákváðu að leysa þetta sín á milli. Þess vegna tel ég mikilvægt núna þegar deilan er leyst, skrifað hefur verið undir samninga, menn eru farnir, eins og ég sagði áðan, til hafs á ný, að við horfum fram á við og reynum að byggja upp sátt og tryggja sátt í kringum sjávarútveginn, reynum að læra af þessari deilu. Hvað er það sem við lærum? Ég held að þau ákvæði sem eru í samningunum séu mjög mikilvæg, að menn átti sig á því hvernig best er að semja. Eigum við ekki að horfast svolítið í augu við raunveruleikann, eins og t.d. það að menn semji eftir hugsanlega skipa- eða útgerðarflokkum? Ég held að það sé mikilvægur hlutur sem menn fara núna sameiginlega yfir, þ.e. forystumenn sjómanna og útgerðarmanna. Ég held að nú sé ekkert annað eftir en að horfa fram á við til að reyna að tryggja enn frekari sátt um þessa mikilvægu atvinnugrein.
Forseti. Ég endurtek spurninguna: Hvaða tilboð var það sem hæstv. ráðherra færði samningsaðilum sem þeir gátu ekki hafnað? Og númer tvö: Hver var óformleg aðkoma ráðherra, nákvæmlega? Væri ekki ráð að sjómannaforystan og ráðherrann myndu koma sér saman um sameiginlega yfirlýsingu um efnisinnihald téðs tilboðs sem ekki hefur verið rætt, þannig að hvorugur aðilinn geti bent á hinn við upplýsingu málsins og hafið sé yfir allan vafa að ráðherra hafi ekki farið fram með gerræðislegum hætti?
Frú forseti. Það lá alveg ljóst fyrir af minni hálfu og það var margítrekað í margra vikna samtölum við sjómannahreyfinguna sem og útgerðarmenn að ég myndi ekki fara þá leið sem hefur verið nefnd sértæk leið, að endurvekja sjómannaafsláttinn með einum eða öðrum hætti. Það lá allan tímann skýrt fyrir. Ég kynnti og lagði fram tillögu sem m.a. fól í sér, eins langt og maður komst, af því að ég var að reyna að tengja við kröfur sjómanna sem voru eðlilegar hér á árum áður, það var eðlilegt, a.m.k. ekki óeðlilegt að menn hefðu sjómannaafslátt á árum áður, en í dag eru viðhorfin önnur. Ég reyndi því að tengja aðrar stéttir inn í slík hlunnindi, fleiri en sjómenn, með ákveðnum takmörkunum þó. Segjast verður eins og er að það var ekki hægt nema með aðkomu útgerðarinnar, það verður líka að draga fram. Eftir stendur að deilan leystist, þannig eigum við að hugsa um þetta. Við eigum frekar að ræða hér, frekar en það sem gerðist í fortíðinni, hvernig við getum byggt upp bæði sjómenn, þessa grjóthörðu stétt sem vinnur í erfiðu umhverfi, og traustið í kringum rekstur útgerðarinnar. Ég tel það vera mikilvægasta hlutverk Alþingis á þessu kjörtímabili, að byggja upp sátt í kringum greinina.
Frú forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. heilbrigðisráðherra. Þjóðin er að eldast og við þurfum klárlega að byggja ný hjúkrunarheimili. Við getum auðvitað brugðist við með því að gefa fólki tækifæri til að búa lengur heima hjá sér en á því eru líka gallar. Pör eldast t.d. misjafnlega hratt og sá sem var kannski einhvern tímann elskhugi þarf svo að breytast í hjúkrunarfræðing á efri árum, það ýtir undir öldrun hans. Ég mun hins vegar spyrja út í frekari uppbyggingu hjúkrunarheimila seinna en núna vil ég fá svör við þessu: Hvernig á að fjármagna þau hjúkrunarheimili sem eru í rekstri í dag? Það vantar nokkra milljarða og þrátt fyrir rammasamning sem gerður var síðasta haust vantar peninga. Þetta leggst mjög misjafnlega á sveitarfélögin, sum reka hjúkrunarheimili en önnur ekki, og t.d. er Akureyrarbær, eftir þennan rammasamning, að borga 250 millj. kr. á ári með rekstrinum. Það segir sig sjálft að þá er verið að taka peninga út úr öðrum rekstri sveitarfélagsins, úr menningu, úr listum, úr íþróttum og öðru sem gerir bæinn samkeppnishæfan. Þetta þarf að laga. Mig langar að spyrja hæstv. heilbrigðisráðherra hvaða áform hann hefur uppi um að bæta þennan rekstrarvanda, hver tímalínan er og hvort hann hafi haft samband nú þegar við fyrirtæki í velferðarþjónustu og sveitarfélögin í landinu sem reka hjúkrunarheimili.
Frú forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Ég er sammála hv. þingmanni um að málefni hjúkrunarheimilanna séu mjög mikilvæg. Það dylst engum að mörg þeirra hafa verið í talsverðum rekstrarvanda. Reksturinn hefur sérstaklega þyngst eftir hrun þar sem, eins og víða annars staðar, greiðslur fylgdu ekki fullkomlega kostnaði eða verðlagi. Sá rammasamningur sem hv. þingmaður vitnar til og lagður var fram og samþykktur af öllum rekstraraðilum hjúkrunarheimila, minnir mig, seint á síðasta ári, setur viðbótarfjármagn inn í málaflokkinn og hefur auðvitað hjálpað til. En það er engin spurning að það þarf að horfa áfram á þennan rekstur og eiga samtöl við rekstaraðila. Á þeim vikum sem ég hef gegnt embætti ráðherra hef ég átt fundi með Samtökum fyrirtækja í velferðarþjónustu, rætt um þessi mál og skoðað. Ekki hef ég átt fundi með öllum sveitarfélögum sem reka hjúkrunarheimili en einhverjum þeirra. Ég á m.a. fund seinna í dag með sveitarfélagi sem rekur hjúkrunarheimili. Við erum meðvituð um þetta mál og erum sífellt að skoða það. Ég er mjög viðkvæmur gagnvart því og hef mikinn skilning á því að það skipti máli fyrir þá sem reka hjúkrunarheimili að það sé hægt að gera á sómasamlegan hátt og samkvæmt lögum og reglum.
Frú forseti. Ég trúi því einlæglega að hæstv. heilbrigðisráðherra hafi áhuga á að leysa þetta mál. Það var þó með trega sem samþykki var gefið fyrir rammasamningnum hjá mörgum sveitarfélögum, einfaldlega vegna þess að það var bara lítið skref í þá átt að bæta rekstrarumhverfið. Svo ég vitni nú í framkvæmdastjóra Öldrunarheimila Akureyrar, Halldór Guðmundsson, þá segir hann í viðtali í morgun, með leyfi forseta: „Þannig er staðan sú að daggjöldin sem eru greidd til okkar gera ekki nema að rétt að duga fyrir launum. Eftir stendur annar rekstrarkostnaður, þar með talið leiga fyrir húsnæði.“ Ef það verður dráttur á þessu þýðir það að sum sveitarfélög í landinu borga einfaldlega út úr rekstrinum og taka af öðrum málaflokkum og skerða lífsgæði íbúa sinna, skerða samkeppnisstöðu sína. Því vil ég fá að vita: Hver er tímalínan í málinu?
Frú forseti. Í 9. gr. laga um málefni aldraðra, nr. 125/1999, segir um kostnaðarskiptingu ríkis og sveitarfélaga að þátttaka sveitarfélaga skuli ekki vera minni en sem nemur 15% af stofnkostnaði og í sumum tilfellum er hlutfall sveitarfélaganna hærra. Þetta er stofnkostnaður og þar af leiðandi grunnkostnaður við uppbyggingu á húsnæði en síðan hafa sjálfseignarstofnanir og sveitarfélög getað sótt um framlag úr Framkvæmdasjóði aldraðra til endurbóta og viðhalds, um allt að 20% kostnaðar. Þetta er auðvitað hluti af þeirri heildarskoðun sem sífellt er í gangi og ég er mjög meðvitaður um og hef verið að skoða. Það munar um 1,5 milljarða sem settir voru í málaflokkinn seint á síðasta ári en það er alls ekki víst að það muni nægja. Hrein tímalína er ekki nákvæmari á þessari stundu, því miður.
Forseti. Ný ríkisstjórn setur heilbrigðismál, heilbrigðisþjónustu, í forgang. Talað er um í samstarfsyfirlýsingunni að mótuð verði heilbrigðisstefna sem samhæfi og treysti heilbrigðisþjónustuna og bæti lýðheilsu og stuðli að heilbrigði landsmanna. Allt eru þetta nú góð orð og við getum væntanlega öll tekið undir það. Við höfum lengst af haft metnað til þess að vera í fararbroddi í heilbrigðisþjónustu, að okkar fólk geti vænst þess, verði það veikt, að njóta góðrar heilbrigðisþjónustu og góðs heilbrigðiskerfis. Í aðdraganda kosninga var sérstaklega fjallað um spurningar sem komu frá Krafti, sem er stuðningsfélag fyrir ungt fólk sem greinst hefur með krabbamein og aðstandendur þeirra. Þá svaraði Björt framtíð, með leyfi forseta, vegna spurninga um að stjórnvöld veittu ekki nægilegt fé til lyfjakaupa fyrir krabbameinssjúklinga: „Björt framtíð mundi ekki láta það gerast á sinni vakt að krabbameinssjúkt fólk fengi ekki bestu lyf sem völ væri á vegna kvótakerfis lyfjamála eða fjárhagsstöðu eins og nú er.“ Hæstv. ráðherra var spurður í fjölmiðlum nú á dögunum um þessi mál og nákvæmlega um þessa yfirlýsingu í aðdraganda kosninga. Þá svarar hann því að málaflokkurinn hafi farið alvarlega fram úr áætlunum. Ég spyr: Hvað þýðir í huga hæstv. heilbrigðisráðherra að setja heilbrigðismál í forgrunn? Gildir það ekki um krabbameinssjúklinga að fjárhagsstaða verði ekki látin koma í veg fyrir að krabbameinsveikir Íslendingar megi búast við því að njóta bestu mögulegrar þjónustu?
Frú forseti. Ég þakka fyrirspurnina. Svar Bjartrar framtíðar fyrir kosningar er ekki síður sett fram út frá þeirri stöðu sem var þekkt, að krabbameinssjúklingar hafa þurft að taka mjög þátt í kostnaði við sína meðferð og hafa jafnvel verið að greiða hundruð þúsunda og upp undir milljón, og yfir milljón í einhverjum tilfellum. Þarna erum við líka að vísa til þeirra breytinga sem verða með greiðsluþátttökukerfinu sem var samþykkt fyrir kosningar og er verið að taka í notkun í maí en þar verður sett þak á heildarkostnað. Þegar kemur að lyfjum er kostnaður fyrirliggjandi vandamál, og sérstaklega S-merkt sjúkrahúslyf, sem eru sérstaklega lyf vegna krabbameinslækninga, en hann hefur ítrekað farið fram úr áætlun. Við erum auðvitað bundin, eins og aðrir málaflokkar, af fjárlögum sem Alþingi Íslendinga hefur samþykkt og samþykkti fyrir árið 2017 núna í desember. Ég hef sérstaklega lagt það fram fyrir ríkisstjórn að staðan sé alvarleg og að bæta þurfi í málaflokkinn til að geta staðið við skuldbindingar og til að geta staðið við innleiðingu nýrra og nauðsynlegra lyfja. Ríkisstjórnin hefur samþykkt að fela mér og hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra að reyna að vinna úr þeirri stöðu.
Forseti. Ég vil minna hæstv. ráðherra á það að svar Bjartrar framtíðar í aðdraganda kosninga fól beinlínis í sér að það mundi ekki gerast á vakt Bjartrar framtíðar að krabbameinssjúkt fólk fengi ekki bestu lyf sem völ væri á. Þetta eru stór orð. Þau eru ekki sett fram með neinum skilyrðum eða neðanmálsgreinum. Þess vegna spyr ég hæstv. ráðherra hvort hann hyggist ekki leggja til, í vinnu við frumvarp til fjáraukalaga á yfirstandandi ári, að sett verði viðhlítandi fjármagn í þennan tiltekna lið, málaflokk, sem undir hann heyrir, til að tryggja að krabbameinssjúkt fólk njóti bestu lyfja sem völ eru á í heiminum eins fljótt og auðið er á vakt Bjartrar framtíðar.
Frú forseti. Jú, það er vissulega vilji Bjartrar framtíðar að standa eins vel og mögulegt er að þessum málum, eins og kemur fram í svarinu fyrir kosningar sem hv. þingmanni er hugleikið. Nú er það svo að eftir hrun gekk íslenskum yfirvöldum illa að innleiða ný lyf af sama krafti og öðrum þjóðum sem hafa staðið sig hvað best í því. En okkur hefur aðeins tekist að herða okkur í því og höldum því áfram. Það er samt mikilvægt að benda á að það er ekki sjálfkrafa öruggt að ný lyf séu alltaf best. Það tekur ákveðinn tíma að innleiða lyf, komast að því hversu gagnleg þau eru, hverjar eru aukaverkanir o.s.frv. Því er ekki alveg víst að það sé best fyrir íslensk heilbrigðisyfirvöld að vera fyrst [[Forseti hringir.]]heldur að við séum í fyrstu bylgju, ef svo má segja, þjóða þegar kemur að innleiðingu nýrra lyfja með tilliti til aukaverkana og virkni þeirra lyfja. En auðvitað viljum við gera sem best. Ég mun gera mitt besta sem heilbrigðisráðherra til að standa þar.
Hæstv. forseti. Ég ætla að fá að eiga samtal við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra og ræða við hann um virðisaukaskatt og forvarnir og stýrihóp, sem síðasti hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra skipaði reyndar til að endurskoða reglur, m.a. um virðisaukaskatt. Í stjórnarsáttmála er ekki aukatekið orð um skipulagt barna- og unglingastarf, æskulýðsmál eða íþróttir. Það orð er hreinlega ekki að finna í stjórnarsáttmála, hvað þá aðgerðir til að efla starfsemi á því sviði. Stjórnarsáttmálinn er því ansi rýr þegar kemur að þeim málefnum. Ég vil leggja áherslu á mikilvægi skipulagðrar starfsemi með börnum og unglingum á þessu sviði æskulýðsmála. Ég lagði í lok síðasta kjörtímabils, ásamt nokkrum hv. þingmönnum, fram mál þar sem meginmarkmiðið var að styðja við starfsemi íþrótta-, æskulýðs- og ungmennafélaga, einkum til að efla sjálfboðaliðastarf sem þessi starfsemi hvílir á og svo að mæta mjög knýjandi þörf fyrir uppbyggingu og viðhald mannvirkja. Niðurstaðan af því varð sú að Alþingi samþykkti, að tillögu hv. efnahags- og viðskiptanefndar, að vísa málinu til stýrihóps hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra út í stöðuna, hvort hópurinn hafi skilað einhverjum tillögum. Hver er staðan á þeim málum sem ég vísaði til? Í þriðja lagi vil ég spyrja hvort núverandi hæstv. ríkisstjórn hafi í hyggju að beita slíkum aðgerðum til að styðja enn frekar við íþrótta- og æskulýðsstarf í landinu.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Ég deili áhuga hans á íþrótta- og æskulýðsstarfi og tel afar mikilvægt að það verði eflt með þeim ráðum sem best gefast. Ég verð hins vegar að játa það að þessi hópur hefur ekki skilað niðurstöðu til mín og ég hef ekki fengið neinar fregnir af starfi hans fram að þessu, þannig að því miður get ég ekki svarað því hvort þau séu komin eitthvað áleiðis með tillögur. Ég get a.m.k. staðfest að þau hafa ekki skilað af sér tillögum eftir að ég kom í ráðuneytið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra fyrir svörin. Ég get ekki annað sagt en að ég bíði spenntur eftir tillögum og niðurstöðu þessa hóps er snýr að því máli sem ég nefndi, sem ég tel afar brýnt og mikilvægt og geti hjálpað núverandi hæstv. ríkisstjórn að efla forvarnir og almenna lýðheilsu í gegnum skipulagt æskulýðsstarf barna og unglinga. Rannsóknir staðfesta forvarnagildi íþrótta og að þátttaka barna í slíku skipulögðu starfi dregur mjög úr líkum á hvers konar frávikshegðun. Ég trúi ekki öðru en að hæstv. ríkisstjórn nýti þetta sterkasta vopn í forvarnabaráttu.
Virðulegi forseti. Ég ítreka að ég er algjörlega sammála hv. þingmanni um mikilvægi íþrótta- og æskulýðsstarfs. Ég hygg að fátt gerum við betra en að efla það einmitt. Ég hef á liðnum árum tekið þátt í slíku starfi með það fyrir augum að reyna að efla það og ég sé að það tekst vel til. Ég get alveg tekið undir með þingmanninum að ég hlakka líka til þess að sjá niðurstöðurnar og það væri ekki lakara ef það hjálpaði hæstv. ríkisstjórninni núna eins og það mun hjálpa æskulýð landsins.
Virðulegi forseti. Ég óskaði eftir sérstökum umræðum um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu, fyrst og fremst vegna þess að mér finnst þau mál mjög mikilvæg og þau hafi kannski í gegnum tíðina fengið allt of litla athygli í þessum sal. Við getum nefnilega ekki horft fram hjá því að langflestir Íslendingar búa á höfuðborgarsvæðinu og hingað koma flestir ferðamenn, þeir ferðast um þetta svæði. Umferðartafir á svæðinu eru orðnar töluverðar. En við í þessum sal eigum kannski fyrst og fremst að horfa til framtíðar og samkvæmt svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins er gert ráð fyrir því að á næstum árum eða fram til ársins 2040 aukist íbúafjöldi hér um 70.000. Þá eru ekki inni áætlanir um fjölgun ferðamanna. 70.000 manns er á við þá sem búa í Kópavogi, Hafnarfirði og Garðabæ til samans í dag þannig að þarna er um að ræða töluverðan fjölda af íbúum. Í svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins var ákveðið að taka breytingu á þeirri stefnu sem hafði ríkt á árum áður en frá árunum 1985–2012 fjölgaði íbúum um svipaðan fjölda, eða hátt í 70.000. Þá fór fjöldi íbúa á hektara úr 54 íbúum í 35 íbúa. Þetta þýddi sem sagt að svæðið dreifði verulega úr sér og það þýðir óhjákvæmilega að meiri tími fer í að ferðast á milli staða, enda fjölgaði fólksbílum verulega, eða úr 67.500 í 125.500 á þeim tíma. Sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu hafa komið sér saman um að breyta þessum kúrs og leggja mikla áherslu á almenningssamgöngur og borgarlínu. Þar ríkir mikil samstaða um að fara verði í það átak að leggja áherslu á breyttar ferðavenjur. Því langar mig að spyrja ráðherra hvaða sýn hann hefur á borgarlínuna og samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, hvort hæstv. ráðherra taki undir mikilvægi þessa verkefnis. Vil ég þá minna á að bæjarstjórar á höfuðborgarsvæðinu og borgarstjóri hafa ritað grein og fjallað um þetta þar. Þá er líka ljóst að kostnaður við slíka framkvæmd er töluverður, hann gæti hlaupið á bilinu 40–100 milljarðar kr. Þá langar mig að heyra frá ráðherra hvort að hann telji ekki eðlilegt að ríkisvaldið komi inn í þá fjármögnun því að á það skal bent að ef ekki verður ráðist í borgarlínuna þyrfti að fara í stofnvegaframkvæmdir fyrir góða 100 milljarða og umferðartafir myndu samt aukast við það. Stærsti hlutinn af þeim kostnaði yrði engu að síður ríkisins miðað við núverandi skiptingu milli ríkis og sveitarfélaga. Þrátt fyrir að ég ræði sérstaklega borgarlínuna og eflingu almenningssamgangna þá ber ekki að líta svo á að það sé eina lausnin á svæðinu, enda gera áætlanir svæðisskipulagsins ráð fyrir því að engu að síður þurfi að ráðast í framkvæmdir fyrir alla vega 30 milljarða á þessu svæði. Það er nefnilega ekki svo, þó að við leggjum áherslu á almenningssamgöngur, að við ætlumst til þess að allir hjóli, gangi eða fari með strætisvögnum eða borgarlínu. Enn þá munu örugglega flestir Íslendingar ferðast með einkabíl að einhverju leyti og því er nauðsynlegt að ráðast í bætingar á stofnvegakerfi svæðisins. Mig langar að heyra um sýn ráðherrans á þetta. Varðandi fjármögnun nýframkvæmda og viðhald vega hefur ráðherra nýverið kynnt áhugaverðar hugmyndir sem lúta að fjármögnun á stofnvegum til höfuðborgarsvæðisins og ég hlakka til að eiga umræðu um það þegar niðurstaða þeirrar vinnu liggur fyrir. Mig langar að vita hvort hafin sé einhver vinna í ráðuneytinu við að meta þau áhrif sem orkuskipti í samgöngum kunna að hafa á tekjur ríkissjóðs. Það er ljóst að við munum verða af töluverðum tekjum ef fram heldur sem horfir. Vonandi náum við þeim árangri að stór hluti af bílaflota okkar verði drifinn áfram af rafmagni. Þá má velta fyrir sér hvernig við hyggjumst fjármagna uppbyggingu og nýframkvæmdir í vegakerfinu. Það er ýmislegt fleira sem ég myndi vilja koma að og fæ að gera það á eftir, en ég hlakka til að eiga samtal um það og ítreka að ég held að mikilvægt sé að við í þessum sal ræðum einnig um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Ég veit að samgöngur á landsbyggðinni eru auðvitað mjög mikilvægar og skipta landsbyggðina mjög miklu máli en það skiptir líka miklu máli fyrir okkur á höfuðborgarsvæðinu, og rauninni alla íbúa landsins svo og ferðamenn, að umferðin hér sé örugg og gangi nokkuð greiðlega fyrir sig.
Virðulegi forseti. Ég þakka þessa umræðu. Áherslur ríkisins koma fram í samgönguáætlun. Ríkisvaldið hefur almennt unnið að meginmarkmiðum samgönguáætlunar um greiðar, öruggar, umhverfisvænar og hagkvæmar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu jafnt sem annars staðar á landinu. Eins og við vitum eru stofnvegir og umferðarmestu leiðir vegakerfisins á höfuðborgarsvæðinu á ábyrgð Vegagerðarinnar en gatnakerfið á ábyrgð sveitarfélaga sem eru veghaldarar. Skipulagsvaldið varðandi uppbyggingu umferðarmannvirkja er aftur á móti í höndum sveitarfélaga og þau hafa mest um það að segja hvernig uppbygging og þróun umferðarmannvirkja verður í framtíðinni. Í svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins sem staðfest var 29. júní 2015 er kveðið á um að svæðisskipulagsnefnd í samvinnu við Vegagerðina greini ástand núverandi stofnvegakerfis, skilgreini til framtíðar hver uppbygging einstakra vegarkafla þarf að vera. Þeirri vinnu átti að ljúka á síðasta ári en reiknað er með að það verði ekki fyrr en í haust, á þessu ári. Mig skortir ekki vilja til þess að stuðla að bættum samgöngum á höfuðborgarsvæðinu sem og annars staðar á landinu, og greiðari umferð, en fjárveitingar Alþingis eru auðvitað takmarkandi þáttur eins og allir vita hér og okkur er mjög þröngur stakkur sniðinn eins og útlitið er fyrir þetta ár. Umferð á höfuðborgarsvæðinu hefur aukist mikið á síðustu árum og erfiðasti flöskuhálsinn í bílaumferð á höfuðborgarsvæðinu í dag er gatnamót Reykjanesbrautar og Bústaðavegar. Í samgönguáætlun er reiknað með að þar verði mislæg gatnamót, þ.e. á þeim stað, en vandinn er sá að ekki hefur náðst samkomulag við skipulagsyfirvöld í Reykjavík um það. Svipaða sögu er að segja um gatnamót Miklubrautar og Kringlumýrarbrautar sem eru einhver hættulegustu gatnamót landsins. Þar virðist vilji borgarinnar heldur ekki vera fyrir hendi varðandi mislæg gatnamót. En hvað sem því líður eru brýnustu framkvæmdir á vegum höfuðborgarsvæðisins á næstu árum breikkun vega í gegnum Hafnarfjörð, Mosfellsbæ og um Kjalarnes, breikkun Suðurlandsvegar út úr borginni, gatnamót Hafnarfjarðarvegar við Vífilsstaðaveg, framhald Arnarnesvegar, Breiðholtsbraut, gatnamót Reykjanesbrautar við Bústaðaveg, að ógleymdri Sundabraut. Eins og menn muna var gerður samningur milli ríkis og Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu árið 2012 þar sem ríkið skuldbindur sig til að styrkja almenningssamgöngur í tíu ár um sirka 900 milljónir á ári og það var gert m.a. gegn því að ýmsum stórum framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu yrði frestað. Forsendan fyrir þessu var fjölgun farþega með almenningssamgöngum, að hún myndi tvöfaldast á tímabilinu þannig að dregið yrði úr uppbyggingarþörf á uppbyggingu samgöngumannvirkja. Þetta hefur því miður ekki gengið eftir eins og vonast var til því að farþegum með almenningssamgöngum hefur aðeins fjölgað um 14% á árunum 2012–2015 að teknu tilliti til fólksfjölgunar. Í þessu sambandi velti ég fyrir mér hvort tímabært sé að menn skoði árangurinn af þessu samstarfi og endurmeti hann og hvort verið sé að nýta þetta mikla fjármagn með réttum áherslum. Borgarlínan hefur komið hér til umræðu og við í ríkisstjórninni fögnum slíkri umræðu og að sú samstaða endurspeglist sem er á milli sveitarfélaganna í þessu mikilvæga máli og munum taka heils hugar þátt í því og er Vegagerðin reyndar og starfsmenn ráðuneytisins að koma að vinnu í kringum þessi mál. Eins og ég nefndi eru ljósastýrð gatnamót á mótum Kringlumýrarbrautar og Miklubrautar enn þau hættulegustu í landinu og slysatíðni há með tilheyrandi kostnaði. Það er slæmt að við skulum ekki ná samstöðu við borgaryfirvöld um að fara í mikilvægar framkvæmdir á þessum hættulegustu gatnamótum landsins. Til að koma að þessum fjármögnunarhlutum hef ég skipað starfshóp til að gera tillögur um helstu stofnleiðir inn og út af höfuðborgarsvæðinu þar sem yrði um að ræða fullfrágang á öllum þessum helstu leiðum sem myndu þá byggja á einhvers konar gjaldtöku. Þetta mál er í skoðun og við munum leggja niðurstöður þeirrar vinnu fyrir þingið og aðra, þingnefndir, á vordögum. Þá getum við tekið ákvörðun um hvort okkur sýnist vera fýsilegur kostur að fara þá leið til að auka mjög það framkvæmdafé sem við höfum til nýframkvæmda en hér voru nefndar stórar tölur áðan, eins og borgarlínan upp á 40–100 milljarða, og spurt eftir því hvort ríkið kæmi að þeirri fjármögnun með sveitarfélögunum. Ráðstöfunarfé okkar til nýframkvæmda á þessu ári er 10 milljarðar þannig að allir sjá hvað er um risavaxið vandamál að ræða. Ef vel tekst til með þá þætti sem við erum að láta skoða núna mun það auðvitað stórbæta allt umferðaröryggi á hættulegustu vegarköflum landsins. Það er þyngra en tárum taki að heyra fréttir af hörmulegum slysum eins og þeim sem hafa orðið á þeim vegarköflum þar sem akstursstefnur eru ekki aðskildar. En það er ekki nóg að minn vilji standi til þess að bæta öryggi samgangna og greiða fyrir umferð, höfuðborgin verður að vera þátttakandi og leggja áherslu með sama hætti og við erum að gera sem erum að vinna af hálfu ríkisins að þessum málum.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir að biðja um þessa umræðu og hæstv. samgönguráðherra fyrir að taka þátt í henni. Ég fagna sérstaklega skýrum svörum hæstv. samgönguráðherra sem ég hef orðið var við að koma frá honum í öllum umræðum um samgöngumál. Þó að við séum ekki sammála talar hann skýrt um vilja sinn og því ber að fagna. Það er að ýmsu að hyggja í þessu máli og hæstv. ráðherra hefur talað um og er að skipa starfshóp til að skoða fjármögnun samgöngumannvirkja á höfðuborgarsvæðinu. Við það er ýmislegt að athuga. Hann talar um að fjármunir til uppbyggingar séu af skornum af skammti. Staðreyndin er samt sú að markaðir tekjustofnar til vegamála hafa ekki verið uppfærðir í samræmi við verðlag og eru ekki allir nýttir til samgöngumála. Það væri kannski fyrsta skrefið að gera það áður en farið verður í aðrar leiðir. Vegtollar - stundum hafa menn grautað dálítið saman hvað þá varðar. Þeir eru annars vegar til fjármögnunar, sem sparar þá ríkinu fjármuni, en hins vegar eru til vegtollar sem eru umhverfistollar og eru til þess að draga úr umferð. Ef framkvæmdir sem eru teiknaðar upp núna snúast fyrst og fremst um að greiða umferð bíla verður umferð bíla einfaldlega meiri. Í aðgerðaáætlun um orkuskipti í samgöngum segir, með leyfi forseta: „Gjaldtaka í samgöngum verði endurskoðuð þannig að hún tryggi ríkissjóði nægar skatttekjur til að standa undir uppbyggingu og viðhaldi samgöngumannvirkja.“ Þetta virðist sem sagt vera stefna ríkisstjórnarinnar í mörgum málum, hún kemur fram á mörgum sviðum, að þetta verði framkvæmt þannig. Íbúafjölgun var reifuð hér áðan. Þetta eru 70 þús. íbúar til ársins 2040 sem þarf að koma til og frá stöðum. Ef ekki verður farin leið með þéttingu byggðar og borgarlínu mun tafatími í umferðinni aukast um rúmlega 200%. Það eru 172 þús. bílastæði í Reykjavík í dag. Við munum ekki takast á við þessa auknu umferð öðruvísi en að efla almenningssamgöngur mikið. Rétt í lokin, [[Forseti hringir.]]fyrirgefðu, virðulegur forseti, með samning sem hæstv. ráðherra vitnaði í varðandi almenningssamgöngur á höfðuborgarsvæðinu. Ríkið stóð ekki við hann nema í eitt ár. [[Forseti hringir.]]Strax árið eftir var skorið niður og svo aftur í framhaldi af því.
Frú forseti. Ég vil byrja á að upplýsa að samkvæmt siðareglum Alþingis hef ég hagsmuna að gæta í málinu. Ég malbika á sumrin að loknum þingstörfum þannig að í öllu sem varðar fjármagn og nýframkvæmdir og slíkt hef ég sannarlega hagsmuna að gæta. Ef við afgreiðum fyrst fjármögnun nýframkvæmda og viðhald vega þá hefur ráðherra talað um leiðir eins og að setja upp vegtolla og taka gjald af þeim sem keyra um vegina. Ríkisstjórnin talaði um að ekki ætti að leggja á hærri skatta en svo geta menn farið í orðhengilshátt og tekið sérstök gjöld af þeim sem keyra um vegina, sem er í sjálfu sér ígildi skatts. Slíkt ígildi skattheimtu er hins vegar mjög óskilvirkt. Það kostar mikið að vera með fólk og setja upp infrastrúktúr, setja upp innviði, til að innheimta þetta gjald. Spurningin er því hvort önnur leið sé til að innheimta þetta gjald, til að viðhalda vegum og fara í nýframkvæmdir. Já, sú leið er til og það gjald er innheimt, það er bara ekki notað í þessa málaflokka og hefur ekki verið uppfært eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé benti á. En það er til önnur leið og miklu skilvirkari til að ná þessu inn, þ.e. í gegnum veggjöld og alls konar önnur gjöld sem þegar eru tekin, hækka þau ef þarf og láta þau skila sér í nýframkvæmdir og viðhald vega. Hvernig væri það, hæstv. ráðherra, að láta það skila sér og taka slaginn þar í staðinn fyrir að taka þann slag að kroppa krónurnar af fólki á vegunum í vegtollum, taka þann slag að láta þetta gjald skila sér?
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka málshefjanda fyrir þessa umræðu um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu. Það eru fjölmörg atriði sem hér koma til skoðunar og varða marga þætti. Rétt er að leggja áherslu á að þessi mál eru fyrst og fremst á ábyrgð sveitarfélaganna sem í hlut eiga. Samgöngumálin varða skipulagsmál, íbúaþróun, byggðaþróun og samtengingu sveitarfélaga. Sveitarfélögin hafa með sér samstarf undir hatti Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu og vinna nú að verkefni sem er svokölluð borgarlína sem verður burðarás í nýju svæðisskipulagi höfuðborgarsvæðisins. Borgarlínan er nýtt kerfi almenningssamgangna á höfuðborgarsvæðinu og henni er ætlað að verða samgöngu- og þróunarás sem tengir sveitarfélögin saman. Hún verður þannig nýr valkostur í samgöngum og mun gegna lykilhlutverki við að breyta ferðavenjum. Hún verður grundvöllur eftirsóknarverðra uppbyggingarsvæða fyrir íbúa og atvinnulíf á svæðinu. Hún er samgöngumiðuð uppbygging sem beint er á kjarna víðs vegar um höfuðborgarsvæðið sem mun styrkja öll hverfi. Með þessu móti mun álag á miðborgina minnka eftir því sem spennandi svæðum fjölgar sem eru tengd hágæðaalmenningssamgöngum. Ef vel tekst til getur borgarlínan skilað góðum árangri með því t.d. að draga verulega úr bílaumferð og þar með álagi á vega- og gatnakerfi höfuðborgarsvæðisins. Hún getur skilað sér með verulegum samdrætti í bílaumferð ásamt aukinni rafbílanotkun sem má ætla að stuðli að umtalsverðum samdrætti í losun gróðurhúsalofttegunda og þar með styrkja framlag þessa svæðis til þess að draga úr loftslagsvá og þar með auðvelda Íslandi að standa við alþjóðlegar skuldbindingar sínar í þeim efnum. Þá ætti ferðatími innan svæðisins að styttast [[Forseti hringir.]]og þá má ætla að bætt samgöngukerfi af þessu tagi stuðli að göngum og hjólreiðum sem er mikilvægt framlag til bættrar lýðheilsu. Mitt mat er það að ríkisvaldið eigi, þegar samgöngumál höfuðborgarsvæðisins eiga í hlut, að hlusta grannt eftir sjónarmiðum samtaka sveitarfélaga á svæðinu. [[Forseti hringir.]]Skipulagsvaldið er í þeirra höndum og því mikilvægt að ríkið hlutist ekki til um það heldur komi til móts við sjónarmið höfuðborgarsvæðisins. Þess vegna hvet ég þing og ríkisstjórn til þess að styðja við áform um borgarlínu með ráðum og dáð.
Forseti verður að biðja hv. þingmenn að gæta að ræðutímanum sem er tvær mínútur.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur fyrir þessa umræðu um samgöngur á höfuðborgarsvæðinu og mjög skýrt innlegg hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar. Þetta er auðvitað mjög stór umræða. Ég vil kannski taka fyrir í fyrri ræðu minni það sem snýr að þróun undanfarin ár og kannski áratugi. Sú hugsun sem endurspeglast í þessari umræðu er breytt hugsun sem við höfum kannski átt erfitt með að ná utan um og þess vegna fagna ég þessari umræðu mjög. Ég greip í skýrslu frá 2010 um sjálfbæra þróun samgangna á höfuðborgarsvæðinu þar sem kemur m.a. fram að sá forgangur í skipulagi sem bíllinn hefur haft og áhersla á bílaumferð hefur haft neikvæð áhrif á efnahag, á lífsgæði og á fleiri þannig þætti. Við höfum átt erfitt með að komast út úr þeirri hugsun. Mér finnst þessi umræða draga fram breytta hugsun, mögulega inn á þennan áratug frá því að þessi skýrsla er skrifuð. Þarna eru hugtök sem manni hefðu þótt framandi fyrir 20 árum, svo sem umhverfissálarfræði. Við erum í auknum mæli að átta okkur á ábyrgð gagnvart loftslagsmálum og vistkerfinu í heild sinni og áhrif umferðar á þessa þætti, en við viljum auðvitað á sama tíma geta ferðast hratt og auðveldlega á milli staða, úr og í vinnu og sinnt okkar daglegu erindum, þannig að það er kannski bara sá næsti sem á að huga að þessu. Bæði málshefjandi og hæstv. ráðherra komu mjög vel inn á þessi tvö stjórnsýslustig, greiðar, öruggar og umhverfisvænar samgöngur á hendi ríkis, svo samspilið [[Forseti hringir.]]við skipulag sveitarfélaga. Ég held bara áfram í seinni ræðu, hæstv. forseti.
Virðulegi forseti. Það er ánægjulegt að við skulum taka til umræðu samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Það er þörf umræða og málefni sem er ekki svo oft rætt. Mig langar til að taka vinkilinn út frá bæði gróðurhúsalofttegundum, losun gróðurhúsalofttegunda, og lýðheilsumálum, hvernig við förum inn í þessa umræðu á höfuðborgarsvæðinu, og sérstaklega langar mig að nota tækifærið til að tala um samgönguhjólreiðar sem mér finnst að við þurfum að gera að miklu raunhæfari kosti fyrir þá sem vilja hjóla daglega. Við þurfum að búa til betri farveg fyrir samgönguhjólreiðar. Við þurfum að breyta umferðarreglum okkar. Við þurfum að aðskilja betur stíga fyrir gangandi og hjólandi vegfarendur. Þetta er út frá öryggismálum, til þess að hvetja fleiri til samgönguhjólreiða og til búa til skýrari farveg. Annars staðar á Norðurlöndunum eru mjög nákvæmar umferðarreglur. Mig langar að nefna að í forriti sem er sérstaklega fyrir þá sem hjóla og jafnvel hlaupa, þar sem hraði er mældur, hefur hjólreiðafólk mælt hraðann á sjálfu sér á göngustígum og fer hann allt upp í 58 km hraða þegar hámarkshraði er 30 km í hverfum nálægt. Ég er ekki að gagnrýna það heldur langar mig miklu frekar að vekja athygli á því út frá öryggismálum og líka því að við getum búið til sameiginlega stefnu hvað þetta varðar á höfuðborgarsvæðinu og í þessu kjördæmi, að samgönguhjólreiðar verði góður kostur og skapi ekki þá hættu [[Forseti hringir.]]sem þær gera í dag.
Herra forseti. Hér hafa margir ágætir þingmenn höfuðborgarsvæðisins tjáð sig nákvæmlega um þær útfærslur sem undir liggja. Ég ætla hins vegar að nota mínar tvær ræður í að ræða almennt um borgina og hins vegar bílinn. Það eru nefnilega ástæður fyrir því að hlutir eru eins og þeir eru. Árið 2008 er fyrsta skipti í sögu mannkynsins sem áætlað er að jafn margir búi í þéttbýli og dreifbýli. Áætlað er að árið 2050 munu 70% allra jarðarbúa búa í þéttbýli og nú þegar búa 64% allra íbúa Íslands á höfuðborgarsvæðinu. Þessi gríðarlegi flutningur úr sveit í þéttbýli á 20. öldinni hefur gert það að borgir hafa þróast með óásættanlegum og ósjálfbærum hætti. Þær hafa byggst upp á forsendum hinnar bandarísku bílaborgar, þ.e. flokkunar og aðgreiningar. Þær hafa verið gisnar með dýrum innviðum og það er erfitt að byggja upp góðar almenningssamgöngur í slíkum borgum. Þetta gengur ekki. Vaxi borgirnar okkar svona áfram verða þær sífellt ósjálfbærari. Loftslagsmál eru brýnustu verkefni okkar. Við vitum að hlýnun jarðar er að miklu leyti okkar sök. Við þurfum nýjar og vistvænar orkuuppsprettur. Það kemur þó ekki í veg fyrir að við þurfum að breyta og endurskoða lifnaðarhætti okkar. Við þurfum að byggja miklu þéttar. Við þurfum að byggja smærra og við þurfum líka að neyta minna. En borgirnar eru drifkraftur efnahagslegs vaxtar alls staðar í vestrænum ríkjum og þess vegna þurfum við aftur að fara yfir í borgarmódel hinnar evrópsku borgar sem byggir á blandaðri byggð, þéttari landnotkun, þar sem við höfum tækifæri til að efla almenningssamgöngur og möguleika á því að ferðast á vistvænni máta, m.a. gangandi og hjólandi.
Herra forseti. Ég þakka frummælanda kærlega fyrir að hefja þessa sérstöku umræðu um samgöngumál á höfuðborgarsvæðinu, svo sannarlega er tilefni til að ræða núverandi ástand samgöngumála á því svæði, einmitt út frá fjölgun íbúa og fjölgun ferðamanna sem koma á höfuðborgarsvæðið. Það er líka gott að fá tækifæri til að heyra ögn um áherslur og framtíðarsýn nýs ráðherra samgöngumála. Í þessum stutta ræðutíma ætla ég að leggja áherslu á þá von mína, þegar kemur að uppbyggingu, lausnum og framtíðarsýn á samgöngur á fjölmennasta svæði landsins, þar sem íbúum fjölgar stöðugt og umferðarálag sem fylgir fjölgun ferðamanna eykst, að áherslur nýs ráðherra verði á umhverfisvænan valkost í samgöngulausnum en ekki eingöngu á breikkun vega og mislæg gatnamót eins og fram kom áðan í máli ráðherra. Í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar er ýmislegt sem ég sakna. Ég sakna þess þegar skrifað er um samgöngumál í sáttmálanum að hvergi sé ritað neitt um almenningssamgöngur, eflingu þeirra, og umhverfisvænar lausnir þegar kemur að samgöngumálum. Ég er sammála því sem þar kemur fram, og vona að því verði fylgt eftir, að skoðaður verði möguleiki á samstarfi við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu um borgarlínu og að jafnvel verði enn skýrari lausn í þeim málum. Ég vona svo sannarlega að nýr samgönguráðherra verði líka meira samferða okkur í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði á þeirri vegferð að efla almenningssamgöngur og tryggja áframhaldandi framgöngu borgarlínu og fjármögnum hennar og að hann beiti sér fyrir því að tryggja alvöruframtíðaruppbyggingu í almenningssamgöngum og sér í lagi þegar kemur að umhverfisþættinum. Þetta er ekki eingöngu áhersla á [[Forseti hringir.]]örugga og ábyrga stjórnun opinberra fjármuna heldur líka á [[Forseti hringir.]]skuldbindingu okkar þegar kemur að umhverfismálum. Þar er Parísarsamkomulagið nýtt og ef við göngumst við þeim skuldbindingum er svo sannarlega [[Forseti hringir.]]tilefni til að efla almenningssamgöngur hér á þessu fjölmennasta svæði landsins.
Virðulegi forseti. Mig langar til að byrja á því að þakka hv. málshefjanda fyrir þá góðu umræðu sem hefur skapast um stöðu samgangna á höfuðborgarsvæðinu. Ekki veitir af. Reykjavík fór svo sannarlega úr sveit í borg við upphaf 20. aldar og með sanni má segja að við upphaf 21. aldar sé Reykjavík að þróast frá því að vera borg yfir í stórborg. Eins og aðrar stórborgir þarf Reykjavík og stórhöfuðborgarsvæðið að fara að gera metnaðarfullar áætlanir þegar kemur að almenningssamgöngum. Eins og sagan hefur kennt okkur og reynsla annarra ríkja og annarra stórborga þá er einkabíllinn ekki besta lausnin þegar kemur að því, bæði upp á pláss og gæði samgangna, þ.e. að allir ferðist um á bíl. Þess vegna þótti mér áhersla hæstv. samgönguráðherra á breikkun vega hér og þar og þar fram eftir götunum ekki endilega vera sú forgangsröðun sem við þurfum að hafa. Ég hjó eftir því í máli hæstv. ráðherra að þegar hann ræddi um almenningssamgöngur sagði hann að farþegum hefði einungis fjölgað um 14% að teknu tilliti til fólksfjölgunar, en samkvæmt tölum frá Strætó.bs hefur farþegum í strætó fjölgað um 25% frá 2010–2015. Ég verð því að fá að spyrja hæstv. samgönguráðherra hvernig hann fái það út að fjölgunin sé einungis 14%. Við sjáum að farþegafjöldinn hefur farið úr 7 milljónum upp í 10 milljónir 2014. Ég verð að höggva aðeins eftir þessu og ég vona að hæstv. ráðherra geti gefið mér svör varðandi það hvernig hann fékk þessi 14% út.
Virðulegi forseti. Mig langaði aðeins að tæpa á peningum í þessu samhengi, um skattlagningu sem uppruna fjármögnunar samgöngumannvirkja, hugsanlega fjármögnun með gjaldtöku, fjármögnun í samvinnu við einkaaðila og síðan það sem mér finnst líka mjög mikilvægt að velta fyrir sér sem er hvernig við getum notað gjaldtöku til stýringar og þá ekki bara í höfuðborginni heldur víða um land, þannig að við séum komin nær því að vera komin með tæki sem er hægt að beita alls staðar, bæði til fjármögnunar en ekki síst til stýringar á umferð. Við þekkjum að þetta er víða notað erlendis og ég held að það sé skynsamlegt. Það sem ég vildi leggja til hér eða minnast á er að við þurfum auðvitað að skoða samspil allra þeirra tóla og tækja sem við höfum til umráða. Við eigum að nota þau til þess og beita þeim í þágu þess sem eru greiðari samgöngur, vistvænni samgöngur og ódýrari samgöngur og styðja við markmið í skipulagsmálum og umhverfismálum. Ég held að mjög mikilvægt sé að taka þá umræðu alla með þeim formerkjum. Samgöngur eru að breytast, tæknin er að breytast og það er orðið miklu auðveldara að stýra gjaldtöku niður á ferðir farartækis. Það eru mörg sjónarmið uppi sem væri mjög gaman að velta fyrir sér í því samhengi.
Hæstv. forseti. Ég ítreka þakkir til málshefjanda, hv. þm. Bryndísar Haraldsdóttur, og þakkir fyrir innlegg hæstv. ráðherra Jóns Gunnarssonar. Ég endaði síðustu ræðu á því að tala um þetta jafnvægi og nýja hugsun, breytta hugsun; þetta jafnvægi sem maður sér í hugmyndafræði um þéttingu byggðar og borgarlínu. Svo erum við komin að seinni þætti í áherslum hv. málshefjanda, þ.e. viðhaldi vega og umferðaröryggi, sem er auðvitað og verður alltaf mikilvægt og snýr kannski meira að verkefnum hæstv. ráðherra og okkar, þ.e. að huga að samgöngum og öryggi þar að lútandi. Hæstv. ráðherra hefur viðrað hugmyndir um og lagt áherslu á þessar helstu stofnæðar. Það hafa orðið tafir á uppbyggingu vega og viðhaldi og m.a. á stofnæðum sem snúa að umferðaröryggi út úr höfuðborginni. Þær hugmyndir hafa vissulega verið gagnrýndar, aðallega á þeim forsendum að þar skorti á jafnræði. Við getum hins vegar vísað í mjög vel heppnaða framkvæmd eins og Hvalfjarðargöngin. Það er framkvæmd sem gekk mjög vel upp. Vissulega er þar til staðar það val að fara aðra leið. Það er auðvitað mjög mikilvægt. Ég tel að hæstv. ráðherra hafi nálgast málið mjög yfirvegað að gera úttekt á þessu. Við sjáum það t.d. með þessa mikilvægu framkvæmd Sundabraut [[Forseti hringir.]]hvort þetta er möguleiki þannig að við séum ekki að upplifa tafir sem hafa [[Forseti hringir.]]verið mjög óæskilegar en eru staðreynd.
Virðulegi forseti. Hér er komið inn á mörg mjög áhugaverð mál og sérstaklega þegar kemur að þéttingu byggðar. Þá langar mig til að nefna að það eru í raun þrjár stefnur sem spila vel saman og hafa verið mér hugleiknar hvað varðar sveitarfélögin, en það eru húsnæðisstefna, samgöngustefna og lýðheilsustefna. Ég ætla aðeins að fá að útskýra það. Húsnæðisstefna - hér á höfuðborgarsvæðinu höfum við lagt áherslu á að byggja inn á við, fara ekki að brjóta meira land undir. Við þurfum að þjónusta þau þéttingarhverfi vel og mun betur en við gerum með almenningssamgöngum. Við þurfum að auka tíðni almenningssamgangna á þéttingarsvæðum og bæta farveg fyrir hjólreiðar og efla þær. Þannig þjónustum við þéttingarsvæðin. Í skipulagi gerum við kröfur um færri bílastæði og þess vegna er þetta mikilvægt. Til að stuðla að og halda við þessa húsnæðisstefnu þurfum við að búa til samgöngustefnu. Síðan hefur lýðheilsan áhrif á það. Þetta þrennt spilar vel saman. Ég hef kallað eftir því og tel mikilvægt að unnin verði sameiginleg húsnæðisstefna fyrir höfuðborgarsvæðið og samgöngustefna; öll sveitarfélögin eru, held ég, komin vel á veg með lýðheilsustefnu og einnig hafði síðasta ríkisstjórn, að mér skilst, búið til lýðheilsustefnu á landsvísu þannig að þess er ekki þörf. Ég tel hins vegar mikilvægt, bæði hvað varðar húsnæðisstefnu og samgöngustefnu, að það verði unnið sameiginlega.
Herra forseti. Ég ætla að nota seinni ræðutímann til þess að ræða aðeins um einkabílinn. Brennsla jarðefnaeldsneytis er auðvitað okkar stærsta vandamál og nú er mikil áhersla á að bíllinn sé drifinn áfram af vistvænum orkugjöfum og á að leysa allt með því. En málið er ekki svo einfalt þó að það sé skref í rétta átt. Það sem gerir bílinn nefnilega svona einstakan er ekki endilega hvernig hann er knúinn áfram, heldur hreyfanleiki hans. Hann gerir okkur nefnilega kleift að ferðast mjög langar vegalengdir á stuttum tíma og hann er einfaldlega freisting til þess að byggja borgirnar með gisnum og ósjálfbærum hætti. Öll síðasta öld hefur einkennst af aðlögun að þessu fyrirbæri. Með tilkomu hans hurfum við frá hugmyndinni um hina þéttu evrópsku byggð sem byggði á fjölbreyttri landnotkun. Menn bjuggu gjarnan á efri hæðum en unnu á jarðhæðinni og svo voru veitingastaðir og önnur afþreying í seilingarfjarlægð og oft gat maður gengið þangað. Borgir voru býsna þéttar þrátt að þær væru ekki háar vegna þess að almenningsrýmin tóku mið af manninum sjálfum en ekki fyrirbærinu bíl. En þegar bíll varð almenningseign breyttust áherslurnar mikið. Við fórum að byggja eftir amerísku líkani flokkunar og aðgreiningar. Þar býr fólk gjarnan í úthverfi, vinnur í allt öðru umhverfi og sækir svo afþreyingu í það þriðja, eða miðborgina. Allt er svo tengt saman með sífellt stærri umferðaræðum og gríðarlegum bílastæðum. Útþenslan kallar svo stærri götur og enn fleiri bílastæði. Innviðir verða dýrir og byggðin ósjálfbær. Við þurfum því að fara að byggja aftur á hinu evrópska líkani blandaðrar og þéttrar byggðar. Þar eru gönguhæfi og almenningssamgöngur algjört lykilatriði. Hver vill ekki frekar eyða peningunum í heilbrigðisþjónustu og menningu en malbik, lagnir eða snjómokstur? Við þurfum því að minnka notkun einkabílsins, en við viðurkennum auðvitað tilvist hans. Gefum þeim sem þurfa og vilja nýta þann kost, en við skulum búa framtíðarkynslóðir okkar undir það að geta valið annan og umhverfisvænni ferðamáta.
Virðulegur forseti. Mig langar að byrja að þakka öllum þeim sem tóku þátt í þessari umræðu fyrir málefnalega, faglega og framsýna umræðu og sérstaklega fagna ég áherslum ráðherra og því að hann sýnir þessu máli mikinn áhuga. Þá er ekki úr vegi að fagna því líka að ráðuneyti innanríkismála hafi verið skipt upp og að við séum með sérstakt ráðuneyti samgöngu- og sveitarstjórnarmála því að þetta eru tveir málaflokkar sem eru mjög skyldir. Þetta hefur verið góð umræða. Mig langar aðeins að tæpa hérna meira á almenningssamgöngunum. Ráðherra kom inn á þann samning sem hafði verið gerður á milli sveitarfélaganna á höfuðborgarsvæðinu og ríkisins. Það er svo sem búið að gera ágætisúttekt á þeim málum og svona almenn ánægja með hvernig til hefur tekist hvað það varðar. Hægt er samt að kasta fram alls konar tölum í því samhengi. Við upphaf þess samnings var hlutfall þeirra sem nýttu sér almenningssamgöngur um 4%, markmiðið var sett á 8% og markmiðið í svæðisskipulaginu er 12%. Það að við náum þessum markmiðum hefur gríðarlega mikil áhrif á samgöngur á höfuðborgarsvæðinu. Við erum samt bara að tala um 12%. Eftir stendur náttúrlega að stór hluti íbúa mun enn þá ferðast með einkabíl. Vonandi verða hjólreiðarnar enn stærri hlutur og líka að hægt verði að ganga á milli staða. Þá langar mig í þessu samhengi að minnast á að eins og almenningssamgöngur eru okkur mikilvægar þá er það ekki lögbundið hlutverk sveitarfélaga að standa undir almenningssamgöngum. Kostnaður við rekstur Strætó bs. sem er stærsta almenningssamgöngufyrirtækið, þá er ég að tala um kostnað við samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, er um 7 milljarðar á ári. 800 milljónir koma frá ríkinu, 30% eru fargjöld eða 1,7 milljarðar, restin kemur frá sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Ég held að mikilvægt sé að taka það inn í þetta samtal. Þetta er ekki lögbundið hlutverk en þetta er gríðarlega mikilvægt [[Forseti hringir.]]fyrir okkur. Þetta er þjóðhagslega hagkvæmt. Ég fagna líka þeim áherslum sem hafa komið hérna upp varðandi lýðheilsuna, því að samgöngur eru skipulagsmál og hægt er að hafa mjög mikil áhrif á lýðheilsu með réttu skipulagi.
Virðulegur forseti. Mikið hefur verið talað um það hér hvernig við getum dregið úr mengun frá umferð og hafa orkuskipti og almenningssamgöngur verið nefnd í því sambandi. Það er alveg hárrétt, en það má heldur ekki gleyma því að greiðari samgöngur menga minna. Það er auðvitað áhyggjuefni að þrátt fyrir þá miklu peninga sem ríkið hefur sett til styrkingar almenningssamgöngum hér með samningi frá 2012 að við skulum ekki sjá betri árangur af því. Ég minni bara á, ef við horfum á það í samhengi við mislæg gatnamót, að við setjum svipað til höfuðborgarsvæðisins í þessu efni og tilboðið hljóðar upp á sem við höfum nú fengið í mislæg gatnamót við Krýsuvíkurafleggjara. Maður veltir líka fyrir sér í þessu samhengi ef við lítum aðeins í eigin barm hér í þessum sal hversu margir skyldu hafa komið í strætó í vinnuna í morgun. Ég held að ágætt sé að við hugsum það. Ég veit ekki hvort við hv. þm. Rósa Björg Brynjólfsdóttir verðum samferða í strætó eða með öðrum hætti, en það verður að koma í ljós. Ég var inntur eftir þeim tölum áðan sem ég hafði um aukninguna. Þetta er samkvæmt upplýsingum frá Vegagerðinni og samkvæmt tölum sem eru frá því samningur var gerður 2012 og til og með 2015. Talað er um hina mörkuðu tekjustofna og hvað eigi að fara í vegaframkvæmdir og að verið sé að skattleggja þetta mikið. FÍB birti tölur um að árlega séu innheimtir 70 milljarðar af umferðinni í formi skatta og gjalda. Í þeim tölum er einnig virðisaukaskattur af kaupum á nýjum bílum, eldsneyti og varahlutum. Þar af leiðandi er upphæðin töluvert hærri en þeir skattar sem innheimtir eru af akstri. Ef horft er á almennt vörugjald af bensíni, olíugjald, kílómetragjald, bifreiðagjald og kolefnisgjald er áætlað að það séu um 33 milljarðar á þessu ári. Það er nokkurn veginn á pari við það sem við setjum í samgöngumál, en við setjum þar rétt um 30 milljarða. Það er því mjög mikilvægt að við förum hér með réttar upplýsingar þegar við ræðum þetta og gerum okkur grein fyrir forsendum vandans, vegna þess að við nálgumst hann ekki með slagorðayfirlýsingum í þessu samhengi. [[Forseti hringir.]] Forsendur gjaldtöku, ef af verður, ef okkur auðnast að fara þá leið og ná einhverju samkomulag um það, byggja auðvitað á því að hagsmunir [[Forseti hringir.]]þeirra sem fara mjög oft þarna um og þurfa að borga reglulega fyrir það, [[Forseti hringir.]]fara t.d. til vinnu og skóla, [[Forseti hringir.]]séu meiri eftir að [[Forseti hringir.]]framkvæmdirnar hafa náð sér á strik.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á því að þakka hæstv. ráðherra ferðamála fyrir að verða við beiðni minni um að taka þetta mál á dagskrá. Hér ræðum við um stöðuna í ferðamálum. Staðan er að mörgu leyti góð en að einhverju leyti slæm. Hún er góð að því leyti að hingað streyma ferðamenn og fjöldi þeirra eykst frá ári til árs en slæm að því leyti að ákveðin svæði eru komin að þolmörkum hvað varðar álag og fjölda meðan önnur geta vel tekið á móti fleirum. Reyndin er sú að ferðaþjónustan er orðin ein meginstoð í gjaldeyrisöflun þjóðarinnar en tekjurnar dreifast misjafnlega og er umhugsunarefni hvort eðlilegt sé að tekjurnar renni að mestu leyti til suðvesturhornsins á meðan önnur svæði bera kostnað en fá litlar tekjur. Á vettvangi Sambands íslenskra sveitarfélaga hefur ítrekað verið rætt um mikilvægi þess að sveitarfélögin fái auknar tekjur af komu ferðamanna til landsins. Eins og staðan er í dag fá sveitarfélög tekjur af útsvari þeirra sem vinna við ferðaþjónustu auk fasteignaskatta af mannvirkjum sem tilheyra ferðaþjónustunni. Þær tekjur renna af mismiklum þunga til sveitarfélaga og telja sum sig vera nokkuð afskipt vegna þess. Þau telja útgjaldaþrýsting vera fyrir hendi en litlar sem engar tekjur í augsýn til að standa undir nauðsynlegum kostnaði við uppbyggingu og fleira. Við Framsóknarmenn höfum talað fyrir því að beinum tekjum sem ríkið fær af ferðamönnum verði deilt þannig að 1/3 renni beint til ríkisins, 1/3 til sveitarfélaga og 1/3 í uppbyggingarsjóð. Þannig er hægt að dreifa peningunum þangað sem tekjurnar eru minnstar og þörfin mest þannig að kerfið haldi áfram að stækka og dreifa ferðamönnum skipulega um landið. En ef við ætlum í raun að dreifa álaginu þurfum við að ráðstafa tekjum ríkisins þar sem sóknarfærin eru minnst fyrir einkaaðila. Hið opinbera þarf að standa undir því að byggja upp grunninnviði vítt og dreift um landið til að styrkja heimamenn í uppbyggingu og skapa grundvöll til tekjuöflunar. Það er góð leið til að jafna tækifæri og styrkja jafnrétti til búsetu. Hæstv. forseti. Töluvert hefur verið gert úr því að aukin gjaldtaka á ferðamenn hafi fælandi áhrif og geti dregið úr ásókn þeirra til landsins. Það tel ég, líkt og starfshópur á vegum Sambands íslenskra sveitarfélaga reyndar líka, vera óþarfa áhyggjur því að ekki veit ég betur en að alvanalegt sé að menn greiði fyrir aðgang að ferðamannastöðum annars staðar og ýmsir skattar og gjöld séu á gistingu. Það er ekki það sem ferðamenn athuga fyrst þegar ákvörðun um ferðalag er tekin. Aftur á móti eru meiri líkur á að aðgerðaleysi varðandi nauðsynlega uppbyggingu geti laskað orðspor landsins og haft skaðleg áhrif á markaðssetningu Íslands sem ferðamannalands. Í tíð síðustu ríkisstjórnar var hafin markviss vinna við að opna fleiri gáttir inn í landið. Unnið hefur verið með landshlutasamtökum og heimamönnum í að koma beinu flugi til Akureyrar og Egilsstaða. Það er langhlaup og krefst eftirfylgni. Gaman væri að heyra hvort ekki er unnið að því verkefni áfram af fullum þunga. Stór hluti ferðamanna kemur til landsins til að upplifa náttúruna og jafnvel er alveg sama þótt þeir komi ekki á suðvesturhornið eða til höfuðborgarinnar. Svo má líka benda á að það skiptir ekki máli hvort hringferð um landið hefst í Reykjavík, á Akureyri, Egilsstöðum eða Seyðisfirði, en það getur skipt okkur miklu máli að dreifa ferðamönnum, styrkja byggðirnar hringinn í kringum landið og fjölga atvinnutækifærum. Ýmislegt kemur í veg fyrir dreifingu ferðamanna. Helst vil ég nefna samgöngur, bágborna vegi og dýrt flug en líka má geta sér þess til að eitthvað vanti upp á markaðssetningu. Hæstv. forseti. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar er stuttur kafli um ferðamál. Þar stendur, með leyfi forseta: „Vægi ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar endurspeglist í verkefnum stjórnsýslunnar og langtímastefnumótun. Á næstu árum verður lögð áhersla á verkefni sem stuðla að samhæfðri stýringu ferðamála, áreiðanlegri gagnaöflun og rannsóknum, náttúruvernd, aukinni arðsemi greinarinnar, dreifingu ferðamanna um land allt og skynsamlegri gjaldtöku, t.d. með bílastæðagjöldum.“ Þetta er allt gott og gilt en almennt orðað eins og gengur svo sem með plagg af þessu tagi. En ég velti fyrir mér hvað menn telji skynsamlega gjaldtöku. Samtök atvinnulífsins hafa lagt til að gjaldtaka verði frjáls af virðisaukandi ferðaþjónustu, einhverjir telja leiðina til stýringar á ferðamannastaði vera þá að ferðamenn greiði fyrir aðgengi og upplifun, þ.e. þeir sem njóta, þeir borga, það sé ekki nóg að hafa gistináttagjald og komugjald til að stýra álagi heldur þurfi meira til. Ég vil því spyrja: Hyggst ráðherra beita sér fyrir gjaldtöku af ferðamönnum og með hvaða hætti? Hvaða afstöðu hefur ráðherra til komugjalda? Hvernig ætlar ráðherra að tryggja sveitarfélögum auknar tekjur af ferðamönnum? Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að dreifa ferðamönnum um landið og þá hvernig?
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þm. Þórunni Egilsdóttur fyrir að vekja máls á þessu stóra viðfangsefni, ferðamálum og uppbyggingu atvinnugreinarinnar. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á að vægi ferðaþjónustunnar sem atvinnugreinar endurspeglist í verkefnum stjórnsýslunnar og langtímastefnumótun. Ég hef tekið ákvörðun um að frá og með næstu mánaðamótum verði til sérstök skrifstofa ferðamála í ráðuneytinu og hún verði styrkt með mannafla umfram það sem er í dag. Þetta gerum við aðallega með því að forgangsraða innan ráðuneytisins og frá og með næstu mánaðamótum munu fimm starfsmenn helga sig ferðamálum, auk þess sem bætt verður við einum til tveimur stöðugildum þegar líður á árið. Með þeirri breyttu forgangsröðun gefst betra tækifæri til að sinna þeim brýnu verkefnum sem blasa við okkur með það að markmiði að ráðuneytið verði leiðandi í samvinnu við önnur ráðuneyti og stofnanir um hin krefjandi viðfangsefni ferðaþjónustunnar sem varð á skömmum tíma undirstöðuatvinnugrein á Íslandi. Því fylgja verkefni. Umræðan um ferðaþjónustuna snýst mikið um gjaldtöku. Í fyrsta lagi höfum við gjaldtöku nú þegar, gistináttagjaldið mun þrefaldast frá og með haustinu þegar það fer úr 100 kr. í 300 kr. Auk þess er stefna ríkisstjórnarinnar að búa þannig um hnútana að heimilt verði að leggja á bílastæðagjöld á tilteknum ferðamannastöðum og er unnið að samningu frumvarps um það efni á vegum samgönguráðherra. Þá greiða ferðamenn skatta, eins og við vitum, af virðisaukandi þjónustu og neyslu, svo sem matvælum, auk þess sem umsvif greinarinnar ýta undir hagvöxt og atvinnu. Frekari hugmyndir um sérstaka gjaldtöku á ferðamenn hafa ekki verið ákveðnar. Áform um náttúrupassa sem voru mikið í umræðunni fyrir kosningarnar 2013 náðu ekki fram að ganga og ég mun ekki leggja til þá leið að nýju. Fyrir þær kosningar ræddu ýmsir kosti komugjalda en minna má á að frumvarp um það efni fór fyrir Alþingi árið 2011 en var þá hafnað í þinginu. Ég tek undir með málshefjanda að huga þarf að því að sveitarfélögin fái eðlilegan hlut af tekjum vegna ferðamanna til þess að geta staðið undir uppbyggingu á svæðum sínum. Í því sambandi vil ég leggja áherslu á að þeim er nú þegar veitt umtalsverð hlutdeild úr sameiginlegum sjóðum til uppbyggingar, bæði í gegnum Framkvæmdasjóð ferðamannastaða og í gegnum hina nýju landsáætlun um uppbyggingu innviða, sem ég vík betur að síðar. Lagt verður fram frumvarp á næstunni frá samgönguráðherra þar sem heimildir sveitarfélaga til að leggja á bílastæðagjald utan þéttbýlis eru rýmkaðar. Skoða þarf í framhaldinu möguleika sveitarfélaga til að afla sér tekna til að standa undir uppbyggingu. En gjaldtakan er ekki stærsta viðfangsefnið heldur samhæfð stýring ferðamála, að skerpa skipulag greinarinnar, dreifing ferðamanna um landið allt, náttúruvernd og önnur áhersluatriði sem skilgreind hafa verið í vegvísi í ferðaþjónustu, ítarlegri stefnumörkun með þátttöku allra helstu hagsmunaaðila. Herra forseti. Þótt umgjörð ferðaþjónustu sem atvinnugreinar heyri undir atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytið eru flest stór viðfangsefni sem tengjast málaflokknum á forræði annarra ráðuneyta. Sú staða kallar á samhenta stjórnsýslu og þess vegna var ákveðið að setja á fót Stjórnstöð ferðamála síðla árs 2015. Á vettvangi hennar er unnið þvert á ráðuneyti þar sem ráðherrar ferðamála, fjármála, samgöngu- og sveitarstjórnarmála og umhverfis- og auðlindamála sitja saman við borðið með fulltrúum sveitarfélaga og ferðaþjónustunnar í því skyni að samhæfa stjórnsýslu og aðgerðir í ferðamálum. Þetta er mikilvægur vettvangur sem nýta þarf vel til ársins 2020. Málshefjandi leggur hér áherslu á gjaldtöku, tekjur til sveitarfélaga og dreifingu ferðamanna. Allir þessir þættir kalla til að mynda á samstarf og samhæfingu ráðuneyta, enda ekki á valdsviði ferðamálaráðherra að ráðast í gjaldtöku eða skattheimtu, ákveða vegaframkvæmdir eða snjómokstur, sem eru liðir í að stuðla að dreifingu ferðamanna, svo dæmi sé tekið. Stefna stjórnvalda er að stuðla að betri dreifingu eða flæði ferðamanna um landið, samanber fyrrnefndan vegvísi. Við þurfum með skipulegri hætti en áður að geta komið á framfæri hvað hver landshluti stendur fyrir sem áfangastaður. Þetta gerum við í vinnu við svokallaða stefnumótandi stjórnunaráætlanir, eða DMP-áætlanir, sem er komin af stað, þar sem mörkun fyrir landshlutana verður m.a. unnin í samráði við heimamenn. Þetta skiptir miklu máli. Flugþróunarsjóður hefur hafið starfsemi. Markmið sjóðsins er að stuðla að dreifingu ferðamanna um landið með því að styrkja flug, nú til Akureyrar og Egilsstaða, og almennt út á land. Frumvarp um starfsemi sjóðsins er í vinnslu í ráðuneytinu og kemur vonandi til þingsins á þessu þingi. Þessi ört vaxandi atvinnugrein er í mínum huga öflug byggðaaðgerð, sjálfsprottin og sjálfbær. Landið allt er fallegt og ákjósanlegur viðkomustaður en við verðum að ráða við fjöldann og vöxtinn í fjölguninni. Uppbygging innviða verður að fylgja með. Það er verkefnið, aðeins þannig byggjum við upp sterka ferðaþjónustu til framtíðar, með auknum gæðum og arðsemi í greininni. Hæstv. forseti. Ég hefði gjarnan viljað nefna fleiri atriði og næ því ef til vill í seinni ræðu minni. Það er mikilvægt að við ræðum saman eins og við erum að gera hér um þær áskoranir og tækifæri sem felast í ferðamálunum. Hér þurfum við öll að vinna saman og ég fagna tækifærinu til að eiga þetta samtal við þingmenn.
Herra forseti. Ég þakka hv. málshefjanda fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Ferðamálin hafa raunar verið talsvert til umræðu í þessum sal á undanförnum árum. Það hafa verið unnar greiningar á ástandinu en líka verið kallað eftir að aðgerðir fylgi greiningu. Við eigum greiningu á því að ófullnægjandi salernisaðstaða sé víðs vegar um landið en enn erum við ekki búin að sjá markvissa aðgerðaáætlun um hvernig nákvæmlega eigi að fjölga þeim. Hæstv. ráðherra sagði hér að uppbygging innviða væri forgangsatriði. Ég er sammála. Langstærstur hluti þeirra ferðamanna sem hingað kemur kemur hingað vegna náttúrunnar og það er mjög mikilvægt að ráðist verði í uppbyggingu á ferðamannastöðum sem miðast við að við virðum þolmörk náttúrunnar og líka að við setjum aukna fjármuni til rekstrar á þessum svæðum. Þá er ég að vitna til landvörslunnar sem verður í auknum mæli að verða heils árs starf víðs vegar um landið á ólíkum svæðum. Það er hins vegar svo að við sjáum ekki, til að mynda í ríkisfjármálaáætluninni sem nú liggur inni í þinginu, að gert sé ráð fyrir aukningu í uppbyggingu innviða ferðamannastaða, hvorki þegar kemur að rekstri né framkvæmdum. Við sjáum líka að það hefur ríkt ákveðið villta-vesturs-ástand þegar kemur að gjaldtöku. Það er alveg hárrétt sem hæstv. ráðherra segir, þetta er mikilvæg atvinnugrein, stærsta útflutningsgrein landsins, gríðarlega flott þróun sem byggir á frumkvæði fólks um land allt, en það skiptir máli að stjórnvöld hafi skýra sýn á þetta. Hæstv. ráðherra sagði að hún hygðist ekki leggja fram frumvarp um náttúrupassa og ég held að það sé gott því að það stangaðist á við almannaréttinn sem hefur verið í íslenskri löggjöf allt frá miðöldum. En við þurfum að finna hér einhverja sátt um hvernig við viljum haga þessari gjaldtöku. Þar þurfum við að virða grundvallarsjónarmið um almannarétt, að för fólks um landið sé áfram frjáls en að gjaldtaka miðist [[Forseti hringir.]]með einhverjum hætti við veitta þjónustu eða eins og við höfum lagt til, að horft verði til komugjalda sem eru þá skýr og gagnsæ leið til að innheimta frekari tekjur af þeim sem hingað koma.
Virðulegi forseti. Þetta er sannarlega mikilvæg umræða og ég vil taka undir þakkir til hv. þm. Þórunnar Egilsdóttur fyrir að setja þetta mál á dagskrá í dag. Ráðherra boðar hækkun gistináttagjalds í ræðu sinni og það er vel enda hefur verið kallað eftir því. Það mun, ef mér reiknast rétt til, leiða til þess að hið opinbera mun að öllum líkindum fá inn rúmlega milljarð, sennilega nær 1,5 milljörðum, sem nýtast mun til innviðauppbyggingar á sviði ferðaþjónustu. Ég vil jafnframt þakka ráðherra fyrir þá skýru framtíðarsýn sem ræða hennar í dag endurspeglar. Hún leggur áherslu á nýjar leiðir í gjaldtöku, á leiðir til að sveitarfélögin geti fengið inn nauðsynlegar tekjur til sín til að standa undir auknu álagi og að síðustu leggur hún áherslu á dreifingu ferðamanna um land allt. Þetta er gleðiefni. En þetta krefst mannafla og þess vegna vil ég líka fagna því að hæstv. ráðherra hefur boðað hér í dag að sett verði á fót sérstök og vel mönnuð skrifstofa ferðamála í hennar ráðuneyti. Það eru góðar fréttir og endurspegla vel þá áherslu sem ríkisstjórnin leggur á þennan ört vaxandi grundvallaratvinnuveg hér á landi. Þessi áhersla lofar því góðu og er fagnaðarefni fyrir alla hér á landi. Þá hjó ég eftir því sem ráðherrann minntist á, og hefur verið í umræðunni, um stefnumótandi stjórnunaráætlanir fyrir mismunandi landshluta. Ráðherra talar um samráð við heimamenn, en það væri gaman ef ráðherra gæti komið aðeins inn á það hvernig hún sér það samráð fyrir sér. Þá vil ég [[Forseti hringir.]]gjarnan spyrja ráðherra nánar út í gjaldtökuna og flugsamgöngur sem lið í að dreifa betur álaginu af ferðamönnum. Ég mun koma betur að því í seinni ræðu minni.
Virðulegi forseti. Það má með sanni segja að hæstv. ráðherra ferðamála tekur ekki við öfundsverðu búi, enda einkenndi stefnuleysi þennan málaflokk á síðasta kjörtímabili þegar hann var einnig undir stjórn Sjálfstæðisflokksins. Það er kominn tími til að fara í alvöruaðgerðir þegar kemur að uppbyggingu á miklum grundvallarþörfum ferðaþjónustunnar. Það er eins og ríkt hafi ákveðin tilvistarkreppa nýfrjálshyggjunnar þar sem engu hefur verið komið í verk, þar sem ekki má taka nein gjöld, þar sem ekki má einu sinni byggja klósett því að markaðurinn á einhvern veginn að sjá um þetta sjálfur. Það gengur greinilega ekki lengur. Við sjáum fram á að náttúran verði fyrir skaða, ímynd landsins verði fyrir skaða. Við sjáum að ágangurinn á ákveðna staði landsins er orðinn það mikill að við þurfum að bregðast við, einfaldlega til þess að vernda náttúruna því að þetta er líka spurning um náttúruvernd. Þegar við tölum um aðgangsstýringu og hugsanlega gjaldtöku þá á gjaldtaka líka við sem tegund náttúruverndar. Það er alþekkt um allan heim að þjóðgarðar taka gjald af ferðamönnum sem fara þar í gegn, einfaldlega til þess að viðhalda þeirri náttúruauðlind sem þjóðgarðar eru. Ég fagna þessari umræðu, enda er kominn tími til að eitthvað verði gert í þessum málum. Við höfum ekki efni á að missa ferðamannaiðnaðinn úr landi, ekki efni á að Ísland verði ekki lengur hluti af ferðamannastraumi heimsins. Það er því mjög mikilvægt að við tökum þessa umræðu og finnum lausnir. [[Forseti hringir.]]Það er mjög mikilvægt að hæstv. ráðherra beiti sér fyrir grunnuppbyggingu á þessu sviði.
Virðulegur forseti. Ég vil byrja á að þakka samferðafólki mínu í þinginu fyrir margítrekaðar óskir um að ég taki þátt í umræðunni í þingsal. Ég var hrærð og þakklát fyrir að það skyldu skapast alveg sérstakar umræður um það í gær að ég skyldi hafa verið fjarverandi við sérstakar umræður í fyrradag. Það er indælt að vita að manns er saknað svo stíft. Ég reyni að vera hér eins oft og lengi og mér er unnt. En að ferðamálunum, ég þakka fyrir umræðurnar og hæstv. ráðherra fyrir góða innsýn. Sérstaka athygli vekur sú nálgun sem málshefjandi velur. Nálgunin snýst nefnilega um gjaldtöku og skiptingu tekna af ferðamönnum en ekki um uppbyggingu greinarinnar. Vissulega er mikilvægt að dreifa álagi af ferðamönnum víðar um landið en við þurfum að gera svo miklu meira en það. Við þurfum að fara að bera meiri virðingu fyrir þessu fjöreggi sem okkur var falið að gæta. Við getum ekki á sama tíma og við seljum landið sem hreina náttúruparadís stóraukið aðgengi að náttúruperlum án þess að ráðast í nokkrar mótvægisaðgerðir. Það er líka mikilvægt að tryggja fjölbreytt og vel menntað vinnuafl til að halda úti öflugu og góðu þjónustustigi í ferðaþjónustunni. Til að hámarka gæði og tekjur í ferðaþjónustu þarf að móta stefnu til langs tíma sem hæstv. ráðherra hefur talað fyrir. Með því aukum við lífsgæði okkar Íslendinga líka því að ferðaþjónustan er farin að hafa áhrif á ýmsa grunninnviði í landinu. Hið opinbera, bæði ríki og sveitarfélög, þarf að forgangsraða framkvæmdum sem ráðast þarf í til að skapa ekki óþarfa þenslu, verðbólgu eða launaskrið. Þá eru ónefnd enn stærri verkefni eins og sú hugmynd að rafvæða bílaleiguflotann með tilheyrandi uppbyggingu á hleðslustöðvum um land allt.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þessa umræðu. Fyrir einhverjum tugum ára tók Alþingi þá ákvörðun að gefa þeim sem kaupa sér gistingu hér á landi afslátt af virðisaukaskatti, þann sama afslátt frá almennu þrepi skattsins og almenningur fær af matvælum, orku og bókum. Þessi ákvörðun var tekin í hagstjórnarskyni eins og allar ákvarðanir um skattastyrki. Ákvörðunin var tekin til að freista þess að fjölga ferðamönnum hér á landi og vera með hagstæðari kjör eða svipuð og þau lönd sem við vildum keppa við um ferðamenn. Þegar ákvörðun var tekin um þetta var ferðaþjónustan ekki stór atvinnugrein og vóg ekki þungt í atvinnusögu þeirra tíma. Nú mörgum árum síðar er ferðaþjónustan orðin ein stærsta atvinnugrein landsins og aflar góðra gjaldeyristekna. Atvinnugreinin vegur mjög þungt í atvinnu og uppbyggingu um allt land og hefur gríðarleg áhrif á efnahag landsins og veldur álagi á innviði sem verður að mæta. Ríkissjóður verður að leggja út fyrir vegaumbótum, bættri aðstöðu á ferðamannastöðum, til að styrkja heilbrigðiskerfið, sjúkraflutninga og löggæslu. Nú þarf að beita þeim hagstjórnartækjum sem ríkisvaldið hefur tök á til að mæta álaginu sem fjöldi ferðamanna veldur. Þá liggur beinast við að færa virðisaukaskatt af gistingu og þjónustu fyrir ferðamenn í almennt þrep eins og aðrar atvinnugreinar landsins búa við sem veita þjónustu eða selja vöru sem neytt er hér á landi. Sú breyting gæfi 10–15 milljarða kr. í ríkissjóð á ári. Það munar um slíka upphæð við uppbygginguna sem er nauðsynleg svo að þær fjárfestingar sem greinin hefur sjálf stofnað til muni borga sig til framtíðar. En slík breyting yrði ekki gerð á morgun heldur þyrfti langan aðdraganda og kæmi það því í fyrsta lagi til framkvæmda haustið 2018 ef ákvörðunin yrði tekin í dag.
Hæstv. forseti. Við þingmenn erum nýkomin úr kjördæmaviku og ég sem þingmaður Suðurkjördæmis sótti þó nokkra fundi á því svæði. Ferðamálin voru mörgum ofarlega í huga og miðað við þær aðstæður sem hafa orðið til á Suðurlandinu er það engin furða, það er mikil umferð um þetta svæði en á sama tíma eru önnur svæði kannski ekki tóm en tómlegri. Sú sem hér stendur hefur gaman af því á sumrin að fara með tjaldið í skottinu og elta veðrið og það er gríðarlega mikill munur á milli landsvæða á Íslandi og við þurfum að bregðast við því með betri dreifingu ferðamanna. Ein leið er að fjölga gáttum inn í landið, eins og hv. þm. Þórunn Egilsdóttir nefndi áðan. Önnur leið er að auka tengingar á Keflavíkurflugvelli við önnur landsvæði, þ.e. að þeim sem koma til landsins gefist kostur á að halda beint áfram, t.d. norður eða austur eða því um líkt. Það sparar líka álag á vegina sem eru undir mjög miklu álagi. Tíminn sem við höfum í þessari umræðu er mjög stuttur þannig að maður getur ekki sagt margt en mig langar að segja þó að það er ekki fyrr en 2011–2012 sem straumur ferðamanna fer að aukast verulega á Íslandi. Þetta er mjög stuttur tími, álagið á innviðina er mikið þannig að óhjákvæmilegt er að auka gjaldtöku, en hún þarf að vera skynsamleg og hún þarf að vera sanngjörn. Nokkrar spurningar til ráðherra áður en ég lýk máli mínu: Hvaða skoðun hefur ráðherra á hugmyndum Framsóknar um að sveitarfélög, ríki og Framkvæmdasjóður ferðamannastaða fái þriðjung peninganna, að auka innanlandsflug um Keflavíkurflugvöll, gistináttagjaldið? Gistináttagjaldið hefur verið hækkað en þykir ráðherra það ekki ójafnræði þar sem hlutfall er mjög mismunandi milli dýrrar og ódýrrar gistingar? [[Forseti hringir.]]Telur ráðherra ekki ástæðu til að leggja frumvarp [[Forseti hringir.]]um komugjald fram aftur þar sem það var síðast [[Forseti hringir.]]lagt fram 2011 og síðan hefur mjög margt breyst?
Forseti vill minna ræðumenn á að halda ræðutíma. Sjálfur er hann ekkert sérstaklega duglegur við það, en það hafa tveir slagað upp í 30 sekúndna markið þannig að þetta er vingjarnleg áminning um það.
Forseti. Þetta er merkileg umræða. Í næstsíðustu ræðu sá ég góða tillögu þar sem var eiginlega lagt til að slátra þessari mjólkurkú sem ferðaþjónustan er. Það er nefnilega þannig að ferðaþjónustan er í samkeppni við önnur lönd og þegar landslagið er skoðað í Evrópu er gistiþjónusta, gistináttaþjónusta, yfirleitt í öðru virðisaukaskattsþrepi en meginþrepi. Það er meginreglan. Það virðist gleymast í þessu landi varðandi ferðaþjónustuna að hún skilar sennilega í virðisaukaskattstekjur u.þ.b. 30 milljörðum á ári þrátt fyrir uppbyggingarfasa. Í öðru lagi, eitt fyrirtæki, Icelandair, af starfsemi þess falla til 24 milljarðar í skatttekjur til ríkissjóðs. Sennilega er það svipuð tala hjá öðrum hluta ferðaþjónustunnar þannig að ferðaþjónustan skilar u.þ.b. 70–80 milljörðum í ríkissjóð. Það að gera þessa atvinnugrein að einhverri féþúfu kann að leiða til þess, eins og ég sagði áðan, að greininni verði slátrað. Spurt var: Hvaða leiðir sér ráðherra til að dreifa ferðamönnum um landið? Ráðherrar dreifa ekkert ferðamönnum um landið. Ferðamenn ákveða sína áfangastaði sjálfir. Það er ósköp einfaldlega þannig að dreifing ferðamanna ræðst svolítið af fjarlægð frá flugvelli. Fjarlægðin frá flugvelli er Faxaflóasvæðið og við búum við það. Það er alveg út í bláinn að reikna með því að hér verði mikið um beint flug frá útlöndum til annarra áfangastaða. Keflavíkurflugvöllur er núna með 6,8 milljónir farþega og til að hafa aðra svona stóra gátt inn í landið þarf minnst 3–4 milljónir farþega [[Forseti hringir.]]vegna þess að uppbygging flugvalla byggist á flughafnarhugmynd þannig að því verður ekki breytt. Virðulegi forseti. Ég biðst afsökunar á því að hafa farið yfir mörkin.
Herra forseti. Ferðaþjónustan hefur valdið breytingum á samfélagi okkar og hafa þær breytingar verið af margvíslegum toga, menningarlegum, hagrænum og umhverfislegum. Við þurfum hins vegar að huga að bæði jákvæðum og neikvæðum áhrifum ferðaþjónustunnar á íbúana því að það þarf allt að vera í sátt við samfélagið okkar og heimamenn á hverjum stað. Hér hefur verið minnst á dreifingu ferðamanna. Það hefur augljósa kosti að dreifa ferðamönnum eða sjá til þess að það sé framkvæmanlegt, ekki síst til þess að dreifa álagi á náttúruperlur okkar. Góðar og öruggar samgöngur eru vissulega mikilvægar til þess að svo geti orðið. Gert var ráð fyrir því í samgönguáætlun en því miður ekki í ríkisfjármálaáætlun eða ríkisfjármálastefnunni, ekki frekar en í fjárlagafrumvörpunum. Það er mikilvægt að skilgreina ferðamannaleiðirnar í hverjum landshluta, þ.e. hvers vegna ferðamenn vilja koma þangað. Þar kom hv. frummælandi inn á markaðssetninguna. Það tel ég afar mikilvægt og fagna því þess vegna að ráðherrann hefur ákveðið að leggja mikla áherslu á þessi mál í ráðuneyti sínu þó að þetta sé þvert á ráðuneyti. Við þurfum líka að hafa bæði viðhald og uppbyggingu á flugvöllunum í lagi ef við meinum eitthvað með því þegar við segjumst vilja dreifa ferðamönnum, og markaðssetja aðra landshluta en suðvesturhornið. Mér finnst að það eigi að vera aðalmarkmið ráðuneytisins núna og þeirra sem undir ráðuneytið heyra að einbeita sér að því. Við þurfum líka að búa þannig um ferðaþjónustuna að hún geti starfað með t.d. góðri nettengingu. Varðandi gistináttagjaldið og aðra skatta þá verða sveitarfélögin að fá tekjur af því. Þau eru mörg lítil, ferðamennirnir skilja ekki mikið eftir sig en áníðslan er mikil. Og við þurfum auðvitað líka að sjá til þess að aukin löggæsla og álagið á heilbrigðisþjónustuna og annað slíkt verði fjármagnað til þess að mæta auknu álagi.
Virðulegi forseti. Ég hjó eftir því í ræðu ráðherra að hún boðaði hér í dag aðgerðir til innheimtu bílastæðagjalda í samræmi við það sem fram kemur í stjórnarsáttmála. Þetta er sannarlega gleðiefni, enda mun það tryggja hinu opinbera tekjur til uppbyggingar á ferðamannastöðum sem ríkið hefur á forsvari sínu. En það er líka ánægjulegt að hæstv. ráðherra hugar að því hvernig sveitarfélögin geti nýtt sér þetta úrræði. Þetta mun stuðla að því að staðarhaldarar geta betur sinnt náttúruverndarhlutverki sínu og geta líka betur tryggt öryggi ferðamanna. Það er auk þess gleðiefni hversu mikla áherslu ráðherra leggur á að sveitarfélögin fái hlutdeild í þeim ágóða sem leggst til með auknum fjölda ferðamanna. Þetta skiptir öllu máli, enda gríðarlega mikið álag á þeim sveitarfélögum sem bera hitann og þungann af þessum aukna fjölda. Álagið er einmitt sérstaklega mikið í mínu kjördæmi, Suðurkjördæmi. Að lokum og í ljósi þess að ráðherrann kemur svo skýrt í ræðu sinni að mikilvægi þess að dreifa álaginu af auknum fjölda ferðamanna um landið allt langar mig að enda á annarri spurningu sem lýtur að flugsamgöngum. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvort hún hafi skoðað sérstaklega möguleikana á því að gera minni flugvellina í landinu, t.d. Hornafjarðarflugvöll, þannig úr garði að þeir geti sinnt millilandaflugi og þjónað þeim tilgangi að dreifa betur álagi af auknum fjölda ferðamanna. Telur ráðherra að slíkar breytingar á flugvöllunum og úrbætur á aðbúnaði geti verið liður í þessu átaki?
Virðulegi forseti. Til að ljúka máli mínu vil ég segja að heilbrigð uppbygging í ferðaþjónustu getur vel orðið hryggjarstykkið í nýrri sókn í dreifbýli. Ég sakna þeirrar áherslu í spurningum málshefjanda en get fullvissað hana um að þingmenn Bjartrar framtíðar munu leggja sitt af mörkum við að móta sýn og stefnu til framtíðar sem eykur gæði ferðaþjónustunnar til lengri tíma. Ég vil einnig nefna að við gerð stefnumörkunar hvet ég hæstv. ráðherra með tilliti til gjaldtöku og dreifingar til að huga að sjálfbærni í uppbyggingu ferðagreinarinnar sjálfrar, að við drögum úr álagi á samfélagið og okkur sem ríki hvað varðar áhrif á grunninnviði í landinu. Við höfum talað mjög mikið um landsbyggð en hér á höfuðborgarsvæðinu skortir húsnæði sem hefur haft þær afleiðingar á velferðarkerfi okkar og ýmislegt annað að við höfum áhuga á að ferðagreinin sjái um sig sjálf.
Herra forseti. Ég sagði í fyrri ræðu minni að í stöðunni eins og hún er og í rekstrarumhverfi ferðaþjónustunnar og í stöðu ríkissjóðs lægi beinast við að færa virðisaukaskatt af gistingu og afþreyingu í almennt þrep. Nauðsynlegt er að grípa til aðgerða og ef litið er til ástands innviða vegna álags og litið er styrkingar krónunnar sem verður til þess að ferðaþjónustan ryður öðrum útflutningsgreinum frá þá eru skattstyrkir til greinarinnar ekki skynsamlegir. Mikill meiri hluti þeirra sem nýtir sér gistiþjónustu og afþreyingu fyrir ferðamenn hér á landi eru erlendir ferðamenn, Íslendingar eru þar í miklum minni hluta. Þær aðrar leiðir til gjaldtöku sem ræddar hafa verið lenda flestar jafnt á okkur Íslendingum sem á erlendum ferðamönnum og gefa ekki eins vel til ríkissjóðs. Komugjöld leggjast t.d. á alla þá sem koma til landsins, hvort sem það eru erlendir ferðamenn eða Íslendingar að koma heim úr fríi eða vinnuferðum frá útlöndum. Komugjöldin þyrftu að vera há, nokkur þúsund krónur á ferð, til að ná þeim tekjum sem breytingin á virðisaukaskattinum gæfi. Mér finnst hins vegar að ef Alþingi vill gefa ferðaþjónustunni skattafslátt við þessar aðstæður, sem ég tel að yrði flokkað undir hagstjórnarmistök þegar sagan verður skoðuð síðar, sé næstbesti kosturinn komugjöld, þótt þau þurfi að vera há og greiðist líka af Íslendingum. Komugjöld sem færu í innviðauppbyggingu ásamt gistináttagjaldi sem rynni til sveitarfélaganna gætu saman gert gagn. Alla vega er algjörlega kristaltært að það verður að grípa um stjórnartaumana og stýra stöðunni frá ógöngum. Það fer illa ef ekkert verður að gert og það mun enginn greiða fyrir það nema íslenskur almenningur með ærnum tilkostnaði og niðurskurði á velferðarþjónustu. [[Forseti hringir.]]Þess vegna verðum við að taka okkur taki og þótt fyrr hefði verið. Því miður er ekkert að sjá í stefnuyfirlýsingu [[Forseti hringir.]]hæstv. ríkisstjórnar um að taka eigi á málinu. Það eina sem þar er nefnt eru bílastæðagjöld. [[Forseti hringir.]]Bílastæðagjöld munu ekki mæta þeim vanda sem við stöndum frammi fyrir.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka öllum þeim sem tóku þátt í þessari mikilvægu umræðu. Við höfum öll skoðanir á þessu máli og finnum öll, skynja ég hér, hvað þetta brennur á okkur. Hér erum við auðvitað að taka málið fyrir út frá ákveðnu afmörkuðu sjónarhorni. Það er miklu víðtækara en svo og miklu meiri umræða eftir um þennan málaflokk. Ég tek alveg undir það sem fram hefur komið í ræðum þingmanna. Ég fagna því að ráðherra talar um að leggja sérstaka áherslu á ferðamálin með því að stofna skrifstofu ferðamála. Það er gott að forgangsraða í þá þágu. Hún talaði líka um samhæfingu og þverfaglega vinnu á milli ráðuneyta. Ég náði því ekki alveg hvort heilbrigðisráðherra kemur líka inn í Stjórnstöð ferðamála, í þá vinnu, sem ég tel mjög mikilvægt því að með auknum straumi ferðamanna hefur álagið á heilbrigðiskerfið aukist til muna. Ráðherra talar um hækkun á gistináttagjaldi. Þá vil ég velta því upp hvort ekki sé rétt að dreifa því. Er rétt að gistináttagjald renni aðeins til þess svæðis þar sem mest af því kemur inn? Er það ekki tæki til að stýra því út, til að byggja upp um landið? Við verðum að gera það. Það er ekkert annað í boði fyrir okkur ef við ætlum að styrkja landsbyggðirnar og koma þessum atvinnuvegi á þann stað sem við viljum. Ferðaþjónustan er gott tæki og góður stuðningur við grunnatvinnuvegina og vinnur vel með þeim í öllum samfélögum um landið. Það sem við þurfum núna er skýr og afmörkuð stefna. Við þurfum að finna leiðina. Við erum að tala um ferðamannalandið Ísland en það verður að vera land sem við viljum líka búa í.
Herra forseti. Ég gæti örugglega staðið hér í allan dag og rætt þessi mál við þingmenn. Ég ætla að reyna að nýta tímann vel og fara yfir það helsta. Ég tek undir áherslur hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur á landvörslu. Það er verkefni sem heyrir auðvitað undir umhverfisráðuneytið en kemur aftur og aftur upp á borð mitt sem leið til þess að ná utan um fjölmörg verkefni sem snúa að náttúrunni. Samráð við heimamenn snýr að miklu leyti að því að vinna með markaðsstofunum. Ég átti sjálf gott samtal við þær í gær einmitt um þetta verkefni og mikilvægi samráðs við heimamenn. Hér er fjallað um að ekkert sé gert og að hér ríki nýfrjálshyggja. Það eru auðvitað tekin gjöld í dag. Það felst ekki mikil nýfrjálshyggja í Framkvæmdasjóði ferðamannastaða. Úr honum er úthlutað til einstaklinga, sveitarfélaga og ríkisins, sem er þó regluverk sem ég er að endurskoða. Við erum líka með í rauninni miðstýrða landsáætlun. Í henni birtist forgangurinn við innviðauppbygginguna. Hún heyrir líka undir umhverfisráðuneytið og hana þarf að fjármagna. Þar birtist skýr heildarmynd og heildarsýn. Það er því ekki rétt að ekkert hafi verið gert en ég geri ekki lítið úr þeim verkefnum sem áfram þarf að vinna. Stjórnstöðin er síðan að leggja lokahönd á forgangsröðun verkefna. Þar kemur stóra salernismálið inn í. Það var ekki vilji til að fara í bráðabirgðaaðgerð svolítið fyrir mína tíð. Mér finnst hins vegar koma til skoðunar bara að gera það, því að jafnvel þótt við þurfum síðan að fara í almennilega uppbyggingu getum við ekki verið að fjalla um salernismál í mjög langan tíma. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða fer mjög fljótlega að úthluta 600 millj. kr. þannig að það er auðvitað mikil uppbygging að eiga sér stað, svo það sé sagt. Ég er staðráðin í að vanda mig í þessum málaflokki og ætla ekki að ana að neinum grundvallarbreytingum að illa ígrunduðu máli. [[Forseti hringir.]]Þrátt fyrir gagnrýni um að þetta hafi tekið tíma tel ég óhætt að segja að ég í það minnsta reyni að vinna hratt og [[Forseti hringir.]]það er líka mikilvægt að þessi umræða eigi sér stað hérna á þinginu. Eins og ég segi, [[Forseti hringir.]]það verður bara einhver annar að óska eftir annarri sérstakri umræðu svo ég geti haldið áfram að tala, ég ætla ekki að fara of mikið fram yfir.
Hæstv. forseti. Nú er klukkan að verða 12.40. Líkt og hæstv. forseti tilkynnti hér í morgun er búið að boða til nefndarfundar í hv. velferðarnefnd milli kl. 13 og 14 og gert ráð fyrir fundarhléi. Ef við gefum okkur það að hv. þingmaður og framsögumaður næsta máls á dagskrá tali sinn fulla ræðutíma verður klukkan orðin 13 og þá kæmi upp sú ankannalega staða að það myndi þurfa að klippa andsvör frá, sem ég held að sé nokkuð ljóst að gera verði ráð fyrir í þessari umræðu, og fresta þeim um klukkutíma. Ég legg því til við hæstv. forseta að hann geri hlé á fundi nú þegar og við getum svo hafið umræðuna kl. 14 að nefndarfundi loknum og haft þá samfellu í umræðunni.
Herra forseti. Ég verð að taka undir með hv. þingmanni hvað þetta varðar. Það er ekki bara vegna þess að málið er stórt og umdeilt og allt það heldur er það tíminn sem framsögumaður hefur. Ég hef enga trú á því, eins mikla áherslu og Sjálfstæðisflokkurinn leggur á þetta mál, að það taki fjórar, fimm mínútur að mæla fyrir því. Síðan verða auðvitað full andsvör, geri ég ráð fyrir, þannig að það er alveg ljóst að tíminn til kl. 13 nægir ekki. Það er ekki góður bragur á því að byrja nokkurt mál, hvort sem það er þetta eða eitthvert annað, að þurfa að slíta það í sundur í miðjum andsvörum eða jafnvel í miðri ræðu þingmannsins. Ég vona að málinu verði frestað þangað til að velferðarnefnd hefur lokið fundi kl. 14 og þá getum við hafið þessa umræðu af fullum þunga eins og Sjálfstæðismenn vilja svo mikið leggja áherslu á.
Til skýringar, svo alþjóð skilji, hafa þingmenn rætt undir liðnum um fundarstjórn forseta málefnalega gagnrýni á að það sé fundur í nefnd og slíkt og þar af leiðandi skuli ekki halda þingfund. Þeir munu tala undir liðnum um fundarstjórn forseta, geri ég ráð fyrir miðað við það hvernig safnast á mælendaskrá, fram yfir þann tíma að það verður að gera hlé á fundinum. Það þýðir að ræðumaður getur ekki hafið umræðuna [[Hlátur í þingsal.]]þannig að það er eðlilegt að í staðinn fyrir að við séum að þrasa um þetta gerum við bara hlé á þessum fundi og þá verður málið tekið upp að loknu hléi sem er þá kl. 14.
Frú forseti. Fyrr í dag var afgreitt úr allsherjar- og menntamálanefnd fyrsta mál sem nefndin afgreiðir síðan ný ríkisstjórn tók við, frumvarp um dómstóla þar sem gengið er frá því hvernig dómarar við Landsrétt eru skipaðir. Þar náðist ekki sátt um það að setja setninguna „Skal ráðherra þar sérstaklega hafa í huga jafnréttislög“ í lagatexta. Við í minni hlutanum teljum fulla þörf á þessu, sérstaklega í ljósi þess að dómsmálaráðherra telur enga þörf til að grípa með einhverjum sértækum aðgerðum inn í ferli við skipun dómara. Af þessum sökum bókuðum við í minni hlutanum, sá sem hér stendur ásamt fulltrúum Pírata og áheyrnarfulltrúa Samfylkingarinnar, þar sem við hörmuðum að sú samstaða sem ríkti á síðasta kjörtímabili um málið skuli nú vera rofin vegna þess að meiri hlutinn geti ekki sætt sig við orðalag í þágu kynjajafnréttis í lagatexta, orðin: „Skal ráðherra sérstaklega hafa í huga [[Forseti hringir.]]jafnréttislög.“ Hversu hættulegt væri það?
Virðulegi forseti. Í 1. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um dómstóla og í nefnd um hæfni dómaraefna var hæstv. dómsmálaráðherra spurður af hv. þm. Jóni Steindóri Valdimarssyni hvort ekki væri ástæða til að setja sérstök ákvæði um skipun dómara sem feli í sér, auk almennra hæfnisskilyrða, að sérstaklega skuli horft til sjónarmiða um jafnrétti kynjanna. Hæstv. dómsmálaráðherra svaraði í andsvörum við hv. þingmann, með leyfi forseta: „Ég er ekki talsmaður þess að menn bindi það í lög að velja eigi einstakling eftir kyni fremur en hæfni.“ Það eru mér mikil vonbrigði að allsherjar- og menntamálanefnd kjósi að gera hæstv. dómsmálaráðherra það kleift að taka ekki mið af þessum mikilvægu sjónarmiðum í mikilvægum málaflokki.
Forseti. Ég vil minna enn og aftur á, eins og við höfum gert áður, að dagskrá þingfundar á morgun liggur ekki fyrir og ekki næstu viku. Við höfum minnt á það nokkrum sinnum áður að mjög heppilegt væri að dagskrá, alla vega næstu viku ef ekki tveggja, væri ljós til þess að við gætum betur undirbúið okkur undir þau mál sem eru að koma. Ég hef alla vega hugmynd eða tillögu til forseta, ef það vantar mál á dagskrá er hérna frumvarp til laga um kjararáð sem er hægt að setja á dagskrá t.d. á morgun. Þetta er lausnamiðað.
Frú forseti. Vegna orða sem hér komu fram frá hv. þingmönnum um jafnréttissjónarmið og skipun dómara í Landsrétt finnst mér reyndar rétt að menn passi sig á því að vanda vel val á nefndarmönnum og líti til kynjasjónarmiða. Ég tel líka æskilegt að setja nefndinni miklu skýrari ramma og sjónarmið, á hverju hún byggir. Í 4. gr. eru sex liðir og enginn þeirra er um jafnréttissjónarmið. Ég tel hins vegar líka að æskilegt sé að ráðherra sé gert að líta til jafnréttissjónarmiða og ég sé ekki hættuna við það. Ég styð málflutning þeirra þingmanna sem hafa talað.
Virðulegur forseti. Ég vil taka undir þau orð hv. samþingsmanna minnar, Þórhildar Sunnu Ævarsdóttur og Andrésar Inga Jónsdóttur. [[Gripið fram í.]]Afsakið. Svona verður manni fótaskortur á tungunni. Ég bið hv. þingmann afsökunar á þessum mistökum mínum. Þau fáu orð sem við hefðum viljað bæta inn í þennan lagatexta hefðu getað verið hæstv. dómsmálaráðherra hvort tveggja í senn, hvatning og stuðningur við ákvarðanatöku síðar meir þegar kemur að því að skipa 15 dómara í Landsrétt.
Frú forseti. Ég tek innilega undir vonbrigði þau sem þingmenn og nefndarmenn í allsherjar- og menntamálanefnd lýsa hér með afgreiðslu máls úr nefndinni þar sem tekið var út ákvæði um að kynjasjónarmið væru höfð að leiðarljósi varðandi nýtt millidómstig. Þessi vonbrigði ríma líka við vonbrigði sem komu fram í umræðum þegar dómsmálaráðherra lagði fram frumvarp sitt um nýtt millidómstig, Landsrétt. Þetta kom fram í svörum ráðherra þegar rætt var um valnefnd og skipun dómara í nýtt dómstig en hún sagði orðrétt, með leyfi forseta: „Ég tel ekki til velfarnaðar fallið almennt að hugsa skipun í jafn mikilvæg embætti og dómarastörf eru með þeim hætti sem fyrirspyrjandi er að kalla eftir“ - og átti þá við hv. þm. Jón Steindór Valdimarsson - „… að litið sé sérstaklega til kynjasjónarmiða.“ Þetta eru gríðarleg vonbrigði þegar við höfum loks tækifæri [[Forseti hringir.]]til þess að byrja frá grunni við stofnun á nýju dómstigi en ekki að snúa til baka þróun sem hefur átt sér stað [[Forseti hringir.]]hér um áratuga ef ekki hundrað ára skeið. Hér höfum við tækifæri til þess að líta af alvöru til kynjasjónarmiða.
Virðulegi forseti. Vegna umræðunnar um störf allsherjar- og menntamálanefndar langar mig að taka skýrt fram að valnefndin er í fyrsta skipti skipuð að meiri hluta konum. Það eru þrjár konur sem munu koma að vali á hæfustu einstaklingunum í Landsrétt og ráðherra er, burt séð frá því hvort við höfum samþykkt þessa viðbót minni hlutans í lögin, skylt að fara eftir lögum um jafna stöðu kvenna og karla þegar hann velur eftir að nefndin hefur nefnt í hvaða hæfnisröð einstaklingarnir eru. Við erum að ræða hérna lagfæringar lagabreytingartillögu. Það er búið að stofna Landsrétt, þetta var lagfærð lagabreytingartillaga og í áliti nefndarinnar er skýr hvatning til ráðherra um að kynjahlutföllin verði sem jöfnust í hópi skipaðra dómara.
Frú forseti. Ef eitthvað er dapurlegra en það að við séum enn í samfélagi þar sem hugsanlegt er að dómsmálaráðherra sé við störf sem hefur kannski ekki mikinn áhuga á því að huga að kynjasjónarmiðum við skipun dómara þá er það það að ekki skuli vera fullkomlega sjálfsagt að sett séu inn lítil og einföld orð í lagabreytingu sem tryggja að þarna verði unnið að því að tryggja réttindi og jafnrétti sem eðlilegt er að sé til staðar. Nú er þessi dómstóll að verða til og er orðinn til og þarf að skipa dómara í hann. Árhundruðum saman hafa verið nokkuð margir karlar í öllum dómarastólum. Kannski væri ágætt, svona sem hugmynd, að prófa að hafa í eitt skipti dómstól sem er eingöngu skipaður konum.
Frú forseti. Enn aukast vonbrigðin. Það eru vonbrigði að sjá að ritari Sjálfstæðisflokksins og formaður allsherjar- og menntamálanefndar telji nóg að hafa hér almenna hvatningu um að fylgja eftir lögum í stað þess að setja inn lagaákvæði um að jafnréttissjónarmiðum skuli fylgt í hvívetna. Við vitum öll sem hér erum að jafnréttislögin eru sjálf ekki einu sinni nógu sterk, þannig að ef eitthvað væri til þess að styrkja nýtt dómstig bæri nýjum dómsmálaráðherra að hafa þessi lög þarna inni og sýna það í verki, og flokkurinn sem er í forsvari fyrir ríkisstjórnina, sýna svart á hvítu að kynjasjónarmiðin munu vera tekin alvarlega. Það er kannski tímabært fyrir forsætisráðherra sem var tilnefndur einn af tíu þjóðarleiðtogum að sýna í verki að [[Forseti hringir.]]kynjasjónarmið séu höfð í hávegum undir hans stjórn.
Forseti vill beina því til þingmanna að nú er til umræðu fundarstjórn forseta.
Forseti. Það er nauðsynlegt að hafa svona staðreyndir á hreinu. Árið 2012 var gefin út grein af vísindamönnum þar sem var farið yfir hlutdrægni starfsfólks hjá háskólum og þar komumst við að því að bæði kvenkyns starfsfólk og karlkyns starfsfólk fylgdi karlkyns umsækjendum, hvort sem starfsfólkið var karlkyns eða kvenkyns, þá bæði varðandi stöðuveitingu og laun. Það er því ekki einfaldlega þannig að konur munu ráða konur og karlar ráða karla. Það er flóknara en það.
Virðulegur forseti. Mig langar að leggja orð í belg því að ég hef sannast sagna orðið fyrir töluverðum vonbrigðum við að hlusta á skýringar hv. formanns allsherjar- og menntamálanefndar. Jafnréttislög hafa verið hér við lýði í það minnsta síðan 2008. Það hefur þó ekki breytt því að enn hallar á annað kynið þegar kemur að veitingum í embætti og áhrifastöður. Sú ríkisstjórn sem nú situr hefur sérstaklega kveðið á um jafnréttismál í stjórnarsáttmála sínum. Á hátíðarstundum veifar hún stjórnarsáttmálunum og segist í hvívetna ætla að berjast fyrir jafnrétti. Þegar kemur svo að því að sýna það í verki, ekki bara með einhverjum táknrænum orðum sem skipta kannski engu þegar til kastanna kemur, og lögbinda þau skýru fyrirmæli til ráðherra þá heykist hún á verkefninu.
Frú forseti. Nefndarmenn voru í sjónarmiðum sínum, að því er virtist, nokkuð sammála en þótti ei eðlilegt að sækja mögulega einhvers konar álit ef þessi breyting ætti að ganga í gegn. Það sem mér þykir leitt er að svo mikið skuli liggja á þessu máli að ekki sé hægt að komast að góðri sátt um svo mikilvægt mál sem hefur notið jafn mikillar sáttameðferðar og það hefur fengið hingað til, að við höfum ekki getað gefið okkur þann tíma sem þurfti til að komast að samkomulagi þar sem tryggt væri að kynjasjónarmið væru vissulega og sannarlega höfð í huga við skipun þessa nýja dómstóls, þar sem við höfum raunverulegt tækifæri til að jafna hlut kynjanna í dómstólum.
Forseta langar að árétta að hér er til umræðu fundarstjórn forseta.
Frú forseti. „Skal ráðherra sérstaklega hafa í huga jafnréttislög.“ Þetta þykir mér sakleysisleg setning í lögum, sérstaklega þegar við erum að skipa 15 dómara í nýtt dómstig sem munu sitja þar næstu áratugi. „Skal ráðherra sérstaklega hafa í huga jafnréttislög“ á að standa í lagatexta en ekki í nefndaráliti vegna þess að ég hef ekki nógu mikla trú, ég hef ekki oftrú á lögskýringargildi nefndarálita. „Skal ráðherra sérstaklega hafa í huga jafnréttislög“ er ítrekun á því að jafnréttislög nái yfir þetta, ítrekun sem er nauðsynleg, m.a. í ljósi þess að Hæstiréttur þarf að fá stafað ofan í sig að fylgja jafnréttislögum þó að þau gildi augljóslega um hann og vegna þess að nú situr í boði Sjálfstæðisflokksins ráðherra dómsmála sem telur ekki til velfarnaðar að líta sérstaklega til kynjasjónarmiða. „Skal ráðherra sérstaklega hafa í huga jafnréttislög“ [[Forseti hringir.]]er sjálfsögð setning sem við ættum ekki að þurfa að hafa í lögum en þurfum að setja þangað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Virðulegi forseti. Ég vil ekki lengja þessa umræðu um fundarstjórn forseta mikið þar sem hún er farin að snúast um allt annað. Ég vil þó árétta að ráðherranum ber, og hún hefur sagt það, að fara eftir lögum um jafnan rétt kvenna og karla. Ég er eiginlega sammála hv. þm. Smára McCarthy að það væri mjög skemmtilegt ef dómarar Landsréttar væru eingöngu konur og það gæti vel gerst í nánustu framtíð, sérstaklega miðað við stöðu kvenna í lagadeildinni. Við sjáum að konur eru helmingur dómara í héraðsdómi núna og þróunin verður betri, hún mun verða betri og ráðherra mun horfa til jafnréttislaga við val á dómurum eins og henni ber skylda til.
Frú forseti. Mér er bæði ljúft og skylt að benda hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur á að það eru fjórar lagadeildir starfræktar í háskólum á Íslandi, ekki bara ein. Það er staðreynd að það hallar mjög á helming íbúa þjóðarinnar, þ.e. þann sem er kvenkyns, að ýmsu leyti, í ýmsu tilliti, ekki bara hvað laun varðar heldur hvað stöðuveitingar varðar, sérstaklega eftir því sem ofar dregur í hin efri lög samfélagsins. Við höfum líka fyrir augum stöðuna eins og hún er í Hæstarétti. Þar er kynjajafnvægið skelfilegt, einn kvenkyns dómari er þar við störf og er, ef ég man rétt, frá vegna veikinda nú um stundir. Við getum gert betur og við skulum gera betur.
Virðulegi forseti. Það er gott að heyra í öllu myrkrinu hér að svo virðist sem við séum öll sammála um markmiðið, þ.e. að fjölga konum í ábyrgðarstöðum. Það er verra að hv. formaður allsherjar- og menntamálanefndar skuli telja að það gerist bara af sjálfu sér, sem er þá væntanlega ekki alveg í anda jafnréttislaganna að við þurfum að setja sérstök lög um þetta. En í ljósi þess að við öll hér inni virðumst vera sammála um markmiðið langar mig að gera það að tillögu minni, fyrst það er erfitt að þessi setning sé bara í þessu eina lagafrumvarpi, að við einsetjum okkur það að í hverju einasta lagafrumvarpi sem við samþykkjum á Alþingi verði áréttað að farið skuli eftir jafnréttislögum, í þessu frumvarpi sem öðrum, að við hnýtum þá setningu við hvert einasta lagafrumvarp sem við samþykkjum á hv. Alþingi.
Frú forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi um breytingar á ýmsum lögum sem fjalla um sölu áfengis með það að markmiði að ríkið hætti smásölu áfengis, að smásalan verði gefin frjáls að uppfylltum ákveðnum skilyrðum og að lýðheilsustarf verði aukið með því að efla forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði. Flutningsmenn eru níu talsins og koma úr röðum fjögurra þingflokka. Meginatriði frumvarpsins eru þau að ríkið hætti afskiptum af smásölu áfengis og sá hluti af starfsemi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins sem snýr að áfengisverslun verði lagður niður. Tóbaksverslun ríkisins starfi eftir sem áður í óbreyttri mynd og samhliða verði einokun með smásölu áfengis hætt og hún gefin frjáls með ákveðnum skilyrðum, eins og ég sagði hér áðan. Skilyrðin eru þau að smásöluaðili verður að fá leyfi sveitarstjórnar til sölu áfengis, afgreiðslutími skal vera takmarkaður og áfengi skal geymt í sér rými aðgreint innan hverrar verslunar ásamt því að uppfylla þarf önnur skilyrði eins og um öryggisbúnað og þess háttar. Þá er gert ráð fyrir því í frumvarpinu að reglur um auglýsingar áfengis verði færðar í skynsamlegra og nútímalegra horf þannig að heimilt verði að auglýsa áfengi í innlendum fjölmiðlum með þeim takmörkunum að þeim skuli fylgja aðvörunarorð um skaðsemi áfengis og hvatningu til ábyrgrar neyslu sem og að aldrei megi beina áfengisauglýsingum að börnum og ungmennum. Þá er í frumvarpinu sérstök áhersla á eflingu lýðheilsusjóðs og lögð til sú breyting að í stað þess að 1% af áfengisgjaldi renni í sjóðinn verði hlutfallið hækkað í 5%. Með því móti er verið að stórauka framlög til forvarna, fræðslu og meðferðarúrræða til að sporna í mun meira mæli en nú er gert gegn skaðlegri, óhóflegri áfengisdrykkju. Frú forseti. Ég mun fjalla alveg sérstaklega um lýðheilsumál í tengslum við þetta frumvarp síðar í ræðu minni, enda liggur fyrir að efasemdir um ágæti þessa frumvarps snúa flestar að lýðheilsusjónarmiðunum. En áður en lengra er haldið er rétt að fjalla aðeins sérstaklega um það sem ekki breytist með þessu frumvarpi, verði það að lögum. Áfengiskaupaaldur mun áfram miðast við 20 ára aldur. Í lögum verði því áfram um að ræða algjöra aðgangshindrun að áfengi fyrir þá sem eru yngri en 20 ára. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir viðurlögum við því ef smásöluaðili afgreiðir áfengi til þeirra sem ekki hafa til þess aldur. Þá sæta þeir viðurlögum. Í dag er ekki að sjá að ÁTVR sæti neinum sérstökum viðurlögum fyrir brot á þessari reglu. Í annan stað, frú forseti, verður áfengisgjald og álagning þess enn fremur óbreytt. Frumvarpið mun því hafa lítil sem engin áhrif á tekjur ríkisins af áfengissölu, enda áfengisgjöld mjög há og geta numið allt að 80–90% af útsöluverði sumra tegunda í Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Enda er almennt viðurkennt að verð á áfengi hefur marktækari áhrif á neysluhegðun en þær kannanir sem mæla óljós áhrif aðgangshindrana með fjölda útsölustaða á neysluhegðun. Í þriðja lagi verður afgreiðslutími áfengis áfram takmarkaður í lögum. Í 3. gr. reglugerðar nr. 177/1999, um smásölu áfengis, segir að afgreiðslutími smásölu áfengis geti ekki verið lengri en frá átta að morgni til 23 að kvöldi þó svo að ÁTVR kjósi af einhverjum ástæðum að hafa afgreiðslutíma styttri. En í frumvarpinu er gert ráð fyrir sömu lengd á afgreiðslutíma en með þeirri breytingu að tíminn muni miðast við níu að morgni til miðnættis. Virðulegi forseti. Ástæðan fyrir framlagningu þessa frumvarps nú og rökin fyrir því að samþykkja það eru fjölmörg, eins og lesa má um í samantekt í greinargerð sem fylgir frumvarpinu. Ég ætla að reifa hér nokkur atriði. Fyrirkomulag á einokunarverslun ríkisins hefur í grundvallaratriðum verið óbreytt í nær 95 ár, eða síðan sterkt áfengi var aftur gert að löglegri neysluvöru árið 1922. Eina stóra og markverða breytingin sem innleidd hefur verið í lög öll þessi ár er lögleiðing bjórsins 1. mars 1989. Varla þarf að fjölyrða um þær miklu og hröðu samfélagsbreytingar sem íslenskt þjóðlíf hefur gengið í gegnum síðastliðna áratugi. Þegar sameinaðri verslun áfengis og tóbaks var komið á fót árið 1961 var hér á landi til að mynda einungis ein ríkisrekin útvarpsstöð. Ríkið hafði tögl og hagldir á flestum sviðum atvinnulífsins og var æðifyrirferðarmikið í allri verslun og þjónustu, samhliða því að skammta gjaldeyri til almennings. Fólk fór þá að jafnaði ekki mikið til útlanda og hingað komu fáir. Íslenskt samfélag var með öðrum orðum fámennt, fábrotið og einangrað á þessum tíma. Sem betur fer er öldin önnur í dag á svo mörgum sviðum. Viðskiptafrelsi hefur stóraukist og átt verulegan þátt í því að Ísland skipar sér nú sess með hinum ríkustu þjóðum í heimi. Samfélagið er fjölbreytt, opið, frjálslynt. Íslendingar fara um allan heim í leit að menntun, atvinnu, afþreyingu, og hingað koma gestir frá öllum heimshornum, annaðhvort til að setjast að til lengri tíma eða til að heimsækja land og þjóð. Menning okkar og viðhorf hefur eðlilega gjörbreyst til svo margra hluta m.a. í gegnum alþjóðasamstarf og samvinnu, í gegnum endalaust upplýsingaflæði internetsins, sem og í gegnum innlenda og alþjóðlega miðla. Nú til dags sjást fáir í Leifsstöð taka með sér dósir af ORA grænum baunum á leið í fríið. Það telst jafnvel samfélagslega viðurkennt að neyta erlendra osta og kjöts hér á landi. Það sama á auðvitað við um vínið. Vín er í dag ekki lengur fordæmt sem bara brennivín og böl, heldur órjúfanlegur hluti gróskumikillar matarmenningar, jafnvel menning og fræði í sjálfu sér. Innlend framleiðsla áfengis er þess fyrir utan að festa sig í sessi og orðin iðnaður sem er nátengdur landkynningu og þjónustu við sívaxandi fjölda ferðamanna. Þá hefur aðgengi að áfengi á undanförnum árum og áratugum stóraukist. Það er staðreynd. Vínbúðum ríkisins hefur fjölgað. Þær eru nú 50 talsins. Opnunartími þeirra hefur verið rýmkaður. Úrvalið hefur aukist. Netverslun á vegum vínbúðanna hefur jafnvel verið komið á fót. Vínveitingaleyfum um land allt hefur jafnframt stórfjölgað um mörg hundruð prósent á síðastliðnum 20 árum, þau eru nú í dag allt að því að verða þúsund, enda eru skemmtistaðir og veitingahús til að mynda í höfuðborginni aðeins fleiri en fimm eða sex eins og voru hér á árum áður. En eftir situr úr sér gengið og úrelt einokunarfyrirkomulag ríkisins í smásölu með þessa löglegu neysluvöru sem skerðir athafnafrelsi borgaranna og hamlar að sjálfsögðu samkeppni. Það er augljóst. Það er fyrirkomulag sem engum dettur í hug að eigi að gilda um aðrar sérstakar löglegar vörur eins og lyf, skotfæri eða tóbak. Það er fyrirkomulag sem hefur nær ekkert með lýðheilsu að gera. Óhófleg neysla áfengis er skaðleg, um það er ekki deilt, ekki verður deilt við mig um það. Hún er skaðleg þeim einstaklingi sem haldinn er slíkri vímuefnafíkn. Hún er böl fyrir fjölskyldu hans og vandamenn. Samfélagið verður jafnframt fyrir ýmsum kostnaði vegna óhóflegrar og jafnvel ólögmætrar neyslu áfengis. Það getur verið vegna líkamstjóns eða dauða í umferðinni, kostnaðar í heilbrigðiskerfinu, tapaðra vinnustunda eða aukinna þarfa fyrir félagslega aðstoð. Um það er ekki deilt. Það sem deilt er um er hvort það frumvarp sem hér liggur fyrir leiði til aukins aðgengis að áfengi, hvort aukið aðgengi að áfengi leiði sjálfkrafa til aukinnar áfengisneyslu og hvort aukin áfengisneysla leiði sjálfkrafa til aukningar óhóflegrar neyslu áfengis. Við deilum hér ekki um hina sérstöku eiginleika áfengis. Umræðan snýst heldur ekki um hvort áfengi eigi að vera bannað eða löglegt. Það væri reyndar skiljanlegt og hreinskiptið af andstæðingum frumvarpsins hvar sem þeir eru, ég geri reyndar ráð fyrir að þeir séu jafnvel einhverjir í þessum sal, að leggja einfaldlega til að banna áfengi. Það væri þá hreinskiptið, sérstaklega ef tekið er mið af þeim rökum sem nú er teflt fram gegn frjálsri sölu og smásölu áfengis.
Þetta er nú svo málefnalegt.
[[Gripið fram í: Þetta er mjög málefnalegt.]] [[Gripið fram í.]] Við flutningsmenn þessa frumvarps teljum að besta og árangursríkasta leiðin til að sporna gegn óhóflegri neyslu áfengis séu forvarnir. Það er besta leiðin. Forvarnir í stað forræðishyggju. Forvarnir, fræðsla og alvörumeðferðarúrræði fyrir þá sem hjálpar eru þurfi. Það eru þær leiðir sem virka. Með forvörnum og fræðslu má sem dæmi ná árangri til að upplýsa ungmenni um skynsemi þess að neyta ekki áfengis á viðkvæmu aldursþroskatímabili. Einstakur árangur hefur náðst á síðastliðnum 20 árum einmitt með forvörnum og fræðslu í skólum landsins í samstarfi við foreldra og tómstundahreyfingar í því skyni að draga úr drykkju ungmenna. Það hefur gerst á sama tíma og aðgengi að áfengi og áfengisneysla hefur aukist í samfélaginu öllu. Það eru staðreyndir sem mikilvægt er að setja í rétt samhengi. Meðferðarúrræði, ráðgjöf og aðstoð fyrir þá sem orðið hafa áfengisfíkninni að bráð gera svo augljóslega langtum meira fyrir vellíðan þeirra einstaklinga og lýðheilsu en það að banna áfengisfíklinum að versla áfengi á sunnudögum. Þess vegna er lagt til í þessu frumvarpi að stórauka framlög í lýðheilsusjóð til þess að halda megi áfram á braut forvarna og meðferðarúrræða af auknum krafti. Með því er horfst í augu við vandann og lagt til að við beitum þeim úrræðum sem virka best í stað þess að stinga hausnum í sandinn í von um að vandamálið hverfi. Ég ætla að leyfa mér að spá fyrir um að því verði haldið fram í þessari umræðu að frumvarpið, verði það að lögum, auki aðgengi að áfengi. Við því er það að segja að líklega er það alveg hárrétt. Líklega. Það er samt ekki hægt að segja til um það með neinni vissu. Frekar ætti að segja að aðgengi að áfengi verði væntanlega í takt við vilja fólks varðandi hvar og hvernig sé best að kaupa áfengi. Þá ber líka að athuga að aðgengi að áfengi getur verið með ýmsum hætti og er ekki eingöngu bundið við fjölda útsölustaða Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Verð, eins og ég nefndi áðan, er eitt form aðgengis. Reyndar hefur verð tvöfalt meiri áhrif á aðgengi en fjöldi útsölustaða. Það má líka sjá samhengi á milli aukningar kaupmáttar almennings og hagvaxtar og aukningar áfengisneyslu. Annað sem vert er að hyggja að og snýr að aðgengi eru undirheimar. Takmörkun aðgengis að áfengi með hefðbundnum hætti ýtir undir aukningu á svokölluðu skuggaaðgengi, t.d. bruggi, smygli og jafnvel eftirspurn í önnur ólögmæt vímuefni. Þá breytu vantar eðli máls samkvæmt nær alltaf í allar rannsóknir eða samantektir um áhrif aðgengis á áfengisneyslu, enda hvar á smyglarinn að skila inn gögnum til þess að nýtast í slíkar rannsóknir? Aldurstakmark er svo eitt form aðgengis, eða öllu heldur aðgangshindrun, en í þessu frumvarpi verður áfram gert ráð fyrir að aðgengi ungmenna yngri en 20 ára verði ekkert. Afgreiðslutími og aðgreining með búð í búð-fyrirkomulagi eru jafnframt þættir sem hafa áhrif á aðgengi. Í frumvarpinu er áfram gert ráð fyrir takmörkun á afgreiðslutíma og að áfengi verði ávallt aðgreint í sérrými innan hverrar verslunar. Ef um er að ræða sérverslun er verslunin sjálf nægjanlega aðgreind. Eftir stendur þá að hugsanlega kann útsölustöðum með áfengi að fjölga verði frumvarpið að lögum þó svo að þeir verði líklega ekki jafn margir og þeir staðir sem nú þegar hafa vínveitingaleyfi. Þá skulum við velta fyrir okkur: Hvernig á að mæla aukningu í aðgengi út frá fjölgun útsölustaða? Ég spyr: Jókst aðgengi um 4% á síðustu tveimur árum með opnun tveggja nýrra vínbúða þar sem þeim fjölgaði úr 48 í 50, ein er á Kópaskeri, önnur í Grafarvogi? Var það þannig mælanleg aukning að aðgengi fyrir landsmenn? Er það meðaltal vegalengdar landsmanna allra í næstu áfengisbúð sem skiptir hér máli? Er það tölfræðilegt miðgildi sem sker úr um aðgengið? Íbúi á Eiðistorgi skokkar 100 metra í næstu vínbúð. Íbúi á Þingeyri þarf að keyra 50 kílómetra í næstu vínbúð. Er þá hæfileg fjarlægð í vínbúð fyrir landsmenn að meðaltali 25 kílómetrar og 50 metrar? Eykst áfengisneysla íbúans á Eiðistorgi við það að íbúi á Þingeyri þurfi einungis framvegis að fara 100 metra til að kaupa áfengi [[Gripið fram í: Voðalega …]]ef frumvarpið verður að lögum? [[Gripið fram í.]]Þetta eru álitamál, frú forseti. En veltum fyrir okkur af hverju einstaklingur sem verslar í Kringlunni og röltir svo 30 metra undir sama þaki þeirrar verslunarmiðstöðvar og kaupir þar vín, ætti að kaupa meira vín við það eitt að geta náð í áfengi í aðgreindu rými í þeirri verslun sem hann keypti matinn? Veltum því fyrir okkur. Virðulegur forseti. Á grundvelli erlendrar samantektar á árinu 2011 munu heyrast hér fullyrðingar þess efnis að við afnám einokunarsölu áfengis muni áfengisneysla aukast um alla vega 40%.
Það er nú nýtt að flytja ræðurnar fyrir hina líka.
- Þakka fyrir, ég er að reyna að flýta fyrir málinu, þú skilur. Látum vera að sú fullyrðing er ekki á neinn hátt í tengslum við íslenskar aðstæður, samfélagsgerð, löggjöf, eða fyrirhugaðar breytingar samkvæmt því frumvarpi sem hér liggur fyrir. Látum það liggja milli hluta. Látum líka liggja á milli hluta að svona framsetningu með tölfræði má heimfæra þannig að sá sem drekkur eina rauðvínsflösku á mánuði drekki þá framvegis tæplega eina og hálfa á mánuði, látum það liggja líka á milli hluta. Ræðum heldur hversu áreiðanlegar slíkar tölfræðilegar samantektir eru í raun og veru. Þegar farið er í gegnum þessar samantektir hverja fyrir sig er niðurstaðan sú að fullyrðingar um allt að 40% aukningu eru hlutdræg túlkun á niðurstöðunni.
Líka hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni?
sem byggja á veikum grunni og eru uppfullar af alls konar fyrirvörum [[Líka hjá landlækni?]]um hvað kunni mögulega að gerast að gefnum ákveðnum forsendum og skilgreindu mengi. Þetta er nefnilega í fæstum tilvikum vísindalega sannaðar kenningar, byggðar á empírískum rannsóknaraðferðum yfir lengri tíma þar sem margs konar breytur í mannlegu samfélagi eru útilokaðar með vísindalegum hætti. Í rauninni er það eina sem hægt er að fá út úr þessu öllu saman er að rannsóknir, samantektir, skýrslur um þessi mál stangast á að mörgu leyti í þessu máli. Þegar áreiðanleiki svona fullyrðinga er skoðaður mætti allt eins spyrja á móti: Hversu mikið áfengi drekka 2 milljónir ferðamanna á Íslandi og hvernig eru þær tölur dregnar frá gögnum um heildaráfengisneyslu á Íslandi? Er látið duga sem fullnægjandi aðferðafræði fyrir vísindalega rannsókn að taka 50 ferðamanna úrtak og spyrja menn hvað þeir hafi drukkið mikið á landinu? Virðulegur forseti. Vel unnin tölfræði er gagnleg og rannsóknarniðurstöður eru mikilvægt hjálpartæki við úrlausn á ýmsum flóknum verkefnum. En það er líka oft varasamt að fella alla mannlega hegðun undir einfalda tölfræðilega samantekt og draga víðtækar ályktanir út frá einfaldri samlagningu og deilingu. Tökum sem dæmi eftirfarandi fullyrðingu, svona til að létta aðeins lundina: Að meðaltali hefur homo sapiens eitt eista. Að meðaltali hefur mannkynið eitt eista. Það er auðvitað rétt tölfræði ef bæði kynin eru sett í mengið og stuðst við einfalda deilingu en það hefur augljóslega enga þýðingu og er fullkomlega marklaust. Þegar upp er staðið munu tölfræðilegar bollaleggingar og karp um gildi slíkra upplýsinga ekki ráða úrslitum í þessu máli heldur hvað þingheimur telur rétt að gera í ljósi þeirra breytinga sem íslenskt samfélag hefur gengið í gegnum á liðnum áratugum frá því að Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins var komið á fót. Þá mun koma í ljós hvort hv. þingmenn hafa í raun sannfæringu fyrir því hvort hægt eða rétt er að reyna að stýra hátterni fulltíða einstaklinga með ýmsum boðum og bönnum. Öllum breytingum fylgir óvissa. Þeim sem tala fyrir breytingum í takt við breytta samfélagsgerð eða framþróun er oftar en ekki mætt með úrtöluröddum um að allt fari á versta veg ef breytingin nær í gegn. Þannig var það þegar frelsi í útvarpssendingum var leitt í lög og þegar banni við sölu bjórsins var aflétt fyrir tæpum 30 árum síðan, þá vantaði ekki fordæmingar og varnaðarorð ýmissa sérfræðinga og þingmanna um að æska þessa lands mundi glatast og að allt mundi fara á versta veg. Raunin varð hins vegar allt önnur. Á bak við þá lagasetningu var sú trú öllu öðru yfirsterkari að um væri að ræða skynsamlega og eðlilega breytingu í takt við tíðarandann og engin haldbær rök eru lengur fyrir þeirri forræðishyggju að reyna að stýra neyslu fólks frá öli yfir í sterkt brennivín. Virðulegur forseti. Í öllum meginatriðum er nákvæmlega sama spurning uppi í þessu máli. Ég vænti þess að málefnaleg og uppbyggileg umræða verði um málið hér í þingsal og í meðförum allsherjar- og menntamálanefndar. Hv. þingmenn geta vissulega haft skiptar skoðanir á mikilvægi eða ágæti þessa máls, en látum þá endilega atkvæðagreiðslu hvers þingmanns fyrir sig eftir þrjár umræður hér í þinginu og meðferð í þingnefnd skera nákvæmlega úr um það.
Frú forseti. Hv. þingmanni varð tíðrætt um rannsóknir. Ég vil vitna í nýlega sænska rannsókn. Þar var rannsakað hvaða áhrif það hefði að leyfa sölu áfengis í matvörubúðum. Ölvunarakstur myndi aukast, árásum, dauðsföllum og veikindadögum myndi fjölga. Ef tölurnar yrðu heimfærðar yfir á Ísland myndi tilfellum ölvunaraksturs fjölga um 230 á ári, árásum um 700 á ári og dauðsföllum vegna meiri áfengisnotkunar um 70 á ári. Veikindadögum myndi fjölga um 390.000. Embætti landlæknis hefur birt samantekt um rannsóknarskýrslur um áfengismál og ég vil spyrja hv. þingmann hvort hann hafi kynnt sér þær rannsóknir sem eru víðtækar og niðurstöðurnar eru samhljóma. Hefur hv. þingmaður kynnt sér þessar rannsóknir og gerði hann það ítarlega áður en hann samdi skýringarnar með frumvarpinu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Mér er ljúft og skylt að segja: Já. Það hef ég nefnilega gert. Þetta eru einmitt þær rannsóknir sem ég vísaði til í framsöguræðu minni. Þær eru ekki allar á eina lund. Þær eru ekki allar empírískar og ná ekki allar yfir langt tímabil. Ég veit ekki nákvæmlega til hvaða rannsóknar hv. þingmaður vísar, en ég hef m.a. lesið sænska rannsókn sem náði einungis yfir sjö mánaða tímabil. Er það fullnægjandi tímabil til að kanna áhrif á jafn flóknu samspili í mannlegu og nútímalegu samfélagi, með jafn margar breytur um aðgengi, um áfengisneyslu, sem hægt er að taka mark á? Það er [[Forseti hringir.]]einmitt þetta sem ég vara við, að við festum okkur í þeirri umræðu að leggja allt út á einn veg frá ólíkum rannsóknum sem eiga ekki við um íslenskar aðstæður.
Frú forseti. Í hverri einustu rannsókn sem ég hef lesið, og þær eru nokkuð margar, segir að aukið aðgengi auki neyslu. Ég held að það sé samdóma niðurstaða. Nú hefur hæstv. ríkisstjórn og hæstv. fjármálaráðherra sett fram stefnu í ríkisfjármálum þar sem talað er um að það þurfi að fara varlega í skuldbindandi ákvarðanir varðandi ríkisfjármálin, en það er alveg ljóst að aukið aðgengi eykur neyslu. Ég held að við hv. þingmaður hljótum að vera sammála um það sem og að aukin áfengisneysla hafi kostnað í för með sér. Það kemur niður á samfélaginu, í heilbrigðiskerfinu, löggæslunni, dómskerfinu, tryggingakerfinu og atvinnulífinu. Ég spyr hv. þingmann hvort hann hafi gert ráð fyrir því hvernig eigi að mæta þeim kostnaði sem frumvarpið [[Forseti hringir.]]hefur í för með sér, aukið aðgengi að áfengi og þar með talið aukin neysla sem hefur ótvíræð áhrif á heilsu og kostnað í samfélaginu.
Frú forseti. Það sem hv. þingmaður kemur inn á er einmitt það sem ég gerði að umtalsefni í framsögu minni um að menn muni greina á um nákvæmlega hvaða áhrif frumvarpið muni hafa áhrif á aðgengi, hvernig þá, hvernig það birtist í aukinni áfengisneyslu og hvernig við mælum það til að mynda. Er það þá aukning á sterku áfengi eða léttu áfengi? Skiptir það máli? Nákvæmlega hvað leiðir þá til aukningar í óhóflegri drykkju? Í þessu frumvarpi er spjótum beint að því vandamáli sem fylgja óhóflegri neyslu áfengis. Við munum styrkja Lýðheilsusjóð umtalsvert. Um það þarf að ræða í meðförum þingsins og í nefnd, hvernig þetta frumvarp nákvæmlega mun koma til með að breyta þeim hlutum sem snúa m.a. að aðgengi. Ekki er hægt að útiloka að það geri það, en það er heldur ekkert hægt að segja að það muni hafa [[Forseti hringir.]]einhver stórkostleg áhrif.
Virðulegi forseti. Ég nenni nú ekki að elta ólar við eistnatalningar framsögumanns hér. Það er gott að hv. þingmaður Teitur Björn Einarsson skuli vera svona áfram um forvarnir og fræðslu. Ég sá það reyndar ekki í afgreiðslu fjárlaga í desember að hann eða aðrir flutningsmenn legðu sérstaka fjármuni í þennan málaflokk eða að flokkur hv. þingmanns hefði sérstaklega verið í því. En hv. þingmaður og flutningsmaður dregur í efa orsakaskýringarnar að þetta muni auka aðgengi og menn muni greina á um það. Gott og vel. Mig langar að vitna í greinargerðina með frumvarpinu sjálfu, með leyfi forseta: „Í b-lið 30. gr. er lagt til að lýðheilsusjóði verði gert að leggja sérstaka áherslu á forvarnaverkefni á sviði áfengisvarna næstu tvö ár eftir samþykkt frumvarpsins. Er það til þess að bregðast við þeim tímabundnu breytingum sem kunna að verða á áfengisneyslu eftir að smásala á áfengi verður gefin frjáls.“ Hvaða tímabundnu breytingar eru þetta sem flutningsmenn telja að verði á áfengisneyslu verði frumvarpið samþykkt? [[Forseti hringir.]]Og hvaða töfratími er þessi tvö ár? [[Forseti hringir.]]Hvað gerist að þeim tveimur árum liðnum? Á hvaða rannsóknum er það byggt [[Forseti hringir.]]að allt breytist eftir tvö ár?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa athugasemd og fyrirspurn. Já, við erum með þessu að leggja til ansi stórt skref um að stórauka framlög í lýðheilsusjóð. Ég get sagt að það er eðlilegt að því fylgi m.a. uppfærð stefna stjórnvalda um það hvernig best er að ráðstafa þessum fjármunum, til hvaða verkefna og hvað sé brýnt hverju sinni. Þetta er ekki endilega hugsað sem einhver ákveðin tímamörk, einhver töfralausn eða galdur, heldur að menn séu meðvitaðir um að við viljum að þessi úrræði virki, viljum að þau skili árangri og höfum trú á að svo verði. Þess vegna held ég að rétt sé að við skoðum það, fylgjumst vandlega með því að hversu miklu leyti þetta virkar og hvar hægt er að gera betur.
Virðulegi forseti. Ég ætla að leyfa mér að spara þakkir fyrir þetta svar því að það var ekkert. Mikið vildi ég að hv. flutningsmaður hlustaði á mig því hann heyrði greinilega ekki í mér í fyrra skiptið. Í greinargerðinni segir, með leyfi forseta, orðrétt: „Er það til þess að bregðast við þeim tímabundnu breytingum sem kunna að verða á áfengisneyslu eftir að smásala á áfengi verður gefin frjáls.“ Hvaða tímabundnu breytingar eru þetta á áfengisneyslu sem flutningsmaður spáir fyrir um að verði og meðflutningsmenn hans? Er hann að segja að tímabundið verði aukin áfengisneysla og við því verði að bregðast? Er hann þá ekki kominn í ansi mikla mótsögn við sjálfan sig þegar hann er að bera brigður á rannsóknir sem segja einmitt það sem hann sjálfur hefur sett niður á blað en virðist hafa gleymt, í það minnsta virðist hann [[Forseti hringir.]]vera laginn við að skjóta sér undan því að svara því: Hvaða breytingar eru það sem flutningsmaður boðar að verði?
Virðulegur forseti. Ég fór yfir það í framsögu minni áðan að það er alveg öruggt, alveg mögulega, örugglega mögulega, að aðgengi að áfengi muni aukast verði þetta frumvarp að lögum. Það er samt ekkert hægt að segja til um það með neinni vissu. Það kann að vera að áfengisneysla aukist. Er það endilega í tengslum við þetta frumvarp? Er það aukinn kaupmáttur eða fjölgun ferðamanna? Eða hvað er það [[Segir hér að það sé …]]sem leiðir til þess? Varðandi atriði sem snýr að lýðheilsusjónarmiðum, þessi breyting þar sem við fimmföldum framlög í lýðheilsusjóð - fimmföldum framlög í lýðheilsusjóð - [[Gripið fram í.]]til þess að sporna gegn skaðlegri neyslu áfengis, [[Gripið fram í.]]virk meðferðarúrræði [[Gripið fram í.]] [[Gripið fram í: Segir í frumvarpinu.]]forvarnir og fræðsla. Ég skil málflutning hv. þingmanns þannig að hann sé ekki mótfallinn þessu. Því er eðlilegt [[Gripið fram í.]]að við förum í þessa ráðstöfun [[Forseti hringir.]]og … [[Gripið fram í: Til hvers?]]- Við höfum skoðun á því, fylgjumst með því, hvernig [[Forseti hringir.]]málinu vindur fram.
Forseti brýnir þingmenn um að vera ekki með frammíköll.
Frú forseti. Það er sannarlega sorgleg málefnaþurrð hjá þingmönnum ríkisstjórnarflokksins Sjálfstæðisflokksins að flytja enn og aftur frumvarp um aukið aðgengi að áfengi. Það er sannarlega sorgleg málefnaþurrð hjá hv. þm. Teiti Birni Einarssyni að draga í efa mörg hundruð rannsóknir um aðgengi að áfengi, m.a. á vegum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar, sem ber nánast allar að sama brunni, að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu. Í ræðu sinni áðan sagði hv. þingmaður orðrétt, með leyfi forseta, að auglýsingar áfengis yrðu „færðar í skynsamlegra og nútímalegra horf“. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann um yfirlýsingu Foreldrasamtaka gegn áfengisauglýsingum sem birtist þann 3. febrúar sl. þar sem segir, með leyfi forseta: „Frumvarpið er því ákall um afturför í lýðheilsumálum, aðför að sjálfsögðum réttindum barna og ungmenna til að vera laus við áfengisáróður og gengur í öllum meginatriðum gegn öllum markmiðum [[Forseti hringir.]]í forvarnastarfi og í berhögg við opinbera lýðheilsustefnu sem almenn sátt hefur verið um.“ Hvað finnst hv. þingmanni um þessa yfirlýsingu?
Frú forseti. Ég hef það um þetta að segja að áfengisauglýsingar eru staðreynd á Íslandi. Þær eru úti um allt. Þær eru á samfélagsmiðlum. Þær eru í sjónvarpi. Þær eru í útvarpi. Þær eru í blöðum. Erlendar auglýsingar í erlendum miðlum eru úti um allt og innan lands á innlendum miðlum eru margs konar áfengisauglýsingar, reyndar með smáu letri oft og tíðum um að um sé að ræða léttöl. Það velkist enginn í vafa um hvað er verið að gera. Þetta er staðreynd, frú forseti. Þær eru hér úti um allt. Það sem áfengisauglýsingar gera fyrst og fremst er að færa neyslu milli tegunda, það er ekkert sem sýnir fram á að þær auki þá neyslu eða að algjört bann við áfengisauglýsingum dragi úr neyslu.
Frú forseti. Svar hv. þingmanns er að það séu auglýsingar úti um allt. Hann talaði líka um það í ræðu sinni áðan að í frumvarpi sínu yrði algjör aðgangshindrun að sölu á áfengi til ungmenna. Því langar mig til að spyrja hv. þingmann hver eigi að sinna eftirlitinu með sölunni ef um þvílíka aðgangshindrun er að ræða í þessu frumvarpi eins og hann vill vera láta? Hver á að sinna því eftirliti? Það kemur hvorki fram í greinargerðinni né frumvarpstextanum. Hann stendur í ræðustól Alþingis og fullyrðir að hér sé um að ræða frumvarp sem feli í sér algera aðgangshindrun. Ég vil gjarnan fá nánari útskýringar hjá hv. þingmanni á þessum orðum hans.
Frú forseti. Það er sjálfsagt að svara því. Það er framkvæmdarvaldið sem hefur samkvæmt stjórnskipun landsins það hlutverk að framfylgja lögum, hvort sem það er lögregla [[… lögregla í búðir?]]eða aðrir eftirlitsaðilar sem sjá um að farið sé að lögum, eins og gildir um það hvort vínveitingaleyfishafar fara að lögum, hvort farið sé að lögum um afhendingu lyfja o.s.frv. Það er á ábyrgð leyfishafans sjálfs að fara að lögum. Ef hann brýtur lögin varðar það viðurlögum.
Algjör aðgangshindrun, sagðirðu.
Virðulegi forseti. Þetta mál snýst að kjarna til um upplýsta ákvörðun að auka neyslu með því að fjarlægja ódýrar forvarnir og vega á móti því með því að velja dýrari aðferðir, sem sagt reyna að halda neyslunni óbreyttri, en við erum að fjarlæga ódýrari aðferðir með einhverjum aðgangshindrunum og svoleiðis og nota dýrari aðferðir sem eru forvarnir, fræðsla og meðferðarúrræði. Allt í lagi með það. Þetta er upplýst ákvörðun. Það sem mér finnst vanta í frumvarpið eru þau lýðheilsuviðmið sem við stefnum að. Sagt er í frumvarpinu, eins og vitnað var til hérna áðan, að neysla komi til með að aukast kannski fyrst um sinn. Væri ekki gott að byrja á forvörnum áður en við förum út í að auka aðgengið? Það er tiltekið í frumvarpinu að lögin eigi ekki að taka gildi fyrr en 1. janúar 2018, sem er einhver seinkun, en það tekur oft langan tíma að koma öllu svona forvarnastarfi í gang.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni þessa fyrirspurn. Þetta er réttmæt ábending, vangaveltur. Það kann að vera að meðferðarúrræði verði í einhverjum tilvikum dýrari. Það er ekki það sem skiptir máli, heldur forvarnir, fræðsla og meðferðarúrræði. Sem er ráðgjöf og aðstoð við þá sem hjálpar eru þurfi. Hún virkar best. Það virkar best til að sporna gegn óhóflegri neyslu áfengis. Það er alveg rétt að miðað við þann tíma sem gert er ráð fyrir að líði þar til frumvarpið verður samþykkt og verður að lögum, þá er ég alveg sérstaklega tilbúinn í það að við ræðum í þessum þingsal, í meðförum þingsins, hvernig stjórnvöld geta búið í haginn fram að áramótum um þessi atriði og hrindi þeim í framkvæmd með sem bestum hætti.
Forseti. Ég skal vera alveg sammála því að þetta eru bestu aðferðirnar til að hafa stjórn á þessum málum. Hins vegar langar mig til að móðgast aðeins fyrir hönd vísindamanna hérna í pontu Alþingis þar sem hv. þingmaður segist ekki vita ýmislegt um aðferðafræðina og dregur á sama tíma í efa vísindaleg vinnubrögð, í rauninni er vegið að fagmennsku vísindamanna þar sem hann sjálfur, hv. þingmaður, er ekki. Ég hef hins vegar unnið og lagt stund á nám í slíkum störfum og veit aðeins um hvað er að ræða þar. Mjög margar greinar og rit fjalla í þá áttina sem verið er að vekja athygli á hérna, að aukið aðgengi leiði til aukinnar neyslu. Enginn vafi er um það að aukin neysla leiðir til lýðheilsuvandamála. Enginn vafi er um það og því þurfum við að setja okkur ákveðin viðmið hvar við ætlum að vera. [[Forseti hringir.]]Hvernig getum við séð hvort þessi breyting tekst eða mistekst? Við þurfum [[Forseti hringir.]]að hafa það viðmið fyrir stjórnvöld, sem aðhaldstæki fyrir stjórnvöld, [[Forseti hringir.]]til að þau viti hvort þau þurfi að fara [[Forseti hringir.]]til baka eða ekki.
Frú forseti. Það er ekki ætlun þess sem hér stendur að móðga einn eða neinn eða vega að starfsheiðri ágætra vísindamanna. Það má alveg upplýsa það hér að ég er ágætur fylgismaður kenninga Karls Poppers um hvað telst vera vísindalega sönnuð kenning og hvenær vísindaleg kenning er afsönnuð o.s.frv. Það sem ég er eingöngu að draga fram í þessu máli er að ekki eru allar þessar niðurstöður, samantektir, fullkomnar. Það er varhugavert að draga of víðtækar ályktanir og heimfæra þær yfir á íslenskar aðstæður, samanburðarrannsóknir eða slíkt sem gerist í öðrum löndum í kringum okkur sem eiga ekki nein tengsl við íslenskan veruleika. Þetta eru mín varnaðarorð. Það á við [[Gripið fram í.]]í þessu máli eins og öðru, að forðast ægivald vísindalegrar kennisetningar.
Frú forseti. Ég hef verið margspurð af fjölmiðlamönnum og fleirum á undanförnum árum, þ.e. í hvert skipti sem Sjálfstæðismenn leggja fram frumvarp um brennivín í búðir, hvort ég sé fylgjandi því að leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum. Ég hef svarað því neitandi. Fyrir þeirri afstöðu eru eftirfarandi rök. 1. Áfengi er ekki eins og hver önnur matvara og þarf varla að rökstyðja það frekar. Skaðsemi áfengis er vel þekkt og bara vegna þess á aðeins að selja áfengi í sérverslunum. 2. Aukið aðgengi að áfengi eykur neyslu. Það hafa rannsóknir sýnt. Nú gætu þeir sem eru ósammála mér sagt að aukningin sé nú ekki svo mikil. Þá er því til að svara að hvert prósentustig sem bætist við í aukinni neyslu áfengis vegur enn þyngra og veldur enn meiri skaða en prósentustigið þar fyrir neðan. Þar geta t.d. legið mörkin á milli hóflegrar neyslu og of mikillar neyslu. 3. Aukin neysla áfengis veldur heilsuskaða. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin metur það svo að áfengisneysla sé meðal sterkustu áhættuþátta varðandi lýðheilsu. Kostnaður vegna neyslu áfengis kemur fram í samfélaginu, í heilbrigðiskerfinu, löggæslunni og dómskerfinu, í tryggingakerfinu og í atvinnulífinu. Ef þingmönnum er alvara með því að styðja frumvarpið þurfa þeir líka að segja hvaðan á að taka peningana til að mæta þeim kostnaði. 4. Aukin neysla eykur vanlíðan afkomenda og aðstandenda þess sem neytir áfengis í óhófi. Ef stjórnvöld taka ákvarðanir sem leiða til aukinnar neyslu áfengis mun vanlíðan t.d. barna og ungmenna þessa lands aukast. Það er meðal þeirra aukaverkana sem frumvarpið hefur í för með sér, verði það að lögum. 5. Ef áfengi er í sérverslunum er það sérstök ákvörðun að ganga inn í áfengisverslunina og kaupa áfengi en ekki hugdetta um leið og gengið er fram hjá áfengisskotinu í matvörubúðinni. 6. Forvarnastarf Íslendinga í áfengismálum hefur vakið alþjóðlega athygli. Það starf byggir m.a. á því hvernig við höfum takmarkað aðgang og þannig vil ég hafa það áfram hér á landi. Ég hef líka spurt að því hvers vegna það sé eitt af forgangsmálum Sjálfstæðismanna að koma brennivíni inn í matvörubúðir, af hverju það sé mál sem sé tekið fram fyrir önnur þingmál flokksins. Hver er hin mikla þörf fyrir að gera það sem frumvarpið boðar? Hvers vegna er þetta forgangsmál Sjálfstæðismanna? Síðast þegar við vorum að ræða þetta mál var það einnig sett í forgang hjá Sjálfstæðismönnum. Þá var talað um að það væri sérstakt frelsismál. Það eru að vísu smá aukaverkanir fyrir samfélagið og kostnaður, en það varðar forgang og frelsi í augum Sjálfstæðismanna. Gunnar Alexander Ólafsson heilsuhagfræðingur skrifaði góða grein sem birtist í Fréttablaðinu síðast þegar slíkt frumvarp var lagt fram. Þar segir hann m.a., og ég geri hans orð að mínum, með leyfi forseta: „Áfengi er ekki eins og hver önnur vara. Að neyta áfengis er ekki það sama og neyta gosdrykkjar eða mjólkur. Áfengi er vímugjafi og á að mínu mati ekkert erindi inn í stórmarkaði, heldur ætti vegna eðlis og skaðsemi þess að hindra sem mest aðgengi að áfengi. Helstu þættir áfengisvarnastefnu opinberra aðila eru og hafa verið öflugar forvarnir, hár áfengiskaupaaldur, háir áfengisskattar og takmarkað aðgengi að áfengi. Áfengisforvarnir hafa í gegnum tíðina verið mjög öflugar, bæði af hálfu opinberra aðila og félagasamtaka eins og SÁÁ, íþróttahreyfingarinnar og góðtemplarareglunnar. Áfengiskaupaaldur hefur verið hærri á Íslandi miðað við önnur lönd sem við berum okkur saman við. Það eru helst Svíþjóð og Finnland sem hafa sömu aldurstakmörk og Ísland. Áfengissala hefur verið undir stjórn ríkisins síðan áfengisbannið var afnumið að hluta árið 1922. Í dag rekur Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins 48 vínbúðir um allt land, sem tryggir nægilegt aðgengi að áfengi.“ Þegar Gunnar Alexander Ólafsson skrifaði þessa grein í Fréttablaðið voru þær 48, eins og fram hefur komið hjá framsögumanni málsins. Ef einni stoð af þeim fjórum sem áfengisstefna stjórnvalda byggist á yrði breytt mun afleiðingin verða meiri áfengisneysla. Sú aukning mun leiða til fleiri félagslegra vandamála, meiri ölvunaraksturs, fleiri heimilisofbeldismála, fleiri skilnaða, fleiri áfengistengdra dauðsfalla, fleiri tapaðra vinnustunda vegna áfengisneyslu og stofnanir samfélagsins munu þurfa að eyða meiri tilkostnaði í að glíma við afleiðingarnar. Í andsvari við hv. þingmann, flutningsmann frumvarpsins, vitnaði ég í nýlega sænska rannsókn þar sem niðurstöðum hafði verið snúið yfir á íslenskar aðstæður. Það var ekki fagur veruleiki sem upp var dreginn. Er ástæða til að breyta um stefnu á Íslandi? Nei. Það er engin ástæða til þess. Embætti landlæknis hefur birt samantekt um rannsóknarskýrslu um áfengismál. Rannsóknirnar eru víðtækar og niðurstöðurnar samhljóma. Ég nefni hérna nokkur dæmi. Árið 2009 var gerð könnun á vímuefnaneyslu íslenskra unglinga í alþjóðlegum samanburði áranna 1995–2007. Niðurstaðan ef aðeins er horft á áfengishlutann er sú að íslensk ungmenni á aldrinum 15–16 ára neyta hvað minnst áfengis miðað við önnur ungmenni í Evrópu, bæði þegar horft er til heildarneyslu yfir eitt ár og neyslu síðustu 30 daga. Noregur, Svíþjóð og Finnland raða sér öll neðarlega á lista yfir lönd þar sem drykkja ungmenna er mikil. Í Danmörku er ungmennadrykkjan með því hæsta sem gerist í Evrópu, en þar er áfengi einmitt selt í matvöruverslunum. Í evrópskri rannsókn frá árinu 2010 um samantekt á kostnaðarþáttum sem tengjast áfengisneyslu er niðurstaðan sú að kostnaðarliðir sem tengjast áfengisneyslu m.a. heilbrigðisþjónusta, félagsleg umönnun, afbrot, ölvunarakstur og vinnutap, hækka allir. Árið 2012 voru skoðuð áhrif einkavæðingar áfengissölu á óhóflega neyslu áfengis og skaða af völdum þess. Niðurstaðan er sú að sterkar vísbendingar eru til þess að áfengissala og óhófleg neysla áfengis aukist í kjölfar einkavæðingar og sölu áfengis. Ríkisrekstur á sölu áfengis stuðlar að minni skaðsemi en ef salan er gefin frjáls. Stýring stjórnvalda á áfengissölu í verslunum er ein árangursríkasta leiðin til að minnka óhóflega neyslu og koma í veg fyrir dauðsföll og skaðsemi af völdum áfengis. Árið 2010 var gerð rannsókn á mögulegum afleiðingum þess að leggja niður einkaleyfi ríkisins á sölu áfengis í Svíþjóð og taka upp frjálsa verslun. Tvö tilfelli voru tekin fyrir, í fyrsta lagi að skipta út einkaleyfi ríkisins fyrir aðrar einkareknar verslanir með áfengissöluleyfi og í öðru lagi að leyfa áfengissölu í matvöruverslunum. Fyrra tilfellið er talið skila 17% aukningu á áfengisneyslu, sem mundi fjölga tilfellum dauðsfalla um 770, líkamsárásum um 8.500 og veikindadögum mundi fjölga um 4,5 milljón á ári. Seinna tilfellið er talið skila 37,4% aukningu í áfengisneyslu, sem mun fjölga tilfellum dauðsfalla um 2.000, líkamsárása um 20.000 og veikindadögum mundi fjölga um 11,1 milljón á ári. Einnig má nefna rannsókn 2011 um aukna áfengisneyslu í kjölfar einkavæðingar. Það er samantekt á 17 rannsóknum. Niðurstaðan gaf til kynna að 44% aukning verði á sölu áfengis á mann við einkavæðingu. Sænsk rannsókn frá árinu 2013 með yfirskriftina „Áfengi og samfélagið, áhersla á ungmenni“. Niðurstaðan er sú að þrátt fyrir vísbendingar um að áfengisdrykkja ungmenna í Svíþjóð hafi dregist saman á síðustu árum sé hlutfallið enn þá hátt sem og skaðsemin af völdum þess. Vísbendingar eru um að áfengisdauði, umferðarslys af völdum áfengis og ofbeldi hafa farið vaxandi og mikilvægt að viðhalda einkaleyfi ríkisins á áfengissölu, ströngum lögum varðandi ölvunarakstur og háum skatti á áfengi. Áfengisneysla í OECD-ríkjunum hefur verið rannsökuð. Ein slík rannsókn er frá árinu 2013. Þar er niðurstaðan að Ísland, Noregur og Svíþjóð skipa sér í hóp þeirra Evrópulanda í OECD sem drekka minnst af áfengi, eða í kringum 7 lítra á einstakling árið 2010, en meðaltal OECD-landanna er á milli 9–10 lítrar á einstakling. Ein af þeim rannsóknum sem hægt er að skoða á vef embættis landlæknis er bandarísk rannsókn frá árinu 2013 um tengsl áfengisdrykkju og hagvaxtar í Bandaríkjunum. Niðurstaðan er sú að aukning áfengisneyslu er tengd við minni hagvöxt og minnkun áfengisneyslu er tengd við aukinn hagvöxt. Hækkun á áfengisskatti eykur hagvöxt. Mér finnast þetta vera merkilegar niðurstöður í ljósi þess sem hv. þingmaður ræddi í framsögu sinni einmitt um þetta efni. Svo virðist vera að þeir sem tala hæst um aðhald í ríkisrekstri og mikilvægi aukins hagvaxtar vilji líka endilega áfengi í matvörubúðir þó að allar virtar rannsóknir sýni að það hefur aukinn kostnað ríkisins í för með sér og minni hagvöxt. Mér finnast það skringilegar mótsagnir í málflutningi. Endurreisn heilbrigðiskerfisins er forgangsmál, ekki aukið aðgengi að áfengi sem auka mun kostnað við heilbrigðiskerfið sem við höfum verið í basli með að fjármagna. Í umræðum um þetta mál, sem Sjálfstæðismenn telja sérstakt forgangs- og frelsismál, hvarflar hugurinn til þeirra þúsunda Íslendinga sem skrifuðu undir áskorun til okkar hér, löggjafarvaldsins og fjárveitingavaldsins, að leggja meira til heilbrigðiskerfisins til þess að bregðast við þeim vanda sem þar ríkir. Það er afar slæmt ástand í sumum sviðum í heilbrigðiskerfi okkar sem er fólkinu í landinu hjartans mál. Við þurfum að leggja enn meira í það á næstu árum og gera enn betur til að bregðast við ástandinu eins og það er í dag. Með því frumvarpi sem við ræðum hér, þessu mikla forgangsmáli Sjálfstæðismanna, er verið að leggja til aukið aðgengi, mun meira aðgengi að áfengi sem allar rannsóknir sýna að muni aðeins leiða til aukinnar neyslu. Aukin neysla þýðir aukið álag á heilbrigðiskerfið, ekki bara á heilbrigðiskerfið heldur einnig á löggæsluna. Þetta er undarleg hugsun, frú forseti. Ég lít þannig á að með þessu frumvarpi sé beinlínis farið gegn vilja fólksins í landinu. Það hefur enginn kallað eftir því nema flutningsmennirnir sjálfir og einstaka forsvarsmenn stórra verslana. En það mun hafa alvarleg áhrif ef það verður samþykkt. Frú forseti. Frumvarpið hefur ekki verið metið út frá hag barna. Við hér höfum þó undirgengist það að gera það einmitt með því að skrifa undir barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Það mun einnig hafa áhrif á kynbundið ofbeldi. Ég vil líka nefna rannsóknir þar sem fjallað er um hvernig draga megi úr lífsstílssjúkdómum, þar á meðal að lækka tíðni krabbameina. Eitt af því er að hefta aðgengi að áfengi vegna þess að áfengi veldur krabbameini ef neyslan er of mikil, alveg frá koki niður í endaþarm. Allar rannsóknir segja að það sem helst hefur áhrif á neyslu áfengis sé aðgengi og hvað það kostar. Frú forseti. Þetta frumvarp er arfavitlaust. Það kemur inn á tíma sem dregur svo skýrt fram að það á ekki rétt á sér núna. Núna eigum við að vera að einbeita okkur að mikilvægari málum eins og endurreisa heilbrigðiskerfið, byggja hér upp innviði, löggæsluna, björgunarsveitirnar í landinu, menntakerfið, almannatryggingar, svo nokkur mikilvæg mál séu nefnd. Við megum ekki samþykkja frumvarp sem mun auka samfélagslegan kostnað og hefur svo stórkostlegar neikvæðar aukaverkanir þar sem við þyrftum að eyða orku og fjármunum og glíma við líðan fólksins í landinu.
Forseti biður hv. þm. Oddnýju Harðardóttur afsökunar á að hafa borið nafnið hennar vitlaust fram áðan.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Oddnýju Harðardóttur fyrir ræðu hennar. Ég heyri það á ræðunni að við erum hjartanlega sammála um þetta frumvarp. Mig langar að spyrja hana hvort hún hafi skoðað umsagnir um málið og séð hvernig þær skiptast í tvo flokka, hvernig starfsfólk í félagsvísindum og heilbrigðisvísindum varar við frumvarpinu á meðan aðilar verslunar og þjónustu mæla með því. Mig langar að spyrja hana hvort hún hafi velt því fyrir sér hverra hagsmuna sé eiginlega verið að gæta með framlagningu þessa frumvarps.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Það er augljóst hverra hagsmuna er verið að gæta hér. Það er í rauninni enginn að kalla eftir þessu aðrir en flutningsmennirnir og síðan stóru verslanirnar. Mér finnst það vera algerlega augljóst að hér er um sérhagsmunamál að ræða. Hér er ekki verið að gæta almannahagsmuna. Mér finnst það vera svo augljóst að það þarf ekki að ræða það. Allar rannsóknir styðja þá niðurstöðu.
Hæstv. forseti. Kærar þakkir. Jú, það er greinilegt að við hv. þm. Oddný Harðardóttir erum hjartanlega sammála um hvað sé markmið þessa frumvarps. Í umsögnum sem koma frá Barnaheillum, UNICEF og umboðsmanni barna kemur fram að þau telja að aukinn sýnileiki muni auka áfengisneyslu og það muni hafa verulega neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir heilsu, þroska og öryggi barna. Mig langar að spyrja hv. þingmann, og ég held að ég viti hvert svarið verður: Er hún ekki hjartanlega sammála mér um að þessi varnaðarorð séu í fullu gildi? Hefur hún ekki áhyggjur af líðan og þroska þeirra barna, því að við höfum nú svipaðan bakgrunn og höfum báðar starfað með börnum í fyrri störfum okkar, ef afleiðingarnar verða eins og varað er við í umsögnum?
Frú forseti. Við höfum gengist undir það hér, alþingismenn, að meta öll frumvörp út frá hag barna. Þetta er svo sannarlega frumvarp sem þyrfti að taka og skoða með þeim augum. Við sem unnið höfum með börnum vitum ósköp vel hvaða afleiðingar áfengisneysla foreldra þeirra í óhófi hefur á líðan þeirra og þroska. Þá er ég ekki að tala fyrir því að við ættum að banna áfengi. Ég er aðeins að segja að aðgengið er nægilega gott. Það skapar vandamál nú þegar. Við skulum ekki auka á þau. Ég skil mæta vel Samtök heimila og skóla sem vara við þessu frumvarpi og gera reyndar meira en það, þau biðja okkur þingmenn að samþykkja það ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni greinargott yfirlit yfir efni frumvarpsins og fagna því sérstaklega að við fáum að vera saman í þessari fermingarveislu hv. þm. Teits Björns Einarssonar. Þetta er sannkölluð manndómsvígsla fyrir sérhvern Sjálfstæðismann að bera bús í búðir fram á þingi. Mig langar aðeins að fletta upp í þingmanninum af því að hún var nú einu sinni hæstv. fjármálaráðherra. Hvað þykir henni um kaflann sem snýr að tekjum ríkissjóðs í greinargerðinni, byrjum bara á þeirri undirliggjandi staðhæfingu að meginhluti tekna ÁTVR sé til kominn vegna tóbakssölu sem síðan niðurgreiði áfengishlutann? Það er staðhæfing sem að þessu sinni er ekki eignuð greiningarfyrirtækinu Clever Data, væntanlega [[Forseti hringir.]]vegna þess að í fyrri umferð þessa máls kom nokkuð skýrt fram hjá ÁTVR að þær tölur væru úr lausu [[Forseti hringir.]]lofti gripnar. Nafnið er farið en tölurnar standa. Kann ráðherrann fyrrverandi [[Forseti hringir.]]einhver skil á þessum mörkum milli tóbakssölu og áfengis?
Frú forseti. Nú er bara komið svo langt síðan ég var ráðherra. Mér finnst kominn tími til að ég verði ráðherra aftur og geti farið [[Hlátur í þingsal.]]yfir þessi mál. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]En staðreyndin er alla vega sú að áfengisdrykkju fylgir heilsuskaði og kostnaður fyrir samfélagið. Ef möguleiki er að afla tekna í gegnum þá sölu, eins og við gerum með vörugjöldum og fleira, á það auðvitað að renna í ríkissjóð sem ber allan kostnaðinn af sölu áfengis og neyslu áfengis. Mér finnst því alveg út í hött að ætla að taka það frá ríkinu og setja yfir til verslana svo þær geti grætt í staðinn fyrir að láta þá þann hagnað og þau gjöld sem lögð eru á áfengi [[Forseti hringir.]]renna til ríkisins sem ber kostnaðinn af því.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það var ýmislegt sem ég tók eftir í ræðu frummælanda málsins. Hann var t.d. með mikla völvuspá um það hvernig við mundum ræða málið hér í dag. Mig langar að kanna hvort hv. þingmaður sé gæddur sömu forspárgáfu og hv. frummælandi. Það er nefnilega þannig að ég kannaðist við nokkra frasa frá frummælanda úr Viðskiptablaði Morgunblaðsins, sem var í tilefni dagsins borið frítt út í öll hús hér á höfuðborgarsvæðinu. Þar var rætt við forstjóra Coca Cola á Íslandi, sem er einn af hinum stóru aðilum sem ætla sér stóra hluti á þessum markaði sem skapa á fyrir innflytjendur áfengis. Í greinargerð með frumvarpinu er bent á að meginhluti tekna ríkisins af áfengi séu skattar og gjöld og sagt því eigi ekki að breyta. [[Forseti hringir.]]Innblásturinn sem þingmaðurinn fékk úr viðskiptamogganum [[Forseti hringir.]]hefur kannski ekki náð svo langt, en Carlos Cruz, forstjóri Coca Cola [[Forseti hringir.]]á Íslandi, nefnir sérstaklega í þessu viðtali [[Forseti hringir.]]að verði áfengissala gefin frjáls [[Forseti hringir.]]fari að liggja á því að lækka áfengisgjaldið. Hvað telur þingmaðurinn [[Forseti hringir.]]líklegt að gerist?
Frú forseti. Nei, auðvitað væri fásinna að lækka verð á áfengi. Verð er einmitt einn af hinum miklu áhrifavöldum á neyslu. Áfengi, sykur og tóbak, það eru vörurnar sem eru á válista hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni, sem hvetur ríkið til þess að vera með há gjöld og miklar forvarnir varðandi þessar þrjár vörutegundir sem eru skaðlegar heilsu manna. Af því að hv. þingmaður vitnaði í ræðu framsögumanns þá er það auðvitað þekkt taktík að segja: Nú munu þeir sem mótmæla mér segja þetta og þetta og þetta. Ég er nýbúin að heyra Trump segja þetta á blaðamannafundi: Nú munu þeir sem mótmæla mér segja þetta og það er ekki rétt. Þetta er [[Forseti hringir.]]alþekkt leið til þess að reyna að vinna máli sínu fylgi.
Virðulegi forseti. Þar sem ég kom því ekki við hérna áðan langar mig að sækja í viskubrunn hv. þm. Oddnýjar Harðardóttur þar sem hún hefur átt í þessum viðræðum áður og þekkir því málið vel. Ég sé alveg fyrir mér aðstæður þar sem frjáls sala á áfengi getur farið fram án þess að þar sé eitthvert lýðheilsuvandamál. En það þarf stöðuga vinnu, fræðslu og forvarnir til þess að viðhalda slíkri menningu þar sem tekið er tillit til hinna skaðlegu áhrifa þessa vímugjafa. Það sem ég vildi inna hv. þingmann eftir er: Hver ættu lýðheilsuviðmiðin að vera í þessu frumvarpi? Hverju hafa innlendir aðilar mælt með varðandi raunhæf viðmið í lýðheilsumálum með tilliti til áfengisneyslu, [[Forseti hringir.]]svo sem til að minnka hana, eða erum við með slaka í þeim málum?
Frú forseti. Ég er ekki með þau viðmið á takteinum. Hins vegar hafa flutningsmenn þessa frumvarps áttað sig á því að það muni hafa einhver áhrif að setja áfengi í matvörubúðir og taka einkaleyfið úr höndum ríkisins og vilja því efla forvarnir. Mér finnst það þó virðingarvert í öllu málinu að menn átta sig á því að þarna er eitthvað á ferðinni sem þarf að bregðast við. Þau telja að það að setja meiri pening í forvarnir muni vera nægilegt til þess að bæta tjónið. Ég er ósammála því. Ég held að það muni ekki bæta tjónið. En það er þó alla vega viðleitni hjá flutningsmönnum vegna þess að auðvitað átta þau sig á skaðsemi málsins.
Virðulegi forseti. Ég er einmitt að reyna að benda á að það vantar viðmið fyrir stjórnvöld sem eiga að vera eftirlitsaðilinn gagnvart þessu máli. Það vantar viðmiðin sem segja þeim hvort þeim tekst ætlunarverk sitt eða ekki. Annað sem ég vildi hafa komið að en kom ekki að áðan af því að tíminn var svo stuttur er eftirfarandi: Ef leysa á upp áfengisverslunina langar mig að setja upp hliðstæðu í íslensku samfélagi varðandi einokunarverslun áfengisverslunarinnar, ef það á að leysa hana upp, af hverju á ekki að leysa upp fyrstu einokunarstöðu Mjólkursamsölunnar? Ég legg það ekki í vana minn að stilla málum upp hverju gegn öðru, hvort eigi að gera á undan eða á eftir, en einhvern veginn finnst mér það vera mjög viðeigandi í svona umræðunni undanfarinna mánaða með tilliti til búvörusaminga og þess háttar, að við ættum að einbeita okkur að afnámi á einkokunarsölu á mjólk áður en við förum í áfengissöluna. Við getum byrjað á forvörnunum á meðan.
Frú forseti. Ég verð nú bara að taka undir með hv. þingmanni. Það eru sannarlega mörg málin sem ættu að koma á undan þessu. Ef menn tala um frelsi og lögmál markaðarins og allt það þá eigum við auðvitað að skoða aðstæður í landbúnaði þar sem undanþága er frá samkeppnislögum. Við ættum líka að skoða útgerðina og bjóða t.d. út aflaheimildir. Sums staðar vilja Sjálfstæðismenn að markaðslögmálið ráði, annars staðar ekki. Þannig er nú það.
Virðulegi forseti. Ég veit eiginlega ekki alveg hvar ég á að byrja. En hv. þingmanni var tíðrætt um að þetta væri forgangsmál Sjálfstæðisflokksins. Það er nú þannig að Sjálfstæðisflokkurinn hefur í gegnum tíðina verið í ríkisstjórn, því eru forgangsmál flokksins ríkisstjórnarmál, en önnur mál þingmannamál. Ég er líka sammála hv. þingmanni að við eigum að eyða einmitt meiru í að forgangsraða í grunnþjónustu og þeirra atriða sem hv. þingmaður nefnir, en í því erum við kannski ósammála að ég tel að ríkið eigi ekki að vera að einbeita sér í að reka vínbúð á meðan heldur að einbeita sér einmitt að þeirri grunnþjónustu sem hv. þingmaður nefnir. Hræðsluáróðurinn er ótrúlega mikill. Nánast alls staðar í hinum vestræna heimi, nánast í öllum löndum sem við Íslendingar berum okkur saman við, er sala áfengis að mestu leyti frjáls, en samt halda þingmenn því fram að frjáls sala áfengis með öllum þeim kvöðum sem eru í frumvarpinu leiði bara til hruns samfélagsins eins og við þekkjum það. Ég furða mig á því að hv. þingmaður telji líka að stýring ríkisins sé besta úrræðið. Væri það þá líka besta úrræðið varðandi tóbak og jafnvel sykur? Telur [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður ekki líkt og við flutningsmenn frumvarpsins að forvarnir, [[Forseti hringir.]]fræðsla og meðferðarúrræði sé einmitt best til að sporna við óhóflegri áfengisneyslu?
Frú forseti. Ég hef ekki farið með neinn hræðsluáróður hér. Ég furða mig á því að hv. þingmaður skuli kalla ræðu mína og skoðun mína og rök sem ég færi hér fram gegn frumvarpinu hræðsluáróður. Áfengi er ekki venjuleg vara. Áfengi er vímuefni. Það hefur skaðleg áhrif á heilsu fólks, en það hefur líka skaðleg samfélagsleg áhrif. Það hefur skaðleg áhrif á heimili fólks. Skaðleg ofneysla foreldra hefur skaðleg áhrif á líðan barna. Það hefur svo margar aukaverkanir. Þó að ég fái mér sykur þá skaðar það mig, en ef ég drekk of mikið brennivín þá skaðar það ekki bara mig, heldur líka börnin mín og fjölskyldu mína og ber síðan kostnað með sér inn í heilbrigðiskerfið, löggæsluna [[Forseti hringir.]]og víðar. Við erum ekki að tala um [[Forseti hringir.]]brjóstsykur. Við erum að tala um áfengi.
Virðulegi forseti. Þá erum við einnig ósammála um það hvað sé hræðsluáróður. En hv. þingmaður svaraði þó ekki spurningu minni um hvort hún teldi besta úrræðið vera stýringu ríkisins en ekki forvarnir, fræðsla og meðferðarúrræði. Svo velti ég líka fyrir mér, því er mikið haldið fram hér að neysla áfengis muni aukast og er í því sambandi vísað til erlendra rannsókna. Það er samt ekki raunin hér á landi og ljóst er að aðgengi að áfengi hefur stóraukist á síðastliðnum áratug. Fjölmargar nýjar áfengisbúðir, enn fleiri vínveitingaleyfi hvert sem litið er, og síðan auðvitað Facebook-hópar sem hægt er að kaupa sér vín á, það er alltaf hægt að nálgast áfengi. Þrátt fyrir það neyta ungmenni minna áfengis en áður. Áfengismenning Íslands er mun heilbrigðari en hún var á árum áður. Hvernig kemur þetta eiginlega heim og saman við þær fullyrðingar að hér muni allt versna er viðkemur áfengisneyslu verði frumvarpið samþykkt? Verður það bara ekki eins og í löndunum í kringum okkur sem við berum okkur saman við sem þið þingmenn hafið ferðast til, vænti ég? Er þar allt á heljarþröm? [[Gripið fram í.]]
Ró í salnum.
Frú forseti. Það er reyndar þannig að ríkin í kringum okkur sem selja áfengi í búðum eru að reyna að finna leiðir til þess að snúa til baka. Þess vegna er svo mikilvægt fyrir okkur að skoða reynslu þeirra, skoða rannsóknir, sem flutningsmaður frumvarpsins gerði nú ekki mikið úr, en við þurfum einmitt að skoða vítin til varnaðar. Já, mér finnst mikilvægt að stýringin sé í höndum ríkisins, en mér finnst líka mikilvægt að hér séu öflugar forvarnir vegna þess að við erum ekki að tala um venjulega vöru.
Forseti. Það er best að segja það strax að ég styð það að einkaleyfi ríkisins til sölu á áfengi verði afnumið. Ef frumvarpið fjallaði bara um það þá mundi ég líka ljá því stuðning minn. En frumvarpið fjallar ekki bara um það. Það felur í sér stóraukið aðgengi að áfengi og þar stendur hnífurinn í kúnni. Það er nefnilega beinlínis rangt það sem segir í greinargerð með frumvarpinu, með leyfi forseta: „Í meginatriðum felur frumvarpið í sér litla breytingu á lagaumhverfi áfengis- og tóbakssölu miðað við það markmið að gera smásölu með áfengi frjálsa.“ Þetta er ekki rétt. Ef það væri rétt þá fjallaði frumvarpið bara um það að selja áfengisverslanir á vegum ríkisins, þá héldu sér allar aðrar reglur, takmarkanir og viðmiðanir en þær. Þá væri ekkert gert annað en að selja þessar verslanir og koma þeim í einkaeigu. Það er ekki. Frumvarpið fjallar um ýmislegt annað. Það fjallar um það að afgreiðslutími verði stórlengdur. Það megi selja áfengi til miðnættis frá því klukkan níu á morgnana í öllum matvöruverslunum sem uppfylla þau skilyrði. Það fjallar um það að heimila auglýsingar á áfengi. Og allt þetta sem snýr að frumvarpinu annað en einkasala ríkisins veldur því að ég get ekki stutt frumvarpið eins og það stendur. Það er vafasöm staðhæfing, sem aðeins hefur verið komið inn á, í þessari greinargerð, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið sýnt fram á að það sé varanlegt orsakasamhengi á milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu.“ Ég tók mig til í gærkvöldi og fletti upp þeim rannsóknum sem sumir hafa vísað til hér og með fylgdi yfirlit frá landlækni með umsögn hans um sambærilegt frumvarp í fyrra. Bara yfirlitið var, held ég, 14 eða 15 síður og vísaði til margra tuga vísindarannsókna. Ég fletti upp á niðurstöðum margra þeirra. Þær voru nánast allar samhljóða, þær sem fjölluðu um þetta atriði, um að beint orsakasamhengi, línulegt samhengi, væri á milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu. Það sem meira er, neyslan jókst í öllum hópum áfengisneytenda, líka þeirra sem fóru hóflega með áfengi, en mest jókst neyslan hjá þeim sem viðkvæmastir voru fyrir, þ.e. hjá ungu fólki og áfengissjúklingum. Ég renndi í gegnum umsagnir þær sem höfðu verið sendar við sambærilegt frumvarp í fyrra, og allir fagaðilar sem fjölluðu um þetta mál - allir - lögðust gegn því að þetta yrði gert með þessum hætti; Barnaheill, Barnaverndarstofa, Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Félagsráðgjafafélag Íslands, landlæknir, Samráðshópur um forvarnir, umboðsmaður barna, Félag lýðheilsufræðinga, Læknafélag Íslands og þar fram eftir götunum. Ég held að það sé engin tilviljun að þannig liggur þetta fyrir. Það má líka vel hugsa sér afnám þessarar ríkiseinokunar og það afnám þarf ekki að fela í sér að áfengi fari í matvöruverslanir með þeim hætti sem gert er ráð fyrir í frumvarpinu. Það mætti meira að segja líka gera sér í hugarlund að það að færa vín yfir í matvöruverslanir þyrfti ekki að fela í sér stóraukið aðgengi ef menn hefðu takmarkanirnar að öðru leyti á hreinu; afgreiðslutímann, afmörkunina í verslunum og þar fram eftir götunum. Ég held að ekki sé hægt að deila um það að frumvarpið eins og það stendur felur í sér þetta stóraukna aðgengi að áfengi. Ég ætla svo sem ekki að orðlengja þetta hér í 1. umr. Eyjólfur hressist kannski. Frumvarpið batnar kannski í meðförum nefndar og kemur í öðru formi hingað til baka. En eins og það stendur þá get ég ekki stutt það. Ég vil leyfa mér að halda því fram að í þeirri afstöðu minni felist fremur umhyggja en forræðishyggja.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að óska hv. þm. Páli Magnússyni til hamingju með jómfrúrræðu hans og biðst afsökunar á að brjóta þá óskrifuðu reglu að koma upp í andsvör til hv. þingmanns sem flytur slíka ræðu. Eins og þingmaðurinn sennilega veit styð ég málið, eins og hann segir af þessum prinsippástæðum, en er engu að síður opinn fyrir því að málamiðlanir megi gera með útfærsluna. Þess vegna velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður geti hugsað sér að skipta um skoðun þegar fram líður. Nú eru ákveðnar takmarkanir, áfengi þarf að vera í sérstökum rýmum samkvæmt frumvarpinu og ákveðin takmörk eru á opnunartímum. Sér hv. þingmaður t.d. fyrir sér að það þurfi bara að vera styttri tími? Ég er líka að benda almennt á að, eins og komið hefur verið hér inn á og ég ætla ekki að rífast um, þá er mjög líklegt að frjáls sala áfengis muni auka aðgengi hvernig sem það er útfært. Þess vegna skýtur það svolítið skökku við í mínum huga að segjast vera fylgjandi því í prinsippinu að leyfa frjálsa sölu áfengis en geta ekki stutt eitthvað sem gæti aukið aðgengi. Ég held að það muni auka aðgengi. Ég held að það muni auka neyslu. Ég er fylgjandi því þrátt fyrir það. En ég velti fyrir mér hvernig hv. þingmaður rökstyður fyrir mér þessa afstöðu. Ég er reyndar, svo því sé haldið til haga, efins um að fylgnin sé línuleg. Við vitum að þótt áfengi sé ekki venjuleg neysluvara er hún fyrir mörgum neysluvara, þ.e. sumir fá sér vín með matnum, bjórneysla er hófleg o.s.frv., sem hefur kannski ekki skaðleg áhrif. Telur hv. þingmaður raunverulega að áhrifin séu línuleg? Að þeim sem þjást t.d. af áfengissýki eða alkóhólisma muni fjölga við þetta, eða að viðkomandi aðilar muni frekar neyta áfengis við það að geta keypt það á sunnudögum? Það er þetta tvennt, samræmi þess að vera fylgjandi frjálsri sölu en á móti auknu aðgengi og hvort fylgni sé línuleg. [[Forseti hringir.]]En hitt líka, hvort þingmaðurinn geti hugsað sér að fara til samstarfs um breytingar á útfærslu [[Forseti hringir.]]frumvarpsins og mögulega styðja það.
Frú forseti. Já, ég gæti vel séð fyrir mér frumvarp í þá veru sem felur í sér afnám einkaréttar eða einkaleyfis ríkisins til að selja áfengi, sem ég gæti stutt ef hægt væri að sannfæra mig um að í því fælist ekki aukið aðgengi. Það er auðvelt að sjá fyrir sér stöðuna þar sem þetta myndi örugglega ekki hafa nein áhrif varðandi aðgengið. Það væri einfalda lausnin, að það væri ekkert annað en bara einkaleyfið sem væri afnumið og verslanir ríkisins væru seldar en aðrar takmarkanir héldu sér allar. Það skiptir engu máli upp á neysluna hvort ríkið reki verslanir eða einkaaðilar. Það væri alveg hægt að sjá það fyrir sér. Eins og ég sagði áðan, ég skal ekki fullyrða að þetta aukist nákvæmlega línulega, þ.e. þessi drykkja. En hún eykst mest, og fyrir því eru allar þessar vísindarannsóknir, í þeim hópum sem eru viðkvæmastir fyrir, þ.e. hjá alkóhólistunum og hjá ungu fólki. Það er það sem ég tel varasamt. Það er eiginlega þess vegna, af því að skaðsemin er svo í beinu framhaldi af aukinni neyslu þessara viðkvæmustu hópa. Já, ég get alveg séð fyrir mér frumvarp, sem ég gæti stutt, sem fæli í sér afnám á einkarétti ríkisins.
Virðulegi forseti. Ég þakka svörin og vona að hv. þingmaður muni geta átt gott samstarf við stuðningsmenn sem og andstæðinga þessa frumvarps á þingi um að ræða útfærslurnar og mögulegar breytingar á því. Ég held reyndar að það að afnema einkaleyfi ríkisins muni alltaf hafa í för með sér að fleiri aðilar muni kjósa að selja áfengi á þeim grundvelli til dæmis að fleiri matvöruverslanir er í landinu en vínbúðir. Hitt er svo sem lengri umræða sem ég hef áhuga á sem félagsvísindamaður, þ.e. um beint aðgengi. Ég hef skoðað þær rannsóknir sem hv. þm. Oddný Harðardóttir vitnaði til áðan um áhrif aukinnar áfengisneyslu. En ég hef ekki séð þær rannsóknir sem benda mjög til að unglingadrykkja og þess háttar hafi aukist. Íslenskar aðstæður eru dæmi um hið gagnstæða þar sem áfengisneysla jókst mjög verulega síðan bjórbannið var afnumið á sama tíma og unglingadrykkja hefur dregist mjög saman. Það er ekki augljóslega einhlítt samband þó að [[Forseti hringir.]]eflaust séu til einhverjar rannsóknir sem benda til annars eins og hv. þingmaður vitnaði til.
Forseti. Ég þakka andsvarið. Ég get svo sem ekki annað en ítrekað það sem ég sagði áðan um þær hættur sem stafa af auknu aðgengi. Minnsta mögulega breytingin væri bara að skipta um eigendur á búðunum og gera kröfuna um að sérverslanir væru áfram en að áfengi færi ekki inn í matvöruverslanir. En ég get líka séð hitt fyrir mér að það færi inn í matvöruverslanir með þeim takmörkunum að aukið aðgengi væri a.m.k. hverfandi miðað við afgreiðslutíma, miðað við afmörkun í verslunum og þar fram eftir götunum. Enn ítreka ég bara að ég get séð fyrir mér frumvarp í þá veru sem ég gæti samþykkt en ekki eins og það stendur.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að taka undir hamingjuóskir með jómfrúrræðuna og afsökunarbeiðni, að brjóta hina óskoruðu reglu. En ræðan var góð og málið er mikilvægt og ágætt að eiga orðastað um þessi mál. Ég fagna þeim sjónarmiðum sem koma fram í máli hv. þm. Páls Magnússonar, svona flestum. Ég fagna afstöðu hans til frumvarpsins. Ég er sammála honum í því sem hann kom ágætlega inn á í máli sínu, þ.e. varðandi þá villu - langar mig að segja en tek þó ábyrgð á því orðalagi sjálfur, er ekki að koma því yfir á hv. þingmann - sem er í frumvarpinu um að rannsóknir sýni enga fylgni þarna á milli, það sé ekki hægt að sýna neitt fram á það. Hv. þm. Teitur Björn Einarsson kom inn á það í máli sínu, og það má einnig finna í frumvarpinu, að áfengisauglýsingar hefðu engar afleiðingar aðrar en að færa til neyslu á milli tegunda. Nú er hv. þm. Páll Magnússon sjóaður í ýmsu þegar kemur að markaðs- og auglýsingamálum. Ég verð að játa að fyrir mér eru þetta töluvert ný tíðindi og vegur að einhverju leyti að grundvallarstoðum kapítalismans og markaðarins um framboð og eftirspurn, um auglýsingar, um vitund, um aðgengi og allt það. Hvað getur hv. þm. Páll Magnússon sagt mér um þetta, þ.e. að áfengisauglýsingar hafi engar aðrar afleiðingar í för með sér en að kaupandinn kaupi þá eina bjórtegund frekar en aðra þann daginn?
Forseti. Nú hef ég svo sem ekki séð neinar kannanir sem beinast sérstaklega að áfengi í þessa veru eða hvað þetta varðar. Það vita svo sem allir að áhrif auglýsinga af þessu tagi eru tvíþætt. Það er alveg rétt að þetta er keppni tegundanna. Þetta færir neyslu á milli tegunda eftir því hve menn eru hugvitssamir að koma sinni vöru á framfæri. Það er heldur enginn vafi á því að aukinn sýnileiki eykur líka neysluna. Ég er hins vegar alveg sammála flutningsmanni frumvarpsins um að það er ákveðin þversögn í því að í öllum erlendum miðlum sem fólk hefur aðgang að hér, hvort sem er á netinu, prentmiðlum eða hverju sem er, eru áfengisauglýsingar. Það eru svo sem engir tæknilegir möguleikar á að stemma stigu við auglýsingum í útlendum miðlum. Það er mjög auðvelt að benda á það, eins og flutningsmaður og fleiri hafa gert, að þetta brýtur með einhverjum hætti á jafnræði þeirra sem selja eða framleiða áfengi hér á Íslandi. En fyrir mér eru aðrir hagsmunir í þessu máli veigameiri og vigta þyngra en jafnræði seljenda. Auglýsingar auka sýnileika. Aukinn sýnileiki leiðir af sér aukna neyslu.
Virðulegi forseti. Ég þakka skýr og greinargóð svör og ég tek undir þau sjónarmið sem koma fram í svari hv. þm. Páls Magnússonar. Í seinna andsvari mínu langar mig aðeins að þýfga hv. þingmann um þá afstöðu sem hann kom hér inn á að hann gæti mögulega stutt afnám einokunar ríkisins á áfengissölu, þ.e. ef ekkert annað breyttist í kringum það, ef ég hef skilið rétt. Getur hv. þingmaður séð það fyrir sér að það að salan fari á hendur einkaaðila gæti inn í framtíðina orðið til þess að utanumhald, gæsla á því að við stígum ekki enn frekari skref í að auka aðgengi eða í einhverja þá átt, væri erfiðari en ef þetta væri á höndum ríkisins? Og er það slíkt prinsippmál að ríkið sjái alls ekki um [[Forseti hringir.]]neina starfsemi af þessu tagi að óhætt sé að taka þá áhættu? Við erum að fjalla um áfengi sem um gilda sérstakar reglur. Við erum öll sammála um að við þurfum að umgangast [[Forseti hringir.]]það af mikilli varúð. Nær varúðin ekki líka yfir á einokun ríkisins?
Frú forseti. Nei, ég held ekki að einokun ríkisins tryggi út af fyrir sig nein lýðheilsufræðileg markmið, eiginlega ekki með neinum hætti. Við sjáum það meira að segja í núverandi starfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins að sú trygging er ekki fyrir hendi. Að mörgu leyti hefur þessi ríkiseinokunarverslun gert áfengið sýnilegra, gert það þokkalegra. Hún stendur fyrir ákveðnu markaðsstarfi þó að hún standi ekki fyrir beinum auglýsingum; hreykir sér af því hvað þetta er orðinn mikill partur af matarmenningu og þar fram eftir götunum. Nei, ég held að það sé engin trygging fyrir þessum lýðheilsufræðilegu markmiðum að ríkið reki verslanirnar. Minnsta mögulega breytingin er sú að ekkert annað gerist en að ríkið hætti að eiga þessar verslanir og einhver annar ætti þær. En ég held líka [[Forseti hringir.]]að það sé hægt að tryggja þetta með öðrum hætti þó að vín færi í matvöruverslanir.
Hæstv. forseti. Ég vil sömuleiðis óska hv. þm. Páli Magnússyni fyrir jómfrúrræðuna og verð náttúrlega að nota tækifærið og fara í eitt stutt andsvar. Það var ánægjulegt að hlusta á ræðu hv. þingmanns. Hann er vel upplýstur og hefur augljóslega kynnt sér rannsóknir og umsagnir um málið á fyrra þingi mjög vel. Það gefur mér von um að Sjálfstæðismenn séu margir hverjir betur upplýstir en maður hélt þegar umræðan hófst og að þeir eru ekki einhuga í málinu. Mér finnst það mjög mikilvægt. Ég get að sumu leyti tekið undir orð þingmannsins að það er kannski ekki nauðsynlegt að einokun ríkisins á sölu áfengis haldi áfram. Við þurfum að skoða það mál sérstaklega. En það er ekki framfaraspor að auka sýnileika og aðgengi að áfengi. Það var augljóst og auðheyrt á hv. þingmanni að við erum sammála um það. Þá langar mig til að spyrja hv. þingmann: Telur hann ástæðu til að breyta núverandi kerfi? Hvern telur hann þá vera tilgang framlagðs frumvarps? Telur hann að það væri til bóta að einhverju leyti? Er eitthvað í því sem hann telur að yrði mögulega til bóta fyrir samfélagið? Við hv. þingmaður vorum saman í kjördæmaviku á Suðurlandinu í síðustu viku. Þar kom fram á fundum að þeir sem búa í dreifðari byggðum hafa áhyggjur af því að vöruúrval muni minnka hjá þeim, svo sem að þeir hafi minna úrval af áfengistegundum á sínu heimasvæði, og að verðið muni hækka. Þetta er því ekki bara spurning um hættur vegna aukins aðgengis og mögulega aukinnar neyslu, heldur líka mögulega aukið ójafnræði [[Forseti hringir.]]fyrir þá sem búa í hinum dreifðari byggðum, fyrir þá sem njóta þess að [[Forseti hringir.]]drekka áfengi og geta gert það í hófi og vilja fá áfengi á viðráðanlegu verði.
Frú forseti. Ég verð nú að segja eins og er að út frá þeim lýðheilsumarkmiðum sem ég nefndi áðan hefði ég meiri áhyggjur af því að verðið mundi lækka en ekki hækka. Eins og komið hefur fram og kom fram hjá flutningsmanni tillögunnar og hefur reyndar komið fram áður, er verðið partur af aðgenginu. Þess vegna var það beinlínis hluti af röksemdafærslu flutningsmanns frumvarpsins að verðið ætti að halda sér, að verðið mundi ekki lækka. Ég vitna til könnunar sem gerð var í Bretlandi um aðgengi að víni þar, þar var það sem sagt opnunartími, sýnileiki og verð, þessir þrír þættir, sem ráða því hversu mikið aðgengið er. Ég hef því meiri áhyggjur af öðru en því að við skerðum með þessu þjónustu við dreifðari byggðir landsins.
Hæstv. forseti. Við höfum áhyggjur af því að verð muni annaðhvort lækka með tilheyrandi aukinni neyslu, eða að það muni hækka á hinum dreifðari svæðum mögulega. Hvort tveggja er slæmt að mínu mati. Ég held að fyrirkomulagið sé ágætt eins og það er. Ég var á fundi í Fjölbrautaskóla Suðurnesja í haust, ég held að hv. þingmaður hafi verið með mér þar, þar sem við hittum nemendur skólans og ræddum ýmis mál fyrir kosningar, m.a. áfengisfrumvarpið. Við vorum spurð að því hvaða skoðun við hefðum á því. Þar kom fram að mjög margir framhaldsskólanemar vinna með skóla í þeim matvöruverslunum sem munu mögulega fá leyfi til þess að selja áfengi. Þau höfðu miklar áhyggjur af möguleikum sínum til þess að fá vinnu með skóla ef þau mættu ekki lengur starfa við það sem þau starfa við í dag ef áfengi færi þar í sölu. [[Forseti hringir.]]Mig langar til að heyra skoðun hv. þingmanns á því.
Frú forseti. Ég gleymdi að svara einni spurningu sem beint var til mín í fyrra andsvari, þ.e. hver væri þá ávinningurinn af því, af hverju frumvarpið væri lagt fram og hver væri ávinningurinn. Ég held að það felist talsverður ávinningur í því að minnka umsvif ríkisins að þessu leyti. Ég hef eiginlega sömu skoðun á einkaleyfi ríkisins til áfengissölu og þeirri staðreynd að ríkið selur Victoria's Secret-undirföt uppi á Keflavíkurflugvelli. Smásala af því tagi ætti ekki að vera í umsjón ríkisins. Ég man eftir því sem nefnt var, að unga fólkið hefði áhyggjur af því að vera ekki lengur gjaldgengt í þessum verslunum. Mér finnast þessi sjónarmið mörg, en þau eru víkjandi í þessari umræðu. Mér finnast aðrir og meiri og mikilvægari hagsmunir, velferðarmál eða lýðheilsumál vera undirliggjandi þannig [[Forseti hringir.]]ég lít eiginlega á þetta sem aukaatriði sem ræður ekki afstöðu minni í málinu.
Hæstv. forseti. Hér ræðum við enn og aftur þetta blessaða og margumrædda áfengisfrumvarp. Eins og fram hefur komið í umræðunni er markmið frumvarpsins að einkaleyfi Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins á smásölu áfengis verði aflagt og smásala verði frjáls að ákveðnu marki. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lagaumhverfi áfengis- og tóbakssölu miðað við það markmið að smásala áfengis verði frjáls að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Flutningsmenn tillögunnar telja það ekki hlutverk ríkisins að sinna smásölu heldur sé það hlutverk ríkisins að setja reglur um hana og hafa eftirlit með henni ef nauðsyn þykir. Flutningsmenn tillögunnar telja það hlutverk einkaaðila að selja vörur og þjónustu í samræmi við þær reglur sem stjórnvöld hafa sett. Það sjónarmið á við um áfengi og aðrar neyslu- og nauðsynjavörur. Eins og fram kemur í skýrslu Lýðheilsustöðvar er áfengi engin venjuleg neysluvara. Það er vegna þess að áfengi hefur bæði beina og óbeina eiturverkun á mörg líffæri og starfsemi líkamans. Meginskýringuna á samfélagslegu tjóni af áfengi má rekja til þessara eituráhrifa, þ.e. áfengisvímunnar, og tengsl milli áfengisvímu og skaða eru skýr og greinileg, sérstaklega hvað varðar ofbeldi, umferðarslys og önnur slys. Einnig kemur fram í skýrslu Lýðheilsustöðvar að markmið með stefnumótun í áfengismálum sé að treysta almenna lýðheilsu með því að hafa áhrif á neysluvenjur, neysluumhverfi og aðgengi að meðferð og þjónustu við áfengissjúklinga. Ýmis fyrirbæri og hugtök sem lúta að lýðheilsu gera yfirvöldum kleift að takast á við þann heilsuvanda sem fylgir neyslu og ofneyslu áfengis með því að auðvelda þeim að skipuleggja betri forvarnir og meðferðarúrræði. Stefnumótun í áfengismálum hefur alltaf haft að leiðarljósi að draga úr skaðlegum áhrifum áfengisneyslu á heilsu fólks og öryggi en aðeins nú í seinni tíð hefur stefnumótun verið byggð á vísindalegum staðreyndum. Í því frumvarpi sem við ræðum hér er lagt til að sala áfengis verði gerð frjáls og það get ég með engu móti samþykkt, sérstaklega ekki þegar við lítum til þeirra sjónarmiða sem m.a. eru sett fram í skýrslu Lýðheilsustöðvar og ég kom inn á áðan. ÁTVR hefur á undanförnum árum skilgreint samfélagslega ábyrgð sína með nokkuð ítarlegum hætti og kemur sú ábyrgð fram í eftirfarandi þáttum: Í fyrsta lagi sinnir ÁTVR hlutverki sínu af ábyrgð, t.d. eru engar söluhvetjandi aðgerðir leyfðar. Í öðru lagi: Strangt eftirlit er haft með aldri viðskiptavina og jafnframt tekur ÁTVR þátt í að byggja upp vínmenningu, t.d. með fræðslu til viðskiptavina. Auk þessa er samstarf við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og sérstök áhersla er á að torvelda aðgengi unglinga að áfengi. Í greinargerð með frumvarpinu kemur jafnframt fram að rekstrartekjur ÁTVR á árinu 2016 verði 30.200 millj. kr., en það eru rúmlega 2% hærri tekjur en gert var ráð fyrir í fjárlögum fyrir árið 2015. Áætlað er að hagnaður á árinu 2016 verði rúmlega milljarður. Haldbært fé í árslok verði svipuð upphæð. Gert er ráð fyrir um milljarði, eða 1.000 millj. kr., í arðgreiðslum í ríkissjóð. Ekki er hægt að neita því að það er talsverður ávinningur fyrir ríkissjóð. En það kemur hins vegar fram í frumvarpinu að þann 31. desember 2015 námu eignir stofnunarinnar, þ.e. ÁTVR, tæpum 6 milljörðum, ef ég hef lesið þetta rétt, og óráðstafað fé rúmlega 4. En skammtímaskuldir námu 1.739 millj. kr. Ljóst má vera að umtalsvert fé er bundið í rekstri stofnunarinnar. Í frumvarpinu kemur jafnframt fram, og það er jákvætt eins langt og það nær, að hækka á þann hluta af áfengisgjaldi sem mun renna í lýðheilsusjóð. Lagt er til að það hlutfall hækki úr 1% upp í 5%. Með því aukafjármagni verður lögð sérstök áhersla á forvarnaverkefni á sviði áfengismála, það verði nýtt til meðferðarúrræða fyrir þá sem mest þurfa á að halda þannig að forvarnir hafi forgang og einnig meðferðarúrræði og félagslegur stuðningur til barna og unglinga og einstaklinga og fjölskyldna þeirra sem eru í óhóflegri neyslu. Í þessu sambandi er brýnt að litið sé til þeirra forvarnaaðgerða sem sannað hafa gildi sitt, kemur fram í greinargerð með frumvarpinu. Það sem mér finnst hins vegar neikvætt við það er að það er bundið við samþykkt þessa frumvarps. Benda má á að hægt er að gera breytingar og breyta lögunum án þess að tengja það þessu máli. Mig minnir að Steingrímur J. Sigfússon hafi lagt fram á fyrra þingi frumvarp sama efnis, um að hækka þessa prósentu til þess að auka forvarnastarf. Ég ætlaði að leggja fram mál nú í upphafi þings um að hækka það hlutfall, en var þá bent á að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ætlaði sér að flytja málið að nýju. Og já, mér finnst það jafnframt of stuttur tími að hækkuninni sé eingöngu ætlað að vara í tvö ár og velti fyrir mér af hverju fjármagnið eigi ekki að renna þangað í lengri tíma. Virðulegur forseti. Þar sem þetta frumvarp hefur komið nokkrum sinnum fram áður ætla ég að leyfa mér að vitna í fyrri umsagnir um málið og benda jafnframt á nýlegar ályktanir og áskoranir sem mikilvæg embætti hafa lagt fram. Ég ætla hér að byrja á að ræða orð landlæknis, en þau eru á þennan veg, með leyfi forseta: „Það er í sjálfu sér sorglegt að [tillagan] skuli vera komin fram enn og aftur.“ Landlæknir segir eðlilegt að þeir sem vinni við að stuðla að bættri heilsu landsmanna leggist á móti þessu frumvarpi. Allar rannsóknir sem liggi fyrir bendi til að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar neyslu. „Allar rannsóknir sem liggja fyrir benda til þess að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar notkunar,“ segir Birgir. „Þá erum við sérstaklega að tala um viðkvæma hópa líkt og ungt fólk og þá sem þola ekki áfengi og þar af leiðandi aukið tjón fyrir heilsu fólks og aukinn kostnað fyrir þjóðfélagið,“ segir hann. „Það er augljóst mál að þetta embætti sem á að stuðla að bættri heilsu landsmanna getur ekki annað gert en að leggjast á móti svona frumvarpi.“ Mig langar að velta því upp í ræðu minni hvort flutningsmenn tillögunnar séu ekki sammála landlækni og hafi engar áhyggjur af þeim aukna samfélagslega kostnaði sem er líklegur til að verða, verði frumvarpið að lögum. Eru þessir sömu þingmenn tilbúnir til að leggja verulega aukna fjármuni, mun meiri en fram koma í ríkisfjármálaáætlun, og bregðast við auknu álagi sem líklegt er samkvæmt orðum landlæknis og fleiri aðila að verði á velferðar- og heilbrigðiskerfið? Einnig ályktuðu Barnaheill, UNICEF á Íslandi og umboðsmaður barna um málið og sendu frá sér sameiginlega áskorun vegna þessa sem við ræðum hér. Þar segir, með leyfi forseta: „Við hvetjum þingmenn til þess að kynna sér vel rannsóknir og afstöðu fagfólks á sviði heilbrigðis- og félagsmála til frumvarpsins. Þar kemur skýrt fram að afnám einkasölu ÁTVR og aukinn sýnileiki áfengis í auglýsingum, mun leiða til aukinnar áfengisneyslu, bæði meðal unglinga og fullorðinna. Er því ljóst að þær breytingar sem lagðar eru til í frumvarpinu munu hafa verulega neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir heilsu, þroska og öryggi barna.“ Þar segir jafnframt, með leyfi forseta: „Samkvæmt 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, sem er hluti af íslenskum lögum, ber þingmönnum að setja hagsmuni barna í forgang þegar þeir taka ákvarðanir sem varða börn með einum eða öðrum hætti. Hagsmunir barna af því að njóta verndar gegn skaðlegum áhrifum áfengis eiga því að vega þyngra en önnur sjónarmið. Ef frumvarpið verður samþykkt brýtur það því gegn einni af grunnstoðum barnasáttmálans.“ Þar að auki brjóti frumvarpið gegn grunnstoðum barnasáttmálans. Stjórn Krabbameinsfélagsins sendi jafnframt frá sér áskorun á dögunum. Með leyfi forseta ætla ég jafnframt að lesa upp þá áskorun. Þar segir: „Með frumvarpinu er verið að leggja til að aðgengi að áfengi verði stóraukið með tilheyrandi fjölskylduvanda, samfélagslegum kostnaði, heilsufarsvanda og álagi á heilbrigðiskerfið. Aukin markaðssetning leiðir til þess sama. Fjöldi fagaðila á sviði heilbrigðis- og félagsvísinda auk félagasamtaka hefur fært góð og gagnreynd rök fyrir því að slíkt væri óheillaspor gagnvart lýðheilsu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin hefur um áratugaskeið lagt til við aðildarþjóðir sínar að unnið verði markvisst að því að draga úr heildarneyslu áfengis. Það er fjarri lagi að hægt sé að taka ákvarðanir sem varða áfengi á þeirri forsendu að þar sé um að ræða venjulega neysluvöru.“ Þar segir jafnframt að vitað sé að áfengi auki líkur á krabbameini í munnholi, koki, barka, vélinda, lifur, ristli, endaþarmi og brjóstum. „Einnig eru vísbendingar um að það auki líkur á krabbameini í blöðruhálskirtli og fleiri tegundum krabbameins. Áætlað er að áfengi sé orsök um 4% dauðsfalla af völdum krabbameins eða um 25 manns á ári hér á landi.“ Því sé skylda Krabbameinsfélagsins að gera allt sem í þess valdi stendur til að draga úr neyslunni en ekki auka hana. Því hvetur stjórnin til að þingmenn felli frumvarpið. Virðulegur forseti. Í ályktunum sem bárust til hv. allsherjar- og menntamálanefndar við vinnslu málsins þegar það var síðast til umræðu í þinginu skiptust umsagnir með málinu í tvo hópa. Það var alveg merkilegt, eða kannski alls ekki, kannski bara mjög fyrirsjáanlegt, að allir aðilar sem vinna í félagsvísindum og heilbrigðisvísindum vara við samþykkt frumvarpsins en margir eða flestir þeirra aðila sem reka eða standa fyrir verslun og þjónustu eru hlynntir samþykkt þess. Hvers vegna ætli það sé? Ég spyr: Hverra hagsmuna er verið að gæta? Ég ætla að nýta ræðutíma minn í að rifja upp umsögn hv. velferðarnefndar um málið. Nefndin fékk málið til umsagnar þegar það var síðast til umræðu á Alþingi og örugglega í fyrri skiptin líka. Ég ætla ekki að lesa ályktunina í heild sinni þar sem hún er frekar löng og lítill tími er eftir. En ég ætla að taka nokkur atriði úr henni og reifa í lok ræðu minnar um málið. Með leyfi forseta segir m.a. í umsögn hv. velferðarnefndar frá fyrri framlagningu málsins: „… áfengisneysla er þriðji stærsti áhrifavaldur fyrir heilsu mannkyns samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni.“ Síðar segir: „Áfengi veldur skorpulifur og ýmsum tegundum krabbameina í meltingarvegi frá munnholi niður í endaþarm. Þá eykur áfengisneysla tíðni brjóstakrabbameins hjá konum. Heilsufarsleg áhrif áfengis eru einnig víðtæk þegar litið er til andlegra og líkamlegra afleiðinga ofbeldis og slysa af völdum áfengisneyslu. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin sendi landlæknisembættinu bréf í tilefni af framlagningu frumvarpsins og hvatti til þess að Íslendingar héldu fast við stefnu sína um einokun ríkisins enda dregur slíkt úr neyslu. Bent er á að áfengisneysla á Íslandi sé minni en að meðaltali í Evrópu og að mikill árangur hafi náðst í að draga úr drykkju ungmenna. Sænska lýðheilsustofnunin fól árið 2008 sænskum og alþjóðlegum sérfræðingum í áfengisrannsóknum að gera rannsókn á áhrifum þess fyrir sænskt samfélag ef ríkiseinokun á áfengissölu yrði afnumin og sala áfengis yrði leyfð í matvöruverslunum. Niðurstöðurnar voru sláandi. Áfengisneysla mundi aukast um 37,4% og leiða til hærri dánartíðni, aukins ofbeldis, fjölgunar þeirra sem aka undir áhrifum áfengis og gríðarlegrar fjölgunar veikindadaga. Rannsókn sem nemendur í Háskólanum á Bifröst unnu“ - sem sagt á svipuðum tíma og þegar málið var lagt fram - „sýndi að sömu áhrifa mundi gæta hér á landi. Þessar rannsóknir sýna að aukið aðgengi leiðir til aukinnar neyslu sem leiðir til fjölþættra samfélagslegra vandamála. Rætt var um forvarnir sem mótvægisaðgerðir ef til þess kæmi að frumvarpið yrði að lögum. Bent var á að forvarnir fælust ekki aðeins í fræðslu heldur einnig t.d. stýringu á aðgengi og verðlagningu.“ Við umfjöllun hv. velferðarnefndar um áhrif frumvarpsins á velferð barna kom fram að aukið aðgengi mundi ógna þeim góða árangri sem náðst hefur við að draga úr áfengisneyslu ungmenna. Bent var á að í stað sérþjálfaðs starfsfólks mundi starfsfólk í matvöruverslunum afgreiða áfengi og miðuðust aldursmörk starfsfólks við 18 ár. Hætt er við að skapast kunni þrýstingur á svo ungt starfsfólk frá jafnöldrum að selja þeim áfengi. Einnig var bent á að SÁÁ telji að fjórða hvert barn eigi foreldri eða annan náinn aðstandanda sem er alkóhólisti. Það eru um 22.000 börn. Samkvæmt umsögn SÁÁ myndi þeim börnum fjölga ef frumvarpið yrði að lögum. Ég geri mér fulla grein fyrir því að við margir hverjir hv. þingmenn erum ósammála um málið. Það er mjög mikilvægt að taka hér góða umræðu við 1. umr. því að það mun líklega hafa áhrif á þá vinnu sem mun eiga sér stað í hv. allsherjar- og menntamálanefnd. Hér erum við að leggja línurnar fyrir áframhaldandi vinnu málsins. Það verður fróðlegt að fylgjast með framgangi þess.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna; hún hefur það fram yfir mig að hafa tekið þátt í umræðum um þetta frumvarp áður, ekki rétt? En mig langar aðeins að fá að ræða þau atriði sem hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir kom inn á, þ.e. þessar rannsóknir. Nú hlýddum við á mál hv. flutningsmanns frumvarpsins sem gerði afskaplega lítið úr öllum rannsóknum. Meira að segja í greinargerð með frumvarpinu sjálfu er látið eins og ekki sé á nokkurn hátt hægt að sýna fram á samhengi milli þess að auka aðgengi og áfengi og að neysla þess aukist. Í því sambandi hafa margir látið eins og Ísland sé eitthvert töfraland, að um það gildi ekki sömu reglur og önnur lönd. Við séum svo sérstök að þær rannsóknir sem gerðar hafi verið í nágrannalöndum okkar og jafnvel víðar eigi engan veginn við um okkur. Væntanlega vegna þess að við erum bara svo frábær, ég átta mig ekki alveg á því hver skýringin er. Mig langaði kannski að spyrja hv. þingmann aðeins út í þetta. Hún hefur skoðað þessar rannsóknir nokkuð náið. Er ekki nokkuð einboðið að það sem á við í þeim löndum sem við berum okkur saman við, og þar sem þessar rannsóknir hafa verið gerðar, eigi við um okkur hér? Auðvitað erum við ekkert öðruvísi en aðrar þjóðir.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir andsvarið, eða umræðuna eiginlega. Ég tek mjög mikið mark á þeim rannsóknum sem sýnt hafa fram á - þetta eru mjög virtir fagaðilar, bæði í félags- og heilbrigðisvísindum - tölfræðilegar upplýsingar um það hvernig aukið aðgengi að áfengi getur haft áhrif á heilsu, líf og þroska barna. Mér finnst full ástæða til að taka upplýsingar sem við fáum í þessum tölfræðirannsóknum alvarlega og hafa þær verulega í huga og hafa þær virkilega að sjónarmiði þegar við tökum efnislega umfjöllun og tökum svona stórar ákvarðanir eins og þessar eru. Við getum nefnt að samtök eins og Barnaheill, UNICEF, stjórn Krabbameinsfélags Íslands og fleiri aðilar hafa verið að vitna í þessar rannsóknir. Þetta eru samtök, þessi og mörg önnur, sem hafa náð gríðarlega góðum árangri í störfum sínum. Einnig man ég frá fyrri framlagningu málsins að Heimili og skóli hafa bent á rannsóknir um áhrif þessa. Við getum nefnt þau góðu áhrif sem samstarf Heimilis og skóla hafa haft í forvarnastarfi. Í því samhengi tel ég mjög mikilvægt að horfa til þeirra rannsókna. Þrátt fyrir að við séum oft að ræða um erlendar rannsóknir held ég að það sama eigi við um okkur. Þótt við séum lítil þjóð sem er eins og hverfi í stórborg úti í heimi erum við öll manneskjur með svipaða hegðun, þrátt fyrir mismunandi menningu og allt saman.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur svarið og umræðuna. Aðeins á sömu nótum: Hv. þingmaður kom aðeins inn á það sem ég og fleiri gerðum að umtalsefni hér áðan, þ.e. þetta tveggja ára tímabil sem frumvarpið gerir ráð fyrir. Ég reyndi að þýfga flutningsmann frumvarpsins, hv. þm. Teit Björn Einarsson, um svör við þessu en lítið varð um þau. Hér er gert ráð fyrir aukinni neyslu sem frumvarpið muni hafa í för með sér - það er kannski óvenjumikil hreinskilni hjá flutningsmönnum frumvarpsins að viðurkenna það þó - en að forvarnaverkefni í tvö ár muni jafna það allt saman út. Nú veit ég að hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir er betur að sér í ýmsu er lýtur að forvörnum og velferðarmálum en ég. Þekkir hún til þess að forvarnaverkefni sem eigi að breyta neyslumynstri þjóðar sé tveggja ára verkefni? Og aðeins, af því að bæði hv. flutningsmaður og fleiri hv. fylgjendur þessa frumvarps hafa talað um aukna fjármuni í forvarnir, fræðslu og meðferðarúrræði og ef ég man það rétt verði sá hluti sem fer í það af áfengisgjaldinu aukinn úr 1% í 5%: Er hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir sammála því að það er eitthvað sem við gætum gert algerlega óháð því hver fyrirkomulagið sé varðandi söluna og hvort það sé allt gefið frjálst og leyft að auglýsa eins og hverja aðra neysluvöru? Eigum við ekki bara að taka höndum saman með flutningsmönnum [[Forseti hringir.]]frumvarpsins um að það verði gert en fella svo þær aðrar tillögur sem eru í frumvarpinu?
Hæstv. forseti. Þetta er afbragðsgóð hugmynd hjá hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé. Við getum alveg komist að því samkomulagi að þetta verði samþykkt, óháð samþykkt frumvarpsins. Ég lagði það til og leitaði meðflutningsmanna að breytingu á þessum lögum um að hækka áfengisgjaldið úr 1% upp í 5% óháð þessu máli en komst þá að því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ætlaði sér að gera hið sama og ég held að við ættum bara að sammælast um það, við hv. þingmenn, að koma því máli í gegn óháð þessu; að það sé eitthvað sem er til framtíðar. Þessi tvö ár: Ég skil ekki og hef ekki fengið svör við því af hverju þetta eru bara tvö ár og hvort það eigi að breyta einhverju í stóra samhenginu um neyslumynstur eða hvað það er. Ég tel mjög mikla þörf á því að hækka þetta hlutfall, auka við fjármagn í lýðheilsusjóð upp á forvarnir. Við sáum það t.d. í fréttaflutningi desembermánaðar að ölvunarakstur hefur mjög færst í vöxt og er núna svipaður og hann var 2007, sem voru gríðarlega háar tölur. Þetta er eitthvað sem við viljum beita okkur gegn. Þetta er hættulegt og slysatíðnin er veruleg. Það var einmitt talað um í þeim fréttaflutningi að til þess að sporna gegn þessum auknu áhrifum af ölvunarakstri þyrfti að auka fjármagn í fornvarnasjóð. Þá kviknaði hugmynd mín að því að hækka þetta gjald sem hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon ætlar sér að leggja fram hér á Alþingi.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni erindi hennar. Ég tók eftir því að hún staldraði við sömu setningu í greinargerðinni og ég sem mætti, ef við lítum svo á að við séum hér í fermingarveislu hv. þm. Teits Björns Einarssonar, 1. flutningsmanns, segja að sé eiginlega trúarjátningin í þessu frumvarpi: Að það sé ekki hlutverk ríkisins að sinna smásölu. Af hverju er það ekki hlutverk ríkisins? Jú, því að þeir sem skrifa þessa setningu trúa því að arðbærum rekstri í höndum ríkisins skuli vísa til einkaaðila til að þeir geti haft af honum hagnað. Það má margt segja um ríkisrekstur á áfengissölu en hún er á vissan hátt ekki í hefðbundnu hagnaðarskyni. Álagningin er hófleg og ríkið sinnir neyslustýringu miklu frekar í gegnum gjöld á vöruna, nokkuð sem myndi væntanlega snúast við ef salan færðist í hendur einkaaðila. Nú situr hv. þingmaður í velferðarnefnd og þekkir þá væntanlega ágætlega þau ramakvein sem eru rekin upp í hvert sinn sem við förum að tala um gjöld sem neyslustýringu, eins og t.d. sykurskatt. Það gengur fjandanum verr að koma sykurskatti á og halda honum gangandi lengur en eins og eitt misseri. Megum við ekki búast við því að verði þetta frumvarp að lögum og einkaaðilar fari að hafa hagsmuni af því að kýla niður opinber gjöld á áfengi að hér verði röð út á götu hvert ár til að ná eyrum velferðarnefndar og fjárlaganefndar til þess að lækka áfengisgjald og aðrar álögur á áfengi þannig að neyslustýringarhlutverk ríkisins verði í raun tekið úr sambandi?
Hæstv. forseti. Kærar þakkir. Og hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, kærar þakkir fyrir andsvarið. Jú, það er rétt að við stöldruðum við sömu setningu í greinargerð frumvarpsins, um að flutningsmönnum tillögunnar finnist að ríkið eigi ekki að standa í þessum rekstri. Það væri alla vega fróðlegt að sjá það sem hv. þingmaður bendir á með einkaaðilana, ef þetta yrði gefið frjálst og einkaaðilar sæju um söluna væri fróðlegt að sjá hvað myndi gerast. En það er rétt sem hann segir að það er svolítið kveinað þegar við veltum fyrir okkur hugmyndum eins og auknum álögum á ákveðna þætti í gegnum tekjubandorminn eða fjárlagavinnuna eða hvað það nú er. Ég verð að segja að fyrir mitt leyti finnst mér það hlutverk sem ÁTVR hefur í dag sannarlega virka mjög vel og þeir sinna hlutverki sínu af ábyrgð, eins og fram kemur í greinargerð með frumvarpinu. Þar stendur að ÁTVR sinni hlutverki sínu af ábyrgð, t.d. leyfa þeir ekki söluhvetjandi aðgerðir. Þeir eru með strangt eftirlit með aldri viðskiptavina og þeir hafa samstarf við lögreglu og aðila sem vinna að forvörnum og er sérstök áhersla hjá þeim á að torvelda aðgengi unglinga að áfengi. Ég man það líka frá því að ég vann í háskóla fyrir töluverðu síðan að Vínbúðin, eða ÁTVR, hefur hlotið verðlaun fyrir samfélagslega ábyrgð sína því að þeir hafa stuðlað verulega að forvörnum á sviði áfengisvarna. Það hlutverk sem ÁTVR hefur í dag er svo sannarlega gott.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur svarið og hlakka til samvinnunnar í framhaldinu því að ég reikna með að þetta mál muni lenda á borði nefnda okkar beggja, velferðarnefndar sem hv. þingmaður situr í og allsherjar- og menntamálanefndar sem ég á sjálfur sæti í. Áfengisstefna ríkisins og hvernig henni er framfylgt er mjög flókið gangverk. Eins og málin standa einfaldar það kannski þá framkvæmd mjög mikið að smásalan er á höndum opinberra aðila. Ef einkaaðilar fengju smásöluna í sínar hendur værum við komin með þann veruleika sem hv. flutningsmaður nefndi í flutningsræðu sinni, að við þyrftum að gera út bjórlöggur í allar búðir til að sjá til þess að reglum væri framfylgt. Við þyrftum að auka eftirlit með skattskilum þeirra aðila sem mega selja þetta því fyrir mann sem ekki er vanur rekstri þá ímynda ég mér að það sé allt annað en auðvelt að halda utan um þau gjöld sem eru lögð á áfengið. Þá erum við aftur komin að því sem ég nefndi í fyrra andsvari, hvort þessi hefðbundni kór væri ekki líklegur til að koma ef það væru einkaaðilar en ekki opinberir sem þyrftu að standa í öllu því fargani, að standa skil á opinberum gjöldum af flókinni söluvöru. Væri þá ekki komin bæði skattlækkunarkórinn og bróðir hans, einföldunarkórinn, sem myndi vilja fletja út regluverkið í kringum álagningu á áfengi, lækka í leiðinni og þannig aftengja enn frekar þann stýringarmátt sem ríkið þó hefur á þessa vöru?
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Andrési Inga Jónssyni fyrir síðara andsvarið. Ég verð að viðurkenna að ég datt aðeins út áðan því að mér var bent á atriði sem ég fór rangt með. Ég sagði að það sem ÁTVR gerði gengi vel, þetta hlutverk ÁTVR, ég talaði um að það kæmi fram í greinargerð með frumvarpinu. Það er rangt. Þarna er verið að vísa í lagatexta, er það ekki? Já. Ég tel að það sem hv. þm. Andrés Ingi Jónsson bendir á sé mjög svo skoðunar virði. Við munum öll og vitum öll um þá kröfu sem er uppi um að einfalda ýmislegt regluverk og annað í þá veruna. Það er spurning hvort þeir bræður mæti upp á skattalækkanir og einföldun og syngi saman í kór og hvaða áhrif það myndi hafa. Ég tel að það gæti orðið mjög flókið fyrir rekstraraðila, sérstaklega minni rekstraraðila, kaupmanninn á horninu eða kaupmann vestur á fjörðum, að þurfa að halda utan um allt þetta, kaupmenn sem hafa kannski ekki mjög marga starfsmenn í vinnu. Þetta væri jafnvel íþyngjandi kostnaður fyrir þennan litla kaupmann sem er í baráttu við Haga og Kaupás á hverjum degi við að halda viðskiptavinum sínum hjá sér. Ég hlakka til að halda áfram og taka þátt í umræðunni í dag og jafnvel reifa málið eitthvað frekar.
Frú forseti. Við ræðum nú, og ekki í fyrsta sinn í þessum þingsal, um frumvarp til breytinga á lögum sem snúa að því að heimila öðrum en ríkinu smásölu á áfengi, frumvarp sem oft hefur gengið undir heitinu brennivín í búðir, enda segir það heiti í rauninni margt, ekki kannski allt, en margt sem segja þarf um inntak frumvarpsins. Þetta er verulega umdeilt mál og hefur það endurspeglast bæði í umræðum í þingsal sem og í nefndastörfum þar sem það gerðist til að mynda að meiri hluti velferðarnefndar lagðist gegn málinu. Svo hefur það líka komið berlega fram í umsögnum um málið sem borist hafa á fyrri þingum. Mig minnir að í fyrra hafi umsagnirnar um málið verið 49. Það verða nú að teljast allmargar umsagnir um eitt þingmannamál. Þingmannamál fá yfirleitt ekki svo margar umsagnir. Flestar mæltu þessar umsagnir gegn því að frumvarpið yrði samþykkt. Mig langar að nefna hér sem dæmi umsögn frá landlæknisembættinu. Þar segir, með leyfi forseta: „Á grundvelli bestu fáanlegra gagna og við skoðun á niðurstöðum rannsókna og ráðlegginga frá m.a. Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni um aðgerðir í áfengismálum er takmarkað aðgengi að áfengi ein skilvirkasta leiðin til að sporna við aukinni áfengisneyslu og um leið að draga úr þeim skaða sem getur hlotist af áfengisneyslu.“ Síðar í umsögninni vekur landlæknisembættið athygli á því að embættinu hafi borist bréf frá Evrópuskrifstofu Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar þar sem lýst er yfir áhyggjum af mögulegum afleiðingum þess ef einkasala ríkisins á áfengi verður aflögð. Þetta er hluti af þeim gögnum sem þingmenn hafa í fórum sínum til að byggja á afstöðu sína til þessa máls. Það kemur einnig fram í viðbótargögnum sem bárust frá landlækni að íslensk ungmenni á aldrinum 15–16 ára neyta hvað minnst áfengis miðað við önnur ungmenni í Evrópu og að Noregur, Svíþjóð og Finnland raði sér öll neðarlega yfir lönd þar sem drykkja ungmenna er lítil. Þar er áfengissala takmörkunum háð, en í Danmörku er unglingadrykkja hins vegar með því hæsta sem gerist í Evrópu. Þetta er líka hluti af þeim gögnum sem ég tel að við þingmenn verðum að taka tillit til í störfum okkar og umræðum um málið. Í umsögn sem barst í fyrra frá umboðsmanni barna segir, með leyfi forseta: „Umboðsmaður barna veltir fyrir sér hvaða hagsmuna sé verið að gæta með ofangreindu frumvarpi. Fjölmargar rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi auki neyslu í samfélaginu, en slíkt hefur verulegar neikvæðar afleiðingar í för með sér fyrir börn, fjölskyldur þeirra og samfélagið allt.“ Eins og áður hefur komið fram í umræðum í dag ber okkur þingmönnum að gæta sérstaklega að hag barna. Það er til talsvert mikið af gögnum og umsögnum sem við þingmenn getum notað til þess að glöggva okkur á málinu strax við 1. umr. Til að allrar sanngirni sé gætt vil ég segja að það bárust auðvitað líka einhverjar umsagnir frá aðilum sem vildu að málið yrði samþykkt og mæltu með því, en sammerkt með þeim umsögnum var að það voru einmitt að miklu leyti til umsagnir frá aðilum í verslun, fólki sem tengdist samtökum verslunarinnar eða fólks í verslunargeiranum. Eitt af því sem mér finnst mikilvægt að velta upp og ræða þegar við ræðum um þetta frumvarp er spurningin: Er áfengi venjuleg neysluvara og getum við rætt um það eins og hverja aðra neysluvöru? Sjálf tel ég svo ekki vera. Ég tel að áfengi sé ekki hægt að setja í flokk með venjulegum neysluvörum. Ég er þar sammála stjórn Félags lýðheilsufræðinga sem skilaði í fyrra inn umsögn þar sem einmitt er tekið fram að áfengi sé engin venjuleg neysluvara og að á það leggi stjórn Félags lýðheilsufræðinga áherslu. Í þeirri umsögn segir einnig, með leyfi forseta: „Benda má á það augljósa að frumvarpið fer gegn markmiðum lýðheilsustefnu og stefnu í áfengis- og vímuvörnum, en báðar þessar stefnur hafa verið samþykktar af stjórnvöldum. Einnig vekur stjórn Félags lýðheilsufræðinga athygli á því að með þessu frumvarpi er ekki verið að vinna í anda þess að fá heilsu inn í allar stefnur eins og Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mælir sterklega með og er í anda lýðheilsusjónarmiða.“ Hér er eiginlega ekki hægt að láta hjá líða að gera smá pásu og segja að nú hefði auðvitað verið gott að hafa hæstv. heilbrigðisráðherra í salnum og kalla eftir áliti hans á frumvarpinu og á því hvernig það samræmist að öðru leyti þeirri stefnu sem hann vill marka í lýðheilsustefnu. Ég ætla bara að vona að áður en 1. umr. um málið klárast taki hæstv. heilbrigðisráðherra Óttarr Proppé til máls og við fáum að heyra afstöðu hans til málsins, því að ég held að það geti skipt máli fyrir okkur þingmenn, og ég held að það geti líka skipt máli inn í umræðuna í samfélaginu almennt. Áður en ég fór í þennan útúrdúr varðandi hæstv. heilbrigðisráðherra var ég að ræða hvort áfengi væri venjuleg neysluvara og var búin að segja að svo teldi ég sjálf ekki vera. Það vakti athygli mína að í greinargerð með frumvarpinu er nú, líkt og reyndar var einnig á síðasta þingi, margoft talað um áfengi og það lagt að jöfnu við aðra neysluvöru. Þannig segir t.d. í millifyrirsögn á bls. 8 í greinargerðinni með frumvarpinu: „Kostir þess að selja áfengi með annarri neysluvöru.“ Á bls. 9 er hreinlega tekið fram og sagt, með leyfi forseta: „Áfengi er almenn og lögleg neysluvara eins og t.d. tóbak og skotfæri.“ Þetta eru vissulega löglegar vörur, í það minnsta í ákveðnu samhengi, en ég tel að ekkert af þessu sé almenn neysluvara. Þegar frumvarpið og greinargerðin eru öll lesin og skoðuð í samhengi fæ ég það samt á tilfinninguna að flutningsmenn frumvarpsins séu ekki alveg vissir um hvort þetta sé svona í raun og veru, því að í upphafi greinargerðarinnar á bls. 5 sagði, með leyfi forseta: „Í frumvarpinu eru lagðar til eins litlar breytingar á lagaumhverfi áfengis- og tóbakssölu og mögulegt er miðað við það markmið að smásala áfengis verði frjáls að uppfylltum ákveðnum skilyrðum.“ Ég sé ekki betur en flutningsmenn séu alla vega á því að það þurfi að vera einhver ákveðin skilyrði sem séu uppfyllt þannig að málið hlýtur að lúta einhverjum sérstökum lögmálum. Þess vegna finnst mér skrýtið að tala annars vegar um þetta í hálfkæringi sem almenna neysluvöru, en hins vegar að viðurkenna að ákveðin skilyrði þurfi að vera uppfyllt. Hæstv. forseti. Ég hef nú farið yfir málið og tel öll rök hníga í þá átt að ekki eigi að gera smásölu á áfengi frjálsa heldur finnast mér einmitt góð og mikil rök fyrir því að hún verði áfram á vegum ríkisins og að ríkið hafi þar með greiða leið til þess að halda utan um málið og stýra aðgenginu. Ég var þess vegna verulega hugsi eftir ræðu hv. þm. Páls Magnússonar hér fyrr í dag, sem mér fannst reyndar um margt góð. Hv. þingmaður velti þar upp ýmsu mikilvægu og lýsti þeirri afstöðu sinni að hann gæti ekki samþykkt frumvarpið í þeirri mynd sem það er hér lagt fram en sagði að kannski myndi það batna í meðförum þingsins. Ég velti því fyrir mér hvort það sé einmitt það sem nú vaki fyrir hv. flutningsmönnum, því að við sem höfum áður fjallað um málið sjáum að í frumvarpinu er gengið lengra í sumum efnum. Lagðar eru til meiri breytingar en gert hefur verið í frumvörpum liðinna ára, svo sem það að heimilt verði að auglýsa áfengi en þó með ákveðnum takmörkunum. Ég velti því fyrir mér hvort þetta sé kannski taktík - mér er alltaf jafn illa við að nota hernaðarleg hugtök, en stundum detta mér bara engin önnur orð í hug - þ.e. að setja víglínuna framar, og geta svo í meðförum nefndarinnar komið með breytingartillögur til þess að draga úr og til að mynda að gefa eftir heimildina til þess að leyft verði að auglýsa áfengi. Engu að síður á að afnema smásöluleyfi ríkisins og þar með er áfengi komið inn á smásölumarkaðinn. Ég held að þaðan verði svo auðveldara að taka stærri skref sem lúta að því að rýmka [[Forseti hringir.]]þann tíma sólarhringsins sem leyfilegt er að selja áfengi og auka þannig enn frekar á [[Forseti hringir.]]aðgengi að áfengi. Ég held að það sé nokkuð sem við þingmenn verðum algjörlega að vera með á tæru [[Forseti hringir.]]í bæði umfjöllunum okkar hér í þingsal og í nefnd.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur fyrir mjög góða ræðu. Mig langar að spyrja hana út í þær umsagnir sem borist hafa um málið frá fyrri þingum þegar málið hefur verið lagt fram, hvort hún hafi skoðað þær og muni eftir þeim og séð hvernig þær skiptast í tvo hópa; fagaðilar í heilbrigðis- og félagsvísindum vara allir við samþykkt frumvarpsins en eigendur og hagsmunaaðilar verslunarinnar mæla svo sannarlega með því. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi séð þetta og velt fyrir sér hvaða hagsmuna sé verið að gæta með framlagningu á þessu margumrædda blessaða áfengisfrumvarpi.
Frú forseti. Líkt og ég gat um í ræðu minni held ég að það hafi verið um 49 umsagnir sem bárust um málið á síðasta þingi. Þær voru flestar, þó ekki allar, andvígar því að frumvarpið sem þá var undir yrði samþykkt og það sem margar þeirra áttu sammerkt var einmitt að það voru aðilar sem störfuðu innan heilbrigðis-, æskulýðs-, mennta- eða í forvarnageiranum. Hins vegar, líkt og hv. þingmaður benti á, voru þeir í verslunar- og þjónustugeiranum hlynntir því að frumvarpið yrði samþykkt. Ég sé því ekki betur en að þeir sem hafa lýðheilsusjónarmið og velferðarsjónarmið í fyrirrúmi leggist gegn [[Forseti hringir.]]frumvarpinu, en hins vegar að þeir sem sjá fram á að geta grætt á því og fái smávegis til sín [[Forseti hringir.]]séu samþykkir því.
Hæstv. forseti. Kærar þakkir fyrir svar hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur. Mig langar líka að spyrja, af því að því hefur verið velt upp við mig, hvað verður t.d. með stöðu barna og ungmenna sem vinna í verslunum í dag? Núna sér maður það bara þegar maður kíkir út í Bónus eða Krónuna að yfirleitt eru það grunnskólanemendur, oftast nær, alla vega í mínu sveitarfélagi, sem starfa þar á kössum. Hefur hún ekki áhyggjur af því þrátt fyrir greinargerð um annað í frumvarpinu, að það verði í raun og veru aukið aðgengi að áfengi, og hvernig sér hv. þingmaður þetta fyrir sér? Maður veltir fyrir sér atvinnuöryggi þeirra barna sem eru að vinna sér inn aukapening með skóla. Eða ætlar verslunin sér að leysa þetta með því hafa einn verslunarstjóra sem er 20 plús, sem hleypur á milli kassanna og rennir flöskunum í gegn? Maður sér ekki hvernig það ætti að ganga upp og takmarka um leið aðgengið.
Frú forseti. Mér finnst þetta áhugaverður vinkill sem hv. þingmaður veltir upp. Ég held að það verði aukin pressa á ungt fólk, fólk undir tvítugu, sem vinnur í verslunum til þess að afgreiða áfengi. Ég held að það sé eitt af því sem er allt í lagi að við sem þingmenn höfum í huga. Eins og ég sagði í ræðu minni þá ber okkur að taka mið af hagsmunum barna. Ég held að við eigum alveg eins að taka mið af hagsmunum ungs fólks á vinnumarkaði í öllum okkar störfum svo og hagsmunum þess þegar kemur að lýðheilsu, þ.e. að búa við góð lífsskilyrði að öðru leyti og fólki líði almennt vel. Mér finnst þetta vera flötur á málinu sem eigi [[Forseti hringir.]]ekki að hunsa eða láta eins og skipti engu máli.
Virðulegi forseti. Ég og hv. þm. Steinunn Þóra Árnadóttir getum verið sammála í ýmsu. Ég hlakka til að fá málið til afgreiðslu. Við þurfum að huga að ýmsum sjónarmiðum, þar á meðal lýðheilsusjónarmiðum. Við getum alveg gert breytingar á ýmsu í frumvarpinu til að ná þeim markmiðum. Ég rek samt augun í eitt og það er að hv. þingmaður vitnar í umboðsmann barna og það sem kom frá þeim. Þar er vitnað í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Telur hv. þingmaður öll þau lönd sem hafa skrifað undir sáttmálann, Albanía, Austurríki, Frakkland, Eistland, Sviss, Portúgal, Írland, Kanada, Danmörk, Belgía, Bretland, Ítalía, Danmörk, ekki fullnægja sáttmálanum? Hugsa öll þau lönd illa um börnin? Hvað finnst hv. þingmann eiginlega um þau lönd fyrst þau hafa áfengi í frjálsri sölu en eru samt aðilar að barnasáttmálanum? Þetta er einföld spurning.
Frú forseti. Ég held að sem betur fer sé það ekki svoleiðis að nálega öll Evrópa sé að brjóta barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Ég tel hins vegar að þegar við leggjum til breytingar á því kerfi sem við erum með í dag verðum við að hugsa hvort við séum að stíga skref sem gæti orðið til þess að minnka það öryggi sem börnin í okkar landi búa við á þessum tímapunkti miðað við það sem við teljum að verði verði lögunum breytt. Ég sé ekki annað en okkur beri skylda til að horfa til þess þegar við erum með mál í höndunum hér og nú.
Virðulegi forseti. Þetta er einmitt það sem mér finnst frekar áhugavert við alla þessa umræðu. Á sama tíma og hugsað er afskaplega vel um börnin í þessum löndum erum við flutningsmenn málsins talin vera hræðilega vont fólk. Við setjum börn Íslands í afskaplega mikla hættu. Hræðsluáróðurinn hér er með ýmsu móti. En svo á það sama ekki við um löndin í kringum okkur sem við berum okkur svo gjarnan saman við, sem eru einmitt með þetta form á áfengissölu.
Frú forseti. Mér finnst ekkert að því að við gerum þá kröfu til sjálfra okkar að ef við teljum einfaldlega að við getum gert að einhverju leyti betur en önnur lönd, sem þurfa þó ekkert að vera með allt niður um sig, í einhverju þá eigum við auðvitað að gera það. Ef við ætlum að stíga einhver skref sem verða til þess að gert verður verr við börn eða hætta er á því þá þurfum við að spyrja okkur að því hvort við sinnum alveg því hlutverki sem við vorum kjörin til. Ég tel að það sé eitt af því sem er svo gríðarlega mikilvægt að við gerum, að velta því fyrir okkur hvaða áhrif þær ákvarðanir sem við tökum hérna koma til með að hafa á fólk og ekki síst börn.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka það fram að það er eitt ríkisfyrirtæki sem er mér kært, það er ÁTVR. Ég er sjálfur í prinsippinu alveg sammála þessu frumvarpi. Ég skil lýðheilsurökin gegn því. Ég skil þau. Nú voru þessi sömu lýðheilsurök notuð þegar bjórinn átti að koma til Íslands. Lýðheilsufræðingar og allur þessi hópur sagði þegar bjórinn átti að koma að hér mundi allt fara til andskotans. Reynslan varð allt önnur. Það er staðreynd að drykkja ungs fólks hefur dregist saman þrátt fyrir margfalt, tugfalt, meira framboð. Ég velti því fyrir mér: Hvernig gengur það upp? Kanna þessar kannanir ekki íslenskan veruleika? Eða berst fólkið, sem gerir svona kannanir, gegn öllu svona? Ég veit það ekki. En þessar [[Forseti hringir.]]staðreyndir blasa við mér. Ég spyr: Hvaða skýringu hefur þingmaðurinn á því?
Frú forseti. Ég vil byrja á að lýsa því yfir að mér finnst gott að heyra að hv. þingmanni sé ÁTVR - sagðirðu kært?
Já, mjög kært, mér kært.
Mér finnst það ágætt, mér finnst gaman að finna að ég og hv. þingmaður, sem erum svo ósammála á gríðarlega mörgum sviðum, eigum samt mjög margt sameiginlegt, þar á meðal þetta. Þess vegna skil ég ekki alveg hvernig er þá hægt að vera sammála þessu frumvarpi og vilja leggja niður það sem manni er kært. En það var ekki það sem ég var spurð um. Ég held að ástæða þess hversu vel hefur gengið hér á Íslandi að draga úr ungmennadrykkju sé að þrátt fyrir að aðgengi [[Forseti hringir.]]að áfengi hafi aukist er það samt innan mjög skýrs ramma. [[Forseti hringir.]]Það er vegna þess að það er í sérverslunum en er ekki alltaf fyrir [[Forseti hringir.]]augunum á ungmennum í daglegu lífi þeirra.
Hæstv. forseti. Þetta fyrirtæki er mér bara kært vegna þess að við höfum átt svo lengi samleið. [[Hlátur í þingsal.]]En það er þá ekki sjálfgefið að aukið aðgengi per se þýði meiri drykkju. Það er þá væntanlega niðurstaðan. Þetta er þá spurning um sérverslanir eða almennar verslanir. Ég skil alveg fólk sem er búið að glíma við fíknina að vilja ekki þurfa að hafa þetta fyrir augunum þegar það kaupir í matinn. Ég skil það. Ég trúi því hins vegar sjálfur að því meiri ábyrgð menn axla sjálfir á lífi sínu því betra verði það til lengri tíma. En ég skil þetta alveg. Þó að ég sé í prinsippinu fylgjandi þessu frumvarpi er ég ekki sérstaklega áhugasamur að fara gegn því ef meiri hluti þjóðarinnar vill hafa fyrirkomulagið óbreytt. Það er ekki það mikið kappsmál hjá mér eftir að ÁTVR fór að bæta þjónustuna svona mikið.
Frú forseti. Það gerist hér aftur og aftur, finnst mér, og því meira eftir því sem ég kynnist hv. þingmanni betur, að við komumst að sömu niðurstöðu, en eftir einhverjum gjörólíkum leiðum. Það á að hluta til við um þetta mál. Mér finnst það áhugavert sem hv. þingmaður sagði og notaði það sem rök að ef þetta mál brynni ekki á þjóðinni væri honum það ekkert kappsmál að samþykkja það. Ég veit ekki til þess að þetta mál sé mikið forgangsmál hjá þjóðinni. Ég held að það séu allt önnur mál. Ég held að það séu heilbrigðismál, menntamál og samgöngumál sem brenna á þjóðinni en ekki þetta mál. Varðandi aðgengisrökin hef ég einmitt áhyggjur af því, og ég kom aðeins inn á það í ræðu minni, að ef ríkið gefur eftir smásöluna á áfengi, sem gæti verið það sem sumir hv. þingmenn eru til í að sætta sig við ef annað fer út úr þessu frumvarpi, [[Forseti hringir.]]séum við búin að lækka girðinguna það mikið að þá verði gengið á lagið og krafist enn meiri tilslakana.
Frú forseti. Mig langaði aðeins að bregðast við orðum hv. þingmanns þar sem hún var með vangaveltur um einhvers konar víglínur og einhvers konar pókerleik, að mögulega yrði heimild til auglýsinga á áfengi dregin til baka í meðförum þingsins og útgangspunkturinn að þar væri í frumvarpinu verið að ganga lengra en í núverandi kerfi. Mig langar að bregðast við þessu, annars vegar til þess að taka fram að um engan póker er að ræða og hins vegar að segja að ég er ósammála hv. þingmanni um að þarna sé gengið lengra. Raunveruleikinn er sá að það eru áfengisauglýsingar í öllu nærumhverfi okkar, það er raunveruleikinn. Með frumvarpinu er þvert á móti stigið inn í þann raunveruleika til þess að stemma stigu við og stýra þeim veruleika, með því að hafa eftirlit með honum og með því t.d. að leggja til að hverri einustu áfengisauglýsingu fylgi aðvörun [[Forseti hringir.]]eða hvatning til betri neyslu, í staðinn fyrir að láta eins og áfengisauglýsingar séu ekki til þegar þær eru út um allt.
Frú forseti. Mér finnst það óskaplega skrýtið viðbragð við áfengisauglýsingum að heimila þær með lögum í stað þess að gangast við vandamálinu sem auglýsingar á áfengi eru og einfaldlega sjá til þess að kerfið sé þannig að ekki birtist einhvers konar laumuáfengisauglýsingar í íslenskum fjölmiðlum. Það teldi ég að væri miklu betri leið til þess að takast á við þetta mál en að veita lagaheimild til þess að auglýsa áfengi.
Frú forseti. Ég þakka þessi viðbrögð hv. þingmanns og get borið virðingu fyrir afstöðu hennar en er virðingarfyllst ósammála. Ég held að það sé í raun ógjörningur að ætla að reyna að stemma stigu við öllum þeim áfengisauglýsingum sem eru nú þegar í öllu umhverfi okkar. Ég held að það sé bara ekki hægt. Því sé mun skynsamlegra að bregðast við og mæta þeim veruleika með einhverjum hætti, fyrir utan alls konar aðra vinkla þess máls varðandi t.d. ósanngjarnan aðstöðumun, varðandi samkeppni milli innlendra aðila, til að mynda lítil brugghús sem stuðla að betri vínmenningu miðað við t.d. aðra. Ég vil rétt í lokin tala um niðurstöður starfshóps árið 2010 sem fjármálaráðherra hafði skipað, sem var þá hæstv. fjármálaráðherra Steingrímur J. Sigfússon, en þar segir, með leyfi forseta: „Lagt til að heimila skuli með miklum takmörkunum auglýsingar á áfengi enda sé óraunhæft að ætla að koma algjörlega í veg fyrir þær. Slíkt er í samræmi við reglur flestra Norðurlandaþjóðanna og líklegt til að gera eftirlit skilvirkara og eyða réttaróvissu.“
Frú forseti. Það er greinilegt að ég og hv. þm. Hildur Sverrisdóttir lítum þetta mál, og leiðirnar til þess að bregðast við áfengisauglýsingum sem eru ekki heimilaðar í lögum núna, gríðarlega ólíkum augum. En mér finnst þetta vera alvörumál og líkt og hv. þingmaður sagði í fyrra andsvari þá er þetta a.m.k. ekki í hennar huga einhver taktík eða eitthvað sem er sett fram til þess að hægt sé að semja um einhverja mildari útgáfu. Mér finnst þetta vera alvörumál út af fyrir sig og finnst þess vegna bara sjálfsagt að hæstv. allsherjar- og menntamálanefnd sem fær frumvarpið til sín setji svolítinn tíma í að kanna það og skoða, [[Forseti hringir.]]því að þetta er nýtt. Við höfum talsvert miklar upplýsingar um atriði [[Forseti hringir.]]sem varða til að mynda lýðheilsu frá fyrri þingum, en ég held að það sé vel þess virði að setja svolítið púður í að skoða þetta.
Virðulegi forseti. Ég vil bara byrja á að þakka fyrir þær umræður sem hér hafa farið fram. Þær hafa verið nokkuð málefnalegar og ég vona að svo verði áfram. Það er líka mikilvægt að málin fái hér góða umræðu. Henni ber að fagna. Ég vonast til þess að staðreyndir málsins fái þá að njóta sín. Ég ætla að reyna að koma að nokkrum atriðum án þess að fara í gegnum allt frumvarpið og lengja umræðuna um of. Það eru nokkur atriði sem mig langar að fara yfir. Ég bendi á að þetta frumvarp hefur oft komið fram áður og fengið mjög mikla umræðu. Það frumvarp sem liggur frammi núna ber þess merki. Það er búið að fara yfir þessa miklu umræðu og málið hefur þróast. Það hefur aldrei komið eins fram áður. Það eru alltaf einhverjar breytingar og ég tel að breytingarnar sem nú eru orðnar séu til þess að koma til móts við flestar þær áhyggjur sem hafa verið helstar í lýðheilsumálum. Ég get alveg sagt strax að ég hef aldrei verið til í að ganga það langt að gera þær breytingar á frumvarpinu að þetta séu eingöngu sérvöruverslanir. Þá erum við nefnilega bara að tala um höfuðborgarsvæðið. Ég get sagt að ef þetta snerist um höfuðborgarsvæðið eitt væri ekkert mál að gera þetta þannig. Við þurfum að tala um hvernig þetta gagnist sem flestum í fjölbreyttu tilliti, bæði rekstrarlegu tilliti í verslunum almennt, ekki bara varðandi áfengi, og hvernig íbúar þessa lands njóta jafnræðis í veittri þjónustu. Það eru bara svoleiðis annmarkar varðandi að ekki yrði rekstrargrundvöllur fyrir sérvöruverslanir á litlum stöðum og annað slíkt og eins og ríkið hagar sér í dag skekkir það samkeppnisstöðu margra verslana víða um landið með staðsetningu sinni á áfengisverslunum. Það er ekki gott. Það er ástæðan fyrir þessu. En þá ætla ég að koma inn á þá mikilvægu breytingu sem varð í þessu frumvarpi um að gert sé ráð fyrir búð í búð, algjörlega eins og ÁTVR rekur sína starfsemi og hefur gert til margra ára. Það finnst mér mjög stórt skref til að koma til móts við þær áhyggjur sem voru af því að hafa þetta inni í matvörubúðum. Ég tek líka fram að það er ekkert markmið með þessu frumvarpi að þetta sé inni í matvörubúðum. Þetta mega vera sérvöruverslanir, þetta má þess vegna vera í gjafavöruverslunum ef því er að skipta, en þá afmarkað, búð í búð, nema sveitarstjórn gefi leyfi um annað að uppfylltum vissum skilyrðum. Þetta er mjög mikilvægt. Við skulum þá ræða allar þær rannsóknir sem eru mátaðar upp á þetta frumvarp og þær afleiðingar sem verði af samþykkt þess miðað við hvernig frumvarpið er úr garði gert, með þessar staðreyndir í huga. Ég get alveg tekið undir að aukið aðgengi auki neyslu. Það eru til rannsóknir um það. Ég ætla ekkert að andmæla þeim og hef aldrei gert. Hins vegar hef ég sagt: Ég hef aldrei séð hvernig aðgengisbreytingin í þessu frumvarpi passi við þá aðgengisaukningu sem talað er um í rannsóknum. Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin segir að lágt verð á áfengi hafi 100% meiri áhrif en fjöldi útsölustaða. Við erum ekki að breyta neinu varðandi miklar álögur í gegnum áfengisgjöldin. Þær munu áfram renna í ríkissjóð og ríkisvaldið mun enn þá stýra þeim álögum. Fjöldi útsölustaða er vissulega faktor og þeim gæti fjölgað með samþykkt frumvarpsins. Þeir yrðu ekkert endilega sýnilegri ef þetta er í afmörkuðu rými inni í einhverju öðru húsnæði, ekki með stórum gluggum eins og vínbúðin er með á öllum stofnæðum höfuðborgarsvæðisins. Heimalager er aðgengi. Fólk hamstrar af því að það býr langt frá versluninni eða býr við takmarkaðan afgreiðslutíma. Það er visst aðgengi. Ég drekk ekki áfengi sjálfur en margir Íslendingar sem njóta þess hafa hamstrað áfengi til að svara því fyrirkomulagi sem ríkið býður þeim upp á í sölu. Skuggasala eykst varla með tilkomu frumvarpsins. Ég á erfitt með að trúa því. Það er visst aðgengi, sérstaklega fyrir ungt fólk. Aldurstakmark er aðgengisfaktor. Við erum ekki að lækka áfengiskaupaaldurinn í þessu frumvarpi. Afgreiðslutími er líka aðgengisfaktor. Hann er vissulega lengdur um nokkra klukkutíma en vínbúðin hefur verið að lengja hann. Það er eitt af því sem við getum rætt í meðförum málsins, hvort þetta sé það áhrifaríkur þáttur að við þurfum að bakka aftur til klukkan átta, frá miðnætti til átta, eins og vínbúðirnar hafa þetta í flestum sínum verslunum í dag nema úti á landi. Landsbyggðarfólkinu er að vísu bara skaffaður klukkutími en höfuðborgarbúarnir eru nógu góðir til að fá að hafa opið til klukkan átta. Við skulum ræða þetta út frá þessum forsendum. Þarna er ég búinn að fara yfir það að aðgengið er ekki stóri þátturinn í þessu. Ég er talsmaður frjálslyndis og frelsis og væri tilbúinn að leggja fram algjörlega frjálsa sölu á áfengi en ég er talsmaður frelsis með ábyrgð og þess vegna höfum við þetta eftir skýrum skilyrðum og samkvæmt leiðbeiningum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunar sem segir að verðið sé mesti áhrifaþátturinn í aðgenginu og að ríkið sé ekkert mjög gott í að hafa eftirlit með sjálfu sér, þess vegna sé bara ágætt að einkaaðilar selji vöruna undir ströngum reglum frá ríkinu. Þá er hægt að bregðast við og hafa öflugra eftirlit með einkaaðilunum. Og líka, segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, passa einkaaðilarnir sig jafnvel betur en ríkið þar sem þeir eru að verja sitt vörumerki. Þess vegna munu þeir fara mjög varlega við sölu á þessari vöru. Svo segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin líka að það sé mikilvægast að hjálpa þeim sem veikastir eru, gera einhverjar ráðstafanir til þess, og barnanna vegna. Þess vegna er lagt til að fimmfalda framlög í lýðheilsusjóð. Af hverju á fyrstu tvö árin að leggja sérstaka áherslu á áfengisvarnir? Jú, það er út af því að þegar lýðheilsusjóður var stofnaður var hann ætlaður eingöngu til að vera forvarnir varðandi áfengisvarnir, áfengisneyslu. En fljótt var búið að beina allri lýðheilsustarfsemi ríkisins inn í sjóðinn. Það var heldur betur búið að þynna út það sem átti að fara í forvarnir gagnvart áfengi. Þess vegna vildum við tryggja að það gerðist ekki aftur og leggja áherslu á að fyrstu tvö árin yrði alveg að lágmarki lögð áhersla á þetta. Framlagið er hins vegar varanlegt. Aukið framlag um 5% er ekki bara til tveggja ára heldur varanlegt. Það var ákveðið að hafa tvö ár til þess að sjóðnum væru ekki settar of miklar skorður til of langs tíma vegna þróunarinnar eins og hún hefur verið. Ég held að við séum að fara eftir leiðbeiningum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar, að einkaaðilar selji áfengið undir skýru eftirliti ríkisins og með skýrum ramma. Það er skýr rammi um hvernig þetta sé selt. Ríkisvaldið mun stýra því. Ríkisvaldið mun líka stýra álögunum í gegnum áfengisgjaldið. Ég hef miklu meiri áhyggjur af lýðheilsumálunum varðandi aukinn kaupmátt hjá þjóðinni. Aukinn kaupmáttur eykur neysluna mest. Hver ætlar að fara að berjast gegn auknum kaupmætti? Þá deyja fleiri þúsund manns og fæðandi konur auka áfengisneyslu og ég veit ekki hverju hefur verið haldið fram úr þessum ræðustól. Ætlið þið að stoppa kaupmáttinn? Ég spyr. Við skulum máta rannsóknirnar sem við vitnum í við þetta frumvarp, það aðgengi sem er hér. Ég bið um það eitt. Ég tel að við höfum hlustað á þessi varnaðarorð. Við erum búin að draga til baka úr frumvarpinu að leyfa þessu að vera innan um aðra vöru og gerum skilyrði um það þannig. Öll skilyrðin eru þannig. Svo langar mig að koma að einu í lokin. Berum þetta rétt saman við rannsóknirnar og hugsum líka um landsbyggðina. Ekki hugsa bara um höfuðborgarsvæðið, ekki hugsa bara út frá því að við séum að fara að selja áfengi á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er ekki svo einfalt. Það er alltaf verið að tala um hagnaðinn af ÁTVR. Hann mun heldur betur skila sér áfram til ríkissjóðs eftir á af því að hann er allur borinn uppi af tóbakssölunni. Þessu hef ég oft haldið fram án þess að það sé hrakið af Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins. Hún hefur aldrei mótmælt þessu. Hún hefur vissulega svarað mér þannig að bókhaldið sé ekki aðgreint, þess vegna sé ekki hægt að svara þessu nákvæmlega. En vissulega eru mun fleiri handtök við að selja áfengið en tóbakið og meðaltalsálagning er mun hærri á tóbak en áfengi. Undir rós er samþykkt sú fullyrðing að vínbúðin rétt standi undir sér eða sé kannski smá í tapi. Það gefur augaleið að þessi mikla yfirbygging er þar en tóbakshlutinn er ekki með neina yfirbyggingu. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar en vonast eftir málefnalegum umræðum og að fólk ræði um frumvarpið eins og það er, ekki eins og það heldur að það liggi fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni ræðuna og vona að ég standi undir ósk hans um málefnalegar samræður. Ég get í það minnsta sagt honum að ég mun ræða efni frumvarpsins. Ég hef lesið það og hér eru glósurnar mínar upp úr því. Það er ýmislegt sem væri gaman að eiga orðastað við þingmanninn um og ég hafði svo sem hugsað mér að gera það, en það riðlaðist aðeins hjá mér. Ég sperrti eyrun þegar ég heyrði hv. þingmann fullyrða að aukið aðgengi auki neyslu. Ég skrifaði það eftir honum hér úr ræðustól og náði ekki að skrifa hraðar, en ég heyrði ekki betur en að hann segði í kjölfarið að hann hefði alltaf haldið því fram. Þá langar mig að beina athygli hv. þingmanns að stað þar sem hann heldur því ekki fram, þar sem hann heldur akkúrat því andstæða fram, sem er í greinargerð frumvarpsins sem hv. þingmaður vill ræða. Þar segir, með leyfi forseta: „Ekki hefur verið sýnt fram á það að varanlegt orsakasamhengi sé milli aukins aðgengis og aukinnar neyslu.“ Hvernig fer þetta saman við fullyrðingar þingmanns um að aukið aðgengi auki neyslu og hann hafi alltaf haldið því fram? Eða er hann þeirrar skoðunar, eins og fram kemur í greinargerðinni, að þetta sé eitthvert tveggja ára tímabil? Ég veit ekki enn og hef ekki enn fengið skýringu á því af hverju allt á að breytast á þessum tveimur árum, eins og við ræddum í ræðustól fyrr í dag, en ef hv. þingmaður hefur ekki fylgst með get ég komið betur inn á það í seinna andsvari.
Virðulegi forseti. Ég þakka spurningarnar og gott að þetta fái að koma fram. Ég hef haldið því fram að aukið aðgengi myndi auki neyslu ef við lækkuðum áfengiskaupaaldurinn, hefðum algerlega frjálsan opnunartíma, hefðum algerlega frjálst hvernig verslanir settu vöru sína fram og seldu hana, ef við leyfðum söluna á víðavangi og ýmislegt annað. Ef við gerum þetta alveg frjálst væri aðgengi klárlega aukið, ef allir þessir þættir væru til staðar. En eins og fjallað er um í frumvarpinu aukum við mögulega aðgengi ef útsölustaðir áfengis verða fleiri. Það er það sem frumvarpið gengur út á, að útsölustöðunum geti mögulega fjölgað, þótt ekkert sé öruggt í því, en það er mjög líklegt. Það er einmitt það sem Vínbúðin hefur verið að gera. Það er einmitt það sem einkaaðilar hafa verið að gera með því að sækja um vínveitingaleyfi á hverjum einasta degi, að ég tel, hér á landi. Einkaaðilum sem selja áfengi dagsdaglega í gegnum vínveitingaleyfi sitt hefur fjölgað um hátt í 1.000%. Það hefur ekki aukið neysluna varanlega, eins og stendur í frumvarpinu. Við sáum þetta þegar bjórinn var leyfður. Þetta eru að mörgu leyti svipaðar aðstæður. Þá var einhverju breytt sem var spennandi og þá jókst neyslan svolítið til að byrja með, en svo náði hún fljótlega jafnvægi. Það sýna rannsóknir á neyslunni eftir að bjórinn var leyfður. Getur það mögulega gerst í þessu? Við vitum það ekki. Þess vegna væri gott að vera undirbúin undir það fyrstu tvö árin. Svo kom ég líka inn á það með fyrstu tvö árin að lýðheilsusjóður er í dag er notaður í allt lýðheilsutengt fyrir ríkissjóð þótt hann hafi upphaflega verið hugsaður sem lýðheilsusjóður fyrir forvarnir í áfengismálum. Til þess var hann stofnaður. En við viljum tryggja að fyrstu tvö árin hið minnsta verði aðaláherslan á að aukin fjármögnun sem kemur til út af áfengisfrumvarpinu verði notuð í áfengisforvarnir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það er sem sagt þannig að aukið aðgengi eykur neyslu ef 20 aðrir orsakaþættir falla með því, ef ég skil hv. þingmann rétt, ef allt er gert öðruvísi. Í raun er hv. þingmaður að segja að aukið aðgengi auki ekki neyslu eitt og sér. Það er dálítið annar hlutur. Hv. þingmanni verður tíðrætt um samræmi á milli höfuðborgar og landsbyggðar. Við verðum að muna að þetta fjallar líka um áfengi á landsbyggðinni, ég er sammála honum með það. Svo langar mig spyrja hv. þingmann frekar um greinargerðina. Þar er talað um að áfengi sé afmarkað frá annarri söluvöru, á bak við afgreiðsluborðið í sérrými innan verslunar. Svo segir, með leyfi forseta. Nú er ég með svo mörg blöð hérna að ég finn þessu ekki stað nákvæmlega en það segir í frumvarpinu að veita megi [[Forseti hringir.]]undanþágu frá því í litlum verslunum þar sem því verði illa komið við. Ef honum er svona annt um lýðheilsusjónarmiðin sem gilda í því að hafa áfengið afmarkað og það megi ekki sjást [[Forseti hringir.]]á höfuðborgarsvæðinu, af hverju gilda þau lýðheilsusjónarmið ekki í litlum plássum með litlum verslunum úti á landi?
Virðulegi forseti. Ég ætla að byrja á áhrifaþáttunum þegar kemur að auknu aðgengi. Ég kom inn á það í ræðu minni að aðgengisþættirnir, aukið aðgengi, það fer eftir því hver áhrifaþátturinn er, þeir eru misáhrifamiklir. Verð hefur mest áhrif. Ef við værum að lækka áfengisgjöldin umtalsvert mundi neyslan augljóslega aukast. Eins benti ég á að ef kaupmáttur eykst þá eykst neyslan. Aukinn kaupmáttur er aukið aðgengi. Það er það sem ég var að segja. En hins vegar varðandi þá aðgengisþætti sem aukast í frumvarpinu, miðað við hvernig þróunin hefur verið hér á landi undanfarin ár, það er ekki sýnt á milli þessa þátta þar. Varðandi landsbyggðina og af hverju gildi ekki það sama þar þá er gert ráð fyrir því að sveitarstjórn viðkomandi verslunar meti þá áhrifaþætti. Það þarf ekki alltaf að vera slæmt þótt neyslan aukist örlítið ef hún er bara almenn, [[Forseti hringir.]]ef það er ekki svokölluð „binge drinking“, eða túradrykkja eins og það er kallað.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir hans ræðu. Þó að lýðheilsusjónarmiðin séu það sem mér finnst skipta öllu eða langmestu máli í þessari lagagerð, og marki að stærstu leyti andstöðu mína við frumvarpið, langar mig aðeins að ræða hér það sem honum varð tíðrætt um í ræðu sinni, þ.e. þjónustuna við íbúa víða um landið og aðgengi þeirra að áfengi. Kjördæmavika er nýafstaðin hjá okkur hv. þingmönnum. Við höfum líklega öll farið víða um og hitt fjölda fólks. Ég er þingmaður fyrir töluvert dreift kjördæmi, Norðvesturkjördæmi. Töluvert mikil andstaða var við frumvarpið þar sem það bar á góma í hinum dreifðu byggðum, sem sneri m.a. að lýðheilsusjónarmiðum. Fólk spurði einnig hvernig í ósköpunum kaupmaðurinn á Patreksfirði, nefnum hann sem dæmi, ætti að fara að því að veita sama vöruúrval og Bónus eða Krónan hér í Reykjavík. Áhyggjurnar snúa líka að því þótt lýðheilsusjónarmið séu ofan á. Fólk spurði hvort kaupmaðurinn á Patreksfirði þyrfti að fara í Krónuna eða Bónus og kaupa tvær ódýrustu tegundirnar sem eru í boði þar og leggja síðan þrefalt verð ofan á það. Hver er réttur fólks á þessu svæði? Á það bara að kaupa svínsmerktu ölflöskuna úr Bónusbúðinni á þreföldu verði í lítilli kaupmannsbúð vestur á fjörðum?
Virðulegi forseti. Ef ég skil hv. fyrirspyrjanda rétt hefur hún mestar áhyggjur af lýðheilsumálum varðandi frumvarpið en samt mestar áhyggjur af að fólk hafi ekki aðgengi að vörunni. [[Hlátur í þingsal.]]Ég er að reyna að átta mig á hvernig ég eigi að svara því. En í þessum orðum liggur það að ef kaupmaðurinn á Patreksfirði getur ekki haft nógu mikið vöruúrval í verslun sinni, þar sem ekki er nógu stór markaður á Patreksfirði til að halda uppi fjölbreyttu vöruúrvali, á ég, sem drekk ekki áfengi, skattgreiðandi í þessu landi, að borga fyrir það að íbúar á Patreksfirði geti búið við gott vöruúrval, á sama tíma og þeir búa við skerta heilbrigðisþjónustu? Þetta bara fer ekki saman í mínum huga. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Það er greinilegt að hv. þingmaður hefur hag af því að snúa út úr umræðunni. Það sem ég sagði við hann hér áðan, ef hann hefði hlustað, er að ég hef mestar áhyggjur af lýðheilsusjónarmiðum. Hitt spilar örlítið inn í. Kannski gleymdi ég því orði. Hann talar um skerta heilbrigðisþjónustu. Þá vil ég bara skora á hann sem stjórnarþingmann hér á hinu háa Alþingi að beita sér fyrir auknum fjármunum til heilbrigðisstofnana á landsbyggðinni. Því miður hafa þær ekki setið við sama borð og hér í þéttbýlinu við úthlutun á fjármagni. Mig langar líka, þar sem hann talar um heilbrigðissjónarmið, að spyrja hvað honum finnist um orð landlæknis sem hefur varað stórlega við samþykkt þessa frumvarps. Tekur hann þau varnaðarorð sem landlæknir leggur fram trúanlega eða ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir að fá tækifæri til að ræða þessa þætti. Ég vil líka taka fram að ef við tækjum aldrei umdeildar ákvarðanir hér á Alþingi, þótt ekki sé 100% sátt um þær, yrði þróunin ekki mikil í samfélaginu. Ef enginn þyrði að taka slíkar ákvarðanir. Ég vil líka benda á varðandi landsbyggðina að hún myndi búa við netverslun, sem hún nýtir sér mun meira í þessum efnum nú þegar. En ég og hv. fyrirspyrjandi Elsa Lára Arnardóttir erum algerlega sammála um að við þurfum að beita okkur fyrir því að heilbrigðisþjónusta á landsbyggðinni sitji við sama borð og í höfuðborginni. Ég hef alveg sömu skoðun þar og í þessu. Hér sé ég til dæmis tækifæri til að losa 5 milljarða sem mér væri mjög annt um að færu í heilbrigðisþjónustu á landsbyggðinni, þegar við seljum ÁTVR og losum þá 5 milljarða sem bundnir eru þar. Fjármálaráðuneytið hefur þá kannski tíma til að hugsa um heilbrigðisþjónustuna á landsbyggðinni, ekki um að vera starfsmannastjóri ÁTVR. Landlæknir - ég var meðal annars að vísa í orð hans þegar ég bað fólk um að tjá sig [[Forseti hringir.]]um frumvarpið eins og það er, ekki eins og það heldur að það sé. Það átti líka við um landlækni.
Virðulegur forseti. Það er viss ánægja að eiga hér orðastað við hv. þingmann sem hefur tvívegis fóstrað þetta mál sem fyrsti flutningsmaður og er nú einn af flutningsmönnum í þriðja sinn. Fáir þekkja væntanlega innviði þessa máls betur en hv. þm. Vilhjálmur Árnason. Hann ræddi nokkuð hinar dreifðu byggðir og hvernig frumvarpið gæti komið við þær. Ég deili þeim áhyggjum almennt með honum og að gera þurfi meira til að jafna búsetuskilyrði um landið svo fólk geti raunverulega valið hvar það setur sig niður. Mér þykir það hafa gildi í sjálfu sér. Auðvitað munar þar mest um bráðlífsnauðsynlega þjónustu eins og heilsugæslu eða menntastofnanir eða hvað það er. En aðgengi að neysluvörum er skert víða um land. Það er samþjöppun á matvælamarkaði, það er fákeppni. Litlar verslanir í litlum bæjarfélögum berjast í bökkum. Ég á erfitt með að sjá hvernig það myndi breytast varðandi þessa tilteknu vöru, áfengi, ef henni yrði hleypt út á hinn sama óhefta samþjöppunarmarkað og almennri matvöru. Það er oft talað um að ÁTVR hafi stóraukið aðgengi með því að fjölga útsölustöðum. Stærsti hluti þeirrar fjölgunar er einmitt í hinum dreifðu byggðum, í örsmáum sveitarfélögum þar sem mér er til efs að markaðslögmálin segðu að væri praktískt að setja upp verslun. Telur hv. þingmaður að fólk á stöðum [[Forseti hringir.]]eins og Kópaskeri eða Þórshöfn hefði aðgang að sömu vöru og fólk annars staðar á landinu gegn sama gjaldi eins og er í dag?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. fyrirspyrjanda fyrir þetta. Gaman að heyra hversu sammála við erum og að hann hafi áhyggjur af sömu þáttum og ég. Já, ég tel að íbúarnir þar hefðu sama aðgengið, meira að segja betra. Í dag býður ÁTVR þeim sem búa í vissri fjarlægð frá næstu áfengisútsölu fría heimsendingu á áfengi í gegnum netverslun. Það munu verða til netverslanir nái þetta frumvarp fram að ganga þannig að íbúar munu búa að því. Einnig er ekki sett upp áfengisverslun á litlum stöðum eins og Kópaskeri nema í vissri fjarlægð frá næsta stað. Það er út af fjarlægðinni sem íbúar þar hafa fengið áfengisverslun. Á stöðum eins og Kópaskeri er mjög erfitt að reka venjulega dagvöruverslun. Ef sú dagvöruverslun fengi meiri veltu gegnum áfengissöluna þannig að ekki þyrfti að hafa tvöfalt kassakerfi og tvöfalt fleira starfsfólk því að áfengisverslunin er inni í dagvöruversluninni, þá mun rekstrargrundvöllur fyrir almenna neysluvöru aðra en áfengi styrkjast því að það fæst meiri velta í verslunina. Ég hef heyrt nýlega fréttir úr mínu kjördæmi um að verið sé að loka litlum verslunum þrátt fyrir fjölda ferðamanna því að þær standi ekki undir sér. Ef þær geta fengið að selja löglega neysluvöru sem skapar töluverða veltu, eftir ströngum skilyrðum, mun það auka líkurnar á að hægt sé að bjóða íbúunum almennt vöruúrval fyrir utan áfengi. Ég tel að það sé mjög mikill ávinningur fyrir landsbyggðina í því.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum svarið. Ég fékk svona smávegis fiðring eins og ég væri að ræða við Pírata þegar orðið netverslun heyrðist hér [[Hlátur í þingsal.]]æ ofan í æ. Miðað við hvernig þingmaðurinn talar er hann aðeins bjartsýnni en ég á þróun póstþjónustu út um land sem hefur ekki verið jákvæð á síðustu árum. Ég myndi ekki telja að það auki endilega aðgengið að fólk geti fengið vöruna senda í gegnum póstinn. Þingmaðurinn nefndi áðan að ríkið væri ekki gott í því að hafa eftirlit með sjálfu sér. Betra væri að hafa einkaaðila í rekstri og öflugt eftirlit með þeim. Hér erum við aftur komin að bjórlöggunum sem hv. fyrsti flutningsmaður Teitur Björn Einarsson nefndi áðan. [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja þingmanninn sérstaklega um það atriði, hvort það hafi verið metið hversu mikið þyrfti að þenja út eftirlitsbáknið, sem stundum er svo kallað, til að bregðast við breyttu umhverfi í sölu á áfengi.
Virðulegi forseti. Svo ég byrji á síðustu spurningunni þá held ég að það þyrfti ekki að þenja það mikið út þar sem nú þegar er eftirlit með verslunarstarfsemi, heilbrigðiseftirlit og annað, þegar sótt er um leyfi fyrir verslunarstarfsemi, það er eftirlit hvort sem er nema hvað að þarna mun heilbrigðiseftirlitið fá aukna fjármuni sem eru fólgnir í leyfinu til þess að fá útgefið. Við getum kannski jafnvel gert það að kröfu að borga þurfi fyrir leyfið oftar til þess að standa frekar undir eftirlitinu. En það er vissulega aukaleyfisgjald fyrir utan það leyfi sem við erum með nú þegar fyrir verslunarstarfsemi. Svo mun almenningur og aðrir stunda miklu meira eftirlit með einkaaðilunum en þeir gera með Vínbúðunum því þeir treysta bara Vínbúðunum sem ríkisfyrirtæki þannig að ég held að hið almenna eftirlit fáum við pro bono. En það er einmitt póstþjónustan og netverslunin. Ég held að netverslun, ekki bara netverslun með áfengi heldur bara almennt, sé einmitt eitthvað sem geti bjargað póstþjónustu og aukið þjónustu við landsbyggðina og aukið póstsamgöngur, hvort sem það er í gegnum Póstinn eða einkafyrirtæki.
Virðulegi forseti. „Þeir segja að ég hafi vit til að velja þá en ég hafi ekki vit til þess að hafa vit fyrir mér.“ Þetta orti karl faðir minn, Valgarður Guðjónsson, í vinsælu kvæði við lagið „Bjór“ með Fræbbblunum sem sló í gegn árið 1981 og var samið til höfuðs þágildandi bjórbanni í landinu. Hann stendur enn fast við þá söguskoðun að þetta lag hafi verið stór ástæða fyrir því að bjórbannið var að lokum afnumið og ég treysti því að hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon geti staðfest að hann hafi næstum því skipt um skoðun á sínum tíma þegar hann heyrði lagið í fyrsta sinn. Og hingað erum við aftur komin til að ræða um bjórinn og um vitið sem við þurfum að hafa fyrir þeim sem okkur velja. Í gegnum áralangt stjórnmálafræðinám og afskipti af pólitík hefur þessi setning öðru hverju komið mér í hug þar sem hún lýsir í raun grundvallartogstreitu stjórnmálanna á milli lýðræðislegra hagsmuna heildarinnar og náttúrlegra einstaklingsréttinda. Fyrirgefið mér ef ég hljóma of heimspekilega, en það er ákveðin siðferðisleg frumforsenda okkar daga að allir menn og konur fæðast með jöfn réttindi og að enginn sé öðrum rétthærri af náttúrunnar hendi. Við fyrstu sýn felur það í sér að enginn hefur siðferðislegan rétt til að beita annan valdi. Hins vegar höfum við óskrifaðan samfélagssáttmála um lýðræðislegt ríkisvald ofan á þetta sem hefur lögmæta einokun á valdbeitingu í ákveðna þágu, þ.e. að með því að lifa og taka þátt í tilteknu samfélagi tökum við þátt í þeim kerfum og reglum sem það samfélag setur sér um sameiginleg málefni, svo lengi sem þau eru lýðræðislega og lögmætt sett. Í því samhengi setjum við okkur ákveðnar reglur um sameiginlegan markað, landvarnir og löggæslu, velferðarkerfi, vegakerfi og aðra innviði og sömuleiðis höfum við siðferðislega skyldu til að aðstoða fólk í neyð, tryggja öllum lágmarksframfærslu, jafnari tækifæri o.s.frv. Lýðræðislega krafan, sem oft er virt að vettugi hér á þingi, er síðan að við höfum öll siðferðislega jafnan rétt til að móta þessar reglur, hvort sem það eru kosningar á næsta leiti eða ekki. Ég veit að það hljómar kannski ekki eins og það hafi mjög mikið með frjálsa sölu áfengis að gera, en spurningin sem við verðum að spyrja okkur í þessu samhengi er: Er það hluti af þessu lögmæta hlutverki stjórnvalda að hafa vit fyrir fólki, þ.e. að beita valdi sínu til þess að ekki bara hjálpa fólki eða setja og framfylgja reglum um okkar sameiginlegu kerfi heldur til þess að hafa stjórn á þeirra eigin lífi, líkama og neyslu? Ég veit vel að nú eru margir að hugsa að ríkið banni fólki ekki að drekka áfengi. Það er alveg rétt, en við erum að banna fólki að selja áfengi og kaupa áfengi af öðrum en ríkinu á öðrum tímum og stöðum en ríkið kýs að selja það. Það er kannski ekki mjög alvarlegt frelsisbrot í sjálfu sér en það er engu að síður óeðlilegt að ríkið standi í smásöluverslun með löglega vöru. Það felur í sér alls konar óhagræði fyrir mjög marga og það felur hugsanlega í sér að ríkið sé að niðurgreiða áfengi með úrvali, opnunarstöðum og verðlagningu sem eftirspurn annar ekki. Ég velti fyrir mér hvort sú niðurgreiðsla á áfengi sé eitthvað sem andstæðingar þessa frumvarps telja eðlilegt. Af þessum sökum er ég ósammála þeim sem eru á móti frumvarpinu á þeim forsendum að það gæti mögulega skert aðgengi, úrval eða hækkað verðlag á áfengi. Það gæti gerst, en ef svo er vil ég að það ráðist af eftirspurn og samkeppni, ekki því að ríkið sé að niðurgreiða áfengi sem ekki er eftirspurn eftir. Sömuleiðis er ég ósammála þeim sem telja að rekstur smásöluvöru sé almennt betur kominn í höndum ríkisins en einkaaðila vegna fákeppni á Íslandi. Vissulega er fákeppni alvarlegt vandamál á Íslandi, en lausnin við því er að stuðla að aukinni samkeppni og eftirliti, ekki einokun. Það er t.d. ástæðan fyrir því að fákeppni á matvörumarkaði hefur ekki enn fengið okkur til að koma á ríkiseinokun um sölu á matvöru, nema ef vera skyldi mjólk, og ég vona svo sannarlega að slíkri einokun verði ekki komið á. Það sjónarmið sem algengast er að sé notað gegn málinu, og ég hef líka mesta samúð með, eru lýðheilsurökin. Þau eru sterk og þau eru skiljanleg. Áfengi er svo sannarlega vímuefni sem hefur skaðleg áhrif á fólk, a.m.k. í óhóflegum mæli, og alkóhólismi er sjúkdómur sem hefur eyðilagt líf allt of margra. Það er samfélagslegt og persónulegt vandamál sem ég geri á engan hátt lítið úr. Spurningin er hvort við viljum nálgast vandamálið með því að upplýsa fólk og aðstoða þá sem lenda í valda eða með því að reyna að stýra neyslu fólks á löglegum vörum með því að banna öðrum en ríkinu að selja þær. Ég tel það ranga leið. Ég vil frekar, eins og lagt er til í þessi frumvarpi, styðja miklu betur við þá sem lenda í vanda með áfengisneyslu, og upplýsa fólk, þá sérstaklega ungt fólk, mun betur um eðli og afleiðingar hennar með öflugum forvörnum. Þess vegna leggjum við til í frumvarpinu að hlutfall áfengisgjalds sem rennur til forvarna og meðferðarstarfs fimmfaldist, hækki um mörg hundruð milljónir, að mér skilst. Þar komum við aftur að því hvað er siðferðislega rétt að nota ríkisvald í. Einokun á valdbeitingu er hlutverk sem við sem þingmenn eigum ekki að taka sem sjálfgefnum hlut. Það krefst réttlætingar á borð við þær sem ég kom inn á áðan. Sú réttlæting að ef við beitum ekki þessu valdi til að stýra neyslu einstaklinga gætu þeir kosið að neyta efna sem hafa skaðleg áhrif á þá sjálfa eða þær sjálfar er fyrir mér ótæk réttlæting. Ríkið hefur fullan rétt á því að upplýsa og aðstoða fólk varðandi einkalíf þess en við höfum ekki rétt á því að stýra einkalífi þess með valdboði. Það er fyrir mér kjarni málsins. Virðulegi forseti. Ríkiseinokun á áfengi er svo sannarlega langt frá því að vera alvarlegasti glæpur sem íslensk stjórnvöld fremja í dag eða hafa framið. Það er ekki helsta forgangsmál mitt eða annarra flutningsmanna frekar en flest þau þingmál sem eru til umfjöllunar á þinginu þessa dagana. Ég greiddi t.d. atkvæði með því fyrr í dag að þingið myndi fjalla um frumvarp um kjararáð á undan þessu máli, en margir af háværustu mótmælendum greiddu atkvæði gegn því, vildu alls ekki að við töluðum um mál sem varðar kjaraviðræður 70% launafólks áður en við tækjum þetta mál fyrir. Ég veit t.d. ekki betur en að hv. þm. Elsa Lára Arnardóttir hafi greitt atkvæði gegn því en sé búin að verja hér mestöllum deginum í að tala um áfengisfrumvarpið. Við skulum velta aðeins fyrir okkur þeirri forgangsröðun. Við Píratar tökum hins vegar afstöðu til mála út frá sannfæringu okkar og grunnstefnu alveg óháð málflytjendum og óháð því hvort önnur mál kunni að vera mikilvægari. Píratar hafa frá upphafi verið frjálslyndur flokkur sterkra borgararéttinda og sjálfsákvörðunarréttar einstaklinga um eigið líf. Í ljósi þessarar grunnstefnu okkar Pírata er ég svo sannarlega fylgjandi því að snúa við þeirri gamaldags forræðishyggju sem ríkiseinokun á áfengi er. Við höfum ekki siðferðislegan rétt á því að beita völdum okkar til að ráðskast með einkalíf fólks. Við eigum að upplýsa og aðstoða, ekki troða siðferðisvitund okkar og neysluvali upp á aðra í gegnum stöðu okkar sem þingmenn. Við eigum að aðstoða fólk, ekki hafa vit fyrir því.
Virðulegur forseti. Ég get ekki verið minni maður en hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson og kýs að fara hér með eitt vísukorn, með leyfi forseta. Það er eftir skagfirska hagyrðinginn Harald Hjálmarsson. Brennivín er besti matur, bragðið góða svíkur eigi. Eins og hundur fell ég flatur fyrir því á hverjum degi. Í síðustu viku, í svokallaðri kjördæmaviku, hitti ég forsvarsmenn allra framhaldsskóla í Norðausturkjördæmi. Flestir eða allir minntust á þetta frumvarp að fyrra bragði og mæltu einum rómi gegn því. Þeir töldu að þetta myndi auka drykkju ungs fólks enn á ný með slæmum afleiðingum. Ég geri ráð fyrir að forsvarsmenn annarra framhaldsskóla hér á landi séu á sama máli. Því spyr ég hv. þingmann hvernig hann hyggist sefa áhyggjur þessa fólks.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni og góðvini mínum, Einari Brynjólfssyni, fyrir fyrirspurnina. Ég hef fullan skilning á því að forsvarsfólk framhaldsskóla og aðrir aðilar sem hafa atvinnu og reynslu af því að huga hvað helst að lýðheilsu beiti sér fyrir því að ungt fólk og fólk almennt neyti síður áfengis og verði sér síður að skaða með þeim hætti. Ég vil að þau geri það. Ég vil að þau haldi áfram að gera það. En ég tel það ekki vera hlutverk okkar sem þingmanna og stjórnvalda að beita okkar valdboði til að stuðla að því. Ég vil frekar að framhaldsskólarnir hjálpi nemendum sínum með upplýsingum og forvörnum til að taka réttar ákvarðanir fyrir sig sjálf. Ég minni á að samkvæmt frumvarpinu verður aldurstakmarkið áfram 20 ár og frá því að bjórbannið var afnumið, eins og ég minntist á hér áðan, hefur áfengisneysla á Íslandi aukist mjög verulega á sama tíma og unglingadrykkja hefur dregist mjög mikið saman. Að sjálfsögðu hef ég samúð með þessum sjónarmiðum en tel það ekki vera hlutverk okkar að stýra neyslu fólks. Áfram yrði ólöglegt fyrir fólk undir 20 ára aldri að kaupa áfengi. Mér finnst ekki eðlileg stefnumótun að banna eitt af því að það gæti mögulega haft í för með sér að annað, sem er nú þegar bannað, verði frekar gert. Skiljiði? Að banna öllum að kaupa áfengi af öðrum en ríkinu vegna þess að ungt fólk, sem hvort eð er má ekki samkvæmt lögum kaupa áfengi, gæti keypt áfengi - reynsla Íslendinga er ekki sú að aukið aðgengi að áfengi hafi þau áhrif að unglingadrykkja aukist verulega. En út af þeim áhyggjum leggjum við til aukin framlög til forvarnastarfs.
Virðulegur forseti. Hafandi verið framhaldsskólakennari undanfarin 18 ár get ég fullvissað félaga minn og vin, hv. þm. Viktor Orra Valgarðsson, um að þau eru ærin verkefnin sem starfsfólk framhaldsskólanna fær að glíma við. Þessu er nú kannski ekki á bætandi. En það er skemmtileg tilviljun að hv. þingmaður, sem stóð hér í pontu áðan, skuli vera hvatamaður að sérstakri umræðu um æskulýðsmál sem sett hefur verið á dagskrá á morgun, ef ég hef skilið það rétt. Mér leikur forvitni á að vita hvort þingmaðurinn hyggist ræða áfengis- og vímuefnanotkun ungs fólks í þeim umræðum og þá með hvaða hætti.
Virðulegi forseti. Já, ég geri mér fulla grein fyrir því að verkefni framhaldsskólakennara eru og hafa alltaf verið ærin og munu áfram verða það. Eitt af þessum verkefnum hefur svo sannarlega verið að stuðla að forvarnastarfsemi og ábyrgri hegðun nemenda. Nú hef ég ekki þá reynslu sem hv. þm. Einar Brynjólfsson hefur en ég hef reynslu af því að vera framhaldsskólanemi og geri mér þar af leiðandi fulla grein fyrir því að framhaldsskólanemar sem vilja drekka áfengi komast mjög auðveldlega í það, óháð því hvort það er selt í ríkinu eða í Bónus. Það að aðgengi hafi aukist á sama tíma og neyslan hefur dregist saman finnst mér bera vott um að það sé ekki mikilvægasta málið. Varðandi æskulýðsmál þá er vissulega mikilvægt að efla forvarnir varðandi áfengis- og vímuefnaneyslu. En ég sé ekki hvernig það getur verið málefni æskulýðs að fullorðnu fólki sé bannað að drekka áfengi. En jú, ég hlakka til að eiga í umræðum um æskulýðsmál á morgun. Þar munum við sérstaklega tala um samfélagsþátttöku ungs fólks og að styðja við starf þeirra og sjálfsákvörðunarrétt, sem er að sjálfsögðu mjög mikilvægt.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Hann ræddi aðeins um hækkun á hlutfalli áfengisgjalds sem renna á í lýðheilsusjóð til forvarna. Mig langar til að spyrja hann út í það og það tveggja ára viðmið sem sett er í frumvarpinu. Telur hann það nægjanlegt? Nú höfum við meðal annars séð gríðarlega aukningu í tölum t.d. þegar kemur að ölvunarakstri. Það sjáum við í fréttum. Til dæmis var mikill fréttaflutningur í desember af gríðarlegri fjölgun þeirra sem teknir voru fyrir ölvunarakstur. Sambærilegar tölur hafa ekki sést frá því 2007 eða 2008. Það er gríðarleg aukning frá undanförnum árum. Það kom jafnframt fram í fréttum að ein mikilvægasta aðgerðin sem hægt væri að fara í til þess að sporna gegn því væri að auka verulega framlög í forvarnasjóði. Því spyr ég, vegna þeirrar miklu aukningar sem orðið hefur: Munu þessi tvö ár duga? Af hverju þarf það að vera bundið við frumvarpið að við hækkum framlög í þennan sjóð? Myndi hv. þingmaður myndi samþykkja frumvarp, þótt þetta frumvarp yrði fellt, sem fæli í sér hækkun á þessu, frumvarp sem stæði eitt og sér án tillits til þess hvort þetta frumvarp verður að lögum eða ekki?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina. Varðandi tveggja ára markmiðið er það ákveðið lágmarksviðmið. Það er ekkert því til fyrirstöðu að það hlutfall yrði áfram nýtt í sömu málaflokka eftir tvö ár. Ég myndi styðja það. Ég verð að segja að ég er algerlega opinn fyrir því persónulega að það tímabil yrði lengt í frumvarpinu. Það er ekkert grundvallaratriði fyrir mér, þessi tvö eða þrjú ár eða eitthvað slíkt. Mér skilst að það sé bara hugsað sem ákveðið tilraunatímabil. Ég myndi styðja frumvarp hv. þingmanns um þessa hækkun óháð frumvarpinu sem hér um ræðir. Ég hafði einmitt heyrt af því frumvarpi og líst vel á það. Og auðvitað er þetta hugsað sem ákveðin mótvægisaðgerð. Eins og ég hef sagt áður efast ég ekki um að áfengisneysla almennt muni aukast á Íslandi. Ég hef ákveðnar efasemdir um að alkóhólismi muni aukast eða þá óhófleg neysla, en mér finnst alveg þess virði, sérstaklega þegar við ræðum umdeilda breytingu, að koma til móts við þessar mjög svo eðlilegu og skiljanlegu áhyggjur með því að auka framlagið. Eins og ég segi myndi ég vera fylgjandi því hvort eð er. Ég sé ekkert því til fyrirstöðu.
Hæstv. forseti. Kærar þakkir fyrir andsvarið, hv. þingmaður. Hv. þingmanni er tíðrætt um að við eigum ekki að hafa vit fyrir fólki og ekki að setja því skorður um aðgang að ákveðnum hlutum, eins og t.d. þessum, en starf okkar þingmanna byggist mjög mikið á samráði við fagfólk, fólk sem hefur þekkingu, sendir inn umsagnir. Þingleg meðferð mála. Efnisleg vinnsla mála á sér stað í nefndum þar sem við fáum upplýsingar um hluti sem við vissum kannski ekki áður og geta mótað afstöðu okkar og hafa þannig áhrif á regluverk. Auðvitað hefur það ákveðin áhrif og við verðum líka að hlusta á þær skoðanir sem hafa áhrif á lagasetningu. En mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi skoðað umsagnir um málið frá fyrri þingum þegar málið hefur verið tekið saman, og skoðað hvernig þær skiptast í tvo hópa þar sem fagfólk í heilbrigðisvísindum og félagsvísindum annars vegar varar við samþykkt þessa máls, á meðan aðilar verslunar og þjónustu hins vegar eru mjög hlynntir því. Hefur hann velt því fyrir sér hvað valdi mismunandi umsögnum hjá þessum tveimur ólíku hópum?
Virðulegi forseti. Já, ég hef kynnt mér þessar umsagnir og þær rannsóknir sem þær byggja á. Það kemur mér alls ekki á óvart að landlæknir eða fagstéttir í félags- og heilbrigðisstétt séu á móti þessu frumvarpi og telji að það munu auka áfengisneyslu og jafnvel neikvæðar afleiðingar af henni. Ég lít svo á að það sé hlutverk þeirra, og ég treysti mati þeirra á líffræðilegum áhrifum áfengisneyslu og alls konar empírík sem því tengist, en svo er það okkar stjórnmálamanna að ákveða hvernig þingið og stjórnvöld eiga að bregðast við því. Það fer eftir gildismati okkar á því hvert hlutverk stjórnvalda sé og hvaða rétt við höfum í því samhengi. Ég vil áfram styðja við forvarnastarfsemi og meðferðarúrræði eins og SÁÁ, sem ég geri. En ég vil ekki að við sem þingmenn beitum því valdi sem við höfum, valdbeitingaráhrifum, til að ráðskast með [[Forseti hringir.]]hvernig fólk stýrir neyslu sinni.
Frú forseti. Ég ætla að leggja aðeins út af orðum hv. þingmanns um það hvað sé siðferðilega rétt að nota ríkisvaldið í. Það er almenn skoðun fagfólks í heilbrigðiskerfinu að aukið aðgengi áfengis stuðli að aukinni neyslu þess. Það þýðir aukið álag á heilbrigðiskerfið og heilbrigðisstarfsfólk sem þýðir síðan aukin útgjöld ríkissjóðs til málaflokksins. Að auki vilja flutningsmenn frumvarpsins bæta við útgjöld ríkissjóðs til sérstaks forvarnasjóðs. Er það ekki mótsögn þegar hv. þingmaður talar um hvað sé siðferðilega rétt að nota ríkisvaldið í að hann mæli samt sem áður með því að samþykkja frumvarp sem hefur í raun og veru í för með sér aukið álag á heilbrigðiskerfið og um leið aukna fjármuni úr ríkissjóði okkar allra og þvingar ríkið til þess að taka á sig fjárhagslegar byrðar til þess að mæta þessu, eiginlega undir því yfirskini að ríkið sé ekki hæft til að selja áfengi en því beri samt sem áður að taka á sig allan þann kostnað sem hlýst af því heilbrigðisvandamáli sem aukið aðgengi að áfengi þýðir? Ég vildi aðeins fá nánari útskýringar og spyrja hv. þingmann hvort þetta sé ekki alger þversögn og mótsögn í sjálfu sér.
Virðulegi forseti. Ótrúlegt en satt þá finnst mér ekki vera alger þversögn og mótsögn í afstöðu minni. Í fyrsta lagi er ekki kveðið á um aukin útgjöld ríkissjóðs í gegnum áfengisgjaldið heldur að aukið hlutfall þess fari til meðferðarmála og lýðheilsumála. Í öðru lagi er hitt heimspekileg umræða, um kostnaðinn fyrir heilbrigðiskerfið, sem mér finnst verðug umræða. Ég er fylgjandi opinberu heilbrigðiskerfi eins og ég fór yfir áðan á þeim forsendum að það sé siðferðileg skylda okkar að hjálpa fólki sem þarf á hjálp að halda, er veikt eða lendir í slysum o.s.frv. En ég tel að sú siðferðilega skylda byggi ekki á því að þar með höfum við rétt til að stýra fólki og hvernig það hegðar sér og hvort það fari sér að voða, alveg eins og ef vinur minn myndi lenda í bílslysi myndi ég verja tíma og orku í að koma honum til hjálpar en það gefur mér ekki rétt til að banna honum að keyra bíl. Þetta byggir ekki á því að með því að við höfum opinbert heilbrigðiskerfi höfum við þar með eignast alla sem gætu þurft á þeirri þjónustu að halda. Eða eru það rökin fyrir því að vera fylgjandi heilbrigðiskerfinu? Er það nauðsynleg afleiðing af því, að mati hv. þingmanns, að vera fylgjandi opinberu velferðarkerfi að maður sé það á þeim forsendum að geta haft stjórn yfir einkalífi fólks?
Frú forseti. Mér finnst bara nokkuð merkileg þessi krafa um að ríkið taki á sig auknar fjárhagslegar skuldbindingar en samt undir því yfirskini að ríkinu sé ekki treystandi til að selja áfengi. Þetta er í sjálfu sér mótsögnin sem ég var að tala um áðan. Og fyrst við erum að tala hér eingöngu um þann þátt er lýtur að kostnaði ríkisins þá er ekki ljóst nákvæmlega hver kostnaður ríkisins er við frumvarpið. Hér erum við að tala um eftirlit og að þeir sem selja áfengi í verslunum eigi að vera 18 ára eða eldri. Það er ekki ljóst hver á að sinna því eftirliti og hvað það muni kosta þannig að það er enn einn kostnaðarliðurinn og enn ein byrðin sem verið er að velta yfir á ríkið sem er, nota bene, samkvæmt þingmanninum ekki treystandi til að selja áfengi en á svo sannarlega að taka á sig allar þær fjárhagslegu skuldbindingar sem eru afleiðingar frumvarpsins.
Virðulegi forseti. Hér opinberast kannski grundvallarmunur á milli okkar hv. þingmanns um hvernig við horfum á hlutverk ríkisins. Ég lít ekki svo á að það sé samasemmerki milli þess að ríkið selji áfengi og ríkið veiti heilbrigðisþjónustu. Mér finnst þetta vera tveir gerólíkir hlutir. Mér finnst réttlætingarnar fyrir því að ríkið veiti heilbrigðisþjónustu allt aðrar og miklu betri. Við verðum að skoða hvert svið fyrir sig. Þetta er ekki til þess gert að auka kostnað heilbrigðiskerfisins en það gæti gert það. Alls konar frelsisréttindi fólks geta aukið kostnað heilbrigðiskerfisins. Neysla á sykri, að keyra bíla, það að fara út úr húsi. Það getur aukið kostnað heilbrigðiskerfisins að leyfa fólki að gera þessa hluti. Frelsið hefur stundum í för með sér ákveðinn fórnarkostnað. Ég tel okkur ekki hafa rétt á að takmarka frelsi fólks á þeim forsendum en ég tel okkur samt hafa skyldu til að reka opinbert heilbrigðiskerfi. Varðandi 18 ára takmörkin tíðkast þau í nánast öllum Evrópuríkjum og þetta tíðkast á Íslandi varðandi tóbak. Það getur verið einn aðili á svæðinu sem er yfir átján ára aldri, einn kassi þar sem áfengi er og þetta á ekki að vera neitt vandamál. Fólk undir 18 ára aldri á að geta unnið í matvöruverslunum áfram þrátt fyrir þetta, alveg eins og með tóbak.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni kærlega fyrir ræðuna. Ég fagna því sérstaklega að hann skuli vitna í aðra af tveimur bestu hljómsveitum Íslandssögunnar. Við sem bjuggum í Kópavogi á eftirpönksárunum fögnum því sérstaklega. [[Gripið fram í.]]Hvað varðar efni frumvarpsins - Er ég ekki í andsvari?
Nei, þingmaðurinn hefur fengið orðið í ræðu.
Nú, ég biðst forláts. Ég var búinn að biðja um andsvar. Ég hélt að ég væri kominn í andsvar en þá skipti ég þegar í stað um takt. En ég var búinn að biðja um -
Má hann ekki fara í andsvar við mig?
M?iðað við upplýsingar sem forseti er með voru þrír hv. þingmenn búnir að óska eftir að veita andsvar.
Það var tilkynnt, forseti, að það væru fjórir [[Já.]]í upphafi andsvarahrinunnar áðan.
Ræðutími þingmannsins hefur farið af stað. Ræðutími í andsvörum áðan var tvær mínútur í fyrri umferð og ein mínúta í þeirri síðari, þar af leiðandi er augljóst að forseta …
Það er allt í lagi. Ég hélt að ég væri í andsvari. Ég ætla bara að fá að byrja upp á nýtt, virðulegi forseti, sem er jafn virðulegur fyrir því. Takk kærlega fyrir þetta. Eins og ég segi biðst ég forláts á þessu. Ég stökk hér upp til að fara í andsvar. En það er bara fínt að vera kominn í ræðu. Af nógu er að taka varðandi þetta frumvarp. Ég hygg að ég þurfi ekki að eyða sérstaklega mörgum orðum í lýðheilsusjónarmiðin, í umsagnir, í þá staðreynd sem m.a.s. flutningsmenn frumvarpsins viðurkenna og þá var sérstaklega athyglisvert að heyra þann hv. þingmann sem talaði á undan mér, Viktor Orra Valgarðsson, viðurkenna blákalt að þetta muni auka neyslu. Eins og ég skildi hann er frelsið til að geta keypt hjá einkaaðilanum slíkt að það trompi þær afleiðingar. Nægilega margir þingmenn hafa fjallað um þann þátt málsins. Áðan var sérstaklega kallað eftir því að við fjölluðum um þetta frumvarp og ég ætla að leyfa mér að gera það, fjalla um það sem frumvarp. Ég verð að segja eins og er að mér finnst eiginlega ekki standa steinn yfir steini í því. Hér rekst eiginlega hvað á annars horn. Þetta kristallast að einhverju leyti í málflutningi hv. þm. Viktors Orra Valgarðssonar sem fór hér með himinskautum, talaði um frelsi og valdbeitingu ríkisvaldsins sem hann gæti ekki stutt og að það væri ekki hlutverk stjórnvalda að hafa vit fyrir fólki. Samt gerum við það. Við neyðum fólk til að greiða í lífeyrissjóði svo það geti séð fyrir sér sómasamlega í ellinni sem það því miður gerir ekki. Við setjum hraðatakmarkanir á vegum. Ekki bara svo maður skaði ekki aðra heldur líka sjálfan sig. Við neyðum þá sem eiga bíla til að kaupa sér skyldutryggingu. Við erum kannski ekki alltaf að, en við gerum það á margvíslegan máta, höfum áhrif á ákvarðanir fólks, vit fyrir fólki eins og hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson orðaði það. Það væri meiri vigt í þessum háfleyga frelsismálflutningi um að hafa ekki áhrif á ákvarðanir fólks ef hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson væri ekki að leggja fram frumvarp uppfullt af reglum þar sem við höfum áhrif á ákvarðanir fólks. Af hverju mega bara tvítugir kaupa áfengi ef það er svona mikil skerðing á frelsi? Ef það er frelsisástin sem hvetur okkur áfram í þessu, af hverju má ég ekki kaupa mér bjór kl. 2 um nótt? Af hverju má ég ekki eima áfengið mitt? [[Gripið fram í.]]Já, hv. þingmaður verður að vera samkvæmur sjálfum sér, hann getur ekki staðið að einu frumvarpi hér sem fer í töluvert ítarlegu máli yfir hættuna á eimingu og að það verði að taka sérstaklega hart á henni en boðar svo annað frumvarp þar sem eigi að afrefsivæða eiminguna og láta eins og hún sé á einhvern hátt ekki eins og í greinargerðinni sem hv. þingmaður þó stendur hér að. Af hverju má ég ekki kaupa áfengi í ísbíl eða pylsuvagni? Af hverju er sú skerðing á pylsusvöngum Íslendingum og ferðamönnum að mega ekki fá sér bjór með pylsunni sinni? Af hverju þarf að afmarka áfengi sérstaklega, af hverju þarf að fela það ef þetta er eins og hver önnur neysluvara? Hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson fær þó prik fyrir að segja að svo sé ekki. Hv. þingmaður sagði að þetta væri vímuefni. Í greinargerðinni með frumvarpinu sem hv. þingmaður lagði hér fram ásamt fleirum segir hins vegar, með leyfi forseta: „Þetta sjónarmið á við um áfengi og aðrar neyslu- og nauðsynjavörur.“ Í hugum þeirra sem leggja fram frumvarpið er áfengi ekki aðeins neysluvara heldur nauðsynjavara. Það rekst hvað á annars horn hér þegar menn tala út og suður fyrir frelsi þegar þeir takmarka frelsi, fyrir því að þetta sé neysluvara, þegar þeir leggja fram frumvarp sem er uppfullt af sérreglum um vöruna af því að hún er ekki venjuleg neysluvara. Er til of mikils mælst að biðja um að fólk sé bara pínulítið samkvæmt sjálfu sér á hinu háa Alþingi?
Ég kem á eftir.
Kæri þingmaður, Viktor Orri Valgarðsson, það eru fleiri þingmenn á Alþingi en þú og þó að ég hafi aðeins verið að tala um þig hérna þarftu ekki að svara mér í hvert skipti sem ég tek hér til máls. Svo vill til að hér eru fleiri flutningsmenn. Ég hafði ætlað mér að fara í ræðu minni lið fyrir lið yfir þær fjölmörgu spurningar sem vöknuðu við lestur minn á þessu frumvarpi. Ég festist pínulítið í frelsisrökunum sem komu fram áðan og hafa svo sem heyrst áður. Með þeim er verið að afvegaleiða umræðuna á hátt sem er eiginlega ekki boðlegur. Það er verið að láta eins og þetta snúist um frelsið, þá háleitu hugsun. Hver getur verið á móti frelsinu? Í staðinn ættum við að fara aðeins niður á jörðina og ræða í þaula hvaða áhrif samþykkt þessa frumvarps hafi. Ég veit það ekki. Ég er ekki sérfræðingur í þessum málefnum. Ég einsetti mér áður en ég tók sæti á hinu háa Alþingi að í málum sem ég væri ekki sérfræðingur í, og trúið mér að það er yfirgnæfandi meiri hluti allra mála, ef ekki öll, ætlaði ég að hlusta á fagfólk. Ég þyrfti ekki alltaf að fara eftir því sem það segði en ég skyldi hlusta á fagfólk og ef það væri samhljómur í málflutningi alls fagfólks í ákveðnum málum skyldi ég kannski aðeins taka afstöðu til þess, ekki bara svipta því til hliðar eins og hér og láta eins og það sé bara ekkert mál. Hv. flutningsmaður Teitur Björn Einarsson afneitaði vísindunum í ræðu hérna fyrr í dag. Það er svo langt seilst í málflutningnum til að afnema einkasölu ríkisins á áfengi að hv. flutningsmaður Teitur Björn Einarsson afneitar vísindunum. Það er ekki boðlegt. Það er þyngra en tárum taki að við skulum þurfa að ræða þetta á þeim forsendum, að menn standi ekki bara og falli með því sem þeir segja í þessu frumvarpi. Þar tala þeir oftar en ekki gegn sjálfum sér. Hv. þm. Vilhjálmur Árnason kom í pontu áðan og talaði um að það yrði að vera samræmi á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðis í þessum málum. Það á samt ekki við um lýðheilsusjónarmiðin. Í frumvarpinu segir að ekki þurfi að afmarka áfengi frá öðrum vörum ef því verður illa við komið, ef um er að ræða t.d. einu verslunina í tilteknu byggðarlagi sem er með starfsemi í litlu og óhentugu rými og engri annarri verslun á sama svæði með áfengi er til að dreifa. Um þá sem búa við þær aðstæður gilda lýðheilsusjónarmið ekki samkvæmt flutningsmönnum þessa frumvarps. Það er athyglivert að ekki skuli hafa fengist almennileg skýring - þó að ég verði að upplýsa, til að vera algjörlega sanngjarn í mínum málflutningi, að hv. flutningsmaður Teitur Björn Einarsson var byrjaður að ræða þetta við mig í hliðarsal - á þessu tveggja ára töfratímabili þar sem allt á að breytast til hins betra en breytist til hins verra við samþykkt frumvarpsins, þ.e. að áfengisneysla aukist. Það er eiginlega ekki hægt að tala í pontu eins og sumir hv. þingmenn hafa gert, þó ekki sá sem stóð í pontu á undan mér, og láta eins og þetta muni bara ekki hafa nein áhrif, að aukið aðgengi muni ekki hafa áhrif á aukna neyslu, frumvarp þar sem beinlínis segir í greinargerðinni að verði það samþykkt muni neysla áfengis aukast. Allir þeir sem standa að þessu frumvarpi segja með opin augun að áfengisneysla muni aukast. Það mun hins vegar læknast á tveimur árum af því að við ætlum að setja aukna fjármuni í forvarnasjóð. Ég veit ekki hvaða töfraformúlu fólk hefur komist að sem getur breytt áfengishegðun einhverra kynslóða á tveimur árum. Svo reynir fólk, í staðinn fyrir að tala hreint út og segja: Ég vil brennivín í búðir, mér finnst það réttlátt - og það má hv. þm. Viktor Orri Valgarðsson eiga að hann talaði dálítið á þeim nótum. Mér finnst bara réttlátt að það sé hægt að kaupa brennivín í búðum, punktur - að svara fyrir fram öllum gagnrýnisröddum. Uppáhaldssetningin mín úr greinargerðinni er þar sem talað er um að á svæðum þar sem vínbúðir eru fáar, t.d. víða úti á landi, geti áhrifin á samkeppnisstöðuna, á matvöruverslunina sem hefur væntanlega bolmagn til að opna áfengisútsöluna [[Gripið fram í.]]- þetta eru áhrifin. Bætt staða verslunareigandans, með leyfi forseta, „kann jafnvel að hafa áhrif á hverfamyndun þar sem þeir sem aðhyllast bíllausan lífsstíl geta nálgast fleiri neysluvörur án þess að þurfa að eltast við smásölustaði um langan veg“. Maður er búinn að sitja við að semja greinargerð og hugsar: Hvaða hóp þarf ég að sannfæra? Jú, umhverfissinnana sem aðhyllast bíllausan lífsstíl. Ég ætla að ná þeim með þessu. Það er eiginlega bara fyndið að hugsa til þess að þetta frumvarp skuli vera lagt hér fram í fullri alvöru enda hefur komið í ljós að tveim hv. þingmönnum Sjálfstæðisflokksins sem eru sammála efni frumvarpsins finnst frumvarpið slík hrákasmíð að þeir geta ekki einu sinni stutt það. Af hverju skyldum við alltaf vera að ræða þessi mál, brennivín í búðir? Ég efast ekki um að mörgum þætti rosalega gott að geta keypt sér áfengi hjá kaupmanninum á horninu. Sjálfur kaupi ég ekki áfengi þannig að þetta frumvarp snertir mig alveg afskaplega lítið. En hver er ástæðan fyrir því að hér er farið alla leið? Menn mega auglýsa, vera með þetta í verslunum sínum hvar sem er og ef það hentar illa að afmarka það er það ekkert mál, þeir fá undanþágu frá því. Það er minnsta málið. Skyldu vera einhverjir hagsmunir að baki? Skyldi geta verið gróði af þessari sölu? Það sem þetta frumvarp gerir er að tryggja að sá gróði sé ekki nýttur í ríkissjóð, í forvarnaskyni, ekki látinn borga fyrir þann skaða sem sala vörunnar sannarlega veldur, heldur sé hægt að stinga í það minnsta hluta hans í vasann. Það er óþolandi krafa sem hefur heyrst frá sumum stuðningsmönnum þessa máls að það sé á einhvern hátt verkefni þeirra sem eru ekki stuðningsmenn þess að sanna að frumvarpið hafi ekki einhver ákveðin áhrif. Þingmenn sem leggja fram svona frumvarp verða að geta staðið í pontu og sannfært þjóðina alla um að frumvarpið muni ekki hafa slæmar afleiðingar. Þeir verða að geta staðið hér og fullyrt að annaðhvort hafi frumvarpið ekki þær afleiðingar í för með sér að áfengisneysla aukist, unglingadrykkja og hvað það er, eða þeim sé bara alveg sama, það skipti þá meira máli að ríkið sé ekki í smásölurekstri, af því að þannig er það einhvers staðar úti í heimi, eða að það sé þægilegra að grípa rauðvínsflöskuna með steikinni sinni. Það er ekki okkar sem höfum vægast sagt efasemdir um þetta frumvarp að sanna slæmar afleiðingar þess. Það ætti að vera hverjum þingmanni, sérstaklega nýjum þingmönnum sem koma hingað inn, jafnvel með yfirlýsingar um að breyta stjórnmálunum, kappsmál að leggja fram frumvarp sem gerði grein fyrir öllum samfélagslegum áhrifum verði það að lögum, ekki bíða eftir því að aðrir komi með þau. Takk fyrir og ég biðst aftur forláts, virðulegi forseti, á misskilningnum í upphafi máls míns.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Proppé fyrir að veita mér tækifæri til að útskýra það að ég var að lýsa því hvers vegna ég er fylgjandi því frumvarpi sem lagt er fram. Það gengur að mínu mati klárlega í þá átt að veita fólki meira frelsi yfir eigin neyslu. Ég tel það eðlilegt og ég tel lýðheilsurökin ekki gilda nógu sterkt um það vegna þess að heilsa einstaklinga er þeirra mál. Ég er fylgjandi því að lögleiða heimabrugg. Ég er til í að ræða alls konar aðra hluti sem hann nefndi, skyldutryggingar, hraðatakmarkanir og þess háttar, en flest af því kemur miklu meira inn á sameiginlegar reglur um sameiginleg kerfi sem við höfum eins og vegakerfið, hvað við gerum á vegakerfinu sem er okkar sameiginlega kerfi. Það er að mínu mati eðlisólíkt því að hafa vit fyrir fólki um einkalíf þess. En það er líka athyglisvert að hann spurði í lok ræðu sinnar: Hvers vegna er gengið hér alla leið? En samt var hann að segja að ég væri ósamkvæmur sjálfum mér vegna þess að ekki væri gengið alla leið, vegna þess að það eru takmarkanir um sérrými, um afgreiðslutíma, um ísbíla. Af hverju má maður ekki fá sér bjór með pylsunni? Ég myndi vilja að fólk gæti fengið sér bjór með pylsunni. Að sjálfsögðu gengur þetta ekki algerlega alla leið. Þetta er ákveðin málamiðlun. En ég er engu að síður fylgjandi þessu vegna þess að þetta er skref í rétta átt. Mér geta þótt ákveðnar takmarkanir skynsamlegar en það er allt annars eðlis það inngrip að setja reglur um viðskipti á markaði en að banna þær. Að lokum vil ég spyrja því að hann sagði að það væri á ábyrgð okkar flutningsmanna að sanna að þetta hefði ekki slæm áhrif: Er það sem sagt þannig, að mati hv. þingmanns, að ríkið eigi aðeins að leyfa fólki að gera það sem hefur verið sannað að hafi ekki skaðleg áhrif? Eigum við þá að banna áfengi yfir höfuð? Það hefur ekki verið sannað að það hafi ekki skaðleg áhrif að neyta áfengis. Mér finnst þetta mjög skrýtin afstaða sem virðist liggja hér að baki þessari kröfu hv. þingmanns og velti fyrir mér hvað hann eigi við með því.
Virðulegi forseti. Ég fer að ganga með nafnspjald hérna. Ég þakka hv. þm. Viktori Orra Valgarðssyni fyrir andsvarið og þakka honum fyrir að benda mér á að ég hafi notað rangt orðalag þegar ég sagði að frumvarpið gengi alla leið. Það er alveg rétt hjá honum, það gerir það ekki. Það gengur hins vegar mun lengra en mörg önnur frumvörp sem komið hafa fram af svipuðum toga hér í sal Alþingis áður. Í það var ég að vísa. Frelsi yfir eigin neyslu, segir hv. þingmaður. Mér finnst ekki hægt að eiga orðastað um þessi mál þegar menn nota svona hugtök eingöngu. Nítján ára unglingur hefur ekki frelsi yfir eigin neyslu. Styður þingmaður að aldurstakmark á áfengi og tóbak verði afnumið? Svo að allir hafi frelsi yfir eigin neyslu? Eða er hann líka í hjarta sér með mörk sem hann vill setja frelsi yfir eigin neyslu? Um það snýst þetta á endanum. Við höfum öll einhver mörk þegar kemur að því hvernig eigi að meðhöndla vímuefnið áfengi. Hv. þingmaður hefur ein mörk, ég hef önnur mörk, en ekki láta eins og annað sjónarmiðið sé frelsissjónarmiðið, hið heilaga frelsi, en hitt sé bara forræðishyggja. Hvað það varðar að sanna skaðleg áhrif: Já, ef frumvarp þingmanna lýtur að rýmkun á sölu á vímuefni finnst mér það eiginlega vera það minnsta sem þingmenn með sjálfsvirðingu geta gert að meta hver skaðinn af því frumvarpi verður. Fyrir nú utan það: Hvar er kostnaðarmatið með þessu frumvarpi? Er það ekki eitthvað sem þingmenn sem vilja sýna fagleg vinnubrögð ættu að leggja sig í líma við að leggja fram með svona frumvarpi?
Virðulegi forseti. Eins og ég útskýrði vel hér áðan lít ég ekki á kostnaðarrök sem mögulegan kjarna máls í þessari umræðu. Mér finnst að við eigum að hafa heilbrigðiskerfið þó svo að fólk geti stundum ákveðið að fara sér að voða og ég er tilbúinn að leggja kostnað í það, hvort sem hann yrði hugsanlega aðeins meiri eða ekki. Þú vilt sem sagt bara að maður eigi að sanna að mál hafi ekki skaðleg áhrif þegar það er þetta mál? Ef það kæmu einhver önnur mál þyrftum við ekkert að sanna að þau hefðu ekki skaðleg áhrif? Þetta er svona svolítið [[Gripið fram í.]]skrýtið samræmi ... Ekki? Ókei. En ég var að spyrja þig út í kröfuna sem þú gerðir á mig og þú gerir hana bara á þetta mál, ekki almennt. [[Forseti (UKB): Forseti vill minna þingmenn á að ávarpa aðra þingmenn ...]] - Já. Góð áminning. Takk fyrir það. Og varðandi vímuefni: Já, ég sagði: Þetta er vímuefni en þetta er líka neysluvara. Ég tel að það sé algert samræmi í því að fólk geti notað áfengi sem neysluvöru með mat o.s.frv. en einnig sem vímuefni. Varðandi aldursmörkin - það er náttúrlega þannig að þegar ég tala um sjálfsákvörðunarrétt er ég að tala um sjálfráða einstaklinga, 18 ára. Ég myndi telja það mjög vel skoðandi, já, að lækka aldursmörkin í 18 ár. Þannig að ég tel mig vera samkvæman sjálfum mér í því. En mér finnst svolítið ódýrt, verð ég að segja, af hv. þingmanni að hengja sig á tilteknar röksemdir í greinargerð með frumvarpinu því að við höfum jú öll ólíkar ástæður til að vera með eða á móti ákveðnum frumvörpum. Ég er fylgjandi þessari tillögu. Það þýðir ekki að ég myndi nota nákvæmlega sömu rök og aðrir flutningsmenn þessarar tillögu um það. Þú segir að það séu einhver mörk á mínum sjónarmiðum. Að sjálfsögðu. Það eru einhver mörk á öllu. Ef ég tryði því að landið myndi leggjast í eyði við að þetta frumvarp væri samþykkt myndi ég hugsa mig tvisvar um. En ég tel það ekki vera tæk rök fyrir því að fólk megi ekki nota löglega neysluvöru og vímuefni að það gæti ákveðið að fara sér að voða með því. Það er vegna þessa grundvallarprinsipps; öll prinsipp eiga sér einhver takmörk en ég tel þessi takmörk klárlega vera of þröng.
Virðulegi forseti. Ég veit ekki hvort ég er að misskilja hv. þingmann, ég biðst forláts ef svo er. Hann talaði hér í lokin um að ekki séu rök fyrir því að fólk megi ekki nota löglega neysluvöru og vímuefni. Það er enginn að fjalla um bann á áfengi. Flutningsmenn hafa reyndar reynt að særa út frumvarp um bann á áfengi. Það er enginn að fjalla um það hvort neyta megi áfengis, hvort það megi kaupa áfengi einhvers staðar. Ég veit ekki hvort þingmaður er að misskilja þetta, eða ég, ég átta mig bara ekki alveg á því. Um þetta snýst málið ekki á nokkurn einasta máta.
Kom í ljós áðan.
- Já, ja, eins og ég segi, þá er það væntanlega ég sem er að misskilja. Og hvað varðar greinargerð: Leiðrétti mig einhver hér sem hefur meiri þingreynslu ef það er rangt en er greinargerð ekki lögskýringargagn? Hefur ekki greinargerð vægi, og jafnvel meira vægi, því að oftar en ekki er greinargerðin töluvert nákvæm. Þar er kveðið á um nákvæmlega hvernig eitt frumvarp, sem er kannski ein setning, skuli útfærast. Mér finnst það pínulítið ódýrt að ætla að velja úr; sammála þessu, ósammála hinu, en ja, þetta sleppur til. Ég myndi ekki vinna þannig en hver þingmaður verður að vega það og meta og eiga það við sjálfan sig hvort hann styður það mál sem gæti þá í einhverjum tilfellum verið uppfullt af einhverjum ákvæðum sem þeir eru þá á móti. Og kostnaðarmat með frumvarpi snýst ekki um hvort við ætlum að reka heilbrigðiskerfi eða ekki. Það snýst um það að þingmenn átti sig á því hvaða kostnað samþykkt frumvarpsins myndi hafa í för með sér. Er hann einhver? Hversu mikill er hann? Vilji þingmenn vera sérstaklega ábyrgir ættu þeir að koma með það á móti hvar eigi þá að afla tekna.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Kolbeini … Óttarssyni Proppé, [[Hlátur í þingsal.]]maður er orðinn alveg ruglaður í þessu, fyrir ræðuna. Hann ræðir hér um þetta tveggja ára töfratímabil, kemst mjög skemmtilega að orði, sem er mjög lýsandi fyrir þann stutta tíma sem þetta frumvarp kveður á um hækkun á hlutfalli af áfengisgjaldi sem eigi að renna í lýðheilsusjóð. Ég held að þetta sé mjög gott nafn á þetta tímabil, sérstaklega vegna þess að við sáum í fréttaflutningi rétt fyrir jólin að ölvunarakstur hefur aukist mjög mikið. Það kom fram samhliða þeim fréttaflutningi að það vantaði orðið fjármagn inn í lýðheilsusjóð til að bregðast við og fara í forvarnir til að vinna að þeim málum. Það er að sjálfsögðu mjög gott að þessi upphæð sé hækkuð fimmfalt. En er hann ekki sammála mér, og maður heyrir það auðvitað á ræðu hans, um að þetta sé allt of stutt tímabil? Þurfum við ekki bara að koma með sérlagasetningu um málið, um hækkun á þessu gjaldi, sem er algerlega óháð því frumvarpi sem um ræðir? Mig langar að vita hvort hann sé ekki hjartanlega sammála mér um að það sé einstaklega mikilvægt, þar sem eiginlega allir flutningsmenn þessarar tillögu hafa rætt að aðgengi að áfengi muni aukast í kjölfarið. Þá er maður hræddur við að sjá háar tölur, ef þetta töfratímabil verður alls ekkert töfratímabil, því að þetta er líklega of stuttur tími til þess að eitthvað verði gert í málunum.
Virðulegi forseti. Ég hef sérstaklega gaman af því hvað nafn mitt stendur í mörgum. Ég hefði átt að gera það sem ég vildi helst koma yfir á son minn, að skipta um nafn og heita annað hvort Jochum Proppé eða Preben Proppé eins og ég hafði velt fyrir mér á unglingsárum, enda fá nöfn sem eru hljómfegurri en annað af þessum tveimur. Kannski ég biðji um atkvæðagreiðslu í salnum? Preben Proppé eða Jochum Proppé? Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir andsvarið. Ég er alveg sammála því sem hv. þingmaður segir. Það sem mér finnst ámælisverðast af mörgu slíku í þessu er að hér er slengt fram algerlega rakalaust að þetta tímabil aukinnar neyslu, sem hv. flutningsmenn viðurkenna þó að verði til staðar, muni af einhverjum ástæðum aðeins vara í tvö ár. Þetta þykir mér býsna alvarlegt, því að þetta er kannski það sem deilurnar hafa snúist um, að láta eins og það gerist þá bara eitthvað að þessum tveimur árum liðnum þar sem allt á að jafna sig og geta svo ekki vísað í neinar rannsóknir, engar spár, engin fordæmi. Það veit enginn hvort þetta eru tvö ár eða tuttugu ár eða tveir mánuðir eða hvort þetta mun aldrei jafna sig. Það bara er eins og hv. flutningsmönnum komi það ekki við. Ég verð að játa að mér finnst pínulítið holur hljómur í því að leggja svo miklar áherslur á forvarnir eins og margir hv. flutningsmenn hafa komið að hér í dag. Ég hef ekki séð að margir þeirra hafi t.d. talað mikið fyrir auknum forvörnum eða auknum framlögum til SÁÁ við fjárlagagerðina í desember, svo að eitthvað sé nefnt.
Hæstv. forseti. Þetta var áhugaverð umræða um nafngiftir í upphafi svars hv. þingmanns, en ekki orð um það meir. Mig langar að koma aðeins að því sem var talað um í ræðunni og taka undir það sem hv. þingmaður sagði. Það er mjög mikilvægt að kostnaðargreina samfélagsleg áhrif þessa frumvarps, t.d. á heilbrigðiskerfið, varðandi aukinn stuðning við börn og barnafjölskyldur og ýmsa aðra tengda þætti. Í því samhengi langar mig að spyrja hv. þingmann hvort hann hafi farið yfir umsagnir frá fyrri þingum þegar umrætt mál var lagt fram og hvort hann hafi tekið eftir því og sé sammála mér um það að þær umsagnir skiptist í tvo hópa eftir því hvort þetta er fagfólk í heilbrigðis- eða félagsvísindum eða eigendur eða hagsmunaaðilar verslunar og þjónustu. Er hann sammála mér um að umsagnirnar skiptast í tvo hópa eftir því hverjir aðilarnir eru? Það kemur fram þegar maður skoðar umsagnir að fagfólkið í heilbrigðis- og félagsvísindum varar við samþykkt frumvarpsins á meðan hinn hópurinn mælir með samþykkt þess. Ég hef einmitt verið að velta fyrir mér, þótt maður sjái það auðvitað, hagsmuna hverra sé verið að gæta með framlagningu þessa máls. Það væri fróðlegt að vita hvort hv. þingmaður hafi skoðað þá þætti og myndað sér skoðun á þeim ólíku hópum sem um ræðir.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Já, ég hef lesið mig í gegnum umsagnir um fyrri frumvörp. Ég gerði það raunar í fyrri störfum mínum. Þetta er eitt af því sem mér finnst að ég hafi lesið of mikið af, umsagnir um áfengisfrumvörp. En það er víst þannig að trúi fólk einhverju staðfastlega og telji það gríðarlega mikilvægt kemur það reglulega fram með frumvörp í þá veru. Þar er ég alveg sammála mati hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur að þetta skiptist í tvo hluta. Það er erfitt, ef það er þá gerlegt, að finna umsögn frá fagfólki sem er jákvæð. Ég man ekki til þess að hafa rekist á slíka umsögn. Eins og ég kom að í ræðu minni finnst mér í málum sem þessum býsna ábyrgðarlaust að hlusta ekki á fagfólk. Hverjir eru hagsmunirnir? Ég kom inn á þá. Það er ekki eins og einhver fari að bjóða vöru til sölu án þess að græða neitt á því. Það væri þá í fyrsta skipti í sögu kapítalismans, ef verslunareigendur ætluðu sér ekki að græða á sölu vöru. Kannski hafa flutningsmenn þessa frumvarps fundið einhvers konar hliðarveröld eða hliðarvídd við kapítalismann, en ég ætla ekki að treysta á það. Hvað varðar kostnaðargreininguna finnst mér, og ég og ætla bara að vera algerlega einlægur á þessum síðustu rúmlega 20 sekúndum sem ég hef hérna … [[Gripið fram í.]] [[Hlátur í þingsal.]]- Ekki einu sinni á barnum. Ég ætla að fara á trúnó með ykkur. Mér finnst eins og flutningsmenn þessa frumvarps séu að reyna að snúa sönnunarbyrðinni við. Hér er hent inn frumvarpi, þetta er svona og svona og tínd til öll rök, frá umhverfisrökum yfir í ég veit ekki hvað, og sagt svo: „Sannið þið að þetta muni hafa slæmar afleiðingar. Það er ykkar að sanna það.“ Þetta þykja mér í raun og veru mjög ámælisverð vinnubrögð. [[Forseti hringir.]]Það er þeirra sem vilja breytingarnar að rökstyðja að breytingarnar verði ekki til ills.
Frú forseti. Í dag höfum við nokkuð tekist á um það hversu mikið mark við eigum að taka á fagfólki. Ein er sú stétt sem við erum öll nokkuð sammála um að taka mark á og það eru veðurfræðingar. Nú háttar svo til að gefin hefur verið út stormviðvörun og ekki telst verða ferðaveður milli landshluta á morgun. Ég vil spyrja forseta hvort hún hafi tekið ákvörðun um þingfund morgundagsins þar sem eru boðaðar m.a. sérstakar umræður um æskulýðsmál og væntanlega aðrir áhugaverðir dagskrárliðir sem væri gott að hafa fulla mönnun í, sem ég óttast að yrði ekki ef þeir þingmenn sem búa á Suðurnesjum eða uppi á Skaga myndu veigra sér við að keyra til Reykjavíkur, hvað þá ef þeir sem lengra koma að færu heim í kvöld til að forðast að verða innlyksa í borginni yfir helgina. Mér þætti ágætt að heyra hvort forseti hefur skoðað þessi mál.
Forseti hyggst standa við starfsáætlun þingsins og það verður þingfundur hér á morgun.
Frú forseti. Ég verð líka að taka undir þessi orð hv. þingmanns. Þó að manni sé ósárt um að vera í vinnu þá er opinber aðili að vara fólk við því bókstaflega að vera á ferðinni. Það er talað um að á milli kl. tvö og fimm gangi veðrið yfir Reykjanesbrautina, það verði ekki fært milli landshluta á morgun. Ég spyr mig hvaða mál sé svo brýnt að það verði að vera þingfundur á morgun, annað en brennivín í búðir. Þessi sérstaka umræða getur farið fram í næstu viku, hún er ekki bráðaverkefni. Er það eitthvað annað en þetta frumvarp sem liggur svo á að ræða að ekki megi taka tillit til þeirra aðstæðna sem yfirvofandi eru? Það er ekki eins og þetta sé eitthvert gamanmál, það er það ekki, að fólk komist ekki heim til sín eða komist ekki til vinnu. Það er beinlínis lögð áhersla á að fólk fari ekki um vegi á morgun, fyrir utan að það getur náttúrlega ekki flogið, að það keyri ekki í nágrenninu til vinnu. Ég myndi vilja að forseti endurskoðaði ákvörðun sína.
Forseti. Ég verð að lýsa vonbrigðum með forseta við þessari fyrirspurn, vegna þess að hér er um það að ræða að það er ekki bara viðvörun frá Veðurstofu Íslands, heldur hefur lögreglan ráðlagt fólki að keyra ekki milli landshluta á suðvesturhorninu. Ég vænti þess að forseti vilji að þingmenn geti verið viðstaddir umræður, það er jú það sem við gerum ráð fyrir að þessi málstofa snúist um. Ég verð að lýsa miklum vonbrigðum með að forseti ætli ekki að taka tillit til þessara aðstæðna. Eins og fram hefur komið þá liggur ekki fyrir að hér séu mál á dagskrá fundarins á morgun sem bráðliggur á að koma til nefndar. Ég veit að forseti í sinni fyrri aðkomu að störfum þingsins hafði sérstakar mætur á því máli sem hér er undir, en ég vonast til þess auðvitað að það hafi ekki áhrif á afstöðu forseta til þess sem hér eru gerðar athugasemdir við.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka hv. þingmönnum sem í ræðustól hafa vakið athygli á þessu, því að við sem keyrum hingað til og frá vinnu um erfiða veðravegi, ef maður getur orðað það svo, Kjalarnes eða Reykjanesbraut, að það er ekkert grín að vera í umferðinni þegar varúðarviðvaranir hafa verið gefnar út af lögreglu eða veðurfræðingum. Mig langar bara að nota tækifærið til að þakka þeim hv. þingmönnum sem hafa orðað þetta, því að ég vil svo gjarnan geta verið hér á morgun og mun auðvitað reyna að gera allt sem í mínu valdi stendur til að komast til vinnu á morgun til að taka þátt í þessari umræðu og vona svo sannarlega að veðurspáin gangi ekki að eftir. En takk, kæru hv. þingmenn.
Frú forseti. Ég lýsi yfir þakklæti yfir því að enn viðrar vel til umræðu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Hér stöndum við enn og aftur og ræðum frumvarp þingmanna Sjálfstæðisflokksins og fylgihnatta þeirra um breytingar á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Af því að þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins fór mikinn í þingsal í gær og hneykslaðist á málefnaþurrð minni hluta þingsins sér hann vonandi það sem við öll upplifum, sem er að við stöndum hér og verðum vitni að málefnaþurrð þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Það vill svo ótrúlega til að í hvert sinn sem þingmaður Sjálfstæðisflokksins af yngri kynslóðinni er látinn ganga í gegnum þá eldskírn að bera upp frumvarp um sölu á víni í búðir er reynslan sú að verið er að breiða yfir eitthvert hneykslismál flokksins, eins og þegar fyrrverandi hv. þm. Sigurður Kári Kristjánsson mælti fyrir frumvarpi sínu um vín í búðir þann 16. október 2008 þegar allt efnahagslíf landsins hafði hrunið í boði flokksins, og kannski einhverra fleiri, nokkrum dögum áður. Svo var það þegar nánast samhljóða mál var ítrekað dregið upp á síðasta kjörtímabili en það kjörtímabil var uppfullt af hneykslismálum Sjálfstæðisflokksins. Nú er ekki annað hægt en að velta því fyrir sér að til þess að breiða yfir fullkomna málefnaþurrð nýrrar ríkisstjórnar, sem lofaði öllu fögru fyrir kosningar og á fyrstu dögum sínum um aðgerðir strax til uppbyggingar heilbrigðiskerfisins, menntakerfisins og samgöngukerfisins, séum við í staðinn að ræða þetta umdeilda mál, aukið aðgengi að áfengi og að sala þess verði gefin frjáls í einkasölu. Ritari Sjálfstæðisflokksins, hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir, talar um að þetta sé ekki forgangsmál Sjálfstæðisflokksins heldur þingmannamál. En staðreyndin er sú að þetta er sannarlega forgangsmál þingflokks Sjálfstæðisflokksins. Því miður fyrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins er sannarlega ekki samstaða um það í samfélaginu, um þetta eilífa gælumál Sjálfstæðisflokksins. Um það vitna nýjar skoðanakannanir sem sýna að 60% landsmanna eru því andvíg að auka aðgengi að áfengi. Því er hægt að velta fyrir sér hvort það sé við hæfi að ríkisstjórnarflokkur með svo nauman þingmeirihluta beri upp svo umdeilt mál. Líklega er það gert til að eyða tímanum í að ræða það frekar en að ræða einhver mál frá ríkisstjórninni. En snúum okkur að innihaldi frumvarpsins sem snýst um aukið aðgengi að áfengi og þá staðreynd að hér er verið að láta undan þrýstingi frá verslunareigendum á kostnað lýðheilsusjónarmiða undir þeim formerkjum að frumvarpið snúist um valfrelsi og frelsi einstaklingsins til að velja. Þetta frumvarp snýst ekki um valfrelsi. Þetta frumvarp snýst um hagsmuni verslunarinnar en ekki hagsmuni ungmenna og almennings alls eða um lýðheilsusjónarmið. Til marks um það er að forstjóri Haga hf. segir í ávarpi sínu í ársskýrslu fyrirtækisins í lok síðasta árs, með leyfi forseta: „Unnið var markvisst að undirbúningi innflutnings og sölu áfengis. Frumvarp um sölu á áfengi í dagvöruverslun. […] Frumvarp um sölu á áfengi í dagvöruverslunum hefur enn ekki orðið að lögum, en það er trú stjórnenda félagsins að nú sé ekki spurning um hvort, heldur hvenær slíkt frumvarp verður samþykkt á Alþingi.“ Til að átta sig á umfangi Haga í smávöruverslun á Íslandi þá eru Hagar hf. með 60% af heildarveltu matvöruverslana á Íslandi í árslok 2015. Til viðbótar við þetta má benda á að þegar sambærilegt frumvarp var lagt fram af hálfu hv. þingmanns Sjálfstæðisflokksins, Vilhjálms Árnasonar, voru langflestar umsagnanna við það frumvarp neikvæðar en einu jákvæðu umsagnirnar um frumvarpið komu frá Samtökum atvinnulífsins, Samtökum verslunar og þjónustu, Samtökum kaupmanna og fasteignaeigenda við Laugaveg og Viðskiptaráði Íslands. 4 umsagnir af 49 voru jákvæðar, öll hagsmunasamtök um lýðheilsu og velferð barna og fjölskyldna lögðust gegn frumvarpinu. Einu samtökin sem voru og eru áfram um að gefa sölu á áfengi frjálsa eru samtök verslunarinnar. Það er nú allt frelsið og frelsi einstaklingsins til að velja. Köllum þetta frumvarp bara það sem það er: Þetta er frumvarp fyrir hagsmuni verslunareigenda á kostnað allra almannahagsmuna. Hér er um að ræða beina hagsmunagæslu fyrir verslunareigendur í landinu en ekki hagsmunagæslu fyrir almenning í landinu, sem ég verð eiginlega að játa í einfeldni minni að ég hélt að við þingmenn værum kjörnir til. Frumvarpið um breytingu á lögum um verslun með áfengi er þá samið í þeim tilgangi að þjóna hagsmunum verslunarinnar og á forsendum þeirra og skýrir þann þunga og það offors Sjálfstæðisflokksins á flutningi þess í þinginu. Sjónarmiði um valfrelsi er kastað fyrir róða því að með því að afhenda stórverslunum á matvörumarkaði þetta er töluverð hætta á að flutningsmenn og stuðningsmenn frumvarpsins séu að takmarka úrval áfengis og þar með takmarka frelsi einstaklingsins til að velja sér fleiri tegundir áfengis. Flutningsmaður frumvarpsins, hv. þm. Teitur Björn Einarsson, talar um áfengi eins og hverja aðra neysluvöru þegar allar rannsóknir sýna svo sannarlega að áfengi er ekki eins og hver önnur neysluvara. Öllum er ljóst að aðgengi Íslendinga að áfengi hefur verið ansi gott og greitt hingað til, þ.e. allir Íslendingar 20 ára og eldri hafa nokkuð greiðan aðgang að áfengi. Ég sé því ekki alveg hvernig núverandi áfengisstefna og sölufyrirkomulag hefur hamlað aðgangi einstaklinga að áfengiskaupum. Nema þá með ábyrgri stjórnun á sölufyrirkomulaginu. Ég er satt að segja ansi hugsi og tel það vera í hæsta máta undarlegt hversu mikla áherslu þingmenn Sjálfstæðisflokksins og lagsmenn þeirra hafa lagt á framgang þessa máls í þinginu. Síðan hafa flutningsmenn og stuðningsmenn frumvarpsins talað mikið um að Ísland sé alveg ótrúlega gamaldags og forpokað að selja ekki áfengi í matvöruverslunum, jafnvel þótt öllum sem hafa rannsakað það eða kynnt sér málið sé ljóst að áfengi er ekki selt í frjálsri einkasölu alls staðar annars staðar á Norðurlöndunum nema í Danmörku og ekki í mörgum ríkjum Bandaríkjanna eða öllum fylkjum í Kanada. Þau rök standast einfaldlega ekki. Það er einu sinni svo að það er greinilegt að það er frekar hópur framsýnna þjóðfélaga sem takmarkar aðgengi að áfengi en samfélög sem kannski einhverjir teldu forneskjuleg og gamaldags. En að lýðheilsusjónarmiðunum sem bæði ritari Sjálfstæðisflokksins og framsögumaður frumvarpsins kjósa því miður að hunsa. Þau eru svo sannarlega fyrir hendi og mæla þau sjónarmið langmest gegn innihaldi þessa frumvarps, eins og fram hefur komið í máli þingmanna í dag. Í umsögnum um nánast sambærilegt frumvarp sem lagt var fram á síðasta kjörtímabili lögðust bæði landlæknir og allar uppeldis-, fræðslu-, umönnunar- og heilbrigðisstéttir gegn málinu. Öll helstu félagasamtök á sviði velferðarmála, uppeldismála, mæltu eindregið gegn breytingu á núverandi lögum og gegn því að sala áfengis yrði gefin frjáls. Í umsögnum sínum um frumvarpið bentu stofnanir og samtök á ótal rannsóknir og niðurstöður þeirra máli sínu til stuðnings og vega þar þyngst að mínu mati niðurstöður og leiðbeiningar Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar sem eru skýrar: Aukið aðgengi að áfengi eykur líkur stórlega á aukinni neyslu áfengis. Í því samhengi bendir landlæknisembættið m.a. á aðgerðaáætlun Alþjóðaheilbrigðisstofnunarinnar fyrir árin 2013–2020 gegn lífstílstengdum sjúkdómum þar sem kemur fram að einn af stærstu þáttum í dauðsföllum vegna lífstílstengdra sjúkdóma sé neysla áfengis. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin varar við því að auka aðgengi að áfengi og mælir með reynslu allra norrænna ríkja, nema Danmerkur, sem er að ríkið beri ábyrgð á sölu áfengis og veiti þar með traust og tryggt aðhald á sölu áfengis, tryggi ábyrga stjórn á sölunni og aðgengi að vörunni. Mig langar líka að benda á að Noregur og Svíþjóð, þar sem aðgengi og sala á áfengi er takmörkuð við ríkisreknar verslanir, eru þau lönd sem við viljum helst bera okkur saman við þegar kemur að hagsæld, velferð og góðum árangri ef við skoðum það út frá hagfræðinni og eru eins þau lönd sem eru fremst í heimi varðandi almenn heilsufarssjónarmið. Við Íslendingar höfum líka staðið okkur frábærlega undanfarin ár í lýðheilsumálum og sér í lagi þegar kemur að því að minnka unglingadrykkju. Þar hefur orðið alger viðsnúningur hér á landi svo að eftir hefur verið tekið á erlendri grundu. Um það vitna m.a. markvissar rannsóknir Rannsókna & greiningar sem sérhæfa sig í rannsóknum á högum og líðan ungs fólks, bæði á Íslandi og erlendis. Í vinnu þess rannsóknarfyrirtækis hefur átt sér stað kortlagning á forvarnavinnu og forvarnaaðferðum sem komið var á árið 1997 af hópi félagsvísindafólks, stefnumótunaraðila og fólks sem starfar með börnum og ungmennum til að endurhugsa stefnu og starf á sviði forvarna sem gæti snúið þróuninni á aukinni vímuefnaneyslu ungmenna á tíunda áratug síðustu aldar við, sem þá var í algeru óefni og stigvaxandi vandamál. Útkoman af því samstarfi var forvarnalíkan, íslenska módelið sem byggir á samstarfi við fjölmarga hlutaðeigandi aðila, til að mynda foreldra, kennara, félagsmiðstöðvar, íþróttafélög og fleiri aðila í nærumhverfi barna og ungmenna. Afraksturinn hefur ekki leynt sér. Áfengis- og vímuefnaneysla ungmenna á Íslandi hefur dregist margfalt saman frá upphafi mælinga, frá árinu 1992. Árangurinn hefur svo sannarlega nýst hjá fólki sem starfar með börnum og unglingum í forvarnavinnu, meðal stefnumótunaraðila og stjórnmálamanna. Með öðrum orðum: Sú staðreynd og sá viðsnúningur í forvarnamálum hér á landi hefur ekki átt sér stað af sjálfu sér, eins og sumir þingmenn á borð við hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur og hv. þm. Brynjar Níelsson hafa heldur betur látið liggja að hér í dag, heldur hefur þessi viðsnúningur kostað blóð, svita og tár, mikla samhæfingarvinnu og þrotlaust samstarf, bæði fagfólks og áhugafólks um betri líðan barna okkar og ungmenna. Það væri því verulega sorglegt, svo ekki sé meira sagt, ef við myndum kasta þeirra gríðarlegu vinnu í forvörnum og þeim árangri sem náðst hefur út um gluggann með því að samþykkja að auka aðgengi að áfengi og gefa sölu þess frjálsa. Af hverju í ósköpunum ættum við að stofna þessu merkilega starfi í voða fyrir ungmenni þessa lands? Auk þeirra lýðheilsusjónarmiða sem fram komu við umfjöllun frumvarpsins um að gefa sölu á áfengi frjálsa á síðasta kjörtímabili má nefna yfirlýsingar samtaka sem nú hafa látið í sér heyra af því tilefni að frumvarpið er komið fram. Nefni ég sameiginlega áskorun Barnaheilla, UNICEF og umboðsmanns barna frá því á föstudaginn síðasta þar sem þau gagnrýna frumvarpið harðlega og telja það ganga þvert á hagsmuni barna og réttindi þeirra. Þau og fleiri, þar á meðal sú sem hér stendur og fjölmargir aðrir þingmenn, telja að þetta frumvarp sem við ræðum nú gangi enn lengra en áður með heimilun á auglýsingum. Í yfirlýsingu samtakanna sem vinna að velferð barna segir, með leyfi forseta: „Börn eiga rétt á þeirri vernd og umönnun sem velferð þeirra krefst. Samkvæmt lögum er opinberum aðilum skylt að gera allar viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal á sviði löggjafar, til þess að vernda börn gegn skaðlegum áhrifum áfengis.“ Benda samtökin á rannsóknir og afstöðu fagfólks á sviði heilbrigðis og félagsmála til frumvarpsins sem snúast um það að afnám einkasölu ÁTVR og aukinn sýnileiki áfengis í auglýsingum muni leiða til aukinnar áfengisneyslu, bæði meðal unglinga og fullorðinna. Undir það tek ég. Ætti sameiginlegt verkefni okkar allra ekki að vera að stoppa í þau göt sem menn eru að nota sér til að auglýsa, leynt og ljóst? Í öðrum löndum sem taka lýðheilsumál alvarlega er þróunin sú hin síðari ár að hert hefur verið að áfengisauglýsingum. Sums staðar hefur áfengiskaupaaldur verið hækkaður o.s.frv. Frú forseti. Þegar kemur að aðgengi að áfengi, hverjir eiga þá að njóta vafans? Eru það ekki börnin og heimilin? Ef fólk vill endilega sækja sér hvítvín með humrinum, getur það sama fólk þá ekki gert eins og við höfum gert undanfarna áratugi og sótt sitt hvítvín á fjölda útsölustaða áfengisverslana ríkisins á opnunartíma þeirra? Ef fórnarkostnaðurinn við að minnka samfélagsmeinið sem áfengi er og minnka þau skelfilegu áhrif sem aukin áfengisneysla hefur á ungmenni, fólk almennt og fjölskyldu, er sá að geta ekki farið í áfengisverslun á opnunartíma hef ég því miður ekki mikla samúð með fólki sem getur ekki sótt hvítvínið sitt á þeim tíma. Ég held að það sé engum ofsögum sagt að engin fjölskylda hér á landi sé ósnortin af áfengisbölinu. Hver einasta fjölskylda hefur því miður með einum eða öðrum hætti orðið fyrir því að missa fjölskyldumeðlim í klær þess ægilega sjúkdóms sem áfengissjúkdómurinn er. Bjóðum ekki hættunni heim. Tökum mark á varúðarorðum heilbrigðisstofnana og heilbrigðisstarfsfólks og stöðvum þetta óheillafrumvarp.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir afar greinargóða ræðu. Þingmaðurinn dró mjög skýrt upp og skýrði hér hverra hagsmuna er verið að gæta með þessu frumvarpi. Það er mjög augljóst, það eru ekki hagsmunir almennings. Ég er sammála hverju einasta orði sem þingmaðurinn sagði í ræðu sinni. Mig langar líka til að upplýsa að hér í þingsalnum sitja þrír hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og ég spyr: Hvar eru hinir, ef ég tel rétt, 18? Það er greinilega ekki mikill einhugur í flokki Sjálfstæðismanna um þetta frumvarp. Annars væru þeir væntanlega hér til að taka þátt og draga fram sín sjónarmið. Nú hefur komið fram, síðast í dag, að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru alls ekki sammála. Hv. þm. Páll Magnússon sagði í ræðu fyrr í dag að hann styddi ekki þetta frumvarp eins og það liggur fyrir. Áhugavert. Mér sýnist eftir því sem á umræðuna líður að hér sé alls ekki meiri hluti fyrir þessu frumvarpi. [[Gripið fram í: Hleypið þessu þá í gegn.]]Því spyr ég hv. þingmann [[Gripið fram í: Hleypið þessu þá í gegn.]]sem ég er að spyrja hér, ekki hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins, þeir geta komist að og beðið um ræðu eða andsvar eins og aðrir, ég spyr: Er tíma þingsins ekki betur varið í annað en þetta? Nú gala hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins og segja: Hleypið þessu þá í gegn. Þá segi ég: Til þess að tefja tíma hv. velferðarnefndar? Ég hefði haldið að hún hefði nóg á sinni könnu. Hún hefur mörg mikilvæg mál á sinni könnu sem snúa að lýðheilsu, heilbrigðismálum, öryrkjum og öldruðum. Eigum við ekki að ræða þau mál? Eigum við í alvörunni að halda áfram að tala um þetta [[Forseti hringir.]]áfengisfrumvarp?
Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir andsvarið og tek undir orð hennar um það hvort við ættum ekki að vera að ræða önnur og mikilvægari mál en þetta gælumál þingmanna Sjálfstæðisflokksins og fylgismanna þeirra. Það var líka áhugavert sem hv. þingmaður benti á, að líklega er ekki meiri hluti fyrir þessu frumvarpi. Ansi margir Sjálfstæðismenn hafa ekki tekið þátt í þessari umræðu. Ég vil hins vegar benda hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur á hið augljósa, að einn af flutningsmönnum er formaður velferðarnefndar. Hún situr í salnum, hv. þm. Nichole Leigh Mosty. Hún er að auki talsmaður barna. Ég verð að játa hér að mér finnst ákaflega dapurlegt og sorglegt að hv. þm. Nichole Leigh Mosty sé [[Gripið fram í.]]fylgjandi þessu og að hún sé meðflutningsmaður á þessu frumvarpi. Þetta er svo sannarlega ekki frumvarp til framgangs velferðarmálum eða æskulýðsmálum eða til þess að þjóna lýðheilsusjónarmiðum sem ég held sannarlega að hv. þm. Nichole Leigh Mosty sé sannfærð um að þurfi að njóta brautargengis í íslensku samfélagi.
Frú forseti. Nú er ég steinhissa, ég verð að segja það. Ég hafði ekki gert mér grein fyrir því að hv. þm. Nichole Leigh Mosty væri einn af flutningsmönnum frumvarpsins. Mér hefur yfirsést það. Mér þykir það miður þar sem hv. þingmaður er einnig talsmaður barna og formaður velferðarnefndar. Ég hef verulegar áhyggjur af þessu því að ég tel, eins og hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir, að við eigum fyrst og fremst að hafa hagsmuni barna að leiðarljósi. Börnin eiga alltaf að njóta vafans. Hér erum við með kerfi sem gengur ágætlega. Flestir eru ánægðir með þjónustu vínbúðanna. Hvers vegna eigum við að breyta kerfi sem nýtist okkur vel ef það er minnsti vafi á því að breytingin muni mögulega bitna á þeim sem minna mega sín, eins og börnum og þeim sem eiga í erfiðleikum með áfengi, sem eru því miður fjölmargir Íslendingar? Hvers vegna í ósköpunum eigum við að taka þá áhættu? Hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir getur kannski skýrt það fyrir mér. Ég skil þetta ekki. Ég skil ekki hvers vegna við erum að eyða tíma þingsins í þriðja, fjórða eða fimmta sinn sem frumvarpið er lagt fram. Þetta er þvermóðskulegt frumvarp. Ef menn vilja breyta kerfinu eins og það er geta menn fundið upp einhverjar frumlegri leiðir til þess en hér er mælt fyrir.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og lýsi því yfir að ég er henni hjartanlega sammála og lýsi sömu furðu yfir því að þetta frumvarp hafi verið lagt hér fram á tímum þegar mjög fá mál, ef nokkur, koma fram af hálfu ríkisstjórnarinnar. Á þinginu eru trekk í trekk lögð fram þingmannamál og við erum að ræða akkúrat þetta mál sem lýtur svo sannarlega í öllum umsögnum um nánast sambærilegt frumvarp sömu varúðarráðstöfunum sem eru að öll helstu fag- og félagasamtök á sviði velferðarmála og uppeldismála mæla eindregið gegn því að gerð verði breyting á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Ég held að vilji þjóðarinnar eins og hann hefur endurspeglast í nýlegum skoðanakönnunum sé líka sá að það sé ekki almennur vilji til að breyta lögum um sölu og verslun með áfengi og tóbak. Meiri hluti þjóðarinnar vill samkvæmt skoðanakönnunum halda þessu sölufyrirkomulagi nákvæmlega eins og það er. Hér rembast nokkrir þingmenn Sjálfstæðisflokksins eins og rjúpan við staurinn við að halda á lofti ákveðnum sjónarmiðum sem gagnast ákveðnum hópi innan Sjálfstæðisflokksins og einhverjum ímynduðum kjósendahópi þess ágæta flokks.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur fyrir ræðu hennar og tek undir orð hennar þar sem hún segir að þetta frumvarp snúist algerlega um hagsmuni þröngs hóps. Það sér maður ef maður les umsagnir um málið frá fyrri þingum þegar það hefur verið lagt fram. Þar skiptast umsagnaraðilar gersamlega í tvo hópa; allir fagaðilar í heilbrigðis- og félagsvísindum vara við samþykkt þessa frumvarps og tala um hagsmuni fjölskyldna, barna og ýmsa aðra þætti sem skipta gríðarlega miklu máli. Einu aðilarnir sem mæla með frumvarpinu í umsögnum frá fyrri þingum eru talsmenn verslunar og þjónustu. Hér er gersamlega, eins og hv. þingmaður segir, verið að vinna að hagsmunum verslunar og þjónustu á kostnað samfélagsins alls. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þm. Rósu Björk Brynjólfsdóttur: Er hún sammála mér um mikilvægi þess að farið verði í kostnaðargreiningu á samfélagslegum þáttum sem þetta gæti haft í för með sér? Umsagnaraðilar, fagfólk í heilbrigðis- og félagsvísindum, benda á að þetta muni hafa áhrif á heilbrigðiskerfið, tölur sýna í rannsóknum að afbrotum muni fjölga, það þurfi aukna aðstoð við fjölskyldur, börn og aðstandendur. Það þurfi jafnvel að styðja við skólakerfið vegna þeirra barna sem koma þar inn í og það þurfi að auka við heilbrigðiskerfið. Er hv. þingmaður ekki sammála því að gera þurfi slíka kostnaðargreiningu?
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir andsvarið. Mitt svar við spurningu hennar er jú, ég er sammála því að þegar lögð eru fram frumvörp þurfi að liggja fyrir kostnaðarmat. Það hefur einmitt komið fram í máli nokkurra annarra hv. þingmanna í umræðum um þetta frumvarp. Eins og hv. þingmaður benti á er margvíslegur beinn kostnaður sem hlýst af því að breyta lögum um verslun með áfengi og tóbak og þess að auka aðgengið. Sá kostnaður felst meðal annars í auknu álagi á heilbrigðiskerfið og heilbrigðisstarfsfólk, fjölgun veikindadaga og svo framvegis. Það væri að sjálfsögðu mjög áhugavert ef einhvers konar vísir að kostnaðarmati fylgdi slíku frumvarpi. Eins og ég benti á í andsvari áðan við hv. þm. Viktor Orra Valgarðsson er það með öllu óskiljanlegt og eiginlega mjög mikil mótsögn að segja það fullum fetum að ríkinu sé ekki treystandi til þess að höndla með og selja áfengi en krefjast þess samt á sama tíma að ríkið og þar með við öll tökum á okkur þær auknu fjárhagslegu byrðar sem hljótast af því að leyfa frjálsa sölu á áfengi. Mér finnst það mjög ábyrgðarlaust að ekki fylgi hér kostnaðarmat því að ef við tölum bara um beinan fjárhagslegan kostnað þá er hann gríðarlega mikill vegna heilsutjóns og heilsufarsvandamála sem hljótast af þessu.
Hæstv. forseti. Kærar þakkir fyrir svarið, hv. þm. Rósa Björk Brynjólfsdóttir. Nú langar mig að vinda mér að öðru atriði. Í dag sjáum við helstu og stærstu verslanirnar okkar mannaðar ungmennum, börnum sem eru mikið til, ef ég horfi bara á mitt samfélag, í námi í 9. og 10. bekk afgreiða á kössum. Maður sér mikið handapat þegar einhver kemur t.d. til að kaupa sér tóbak. Þá hleypur einhver ein manneskja á milli kassanna sem hefur aldur til þess að afgreiða umrædda vöru, til þess að börn geti selt vöruna, eða réttara sagt til að fólkið keypt hana. Mig langar að spyrja hv. þingmann hvort hún hafi því velt fyrir sér. Stundum segja flutningsmenn að þetta eigi ekki að auka aðgengi að áfengi en í öðrum ræðum hafa þeir sagt að þetta muni auka aðgengi. Hefur hv. þingmaður velt fyrir sér hvernig verslunin muni bregðast við þessu? Hvað verður um störf þessara ungmenna? Þau eru mörg hver að reyna að bjarga sér, koma kannski frá efnaminni fjölskyldum og þurfa að vinna með skóla til þess að geta veitt sér ýmsa hluti. Hefur hv. þingmaður velt fyrir sér hvort verslunin muni þurfa jafnvel að segja upp þessum börnum eða hvernig búðin eða verslunin eigi að geta verið með aðgangsstýringu að áfenginu með meginþorra starfsfólksins á grunnskólaaldri?
Ég þakka hv. þm. Elsu Láru Arnardóttur fyrir andsvar hennar. Jú, ég hef einmitt velt þeim þætti fyrir mér sem snýr að starfsfólkinu og eftirlitinu, því að samkvæmt þessu frumvarpi, ef það nær fram að ganga, mega starfsmenn sem afgreiða áfengi ekki vera yngri en átján ára. Það kom alls ekki nógu skýrt fram í máli hv. þm. Teits Björns Einarssonar í andsvörum í dag hver ætti eiginlega að sinna þessu eftirliti, þ.e. aldurseftirlitinu, hver mætti selja áfengi. Ég held líka að það skapi sömuleiðis ákveðinn freistnivanda fyrir starfsfólk matvöruverslana ef ekkert eftirlit er haft með sölunni. Ef við tölum almennt um starfsmannamál, og það er punktur sem fylgismenn frumvarpsins eru afar viðkvæmir fyrir að ræða, þá eru starfsmannamálin yfirleitt mjög fyrirferðarmikil þegar einkavæðing á ríkisstofnunum í Evrópu er rædd. Og þá kemur að þeim þætti er lýtur að starfsmönnum Áfengis- og tóbaksverslunar ríkisins. Starfsmenn áfengis og tóbaksverslunar ríkisins eru tæplega 700 talsins. Við fjöllum hér fjálglega um starfsöryggi þessa hóps sem er svo sannarlega ekki verið að tryggja með því að breyta þessum lögum. Þar bætist enn þá við þann kostnað sem hlýst af þessu máli og fellur á herðar ríkisins, þ.e. hvað verður um þetta starfsfólk? Fer það að afgreiða í smávöruverslunum? Hvaða hliðaráhrif hefur það á það starfsfólk sem fyrir er í verslunum? Það eru mjög margir fletir á þessu máli sem ekki eru úthugsaðir, hvort sem það er kostnaður ríkissjóðs, lýðheilsusjónarmið, starfsmannamál [[Forseti hringir.]]eða önnur hliðaráhrif frumvarpsins.
Hæstv. forseti. Enn og aftur ræðum við forgangsmál Sjálfstæðismanna, frumvarp um breytingu á lögum um verslun með áfengi og tóbak. Áður en ég fer í að ræða málið efnislega þá átta ég mig ekki á á hvaða vegferð Sjálfstæðismenn eru með því að leggja fram þetta þreytta mál enn og aftur. Ég þarf í sjálfu sér ekki að hafa áhyggjur af því en skynja það mjög sterkt í samfélaginu að vinsældir flokksins aukast ekki með framlagningu mála sem þessara og styrkja ekki stöðu þingmanna sem að þeim standa. Þvert á móti eykst andstaða við málið eftir því sem það er lagt oftar fram. Ég ætla rétt að vona að hið sama gildi um afstöðu alþingismanna, þ.e. að hér sé ekki meiri hluti fyrir málinu. Svo ég tali nú fyrir sjálfa mig þá er ég algerlega á móti breytingum á núgildandi lögum um verslun með áfengi og tóbak og mun því segja nei ef frumvarpið kemst til atkvæðagreiðslu. Hvers vegna er ég á móti frumvarpinu? Fyrir því eru margar ástæður. Stutta svarið er að í fyrsta lagi tel ég að framgangur málsins myndi stuðla að afturför, ekki framför, í samfélaginu á mörgum sviðum, ekki síst varðandi lýðheilsu og slík mál. Því mun ég aldrei styðja það. Í öðru lagi er engin ástæða til að breyta því ágæta kerfi sem við höfum í dag. Ég hlustaði til að mynda á þingmann í gær, hv. þm. Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur, í ræðustól Alþingis. Þar nefndi hún umrætt frumvarp og lýsti þeirri skoðun sinni að um stórkostlegt framfaramál væri að ræða, líkti frjálsri sölu áfengis í matvöruverslunum við tilkomu litasjónvarpsins og annarra tækniframfara. Þvílíkur samanburður. Staðreyndin er sú að það er eingöngu skoðun hv. þingmanns og annarra þingmanna sem leggja málið fram að um framfarir væri að ræða fengist málið samþykkt. En rannsóknir benda til annars. Það eru heldur engin rök í málinu að nú sé árið 2017 og þess vegna sé kominn tími til að selja áfengi í matvöruverslunum og leyfa auglýsingar á áfengi í fjölmiðlum. Við ættum einmitt að vera komin á þann stað árið 2017 að við skiljum og höfum vísindalegar upplýsingar um að frjáls sala á áfengi í matvöruverslunum hefur ekkert með framfarir og frelsi að gera, heldur þvert á móti. Hæstv. forseti. Við erum samfélag. Allt sem við gerum hefur áhrif á aðra með einum eða öðrum hætti. Við rekum samfélagið saman með sköttunum okkar og kostum m.a. heilbrigðiskerfið með þeim fjármunum. Rannsóknir sýna að aukið aðgengi að áfengi og aukinn sýnileiki auki neysluna með tilheyrandi heilsufarslegum afleiðingum og þá einkum kostnaði fyrir heilbrigðiskerfið. Viljum við það? Það vil ég ekki. Tengsl milli áfengisvímu og skaða eru þó skýr og greinileg, sérstaklega hvað varðar ofbeldi, umferðarslys og önnur slys. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni mátti á árinu 2000 rekja 4% allra dauðsfalla og örorku í heiminum til áfengis. Áfengi reyndist því fimmti skaðlegasti áhættuþátturinn af þeim 26 sem kannaðir voru. Áfengi veldur álíka miklu heilsutjóni og tóbak. Rannsóknir sýna að áfengisneysla muni aukast um ríflega 40% með því að afnema bann við áfengisauglýsingum og leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum, með tilheyrandi langvarandi heilsufarslegum vandamálum og sjúkdómum. Síðast en ekki síst tel ég frjálsa sölu ekki vera til hagsbóta fyrir neytendur eins og málflytjendur hafa reynt að telja okkur trú um. Sérstaklega ekki í hinum dreifðari byggðum þar sem úrval mun minnka mikið og verð mögulega hækka. Skiptar skoðanir voru um það. Það var auðheyrt í nýliðinni kjördæmaviku að íbúar á landsbyggðinni vilja flestir ekki breyta því fyrirkomulagi sem nú gildir, ekki vegna þess að þeir séu á móti áfengi og áfengisneyslu, heldur vegna þess að þeir vilja hafa greiðan aðgang að góðum vínum, góðu vöruúrvali og geta keypt sér það á sanngjörnu verði, þannig að það sem haldið hefur verið fram, að frjáls sala yrði til hagsbóta fyrir neytendur, stenst ekki hvernig sem á málið er litið. Ég vil einnig nefna að fundarmenn í kjördæmaviku hörmuðu að málið væri komið fram yfir höfuð enn og aftur og bentu okkur þingmönnum kurteislega á að við ættum ekki að eyða tíma Alþingis í að ræða þetta mál heldur frekar uppbyggingu heilbrigðiskerfisins, samgangna og annarra innviða. En því miður erum við öll sem hér sitjum nú enn og aftur dregin inn í þennan sirkus; nú skulum við ræða áfengisfrumvarpið. Þetta er algjörlega ömurlegt. Virðulegi forseti. Það er rétt að ítreka að þær umsagnir sem bárust til velferðarnefndar Alþingis síðast þegar málið var lagt fram voru allar neikvæðar nema umsögn verslunarmanna. Ég tel að rök landlæknis eigi að vega þyngra en rök hagsmunaaðila verslunarinnar sem vilja endilega fá áfengið inn í verslanir. Af hverju ætli það sé? Jú, sjónarmið verslunarinnar byggjast eingöngu á gróðavon, ekki umhyggju fyrir samfélaginu. Ég skil hins vegar þau sjónarmið að sumir telja að verslun eigi ekki að vera í höndum ríkisins og get að sumu leyti tekið undir þau. En sú leið sem lögð er til í frumvarpinu, þ.e. að færa áfengi inn í matvöruverslanir og að leyfa áfengisauglýsingar, er algerlega glórulaus að mínu mati. Þetta frumvarp lýsir frjálshyggjunni í sinni verstu mynd. Mér finnst það einnig lýsa svo mikilli minnimáttarkennd. Menn tala um áfengishefðir þjóða í Suður-Evrópu. Þar er allt svo fínt og flott. Hvers vegna getum við ekki verið eins og þau? Það þykir svo elegant að drekka léttvín með mat og helst að kunna á þeim góð skil. Málið er að þetta frumvarp hefur ekkert með lekkerheit að gera. Við eigum að hafa sjálfstraust til að fara okkar eigin leiðir og nýta tækifærið og læra af reynslu annarra þjóða. Við getum verið fyrirmynd, ekki fylgjendur. Svíar ákváðu t.d. fyrir nokkrum árum að leyfa sölu áfengis í matvöruverslunum. Þeir hurfu fljótt af þeirri braut vegna þess að drykkja ungmenna stórjókst. Þeir breyttu kerfinu aftur eins og það var og nú talar enginn í Svíþjóð um að leyfa áfengi aftur í matvöruverslunum. Þeir lærðu af reynslunni. Hvers vegna viljum við endurtaka þeirra mistök? Ég bara skil þetta ekki. Höldum áfram að tala um unga fólkið. Ég var á fundi með nemendum í Fjölbrautaskóla Suðurnesja fyrir fáum vikum. Þau veltu mikið fyrir sér afleiðingum þess að sala áfengis færi fram í matvöruverslunum, þar sem mörg þeirra starfa í slíkum verslunum meðfram námi. Þau höfðu áhyggjur af þessu máli. Þau voru ekki spennt fyrir því. Að þessu sögðu er enginn greiði gerður með að breyta núgildandi lögum, ekki unga fólkinu, ekki þeim sem eru veikir fyrir áfengi en þurfa að fara reglulega út í búð og kaupa sér matvörur eins og aðrir, ekki fólki sem býr á landsbyggðinni og alls ekki skattgreiðendum sem þurfa að bera enn þyngri byrðar en nú ef af verður vegna aukinna útgjalda ríkissjóðs til heilbrigðismála, löggæslu og fleiri þátta sem mun reyna mun meira á en nú er. Áfengisneysla mun aukast með auknu aðgengi og auknum sýnileika, alveg sama hvað ungir Sjálfstæðismenn segja. Ég tek frekar mark á Félagi lýðheilsufræðinga en ungum Sjálfstæðismönnum. Félag lýðheilsufræðinga sendi okkur þingmönnum nýlega bréf. Ég vona að ungir Sjálfstæðismenn og þeir þrír sem sitja enn í salnum hafi lesið þetta bréf, en ég ætla að lesa það hér upp, með leyfi forseta. Hlustum nú öll vel og vandlega því að þetta skiptir máli. Þetta er fólk sem vit hefur á málinu. „Kæri alþingismaður/kona. Stjórn Félags lýðheilsufræðinga harmar að enn og aftur sé komið fram frumvarp um afnám einkaleyfis Áfengis- og tóbaksverslunar á smásölu áfengis og að í þetta sinn eigi einnig að heimila áfengisauglýsingar. Fagfólk hefur ítrekað bent á aukinn vanda sem mun blasa við þjóðinni vegna aukinnar áfengisdrykkju ef frumvarpið verður samþykkt og þá sérstaklega á viðkvæmum hópum. Aukið álag verður á heilbrigðiskerfið sem síst er til þess fallið að taka á móti aukinni tíðni sjúkdóma og slysa sem skapast í kjölfarið. Þetta hefur verið stutt með rannsóknum sem embætti landlæknis hefur bent á og kemur einnig fram í stefnum Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar. Bent hefur verið á þann skaða sem aukin áfengisdrykkja mun hafa á þriðja aðila í formi ofbeldis, slysa, andlegrar vanlíðunar og fleiri þátta. Það vekur furðu stjórnar Félags lýðheilsufræðinga að samt sem áður telja ákveðnir lýðræðislega kjörnir þingmenn það mikilvægt að koma þessu frumvarpi í gegnum þingið sem fyrst.“ Ég vil aðeins skjóta inn í að ég legg til að hv. 1. flutningsmaður frumvarpsins, hv. þm. Teitur Björn Einarsson, hætti að flissa í salnum og leggi vel við hlustir því að þarna er fólk sem hefur vit á málinu. Með leyfi forseta, ætla ég að halda áfram að lesa bréfið frá Félagi lýðheilsufræðinga: „Áfengi er engin venjuleg neysluvara. Á það leggjum við áherslu. Það kemur skýrt fram í riti sem er að finna á vef embættis landlæknis.“ Hæstv. forseti. Ég ætla ekki að hafa um þetta mál fleiri orð að sinni. Ég vona að þessi umræða hafi áhrif á þá þingmenn sem enn eru óákveðnir. Og ég vona líka að hinir ungu glaðbeittu Sjálfstæðismenn hreinlega hlusti, læri og taki mark á því sem fræðimenn og rannsóknir sýna og dragi þetta mál hreinlega til baka. Það er til skammar að eyða tíma Alþingis í slíkt mál. Ég ætla rétt að vona að ef málið klárast ekki, fær ekki framgang í þinginu á þessu þingi, að hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins nái skilaboðunum og leggi málið ekki fram aftur. Við erum eiginlega búin að fá nóg.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna. Ég ætla að grípa nokkra hluti og taka undir með henni. Þetta heyrðum við í kjördæmavikunni líka. Skólameistarar, heilbrigðisstarfsmenn og aðrir komu á fund okkar, við hittum gríðarlega margt fólk, allir þingmenn allra flokka sem á þingi eru voru saman að funda. Þar kom þetta fram hjá læknum og fleiri aðilum og spurt: Af hverju í ósköpunum enn einu sinni? Hvað er fólk að hugsa? Við vorum á fundi nokkur um daginn með ungmennaráðum UNICEF og Barnaheilla og umboðsmanni barna. Þau spurðu líka um þetta. Þetta er ekki mál sem unga fólkið er að biðja um. Enda kemur það alls staðar fram að stór hluti landsmanna vill þetta ekki. Fyrir hverja er þá verið að berjast? Við uppfyllum ekki 3. gr. barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna með þessu þar sem við setjum hagsmuni barna í forgang þegar við tökum ákvarðanir, það er alveg ljóst. Ég held að við getum tæplega verið að uppfylla stefnu yfirvalda í vímuvörnum til ársins 2020. Ég held að þetta stangist verulega á við hana. Ég tek undir með hv. þingmanni að ég held að fólk eigi að hugsa sinn gang enn eina ferðina. Við þurfum líka að velta fyrir okkur: Er þetta fagleg nálgun á mál yfirleitt? Ég held ekki og spyr þingmanninn hvort hún sé sammála mér í því. Er þetta á lýðræðislegum grunni? Ekki miðað við það að stór hluti þjóðarinnar hefur tekið afstöðu til þess að svo sé ekki. Hverjar eru umbæturnar í rauninni? Kerfið er gott. Það virkar vel. Það er ekki bara ánægjuvogin sem sýnir það heldur hefur kerfið virkað ágætlega að svo mörgu leyti. Það er eiginlega ekkert annað en gróðrahyggjan sem býr að baki, við getum sagt að það sé það eina sem út af stendur í þessu. Ég spyr hv. þingmann hvort hún [[Forseti hringir.]]hafi ekki svipaða sýn á þessa þætta og ég og hvort hún telji þetta standast barnasáttmálann og ýmis önnur lög.
Frú forseti. Ég þakka þingmanninum gott andsvar. Ég er á sama stað og hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir. Eins og ég sagði í framsöguræðu minni áðan þá átta ég mig ekki á þessu. Eða jú, ég átta mig á þessu, tilgangurinn er náttúrlega að þjónusta verslunarmenn. Það eru náttúrlega þeir sem hagnast. Þeir einir hagnast ef þetta nær fram að ganga á kostnað allra hinna. Er eitthvað vit í því? Nei, það er ekkert vit í því. Ágæt spurning sem ég fékk frá hv. þingmanni: Er þetta fagleg nálgun? Nei, þetta er ekki fagleg nálgun. Hér hefur komið fram í mörgum ræðum í dag og á fyrri þingum, svo við rifjum það nú aðeins upp líka, að fjölmargar niðurstöður rannsókna út um heim allan sýna okkur skýrt að breyting á núverandi kerfi yrði afturför. Hvers vegna viljum við breyta kerfi sem tekur okkur til baka? Við erum að taka óþarfaáhættu fyrir samfélagið allt með óþekktum kostnaði. Hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins glenna yfirleitt upp augun þegar maður talar um kostnað og peninga þannig að þau rök ættu nú að duga til til þess að hægja á þeim í þessu máli, ég vona það. Umbætur fylgja þessu náttúrlega ekki. Eins og hv. þingmaður sagði í andsvarinu þá erum við með gott kerfi. Ég tek undir það. Það er hreinlega ekkert í þessu sem yrði til bóta. Ekki neitt.
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Það sem kom kannski aðeins við mig í dag var að hv. framsögumaður hunsaði nánast vísindalegar rannsóknir. Mér fannst það mjög athyglisvert og segir kannski meira um framsögumanninn en margt annað. Mér finnst það hins vegar varhugavert að leyfa sér að segja svona í pontu þingsins. Ég vona að þetta sé bara einskorðað við þetta eina mál af því að honum hugnast ekki eitthvað annað. Það sem maður hefur líka áhyggjur af er hagnaðarhvatinn. Hann er í rauninni ekki til staðar í dag hjá ÁTVR, það er ekki markmiðið að græða, en það er auðvitað markmið stóru aðilanna eins og Haga og fleiri aðila, verslana, að græða. Það er ekki hægt að horfa fram hjá því að hér er verið að horfa til sérhagsmuna en ekki hagsmuna [[Forseti hringir.]]samfélagsins alls. Það að Hagar eru þegar búnir að útvega sér 75 áfengisumboð segir manni eitthvað. Menn [[Forseti hringir.]]bíða í startholum og treysta því að þessi últrahægrisinnaða ríkisstjórn komi þessu í gegn.
Frú forseti. Ég hef það á tilfinningunni að við hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir getum farið að anda rólega, því að þessi últrahægrisinnaða stjórn er mjög brotin í þessu máli. Hún er alls ekki samstiga. Það hefur komið fram í ræðustól og í fjölmiðlum að þingmenn Sjálfstæðisflokksins eru alls ekki einhuga í þessu máli. Það hefur einnig komið fram hér og annars staðar að þingmenn hinna tveggja stjórnarflokkanna eru ekki einhuga í þessu máli. Það sem furðu sætir og kom fram áðan er að annar af tveimur þingmönnum Bjartrar framtíðar sem eru á málinu, er á sama tíma talsmaður barna og formaður velferðarnefndar. Það er eitthvað rosalega skrýtið við þetta allt saman. Þetta er ekki gott mál. Vínbúðir ríkisins veita okkur góða þjónustu. Eins og hv. þingmaður sagði rekur hagnaðarvonin menn þar ekki áfram heldur fyrst og fremst það að veita fólki góða þjónustu, gott vöruúrval og gott verð. Því vil ég ekki breyta sem neytandi áfengis í hófi.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur fyrir skýra og skelegga ræðu hér áðan. Ég er henni sammála í öllum meginatriðum. Mig langar til að fá að heyra viðhorf hennar varðandi það atriði í frumvarpinu sem lýtur að auglýsingum á áfengi. Það hefur sannarlega komið fram gagnrýni í sameiginlegri áskorun Barnaheilla, UNICEF og umboðsmanns barna vegna frumvarpsins og sömuleiðis hjá Foreldrasamtökum gegn áfengisauglýsingum varðandi þessa breytingu á lögunum sem gengur í raun lengra en þau frumvörp um sölu á áfengi og tóbaki í frjálsri verslun sem verið hafa til umfjöllunar á þinginu. Þarna er í rauninni gengið lengra. Foreldrasamtök gegn áfengisauglýsingum segja, með leyfi forseta: „Þarna er um að ræða ákall um afturför í lýðheilsumálum, aðför að sjálfsögðum réttindum barna og ungmenna til að vera laus við áfengisáróður og gengur í öllum meginatriðum gegn öllum markmiðum í forvarnastarfi og í berhögg við opinbera lýðheilsustefnu sem almenn sátt hefur verið um.“ Mig langar til þess að heyra mat og skoðun hv. þingmanns á þeirri breytingu sem fram kemur í frumvarpinu, þ.e. varðandi heimild á áfengisauglýsingum.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Rósu Björgu Brynjólfsdóttur andsvarið. Eins og ég sagði áðan hef ég mjög miklar áhyggjur af þeirri breytingu sem frumvarpið felur í sér, þ.e. að áfengisauglýsingar verði einnig leyfðar. Ég heyrði að einn hv. þingmaður Sjálfstæðisflokksins, Hildur Sverrisdóttir, sagði í ræðu sinni fyrr í dag að áfengisauglýsingar væru hvort eð er alls staðar, þær væru á netinu, þær væru í blöðum og annars staðar. Ég sem á tvö ung börn get sagt það hér að mín börn eru mjög lítið á netinu og þau lesa ekki erlend tímarit eða blöð enn sem komið er. Ég ætla að hafa það þannig. Auðvitað getur maður ekki verndað börnin sín endalaust, en eins og áður hefur komið fram fylgir aukin neysla auknum sýnileika. Verið er að normalísera áfengisneyslu við ýmis tilefni. Börn eru áhrifagjörn. Þau eru miklu áhrifagjarnari en við fullorðna fólkið. Þau eru móttækileg fyrir þessum auglýsingum. Við höfum náð gríðarlegum árangri í forvarnastarfi gegnum árin, gríðarlegum árangri. Ég vil ekki taka þá áhættu að breyta núverandi lögum um áfengisauglýsingar. Hvers vegna í ósköpunum? Vegna þess að aðrar þjóðir leyfa það? Vegna þess að þetta er alls staðar annars staðar? Þau rök duga ekki fyrir mig. Lýðheilsustefna sú sem fyrrverandi hæstv. heilbrigðisráðherra, Kristján Þór Júlíusson, þingmaður Sjálfstæðisflokksins, núverandi menntamálaráðherra, samþykkti og lagði fram, spilar engan veginn við þetta frumvarp. Það gengur algerlega í berhögg við þá lýðheilsustefnu sem nú gildir sem við vinnum samkvæmt. Hvers vegna erum við að ræða þetta hér?
Frú forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skýr svör. Ég deili þessum áhyggjum með hv. þingmanni, þ.e. varðandi sýnileika áfengis í auglýsingum. Bæði fræðimenn og sérfræðingar hafa áhyggjur af auknum sýnileika áfengis í auglýsingum. Ef við lögleiðum þann sýnileika munum við sjá fleiri auglýsingar. Þær munu að sjálfsögðu beinast gegn ungmennum og börnum, eins og hv. þingmaður kom inn á. Næsta spurning mín átti einmitt að fjalla um lýðheilsusjónarmiðin sem koma fram í stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar. Af því að hv. þingmaður kom inn á lýðheilsustefnu sem fráfarandi heilbrigðisráðherra kom á fót er líka ágætt að vekja athygli á því. Mig langar að heyra skoðun hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur á því hvernig þetta frumvarp samrýmist áherslum nýrrar ríkisstjórnar á [[Forseti hringir.]]lýðheilsusjónarmiðin. Hvernig fer það hreinlega saman?
Frú forseti. Stutta svarið er náttúrlega að þetta fer alls ekki saman. Ég fór yfir það í ræðu minni og las upp bréf frá Félagi lýðheilsufræðinga þar sem þau mótmæla harðlega fram komnu frumvarpi og fara ítarlega yfir ástæður þess að þau telja það ekki vera framfaraskref frekar en sú sem hér stendur. Það þarf í sjálfu sér ekki að hafa um það fleiri orð. Mér þætti vænt um að heyra um þetta ósamræmi við núgildandi lýðheilsustefnu sem hv. þm. Kristján Þór Júlíusson lagði hér fram og ég tel vera mjög góða. Það kemur kannski fram í ræðum hér á morgun þegar fleiri hv. þingmenn taka til máls. Stjórnarsáttmáli núverandi ríkisstjórnar hvað þetta varðar er einnig góður. Þetta er bara í fullkomnu ósamræmi við það sem fólk hefur talað um og mælt fyrir.
Virðulegi forseti. Ég þakka framsögu hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur og vil segja að ég er henni hjartanlega sammála. Ég er dálítið undrandi á málflutningi kollega minna í þessu máli. Ég hélt að ég myndi koma hérna og byrja á því að óska Sjálfstæðisflokknum til hamingju með að vera með kominn með eitt forgangsmál en ég hefði kosið að það væri ekki áfengisfrumvarpið. Það er undarlegt að þetta sé sett í forgrunn á nýhöfnu þingi, að þetta sé eitt aðalatriðið og við séum að eyða öllum þessum tíma þegar allar rannsóknir sýna okkur að aukið aðgengi þýðir aukin neysla. Það vill bara þannig til að árangur af þessari stefnu á Íslandi er mjög góður. Ég á ofboðslega erfitt með að skilja af hverju við ætlum þá að breyta einhverju sem virkar þokkalega í okkar samfélagi. Ég verð að viðurkenna að ég er bara talsvert íhald í mér hvað varðar þennan málaflokk. Þetta hefur verið vel heppnað hjá okkur. Það kemur fram hjá landlæknisembættinu að aukið aðgengi að áfengi leiði til aukinnar áfengisneyslu, eins og ég nefndi áðan, sem er líklegt til að auka tíðni einstaklingsbundinna og samfélagslegra vandamála sem geta tvöfaldað samfélagslegan kostnað vegna áfengisneyslu. Mig langar að spyrja hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur: Hver er þín tilfinning fyrir því hvort búið sé að meta þennan samfélagslega kostnað? Ég sakna þess þegar ég lít á þetta mál hjá Sjálfstæðisflokknum og þeim sem eru með honum að ekki sé búið að skoða þetta betur og athuga hver kostnaðurinn er. Mér finnst alveg með ólíkindum þegar þessir þingmenn eru tilbúnir að taka þetta stóra skref að þeir séu ekki búnir að vinna málið betur.
Frú forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Dögg Alfreðsdóttur kærlega fyrir gott andsvar. Það er rétt sem hv. þingmaður segir, rannsóknir sýna okkur að aukið aðgengi eykur neyslu. Ég nefndi áðan reynslu Svía af þessu máli. Þeir fóru þá leið að leyfa áfengi í matvöruverslunum og hurfu svo frá því kerfi. Enginn ræðir lengur um að þeir vilji breyta því aftur til baka. Svíar eru ekki forpokuð þjóð. Ég myndi segja að Svíar væru lekker þjóð og framfarasinnað fólk. Ég held að við ættum frekar að horfa þangað en til Dana sem eru í gríðarlegum erfiðleikum vegna áfengisneyslu, sérstaklega ungmenna. Gríðarlegt vandamál er þar, tíðni áfengistengdra sjúkdóma, slysa og fleiri hluta er stórt vandamál. Það er ekki nein fyrirmynd sem við viljum fylgja í þessum málum. Eins og ég sagði áðan var ég einnig að vonast til að hinir ungu og glaðbeittu þingmenn Sjálfstæðisflokksins kæmu fram með annað forgangsmál og tek þar undir með hv. þm. Lilju Dögg Alfreðsdóttur, ungt fólk, nýkomið á þing og hugmyndaríkt. Ég var að vonast til að fá að sjá eitthvert raunverulegt framfaramál, eitthvað sem gæti skilað samfélaginu gróða á ýmsa vegu. Áðan kom einmitt fram að þetta hefur ekki verið kostnaðarmetið. Enginn í þessum sal hefur talað um það og ég veit ekki til þess að kostnaðurinn hafi verið metinn. Við höfum rætt fjálglega í þinginu um geðheilsu Íslendinga. Við þurfum að bregðast við því. Við þurfum að bæta þann málaflokk. Við þurfum að bæta verulega fjármunum til löggæslunnar. Við þurfum að bæta heilbrigðiskerfið okkar. Aukin neysla áfengis sem verður án efa með auknu aðgengi og sýnileika eykur þennan kostnað. [[Forseti hringir.]]Það þarf engan sérfræðing til að sjá það.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir mjög gott andsvar. Mig langaði aðeins að nefna að ég var á OECD-fundi í París í þarsíðustu viku. Eins og gengur og gerist sitja þar okkur við hlið frændur okkar, Írar. Ég sagði einum þeirra að ég hefði aðeins verið að mæla gegn áfengisfrumvarpinu í fjölmiðlum og hann fer að spyrja mig hvað ég sé að bardúsa heima. Ég segi honum frá þessu frumvarpi. Hann segir: Ég bara trúi þessu ekki vegna þess að það sem við erum að gera akkúrat núna er að reyna að minnka aðgengið að áfengi í matvöruverslunum. Við ætlum að reyna að gera áfengið minna sýnilegt og það verður sérbúð, sem sagt áfengisbúð inni í matvöruversluninni. Hann sagði: Það verður svo ofboðslega erfitt. Það eru svo sterkir hagaðilar sem koma að þessum málaflokki að það að taka þetta stóra skref sem við erum að reyna að gera er mjög vandasamt. Ef þessi mál eru í farvegi eins og þau eru hjá ykkur og Svíum skuluð þið [[Forseti hringir.]]alls ekki breyta um kúrs. Þetta voru ráðleggingar frá hinum glaðbeittu frændum okkar, Írum.
Frú forseti. Það er ánægjulegt að vita að það eru ekki bara Sjálfstæðismenn í þingsalnum sem eru glaðbeittir heldur einnig frændur okkar, Írar, sem eru líka svona glaðbeittir. Gaman að því. Þetta er akkúrat málið eins og ég nefndi í framsöguræðu minni áðan og ég furða mig á hvers vegna við eigum að fara leið sem aðrir eru búnir að fara og hafa horfið frá eða þjóð eins og Írar sem eru að reyna að snúa til baka frá því kerfi sem þeir eru með og horfa til okkar. Eins og ég sagði áðan snýst þetta um að hafa sjálfstraust. Það er svo mikil minnimáttarkennd hjá okkur, Íslendingum, sem endurspeglast svo glögglega í þessu máli að kerfið okkar sé ekki nógu gott, það sé allt svo flott annars staðar. Eins og hv. þm. Rósa Björg Brynjólfsdóttir kom inn á áðan er, þegar betur er að gáð, kannski meiri hluti þeirra þjóða, t.d. landsvæði í Bandaríkjunum og Kanada, bara alls ekki svona brjálæðislega frjálslyndur eins og hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins reyna að telja okkur trú um og við eigum að fylgja í kjölfarið [[Forseti hringir.]]á vegna þess að það er svo töff. Það er bara alls ekki töff. Það er miklu meira töff að vera eins og við erum og við skulum bara halda því áfram.