Herra forseti. Ég þakka andsvarið. Eru álögur í sjálfu sér neikvæðar? Já, mikil ósköp, en ef þær eru ábati eru þær þá eftir sem áður álögur? Um það snerist mál mitt og ég var að reyna að sýna fram á það. En að öðru. Það snertir svo sem fjármögnun, en mér finnst myndin sem þingmenn Miðflokksins draga upp af fjármögnun í samgöngumálum ekki sannferðug. Þeir tala um að það gangi allt of hægt o.s.frv., en ef við leggjum saman tölurnar og skoðum nefndarálitið þá er fjármögnunin mjög myndarleg og skýr, að slepptu fjármálaátakinu 2023, sem á eftir að skýra aðeins betur í haust. Þetta eru flýtingar með þessum framlögum og með samvinnuverkefnum og höfuðborgarsáttmálanum. Og nú þegar skuldsetning ríkisins stefnir í, við skulum segja, 500 milljarða vegna Covid, eigum við þá að bæta við 150 milljörðum með lánum að auki? [[Gripið fram í: Skuldsett …]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Ég vil meina að svarið við því hvort við eigum að bæta í heildarskuldsetningu sé já. Við verðum að gefa okkur að þær framkvæmdir sem myndu grundvallast á því skuldsetta framkvæmdaátaki séu arðsamar og skili einhverju inn í samfélagið til lengri tíma. Umfang þess sem slíkt skilar til hins opinbera er auðvitað verulegt, bæði í sköttum og gjöldum, launum, útsvari til sveitarfélaga og þar fram eftir götunum. Þannig að það verður að horfa á það frá öllum hliðum. Staðan er sú að það hefur sennilega aldrei verið auðveldara en núna að fjármagna innviðaframkvæmdir ríkja á ótrúlega lágum vöxtum. Segjum sem svo að ríkissjóður vildi taka evruáhættuna í þeim efnum og fjármagna þetta í erlendri mynt, í evrum, þá væri vaxtakostnaður mjög nærri núlli í augnablikinu. En auðvitað myndi gengisáhættan þá sveiflast til þann tíma sem fjárveitingin varir. En ég er algerlega sannfærður um að við myndum gera landi og þjóð mikið gagn með því að ramma inn skuldsetta fjármögnun, eins og með þessum hætti, [[Forseti hringir.]]keyra á mikið framkvæmdaátak og koma út úr því með verulega bætt samgöngukerfi og útfæra niðurgreiðslu lánanna [[Forseti hringir.]]með skuggagjöldum eða öðrum þeim leiðum sem færar eru. [[Forseti hringir.]]Ég biðst afsökunar, herra forseti, á að hafa verið of lengi að svara.
Borist hefur bréf frá þingflokksformanni Sjálfstæðisflokksins um að hv. 5. þm. Suðvesturkjördæmis, Jón Gunnarsson, verði fjarverandi á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi sem varamaður fyrir hann 1. varamaður á lista Sjálfstæðisflokksins í kjördæminu, Vilhjálmur Bjarnason. Hann hefur áður tekið sæti á Alþingi og er boðinn velkominn til starfa að nýju.
Forseti lítur svo á að samkomulag sé um að þingfundur geti staðið lengur í dag en þingsköp kveða á um ef enginn hreyfir þar við athugasemdum.
Forseti gerir ráð fyrir atkvæðagreiðslum um þau dagskrármál sem þá verða útrædd um kvöldmatarleytið í dag eða svo. Eru bundnar vonir við að það geti orðið 2.–7. dagskrármálið og verða þá ekki fleiri atkvæðagreiðslur en það í dag.
Forseti. Fyrir nærri fjörutíu árum sagði Vilmundur Gylfason sögu af varðhundum valdsins og aðferðum þeirra við að halda uppreisnarmönnum niðri og gagnrýni úti. Fátt hefur breyst síðan. Tilraunir okkar í minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar til að sinna eftirlitshlutverki nefndarinnar hafa einungis orðið meiri hlutanum tilefni til valdníðslu og linnulausra árása. Skýrasta dæmið um þetta er hvernig meiri hlutinn stendur í vegi fyrir frumkvæðisathugun á hæfi hæstv. sjávarútvegsráðherra en hæstv. forsætisráðherra kallar það góða niðurstöðu. Með þessu er meiri hlutinn að setja hættulegt fordæmi og veikja eftirlitshlutverk Alþingis með framkvæmdarvaldinu. En til þess að réttlæta þessa aðför sína kýs meiri hluti nefndarinnar að draga persónu mína sífellt niður í svaðið og nota mig sem blóraböggul. Þessi aðferðafræði, að skjóta sendiboðann, er þaulreynd þöggunar- og kúgunartaktík. Ég mótmæli þessari aðför. Mér misbýður þetta leikrit og ég ætla ekki að taka þátt í því lengur. Meiri hlutinn verður að finna sér aðrar átyllur til þess að réttlæta aðför sína að eftirlitshlutverki nefndarinnar og þingsins. Formennsku minni í þessari nefnd er hér með lokið.
Virðulegi forseti. Alþingi er í eðli sínu átakavettvangur. Við tölum hér fyrir ólíkum sjónarmiðum, ólíkum hugsjónum og ólíkum hagsmunum. Þá er dálítið mikilvægt, þá varðar það öllu að við getum sýnt hvert öðru lágmarkskurteisi, að við virðum ákveðnar umgengnisreglur, ákveðnar reglur í mannlegum samskiptum, að við sýnum almenna háttvísi. En á það hefur skort í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Formanninum, hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, hefur verið gert ákaflega erfitt fyrir í starfi sínu innan nefndarinnar og ég sýni því fullan skilning sem hún hefur nú ákveðið að gera. Ég sé eftir henni. Ég mun sakna hennar. [[Forseti hringir.]]Ég vona að við komumst einhvern tímann á þann stað að hún geti aftur orðið formaður hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Virðulegur forseti. Ég get sagt sem fulltrúi í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd að það er eftirsjá að hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur úr formannshlutverkinu, en þetta er skiljanleg ákvörðun hjá þingmanninum. Ég kom inn í nefndina á miðjum vetri og þá þegar var áþreifanlegt andrúmsloft vantrausts í nefndinni. Eins og þingmaðurinn lýsti hér áðan hafði meiri hlutinn nýtt hvert skref til að grafa undan formennsku hennar í nefndinni. Um það er svo sem lítið að segja annað en að ég vona að forseti taki þetta með í reikninginn þegar litið er á vinnustaðinn Alþingi og hvernig eigi að starfa hér, hvernig grafið er undan forystu minni hlutans í nefndum þingsins og ekki alltaf á málefnalegum grunni, þar sem minni hlutanum er treyst fyrir því hlutverki, oft aðeins að nafninu til, virðist vera.
Forseti. Út frá reynslu minni sem formaður nefndar og þingflokksformaður velti ég því fyrir mér, og varpa þeirri spurningu fram hér, hvort öðruvísi sé komið fram við konur í valdastöðum en karla. Ég hef þurft að líða árásir og það sem ég myndi flokka sem andlegt ofbeldi þegar ég hef varpað ljósi á mál sem hafa verið óþægileg fyrir meiri hlutann. Það hefur verið komið fram við mig á hátt sem ég efast um að væri gert ef ég væri karlmaður. Ég get að sjálfsögðu ekkert staðhæft um þetta enda hef ég aldrei verið karlmaður í valdastöðu. En mér finnst mikilvægt að spyrja spurningarinnar í von um að hún hvetji til einhvers konar sjálfsskoðunar og umræðu um þá ofbeldismenningu sem þrífst á þessum vinnustað, sem ég hef fundið fyrir síðan ég steig hingað inn og litar alla okkar vinnu, [[Forseti hringir.]]og að hverjum hún beinist helst þessi menning og hvernig við komum fram hvert við annað.
Virðulegi forseti. Þetta eru tíðindi og þau vekja upp spurningar. Ég er nýr nefndarmaður í nefndinni en ég er þeirrar skoðunar, og ég held að við ættum öll að vera það, að stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé mikilvægt verkfæri þingsins sem fjallar um tilkynningar og skýrslur umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar, hefur frumkvæði að því að kanna ákvarðanir einstakra ráðherra og verklag þeirra, gerir tillögur um hvenær rétt sé að skipa rannsóknarnefnd o.s.frv. og gefur þinginu álit sitt um skýrslur þeirra. Það gefur augaleið að verkefnin eru erfið. Þau eru pólitískt viðkvæm verkefni og augljóslega pólitískt mikilvæg og það þarf pólitískan þroska þingsins til að nefndin geti staðið undir verkefnum sínum. Það er umhugsunarvert, og ég vona að við séum öll þeirrar skoðunar að svo sé, að við erum núna að horfa upp á formann nefndar lýsa því yfir að hún telji sig ekki hafa svigrúm til að sinna þeim verkefnum og að það sé hennar upplifun að menn leggist gegn því. Það er umhugsunarvert fyrir stöðu þingsins ef vinnubrögð eru [[Forseti hringir.]]til þess fallin að veikja nefndina í mikilvægum störfum og umhugsunarvert fyrir samfélagið allt. Ég vona svo sannarlega að við öll hér inni, ríkisstjórnin þar með talin, taki því ekki af léttúð [[Forseti hringir.]]sem hér er að gerast og hafi burði í sér til að ræða það hvers vegna það gerist [[Forseti hringir.]]og hverjar afleiðingar þess geta verið. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Ég, eins og eflaust þið öll, er iðulega spurður að því hvernig ég nenni að vinna á þessum vinnustað þar sem eru svona mikil átök. Því hef ég svarað, eins og væntanlega mjög mörg ykkar, að birtingarmynd almennings af Alþingi sé fyrst og fremst þegar við erum að rífast hérna uppi í pontu, það sé myndin sem er sýnd. Hér tökumst við vissulega harkalega á og mér finnst það allt í lagi. Við gerum það hérna líka fyrir opnum tjöldum og það er allt skráð niður sem við segjum. Mér finnst hins vegar afskaplega dapurlegt að heyra það sem við erum að heyra núna. Flest okkar eru nefnilega það heppin að vinna í nefndum þar sem er talsverður friður og er gott að vera, þótt við deilum auðvitað ekki endilega sýn. Þess vegna hlýt ég að beina orðum til forseta Alþingis og annarra sem málið varðar, að farið verði rækilega yfir með hvaða hætti hægt er að laga þetta. Af því að þetta eru auðvitað mjög dapurleg tíðindi. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Hæstv. forseti. Ég get ekki orða bundist og kem hér upp. Það sem ég hef orðið vitni að í þessari nefnd sé ég ekki að sé ólíkt öðrum nefndum. Þar hefur ríkt vantraust og það hefur verið á báða bóga, ekki hvað síst frá minni hluta til meiri hluta. Í ljósi þess að minni hlutinn talaði um aðrar nefndir og þingmenn í þeim þá get ég alls ekki tekið undir þetta. Meira hef ég ekki um þetta að segja.
Herra forseti. Manni bregður svo sannarlega við fréttir sem þessar. Ég finn til með hv. þm. Þórhildi Sunnu Ævarsdóttur, enda getur þetta ekki hafa verið auðveld ákvörðun að taka. Það hlýtur að vera algerlega óásættanlegt að andrúmsloft innan þingnefndar sé þannig að formaður treysti sér ekki til að starfa áfram. Það er ekki hægt að horfa upp á það á þinginu, Alþingi Íslendinga, að jafn mikilvæg nefnd og stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd sé á þessum stað í samskiptum. Ég vil skora á forseta að skoða það sem hér hefur gerst. Þetta er ekki lagi, herra forseti. Og eins og ég sagði: Þetta er ekki ásættanlegt fyrir þingið.
Virðulegi forseti. Ég er ágætisdæmi, held ég, um það hvernig er komið fram á annan hátt við konur en karla ef við tökum dæmi af siðareglumálinu sem var hérna fyrir nokkru. Ég verð var við það í hvert sinn sem ég labba upp tröppurnar frammi. Það er stórt skilti á rúðu þegar komið er upp tröppurnar þar sem stendur, með leyfi forseta: „Fyrstu konurnar, brautryðjendurnir, verða auðvitað fyrir ýmsu hnjaski, aðeins vegna þess að þær eru konur – en slíkt má ekki setja fyrir sig. Þegar konum fjölgar á Alþingi Íslendinga hverfur það, að ráðist sé á þær sérstaklega af því, að þær eru konur.“ Svo sagði Ingibjörg H. Bjarnason og þessi orð eiga enn við. Þau hurfu ekki, orðin hurfu ekki og árásirnar hurfu ekki.
Virðulegur forseti. Það virðist nú vera orðin regla að það sé uppnám í nefndum, það er eiginlega óskiljanlegt fyrirbrigði. Meira að segja í nefnd, þar sem algjör samstaða er um að vinna að góðum málefnum og verið að vinna á algerlega frábæran hátt, springur allt í loft upp út af einhverju í lokin. Og í þeirri nefnd er það kona sem er við völd, þ.e. velferðarnefnd. Það virðist vera einhver kúltúr hér að rífast og skammast í nefndum yfir einhverju sem ég næ ég ekki stundum, sem skiptir bara engu máli. Getum við ekki unnið saman hérna inni? Er útilokað að við getum hagað okkur eins og menn?
Virðulegur forseti. Með þessu springur framan í okkur gamalt efni, hinir inngrónu, hörkulegu og menningarlegu samskiptahættir sem hér hafa tíðkast og eru óvægnir á köflum, jafnvel ósvífnir. Við erum ekki að kinoka okkur við því að takast á. Við eigum að takast á um málefni en þegar átökin ganga út yfir menn og verða persónuleg er mál að linni. Hér höfum við hv. þingmenn allir verk að vinna og þingið er að takast á við þetta og mun gera það á næstunni. Þetta er innlegg inn í þá umræðu. Ég tek undir orð hv. þm. Halldóru Mogensen og spyr: Er komið öðruvísi fram við konur sem stjórna nefndum, eða almennt í þinginu, en karla? Þessari spurningu verðum við að velta fyrir okkur og fá svar við.
Virðulegi forseti. Ég segi ekkert annað en það að ég er afskaplega döpur. Ég bara segi það að ég varð fyrir hálfgerðu áfalli yfir því að þessi unga, efnilega kona, sem hefur stýrt stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd af þeim skörungsskap sem ég hef fengið að vera aðnjótandi sem áheyrnarfulltrúi, þá sjaldan sem ég hef haft tækifæri til þess að mæta í þessa nefnd, skuli sjá sig knúna til að stíga til hliðar. Við erum nýkomin með svarta skýrslu um það hvernig okkur líður í vinnunni, hvernig allt of mörgum líður í vinnunni sinni hér. Illa. Hvernig skyldi standa á því? Með alls konar eineltis- og ofbeldistöktum hefur minni hlutinn verið kúgaður undir meiri hlutanum. Það gildir nákvæmlega þarna sem annars staðar. En að þessi unga kona sem hefur verið til fyrirmyndar sem formaður stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar skuli sjá sig knúna til að stíga til hliðar er meira en áfellisdómur yfir okkur sem vinnum hér á hinu háa Alþingi. Ég er sorgmædd yfir því að þetta skuli vera komið fram.
Virðulegur forseti. Ég vil bara að það komi skýrt fram að ég er að mótmæla ákveðnu athæfi hér, þ.e. að persóna mín sé linnulaust gerð að einhverju aðalatriði þegar nefndin reynir að sinna eftirlitshlutverki sínu. Ég tek ekki þátt í því. Ég býð ekki upp á það. Ég býð ekki upp á þetta skálkaskjól. Ég býð ekki upp á að meiri hlutinn hafi eitthvert skjól í því að níða mig og mína persónu til að forðast að sinna eftirlitshlutverki nefndarinnar. Ég vil bara að það sé alveg skýrt að það er til þess að mótmæla þessari aðferðafræði, og sýna fram á það að þessi nefnd og störf hennar eru miklu mikilvægari en sú sem hér stendur, sem ég geng frá þessu embætti í mótmælaskyni og megi þeir sem urðu til þess hafa skömm fyrir. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Þegar stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd var sett á stofn var horft til Noregs. Horft var til þess hvað var vel gert þar og unnið í að breyta þingsköpum, sem m.a. Vinstri græn og Samfylkingin tóku þátt í, þ.e. sú ríkisstjórn fór af stað með það mál og lenti því. Það gengur ekki þegar formaður nefndarinnar, eða fjórðungur nefndarinnar, sem sett var inn sem minnihlutavernd, er að vinna að því að sinna eftirlitshlutverki með framkvæmdarvaldinu - sem er alveg skýrt að sé hlutverkið - það þýðir að kalla fyrir ráðherra. Í greinargerðinni með málinu segir að mikilvægustu málin sem komi upp séu eftirlit með þinginu og stjórnsýslu ráðherra sem sæti mestri gagnrýni hjá eftirlitsnefndinni. Það komi fyrst og fremst fyrir þar. Þar segir að meginverkefni nefndarinnar sé að sinna eftirliti með stjórnsýslu framkvæmdarvaldsins og, með leyfi forseta: „… hafa ríka frumkvæðisskyldu um eftirlit Alþingis með framkvæmdarvaldinu.“ Þar er sérstaklega tilgreint að kalla til ráðherra og spyrja ef uppi eru ágreiningsmál. Það er nákvæmlega það sem verið er að gera og ríkisstjórnin verður að taka það til sín. [[Forseti hringir.]]Stjórn Katrínar Jakobsdóttur verður að taka það til sín [[Forseti hringir.]]að svona framganga verður ekki liðin, þ.e. framganga stjórnarþingmanna [[Forseti hringir.]]í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, [[Forseti hringir.]]sem verður að geta sinnt eftirlitshlutverki sínu með ráðherrum, framkvæmdarvaldinu.
Til svara eru: Forsætisráðherra, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra, sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, heilbrigðisráðherra, utanríkis- og þróunarsamvinnuráðherra, félags- og barnamálaráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og dómsmálaráðherra.
Virðulegi forseti. Á miðnætti var dregið verulega úr ferðatakmörkunum fólks þannig að farþegar sem koma hingað til lands hafa val á milli þess að fara í skimun eða í tveggja vikna sóttkví. Verklagið verður endurskoðað að tveimur vikum liðnum, að mér skilst, sem er bara mjög fínt. Ráðamönnum verður þó áfram tíðrætt um að mikilvægast sé að gæta áfram að heilbrigðissjónarmiðum og hlúa að heilbrigðiskerfinu og því er ég innilega sammála. Það er þó ein ógn sem landlæknir hefur sagt að muni setja skimanir í uppnám og það er yfirvofandi verkfall hjúkrunarfræðinga. Síðustu kjarabaráttu þeirra lauk fyrir fimm árum með lagasetningu og gerðardómi og nú stöndum við í sömu sporum. Ekki hefur tekist að semja við hjúkrunarfræðinga og búið er að boða verkfall á ný eftir fáeina daga. Í fréttum í vikunni mátti skynja ákveðinn tón um að hjúkrunarfræðingar mættu bara missa sín þegar kemur að því að sinna verklagi við töku sýna vegna Covid. Aðrir geta alveg sinnt þessu, sagði einhver. Svo eru orð hjúkrunarfræðinga sem tjá sig um störf sín tekin algerlega úr samhengi. Við vitum það öll að það voru hjúkrunarfræðingar ásamt öðru heilbrigðisstarfsfólki sem báru þungann af sýnatökum auk þess að sinna skipulagi og verkefnastjórn innan Landspítala og á heilsugæslunni þegar Covid reið yfir þjóðina. Þetta finnst okkur í Viðreisn vera köld skilaboð til framvarðarsveitar okkar. Fyrir fimm árum upp á dag, 15. júní 2015, stóð hæstv. forsætisráðherra í þessari sömu pontu, þá í minni hluta. Þá höfðu verið sett lög á verkfall hjúkrunarfræðinga. Hæstv. forsætisráðherra spurði þáverandi forsætisráðherra hvaða útspil stjórnvöld gætu sett fram til að koma betur til móts við kröfur hjúkrunarfræðinga. Þar talaði þingmaðurinn Katrín Jakobsdóttir um að skapa þyrfti viðvarandi vinnufrið innan heilbrigðiskerfisins. Mig langar því, herra forseti, til að gera orð hv. þm. Katrínar Jakobsdóttur að mínum og spyrja: Hvert verður framlag stjórnvalda til að leysa þennan brýna vanda heilbrigðisstofnananna?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að gera að umtalsefni kjör hjúkrunarfræðinga og þá kjaradeilu sem þar stendur yfir. Ég vil fyrst segja: Ég held að enginn af hálfu ríkisstjórnar hafi talað þannig að það megi skilja sem svo að hjúkrunarfræðingar megi missa sín. Ég veit í hvaða orð hv. þingmaður er að vísa og ég tel að þau hafi verið óheppileg. Ég held að við séum öll sem höldum utan um skimanir á landamærum mjög meðvituð um mikilvægt hlutverk hjúkrunarfræðinga og annarra heilbrigðisstétta sem koma að þeim málum, bara svo að það sé sagt hér í upphafi. Það má ekki skilja þessi orð sem svo. Í dag var samningafundur og það er vika til stefnu til að ná kjarasamningum áður en til verkfalls kemur. Ég vonast að sjálfsögðu til þess að aðilar nái saman fyrir þann tíma. Það snýst ekki bara um skimanir á landamærum, sem eru algjört aukaatriði í þessu, heldur snýst það um heilbrigðiskerfið okkar. Skrifað var undir samning fyrr á þessu ári sem var naumlega felldur í atkvæðagreiðslu. Og af því að hv. þingmaður spyr um það sem ég nefndi hér fyrir fimm árum þá held ég að gríðarmiklar framfarir hafi orðið, m.a. í þeim samningum sem þegar hafa náðst, og ekki síst hvað varðar kjör vaktavinnuhópa. Ég held að hv. þingmaður hljóti að vera mér sammála um að sú kerfisbreyting sem nú þegar hefur gengið í gildi, til að mynda í samningum við aðrar heilbrigðisstéttir, sem snýst um að létta álagi á vaktavinnufólk, sé ein stærsta kerfisbreyting þegar kemur að vinnutíma heilbrigðisstarfsfólks sem taka þarf vaktir í áratugi. Sömuleiðis voru í þessum samningum mörg önnur framfaramál. En eins og fram hefur komið í fjölmiðlum [[Forseti hringir.]]er það enn þá launaliðurinn sem stendur út af og þar hafa samninganefndirnar viku til stefnu til að ná samningum.
Virðulegi forseti. Við erum meðvitað að taka ákveðna áhættu með því að opna á innflæði fólks til landsins á ný, meðvituð um að kjarabarátta hjúkrunarfræðinga stendur yfir. Hún er harðari en nokkru sinni áður og mun ná hámarki á næstu dögum með boðuðu verkfalli. Við erum meðvituð um að komi bakslag geti það haft veruleg áhrif í haust, bæði efnahagslega og ekki síður út frá heilbrigðissjónarmiðum. Hér skiptir útfærslan því öllu máli, að sviðsmyndir liggi fyrir, að til sé plan. Mér finnst það óljóst. Það virðist vera að einhvers konar mynstur sé að dragast upp. Sjálfstæðisflokkurinn, sem var líka í fjármálaráðuneytinu fyrir fimm árum, getur ekki komið á samningi við jafn stóra og mikilvæga kvennastétt og hjúkrunarfræðinga. Ég spyr forsætisráðherra: Er ekki kominn tími á að hæstv. forsætisráðherra taki forystu um málið og beiti sér af fullum krafti í ljósi sögunnar fyrir því að kjör kvennastéttar séu leiðrétt? Ég vil minna hana á þá tillögu sem samþykkt var af okkur í Viðreisn þess efnis að ríkisstjórnin ætti að hafa forystu um að bæta kjör kvennastétta. Það er kominn tími til að við sjáum forystu ríkisstjórnar í þeim málum.
Herra forseti. Hér náðust samningar fyrir nokkrum vikum eða mánuðum við aðildarfélög BSRB, stórar kvennastéttir. Ég nefni til að mynda sjúkraliða, sem er önnur gríðarlega mikilvæg heilbrigðisstétt og mikil kvennastétt. Raunar hefur samningum verið lokið við meginþorra stéttarfélaga af hálfu ríkisins, eða um 80% ríkisstarfsmanna. Þar af eru allmargar kvennastéttir, enda eru ríkisstarfsmenn að meiri hluta konur. Ég held hins vegar að hv. þingmaður ætti ekki að gera lítið úr því þegar raunverulegum kerfisbreytingum innan kjarasamninga er náð, eins og breytingum á vaktavinnufyrirkomulagi, sem ég tel mikilvægustu breytingarnar sem við sjáum í þessum samningum. Hún snýst um lífskjör, um vinnutíma og um lífsgæði þeirra sem þurfa að standa vaktina. En auðvitað verður alltaf flókið mál að ná kjarasamningum. Það vita þeir sem setið hafa við samningaborðið, ekki síst þegar við erum að vinna innan leiðarljóss lífskjarasamninganna, eins og við höfum gert í öllum okkar kjarasamningum.
Virðulegi forseti. Stjórnvöld tala um að nú sé verið að opna landamærin. Ef verið er að opna þau núna hljóta þau eðli málsins samkvæmt að hafa verið lokuð áður, eða hvað? Er það bara misskilningur að halda að landið hafi verið lokað nema fyrir þá sem hingað komu í brýnum erindum vegna vinnu? Hér höfum við íslensk stjórnvöld, sem virðast hvorki vita hvort þau eru að koma eða fara. Þau mæta sjálfum sér í dyrunum, segja að nú sé verið að opna landamærin. En þau voru aldrei lokuð, eða hvað? Mig langar til að velta því upp í ljósi þessa: Hvernig stóð á því að hópur kórónuveirusýktra rúmenskra glæpamanna slapp inn í landið þar sem hann lék lausum hala dögum saman? 16 íslenskir lögreglumenn liggja óvígir eftir í sóttkví næstu tvær vikur. Tveir leigubílstjórar munu sömuleiðis hafa þurft að fara í sóttkví. Við vitum ekkert hvert þessir einstaklingar hafa farið, hverja þeir hafa hitt. Við vitum ekkert um hvort þeir hafa verið að smita fólk hér í marga daga. Hvaða upplýsingar gaf þetta fólk t.d. við komuna til landsins? Þurfti það ekki gefa neinar upplýsingar? Rúmenía er ekki í Schengen. Hvers vegna virkaði ekki það sem maður skyldi ætla að væri eftirlitskerfi Schengen? Var engin landamæralögregla til að skoða pappíra þessa fólks, eða hvaða pappírum þurfti það að framvísa? Engum? Eða vegabréfum, vottorðum um að það væri komið hingað til að starfa? Virðulegi forseti. Ég vil að opinber rannsókn fari fram á þessu máli og það verði krufið til mergjar hvað hafi eiginlega gerst og hvað hafi misfarist í þessu tiltekna máli. Trúverðugleiki okkar er í húfi, nú þegar við erum að reyna að feta veginn að eðlilegu ástandi. Ég spyr því hæstv. dómsmálaráðherra: Veit hún hvað fór úrskeiðis og hvers vegna? Hyggst dómsmálaráðherra beita sér fyrir því að þetta mál, hvernig Rúmenarnir komust inn í landið og hvernig þeir léku lausum hala eins og raun ber vitni, verði rannsakað í kjölinn?
Virðulegur forseti. Ég held að þetta sé nú ekki alveg jafn óskýrt og hv. þingmaður vill vera láta. Landið var ekki lokað en við erum að opna það meira með því að bjóða upp á skimun. Það er varla hægt að halda því fram að landið sé mjög opið ef skilyrði við komu er að fara í 14 daga sóttkví. Það er alla vega ekki opið fyrir ferðamenn sem vilja dvelja hér á landi skemur en tvær vikur. Hér er talað um að við séum að opna landið meira af því að við bjóðum bæði Íslendingum og öðrum sem hingað koma upp á skimun og að fólk geti þá komið hingað með frjálsara lagi en áður var. Hv. þingmaður beinir sjónum sínum að því máli sem upp kom. Það er rétt, Rúmenía er ekki í Schengen, en mennirnir komu heldur ekki þaðan. Þeir ferðamenn sem eru frá öðrum svæðum koma hingað frá löndum innan Schengen-svæðisins. Auðvitað er þetta athugað eins og hjá öðrum. Því var beint til mannanna að fara í sóttkví og það er skylda, en þær reglur voru brotnar. Nú fer fram smitrakning í þessu einstaka máli og verður kannað hvort aðrir þurfi að fara í sóttkví vegna þeirra. En af því að skimunin hófst í dag þá varð einnig breyting á utanumhaldi á forskráningunni á þeim sem koma hingað til lands. Nú fara upplýsingar um farþega beint í smitrakningargagnagrunninn svokallaða. Þá eru miklu ítarlegri upplýsingar um þá sem hingað koma, bæði þá sem velja að fara í sóttkví og þá sem velja að tekið sé sýni, þannig að þessi breyting á heimildum er einnig skýrari nú, að vísa þeim frá sem ekki virða það að fara í sóttkví, þ.e. þeim sem kosið hafa í sóttkví fremur en skimun en virða það síðan ekki þegar þeir eru komnir til landsins. En lögreglan mun hafa eftirlit með því hvort reglum um sóttkví sé fylgt eða ekki og einnig mun rakningarteymi hringja í alla aðila og athuga hvort viðkomandi fylgi þeim reglum. Svo mun tíminn leiða í ljós [[Forseti hringir.]]til hvaða ráðstafana gæti þurft að grípa. Við erum að fara mikilvæga leið. Við skráum betur og höfum meira utanumhald en um helgina. En ég sé ekki að [[Forseti hringir.]]eitthvað hafi farið sérstaklega úrskeiðis í þessu máli. Það er auðvitað mjög alvarlegt að framlínustarfsmenn okkar, [[Forseti hringir.]]stór hluti lögreglunnar á Suðurlandi, sé nú í sóttkví. En við því verður brugðist [[Forseti hringir.]]og ég hef átt samtal við lögreglustjóra um það.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. dómsmálaráðherra fyrir svarið. En afskaplega þykir mér dapurt ef hún segir að ekkert hafi farið úrskeiðis. Í sambandi við þennan glæpahóp þótti mér allt hafa farið úrskeiðis vegna þess að þeir komu til landsins þegar við vorum ekki búin að rýmka reglurnar, sem hæstv. dómsmálaráðherra benti á að við hefðum gert í dag. Þess vegna langaði mig að fá svar við spurningunni: Hvað var gert á þessum tíma? Þurftu þeir ekki að skila inn neinum gögnum? Þurftu þeir ekki að sýna fram á að þeir væru að koma í t.d. sóttkví B til þess að fara að vinna hérna? Þurftu þeir ekki að skila neinu? Löbbuðu þeir bara inn í samfélag okkar eins og enginn væri morgundagurinn? Var það það sem gerðist, hæstv. dómsmálaráðherra? Mig langar bara að fá svar við því.
Virðulegi forseti. Já, þeir sem koma og ferðast innan Schengen-svæðisins hafa getað gert það. Við höfum aldrei lokað okkar innri landamærum eins og mörg lönd hafa gert, heldur beindum við nýlega, þegar kúrfan fór að fara niður, þeim tilmælum til allra sem hingað komu og settum það sem skilyrði að fólk færi í 14 daga sóttkví. Á þeim grunni komu þessir aðilar hingað innan svæðisins sem er opið, þeir ætluðu að fara í sóttkví en gerðu það ekki og þess vegna var gripið til þeirra ráðstafana sem fólk hefur séð. Við erum hluti af alþjóðlegu umhverfi. Við búum við að hingað kemur fólk frá öðrum löndum. Við viljum það og eigum að bera virðingu fyrir því. Nú bjóðum við aðila velkomna. Frelsi einstaklingsins er auðvitað hluti af lýðræðislegu samfélagi og við treystum hvert öðru. En auðvitað geta komið upp einstök mál og þá verðum við að bregðast við þeim. En það þýðir ekki [[Forseti hringir.]]að við eigum að loka landamærum að nýju heldur stefna að því að afnema allar þær takmarkanir sem eru, ásamt því að gæta að sóttvörnum og því [[Forseti hringir.]]sem við höfum náð fram með því að hindra útbreiðslu veirunnar.
Herra forseti. Fyrir skömmu stóð Miðflokkurinn fyrir sérstakri umræðu hér í þinginu um varnartengdar framkvæmdir á Suðurnesjum. Tilefnið var frétt þess efnis að utanríkisráðherra hefði lagt til í ráðherranefnd um ríkisfjármál að tæpum 1,5 milljörðum kr. yrði varið til endurbóta á hafnaraðstöðunni í Helguvík og framkvæmdum upp á 300 millj. kr. við gistirými á öryggissvæðinu í Keflavík yrði flýtt. Tillögu ráðherra var hafnað. Ég vil grípa aðeins niður í ræðu ráðherra sem var ágæt, með leyfi forseta: „Öryggi Íslands sem herlausrar þjóðar verður ekki tryggt nema með virkri þátttöku í Atlantshafsbandalaginu og með varnarsamningnum við Bandaríkin. Það er með þetta að leiðarljósi sem ég hef vakið máls á frekari framkvæmdum við öryggissvæðið á Keflavíkurflugvelli, þar með talið í Helguvík. Uppsöfnuð þörf fyrir viðhald og endurbætur er mikil og nú er rétti tíminn til að ráðast í slík verkefni að mínu mati, enda er gert ráð fyrir að stærstur hluti þessara verkefna sé fjármagnaður af okkar bandamönnum. Íslendingar geta ekki ætlast til að bandalagsríki standi við sínar skuldbindingar ef við tryggjum ekki lágmarksforsendur til þess.“ Þetta sagði hæstv. ráðherra í sérstakri umræðu. Í þeirri umræðu svaraði ráðherra því ekki hvert heildarumfang framkvæmdanna væri í krónum talið. Ég vil því biðja hæstv. ráðherra að upplýsa þingið hér með um það. Framlag Íslands liggur fyrir. Það er tæplega 1,5 milljarðar. Hvert er framlag NATO og okkar bandamanna, stærsti hlutinn, eins og ráðherra sagði í ræðu sinni?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina og sömuleiðis fyrir að lesa upp úr ræðu minni, sem mér fannst algerlega til fyrirmyndar og mér fyndist það bara góð regla að hér kæmu hv. þingmenn og læsu upp úr ræðum mínum. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni að þetta var prýðisræða. En ég veit eiginlega ekki, virðulegi forseti, á þessu stigi hverju ég get bætt við öðru en því sem hv. þingmaður, og ég er ekkert að gera grín að því, dró upp, sem voru aðalatriði málsins. Varðandi einstök framkvæmdaratriði þegar að þessum málum kemur þá getum við sagt að hér er um það að ræða að á Íslandi eru mörg varnarmannvirki, vel yfir 100, sem hafa að stórum eða stærstum hluta verið fjármögnuð af Atlantshafsbandalaginu og í tengslum við tvíhliða varnarsamninginn við Bandaríkin. Eins og hv. þingmaður lagði upp með þarf að viðhalda þeim eins og öðrum og það hefur ekki verið neitt viðhald á þessum mannvirkjum í mjög langan tíma. En sem betur fer sjáum við meira viðhald en við höfum séð í áratugi. Hér erum við að tala um bara þegar kemur að öryggissvæðinu, og hv. þingmaður verður að fyrirgefa að ég er ekki með þessar tölur fyrir framan mig, kannski 12–14 milljarða kr., eitthvað slíkt. Við erum líka lánsöm að því leyti að þó svo að það sé rétt að ekki eigi að blanda saman efnahagsmálum og varnar- og öryggismálum þá breytir það því ekki að það er betra fyrir okkur að verið sé að fara í þessi verkefni núna en á þenslutíma. En við tókum um þetta, ef ég man rétt, virðulegur forseti, sérstaka umræðu. Þar reyndi ég að svara þeim fyrirspurnum sem til mín var beint. Ef menn vilja fara eitthvað nánar í það þá fagna ég því og ég fagna því að við gerum það í þingsal. En stóra myndin er þessi, eins og hv. þingmaður dró fram, að það er kominn tími á viðhald á ýmsum [[Forseti hringir.]]varnarmannvirkjum.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég vil, með leyfi forseta, grípa niður í ræðu hæstv. ráðherra í sérstöku umræðunni þar sem hann segir um umræddar framkvæmdir: „Þær eru allar í fullu samræmi við þjóðaröryggisstefnuna sem kveður á um að tryggja skuli að í landinu séu til staðar varnarmannvirki til að mæta þeim áskorunum sem Ísland stendur frammi fyrir í öryggis- og varnarmálum og til að uppfylla alþjóðlegar skuldbindingar Íslands.“ Hæstv. ráðherra hefur upplýst að framkvæmdirnar séu í fullu samræmi við þjóðaröryggisstefnuna. Framkvæmdunum var hins vegar hafnað í ráðherranefndinni. Ríkisstjórnin hefur skuldbundið sig til að fara eftir þjóðaröryggisstefnunni. Í stjórnarsáttmála ríkisstjórnarinnar segir, með leyfi forseta: „Ríkisstjórnin leggur áherslu á að öryggismál þjóðarinnar séu í traustum skorðum. Þjóðaröryggisstefna Íslands sem samþykkt var af Alþingi verður höfð að leiðarljósi.“ Augljóst er að með því að hafna tillögu ráðherra er ekki verið að fara eftir þjóðaröryggisstefnunni, sem er alvarlegt mál, og ekki verið að fara eftir stjórnarsáttmálanum. [[Forseti hringir.]]Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra: Eru öryggismál þjóðarinnar í traustum skorðum þegar ríkisstjórnin hafnar tillögu utanríkisráðherra og fer ekki eftir þjóðaröryggisstefnunni?
Virðulegi forseti. Til að svara hv. þingmanni hvort ríkisstjórnin sé að framfylgja þjóðaröryggisstefnu þá er svarið einfalt: Já. Auðvitað eru ekki skrifuð niður í þjóðaröryggisstefnuna einstök mannvirki eða viðhald á þeim eða slíkt en ef við notum þann mælikvarða á tíma hvaða ríkisstjórnar mest hefur verið farið í að viðhalda varnarmannvirkjum þá stendur þessi ríkisstjórn algerlega upp úr og er ekki mikil samkeppni á undanförnum áratugum. Hins vegar liggur það alveg fyrir, eins og hv. þingmaður dró fram og það sér það hver maður, með mikið af þessum varnarmannvirkjum, sem eru svo sannarlega líka notuð, og okkur finnst algerlega sjálfsagt, til borgaralegra verkefna, hvort sem það eru hafnir eða ljósleiðari eða hvað annað, að það er komin viðhaldsþörf sem betur hefur verið brugðist við eins og ég nefndi. En það liggur alveg fyrir að [[Forseti hringir.]]þessi mannvirki eru nákvæmlega eins og öll önnur, ef þeim er ekki haldið við þá safnast upp viðhaldsþörf.
Herra forseti. Eitt stærsta vandamál Íslands nú er atvinnuleysi, atvinnuleysi og aftur atvinnuleysi. Það vekur furðu að ráðherrar og fjölmiðlar ræði ekki þessa vá oftar og ítarlegar. Erlendis er oft talað um hversu mörg störf ríkisstjórnir skapa eða tapa með efnahagsstefnu sinni. Á vakt þessarar ríkisstjórnar hafa nú tapast um 15.000 störf en nánast ekkert starf skapast á móti. 20.000 Íslendingar til viðbótar hafa tapað hluta af starfi sínu. Svona tölur hafa aldrei sést áður. Auðvitað er Covid meginorsökin en þeim mun meiri ástæða er til að ríkisstjórnin sýni í verki að ný störf séu sköpuð á móti þeim sem tapast. Af hverju setur ríkisstjórn forsætisráðherra þá 75% af öllum aðgerðum sínum í bara tvær aðgerðir, atvinnuleysisbætur og niðurgreiðslu á uppsögnum? Ég spyr hæstv. forsætisráðherra: Hvar eru störfin sem þessi ríkisstjórn hefur skapað? Hvar eru peningarnir sem fara í að búa til störf? Ég minni ráðherrann á að einungis 5% af aðgerðum hennar renna í nýsköpun. Í upphafi þessarar kreppu stakk ég upp á að við myndum fjölga opinberum störfum eins og allar aðrar þjóðir gera nú og hafa gert í kreppu. Þeirri hugmynd var lýst sem verstu hugmynd allra tíma af fjármálaráðherra, sem hæstv. forsætisráðherra lýsti orðrétt sem besta samstarfsmanni sem forsætisráðherra hefur nokkurn tíma haft. Ég spyr hæstv. ráðherra: Er hún sammála fjármálaráðherra um að við eigum alls ekki að fjölga opinberum störfum? Mjög skýr spurning. Nú er einungis ein vika eftir af þinginu en haustið verður ömurlegt fyrir þær tugþúsundir einstaklinga sem detta niður í 290.000 kr. grunnatvinnuleysisbætur. Treystir ráðherra sér til að lifa á þeirri upphæð og ef ekki, af hverju [[Forseti hringir.]]felldi hún tillögu um hækkun bótanna? [[Forseti hringir.]]Frú ráðherra: Hvar eru nýju störfin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrirspurnina sem er áhugavert að greina. Hv. þingmaður kemur hér upp og segir: Á vakt þessarar ríkisstjórnar varð þetta atvinnuleysi til. Hann bætir svo við í aukasetningu: Að vísu kom heimsfaraldur sem er raunar að lama hagkerfi alls hins vestræna heims, en þetta var á vakt þessarar ríkisstjórnar. Það er kúnstugt, þykir mér, þegar hv. þingmaður talar með þessum hætti. Hins vegar er ég sammála hv. þingmanni um að atvinnuleysið er okkar brýnasti vandi. Þar þarf að grípa til aðgerða og þar hefur svo sannarlega verið gripið til aðgerða. Hlutastarfaleið ríkisstjórnarinnar, sem u.þ.b. 36.000 manns nýttu sér þegar mest var, var auðvitað gríðarlega mikilvæg aðgerð til að viðhalda ráðningarsambandi og tryggja að færri misstu vinnuna. Það að styðja við fyrirtæki til að greiða laun í uppsagnarfresti og tryggja um leið kjör starfsfólksins hjá þeim fyrirtækjum meðan þau geta vonandi farið í gegnum hraða endurskipulagningu - og ég vonast til þess að frumvarpi hæstv. dómsmálaráðherra um fjárhagslega endurskipulagningu verði lokið fyrr en síðar á Alþingi til þess að það verði unnt - er líka önnur aðgerð sem er ætlað að koma atvinnulífinu hraðar í gang. Svo virðist hv. þingmaður hafa gleymt 20 milljörðum í opinberar fjárfestingar á þessu ári. Ríkisstjórnin hefur sömuleiðis boðað að haldið verði áfram á sömu braut þar sem við erum að tala um fjárfestingar, vissulega í hefðbundnum geirum á borð við samgöngumannvirki en líka stórar fjárfestingar í grunnrannsóknum, tækniþróun og aukinn stuðning við nýsköpunarfyrirtæki, sem hv. þingmaður gerir lítið úr. Það eru risastór skref sem hafa verið stigin á þessu kjörtímabili til að efla hér nýsköpun, bæði með auknum endurgreiðslum en líka með beinum stuðningi í gegnum nýsköpunarsjóðinn Kríu og Tækniþróunarsjóð. Allt mun þetta skapa störf og það verður á vakt þessarar ríkisstjórnar [[Forseti hringir.]]sem við munum sjá þessarar atvinnuleysistölur minnka. Þær eru þegar farnar að minnka og það skiptir miklu máli hvernig við [[Forseti hringir.]]höldum á spilunum til að þær geti haldið áfram að minnka.
Herra forseti. Þrátt fyrir þessar aðgerðir forsætisráðherra er spáð auknu atvinnuleysi í haust og ráðherrann á að vita það. Aukning í verklegar framkvæmdir er einungis í kringum 2% aukning á ríkisútgjöldum. 2% til að mæta dýpstu kreppu í 100 ár, og nýsköpunin er bara 5% af heildaraðgerðunum. Við eigum að setja miklu meira í nýsköpun til að styrkja einkaframtakið. Af hverju er það ekki gert? Af hverju fellir hæstv. ráðherra tillögu eftir tillögu um að setja aukna fjármuni í nýsköpun? Herra forseti. Það var vont að hafa þessa ríkisstjórn í góðæri en það er verra að búa við hana í kreppu og okkur forsætisráðherra greinir á um aðgerðirnar. Gott og vel, en það hefur hins vegar verið kallað eftir því að efnahagsaðgerðirnar verði rannsakaðar eftir að storminn lægir eins og við gerðum eftir bankahrunið. Nú eru teknar ákvarðanir sem snerta tugmilljónir króna af fé skattgreiðenda og teknar ákvarðanir um hvaða fyrirtæki lifa og hvaða fyrirtæki deyja. Ég vil því bæta við grundvallarspurningu og spyrja ráðherra [[Forseti hringir.]]hvort hún sé til í að staðfesta hér og nú hvort efnahagsaðgerðir ríkisstjórnar hennar verði [[Forseti hringir.]]skoðaðar af óháðum aðila eða ekki.
Herra forseti. Ég er algjörlega ósammála hv. þingmanni um samlíkingu hans við bankahrunið. Við erum stödd á allt öðrum stað og þessi kreppa er allt annars eðlis. Ég hefði haldið að hv. þingmaður hefði skilning á því þar sem hann sat nú á þessu þingi í aðdraganda efnahagshrunsins og veit nákvæmlega af hverju ráðist var í þá rannsókn. Hér er hins vegar um að ræða bráðaaðgerðir til að bregðast við fullkomlega ófyrirsjáanlegum kringumstæðum sem enginn sá fyrir nema kannski hv. þingmenn Samfylkingarinnar, ég skal ekki segja til um það. Þar erum við að ráðast í aðgerðir sem eru annars vegar til skemmri tíma og ekki eingöngu á þessu ári, eins og fram kom; 20 milljarðar í fjárfestingu bættust við opinbera fjárfestingu sem komin var upp í 74 milljarða fyrir þessar aðstæður, sem ekki var vanþörf á. Þannig að þegar hv. þingmaður kemur í fyrri fyrirspurn með hugmyndir um að við stöndum í vegi fyrir því að nýta opinbera fjármuni, bæði til að efla hið opinbera en líka að hvetja til atvinnusköpunar í einkageiranum, þá er það bara rangt. [[Forseti hringir.]]Það er rangt. Stóra verkefnið er einmitt að draga úr atvinnuleysi og allt það sem við höfum verið að gera [[Forseti hringir.]]miðar að því. Það þarf bæði að grípa til bráðaaðgerða og langtímaaðgerða, [[Forseti hringir.]]eins og að byggja upp nýsköpun, og ég hefði haldið að þar værum við hv. þingmaður sammála.
Forseti. Við gátum treyst hjúkrunarfræðingum til að standa með okkur við að ná tökum á faraldrinum, þrátt fyrir að starfsaðstæður þeirra séu það slæmar að fjöldi hjúkrunarfræðinga starfar ekki sem slíkur. Núna þurfum við að treysta hjúkrunarfræðingum, að þeir séu áfram tilbúnir að setja sig í hættu fyrir okkur, eftir að landið var opnað í dag. Með fleira hjúkrunarfólk í framlínunni er öruggara að opna landið og fá fleiri ferðamenn. Með fleira hjúkrunarfólk í framlínunni kostar minna að fletja kúrfuna ef Covid blossar aftur upp. Það er þjóðhagslega hagkvæmt og þjóðaröryggismál að hafa fleiri hjúkrunarfræðinga í framlínunni. Það er skortur á starfandi hjúkrunarfræðingum og hann var fyrirséður. Hjúkrunarfræðingar hafa verið samningslausir í 15 mánuði. Eftir sjö ár án þess að fá ásættanlegan kjarasamning, eftir fimm ár frá lögum sem bönnuðu verkfall þeirra svo 10% sögðu upp, eftir þrjú ár undir samningi sem gerðardómur þvingaði upp á þá og eftir að hafa sett sig í hættu í framlínunni í Covid, við að kveða niður Covid-faraldurinn, sáu hjúkrunarfræðingar sig tilneydda til að fara í verkfall. Þetta er skammarleg staða, þ.e. ef þeim er ekki boðinn samningur sem þeir geta samþykkt. Það eru þrjár leiðir í stöðunni, farsæl leið, glannaleg leið og stórhættuleg leið. Farsæla leiðin er að afstýra verkfallinu með samningum sem hjúkrunarfræðingar geta samþykkt og fá þá fleiri strax í framlínu, af því að það er nóg af menntuðum hjúkrunarfræðingum í landinu. Glannalega leiðin er að leyfa verkfallinu að skella á og semja svo og hættulega leiðin er að setja aftur lög sem banna verkfall hjúkrunarfræðinga með fyrirséðum flótta úr stéttinni. Katrín Jakobsdóttir, hæstv. forsætisráðherra, getur kannski ekki þvingað Bjarna Benediktsson fjármálaráðherra til þess að semja en þetta verðum við að fá að vita: Var hún búin að binda sig og Vinstri græn til að samþykkja lög á verkföll, [[Forseti hringir.]]m.a. hjúkrunarfræðinga, ef fjármálaráðherra neitar að bjóða samninga sem hjúkrunarfræðingar geta samþykkt? Þetta verðum við að vita.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni bæði fyrir greininguna og fyrirspurnina. Ég ætti kannski að spyrja hv. þingmann hvað sé búið að setja mörg lög á verkföll í tíð minni sem forsætisráðherra.
Þú hefur staðið þig vel.
Ég þakka þér fyrir, hv. þm. Jón Þór Ólafsson, en ég hefði haldið að hv. þingmaður greindi kannski ákveðna tilhneigingu í þessari tölfræði, alveg eins og hann var að greina hér ólíkar leiðir. Ég vil bara þakka hv. þingmanni fyrir að vekja máls á þessu og eins og ég kom að áðan í svari mínu við hv. þm. Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur eru kjarasamningar auðvitað flókið úrlausnarefni, eins og við vitum öll. Ég vonast til þess og legg á það ríka áherslu að aðilar nái saman áður en verkfall skellur á. Ég fór yfir það sem hefur verið unnið að, m.a. breytingar á vaktavinnufyrirkomulagi sem nær til allra vaktavinnustétta og síðan eru ýmis sértækari atriði sem hefur verið unnið að í mjög góðu samtali þessara samninganefnda. Mér finnst tilefni til að nefna það að þessar samninganefndir hafa átt í mjög góðu samtali allan tímann þó að síðasti kjarasamningur hafi verið felldur í atkvæðagreiðslu. Það gefur mér von um að það verði unnt að ná saman. Það munaði mjóu þegar aðildarfélög BSRB höfðu boðað verkfall en náðist saman á lokametrum. Hins vegar er það svo, eins og ég nefndi líka áðan, að við störfum alltaf samkvæmt því leiðarljósi sem var sett í lífskjarasamningnum og af hverju erum við að gera það? Jú, því að það er mikilvægt að við náum þessari heildarsýn á íslenskum vinnumarkaði, að við séum að vinna samkvæmt sömu leiðarljósum á opinberum og almennum markaði. Þannig náum við þessari langtímasátt sem við höfum lengi vonast eftir að ná á íslenskum vinnumarkaði. Við höfum ýmsa lærdóma að draga af nágrannaþjóðum okkar í þeim efnum sem ég held að mikilvægt [[Forseti hringir.]]sé að við tileinkum okkur.
Forseti. Þetta var svona „næstum því“ svar. Hæstv. forsætisráðherra benti mér á að skoða að það hefðu ekki verið sett nein lög á verkföll í tíð hennar og ég ætti kannski að lesa úr því hver viljinn sé. Þetta var svona „næstum því“ svar. Það væri samt frábært að fá alvörusvar. Það er þá í rauninni bara verið að segja landsmönnum hvað felst í stjórnarsáttmálanum og þetta myndi þá ekki felast í því. Það er alveg hægt að svara því, ef þú setur það skýrt á borðið þannig að fjármálaráðherra sjái að hann hafi ekki það vopn í farteskinu að geta barið hjúkrunarfræðinga aftur til hlýðni og undir gerðardóm og verði að semja, alveg eins og hjúkrunarfræðingar verða að semja. Þá er það bara skýrt og liggur á borðinu. Varðandi lífskjarasamninginn verð ég að benda hæstv. forsætisráðherra á það að formaður VR, stærsta verkalýðsfélagsins, og stjórnin, hefur verið alveg skýr: Betri árangur annarra mun ekki hafa áhrif á endurskoðun okkar í haust á lífskjarasamningnum. Þetta er alveg skýrt hjá Ragnari Þór Ingólfssyni, [[Forseti hringir.]]að lífskjarasamningurinn er ekki þarna undir. Það er launaliðurinn [[Forseti hringir.]]sem stendur út af, það er það sem þarf að laga og [[Forseti hringir.]]samninganefnd ríkisins vantar umboð. [[Forseti hringir.]]Ég veit að forsætisráðherra getur ekki aukið umboð þar af því að hæstv. fjármálaráðherra fer með valdið [[Forseti hringir.]]en hún getur sagt [[Forseti hringir.]]að hún muni ekki taka þátt í að setja lög á verkföll. [[Forseti hringir.]]Hún getur alla vega sagt að hún ætli ekki að taka þátt í því. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur fyrir. Alveg eins og við leggjum mat á svör hvert annars þá leggjum við líka mat á spurningarnar. Ég get staðfest það sem raunar hefur komið fram áður hjá mér að það hefur ekki komið til tals að setja lög á hugsanlegar verkfallsaðgerðir fremur en aðrar þær verkfallsaðgerðir sem áður hafa verið til umræðu á þessu kjörtímabili. Það hefur ekki einu sinni verið rætt. Þetta mál hvað varðar samninga við heilbrigðisstéttir er auðvitað margslungið og ég vil nefna sérstaklega, því að hv. þingmaður nefndi skort, að mikilvægar gleðifréttir komu í síðustu viku þegar tilkynnt var um þá ákvörðun heilbrigðis- og menntamálaráðherra að námsplássum í hjúkrunarfræði yrði fjölgað um 40, bæði í Háskólanum á Akureyri og Háskóla Íslands, og sömuleiðis er að fara af stað nýtt nám á fagháskólastigi fyrir sjúkraliða sem ég held að sé mikið gleðiefni. Þetta er allt samhangandi samhengi þegar við erum að tala um starfsaðstæður og kjör, hvernig við búum að menntunarmálum ólíkra stétta, hvernig við búum til að mynda að því sem ég nefndi í fyrra svari [[Forseti hringir.]]um vinnutíma og síðan að sjálfsögðu launin. Ég ítreka það hins vegar [[Forseti hringir.]]að samninganefnd ríkisins er algjörlega einbeitt í því verkefni eins og [[Forseti hringir.]]samninganefnd hjúkrunarfræðinga að reyna að ná saman á þeirri viku sem er fram undan. [[Forseti hringir.]]
Herra forseti. Mig langar að bera upp spurningu til hæstv. félags- og barnamálaráðherra varðandi hlutdeildarlánin. Það mál er nú til umræðu og í nefnd. Áhyggjur mínar lúta því að íbúar, lágtekjufólk, í veikari byggðum landsbyggðarinnar þar sem ekki lítur út fyrir að byggt verði nýtt húsnæði, standi ekki jafnfætis tekjulágu fólki sem hefur aðgang að þessu úrræði, sem er vissulega mjög gott og þarft, að ríkið taki þátt í fyrstu kaupum. Það eykur möguleika tekjulágra fjölskyldna til að eignast eigið húsnæði og kemur sér vel fyrir ungt og tekjulágt fólk. En áhyggjur mínar eru þær að þar sem hlutdeildarlán eru bundin við nýbyggingar verði ekki sá möguleiki að fjárfesta í nýbyggingu á mörgum svæðum úti um allt land þar sem trúlega er ekki mikill grundvöllur fyrir því að fara að byggja slíkt húsnæði eða að viðkomandi einstaklingar hafi að eigin frumkvæði burði til þess að byggja sjálfir. Ég vildi gjarnan að það yrði skoðað í nefndinni að eitthvert ákveðið hlutfall væri til þessara svæða, hugsanlega eftir byggðakorti sem Byggðastofnun hefði yfir að ráða, eða hækka hlutfallið af lánum sem veitt væru á þessum svæðum. Mér finnst að gæta verði jafnræðis hjá tekjulágu fólki, hvar sem það býr í landinu, gagnvart þessu úrræði, sem er vissulega mjög gott og þarft og er hluti af lífskjarasamningum.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Lilju Rafneyju Magnúsdóttur fyrir þessa fyrirspurn. Við deilum þeirri sýn að almennt hafa aðgerðir í húsnæðismálum ekki beinst nægilega mikið að landsbyggðinni. Varðandi hlutdeildarlánin þá segi ég það í upphafi að ef þingmaðurinn eða nefndin vill skerpa á þessum lögum gagnvart landsbyggðinni er félagsmálaráðherra sá fyrsti sem mun styðja slíkt. Hins vegar held ég að samhliða því verði að skoða þetta, og ég hvet nefndina til þess að gera það, í samhengi við aðrar þær aðgerðir sem við höfum verið að ráðast í, sérstaklega gagnvart landsbyggðinni núna á síðasta árinu, skulum við segja. Við settum af stað aðgerðir sem fólu m.a. í sér að setja hærri framlög í almenna íbúðakerfið sem kemur að uppbyggingu almennra íbúða úti á landi, vegna þess að það vantaði inn í það frumvarp á sínum tíma sérstakt leigufélag gagnvart landsbyggðinni, og líka sérstök landsbyggðarlán sem sérstaklega voru ætluð til uppbyggingar úti á landi, þegar fjármálastofnanir hefðu hafnað uppbyggingu á þeirri forsendu að þetta væri kalt svæði eða markaðsverð væri lægra en byggingarkostnaður. Það er gaman frá því að segja að þessi lán hafa komið hreyfingu á markaðinn og uppbyggingu úti á landi. Ég held að það séu á bilinu 70–80 íbúðir sem búið er að byggja á grundvelli þessara lána. Annað eins er í pípunum og ég heyri að þetta er að koma af stað uppbyggingu allt í kringum landið. Þá geta hlutdeildarlánin komið samhliða slíkum lánveitingum. Þannig að um leið og ég segi að ég sé mjög jákvæður fyrir því að nefndin skoði hvort heldur hærra hlutfall til ákveðinna svæða eða að eyrnamerkja eða eitthvað slíkt, þá er ég ekki endilega viss um að það sé flöskuhálsinn vegna þess að ég hef trú á því að samspil annarra aðgerða, sem við höfum verið að ráðast í, við hlutdeildarlánin muni gera það að verkum að hlutdeildarlán muni renna til uppbyggingar úti á landi eins og á höfuðborgarsvæðinu. En svo ég ítreki það; ráðherrann er ekki mótfallinn því heldur þvert á móti mjög fylgjandi því að skerpt sé á aðgerðum gagnvart landsbyggðinni í húsnæðismálum og að það verði gert í þessu frumvarpi sem og öðrum sem tengjast húsnæðismálum.
Herra forseti. Það er gott að ráðherra sé bjartsýnn á að önnur úrræði sem sett hafa verið í gang, leiguíbúðir og svokölluð landsbyggðarlán, sem ég veit nú ekki alveg hvort komin er mikil reynsla á eða hverjum býðst enn sem komið er, geti spilað saman. Það þyrfti þá að skýra enn frekar þá möguleika, finnst mér, í greinargerð og í vinnu nefndarinnar hvernig það gæti gerst. En ég er að tala um þau svæði sem ekki hefur verið byggt á í mörg ár, og íbúa sem búa þar sem hafa áhuga á að kaupa eldra húsnæði því að þeir sjá ekki fram á að byggt verði húsnæði, hvort sem er í almenna leiguíbúðakerfinu eða með hjálp hlutdeildarlána. Að þeir hafi möguleika á að festa kaup á eldra húsnæði og búa á þeim stað sem þeir vilja búa á til framtíðar en fari ekki að sogast á þéttbýlisstaði á þessum forsendum. Það væri mjög slæm þróun.
Virðulegi forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni að þetta má ekki verða til þess að fólk sogist af landsbyggðinni til höfuðborgarinnar. Þar spila landsbyggðarlánin inn í og búið er að byggja fyrir þau í öllum kjördæmum, allt í kringum landið núna síðasta árið. Við eigum líka að gæta þess að við segjum ekki við landsbyggðina að við ætlum ekki að brúa bilið þannig að það verði ekki byggt. Við þurfum að hugsa að það séu hvatar til þess að þar verði byggt vegna þess að við viljum að meira sé byggt úti á landi. Það er gaman að sjá að síðustu mánuði og á síðasta ári hefur verið byggt til að mynda á Ísafirði og Súðavík. Verið er að byggja húsnæði þar sem ekki hefur verið byggt í langan tíma, m.a. fyrir landsbyggðarlánin sem eru í boði ef menn fá höfnun hjá öðrum fjármálastofnunum. En um leið segi ég: Samspilið þarna á milli má sannarlega skoða og ég er talsmaður þess að gera allt sem hægt er til að styrkja landsbyggðina í sessi og að byggt sé upp allt í kringum landið, það er ekki bara mikilvægt gagnvart landsbyggðinni heldur er það þjóðhagslega mikilvægt. Ég hvet þingmanninn áfram í nefndinni og heiti því að vera til liðsinnis í þeim málum.
Herra forseti. Ég kem hérna upp kannski ögn döpur eftir umræðu sem átti sér stað við upphaf þingfundar vegna ástandsins í þinginu og í þingnefndum, fastanefndum Alþingis. Ég er djúpt hugsi yfir þeirri menningu sem hefur ágerst mjög eftir því sem á þetta kjörtímabil hefur liðið. Ég skora á forseta þingsins að gera allt sem í hans valdi stendur til þess að ræða við þingmenn, við stjórnarliða, um að reyna eftir fremsta megni að lágmarka eineltistilburði og andfélagslega hegðun í fastanefndum þingsins. [[Forseti hringir.]]Þetta er ótrúlega dapurlegt og það var dapurlegt að enginn ráðherra í ríkisstjórn Íslands skyldi koma upp og lýsa skoðun sinni á þessu máli. Ég er mjög hugsi yfir stöðunni.
Herra forseti. Sem femínisti hér á þingi verð ég að játa að það eru dapurleg tíðindi að heyra að þingkona skuli víkja sem nefndarformaður í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og mótmæla ákveðnu athæfi sem beinist gegn persónu hennar. Kvenþingmenn minni hlutans koma hér upp og tala um niðurlægjandi framkomu gegn konum. Mig langar að minna á d-lið 5. gr. siðareglna þingmanna sem þingmenn skrifuðu allir undir, þar sem hafnað er einelti og annarri vanvirðandi framkomu, og sömuleiðis 8. gr. siðareglnanna. Ég hvet hæstv. forseta til að kafa ofan í þetta mál og hv. forsætisnefnd sömuleiðis. Það væri líka ágætt að heyra útskýringar karlkyns þingmanna meiri hlutans í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd um ástand mála og hvernig á þessu stendur og hvort þessar staðhæfingar fráfarandi formanns nefndarinnar eigi við einhver rök að styðjast. Það vantar inn í þessa umræðu. [[Forseti hringir.]]Ég óska eftir því að heyra það, hvort sem það er á þessum vettvangi eða öðrum. Að öðru leyti hvet ég hæstv. forseta til að kafa ofan í þetta mál.
Forseti hefur hlýtt á það sem hér hefur farið fram, bæði fyrr og nú.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti frá meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um frumvarp til laga um tímabundnar heimildir til fjárhagslegrar endurskipulagningar atvinnufyrirtækja. Nefndin hefur fjallað um málið og fengið á sinn fund Bryndísi Helgadóttur og Þorvald Heiðar Þorsteinsson frá dómsmálaráðuneyti, Heiðrúnu Björk Gísladóttur og Ingibjörgu Björnsdóttur frá Samtökum atvinnulífsins, Björgu Ástu Þórðardóttur og Jóhönnu Klöru Stefánsdóttur frá Samtökum iðnaðarins, Yngva Örn Kristinsson frá Samtökum fjármálafyrirtækja, Drífu Snædal og Halldór Grönvold frá Alþýðusambandi Íslands, Kjartan Bjarna Björgvinsson frá Dómarafélagi Íslands, Jón Gunnar Ásbjörnsson frá Lögmannafélagi Íslands, Jóhannes Þór Skúlason og Baldur Sigmundsson frá Samtökum ferðaþjónustunnar, Öglu Eir Vilhjálmsdóttur og Jón Birgi Eiríksson frá Viðskiptaráði Íslands, Dóru Sif Tynes og Ragnar Guðmundsson frá ADVEL lögmönnum, Breka Karlsson frá Neytendasamtökunum, Benedikt S. Benediktsson og Dagbjörtu Erlu Einarsdóttur fyrir hönd hagsmunahóps fasteignafélaga innan Samtaka verslunar og þjónustu, Þóreyju S. Þórðardóttur, Ólaf Sigurðsson, Kristján Geir Pétursson og Árna Hrafn Gunnarsson frá Landssamtökum lífeyrissjóða, Halldóru Káradóttur og Ólöfu Marín Úlfarsdóttur frá fjármála- og áhættustýringarsviði Reykjavíkurborgar, Skarphéðin Berg Steinarsson frá Ferðamálastofu, Gylfa Magnússon, Ásgeir Brynjar Torfason, Eirík Elís Þorláksson og Ásu Ólafsdóttur. Nefndinni bárust umsagnir frá ADVEL lögmönnum, Alþýðusambandi Íslands, fjármála- og áhættustýringarsviði Reykjavíkurborgar, hagsmunahópi fasteignafélaga innan Samtaka verslunar og þjónustu, Landssamtökum lífeyrissjóða, Lögmannafélagi Íslands, Neytendasamtökunum, Samtökum fjármálafyrirtækja og Viðskiptaráði Íslands. Þá barst nefndinni sameiginleg umsögn Samtaka atvinnulífsins, Samtaka ferðaþjónustunnar, Samtaka iðnaðarins og Litla Íslands. Með frumvarpinu er lagt til að komið verði á fót nýju úrræði, tímabundinni heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar atvinnufyrirtækja vegna aðstæðna sem skapast hafa í kjölfar Covid-19 faraldursins sem hófst hér á landi í febrúar sl. Samhliða eru lagðar til varanlegar breytingar á ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti o.fl., nr. 21/1991, hvað varðar nauðasamningsumleitanir og réttaráhrif nauðasamninga. Í 2. gr. frumvarpsins koma fram þau skilyrði sem verða að vera fyrir hendi til þess að fallist verði á beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar eftir ákvæðum frumvarpsins. Enn fremur er það skilyrði að orsakir rekstrarvanda lögaðilans megi rekja til Covid-19 faraldursins en ekki til annarra ástæðna sem eru ótengdar honum, samanber 1. gr. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um nauðsyn þess að girða fyrir misnotkun á úrræði af þessu tagi. Aftur á móti væri eðlilegt að veita fyrirtækjum tímabundið skjól til að vinna úr áhrifum faraldursins á rekstur þeirra þegar önnur úrræði duga ekki til. Þá komu fram sjónarmið um að skilyrðin þurfi að kveða með skýrari og afmarkaðri hætti á um að orsakir fjárhagserfiðleika megi rekja til faraldursins, til að mynda að fyrirtækjum sem væru í vanskilum með opinber gjöld eða ekki rekstrarhæf, áður en áhrifa aðgerða til að draga úr útbreiðslu faraldursins fór að gæta, verði ekki heimilt að sækja um úrræðið, sem og ef líkur séu á að fyrirtækin verði ekki rekstrarhæf að faraldrinum loknum. Meiri hlutinn áréttar að markmið frumvarpsins er að flest atvinnufyrirtæki geti með einföldum og skilvirkum aðgerðum fengið skjól til að endurskipuleggja rekstur sinn á meðan þetta ástand varir og þegar greiðsluvandi fyrirtækja stafar eingöngu af skyndilegum og utanaðkomandi atburði sem ekki tengist rekstri þeirra. Meiri hlutinn telur þess vegna að skilyrðin megi ekki vera of þung í vöfum eða of þröng í þessum efnum svo fyrirtæki hafi svigrúm til að meta hvernig háttað skuli starfsemi fyrirtækisins og möguleika þess til að bregðast við rekstrarvanda. Þá bendir meiri hlutinn á að samkvæmt 7. gr. frumvarpsins ber héraðsdómi að taka án ástæðulauss dráttar afstöðu til beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Í ákvæðinu kemur m.a. fram í hvaða tilvikum synja skuli beiðninni. Að auki ber aðstoðarmanni að kanna hag skuldarans eftir föngum til að staðreyna réttmæti upplýsinga sem hann veitti við öflun heimildar til fjárhagslegrar endurskipulagningar, samanber 17. gr. Að mati meiri hlutans ætti framangreint fyrirkomulag að koma m.a. í veg fyrir misnotkun á úrræðinu. Samkvæmt 2. tölulið 2. gr. frumvarpsins skal atvinnustarfsemi skuldara hafa byrjað ekki síðar en 1. desember 2019. Fram komu athugasemdir þess efnis hvort nauðsynlegt væri að kveða á um slíkt tímamark þar sem önnur skilyrði frumvarpsins útiloki þau fyrirtæki sem eigi ekki heima í úrræðinu. Þá komi ekki fram sérstakar ástæður þess að miðað sé við þetta tímamark eða að fyrir liggi mat á því hvaða áhrif þessi takmörkun hefur á úrræðið. Meiri hlutinn telur umrætt skilyrði vera til skýringar enda er verið að miða við það tímamark þegar atvinnustarfsemi hefst, þ.e. þegar félag byrjar að afla tekna, stofnar til skulda eða gerir aðra sambærilega rekstrarlega ráðstöfun, en ekki hvenær félag er skráð ef um mismunandi tímamörk er að ræða. Meiri hlutinn telur því ekki ástæðu til að fella brott þetta skilyrði. Samkvæmt 1. gr. og 3. tölulið 2. gr. frumvarpsins verður skuldari að vera lögaðili og hafa greitt fleiri en einum manni laun á tímabilinu desember 2019 til febrúar 2020. Jafnframt kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að ekki er gert ráð fyrir að þeir sem reki atvinnustarfsemi á eigin kennitölu eða sem einkafirma geti sótt um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Að því er þó að gæta að þeim standi sem fyrr til boða önnur úrræði, svo sem eftir ákvæðum laga um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010. Á fundum nefndarinnar voru einkum gerðar athugasemdir við að einyrkjar geti ekki nýtt sér úrræðið. Rýmka ætti þess vegna skilyrðið á þann veg að það nái til lögaðila sem hafi greitt einum manni eða fleiri laun á umræddu tímabili. Þá var bent á að umræddir aðilar geti heldur ekki farið þess á leit við umboðsmann skuldara að hann samþykki umsókn um heimild til að leita eftir greiðsluaðlögun þegar um er að ræða atvinnurekstur. Töluverður fjöldi aðila virðist því falla milli skips og bryggju. Af þeim úrræðum sem fyrirtækjum hafa staðið til boða til þess að koma til móts við tekjufall vegna Covid-19 faraldursins hafi hlutabótaleiðin reynst einyrkjum vel en aftur á móti hafi fáir einyrkjar uppfyllt skilyrði til að hljóta lokunarstyrki. Meiri hlutinn bendir á það er ekki loku fyrir það skotið að einyrkjar geti sótt um greiðsluaðlögun samkvæmt lögum um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010. Meta þurfi þó hvert tilvik fyrir sig en alla jafna eru beinar kröfur tengdar atvinnurekstri þó undanskildar greiðsluaðlögun einstaklinga. Þá er að finna umfjöllun um einstaklinga í atvinnurekstri í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 101/2010. Þar kemur m.a. fram að lögð sé áhersla á að mikilvægt sé að einstaklingum sé gert kleift að halda áfram atvinnurekstri sem sé til þess fallinn að skapa heimili einstaklings raunhæfan grundvöll til framtíðar. Enn fremur kemur fram að frumvarpinu sé fyrst og fremst ætlað að ná til heimilisreksturs einstaklinga en mikilvægt sé að mæta aðstæðum þeirra sem séu með atvinnurekstur samofinn heimilisrekstri. Það sé þó ekki vilji löggjafans að einstaklingar sem fyrst og fremst eiga í vanda vegna atvinnurekstrar nýti sér þetta úrræði. Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að einhver hluti einyrkja ætti að geta sótt um greiðsluaðlögun til umboðsmanns skuldara og leitað nauðasamnings til greiðsluaðlögunar, að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Meiri hlutinn er þó meðvitaður um það að þetta úrræði geti ekki nýst öllum einstaklingum í atvinnurekstri. Hins vegar hafa komið fram sjónarmið um að það geti verið of flókið að heimila einyrkjum sem eru með rekstur á eigin kennitölu að sækja um hið tímabundna úrræði sem frumvarp þetta mælir fyrir um. Þá geti það haft ófyrirséðar afleiðingar ef svo yrði, einna helst vegna þess að greiðsluskjólið tekur til allra skulda án tillits til þess hvort uppruni þeirra stafi af atvinnurekstri eða heimilisrekstri. Þrátt fyrir hátt flækjustig í slíkum tilvikum telur meiri hlutinn þó því ekkert til fyrirstöðu að þeir einyrkjar, sem hafa stofnað félag utan um sinn atvinnurekstur og hafa þar af leiðandi aðskilinn rekstur, geti nýtt sér úrræðið. Í ljósi þess leggur meiri hlutinn til breytingar á 3. tölulið 2. gr. frumvarpsins með þeim hætti að skuldari hafi greitt einum manni eða fleiri laun á tímabilinu desember 2019 til febrúar 2020 sem svari hið minnsta til lágmarkslauna fyrir fullt starf í hverjum þessara mánaða. Ljóst er að sú breyting mun ekki ná til þeirra einyrkja sem ekki teljast til lögaðila. Meiri hlutinn áréttar þess vegna mikilvægi þess að stjórnvöld tryggi eftir fremsta megni að bæta stöðu þeirra vegna þeirra efnahagslegu áhrifa sem faraldurinn hefur haft á starfsemi þeirra. Samkvæmt 4. tölulið 2. gr. frumvarpsins miðast útreikningar á samdrætti tekna við að mánaðarlegar heildartekjur hafi frá 1. mars 2020 dregist saman um 75% eða meira. Er þá í fyrsta lagi miðað við að tekjur frá 1. mars 2020 hafi dregist saman um 75 hundraðshluta eða meira miðað við meðaltal mánaðanna á tímabilinu desember 2019 til febrúar 2020, í öðru lagi að tekjur síðustu þriggja mánaða áður en sótt er um úrræðið hafi dregist saman um a.m.k. 75 hundraðshluta í samanburði við sömu mánuði árið 2019 eða í þriðja lagi að fyrirsjáanlegt sé að heildartekjur af starfseminni á næstu þremur mánuðum frá því að sótt er um úrræðið verði a.m.k. 75 hundraðshlutum minni í samanburði við sama tíma á árinu 2019. Nokkuð var fjallað um þessar þrjár leiðir. Í fyrsta lagi voru gerðar athugasemdir við viðmiðunartímabil tekjufalls samkvæmt fyrstu leiðinni, þ.e. 1. mars 2020. Æskilegra væri að miða við tekjufall fyrirtækja í fyrsta lagi frá 15. mars í ljósi þess að hérlendis hafi áhrifa faraldursins helst farið að gæta eftir þann tíma. Þá væri óljóst hvort önnur úrræði stjórnvalda sem fyrirtæki hafa nýtt sér gætu haft áhrif á hvort fyrirtæki teljist uppfylla skilyrði samkvæmt þessari leið. Gera má ráð fyrir að mörg fyrirtæki, m.a. í verslun og þjónustu, hafi fengið nokkrar tekjur í marsmánuði og að sá mánuður gefi þess vegna ekki raunhæfa mynd af því tekjufalli fyrirtækja sem rétt sé að miða við. Að teknu tilliti til þess leggur meiri hlutinn til að upphafsdagur viðmiðunartímabils tekjufalls verði 1. apríl í stað 1. mars 2020 sem er einnig í samræmi við 2. tölulið 4. gr. laga um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti, nr. 50/2020. Í öðru lagi voru gerðar athugasemdir við þriðju leið ákvæðisins en hvorki sé skýrt hvernig fyrirtæki geti sýnt fram á fyrirsjáanlegt tekjufall með óyggjandi hætti né liggi fyrir hversu mörg fyrirtæki munu að öllum líkindum nýta sér þessa leið vegna árstíðabundinna sveiflna í þeirra rekstri. Meiri hlutinn áréttar að skilyrðinu sé ætlað að koma til móts við þau fyrirtæki sem hafa árstíðabundnar tekjur. Meiri hlutinn telur að í flestum tilvikum eigi þau fyrirtæki að geta sýnt fram á fyrirsjáanlegt tekjufall, svo sem að bókanir á þjónustu hafi fallið niður. Í þriðja lagi voru gerðar almennar athugasemdir við hversu hátt hlutfall tekjusamdráttar væri gerð krafa um, m.a. í samanburði við hina svokölluðu hlutabótaleið, samanber lög nr. 23/2020, (35%) og við lög um fjárstuðning til minni rekstraraðila vegna heimsfaraldurs kórónuveiru, nr. 38/2020 (40%). Að auki komu fram sjónarmið um að leggja til grundvallar önnur viðmið en tekjusamdrátt. Við meðferð málsins kom fram að 75% viðmiðið eigi að ná til þeirra fyrirtækja sem orðið hafa fyrir verulegri röskun á starfsemi og innkomu. Meiri hlutinn sér hvorki ástæðu til að gera breytingu á viðmiðinu eða miða við önnur viðmið en lækkun tekna en bendir á í því samhengi að stuðst er við sama viðmið í lögum um stuðning úr ríkissjóði vegna greiðslu hluta launakostnaðar á uppsagnarfresti. Að lokum leggur meiri hlutinn til breytingar á uppsetningu 4. töluliðar 1. mgr. 4. gr. með þeim hætti að þau tímabil sem atvinnufyrirtæki sé heimilt að miða við verði tilgreind í nýrri málsgrein og talin upp í töluliðum. Þeirri breytingu er ætlað að vera til skýringar en ekki hafa áhrif á efni ákvæðisins að öðru leyti. Samkvæmt 5. tölulið 2. gr. frumvarpsins skal samanlagður áætlaður rekstrarkostnaður og skuldir sem falla í gjalddaga á næstu tveimur árum í rekstri skuldara vera meiri en heildarfjárhæð andvirðis peningaeignar hans, innstæðna, verðbréfa og krafna á hendur öðrum. Við meðferð málsins var gagnrýnt að skilyrðið væri of vægt þar sem mörg fyrirtæki munu að öllum líkindum uppfylla það. Þá komi ekki fram á hvaða tímamarki þurfi að uppfylla skilyrðið. Meiri hlutinn bendir á að með ákvæðinu er verið að meta hvort fyrirtæki eigi nóg í sjóðum til að standa af sér ágjöfina sem væntanlega er í fæstum tilvikum og er þá miðað við þegar sótt er um fjárhagslega endurskipulagningu. Meiri hlutinn tekur undir að ekki er um stranga kröfu að ræða en telur ekki tilefni til að breyta því í þá veru að greiðsluerfiðleikar fyrirtækja verði sannaðir enn frekar. Við meðferð málsins var bent á að æskilegt væri að smíða lagaramma utan um þá þætti sem líta þurfi til við fjárhagslega endurskipulagningu atvinnufyrirtækja. Til samanburðar megi finna rýmri heimildir í nýsamþykktum tímabundnum lögum í Noregi til að leita fjárhagslegrar endurskipulagningar, til að mynda ef skuldarar sjá fyrir fjárhagslega erfiðleika í nánustu framtíð og þá geti kröfuhafar einnig átt frumkvæði að slíkri endurskipulagningu. Þá sé gert ráð fyrir ríkari aðkomu kröfuhafa í gegnum kröfuhafaráð. Með hliðsjón af framangreindu virðist vera að annars staðar á Norðurlöndunum sé verið að grípa til sambærilegra aðgerða og mælt er fyrir um í frumvarpi þessu. Meiri hlutinn hvetur stjórnvöld til að skoða hvort ástæða sé til að taka upp sambærilegar heimildir og finna má t.d. í nýsamþykktum lögum í Noregi í þessum efnum, sérstaklega ef til skoðunar kemur að gera varanlegar breytingar á þessu sviði. Með frumvarpinu er gert ráð fyrir að þegar sótt er um fjárhagslega endurskipulagningu hafi skuldari með sér aðstoðarmann sem skuli vera lögmaður eða löggiltur endurskoðandi sem aðstoðar skuldarann fyrstu þrjá mánuði greiðsluskjólsins við að fara yfir reksturinn og kannar möguleika á eða gera frjálsa samninga við kröfuhafa um greiðslu skulda. Hyggist skuldari leita þess að ljúka fjárhagslegri endurskipulagningu með nauðasamningi í samræmi við 20. eða 21. gr. skal hann áður leita til héraðsdóms og óska eftir skipun manns til að hafa umsjón með nauðasamningsumleitunum. Skipaður umsjónarmaður skal uppfylla skilyrði XIII. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að hlutverk aðstoðarmanns ætti að vera með sambærilegum hætti og hlutverk aðstoðarmanns samkvæmt 10. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Annars vegar væri æskilegt að taka fram í 4. gr. frumvarpsins að aðstoðarmaður sé ráðinn til þess starfa af hálfu skuldara og hins vegar að í yfirlýsingu aðstoðarmanns skuli koma fram að hann uppfylli skilyrði 3. mgr. 10. gr. laganna líkt og áskilið sé í tengslum við beiðnir um greiðslustöðvun. Að auki var nefndinni bent á að í frumvarpinu virðist ekki gert ráð fyrir að aðstoðarmaður eigi rétt á þóknun fyrir störf sín úr hendi skuldarans heldur aðeins skipaður umsjónarmaður, samanber 3. tölulið 2. mgr. 14. gr. og 19. gr. Jafnframt voru gerðar athugasemdir við það fyrirkomulag að þóknun umsjónarmanns væri ákveðin af dómstólasýslunni en hingað til hafi tímagjald samkvæmt reglum dómstólasýslunnar verið umtalsvert lægra en hefðbundið tímagjald lögmanna og ekki sætt reglulegri endurskoðun með tilliti til verðlags. Þá séu engar ástæður sem mæli með því að þóknun umsjónarmanns eigi að vera önnur og lægri en það sem gildir um aðstoðarmann, m.a. í ljósi þess að ábyrgð umsjónarmanns virðist ívið meiri en aðstoðarmanns. Þá geti þóknun á mismunandi grundvelli valdið vandkvæðum í framkvæmd ef um sama einstaklinginn er að ræða sem gegnir starfi aðstoðarmanns og umsjónarmanns. Enn fremur orki þessi háttur á ákvörðun tímagjalds lögmanna tvímælis gagnvart 2. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar sem mæli fyrir um að í lögum skuli kveða á um rétt manna til að semja um starfskjör sín og önnur réttindi tengd vinnu. Af samhengi ákvæðisins má ráða að í 3. tölulið 2. mgr. 14. gr. sé um að ræða þóknun til aðstoðarmanns en ekki skipaðs umsjónarmanns. Meiri hlutinn leggur því til leiðréttingar á ákvæðinu þess efnis. Þá leggur meiri hlutinn til breytingar þess efnis að við 4. gr. frumvarpsins bætist ný málsgrein þar sem áréttað er að aðstoðarmaður er ráðinn til starfans af hálfu skuldara og að hann skuli vera lögmaður eða löggiltur endurskoðandi. Samhliða eru lagðar til breytingar á 4. tölulið 1. mgr. 4. gr. til samræmis við framangreindar breytingar. Þá á skipaður umsjónarmaður rétt til þóknunar fyrir störf sín úr hendi skuldarans eftir því sem miðar fram og skal hún ákveðin sem tímagjald eftir reglum sem dómstólasýslan setur. Þekkt er að þóknun lögmanna við tiltekin störf taki mið af tímagjaldi sem dómstólasýslan ákveður með reglum, samanber reglur um ákvörðun málskostnaðar við áritun stefnu í útivistarmáli, nr. 10/2018, og reglur um þóknun til verjanda og réttargæslumanna, nr. 2/2020. Meiri hlutinn bendir á að hér er um fastmótaða framkvæmd af hálfu dómstóla að ræða. Þá má ráða af frumvarpinu að gert er ráð fyrir að halda kostnaði niðri til að úrræðið geti þjónað markmiði sínu. Við meðferð málsins voru gerðar athugasemdir þess efnis að aðstoðarmaður verði einhliða skipaður og valinn af lögaðilum sem séu að sækja um fjárhagslega endurskipulagningu ásamt því að gerðar séu minni kröfur um hæfi aðstoðarmanna. Viðraðar voru áhyggjur af því að þetta fyrirkomulag leiði til þess að aðstoðarmaður verði ekki talinn óhlutdrægur í störfum sínum. Þess í stað ætti að skipa aðstoðarmann með sama hætti og umsjónarmann. Þá komu fram sjónarmið um að æskilegt væri að aðstoðarmaður teljist opinber sýslumaður líkt og á við um þann sem hefur verið skipaður skiptastjóri, samanber 3. mgr. 77. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Meiri hlutinn áréttar mikilvægi þess að fyrirtæki hafi svigrúm til að bregðast hratt við og ráða til sín aðstoðarmann að eigin vali sem hafi þekkingu á rekstri skuldara svo hægt verði að hefja fjárhagslega endurskipulagningu sem fyrst. Þá er líklegt að í mörgum tilvikum komi ekki til þess að skipa þurfi umsjónarmann. Meiri hlutinn tekur fram að aðstoðarmaður skal uppfylla sömu skilyrði og aðstoðarmaður skuldara við greiðslustöðvun, samanber 3. mgr. 10. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Í því ákvæði kemur m.a. fram að aðstoðarmaður megi hvorki sjálfur hafa hagsmuna að gæta af fjárhagslegum málefnum skuldarans né neinn honum nákominn. Meiri hlutinn telur ekki ástæðu til að gerðar séu meiri kröfur um hæfi aðstoðarmanns við fjárhagslega endurskipulagningu en um hæfi aðstoðarmanns við greiðslustöðvun. Aftur á móti, til að gæta samræmis við 3. mgr. 10. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., leggur meiri hlutinn til að í 4. tölulið 1. mgr. 4. gr. frumvarpsins skuli með beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar leggja fram yfirlýsingu aðstoðarmanns um að hann fullnægi skilyrðum 3. mgr. 10. gr. laganna. Þá bendir meiri hlutinn á að samkvæmt lögum um lögmenn, nr. 77/1998, og lögum um endurskoðendur og endurskoðun, nr. 94/2019, eru lögmenn opinberir sýslunarmenn og einnig endurskoðendur við framkvæmd endurskoðunarstarfa. Með hliðsjón af því telur meiri hlutinn ekki ástæðu til að taka það sérstaklega fram að aðstoðarmaður og umsjónarmaður séu opinberir sýslunarmenn þegar þeir gegna starfanum. Í 6. gr. er fjallað um réttaráhrif þess að héraðsdómi berist beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar og miðast réttaráhrifin við móttöku héraðsdóms á beiðni skuldara. Við meðferð málsins var gagnrýnt að upphaf greiðsluskjóls miðist við móttöku beiðni án tillits til þess hvort líklegt sé að forsendur fjárhagslegrar endurskipulagningar séu fyrir hendi. Frekar eigi að miða upphafið við það þegar héraðsdómari hafi samþykkt beiðnina og hafi ákveðinn tíma til þess. Það verði að gjalda varhug við því að ganga á eignarréttindi kröfuhafa án nokkurra takmarkana, þó að greiðsluskjólið sé tímabundið. Áréttað var að úrræðið eigi að standa þeim fyrirtækjum til boða sem séu raunverulega rekstrarhæf en órekstrarhæfum fyrirtækjum eigi að vísa til gjaldþrotaskipta til að koma í veg fyrir aukið tap lánardrottna. Nauðsynlegt sé að koma í veg fyrir misnotkun á úrræðinu, svo sem með því skilyrði að með beiðni fylgi frummat á rekstrarhæfni skuldara að teknu tilliti til áhrifa faraldursins eða að beiðninni fylgi staðfesting aðstoðarmanns að skuldari sé ekki á vanskilaskrá eða í vanskilum vegna skulda sem féllu í gjalddaga áður en áhrifa fór að gæta af faraldrinum. Að öðrum kosti verði að tryggja að héraðsdómari taki afstöðu til beiðninnar innan tilgreinds skamms tíma, en að öðru leyti falli réttaráhrifin niður. Meiri hlutinn áréttar að eitt af markmiðum frumvarpsins er að gera málsmeðferðina einfaldari og skilvirkari til að greiða fyrir að fyrirtæki komist í greiðsluskjól og það komi að gagni svo fljótt sem verða má. Þá má gera ráð fyrir að úrræðið verði nýtt í einhverjum mæli og búast má þess vegna við auknum verkefnum héraðsdóma og því mikilvægt að réttaráhrif miðast við móttöku beiðni um fjárhagslega endurskipulagningu en ekki við samþykkt hennar. Aftur á móti áréttar meiri hlutinn að héraðsdómi ber að taka afstöðu til beiðni án ástæðulauss dráttar, samanber 7. gr. frumvarpsins. Fram komu sjónarmið um að greiðsluskjól feli í sér hættu á fyrningu krafna og gera þyrfti viðeigandi breytingar á lögum um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007, þess efnis að fyrningarfrestur framlengist meðan á greiðsluskjóli stendur. Þá var bent á að lögveðsréttur krafna sé tímabundinn til tveggja ára og falli niður að þeim tíma liðnum ef vanefndaúrræði hafa ekki verið nýtt til fullnustu kröfu. Meiri hlutinn leggur til að í 6. gr. frumvarpsins verði kveðið á um að sé krafa tryggð með lögveði þegar beiðni um heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar hefst skal sá tími sem heimildin er í gildi vera undanskilinn lögbundnum fyrningarfresti lögveðs. Slíkt ákvæði er í samræmi við ákvæði 4. mgr. 11. gr. laga um greiðsluaðlögun einstaklinga, nr. 101/2010. Að öðru leyti beinir meiri hlutinn því til ráðuneytisins að kanna hvort tilefni sé til að gera frekari breytingar á lögum er varða fyrningu annarra krafna. Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um meðferð héraðsdóms á beiðni um fjárhagslega endurskipulagningu. Vakin var athygli á því að þar sé ekki heimild til handa dómara til að veita skuldara frest til að bæta úr annmörkum á umsókn, líkt og þegar um er að ræða greiðslustöðvun og nauðasamninga. Enn fremur hafi héraðsdómari ekki heimild til að synja beiðni ef bersýnilega sé ljóst að endurskipulagningin muni ekki ná fram að ganga vegna alvarlegra greiðsluerfiðleika sem hafi verið til staðar fyrir faraldurinn. Þá ætti að bæta við sambærilegum ákvæðum og komi fram í 2. og 5. tölulið 1. mgr. 12. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Meiri hlutinn bendir á að í 7. gr. frumvarpsins er vísað til 11. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. um meðferð á beiðni. Þar er tekið fram að veita skuli stuttan frest ef ekki liggja öll gögn fyrir. Meiri hlutinn telur því dómara þegar hafa slíka heimild. Samkvæmt 1. tölulið 2. mgr. 7. gr. frumvarpsins skal synja beiðni ef ekki er fullnægt öllum skilyrðum 1. mgr. 1. gr., samanber 2. gr. Þannig þurfi að sýna fram á að greiðsluvandann megi rekja til aðstæðna sem skapast hafa vegna faraldursins en megi ekki rekja til vanda sem hafi verið til staðar fyrir faraldurinn. Takist ekki að sýna fram á slíkt skal beiðninni synjað. Þá telur meiri hlutinn ekki þörf á sambærilegum ákvæðum og er í 2. og 5. tölulið 2. mgr. 12. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. þar sem skilyrði frumvarpsins nægja að þessu leyti. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. frumvarpsins getur lánardrottinn skuldara krafist þess við héraðsdóm að heimild til fjárhagslegrar endurskipulagningar verði felld niður að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Nefndinni var bent á að sambærilega heimild sé að finna í 26. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sem lúti að greiðslustöðvun. Í 3. mgr. 26. gr. laganna sé þó kveðið á um heimild héraðsdómara um að vísa kröfunni frá, m.a. ef hann telur hana bersýnilega tilefnislausa. Þar sem frumvarpið kveði ekki á um slíka heimild sé því héraðsdómara skylt að boða til þinghalds komi slík krafa fram. Það fyrirkomulag geti verið háð vandkvæðum í framkvæmd. Það geti einna helst bitnað á þeim tíma sem skuldari hefur til fjárhagslegrar endurskipulagningar ef lánardrottnar hafi uppi ítrekuð mótmæli um heimildina auk þess að leiða til verulegs kostnaðar fyrir alla hlutaðeigandi. Hérna ætla ég að gera stutt hlé. Er ræðutíminn takmarkaður í framsögu málsins?
Hann er 30 mínútur.
Sem eru liðnar. Þá verð ég að stytta mál mitt allverulega og læt ég af lestrinum upp úr áliti meiri hluta nefndarinnar. Ég vil þó að lokum benda á að í nefndarálitinu er að finna fyrirvara frá Þorbjörgu Sigríði Gunnlaugsdóttur, sem ég ætla ekki að fara yfir hér, enda gerir hún það væntanlega sjálf í ræðu. Með hliðsjón af því sem fyrr var sagt leggur meiri hlutinn til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali og fylgir hér með. Sá sem hér stendur ritaði undir þetta álit samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fastanefnda Alþingis. Undir álitið rita sá sem hér stendur, Páll Magnússon, Birgir Ármannsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Guðmundur Andri Thorsson, með fyrirvara, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Steinunn Þóra Árnadóttir og Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir, með fyrirvara.
Forseti bendir á að hv. þingmaður getur að sjálfsögðu sett sig á mælendaskrá öðru sinni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni yfirgripsmikla ræðu. Ég talaði fyrir því strax í upphafi veirufaraldursins að við myndum nýta heimildir í gjaldþrotalögum til að leyfa fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja vegna Covid-veirufaraldursins. Ég fagna þessu frumvarpi og það er margt gott í því og nauðsynlegt við þessar aðstæður. Það er spurning hvort það hefði verið hægt að fara einfaldari leið með því að heimila það að nýta greiðslustöðvunarúrræðið í gjaldþrotalögunum, að veirufaraldurinn myndi falla þar undir. En hér er gott mál á ferðinni. Ég er sammála því sem hv. þingmaður segir að það er mikilvægt að þetta ákvæði verði ekki misnotað. En það skiptir líka máli að ákvæðið sé ekki of þröngt og það nýtist raunverulega þeim fyrirtækjum sem eru í bráðavanda vegna veirufaraldursins. Ég fagna einnig þeirri breytingu sem stendur til að gera, að einyrkjar falli hér undir. Það er mjög mikilvægt. Ég minni þó á að það er ákveðinn hópur sem getur ekki nýtt þetta úrræði og það eru þeir sem eru á eigin kennitölu. Þeir eru fjölmargir, t.d. handverksmenn í ferðaþjónustu og aðrir slíkir sem eru einyrkjar og þyrftu virkilega á þessu að halda. Það eru því vonbrigði að nefndin hafi ekki farið þessa leið. Ég vildi spyrja hv. þingmann um tekjufallið, 75% skilyrðið, hvort það sé alveg fullreynt að því verði ekki breytt. Það hefur verið mælt með því. Viðskiptaráð mælir með því. Það eru fjölmörg fyrirtæki sem eru aðeins undir þessu marki [[Forseti hringir.]]sem gætu nýtt þetta ákvæði. Er það niðurstaða nefndarinnar, hv. þingmaður, að gera ekki breytingar á tekjufallinu?
Virðulegi forseti. Varðandi seinni spurninguna fyrst þá var mikið rætt hvort þetta 75% viðmið væri það eina rétta. Um það er auðvitað ekkert hægt að fullyrða. Hefði verið eðlilegra að það væri 60, 65%? Einhvers staðar varð að setja þessi mörk og niðurstaðan varð sú að þetta væru eðlileg mörk með hliðsjón af þeim aðgerðum öðrum sem gripið hefur verið til. Síðan ollu einyrkjarnir okkur miklum heilabrotum. Við í nefndinni bættum stöðuna talsvert frá því sem gert var ráð fyrir í umfjöllun okkar. Í fyrsta lagi að setja ekki skilyrði um að það þyrftu að hafa verið greidd laun til tveggja heldur bara eins eða fleiri. Síðan að einyrkjar féllu undir þetta svo fremi sem þeir væru lögaðilar, þ.e. væru með fyrirtæki utan um sinn rekstur. Niðurstaðan varð sú vegna einyrkja sem væru að reka sig á eigin kennitölu samhliða heimilisrekstri að aðferðirnar sem hægt væri að beita væru svo flóknar og þetta yrði svo flókið í framkvæmd að það væri eiginlega ógjörningur. Það er þá tvennt sem nefndin gerir, þ.e. að vísa til annarra hugsanlegra aðgerða eða úrræða fyrir einstaklinga af þessu tagi og jafnframt að beina því til ráðherra að taka það til athugunar hvort hægt væri að hlaupa undir bagga með þessari gerð rekstrar með einhverjum öðrum hætti. En frumvarpið nær ekki utan um áhyggjurnar hvað varðar nákvæmlega þessa gerð og verður að vísa til annarra úrræða og sömuleiðis nánari skoðunar ráðherra.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Þeir sem starfa á eigin kennitölu eru, eins og ég nefndi sérstaklega, fólk sem tengist ferðaþjónustunni, framleiðir ýmsa vöru sem það selur síðan ferðamönnum. Það hefur orðið fyrir algjöru tekjufalli. Það er líka kostnaðarsamt að stofna fyrirtæki. Mörgum hugnast þetta betur, það er einfaldari leið að nota eigin kennitölu þannig að það hefði vissulega þurft að reyna að finna einhverja lendingu fyrir þennan hóp. Mig langar í seinna andsvari við hv. þingmann að koma inn á skattlagningu á eftirgjöf skulda. Ég er þeirrar skoðunar að samhliða tímabundinni einföldun á reglum um fjárhagslega endurskipulagningu fyrirtækja, eins og við erum að gera hér núna, ætti að breyta tímabundið reglunum um skattlagningu á eftirgjöf skulda. Það er mikilvægt svo að fyrirtæki, verði þessi endurskipulagning möguleg, fái ekki í bakið einhvern reikning fyrir skatti af launum ofan á allt tapið. Þetta veit ég að kom fram innan nefndarinnar og m.a. hefur Viðskiptaráð Íslands lagt áherslu á þetta og kemur fram í umsögn þeirra. Ég varð ekki var við það, þó að ég reyndi að fylgjast vel með hinni löngu ræðu hv. þingmanns, að hann hafi minnst á þetta sérstaklega. Ef hann gæti farið yfir það hvort það hafi verið rætt, hvort fara mætti þá leið að heimila að falla frá skattlagningu vegna eftirgjafar skulda. Ég held að nauðsynlegt sé að skoða það samhliða þessu máli.
Virðulegi forseti. Já, það var reyndar komið inn á þetta atriði í þeim hluta ræðu minnar sem ekki reyndist tími fyrir hérna. Ég get farið stuttlega yfir það. Það er í samræmi við skattalega meðferð eftirgjafar á rekstrargjöldum að eftirgjöf skuldar vegna atvinnureksturs myndar skattstofn. Við teljum í nefndarálitinu mikilvægt að skattaleg meðferð verði ekki mismunandi eftir því hvernig eftirgjöf ber að. Við í meiri hlutanum beinum því til dómsmálaráðuneytis, í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið, að taka það til nánari skoðunar hvaða áhrif það geti haft á fyrirtæki ef ekki verði veitt tímabundið skattfrelsi tekna af eftirgjöf skulda og hvort tilefni sé til að bregðast við framangreindu skjótt.
Virðulegi forseti. Eins og fram kom hjá hv. framsögumanni álits meiri hluta allsherjar- og menntamálanefndar um þetta mál er ég í hópi þeirra þingmanna sem eru á málinu en þó með ákveðnum fyrirvara. Ég vildi fá að gera stuttlega grein fyrir sjónarmiðum að baki þeim fyrirvara. Hér er um að ræða eitt þeirra mála sem hafa verið sérstaklega smíðuð til að bregðast við því þunga efnahagslega höggi sem fyrirtækin í landinu hafa orðið fyrir í kjölfar Covid-19 og þeirra aðgerða sem þurfti að grípa til vegna veirunnar. Þetta voru nauðsynlegar aðgerðir og nauðsynlegur liður í því að verjast þeirri vá sem veiran er en höfðu í för með sér miklar efnahagslegar afleiðingar. Þær aðstæður, svo maður segi hið augljósa, sem fyrirtækin í landinu hafa staðið frammi fyrir vegna Covid-19, hafa reynst mörgum þeirra afar þungbærar. Markmiðið með frumvarpinu er verðugt og það er gott; að veita fyrirtækjum í landinu tímabundið skjól á meðan á þessu ástandi stendur og veita þeim um leið tækifæri til fjárhagslegrar endurskipulagningar. Eins og ég segi, markmiðið er verðugt, en áhyggjuefnið er kannski fyrst og fremst það að erfitt er að spá fyrir um hverjar afleiðingar þess verða. Við meðferð málsins í nefndinni var endurtekið stef að við óbreyttar aðstæður og án aðgerða stjórnvalda væri fjöldagjaldþrot fyrirtækja óumflýjanlegt. Við þekkjum auðvitað öll hvað gerist þá. Þá tapast verðmæti, glatast þekking og atvinnuleysi myndi aukast enn frekar. Þetta er því miður einfaldlega staðan. Þess vegna eru skilyrðin smíðuð eins og þau eru, og það styð ég, með það að leiðarljósi að grípa sem flest fyrirtæki í þessari stöðu, þ.e. fyrirtæki sem er í þessum mikla vanda vegna Covid-19. Það er mikilvægt atriði, þetta eru fyrirtæki sem eru illa stödd vegna þessa ástands. Markmiðið hlýtur að vera, að mínu mati, fyrst við erum á annað borð að leggja upp í þennan björgunarleiðangur, að grípa sem flest fyrirtæki. Þess vegna var ég í hópi þeirra þingmanna sem lögðu á það áherslu við meðferð málsins að einyrkjar myndu líka falla hér undir. Ef markmiðið er að liðsinna fyrirtækjum og veita þennan björgunarhring þarf þetta úrræði að ná til allra þeirra sem við getum náð til sem eru í þessari stöðu vegna þessara aðstæðna. Það má ekki gleyma minnstu aðilunum eins og útlit var fyrir. Það er kannski ósanngjarnt að segja „gleyma“, það er ákveðið flækjustig þessu samfara, en ég gat ekki almennilega séð rökin fyrir því að einyrkjar, með þeirri útfærslu sem við leggjum hér til, ættu ekki að falla undir. Ég fagna þessari breytingu. Það er ákveðin forsenda fyrir stuðningi mínum að þetta skref hafi verið stigið. Þetta er staðan sem við þekkjum öll, þessi sögulegi efnahagslegi skellur sem er ástæða þessarar aðgerðar. Það verður auðvitað ekki fram hjá því litið af hvaða ástæðu við erum í þeirri stöðu. Mér finnst ekki mega gleymast í umræðunni um þetta mál hverjar ástæðurnar fyrir þeirri aðgerð voru. Við munum eftir því núna og við þurfum að muna eftir því til framtíðar. Áhyggjuefni er að ekki verður fram hjá því litið að sú leið sem hér er farin er til þess fallin að stuðla að ákveðinni réttaróvissu. Það gerir hún vegna þess að við víkjum hér frá þekktum reglum gjaldþrotaskiptaréttar og stígum inn í sambönd sem þegar hafa myndast. Það er alltaf óþægilegt og það er óþægilegt þegar lagasetning verður til með slíkum hraða. Gjaldþrotaskiptarétturinn á að baki langa dómaframkvæmd. Þar hefur orðið til fastmótuð framkvæmd. Það eru hættur því samfara að fikta í því gangverki eins og við erum að gera núna. Hættan er kannski sú að það eru einhverjar afleiðingar í þessu sem við sjáum einfaldlega ekki fyrir, spurningar sem munu vakna í dómaframkvæmd sem við sáum ekki fyrir. Það verður mögulega til einhver túlkun hjá dómstólum landsins sem við sáum ekki fyrir og gátum ekki séð fyrir. Fyrirvari minn við stuðninginn byggir ekki síst á því að við erum að breyta reglum ansi skarpt en við gerum það vegna þeirra aðstæðna sem hér eru uppi. Þeim er breytt af mikilvægri ástæðu og að höfðu mjög mikilvægu leiðarljósi en ég játa að af þessu hef ég ákveðnar áhyggjur. Þær breytingar sem hafa orðið á frumvarpinu við meðferð málsins í nefndinni eru jákvæðar og til hins betra. Það er í fyrsta lagi atriðið sem ég nefndi áðan, að ná einyrkjunum hérna undir, mér finnst það vera réttlætisatriði og jafnræðissjónarmið. Ég myndi samhliða nefna að hér er verið að leggja til þá breytingu að samkvæmt ákvæði til bráðabirgða er heimild til lengingar á lánstíma eða frestunar á gjalddaga stytt úr þremur árum í 18 mánuði. Þetta er í mínum huga líka mjög mikilvæg breyting og ákveðin forsenda fyrir stuðningi. Þetta úrræði er tímabundið og það verður að vera tímabundið. Mér finnst við ná betra jafnvægi með því að tala fyrir 18 mánuðum frekar en þremur árum. Það skiptir í mínum huga miklu máli. Þessi nálgun er til þess fallin að feta þann milliveg að virða hagsmuni skuldarans sem er í erfiðri stöðu núna en víkja ekki algerlega til hliðar hagsmunum kröfuhafans. Hún er til þess fallin að draga úr hugsanlegri verðmætarýrnun á meðan á greiðsluskjólinu stendur en leysir ekki fyrirsjáanlegan vanda og óvissu að öllu leyti. Ég nefni í fyrirvara mínum sjónarmið um samningsveðhafa. Í frumvarpinu er mælt fyrir um að samningsveðhafar muni ekki hafa áhrif á ákvarðanir sem varða fjárhagslega hagsmuni þeirra við nauðasamningsumleitanir. Upplifun mín er sú að þessi breyting geti stangast á við tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins, númer hennar er tilgreint í fyrirvaranum og ég ætla að hlífa okkur við því að lesa það upp. Ég tel líklegt að þessi tilskipun verði tekin upp í EES-samninginn, einfaldlega vegna þess að félagaréttargerðir ESB hafa allar verið teknar upp í EES-samninginn. Hér er um að ræða efni sem varðar starfsemi fyrirtækja og skilyrði fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu. Það er því ekki eingöngu í ljósi samspils milli hagsmuna kröfuhafa og skuldara að mikilvægt er að þetta úrræði sé tímabundið, það er líka tímabundið í ljósi þeirrar trúar minnar að tilskipunin verði tekin upp. Þegar hún verður innleidd má ætla að taka þurfi lög um gjaldþrotaskipti til heildstæðrar endurskoðunar. Að teknu tilliti til markmiðs frumvarpsins, að teknu tilliti til þeirra breytinga sem hafa verið gerðar á málinu, styð ég það. En ég viðurkenni að valið var í mínum huga ekki alveg einfalt. Þetta er fremur kalt hagsmunamat. Mín niðurstaða og Viðreisnar varð sú að verðugt markmið og það þunga efnahagslega högg sem fyrirtæki landsins hafa orðið fyrir geri að verkum að þetta mál eigi að styðja. Þetta eru aðstæður sem komu okkur öllum, ekki bara á Íslandi heldur heimsbyggðinni allri, að óvörum og hafa veitt fyrirtækjum landsins þungt högg. Það er sumpart þyngra á Íslandi en annars staðar í ljósi þess hvað atvinnulíf okkar er einsleitt og ferðaþjónustan er ákveðin burðarstoð hjá okkur sem verður fyrir verulega þungu höggi. Þetta heggur fast í fyrirtæki sem stóðu traust fyrir og báru enga ábyrgð á því óveðri sem skall á. Niðurstaðan er sú að þetta er eitt þeirra mála sem Viðreisn vill styðja til að geta dregið úr þessu höggi og til að geta komið fyrirtækjunum í tímabundið skjól á meðan á óveðrinu stendur. Við styðjum markmiðið um það að verja fyrirtækin með þessum hætti, verja störfin og verja þá um leið heimilin.
Virðulegi forseti. Ég þakka síðustu tveimur hv. þingmönnum fyrir að segja flest það sem ég myndi vilja segja um þetta, það eru helst kannski fyrirvararnir sem ég hef sem ég vil nefna. Ég er í allsherjar- og menntamálanefnd og ákvað að vera ekki með á nefndarálitinu vegna þess að ég þori það hreinlega ekki, ég er ekki viss um að afleiðingarnar af þessu frumvarpi séu nógu vel þekktar til að ég treysti mér til að leggja nafn mitt við það, þó með gríðarlegri virðingu fyrir þeim sem það þora. Þannig er með málavexti að eftir að hafa kannað áhrifin af þessu frumvarpi er í stuttu máli orðið mjög ljóst að við þekkjum þau ekki. Við erum í þannig aðstæðum að við vitum ekki heldur hvað gerist ef við samþykkjum ekki málið. Það er allt mjög óljóst. Eins og kom fram hjá einum sérfræðingi sem nefndin hitti er hagfræðin sjálf óvenjugagnslaus um þessar mundir vegna þess að aðstæðurnar eru svo fordæmalausar. Það er svo skrýtið ástand, skrýtnar breytur í gangi, að það eina sem í raun og veru er hægt að segja með algerri vissu er að stærsta vandamálið er og verður atvinnuleysi. Það getur breyst. Það getur breyst mjög hratt, kannski verður það ekki lengur aðalvandamálið í ágúst. Kannski verður það eitthvað annað, vaxtahlaup eða verðbólga eða eitthvað því um líkt. Það lítur ekki þannig út akkúrat núna. En aðstæðurnar eru þannig að kenningarnar eru veikburða því að þær hafa ekki verið prófaðar í þessum aðstæðum. Þær eru svo sjaldgæfar og sérstakrar að mjög erfitt er að bera þær saman við það sem er þó þekkt í hagfræðinni. Hv. 7. þm. Reykv. n. fór ágætlega yfir fyrirvarana sem voru ræddir í sambandi við einyrkja og þess háttar og óttann við að eignir gætu rýrnað, birgðir og þess háttar og allt gott um það að segja. Nefndin hefur skilað áliti sínu um að hægt sé að koma til móts við það, í það minnsta að einhverju leyti. Einnig kom fram lagalegi vinkillinn á þessu sem er að gjaldþrotalögin eins og þau eru í dag, eru vel þekkt, mörg dómafordæmi, menn vita hvernig þau virka. Hér erum við aðeins að fikta í þeim eins og hv. þingmaður nefndi áðan. Það er í eðli sínu lagalega hættulegt upp á að allir aðilar í viðskiptum og afleiðingum þeirra geti gengið að réttindum sínum sem gefnum fyrir fram. Auðvitað komast þau á hreint fyrir dómstólum með tímanum og allt í góðu með það. En áður en það er komið á hreint er óvissa uppi og hún ein og sér er slæm, óháð því hver endanleg niðurstaða verður. Óvissan sjálf er slæm. Það var einnig farið inn á þann punkt frá sérfræðingi sem nefndin hitti að fyrirtæki, sér í lagi í ferðaþjónustu, hafa aðgang að ákveðinni tegund af „láni“, sem er fyrirframgreiðsla frá viðskiptavinum. Oft kaupa viðskiptavinir ferðir eða hótelgistingu og borga fyrir fram. Það er í eðli sínu ákveðin tegund af láni þótt við tölum kannski ekki um það þannig í daglegu tali. Ef það verður venjan að viðskiptavinir glati þessu fé er hætt við því að þeir hætti að treysta fyrirtækjum fyrir slíkum fyrirframgreiðslum. Það grefur undan þessu lánaformi sem fyrirtækin hafa aðgang að og þetta getur verið, heyrðum við á fundum, frekar stór hluti af því lausafé sem t.d. fyrirtæki í ferðaþjónustu hafa aðgang að. Þarna er ákveðin hætta á því að það grafi undan trausti á því að fyrirtæki geti staðið við þjónustuskuldbindingar sínar, ekki endilega fjárhagsskuldbindingar heldur þjónustuskuldbindingar þegar greitt fyrir fram í iðnaði og þjónustu þar sem það er frekar reglan en undantekning. Þetta er dæmi um slæmar afleiðingar sem málið gæti haft, við vitum það ekki enn þá og munum ekki vita fyrr en á það reynir. Annað sem var nefnt voru svokölluð kokteiláhrif. Það hljómar kannski ekki illa í eyrum allra hv. þingmanna, en í þessu samhengi fela þau í sér að margar lausnir eru settar fram og hver og ein er ágæt, jafnvel er hægt að ganga vel úr skugga um hver sé ágæt, en þegar þeim er blandað saman á óvenjulegum tímum við óvenjulegar aðstæður er hætt við því að heildarútkoman hafi í för með sér einhverjar hliðarverkanir sem eru óþekktar fyrir fram og geta verið skaðlegar, jafnvel aðeins af þeirri einföldu ástæðu að þær eru óþekktar. Við þessu var varað. Þetta er dæmi um ógn sem er ekki endilega mögulegt fyrir hið háa Alþingi að komast hjá, í ljósi aðstæðna og í ljósi þess að við þurfum vissulega að gera eitthvað. En á sama tíma megum við ekki bara gera eitthvað. Við verðum að gera eitthvað sem við erum þokkalega viss um að sé til bóta. Ég vona vitaskuld að þetta verði til þess og eins og ég sagði í upphafi ræðunnar ber ég fulla virðingu fyrir því að fólk styðji þetta mál þrátt fyrir þessa óvissu. Ég var næstum því á álitinu með fyrirvara, en svo fór sem fór. Ég ítreka að stóri vandinn sem við vitum að blasir við okkur í nánustu framtíð er atvinnuleysi. Einn sérfræðingur sem við í nefndinni hittum benti á að það væri óljóst hvernig þetta frumvarp tæklaði það vandamál. Nú eru auðvitað ekkert öll frumvörp hugsuð til þess að tækla það vandamál en það er bara mjög mikilvægt að við höfum í huga að stóri vandinn sem við stöndum frammi fyrir er atvinnuleysi. Á Alþingi hefur verið fjallað mikið um að halda fyrirtækjum í rekstri og þess háttar en við þurfum að hugsa meira um það hvernig við hjálpum manneskjum án atvinnu með öðrum leiðum en bara þeim að reyna að halda fyrirtækjum í rekstri til að tryggja atvinnu. Það verður mjög mikið atvinnuleysi, alveg sama hvað, og við getum ekki leyft okkur að gleyma þeim hópi með því að einblína of mikið á að hafa hann minni en ella yrði. Ég geri ekki lítið úr þeim ágætu leiðum sem eru farnar til að fyrirtæki geti gengið áfram og þar með boðið upp á atvinnu. Við megum bara ekki gleyma hópnum sem verður óhjákvæmilega atvinnulaus því að hann er stór. Það er hætt við því að hann verði lengi atvinnulaus þótt það sé auðvitað einn þeirra óvissuþátta sem við vitum hreinlega ekki enn þá hvernig verður. Ég ætla ekki að hafa þetta lengra, virðulegur forseti. Ég vildi bara koma hér stutt upp og gera grein fyrir fyrirvörum mínum við þetta mál. Ég vona að sjálfsögðu að áhrif þess verði sem best og að við komumst út úr þessum óvissutímum sem allra fyrst og ég vænti þess að allir hv. þingmenn óski þess einnig.
Virðulegi forseti. Maður stendur frammi fyrir nokkrum vanda vegna þess að við erum í erfiðri stöðu og allir kostir sem við höfum eru slæmir. Rétt eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson hjó ég eftir ummælunum um kokteiláhrifin. Nefndin fékk á fund sinn tvo ágæta hagfræðinga, þá Ásgeir Brynjar Torfason og Gylfa Magnússon. Gylfi minnti okkur raunar á það að hagfræðin sé kölluð hin döpru vísindi. Það má kannski segja að þeir hafi verið boðberar slíkrar heimssýnar í sínu innleggi á fundum nefndarinnar án þess að ég ætli að rekja nákvæmlega það sem þeir höfðu að segja. En þeir lögðu áherslu á þá miklu óvissu sem fram undan væri og hvað hagfræðin væri í rauninni vanbúin til að takast á við þær aðstæður sem uppi eru núna. Hagfræðingar vita í sjálfu sér ekkert meira en aðrir sem fást við samfélagið. En þetta sat í mér og er kannski ástæðan fyrir því að ég kem hér upp til að lýsa yfir fyrirvara um leið og ég lýsi yfir stuðningi við þetta mál. Rétt eins og hv. þm. Helgi Hrafn Gunnarsson vildi ég nefna kokteiláhrifin sem Ásgeir Brynjar minnti okkur á. Við erum hér með drykki, hver og einn er prýðilegur og ágætur en ef við blöndum þessu öllu saman vitum við ekki hver áhrifin verða. Manni verður hugsað til frásagnarinnar af Íslandskokteilnum í Guðsgjafaþulu Halldórs Laxness þar sem Íslands-Bersi, sem var fulltrúi hins íslenska athafnamanns á þeim tíma, síldarspekúlant, blandaði saman öllu sem í náðist með fyrirsjáanlegum afleiðingum. Um kokteiláhrifin má segja að við erum í aðstæðum þar sem fjölmargar aðgerðir eru í gangi. Hver og ein virðist vænleg en það hefur kannski ekki nógsamlega farið fram mat á heildaráhrifum þessara aðgerða og það veldur vissum áhyggjum. Við erum stödd í efnahagslegum hríðarbyl og þessu frumvarpi má líkja við það að grafa sig í fönn. Þannig er þetta greiðsluskjól. Það líkist því að við gröfum okkur í fönn. Meðan bylurinn geisar erum við í vari fyrir óveðrinu og síðan slotar því vonandi fyrr en síðar. Þá stígum við upp úr fönninni og alveg ný mynd blasir við okkur, nýtt umhverfi, allt er öðruvísi en það var áður. Ég held að það sé hlutverk löggjafans að reyna eftir megni að hafa einhver áhrif á hvernig það umhverfi er sem blasir við. Ég held að í því sambandi sé dálítið mikilvægt að við höfum í huga að rekstrarumhverfi atvinnulífs í landinu, rekstrarumhverfi fyrirtækjanna, sé sem heilbrigðast, að það sé heilbrigðara en það hefur verið hér á landi á undanförnum árum. Ég er ekki síst að hugsa um annað frumvarp sem einnig er til meðferðar í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og á að taka á svokölluðu kennitöluflakki. Mér finnst nauðsynlegt að nefndin afgreiði það snöfurmannlega og að Alþingi klári það mál um leið og það klárar þetta. Mér finnst þessi mál tengjast og að mikilvægt sé að láta þau tengjast. Ég hef í sjálfu sér ekki miklu að bæta við ágætar ræður sem hér hafa verið fluttar af framsögumanni og öðrum hv. þingmönnum. Ég fagna því hvernig hv. allsherjar- og menntamálanefnd tókst að taka á vandamálunum varðandi einyrkjana. Og ég vona að það dugi einhverjum og nógu mörgum. Ég hef skilning á þeim sjónarmiðum sem komu fram hjá fulltrúum neytenda sem voru neikvæðir í garð þessa frumvarps og töldu að þarna væri gengið freklega á rétt neytenda. Ég hef líka skilning á því sjónarmiði að útistandandi skuldir sem hinn almenni neytandi á hjá t.d. einhverju ferðaþjónustufyrirtæki, séu annars eðlis en skuldir vegna lánafyrirgreiðslu vegna þess að neytandinn er búinn að borga fyrir einhverja vöru sem hann á heimtingu á að fá. En á móti kemur að það er bylur, þannig er það bara og ef ekkert er að gert, ef ekki er gefinn kostur á því að grafa sig í fönn, geta fyrirtækin farist í öllum þessum feiknum. Hvar standa þeir þá sem eiga inni skuldir hjá þeim fyrirtækjum? Það er ómaksins vert að reyna að koma þar til bjargar. Við vitum ekki hverjum þetta mun gagnast. Við vitum ekki nema það muni gagnast einhverjum sem kannski höfðu ekki rekstrarskilyrði fyrir kófið. Við vitum ekki hvort það verður reynt að misnota þessi úrræði á einhvern hátt. Það má reikna með því að það verði reynt. Þannig er það nú einu sinni í mannlegu félagi en þar með er ekki sagt að við eigum ekki að reyna að hjálpa þeim sem þurfa á hjálp að halda, þó að einhverjir reyni að misnota hjálpina. Það er ómaksins vert að reyna það vegna þess að það er svo mikið í húfi. Það er atvinna fólks, lífsviðurværi fólks, draumar fólks, draumar fólks sem stofnar fyrirtæki í kringum einhverja draumsýn sem það hefur. Þetta geta verið lítil fyrirtæki sem framleiða einhverja sniðuga vöru eða sniðuga þjónustu og hafa fullkomlega rekstrargrundvöll í eðlilegu árferði. Þetta er allt óvissu háð, alveg óvenjumikilli óvissu háð. En að því sögðu þá lýsi ég yfir stuðningi við þetta frumvarp.
Virðulegi forseti. Ég kem hingað til að kvarta yfir þessu frumvarpi og afgreiðslu nefndarinnar að hluta því að ákveðið atriði vantar í frumvarpið og nefndarálitið, þ.e. mat á áhrifum. Sagt er í frumvarpinu að það sé mjög erfitt að gera þetta mat á áhrifum, meta hvaða áhrif frumvarpið muni hafa á opinberan rekstur, skuldbindingar hins opinbera og þess háttar. Ég hef ákveðinn skilning á því. En ég hef ekki skilning á því að ekki sé einu sinni reynt að koma með einhvers konar greiningu þar á, því að fyrir stuttu síðan var einmitt farið yfir það að við erum að fara að afgreiða fjáraukalagafrumvarp um hlutabótaleiðina, bæði þá fyrri og þá sem er búið að þrengja. Það frumvarp var með mat á áhrifum upp á tæpar 800 millj. kr. og endaði í 27 milljörðum, minnir mig, bara fyrri leiðin, sem var án mikilla takmarkana, og í um 35 milljörðum í heildina, að því er áætlað er. Það eitt og sér að í frumvarpi um hlutabótaleiðina hafi mat á áhrifum verið upp á tæpar 800 milljónir segir okkur í þinginu að það eru takmörk á því hvað framkvæmdarvaldið notar af fjárheimildum í þau lög. Þannig að það er dálítil skvetta í andlitið þegar framkvæmdarvaldið kemur síðan einhverjum mánuðum seinna og segir: Nei, þetta voru ekki 800 milljónir heldur 45 sinnum meira. Jú, jú, það komu áætlanir, meira að segja daginn eftir að frumvarpið var samþykkt á þingi, um að kostnaðurinn yrði jafnvel 22 milljarðar. En það er ekki nóg að koma með einhverjar svoleiðis greiningar eftir að búið er að samþykkja lögin. Lögin eru skýr og ef það á að breyta þeim eitthvað eftir því sem fram vindur á að fara til þingsins og leita eftir fjárheimildum. Þess vegna sakna ég þess að hafa mat á áhrifum í þessu frumvarpi. Við vitum ekki hvað þetta kemur til með að kosta né heldur eru takmörk á því hvað framkvæmdarvaldið getur í rauninni eytt miklu fé í þetta og komið síðan einhvern tímann í haust með fjáraukafrumvarp - fyrir hvað marga milljarða? Hef ekki hugmynd. Það er það sem er að af því að á þeim tíma sem við erum að fresta framlagningu fjármálastefnu og fjármálaáætlunar, sem setja á stjórnvöldum ákveðin takmörk, á að ríkja gagnsæi um aðgerðir stjórnvalda, algjört gagnsæi, eins og fjármálaráð fjallaði um, og tilkynna á um framvinduna til þingsins. Ef á annað borð á að komast upp með þá afsökun að ekki sé hægt að setja fjármálastefnu og fjármálaáætlun við þessar aðstæður verður að ríkja gagnsæi. Þetta frumvarp er dæmi um þegar ekki er gagnsæi. Ég efast einhvern veginn um að við fáum stafkrók um það hvernig gengur með skuldbindingar og kostnað hvað þetta frumvarp varðar fyrr en við fáum allt í einu að sjá það í fjáraukafrumvarpi einhvern tímann seint og síðar meir á þessu ári. Ég er með einfalda kvörtun og beiðni til þeirra sem hafa eitthvað um þetta mál að segja, og þá á ég aðallega við þingmenn úr meiri hlutanum og náttúrlega ríkisstjórnina; þ.e. að sinna þessu hlutverki sínu og taka það alvarlega. Það þarf að láta fjárveitingavaldið vita hvernig farið er með fjárheimildir sem þingið á að samþykkja, því að í rauninni hefur verið gerð undantekning á stjórnarskrárákvæði um að ekkert gjald megi innheimta eða greiða nema fyrir því sé fjárheimild í fjárlögum eða fjáraukalögum. Það er einhvers konar hefð fyrir því að hægt sé að samþykkja fjárheimildir og fjárútlát eftir á. Ég er á þeirri skoðun að ekki sé hægt að gera ráð fyrir því nema kannski í þeim tilvikum þar sem um lögbundinn kostnað er að ræða, t.d. varðandi almannatryggingar og þessar reiknuðu stærðir sem við getum hvort eð er ekki haft áhrif á. Við erum búin að setja lögin, þau munu kosta það sem þau kosta þó að við fáum reglulega upplýsingar um hvort eitthvað breytist þar eða ekki. Það eru fjárheimildir sem hægt er að klára í lok árs hvort eð er nema við grípum inn í með lagabreytingum þegar við fáum upplýsingar um að eitthvað gallað sé að gerast, eins og lög sem kostuðu okkur 5 milljarða fyrir tveimur árum eða svo, af því að reynt var að setja afturvirkar skerðingar á fólk og mistök gerð í lagasetningu og þar fram eftir götunum. Mjög áhugavert mál. En í málum sem framkvæmdarvaldið kemur með til þingsins án þess að í rauninni sé takmörkun á því hvaða fjárheimildir eru ætlaðar til þeirra mála, er ekki boðlegt að geyma matið þangað til eftir á. Það verður að vera mat á áhrifum, það þarf ekki að vera hárnákvæmt en það verður að vera fyrir hendi. Þegar það er ekki, þegar ekki er einu sinni fjármálaáætlun eða fjármálastefna verður upplýsingagjöf stjórnvalda til þingsins að vera eins gagnsæ og hægt er, tíð og mikil frekar en engin og sein.
Herra forseti. Ég er sammála hv. þingmanni í því að gagnsæi sé mikilvægt sem og þær viðmiðanir og reglur sem er verið að leggja til núna á þessum óvenjulegu tímum þar sem við erum að sigla í gegnum mjög djúpa kreppu og atvinnuleysi er gríðarlega mikið. Þetta verður að vera gagnsætt og ég tel einmitt að þingið sé að tryggja það, m.a. með því að hafa þau skilyrði mjög skýr sem fyrirtæki þurfa að uppfylla til þess að geta nýtt sér tilteknar leiðir. Það gildir um þetta frumvarp. Hv. þingmaður gerir athugasemd við að hér sé ekki um skýrt kostnaðarmat að ræða. Mig langar að spyrja hvað hann telji eðlilegt á þessum tímapunkti, á þeim stað sem við erum í efnahagssveiflunni, að setja mikinn tíma í að grafa þá tölu upp. Ég vil jafnframt spyrja hvort hann telji þann tíma sem slíkt myndi taka eðlilegan fórnarkostnað vegna þeirra fyrirtækja sem á meðan kynnu að fara að óþörfu á hausinn og með þeim áhrifum sem það hefur síðan á afkomu fólks sem starfar hjá þeim. Það er allt í lagi að kalla eftir þessum upplýsingum en hvað er þingmaðurinn tilbúinn að segja að það megi taka langan tíma og á kostnað hvers?
Virðulegi forseti. Þetta er til að koma í veg fyrir kostnað almennings. Með því að setja þessi lög erum við að nota almannafé til að ná þessum markmiðum þannig að tímanum sem við notum til að passa upp á að vel sé farið með almannafé er vel varið. Að því sögðu skil ég vel að erfitt sé að meta kostnað vegna þessara aðgerða og á þeim nótum skil ég að slíkt kostnaðarmat yrði ekki hárnákvæmt, alls ekki. Ég myndi hins vegar vilja sjá eitthvert viðmið og það þarf ekkert að eyða neitt rosalega miklum tíma í það, ef mati á áhrifum fylgir að þetta sé flókið mál og aðeins hægt að setja upp mjög einfalda sviðsmynd varðandi viðmið sem sett eru. Við ættum að vita u.þ.b. hversu mörg fyrirtæki eru þarna undir. Þá er hægt að giska gróflega á hversu mörg fyrirtæki myndu fara alla leið í þessum úrræðum og getum sagt að það þýði 2 milljarða. Ef sú sviðsmynd bregst þýðir það að framkvæmdarvaldið kemur aftur og segir: Fyrirgefið, þetta var allt of vanmetið. Ef það var ofmetið er það fjárheimild sem er ekki fullnýtt. Allt í fína lagi með það. Þetta snýst um að setja framkvæmdarvaldinu mörk sem gera að verkum að þegar áætlanir standast ekki þarf það að koma til þingsins og segja: Áætlanir stóðust ekki, við þurfum meira fjármagn o.s.frv., er þingið tilbúið til þess eða ekki?
Herra forseti. Ég skil hv. þingmann ekki öðruvísi en svo að hann vilji fá það skrifað inn með skýrari hætti að hér sé mjög mikil óvissa og það þurfi að setja einhvers konar verðmiða á hana, sem svo er hægt að fara með fram og til baka. Ég verð að segja að mér finnst þetta nánast vera bara teoretísk umræða vegna þess að ég er þeirrar skoðunar að verið sé að vanda til verka, það sé alveg klárt hvert sé markmið stjórnvalda með þeim aðgerðum sem er verið að fara í. Mér finnst að á þessum tímapunkti sé kröftunum betur varið, bæði hjá hæstv. ríkisstjórn og okkur þingmönnum sem og öllum þeim embættismönnum sem koma að því að vinna og greina þessi mál, í að koma með tillögur og koma þeim hér í gegn um það sem við getum gert til þess að kreppan dýpki ekki enn frekar og til að hægt sé að tryggja afkomu fólks sem best. Þar eigi forgangurinn að vera akkúrat núna. Það mun örugglega þurfa að gera breytingar þegar fram líða stundir og við sjáum hvernig hlutirnir virka. En mitt mat er það að áhersla stjórnvalda sé á því sem er mikilvægt, ekki að fara út í kostnaðargreiningar sem er mjög erfitt [[Forseti hringir.]]að setja fingurinn á, heldur að vera með hina mikilvægu stefnumótun. Það er það sem er verið að gera.
Virðulegi forseti. Þetta er engin teoretísk umræða. Þetta er einfaldlega samkvæmt lögum um opinber fjármál. Framkvæmdarvaldið þarf að fara eftir lögum og skila svona kostnaðarmati og ýmsu fleira sem varðar stefnumörkunina og áhrifin sem stefna stjórnvalda og lagasetning hins opinbera hafa á ríkissjóð. Skylda okkar er tvímælalaust að passa upp á að vel sé farið með almannafé. Við hljótum að gera þá lágmarkskröfu, þegar stjórnvöld ætla að nota almannafé til að passa upp á sósíalismann í fyrirtækjum, að segja fólki hvað það kostar. Þegar allt kemur til alls er það fólkið sem kemur til með að borga fyrir þetta. Það skiptir máli í meðferð málsins hvort þetta séu skuldbindingar upp á 2 milljarða eða 200 milljarða. Líklega er önnur talan allt of lág og hin allt of há ef maður á að giska á eitthvað. Ég hef mjög mikinn skilning á óvissunni í greiningu á þessum atriðum sem er farið yfir í frumvarpinu. Það afsakar hins vegar hvorki þau vinnubrögð stjórnvalda að setja sér ekki viðmið áður en þau ætla að koma aftur til þingsins, setja ekki ákveðin stærðarviðmið, né þingsins og nefndarinnar að setja ekki sömu takmörk. Nefndin á að gera það samkvæmt lögum, ekki samkvæmt einhverri teoríu.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka þeim sem hafa tekið til máls við 2. umr. með gagnlegar ábendingar og aðfinnslur sem ég tel að hafi flestum hverjum verið tekið á og þær afgreiddar með viðeigandi hætti í frumvarpinu og nefndarálitinu sem liggur fyrir. Ég vildi í lokin, af því að ég náði ekki til lands í máli mínu áðan áður en ég féll á tíma, rétt tiltaka viðkvæmasta hluta þessa máls sem útheimti hvað mestar umræður og gestakomur í nefndinni og til hvaða ráða nefndin tók til að koma til móts við það. Þetta lýtur að samningsveðum. Það nýmæli var lagt til í frumvarpinu, eins og það lá fyrir frá dómsmálaráðherra, að nauðasamningar eftir ákvæðum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. án undangenginna gjaldþrotaskipta gætu einnig tekið til samnings veðkrafna, samanber 2. mgr. 20. gr. og b-lið 24. gr. frumvarpsins. Í frumvarpinu var lagt til að breytingin yrði gerð varanleg. Við meðferð málsins voru gerðar athugasemdir þess efnis að gengið væri á rétt kröfuhafa án þess að þeim væri tryggð full aðkoma að málinu. Slík tilhögun hefði getað haft veruleg áhrif á gildi og gagnsemi veðsins og gengið á eignarrétt þess sem veðið á. Þá þyrfti slík varanleg breyting á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nánari skoðun, m.a. hvort afmarka ætti slíka heimild aðeins við kröfur sem tryggðar eru með veði eða tryggingarréttindum í verðmætum sem eru jafnan stöðug, t.d. fasteignum. Jafnvel væri tilefni til að fella brott 24. gr. frumvarpsins eða gera hana tímabundna að svo stöddu. Nefndin var upplýst um að það að nauðasamningar hafi ekki tekið til samnings veðkrafna hafi hindrað gerð nauðasamnings og er frumvarpinu ætlað að bregðast við því. Á fundum nefndarinnar var áréttað að ekki sé verið að fella niður höfuðstól þessara krafna heldur einungis verið að veita heimild til að breyta greiðsluskilmálum kröfu, þar á meðal að lengja lánstíma. Meiri hlutinn bendir á að fyrir liggur að lög um gjaldþrotaskipti o.fl. þarfnast endurskoðunar og í ljósi þess telur meiri hlutinn æskilegt að meta reynslu og árangur af slíkri breytingu og að teknu tilliti til hagsmuna veðhafa áður en gerðar eru varanlegar breytingar af því tagi. Meiri hlutinn leggur því til að í stað 31. gr. a, samanber b-lið 24. gr. frumvarpsins, komi ákvæði til bráðabirgða í lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. og verði þannig afmarkað við fjárhagslega endurskipulagningu samkvæmt frumvarpinu að öðru leyti. Enn fremur leggur meiri hlutinn til að heimild til að lengja lánstíma eða fresta gjalddaga á greiðslu hluta skuldarinnar eða hennar allrar í allt að þrjú ár, að sá tími verði styttur niður í allt að 18 mánuði. Sú breyting er m.a. gerð með hliðsjón af því að veð hafi mismunandi verðgildi. Þetta voru sem sagt viðbrögð meiri hluta nefndarinnar við því atriði sem olli hvað mestum umræðum á vettvangi nefndarinnar þegar frumvarpið var þar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Mig langaði að spyrja hv. framsögumann aðeins út í það sem ég talaði um í ræðu minni áðan. Hann er þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sem gefur sig almennt séð út fyrir að fara vel með almannafé. En í þessu máli sem og hlutabótaleiðarmálinu er dálítið valtað yfir fjárveitingavald þingsins þar sem ekkert mat er á áhrifum þess hversu miklar skuldbindingar ríkið leggur í til að ná markmiðum þessa máls. Hefði það ekki átt að vera hlutverk nefndarinnar að krefjast slíks mats á frumvarpinu?
Virðulegur forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Það gildir þó sem að ýmsu leyti er réttmætt, en ég vísa til svars hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur áðan, það er erfitt að henda reiður á þessu. En munurinn á því úrræði sem við tölum um og t.d. hlutabótaleiðinni eða öðrum þeim leiðum sem hér hafa verið og sem komið hafa til kasta fjárlaganefndar og efnahags- og viðskiptanefndar eftir atvikum, er sú að hér er ekki verið að leggja til stórfelld ríkisútgjöld umfram það sem felst í - ef ég leyfi mér að sletta - „administratífa partinum“ af þessu, hvernig á að framfylgja þessu vegna þess að verið er að breyta lagaúrræðum. Ef menn vilja líta á þetta til einföldunar má segja sem svo að verið sé að gera það til hagsbóta fyrir þau fyrirtæki eða gefa þeim þetta skjól þannig að þau geti grafið sig í fönn yfir ákveðið tímabil. En það er ekki á „kostnað ríkissjóðs“. Verið er að breyta lagalegum úrræðum og gefa þeim fyrirtækjum lagaleg úrræði sem um ræðir, til að komast í skjól fyrir lánardrottnum meðan á þessum tíma stendur, en ekki að fá greiðslur úr hendi ríkissjóðs með sama hætti og önnur þau úrræði lúta að sem við höfum verið með til umfjöllunar á hv. Alþingi og í þeirri hv. nefnd sem við sitjum saman í.
Virðulegi forseti. Þetta hefur samt áhrif á ákveðnar skuldbindingar sem ríkið gerir, frestun á greiðslum og slíku hefur áhrif á fjármagnskostnað og þess háttar. Þetta eru kannski ekki háar upphæðir, það getur vel verið, en a.m.k. þyrfti að hafa einhver viðmið þannig að ef þetta snýst í slæma niðurstöðu sé það metið varðandi gjaldþrot, því að markmið frumvarpsins eru að koma í veg fyrir gjaldþrot sem hafa neikvæð áhrif á afkomu ríkisins. Við erum að reyna að koma í veg fyrir þau. Ef það tekst ekki hefur það neikvæð áhrif fyrir ríkissjóð sem ætti að standa skil á mati á áhrifum. Þetta er kostnaður fyrir ríkissjóð þannig að það vantar. Hvernig væru mótvægisaðgerðir þar og hvaða áhrif hefur greiðsluseinkunnin á fjárhag hins opinbera? Það eru meira en krónur þarna og ég tel að þingið ætti að hafa eitthvert mat á því hvaða stærðargráðu við erum að tala um þegar við metum hvort lögin nái markmiði sínu eða ekki, því að þegar við sjáum að lögin ná ekki markmiði sínu, ef það gerist, þarf þingið augljóslega að grípa inn í með breytingu á þessum lögum eða með annars konar aðgerðum. Að framkvæmdarvaldið segi í mati á áhrifum hvert viðmiðið er gefur okkur tæki til að fylgjast með því í hvaða átt málið er að þróast. Þess vegna vantar matið.
Virðulegi forseti. Ég ætla svo sem ekki að lengja þetta mikið. Ég skil áhyggjur hv. þingmanns og hvert hann er að fara með þeirri rökleiðslu sem hann hefur hér uppi. Ég held hins vegar að hv. þingmaður verði sömuleiðis að skilja að hugsanleg áhrif, eins og hann lýsti áðan, eru eiginlega svo langt undan, þ.e. að leggja mat á hvað gerist ef aðgerðin nýtist ekki fjölda fyrirtækja með þeim hætti að við værum að forða kostnaðinum af gjaldþrotunum sem yrði ef við gerðum ekkert. [[Gripið fram í.]]Já. Ég átta mig alveg á fyrirspurninni. Ég tek hins vegar undir þau rök sem hér hafa verið færð fyrir því að það sé nánast útilokað, a.m.k. innan einhvers skikkanlegs tíma, að ná utan um það með mati á þessu af því að spurningin væri þá: Hvað ef þetta gagnast ekki fyrirtækjunum sem við ætlum að þetta gagnist og þyrftum þá að leggja mat á hvað gerðist ef tiltekinn fjöldi fyrirtækja færi samt á hausinn, sem hann hefði þó alveg örugglega gert ef ekki hefði verið gripið til ráða? [[Gripið fram í.]] En ábendingin er fram komin og meðtekin og ég þakka hv. þingmanni fyrir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti um frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu. Málið hefur verið til meðferðar í nefndinni síðan í desember sl. Eins og margt annað á þessum þingvetri hafa störf velferðarnefndar riðlast vegna alls konar mála tengdum heimsfaraldri vegna Covid og því er málið komið fram hér í dag. Ýmis gestir komu á fund nefndarinnar og við fengum umsagnir eins og rakið er í álitinu, ég ætla ekki að lesa það hér upp. Með frumvarpinu er lagt til að lög um heilbrigðisþjónustu verði færð til samræmis við þingsályktun nr. 29/149, um heilbrigðisstefnu til ársins 2030. Það er lagt til að taka inn í lagatextann þá skilgreiningu á stigum heilbrigðisþjónustu sem lögð er til í heilbrigðisstefnunni. Þá eru einnig lagðar til breytingar sem ætlað er að skýra hlutverk heilbrigðisstofnana auk þess sem breytingar eru gerðar á ákvæðum laganna um framkvæmdastjórnir og fagráð. Í nefndarálitinu er farið í gegnum frumvarpið grein fyrir grein og ég mun í máli mínu halda mig að mestu við texta nefndarálitsins en fer út fyrir það ef sérstök ástæða er til ræða einhver atriði nánar. Í 1. gr. er lagt til að skilgreiningu á heilbrigðisþjónustu verði skipt upp í þrjú stig; fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um að við ákvörðun stigskiptingar verði að horfa til þess hvernig móta eigi verkaskiptingu ríkis og sveitarfélaga í öldrunarþjónustu og að taka afstöðu til þess hvaða heilbrigðisþjónusta verði veitt inni á heimilum fólks. Þá voru gerðar athugasemdir við að endurhæfing væri ekki skilgreind sem hluti af annars stigs heilbrigðisþjónustu. Að auki væri eðlilegt að tilgreina í 12. tölulið 4. gr. laganna það þjónustustig sem veitt er á starfsstofum heilbrigðisstarfsmanna, þ.e. annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónusta. Til viðbótar var bent á að hugtakið fjarheilbrigðisþjónusta væri orðið býsna virkt í almennu tali og það væri orðið tímabært að skilgreina það í lögum. Meiri hlutinn telur að endurhæfing sé í raun annars stigs heilbrigðisþjónusta, þ.e. oftast, þó að auðvitað geti komið til að hún sé fyrsta stigs eða jafnvel þriðja stigs. Það fer allt eftir efnum og ástæðum hverju sinni. Annars stigs heilbrigðisþjónusta er skilgreind í c-lið 1. gr. frumvarpsins og við í nefndinni teljum því ekki þörf á að skilgreina hana sérstaklega sem hluta af annars stigs þjónustu, ekki frekar en aðra þjónustu sérstaklega sem getur fallið undir margar skilgreiningar. Að mati meiri hlutans getur fjarheilbrigðisþjónusta átt við öll stig heilbrigðisþjónustu að einhverju leyti þótt oftast sé um fyrsta eða annað stig þjónustu að ræða. Við teljum mikilvægt að sett sé fram skilgreining í lögum á hugtakinu fjarheilbrigðisþjónusta og því leggur nefndin til breytingartillögu um nýtt bráðabirgðaákvæði þess efnis að ráðherra skuli skipa starfshóp sem hafi það verkefni að leggja fram tillögur að skilgreiningu á hugtakinu fjarheilbrigðisþjónusta. Hópurinn skal skila niðurstöðu sinni til ráðherra fyrir 1. júní 2021 og ráðherra flytji í kjölfarið þinginu munnlega skýrslu um niðurstöður starfshópsins. Við teljum þetta býsna mikilvægt vegna þess að fljótt á litið má telja að það þurfi að skilgreina hvað fjarheilbrigðisþjónusta er en það þarf líka að koma af stað skoðun á því hvaða leiðir aðrir hafa farið í þessu. Um það snýst breytingartillagan sem er í breytingartillöguskjalinu. Í 2. mgr. 3. gr. frumvarpsins er kveðið á um að heilbrigðisstofnanir samkvæmt 1. mgr. greinarinnar skuli taka að sér kennslu heilbrigðisstétta á grundvelli samninga við menntastofnanir, kennslusjúkrahús og háskólasjúkrahús. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að einnig þyrfti að gera ráð fyrir að starfsstofur sjúkraþjálfara gætu annast klíníska kennslu sjúkraþjálfunarnema. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að í einhverjum tilvikum kunni starfsstofur heilbrigðisstarfsmanna að taka að sér klíníska kennslu nema. Það getur t.d. átt við um starfsstofur sjúkraþjálfara og á hjúkrunarheimilum hjá sjálfstætt starfandi heimilislæknum og sjálfstætt starfandi sérfræðingum í öðrum greinum. Meiri hlutinn áréttar þó að 3. gr. frumvarpsins snýr að heilbrigðisstofnunum og skyldu þeirra til að taka að sér kennslu heilbrigðisstétta á grundvelli samninga. Það útilokar hins vegar ekki að slík klínísk kennsla geti verið annars staðar á grundvelli samninga þótt eðli málsins samkvæmt sé ekki hægt að kveða á um að það sé skylda í þeim tilvikum Í a-lið 5. gr. frumvarpsins er kveðið á um starfsemi Landspítala og hlutverk hans skilgreint í samræmi við stöðu hans í heilbrigðiskerfinu sem aðalsjúkrahúss landsins og háskólasjúkrahúss. Við meðferð málsins komu fram sjónarmið um mikilvægi þess að kveðið væri skýrt á um að hlutverk spítalans væri jafnframt að annast sérmenntun sem og veita fjármagn og aðstöðu til vísindarannsókna og fræðastarfa. Í b-lið 5. gr. frumvarpsins er kveðið á um starfsemi Sjúkrahússins á Akureyri og það skilgreint í samræmi við stöðu þess í heilbrigðiskerfinu sem kennslusjúkrahúss. Fyrir nefndinni komu fram sjónarmið um að hlutverk þess væri jafnframt að annast sérmenntun heilbrigðisstétta. Þá var nefndinni bent á að ef sjúkrahúsið ætti að eiga þess kost að vera háskólasjúkrahús þyrfti að fella brott skilgreiningu þess sem kennslusjúkrahúss í lögum. Þess í stað ætti að skilgreina stöðu sjúkrahússins í reglugerð. Við umfjöllun nefndarinnar kom fram að Sjúkrahúsið á Akureyri hefði fengið viðurkenningu sem stofnun fyrir kennslu í framhaldsnámi í heimilislækningum, lyflækningum og í bráðalækningum að hluta og jafnvel fleiru. Þá gætu sérnámslæknar í heimilislækningum klárað sjúkrahúshluta námsins á Sjúkrahúsinu á Akureyri, en í öðrum greinum væri námið útfært í samstarfi við Landspítalann. Einnig hefðu hjúkrunarfræðingar á Sjúkrahúsinu á Akureyri sem öðlast sérfræðileyfi í hjúkrun sótt klíníska hluta námsins á Sjúkrahúsinu á Akureyri. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að Sjúkrahúsið á Akureyri hafi hlutverki að gegna við sérmenntun heilbrigðisstarfsmanna og leggur meiri hlutinn því til breytingartillögu við b-lið 5. gr. frumvarpsins þess efnis að Sjúkrahúsið á Akureyri taki þátt í að veita háskólamenntuðum starfsmönnum sérmenntun í heilbrigðisgreinum í samstarfi við menntastofnanir og aðrar heilbrigðisstofnanir. Meiri hlutinn bendir á að þörf sé á að skilgreina skilyrði sem þurfi að vera uppfyllt til að stofnun geti starfað sem háskólasjúkrahús eða háskólaeining. Í heilbrigðisstefnu til ársins 2030 komi fram að almennt sé talið að grundvöllur fyrir starfsemi háskólasjúkrahúss sé ein til tvær milljónir íbúa, þ.e. það upptökusvæði sem sjúkrahúsið taki til. Eðli málsins samkvæmt er slíkt svæði ekki til á Íslandi. Hér kunna að skapast þær aðstæður að fleiri en bara Landspítalinn gætu fengið þessa viðurkenningu. Meiri hlutinn telur mikilvægt að farið sé í þá vinnu að setja það hreinlega niður hvaða skilmerki þurfi að uppfylla til að einhver geti fengið þessa gæðavottun, skulum við segja, og beinir því til ráðherra að svo verði gert. Meiri hlutinn tekur hins vegar fram að hlutverk Landspítalans og Sjúkrahússins á Akureyri eru ekki tæmandi talin í ákvæðunum og er ráðherra gert að setja reglugerð sem kveður nánar á um hlutverk og starfsemi spítalanna og þá heilbrigðisþjónustu sem þar er veitt. Hvað varðar hjúkrunarheimili og hjúkrunarrými var við meðferð málsins bent á að í ákvæðum um Landspítala og Sjúkrahúsið á Akureyri er vísað til þess hvaða þjónustustig skuli veitt á þeim stofnunum. Til að gæta samræmis þyrfti einnig að vísa til þjónustustigs sem veitt er á hjúkrunarheimilum og hjúkrunarrýmum, dvalarrýmum sem og í dagdvöl. Meiri hlutinn bendir á í þessu sambandi að í b-, c- og d-lið 1. gr. frumvarpsins eru lagðar til skilgreiningar á þjónustustigum heilbrigðisþjónustu og hvaða starfsemi falli undir hvert og eitt stig. Að mati meiri hlutans er því ekki þörf á að vísa sérstaklega til þjónustustiga sem heyra undir starfsemi sem mælt er fyrir um í c-, d- og e-lið 5. gr. frumvarpsins. Á hjúkrunarheimilum koma á hinn bóginn eðli málsins samkvæmt upp aðstæður þar sem eðlilegt getur talist að veita annars stigs heilbrigðisþjónustu eða jafnvel þriðja þótt starfsemin heyri almennt undir fyrsta stigs þjónustu. Meiri hlutinn áréttar að skilgreiningin eigi ekki að koma í veg fyrir að samningar séu gerðir vegna greiðslna fyrir slíka þjónustu. Þetta var nokkuð rætt í nefndinni. Í b-lið 7. gr. eru lagðar til breytingar á 5. mgr. 9. gr. laganna á þann hátt að um skyldur og ábyrgð forstjóra heilbrigðisstofnana gildi lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Með þeirri breytingu verður heimild til þess að ráða starfsmenn sem gegna stjórnunarstöðum tímabundið til allt að fimm ára felld brott. Fyrir nefndinni kom fram gagnrýni á að gert væri ráð fyrir að umrædd heimild yrði felld brott án nánari skýringar. Í greinargerð með frumvarpinu er ekki sérstaklega vikið að ástæðum þess að heimildin verði ekki lengur til staðar. Einungis er talið nægjanlegt að vísað sé til laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, hvað varðar skyldur og ábyrgð forstjóra heilbrigðisstofnana. Meiri hlutinn bendir á að umrædd heimild er frávik frá almennri reglu laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins en samkvæmt henni er óheimilt að gera tímabundna ráðningarsamninga við ríkisstarfsmenn lengur en í tvö ár. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um heilbrigðisþjónustu, nr. 40/2007, kemur fram að ástæður fyrir því að slík heimild var lögð til var annars vegar þörf Landspítalans til að ráða yfirmenn á spítalann, sem jafnframt hafa á hendi starf kennara við háskóla, tímabundinni ráðningu til allt að fimm ára, og hins vegar var almennt talið heppilegt að heimilt væri að skipta reglulega um stjórnendur á einstökum sviðum innan heilbrigðisstofnana. Að mati meiri hlutans er eðlilegt að almennar reglur gildi um þennan hóp starfsmanna. Ef þörf er á starfsfólki í lengri tíma en til tveggja ára eigi almennar reglur að gilda. Í 8. gr. frumvarpsins er m.a. lagt til fella brott ákvæði sem kveða á um faglega ábyrgð yfirlækna og deildarstjóra hjúkrunar. Við meðferð málsins var þessu mótmælt og bent á að það yrði að vera á hreinu hvernig faglegri ábyrgð væri háttað. Enn fremur virðist forstjóra ekki vera skylt að fela t.d. hjúkrunarfræðingum faglega ábyrgð á hjúkrun. Þannig væri hætta á að fagleg ábyrgð dreifðist og yrði ekki nægilega vel skilgreind. Í því samhengi var áréttað að í greinargerð frumvarpsins kæmi fram að á forstjóra hvíldi sú skylda að tryggja að skýrt væri hverjir færu með faglega ábyrgð á þeirri þjónustu sem veitt væri innan viðkomandi heilbrigðisstofnunar. Því væri mikilvægt að sú ábyrgð yrði falin þeim sem hafa mesta faglega hæfni á hverju sviði. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að með því að fella brott ákvæði um faglega stjórnendur geti fagleg ábyrgð dreifst og orðið óskýrari. Í því ljósi leggur meiri hlutinn til breytingartillögu þess efnis að a-liður 8. gr. frumvarpsins falli brott og þar með haldist ákvæði gildandi laga sem kveða á um annars vegar stöður yfirlækna sérgreina eða sérdeilda innan heilbrigðisstofnunar og faglega ábyrgð þeirra á læknisþjónustu og hins vegar stöður deildarstjóra hjúkrunar innan heilbrigðisstofnana og faglega ábyrgð þeirra á hjúkrunarþjónustu. Við umræðu um 9. gr. komu fram athugasemdir við það að fella brott 11. gr. laganna um skipurit heilbrigðisstofnana og veita þannig forstjóra heilbrigðisstofnana einum umboð til þess að gera grundvallarbreytingar á ábyrgðarsviðum og stjórnun stofnana. Með þessu fyrirkomulagi sé hætta á að ekki verði nógu góð yfirsýn yfir stjórnskipulag heilbrigðisstofnana. Í þessu samhengi var bent á álit umboðsmanns Alþingis um eftirlit ráðherra með stjórnskipulagi heilbrigðisstofnana í formi staðfestingar á skipuriti stofnunar samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Þá var bent á þann möguleika að í stað staðfestingar ráðherra yrði kveðið á um skipun stjórnar yfir stærri heilbrigðisstofnunum sem hefði m.a. það hlutverk að samþykkja skipurit. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að með því að afnema skyldu forstjóra til að gera skipurit stofnunar verði hætta á að yfirsýn tapist yfir skipulag heilbrigðisstofnunar. Meiri hlutinn telur að með því að forstjóri geri skipurit í samráði við framkvæmdastjórn, ef slík stjórn sé til staðar, og kynni það fyrir ráðherra ásamt rökstuðningi fyrir skipuritinu áður en það tekur gildi fáist aðhald að forstjóra heilbrigðisstofnunarinnar varðandi stjórnskipulag stofnunarinnar. Meiri hlutinn leggur því til breytingartillögu þess efnis. Með 9. gr. frumvarpsins er einnig felld brott 12. gr. laganna sem kveður á um skyldu til að starfrækja framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun, undir yfirstjórn forstjóra. Telja má að ekki sé alltaf þörf á framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun enda sé starfsemi slíkra stofnana mismikil að umfangi. Að mati meiri hlutans á ákvörðun um það hvort þörf sé á sérstakri framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun að vera í höndum forstjóra og koma fram í skipuriti viðkomandi stofnunar. Það var mikil umræða um fagráð og margar athugasemdir gerðar um þau. Í 13. gr. laganna er kveðið á um skyldu háskóla og kennslusjúkrahús til að vera með starfandi læknaráð og hjúkrunarráð og eftir atvikum önnur fagráð. Með 10. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði brott úr lögunum ákvæði um slík fagráð en þess í stað komi þverfaglegt ráð allra fagstétta heilbrigðisstarfsfólks innan heilbrigðisstofnana forstjóra til ráðgjafar og stuðnings, og verður skylda til skipunar sérstaks fagráðs almennt bundin við heilbrigðisstofnanir. Í þó nokkrum umsögnum var því harðlega mótmælt að fella niður læknaráð og hjúkrunarráð, enda gegni þessi ráð mikilvægu hlutverki og myndi ráðin mótvægi við vald forstjóra. Þess í stað ætti að efla enn frekar þau ráð sem nú þegar væru til staðar sem og hvetja aðrar fagstéttir til að stofna fagráð samkvæmt heimild í lögunum. Þá ætti að hvetja til frekara samstarfs og samráðs fagráðanna, t.d. með því að kveða á um samstarfsvettvang fagráða innan stofnunar sé um fleiri en eitt fagráð innan stofnunarinnar að ræða. Þá komu fram sjónarmið um að fagráð, sem samsett er úr mörgum stéttum, yrði í besta falli stórt og óskilvirkt og að óljóst væri hvort slíkt geti verið til hagsbóta fyrir þverfaglega samvinnu eða bætt þjónustu við sjúklinginn. Mikilvægt væri að gera a.m.k. ráð fyrir að faghópar gætu haft sínar undirdeildir innan fagráðs heilbrigðisstofnunar. Enn fremur væri óljóst hvernig skyldi skipað í umrætt fagráð. Aftur á móti komu fram sjónarmið um að mikilvægt væri að gaumgæfa skipan, verksvið og verklag fagráða heilbrigðisstofnana í ljósi þess að á Íslandi eru samtals 35 heilbrigðisstéttir. Hægt væri að kveða á um slíkt í reglugerð en jafnframt áréttað mikilvægi þess að hafa samráð við þær heilbrigðisstéttir sem um ræðir. Að auki var bent á að ákvæði 3. mgr. 13. gr. laganna sé mun afmarkaðra en ákvæði 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins. Samkvæmt fyrrnefnda ákvæðinu ber forstjóra að leita álits fagráða um mikilvægar ákvarðanir sem varða heilbrigðisþjónustu stofnunarinnar, en samkvæmt síðarnefnda ákvæðinu ber forstjóra einnig að leita álits fagráðs um mikilvægar ákvarðanir sem varða rekstur og skipulag heilbrigðisstofnunarinnar. Þannig megi skilja orðalag 2. mgr. 10. gr. frumvarpsins á þann hátt að flest eða allt það sem lúti að stjórnun heilbrigðisstofnana þurfi að bera undir fagráð. Afmarka ætti ákvæðið einvörðungu við mikilvægar ákvarðanir sem varði heilbrigðisþjónustu. Meiri hlutinn tekur undir þau sjónarmið að hlutverk fagráða sé mikilvægt. Meiri hlutinn ítrekar að á heilbrigðisstofnunum starfa margar fagstéttir og aðkoma þeirra að skipulagi stofnunar er mikilvæg í nútímaheilbrigðisþjónustu. Starfsemi heilbrigðisstofnana er fjölbreytt og ljóst að hlutföll einstakra stétta heilbrigðisstarfsfólks geta verið mismunandi milli stofnana, allt eftir eðli og umfangi starfseminnar. Fagráð innan stofnana geta því verið fjölbreytt og skipuð starfsfólki af ýmsum stéttum, öðrum en læknum og hjúkrunarfræðingum, til að mynda á endurhæfingarstofnunum. Að mati meiri hlutans er ástæða til að kveða á um að ráðherra setji í reglugerð leiðbeiningar um skipan og verklag fagráða heilbrigðisstofnana, líkt og lagt er til í frumvarpinu. Þá telur meiri hlutinn að við skipan fagráða sé eðlilegt að forstjóri hafi samráð við þær heilbrigðisstéttir sem starfa á stofnuninni með tilliti til samsetningar þeirra, sem og með tilliti til þess hvort ástæða sé til að skipa fleiri en eitt fagráð eða undirhópa þeirra. Eðlilegt sé að fyrirkomulag fagráða og undirhópa þeirra taki mið af eðli og umfangi starfsemi hverrar heilbrigðisstofnunar og þannig geti verið eðlilegt að hafa mörg fagráð á sumum stofnunum. Þetta kom raunar fram í máli sumra þeirra forstöðumanna sem komu fyrir nefndina. Meiri hlutinn tekur einnig undir framangreind sjónarmið um að ekki sé ástæða til að skylda forstjóra heilbrigðisstofnunar til að leita til fagráða um mikilvægar ákvarðanir er varða rekstur stofnunarinnar. Meiri hlutinn hafi skilning á því að oft kunni rekstur, skipulag og veiting heilbrigðisþjónustu að fléttast saman. Því geti verið tilefni til þess að forstjóri beri ákvarðanir sem teljist rekstrarlegar undir fagráð stofnunarinnar. Ekki sé þó talin ástæða til þess að leggja þá fortakslausu skyldu á forstjóra að bera rekstrarlegar ákvarðanir undir fagráð. Meiri hlutinn leggur því til breytingu þess efnis að skylda forstjóra til að leita álits fagráða taki einvörðungu til mikilvægra ákvarðana er varða heilbrigðisþjónustu og skipulag. Það er rétt að árétta að þessi breyting útilokar alls ekki að forstjóri leiti umsagnar fagráða um rekstrarlega þætti en þetta tekur skylduna í burtu. Í sinni einföldustu mynd getum við ímyndað okkur að ef það væri fortakslaus skylda um allt sem að þessu sneri, til að mynda ákvörðun um kaup á símaþjónustu, ætti að láta fagráðin taka afstöðu til slíks eða bera slíkt undir fagráðið. Þess vegna er ákvæðið tekið út með þessum hætti. Að lokum leggur meiri hlutinn til nokkrar breytingar til leiðréttingar og lagfæringar en þær eru tæknilegs eðlis. Meiri hlutinn leggur til að frumvarpið verði samþykkt með breytingum sem lagðar eru til á sérstöku þingskjali. Halla Signý Kristjánsdóttir og Lilja Rafney Magnúsdóttir voru fjarverandi við afgreiðslu málsins en rita undir málið samkvæmt heimild í 4. mgr. 18. gr. starfsreglna fyrir fastanefndir Alþingis. Undir álitið skrifa Ólafur Þór Gunnarsson, Ásmundur Friðriksson, Halla Signý Kristjánsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir og Vilhjálmur Árnason. Ég vil í lok máls míns, herra forseti, þakka hv. velferðarnefnd fyrir vinnuna í þessu máli. Ég vil þakka góðar ábendingar sem komu frá nefndinni um atriði sem betur mættu fara og hafa náð inn í álitið og sumt inn í breytingartillögurnar. Ég ætla ekki að hafa mál mitt lengra að svo stöddu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir yfirferð yfir nefndarálitið. Ég er með vangaveltur sem mig langar að bera fram. Þegar frumvarpið var kynnt í samráðsgátt komu þangað 25 umsagnir, mjög margar frá þeim sem starfa innan heilbrigðiskerfisins, ýmsum fagstéttum en einnig Landspítala og fleirum og fleirum. Nú hefur málið legið inni hjá okkur í hv. velferðarnefnd. Þangað bárust 14 umsagnir, m.a. frá fagstéttum, Landspítala, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og fleirum. Mér sýnist á nefndaráliti og ég sé á umsögnum að hvorki í samráðsgátt né við afgreiðslu málsins úr hv. velferðarnefnd hefur verið tekið á þeim álitaefnum og þeim fjölmörgu athugasemdum sem bornar voru fram í stórum málum. Maður veltir aðeins fyrir sér hvernig meiri hlutinn og ríkisstjórnin sér fyrir sér að eiga samráð við þá hagsmunaaðila sem leitað er til, hvort hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson hafi ekki áhyggjur af því að með því að virða umsagnir ítrekað að vettugi gætu Alþingi og stjórnvöld staðið frammi fyrir því að þeir sem gerst þekkja mál, hvernig þau eru unnin og hvernig staðið er að þeim, hætti að leiðbeina okkur þegar kemur að lagasetningu á Alþingi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Helgu Völu Helgadóttur andsvarið og spurningarnar. Ég hef ekki áhyggjur af því að þessir aðilar hætti að veita okkur tiltal frekar en aðrir hagsmunaaðilar eða hagsmunasamtök, eftir atvikum, sem veita umsagnir um þingmál. Það er ekki alltaf tekið tillit til allra þeirra þátta sem menn benda á. Ég vil meina að þrátt fyrir að auðvitað sé ekki tekið tillit til ýtrustu sjónarmiða í öllu sem fram kemur er það engu að síður gert í nokkrum atriðum í þessu þingmáli, til að mynda varðandi faglega ábyrgð heilbrigðisstétta, svo að maður tíni eitthvað til, sem ég tel raunar að sé afar mikilvægt enda komu ábendingar um það frá mörgum fagaðilum og eins frá einstaklingum utan úr bæ. Slíkar umsagnir bárust gjarnan inn á samráðsgáttina ef ég er ekki að rugla saman því sem kom inn á hana og því sem kom fram í meðförum þingsins. Ég held að það eigi alls ekki að skoða það sem svo að þótt ekki sé tekið tillit til allra ábendinga og sjónarmiða séu það skilaboð til hagsmunaaðila um að þeir eigi að hætta að senda okkur ábendingar. En auðvitað geri ég ráð fyrir því að þeir sem senda ábendingar og umsagnir um þingmál geri ekki endilega alltaf ráð fyrir að tekið sé tillit til alls þess sem þeir biðja um eða benda á. Sumt er útskýrt í nefndarálitinu eins og raunar margt í þessu áliti, til að mynda hlutverk hjúkrunarheimila og dagdeilda. Ég tel að það sé í þessu tilviki fullnægjandi og eigi alls ekki að vera tilefni til þess að menn hiki við að senda þingnefndum erindi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Það er alveg rétt að ekki er hægt að taka tillit til allra ábendinga eða sjónarmiða og þetta er auðvitað það sem við höfum svolítið verið að fást við hér í þinginu að undanförnu. En þetta eru grundvallaratriði eins og t.d. varðandi fagráðin sem allar heilbrigðisstéttir og Landspítalinn settu út á. Það er ekkert gert með það. Og bara svo að ég taki dæmi úr þessum umsögnum er ekki farið eftir eindregnum ábendingum þessara stétta um að eitt stórt fagráð muni í rauninni skaða frekar en bæta. Allar fagstéttirnar eru á því. Það er líka talað um að nauðsynlegt sé að gera breytingar á frumvarpinu varðandi þriðja stigs heilbrigðisþjónustu, að það sé of mikið talað eingöngu um Landspítalann. Það er talað um að skilgreina verði fjarheilbrigðisþjónustu. Það er talað um að það sé óskilgreint hvernig valið er í fagráð. Það er talað um óeðlilega mikið vald forstjóra og fleira og fleira. Það kom sérstaklega fram í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga að ekkert tillit hafi verið tekið til umsagna þeirra í samráðsgátt og það hefur ekki heldur verið gert núna heldur. Ég er ekki að tala um að það verði að taka við öllum tilmælum eða hugmyndum. En maður veltir fyrir sér hvort ekki sé nauðsynlegt að hafa meira samráð við þær stéttir sem starfa í þessu flókna kerfi.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni aftur andsvarið. Hann nefndi þetta með fagráðin og að margir hefðu gert athugasemdir við þau, sem er rétt. Þessi umræða hefur verið í gangi a.m.k. síðan 2003 og ég man alveg eftir því þegar hugmyndin um fagráð kom fyrst upp. Þá fannst öllum það algjörlega ómögulegt. Síðan var ákveðið að taka fagráðin inn í lögin sem heimild og núna er verið að gera þau að reglunni. Á öllum stigum hafa heilbrigðisstéttirnar a.m.k. gert athugasemdir ef ekki beinlínis sett sig upp á móti þessum breytingum. En það verður að horfa til þess að heilbrigðisþjónusta í heiminum er að breytast mjög mikið. Það verður æ nauðsynlegra að fleiri fagstéttir komi að borðinu og ég tel að það sé ein af skyldum stjórnvalda að fylgjast með þeirri þróun, bregðast við og taka ákvarðanir í samræmi við það. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að eftir sem áður er heimilt - og við segjum í nefndarálitinu að auðvitað gerum við ráð fyrir því - að stofnanir skipi sínum ráðum eftir því hvernig starfsemi þeirra er háttað. Eins og ég sagði líka í ræðu minni lýstu framkvæmdastjórar eða forstöðumenn einhverra stofnana því raunar beinlínis yfir að þeir myndu halda inni læknaráðum og hjúkrunarráðum þrátt fyrir að sú skylda væri komin á að hafa eitt stórt sameiginlegt fagráð. Ég held að það sé bara mikið fagnaðarefni að þau hafi gert það. Varðandi það sem þingmaðurinn sagði um skilgreiningu þriðja stigs þjónustu þá er hún, eins og hún kemur fram í frumvarpinu, heilbrigðisþjónusta sem veitt er á sjúkrahúsi og krefst sérstakrar kunnáttu, háþróaðrar tækni, dýrra vandmeðfarinna lyfja og aðgengis að gjörgæslu. [[Forseti hringir.]]Ég sé varla fyrir mér að slíka þjónustu, eins og hún er skilgreind þarna og í greinargerð, verði hægt að veita annars staðar en á spítölum. Það yrði [[Forseti hringir.]]þá í undantekningartilfellum. En líkt og er með hjúkrunarheimilin verða auðvitað gerðir samningar um annars og þriðja stigs þjónustu þar í einhverjum tilvikum en lögin [[Forseti hringir.]]útiloka það ekki.
Virðulegur forseti. Við tölum um mikilvægt málefni hérna. Það eru ekki litlar breytingar sem eiga sér stað með þessu frumvarpi. Það mun hafa áhrif á störf og skipulag á stofnunum. Mig langar aðeins að fjalla um stöðu heilbrigðisstofnana sem ekki eru í ríkiseigu en eru reknar fyrir opinbert fé. Hvaða kröfur gerir kaupandi þjónustunnar? Hvað með eftirlit með starfsemi og skipulagi þeirra, samningum við þær, eftirlit með eignarhaldi og stöðugleika og starfsöryggi þeirra og áreiðanleika? Áfram er gert ráð fyrir framkvæmdastjórnum. En hvað um stjórnir og samsetningu þeirra og valdsvið og ábyrgð? Ég spyr í ljósi nýlegrar reynslu varðandi stærstu endurhæfingarstofnun Íslands, Reykjalund, þar sem stofnunin var sett í upplausn, fyrirmyndarstofnun, fyrirmyndarstjórnun, forstjórinn rekinn á mjög óljósum grunni og hvar endaði þetta? Í fanginu á heilbrigðisráðherra. Ég þarf ekki að tíunda það nánar. Ég geri mér grein fyrir því að Sjúkratryggingar ríkisins gera samningana, en þurfum við ekki að vera þarna á varðbergi? Í öðru lagi mátti skilja svo á frumvarpinu að það væri á valdi forstjóra hvort yfir höfuð væri eitthvert formlegt skipurit til staðar. Því var síðan skotið inn á síðari stigum og forstjóra falið að kynna ráðherra það og hafa samráð við framkvæmdastjórn ef hún er starfandi. Forstjóri ræður því sem sagt. Hann getur ákveðið tillögu að skipuriti og kynnt það ráðherra en þarf ekki að hafa samráð við nokkurn mann. En ég spyr: Hvað með fagráð sem eru lögbundin? Er ekki ástæðu til þess að þau komi að þessu varðandi skipulagið af því að þau eru lögbundin?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir spurningarnar. Eins og er kunnugt er ráðningarsamband forstjóra heilbrigðisstofnunar í rauninni við ráðherra eins og lögin eru í dag og eins og það hefur verið undanfarin misseri. Þannig hefur það verið svo að í rauninni þarf að vera alger trúnaður þar á milli. Varðandi hins vegar það að forstjóri öðlist aukið vald með því að hann setji skipurit sem hann þurfi bara að kynna ráðherranum þá felst í því sú skylda að sá sami forstjóri hafi samskipti við sinn næsta yfirmann sem í þessu tilfelli er ráðherrann. Ég hef ekki trú á því að stærri heilbrigðisstofnanir velji þann kost að vera ekki með framkvæmdastjórnir, ég sé það ekki fyrir mér. Ég treysti því hins vegar að telji ráðherrar að forstjórar stofnananna séu að fara út fyrir þau mörk sem getur talist eðlilegt þegar þeir birta ráðherra skipuritið og kynna það og rökstyðja muni ráðherrar væntanlega núna og í framtíðinni gera athugasemdir þar um. Ég minni aftur á að ráðningarsamband forstjórans er við ráðherrann. Það er ekki við framkvæmdastjórnina. Hvað varðar hvort fagráðin eigi að koma að gerð skipurita þá tel ég að í sjálfu sér útiloki lögin það ekki, enda er það atriði sem snýr að skipulagi heilbrigðisþjónustunnar, sem sagt eins og kemur í fram í frumvarpinu. Ég ítreka þó að ráðherra mun samkvæmt [[Forseti hringir.]]lögunum setja fagráðunum verklagsreglur eða reglugerðarheimild þar um. Ég átti svo ekki tíma til að svara restinni.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir andsvarið. Ég nefndi þetta vegna þess að framkvæmdastjórnirnar eru tilnefndar í þessu sambandi en ekki fagráðin sem eru þó sannarlega lögbundin samkvæmt 10. gr. Mig langaði að spyrja aðeins út í ráðningarsambandið. Í 9. gr. núgildandi laga er ákvæði um að heimilt sé að ráða starfsmenn sem gegna stjórnarstörfum í allt að fimm ár. Samkvæmt frumvarpinu fellur það út. Mér er spurn hvers vegna í ósköpunum forstjóri stærstu heilbrigðisstofnunar landsins lagði eindregið til að þetta væri inni. Þetta hefði þjónað hagsmunum stofnunarinnar mjög vel, aukið á fjölbreytni og endurnýjun í stjórnun við aðstæður þar sem störf á viðkomandi einingu eru oft mjög krefjandi. Það eru sífelldar breytingar í þessum geira og þörf á nýjustu þekkingu oft og títt. Mér finnst röksemdafærsla nefndarinnar ámátleg, ég verð að segja það. Það eru engin rök. Þetta eru bara „af því bara“-rök og í raun endurspeglast í þessu forkastanleg íhaldssemi. Það er kjörið að losa aðeins um þetta stífa ráðningarsamband sem er í opinbera geiranum. Opinberir starfsmenn eru ekki stofn sem er í útrýmingarhættu og ég bara spyr: Hvers lags ráðslag er þetta?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir andsvarið. Af hverju að fella þetta út? Ég tek ekki undir með þingmanninum að það séu einhver „af því bara“-rök sem búa þar að baki heldur hitt að meiri hluti nefndarinnar telur ekki ástæðu til að halda inni heimild um hefðbundna tímabundna tveggja ára ráðningu og þar með ákveða að réttindi þeirra starfsmanna skuli eftir þá ráðningu, sem forstjórarnir hafa eftir sem áður heimild til, séu lakari sem því nemur. Að mati meiri hlutans er engin ástæða til að halda áfram að gefa þetta færi. Frekar eigi að vera nokkuð ljóst af hálfu forstjóra eftir tveggja ára tímabundna ráðningu hvort hann vilji hafa starfsmann í vinnu áfram eða ekki. Að mínu viti er þetta spurning um réttindi og skyldur starfsmanna. Mér finnst mikilvægt að það sé tryggt að menn séu ekki að nota ákvæðið til þess í rauninni að geta, hvað skal segja, eftir hentugleikum ráðið og rekið starfsmenn í þetta langan tíma og þess vegna sé alveg hæfilegt, eins og er í lögum um aðrar stofnanir, að halda sig við tveggja ára markið.
Herra forseti. Við ræðum hér mál, breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, þar sem m.a. er fjallað um þá skilgreiningu að heilbrigðisþjónustu verði skipt í fyrsta, annars og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu í tengslum við samþykkta heilbrigðisstefnu, og svo önnur mál sem því tengjast. Á þessu tiltekna máli voru gerðar ákveðnar breytingar af meiri hluta velferðarnefndar, líkt og framsögumaður málsins, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, fór hér yfir og það er vel. Staðreyndin er hins vegar sú að þar var ekki nægilega langt gengið, hvorki í þinglegri meðferð né umræðu almennt, en það er einfaldlega nauðsynlegt að mínu mati ef vel á að vera þegar um er að ræða mál sem fá viðlíka útreið í umsögnum hagsmunaaðila og þetta frumvarp heilbrigðisráðherra fékk. Ófáar umsagnir enduðu með brýningu til stjórnvalda um að taka málið til baka og vinna það betur. En við stöndum hér með álit og breytingartillögu meiri hluta velferðarnefndar og þær tillögur eru til bóta, svo það sé ítrekað. Mig langar að nota tíma minn til að nefna atriði sem fengu sérstaka athygli hjá umsagnaraðilum. Í fyrsta lagi varðar það 1. gr. frumvarpsins, þar sem m.a. er lagt til að skilgreiningu á heilbrigðisþjónustu verði breytt í þessa margumræddu fyrsta stigs, annars stigs og þriðja stigs heilbrigðisþjónustu. Þar kom fram hjá hlutaðeigandi aðilum gagnrýni á að endurhæfing væri ekki skilgreind sem hluti af annars stigs heilbrigðisþjónustu. Því var hafnað af meiri hlutanum á þeirri forsendu að ekki væri þörf á því. Það mætti lesa það út úr frumvarpinu að endurhæfingin ætti heima þarna inni. Ég geri svo sem ekki athugasemdir við það hvort það er rétt. En þetta mál snýst um áherslur og á þeim tímum sem við lifum nú, þar sem lífsstílstengdir sjúkdómar ýmiss konar eru sífellt stærri hluti af þeim áskorunum sem heilbrigðiskerfi okkar býr við, og endurhæfing af ýmsum toga er sömuleiðis mikilvægari þáttur í kerfinu, væri að mínu mati a.m.k. hæfilegt að sýna stuðning við þennan mikilvæga og vaxandi hluta heilbrigðiskerfisins með því að hnykkja á því þar og splæsa plássi í þetta orð, endurhæfingu, og skilgreina sérstaklega sem hluta af annars stigs heilbrigðisþjónustu. Það er rétt og tengist því sem fram kom í máli hv. framsögumanns áðan: Heilbrigðisþjónusta er að breytast mjög víða í heiminum. Við þurfum náttúrlega að taka þær breytingar með í reikninginn þegar við gerum breytingar af þessu tagi á heilbrigðisþjónustulögunum okkar vegna þess að við gerum frekar ráð fyrir því þegar verið er að setja lög af þessum toga að þau standist tímans tönn, a.m.k. eitthvað. Fjarlækningar eru annað hugtak sem ekki er minnst sérstaklega á í skilgreiningum á heilbrigðisþjónustu í frumvarpinu. Meiri hlutinn tekur undir tillögu á blaðsíðu 2 í nefndarálitinu og ég ætla að fá, með leyfi forseta, að fara aðeins yfir þá tillögu: „Meiri hlutinn telur mikilvægt að sett sé fram skilgreining í lögum á hugtakinu fjarheilbrigðisþjónusta og leggur því til breytingartillögu um nýtt bráðabirgðaákvæði þess efnis að ráðherra skuli skipa starfshóp sem hafi það verkefni að leggja fram tillögur að skilgreiningu á hugtakinu fjarheilbrigðisþjónusta. Hópurinn skal skila niðurstöðu sinni til ráðherra fyrir 1. júní 2021 og ráðherra skal í kjölfarið flytja þinginu munnlega skýrslu um niðurstöður starfshópsins.“ Ég get fyllilega tekið undir mikilvægi þessa en ég viðurkenni hins vegar hér og nú, vorið 2020, að ég ætla rétt að vona að heilbrigðisráðherra og heilbrigðisyfirvöld séu komin lengra en svo á þessari vegferð að það þurfi breytingartillögu meiri hluta í velferðarnefnd við frumvarp um þjónustustig, fagráð og þess háttar til að koma af stað vinnu við mótun og skilgreiningar á fjarlæknisþjónustu o.s.frv. Ef svo er ekki þá styð ég þessa breytingartillögu heils hugar en er vissulega mjög undrandi. Töluverð umræða var meðal gesta og í umsögnum um þriðja stigs heilbrigðisþjónustu. Þar kom fram, eins og nefnt hefur verið í andsvörum, að hún þótti of fókuseruð á tilveru Landspítalans. Töluverð umræða var meðal gesta og í umsögnum um hvert hlutverk Sjúkrahússins á Akureyri ætti að vera, t.d. að veita sérmenntun á háskólastigi. Í almennri umræðu um þessi mál, vegna þess að hún er alls ekki ný af nálinni, sveiflast heilbrigðisyfirvöld frá því að vísa í smæð íslenskrar þjóðar - enda standa alla jafna tvær milljónir manna undir einu háskólasjúkrahúsi, það kom fram einhvers staðar, og þar með er galið að hafa þau tvö - yfir í mikilvægi þess fyrir landsbyggðina, að bjóða upp á slíka kennslu þar, eða öllu heldur víðar en á Landspítalanum í Reykjavík. Niðurstaða meiri hlutans er annars vegar að fela ráðherra að skoða útfærslu þessara mála í nágrannalöndunum í ljósi þess hvernig heppilegast væri að hafa þetta hér, og hins vegar að útfæra hlutverk og starfsemi Sjúkrahúss Akureyrar enn frekar í reglugerð. Hér mætti að mínu mati fyrst og fremst gera þá athugasemd að málin hefðu mátt vera útfærð betur í sjálfu frumvarpinu. Það mætti jafnvel segja að djúp umræða í kjölfar upplýsingaöflunar hefði mátt vera forsenda frumvarpsins en ekki eitthvað sem fram kemur í breytingartillögum meiri hlutans við frumvarpið, sem búið er að vera í samráðsgátt og síðan í þinglegri meðferð í allan vetur, svo því sé til haga haldið. Síðan er það að nefna að upphaflega var í frumvarpinu lagt til að fellt yrði brott ákvæði um faglega ábyrgð yfirlækna og deildarstjóra hjúkrunar. Það er skemmst frá því að segja, eins og fram hefur komið, að sú hugmynd fékk ekki góðan hljómgrunn, enda einsýnt, og undir það tóku menn almennt, að fagleg ábyrgð myndi dreifast og yrði óskýrari. Hugmyndin er felld í meðförum meiri hlutans sem kemur með breytingartillögu þess efnis og það er vel. Mér finnst hins vegar áleitið umhugsunarefni hvernig ákvæði af þessu tagi ratar alla leið inn í sal Alþingis eftir samráðsferli sem flestir fagaðilar eru á einu máli um að er vanhugsað og óvarlegt, þar með talið embætti landlæknis. Ég held að við mættum íhuga að ef hugsunin er að vanda til verka með því að hafa samráðsferlið fyrst, svo komi umsagnir, þá taki ráðuneytið málið aftur, málið komi í þinglega meðferð, umsagnir og síðan aftur í þingsal, að það væri þegar menn eru á einu máli um svona mál. Ég tek fram að þetta er ekki í fyrsta skipti sem þessi tillaga kemur fram, en hún er felld, þetta þykir ekki góð hugmynd. Viðvörunarbjöllusöngurinn mætti hafa áhrif fyrr í ferlinu. Í frumvarpinu er líka fellt brott ákvæði um skipurit heilbrigðisstofnana og framkvæmdastjórna heilbrigðisstofnana. Það aðhald sem forstjóra er veitt er þannig fyrir borð borið í frumvarpinu eins og það var lagt fyrir þrátt fyrir ítrekaðar athugasemdir í samráðsferli um þetta tiltekna mál. Meiri hlutinn tók tillit til einróma gagnrýni varðandi brottfall skipuritsins og tiltekur þá í nefndaráliti að forstjóri eigi að gera slíkt skipurit í samráði við framkvæmdastjórn, sé slík stjórn yfir höfuð starfandi við heilbrigðisstofnunina, en hann ræður því sjálfur, og kynnir ráðherra síðan skipuritið ásamt rökstuðningi. Þannig að ef um það er að ræða að forstjóri ákveði að hafa ekki framkvæmdastjórn þá smíðar hann sitt skipurit og kynnir ráðherra það og er þar með einráður um hvernig það lítur út, sýnist mér. En það breytir því ekki að út var fellt leyfi forstjóra til að hafa ekkert skipurit og enga framkvæmdastjórn, þannig að skipuritið er þó til staðar, þótt áhugavert væri að sjá hvernig það gæti litið út þegar engin er framkvæmdastjórnin, þannig að það getur verið ansi einfalt. En það er alla vega skipurit þannig að eitthvert gegnsæi situr þar eftir. Fagráð heilbrigðisstofnana voru síðan mjög til umræðu hjá gestum sem komu fyrir nefndina og í umsögnum þeirra langflestra. Í frumvarpinu er lögð til breyting á núverandi lögum sem kveða á um skyldu háskólakennslusjúkrahúsa til að vera með starfandi læknaráð og hjúkrunarráð og eftir atvikum önnur fagráð. Lagt var til að þessi skylda yrði aflögð en í staðinn kæmi faglegt ráð allra fagstétta heilbrigðisstarfsfólks innan heilbrigðisstofnana, sem væri forstjóra til ráðgjafar og stuðnings. Gagnrýnin sem fram kom á þessa breytingu í frumvarpinu var að þessi tvö fagráð væru mikilvægt mótvægi við völd forstjóra, völd sem aukast með frumvarpinu þrátt fyrir jákvæðar breytingar af hálfu meiri hlutans. Ýmis rök voru færð fyrir því að frekar ætti að efla starf og völd þessara fagráða. Sérstaklega voru harðorðar umsagnir fulltrúa lækna- og hjúkrunarráðs Landspítalans sem lýstu því fyrir nefndinni - hvernig get ég orðað það pent? - hvernig fagþekking þeirra og vilji til að koma ráðgjöf og skoðunum á framfæri væri lítt nýttur þrátt fyrir að þessi ráð væru til og hefðu hlutverki að gegna. Þannig að goldinn var varhugi við því að breyta þessu. Rökin með því eru vissulega þau að heilbrigðisþjónusta tekur nú töluverðum breytingum og aðrar starfsstéttir hafa mögulega vaxandi hlutverki að gegna á heilbrigðisstofnunum. Starfsstéttirnar sem eru starfandi þar eru núna um 35 talsins, eftir því sem fram kemur, og þess vegna er talið eðlilegt að útiloka ekki með lögum allar nema tvær. Það er alveg heilmikið til í því. En rökin á móti eru, ef staða Landspítalans er skoðuð sérstaklega, að þar eru 1.300 hjúkrunarfræðingar eða svo starfandi núna. Margar af þeim 35 starfsstéttum sem þar eru telja varla tuginn eða á annan tuginn, þannig að það er auðvitað eitthvað sem þarf einnig að hafa í huga. En stærsta álitamálið í þeim efnum, með fullri virðingu fyrir sjálfsvirðingu þessara stétta og því hlutverki sem þær telja sig eiga og geta gegnt í starfi Landspítalans, er: Hvert er markmiðið með þeim? Það hlýtur alltaf að vera að bæta starfsemi okkar mikilvægu stofnunar, veita forstjóra og hans nánasta samverkafólki og stjórnendahópnum og síðan ráðherra ráðgjöf og faglegt aðhald. Ég held að öll okkar sem höfum starfað einhvers staðar þar sem unnið er í hópum eða ráðum áttum okkur á því að það að sulla þessu saman í eitt fagráð sem á síðan að skila einróma einhverjum tillögum er ekki sérstaklega beitt. Það held ég að sé atriði sem við ættum fyrst og fremst að hafa í huga. Ég er ekki með tillöguna hér, ég er ekki að leggja fram breytingartillögu um hvernig best sé að hafa þetta, einfaldlega vegna þess að þetta fékk ekki þá þroskuðu umræðu í nefndinni sem vel þyrfti að vera til þess að við gætum komið okkur niður á einhverja tillögu. Og það er mjög miður vegna þess að ég tel mikilvægt að um mál eins og þetta ríki slík samstaða að ekki sé þörf á að taka það upp sí og æ heldur að við getum komist að einhverri niðurstöðu í samráði við fagaðila, að við getum haft þá framtíðarsýn og skilið hvernig við viljum hafa þetta, náð samstöðu þannig að við getum nokkurn veginn skilið við málið útrætt. En ég ætla hins vegar að láta duga að segja hér að í harðorðum umsögnum fagaðila sem ræddu málið koma orðin útvötnun, þöggun og einræði sífellt fyrir. Það er ekki gott þegar fulltrúar stærstu fagstétta spítalanna, af því að hér erum við að tala um þessi tvö stóru sjúkrahús okkar, ekki síst Landspítalans, upplifa þetta frumvarp heilbrigðisráðherra þannig. Það getur ekki verið rétta leiðin til að útfæra heilbrigðisstefnu ráðherra. Þá er heilbrigðisstefna ráðherra ekki góð. En svona stendur það núna. Verið er að klára þessi mál. Það er töluvert mikið af breytingum og þær eru til bóta. Það var einfaldlega ekki nægilega langt gengið, sem er önnur ástæðan fyrir því að ég lýsi mig ekki samþykka þessu áliti líkt og ég get sem áheyrnarfulltrúi í velferðarnefnd. En aðalástæðan er hins vegar sú að ég tel þörf á meiri umræðu og þörf á því að við nefndarmenn skiljum af hverju flýtirinn var svona mikill. Það er vissulega gott að skilgreina þrjú stig þjónustunnar en skautað var mjög hratt yfir margt af því sem lýtur að innviðum stofnananna. Síðan var tekin frekar hörð afstaða í öðrum málum án þess að rök væru beinlínis fyrir því. Í ljósi þess að málið var tekið úr nefnd fyrir ríflega viku og er hér fyrst til umræðu í dag myndi ég telja að það hefði verið nægt rými til að ræða það betur. En ég ætla að láta þessu lokið í bili. Ég veit ekki hvort þessi afgreiðsla og það sem er skilið eftir kallar á að við stöndum hér innan skamms og ræðum þau mál sem út af standa aftur í öðru frumvarpi. Það verður þá svo að vera. Ég veit hreinlega ekki hver lokaafstaða mín til þessa máls er. Kannski er hægt að fá að greiða atkvæði með hálfu málinu og skilja þetta eftir. Ég læt þetta duga í bili.
Virðulegur forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingar á lögum á heilbrigðisþjónustu þar sem kennir nokkuð margra grasa. Það er þjónustustig og fagráð. Það fjallar líka um stjórnun, skipulag, hlutverk og ábyrgð stjórnenda. Ég þakka hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni fyrir að þræða okkur í gegnum nefndarálit og þær breytingartillögur sem upp komu en nefndin var ekki einhuga í málinu. Heilbrigðisþjónusta stendur á gömlum merg og hefur hún fengið að þróast í aldanna rás, jafnan í takt við tíðarandann hverju sinni. Það hefur mikið vatn runnið til sjávar frá því að fyrsti læknir Íslendinga, Hrafn Sveinbjarnarson, stundaði lækningar og hjúkrun á bæ sínum Eyri við Arnarfjörð fyrir 800 árum og fékkst við ýmislegt íbúunum til góða, bæði til sjós og lands. Þar var stjórnunarstrúktúrinn ekki flókinn og boðleiðir trufluðu ekki störfin. Á allra síðustu áratugum hefur tækni-, þekkingar- og menntunarstig vaxið hröðum skrefum á heilbrigðissviði, hvort sem litið er til líkamlegra inngripa og skurðaðgerða eða lyfjameðferðar og nýrra lyfja. Þekking okkar á þessu flókna fyrirbæri sem er mannslíkaminn vex stöðugt og við erum ekki komin á endastöð. Að sama skapi er stöðugt vaxandi skilningur fagfólks á mikilvægi sálrænna þátta og sambandi þeirra við líkamlega starfsemi en þessir þættir áttu lengi vel ekki upp á pallborðið, áttu erfitt með að fá viðurkenndan meðferðarsess. Forvarnir, fyrirbyggjandi starf og heilsueflandi þættir hafa síðan því miður haft tilhneigingu til að reka lestina en þar er skilningur og mat fagfólks einnig að vaxa sem markmið sem nauðsynlegt er að vinna að. Skýringarnar eru kannski þær að hér er um langtímaverkefni að ræða og augljós ávinningur eða árangur birtist ekki alltaf með skýrum hætti nema á löngum tíma, en við þekkjum þó á þessu undantekningar. Nefna má breytingar á mataræði þjóðarinnar sem skipt hefur sköpum, ákveðnir flokkar sjúkdóma eru á miklu undanhaldi og jafnvel horfnir og við þekkjum auðvitað forvarnir gegn reykingum sem dæmi. Rekstur heilbrigðiskerfisins er á okkar dögum flókið fyrirbæri. Stærstu heilbrigðisstofnanir okkar eru á við lítil bæjarfélög að umsýslu, jafnvel með leikskólaþjónustu á sínum snærum. Flóra fagfólks á okkar tímum er fjölskrúðug, eins og fram kom í máli framsögumanns, og það starfa um 35 skilgreindar heilbrigðisstéttir í landinu og enn fleira fagfólk sem gegnir almennum störfum. Ýmsir vaxtarverkir hafa fylgt vaxandi umfangi stofnanastarfsemi og okkur virðist ekki hafa tekist að þróa stjórnunarmenninguna í samræmi við ýmsa aðra þætti eða opinbera stjórnunarhætti almennt. Reynslan hefur gefið til kynna að þar hafi skort á uppbyggingu, markvissa þróun og skilgreiningu á ábyrgðarferlum í rekstri, að laga sig að nútímalegum kröfum um skilvirka stjórnunarhætti og skýra ferla. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar. Viðhorfin um nýskipan í ríkisrekstri voru t.d. mjög til umfjöllunar um miðjan tíunda áratug liðinnar aldar undir merkjum NPM, með leyfi forseta, New Public Management. Þær hafa nú verið lagðar til hliðar og hafa ekki staðist tímans tönn nema rétt í meðallagi og þaðan af minna. Enn og aftur komum við að því atriði að heilbrigðisþjónustan er einstakur vettvangur þar sem viðfangsefnin snúast um allt lífið, frá upphafi til loka, og allan þann fjölbreytileika sem verður á vegi hverrar manneskju á lífsgöngunni. Lögmál viðskiptalífsins eiga þarna erfitt uppdráttar, þau eiga ekki við þótt sterk öfl kíki stöðugt fyrir horn og vilji markaðssetja heilbrigðisþjónustu. Það er auðvitað upplagt að markaðssetja heilbrigðisþjónustu. Það er nægileg eftirspurn eftir henni, við verðum að vera klár á því. Við höfum dæmi fyrir okkur þar sem þetta hefur farið úr böndunum. Við höfum dæmi um blandað kerfi og þar sem best hefur tekist er þetta í ágætu horfi en almennt má segja að við verðum að taka afstöðu til þess hvaða gildi eiga að ráða, hvernig viljum við haga þessum atriðum. Við höfum komist að þeirri niðurstöðu, a.m.k. enn um sinn, að við tökum á þessu sameiginlega sem samfélag og á forsendum mannúðar fyrst og fremst en ekki markaðshyggju. Í þessum geira er fyrirsjáanleikinn ekki sá sami og í hefðbundnu viðskiptaumhverfi. Ófyrirséð atvik koma upp og erfitt að leggja fyrirfram fjárhagslegt mat á þau í fjölmörgum tilvikum. Sem forstjóri í heilbrigðiskerfinu í áratugi þá fagna ég allri viðleitni til aukinnar skilvirkni og að verkferlar í stjórnun séu skýrir. Síðast en ekki síst að ábyrgð á stjórnunarsviði sé skýr og viðurlög ef út af ber séu sömuleiðis skýr. Lengi framan af var staða æðstu stjórnenda harla veik og að sumu leyti alveg fram á þennan dag. Horft var til þess að forstöðumaður, eins og það hét þá, eða ráðsmaður jafnvel, ætti að annast reikningshald og einhver atriði sem lutu að mannahaldi en að öðru leyti láta yfirlæknum og hjúkrunarfræðingum meðfram sínum mikilvægu og sérhæfðu störfum eftir að sjá um stjórnun og skipulag faglegra þátta. Oft gekk þetta vel en til lengdar alls ekki. Fæstir þessara einstaklinga höfðu þekkingu, áhuga eða tíma til að sinna þeim verkefnum þegar fram í sótti. Pólitískar stjórnir voru settar yfir heilbrigðisstofnanir þess tíma, heilsugæslustöðvar og sjúkrahús. Það fyrirkomulag gekk sér til húðar enda voru þær stjórnir í mörgum tilvikum skipaðar einstaklingum sem höfðu áhuga en takmarkaða innsýn í talsvert flókna starfsemi. Auk þess heyrði forstjóri, eða framkvæmdastjórar sem þeir hétu þá, beint undir ráðherra og hafði stjórn stofnunar því ekki beinlínis boðvald yfir honum. Stjórnirnar voru því óskilvirkar, aðskotaeiningar sinnar tíðar. Störf framkvæmdastjóra eða forstjóra eins og menn fóru að kalla þá, voru skilgreind að nýju í samræmi við lagabreytingar og stjórnunarhlutverkið fékk meira vægi. Ábyrgðarsvið forstjóra voru eftir sem áður lengi vel harla óljós. Þeir voru jafnvel hliðsettir með öðrum fagstjórnendum, höfðu jafn mikið vægi, og þetta var túlkað með dálítið frjálslegum hætti. Ferlar voru harla óskýrir sem oft leiddi til þess að forstöðumönnum varð lítið ágengt að fylgja fyrirmælum ráðherra og Alþingis um framkvæmd fjárlaga. Með lagabreytingum 2003 voru stjórnir heilbrigðisstofnana lagðar af, forstjórar beintengdir ráðuneyti og framkvæmdastjórnir festar í sessi sem mikilvægur hlekkur í stjórnun heilbrigðisstofnana. Þær skyldu vera forstjóra eða framkvæmdastjóra til ráðgjafar um starfsemi stofnunarinnar og honum bar að hafa samráð við hana um allar mikilvægar ákvarðanir varðandi þjónustu og rekstur stofnunarinnar. Ábyrgð hans á rekstri og starfsemi stofnunar var því skilyrt með þessum hætti og var ekki afdráttarlaus. Í þessu frumvarpi sem við fjöllum um er gert ráð fyrir að ákvæðið um framkvæmdastjórnir falli brott sem lögbundið form og þar með hert á ábyrgð og hlutverki forstjóra. Áfram er gert ráð fyrir að framkvæmdastjórar lækninga og hjúkrunar séu virkir í starfi og eftir atvikum aðrir faglegir stjórnendur. Í 13. grein núgildandi laga sem fjalla um fagráð er áþekkt ákvæði og um framkvæmdastjórnir nema að því leyti að rekstrarleg atriði þarf forstjóri ekki að bera undir fagráð. Meiri hluti velferðarnefndar leggur þetta atriði m.a. til í lokaútgáfu nefndarálits síns, eins og framsögumaður kom inn á. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að ráðherra setji reglugerð um verklag og skipan fagráða heilbrigðisstofnana. Skerpt er á hlutverki fagráða í frumvarpinu og þar með lögð aukin áhersla á þverfaglega samvinnu sem er eðlilegt og tímabært en jafn nauðsynlegt að ráðherra setji reglugerð um skipan og hlutverk þannig að eðlilegt jafnvægi sé á milli faghópa sem vissulega eru misfjölmennir á heilbrigðisstofnunum. Þetta er lykilatriði sem verður að tryggja í reglugerð því að sumar lykilfagstéttir eru ekki mjög fjölmennar en aðrar kannski þvert á móti ráðandi að höfðatölunni til. Löng hefð er fyrir starfsemi læknaráða á sjúkrahúsum og í lögunum frá 2007 er ákvæði um að á háskóla- og kennslusjúkrahúsum skuli vera starfandi læknaráð og hjúkrunarráð og eftir atvikum önnur fagráð. Heimildarákvæði er um það gagnvart öðrum heilbrigðisstofnunum og á þeim er opnað fyrir að eitt fagráð sé starfrækt. Á stærri stofnununum hafa læknaráðin verið mjög virk en á minni stofnunum hafa læknaráð í seinni tíð verið atkvæðalítil. Virðulegur forseti. Nú er enn komið að mikilvægum breytingum á lögum um heilbrigðisþjónustu sem er aðlögun að þingsályktun um heilbrigðisstefnu til 2030 sem Alþingi samþykkti í júní í fyrra. Markmiðið er að lögin endurspegli áherslur heilbrigðisstefnunnar. Áhersluatriðið nú er að það er litið svo á að nú sem aldrei fyrr sé gengið út frá því að lög um heilbrigðisþjónustu séu rammalöggjöf um skipulag heilbrigðisþjónustu í landinu, vegvísir sem fylgja skal. Þetta eru ekki lítilvægar breytingar, þær eru meiri háttar. Frumvarpið og boðaðar breytingar eru ekki óumdeildar. Nefndarálit ber þess merki, nefndin var ekki einhuga og umsagnir eru margar gagnrýnar og gjalda varhuga við hræringum af þessu tagi. Því er ekki að neita að frumvarpið felur í sér talsverðar breytingar og þær munu koma fram í framkvæmd, skipulagi og starfsemi heilbrigðisstofnana. En að mínu áliti eru þær algjörlega tímabærar. Það sem hvað umdeildast er í umhverfi heilbrigðisstarfsmanna samkvæmt þessu frumvarpi get ég ímyndað mér að sé stjórnunarlegu þættirnir og skilgreiningar á hlutverki forstjórans sem skipstjóra á skútunni. Það loftar aðeins meira um forstjórahlutverkið, bæði varðandi æðstu stjórn og skipulag starfseminnar, skyldur aukast og tekinn er af allur vafi um að forstjóra skal skylt að tryggja að skýrt sé farið með hver ber faglega ábyrgð á öllum stigum. Þá er að finna þarna skilgreiningar, svo sem nýja þriggja flokka sundurgreiningu á heilbrigðisþjónustu og skilgreiningar á verksviðum hvers flokks fyrir sig. Þær eru almennt orðaðar og þurfa að mínu áliti að fá endurskoðun. Varðandi annars stigs heilbrigðisþjónustu er t.d. ekki getið um endurhæfingarþjónustu, sem er mikilvægur þáttur í öllu heilbrigðisstarfi, öllu lýðheilsustarfi. Það má ráða af lestri nefndarálits og af gögnum nefndarinnar að þetta hefur hlotið umfjöllun og menn hafi ekki verið á eitt sáttir um þetta en svo má líka nefna að rýr hlutur endurhæfingarþjónustunnar var talsvert gagnrýndur við gerð heilbrigðisstefnu. Þetta er vaxandi þáttur og mikilvægið er óumdeilt. Í umsögnum um frumvarpið sem borist hafa kennir ýmissa grasa og þau eru ekki öll blómleg eða jákvæð. Ljóst er að frumvarpið er umdeilt í hópi fagfólks, einkum meðal lækna og líklega líka meðal hjúkrunarfræðinga þótt finna megi raddir víða í hópi fagstétta. Í nokkrum eru dregnar upp þær sviðsmyndir að eitt fagráð geti tæpast þjónað þeim markmiðum sem sett eru og svo hitt að óvarlegt sé að lögfesta um of þau ákvæði sem forstjóri þarf að bera undir fagráð varðandi rekstrarlega þætti. Það er rétt að geta um það að í nefndaráliti kemur fram að breyting var gerð á þessu atriði. Þá bendir t.d. Læknafélag Íslands á agnúa varðandi skilgreiningar á flokkunum þremur, fyrsta, annað og þriðja stig, að þeir séu um of miðaðir við opinberar stofnanir sem sé engan veginn í takt við tíðarandann. Þetta hefur komið fram í ræðum í dag. Þriðja stigið sé t.d. í ríkum mæli veitt á starfsstofum heilbrigðisstarfsmanna, t.d. bæklunaraðgerðir og tæknifrjóvgunaraðgerðir, sem eingöngu eru nú gerðar utan Landspítala, utan opinberra stofnana. Læknafélagið bendir líka á að lítið sé gert úr starfsemi sjúkrahúsa á landsbyggðinni og það þarf að ramma inn miklu betur. Læknaráð Landspítalans er sömuleiðis harðort í sinni umsögn og gagnrýnir frumvarpið harkalega. Svipaðan tón kveður við í umsögn læknaráðs Súkrahússins á Akureyri. Þetta frumvarp er, eins og ég hef nefnt áður, talsvert róttækt á köflum, svo mörgum þykir nóg um. Það er fagnaðarefni að margir þættir laganna eru einfaldaðir og skýrðir í samræmi við breytta tíma, á því var þörf. Hlutverk og ábyrgð forstjóra er orðin afdráttarlausari en ég fyrir mitt leyti hefði gjarnan viljað sjá í lögunum skýr ákvæði um viðurlög gagnvart forstjórum sem ekki standa sig í stykkinu, að þeir hafi raunverulegt aðhald, en mikill misbrestur hefur verið á því í áranna rás. Vísað hefur verið til þess að um þá gildi lög um opinbera starfsmenn en ég blæs á það og tel að það þurfi að veita þeim enn meira aðhald, það er mikið í húfi. Það þarf að gera til þeirra kröfur um menntun og þekkingu og mikinn aga í vinnubrögðum. Brýnna er en nokkru sinni fyrr að fyrir liggi stefna um hin einstöku hlutverk stofnana, sett mælanleg markmið, skyldur forstjóra og mælingar á árangri, bæði á faglegu sviði, rekstrarlegu og hinu fjárhagslega. Það er algjör forsenda þegar forstjóra eru veitt svona mikil völd að fyrir liggi til hvers er ætlast af einstökum heilbrigðisstofnunum, hvaða þjónustu er gert ráð fyrir að þær skuli veita. Ég tek undir álit Læknafélags Íslands um að það sé lítið gert úr hlut landsbyggðarsjúkrahúsanna og þau skilin eftir. Ég hafði væntingar um að skilgreind yrðu verkefni háskólasjúkrahússins og kennslusjúkrahússins gagnvart landsbyggðinni og ýtt undir að þéttriðnu þjónustuneti yrði komið á heilbrigðisþjónustu í landinu. En í heild þá er það mín skoðun við skjóta yfirferð að með frumvarpinu sé stigið framfaraspor. Í því eru talsverðar nýjungar og breytingar og mikið veltur á reglugerðum en það er í valdi ráðherra að setja þær og innihald þeirra og útfærsla skiptir miklu. Það verður spennandi að fylgjast með hvernig frumvarpinu reiðir af, hvort það tekur einhverjum breytingum úr því sem komið er á milli 2. og 3. umr. Það er mikilvægt að ekki verði rasað um ráð fram en þetta mikilvæga mál er raunar afgreitt í flýti og hefur ekki hlotið nægilega almenna umræðu því að það eru atriði þarna inni sem skipta sköpum. Það er óráð að mínu áliti að afgreiða frumvarp um svo viðamikla starfsemi í mikilli ósátt við fjölmenna hópa fagfólks sem gegna lykilstörfum.
Herra forseti. Við ræðum hér í 2. umr. frumvarp til laga um breytingu á lögum um heilbrigðisþjónustu, er varðar þjónustustig, fagráð o.fl. Eins og fram hefur komið hefur hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson kynnt nefndarálit meiri hluta velferðarnefndar og kynnt þær breytingartillögur sem lagðar eru til af meiri hlutanum. Ég tel þær ekki ganga nógu langt til að bregðast við þeim fjölmörgu athugasemdum sem gerðar hafa verið, fyrst við frumvarpið í samráðsgátt stjórnvalda og svo núna eftir að það kom hér fyrir Alþingi. Í samráðsgátt bárust 25 umsagnir frá hinum ýmsu hagsmunaaðilum og stofnunum, opinberum stofnunum og samtökum. Alþingi bárust 14 umsagnir og rauði þráðurinn í gegnum þær er eiginlega sá að samráð hafi verið lítið og lítið á ábendingar hlustað. Ég verð að segja að ég tel þetta miður vegna þess að um er að ræða mjög mikilvægt frumvarp. Það skýtur stoðum undir þá vinnu sem unnin var með þingsályktun um heilbrigðisstefnu sem var mjög góð. Þess vegna verður það kannski hálfdapurlegur endir á þeirri vinnu ef frumvarpið fer í gegn með þeim litlu breytingum sem meiri hlutinn leggur til. En aðeins um ástandið hér á Alþingi. Nú eru það lögskýringargögn sem hér koma fram og þá verður maður að minna á það hér í ræðustól að Alþingi er að koma út úr þriggja mánaða ástandi sem hefur verið afar sérstakt, svo ekki sé sterkara að orði kveðið, ástandi sem kemur til af kórónuveirunni sem hefur lagt heimsbyggðina á hliðina um nokkurra mánaða skeið. Í morgun hófst móttaka ferðamanna, ef svo má að orði komast, í Leifsstöð og samfélagið allt er í rauninni enn þá mjög halt. Fjöldi fólks er atvinnulaus, heilbrigðiskerfið er víða laskað eftir þetta o.s.frv. Það er í því umhverfi sem ákveðið er engu að síður að klára þetta mál sem í eðlilegu árferði hefði fengið eðlilega og nauðsynlega umfjöllun. Því miður var það ekki svo í hv. velferðarnefnd. Við fengum vissulega til okkar gesti en því miður gafst ekki tími til umræðu um málið og það hefur svo sem komið fram í máli fleiri sem hafa tjáð sig hér í dag. Ég geld varhuga við nokkrum atriðum og tek undir umsagnir fjölmargra. Ég vil þó byrja á því að segja að það er mjög gott að verið sé að skilgreina heilbrigðisþjónustu í fyrsta, annað og þriðja stig en ég hef áhyggjur af því að ekki sé tekið nógu vel á því er varðar öldrunarþjónustuna, hvað gerist varðandi greiðslu sjúkratrygginga og hvað gerist ef stofnanir sinna þriðja stigs þjónustu þrátt fyrir að vera í rauninni annars stigs þjónustuveitandi. Mér finnst dálítið eins og skautað sé fram hjá því í nefndarálitinu að auðvitað verði þetta bara þannig og auðvitað mega stofnanir sinna því ef þær eru að því. En mér finnst eins og ekki sé alveg tekið tillit til ábendinga um að það geti verið að heilbrigðisþjónustuveitendur lendi í vanda þegar kemur að því að semja við greiðanda, þ.e. Sjúkratryggingar Íslands, fyrir slíka þjónustu. Ég hef áhyggjur af því hvernig hlutverk forstjóra er ákveðið í þessu máli. Á sama tíma og fjölmargir þingmenn, sérstaklega hægra megin við miðju, hafa frekar verið að kalla eftir að stjórn sé sett yfir Landspítala, að valdinu sé dreift meira og að passað sé upp á að forstjóri heilbrigðisstofnana hafi ekki of mikil völd einn og sér heldur verði að dreifa valdinu, þá er akkúrat farið í hina áttina í þessu frumvarpi, þ.e. forstjóri hefur í rauninni heimild til að gera skipurit. Hann gerir það. Hann ákveður í þessu skipuriti hvort hann ætlar yfirleitt að hafa framkvæmdastjórn sér til halds og trausts og hefur um það sjálfdæmi. Hann ber skipuritið vissulega undir heilbrigðisráðherra en hafi hann mikinn sannfæringarkraft, og það veltur væntanlega á tengslum forstjóra við ráðuneytið og heilbrigðisráðherra hvernig tekið yrði á því, er jafnframt, miðað við umsagnir fagaðila, verið að vatna út svokölluð fagráð. Nú er talað um að hafa bara eitt fagráð á heilbrigðisstofnun í staðinn fyrir fleiri. Fjölmargir gagnrýndu það. Ég ætla að vitna í umsagnir bæði Landspítala og embættis landlæknis hvað þetta varðar. Félag íslenskra hjúkrunarfræðinga, Félag sjúkraþjálfara, hjúkrunarráð, Læknafélagið, Læknafélag Íslands, læknaráð Landspítalans, læknaráð Sjúkrahússins á Akureyri og að ég held Læknafélag Reykjavíkur hafa öll gagnrýnt að fagráðin eigi að verða eitt eftir breytingar. Landspítali segir, með leyfi forseta: „Í einu stóru fagráði er hætt við að raddir fámennari stétta eigi undir högg að sækja og því gæti þessi breyting haft þveröfug áhrif miðað við það sem henni er ætlað. Í stað þessara breytinga mætti hafa það opið að um eitt fagráð sé að ræða, sem kann að henta, sérstaklega á minni heilbrigðisstofnunum. Á stærri stofnunum er ekki óeðlilegt að þær fagstéttir sem þess óska eigi sín fagráð en að fagráðunum sé ætlað að hafa með sér samstarf og samráð í anda sannrar teymisvinnu. Afar mikilvægt er að starfsmenn eigi sér faglega rödd og vettvang til að láta hana heyrast innan þekkingarstofnana eins og heilbrigðisstofnana. Að auki er mikilvægt að fagfólk sjálft hafi um það að segja hverjum það treysti til setu í fagráði.“ Þetta kemur frá sjálfum Landspítala sem geldur varhuga við að hafa eitt stórt fagráð. Þetta kom líka frá öllum fagstéttunum. Og hvers vegna? Jú, vegna þess að ólík sjónarmið eru uppi hjá þessum aðilum. Ég velti líka fyrir mér að fagráðið skuli vera skipað af forstjóra og í rauninni er illa skilgreint hvernig forstjóri skipar það. Ráðherra skal kveða á um skipan og verklag í reglugerð en það er ekkert um það hvaða stéttir þurfi að sitja þar, hvernig þær skuli fundnar o.s.frv. Þarna erum við með forstjóra heilbrigðisstofnunar sem er gríðarlega mikilvæg, og honum er í sjálfsvald sett hvort hann hafi skipurit og hvort hann hafi framkvæmdastjórn og skipi fagráðið sem á að vera einhver öryggisventill. Svo veltir maður fyrir sér rekstri stofnunarinnar. Í breytingartillögum hefur meiri hlutinn ákveðið að meiri háttar ákvarðanir varðandi reksturinn þurfi ekki að bera undir framkvæmdastjórn, sé framkvæmdastjórn yfirleitt til, heldur bara atriði er varða heilbrigðisþáttinn. Það er fjölmargt sem maður er hugsi yfir varðandi þær breytingartillögur og þá vinnu sem hefur átt sér stað í nefndinni. Embætti landlæknis gerði líka athugasemd um skilgreiningu á fjarheilbrigðisþjónustu og ætla ég að fá að vitna í umsögn embættisins. Þar segir, með leyfi forseta: „Eins og nefnt var í fyrri umsögn embættisins þegar málið var í samráðsgátt, hefði embættið viljað sjá skilgreiningu á fjarheilbrigðisþjónustu í endurskoðuðum lögum, enda ljóst að framboð og eftirspurn eftir slíkri þjónustu fer ört vaxandi. Embættið leggur til að löggjafinn noti tækifærið með fyrirhuguðum breytingum á heilbrigðislöggjöfinni og skilgreini formlega hvað átt er við með fjarheilbrigðisþjónustu. Slíkt mun án vafa auðvelda heilbrigðisstarfsmönnum, -stofnunum og stjórnvöldum að átta sig á grundvelli slíkrar þjónustu sem og heimildum til að veita hana.“ Þá kemur að umsögn embættis landlæknis um fagráðin. Þar segir, með leyfi forseta: „Embættið áréttar það sem fram kom í fyrri umsögn um að mikilvægt er að gaumgæfa skipan, verksvið og verklag fagráða heilbrigðisstofnana í ljósi þess að á Íslandi eru samtals 35 skilgreindar heilbrigðisstéttir og er vel að lagt er til að slíkt verði gert með reglugerð. Mikilvægt er að haft verði samráð við heilbrigðisstéttir við setningu þeirrar reglugerðar.“ Nú hafa heilbrigðisstéttirnar sjálfar lagst mjög gegn þessu þannig að maður veltir fyrir sér hvort þetta sé mjög skynsamleg ráðstöfun. Það kom aðeins til umræðu í hv. velferðarnefnd fyrir viku hvort ekki væri nauðsynlegt að hafa skilgreiningu á fjarheilbrigðisþjónustu í frumvarpinu eins og embætti landlæknis bendir svona rækilega á, bæði í samráðsgátt og í þeirri umsögn sem það sendi hv. velferðarnefnd, en meiri hlutanum þótti ekki tími til þess. Þá kem ég aftur að því sem hér ræddi í upphafi, maður skynjar skilningsleysi meiri hluta eða ráðherra á því ástandi sem hefur verið hér. Ég átta mig alveg á því að ráðuneytið hefur heldur betur verið önnum kafið og ráðherra líka en það breytir því ekki að þingið hefur líka verið önnum kafið í þessa þrjá mánuði og þess vegna ekki getað unnið þetta mál eins og nauðsynlegt hefði verið. Umsagnir fagstétta og fagstéttir sem mættu fyrir nefndina töluðu um að með því að breyta t.d. ákvæðum um fagráð og með því að breyta og auka svona umtalsvert völd forstjóra væri verið að beita stéttirnar ákveðinni þöggun. Það væri ekki samráð núna á heilbrigðisstofnununum. Ég leyfi mér að trúa að þrátt fyrir allt sé vilji hv. meiri hluta velferðarnefndar að vinna þetta mál vel. Vegna þess og af því að ég held að það sé líka vilji hæstv. heilbrigðisráðherra og starfsfólks ráðuneytisins að vinna þetta vel, enda er mikið í lagt og þingsályktun um heilbrigðisstefnu mjög mikilvæg og þetta er mjög mikilvægt mál, þá skil ég ekki hvers vegna meiri hlutinn í hv. velferðarnefnd leyfði ekki umræðu um málið. Nú hefur reynt á slíkt í hv. velferðarnefnd varðandi stór mál og það gerðist t.d. í morgun varðandi endurskoðun á lyfjalögum, sem er ekkert smáræði, mjög mikilvægur lagabálkur. Þar heimilaði framsögumaður málsins, hv. þm. Ólafur Þór Gunnarsson, umræðu um það mál og vil ég hrósa honum fyrir að hafa gert það. En að sama skapi langar mig að gefa hv. þm. Ólafi Þór Gunnarssyni, sem einnig er framsögumaður í þessu máli, tækifæri til að leyfa umræðu um þetta mál líka í nefndinni. Ég held að það sé betra að taka einhvern tíma aftur í þetta mál, leyfa athugasemdum sem varða allar þessar heilbrigðisstéttir að komast að. Ég legg því til að málið verði tekið aftur inn í nefndina milli 2. og 3. umr. af því að ég tel þetta það mikilvægt mál að við verðum að vanda okkur. Það er ekki gott þegar við flýtum okkur um of. Það hefur gerst áður í nefndinni. Annað mál sem var í nefndinni og varðaði neyslurými var keyrt í gegnum nefndina með sambærilegum hætti, þ.e. umræður ekki leyfðar, athugasemdir nefndarfólks ekki leyfðar. En það mál strandaði hjá starfsfólki Alþingis sem var sammála um að nefndarálitið sem afgreitt hafði verið út úr nefndinni af hv. meiri hluta væri ófullbúið og þyrfti því að taka það aftur inn í nefndina og vinna það með fullnægjandi hætti. Ég held að Alþingi skuldi landsmönnum það að vanda sig þegar kemur að jafn mikilvægu máli og breyting á lögum um heilbrigðisþjónustu er. Við skuldum öllu því fagfólki sem starfar á heilbrigðisstofnunum um allt land, embætti landlæknis, öllum þessum fagfélögum, Sambandi íslenskra sveitarfélaga og fleirum, að við drífum okkur ekki í að henda málinu út úr nefnd af því bara, heldur vinnum það á faglegan hátt. Þess vegna legg ég til að málið verði kallað inn í hv. velferðarnefnd milli 2. og 3. umr.
Hæstv. forseti. Ég ætla að byrja á því að taka undir orð formanns hv. velferðarnefndar um að æskilegt sé að taka málið aftur til nefndar. Hún vitnaði í hvernig framsögumaður í öðru máli fór yfir það mál mjög vel. Það væri mjög gott að fá slíka yfirferð í þessu máli. Hér ræðum við um heilbrigðisþjónustu, fagráð o.fl. Ég ætla að byrja á því að nefna Sjúkrahúsið á Akureyri. Í stefnu þess má sjá það markmið að það vill skilgreina sig sem háskólasjúkrahús. Í dag er búið að tiltaka nokkurn fjölda umsagna sem borist hafa þannig að ég þarf ekki að fara yfir það, en ég ætla samt sem áður að leyfa mér að grípa niður í umsögn frá vinnuhópi Sjúkrahússins á Akureyri. „Í 21. gr. laga um heilbrigðisþjónustu nr. 40/2007 er sjúkrahúsið skilgreint sérstaklega sem kennslusjúkrahús og í nýjum drögum að frumvarpi til laga um breytingu á lögunum“ - sem við fjöllum um hér - „er það óbreytt. Það er mat vinnuhópsins að löggjöfin hefti möguleika stofnunarinnar á frekari framþróun.“ Settur var á laggirnar vinnuhópur á vegum sjúkrahússins og er það mat hans að löggjöfin, sem við samþykkjum hugsanlega hér, hefti möguleika stofnunarinnar á frekari framþróun. Áður var skilgreining á hlutverki Sjúkrahússins á Akureyri sú að það væri kennslusjúkrahús og það miðaðist við stöðu sjúkrahússins fyrir setningu laganna árið 2007. Í umsögninni segir að starfsemin sé orðin mun umfangsmeiri. Meðal annars fari þar fram göngu- og dagdeildarþjónusta, vísindastarfsemi og að það sinni einnig kennsluhlutverki. Árið 2018 fékk Háskólinn á Akureyri heimild til að vera með doktorsnám. Háskólinn er því núna með nám á öllum þrepum háskólanáms og er vel að merkja gott samstarf á milli Háskólans á Akureyri og Sjúkrahússins á Akureyri. Ég verð að nefna það sem sagt var í heilbrigðisstefnu til 2030, sem við samþykktum á síðasta þingi og þar sem Miðflokkurinn sat hjá. Þar er talað um að auka þurfi kröfur um gæði og öryggi í heilbrigðisþjónustu. Í umsögninni segir um það: „Á SAk hafa verið innleiddar markvissar aðferðir gæðastjórnunar til þess að tryggja gæði og öryggi í allri starfseminni og eru þær forsendur þess að sjúkrahúsið er með alþjóðlega gæðavottun á starfsemi sinni. Sjúkrahúsið er fyrsta heilbrigðisstofnunin á Norðurlöndunum til að hljóta slíka vottun. […] Sífellt er lögð áhersla á notkun mælikvarða og gæðavísa til meta gæði og árangur ásamt markvissu umbótastarfi sem grundvallist á nýjustu þekkingu og búnaði. Öflugt vísindastarf og nýsköpun á SAk er leiðarstef í slíku umbótastarfi.“ Mín skoðun er sú að Sjúkrahúsið á Akureyri eigi að skilgreina sem háskólasjúkrahús þar sem vísindastarfsemi er samofin daglegri starfsemi spítalans, samanber skilgreiningu 4. gr. laga um háskólasjúkrahús. Í nýrri stefnu heilbrigðisráðherra í vísindarannsóknum á heilbrigðissviði til ársins 2030 kom fram ákveðinn vilji til þess að jafna aðstöðu vísindamanna á landsvísu og nýta svokölluð samlegðaráhrif til þess að standa sameiginlega að nauðsynlegum innviðum til að styðja við öflugt vísindastarf. Að mínu viti er Sjúkrahúsið á Akureyri háskólasjúkrahús. Það þarf aðeins að viðurkenna þá starfsemi og hlutverk þess. Mig langar að koma inn á hvernig heilbrigðisþjónusta er stigskipt, þar sem við fjöllum töluvert um það, og hvernig þeir sem veita þjónustuna sjá fyrir sér það sem við erum að ræða hér. Í umsögn læknaráðs Sjúkrahússins á Akureyri segir, með leyfi forseta: „Við álítum að þessi skilgreining á þriðja stigs heilbrigðisþjónustu sé ónákvæm og ófullnægjandi, ólíkt skilgreiningum á fyrsta og annars stigs þjónustu í drögunum. Það að skilgreina þjónustuna út frá því að hún sé eingöngu veitt á einni stofnun í landinu, Landspítala – háskólasjúkrahúsi (LSH), eða að hún sé eingöngu veitt í samráði við LSH, teljum við rangt. Hvaða þriðja stigs þjónusta er veitt á Íslandi, hvar og á hvaða forsendum? Gæðaeftirlit með flókinni og sérhæfðri heilbrigðisþjónustu er nauðsynlegt. Hver mun sjá um gæðaeftirlit og skilgreiningu þriðja stigs þjónustu á LSH? Gangi þetta eftir verður LSH og væntanlega forstjóri LSH æðsti og valdamesti aðili hvað varðar þriðja stigs þjónustu á Íslandi. Nær væri að heilbrigðisráðuneytið eða landlæknisembættið bæri ábyrgð á skilgreiningu og skipulagningu þriðja stigs þjónustu. Gangi þessi breyting eftir, hvernig verður þá sú þjónusta sem þegar er veitt, t.d. á SAk metin, endurmetin og endurskipulögð?“ Ég ætla aðeins að skjóta því hér inn að margir sem sendu umsagnir nefndu samráðsleysi. Læknafélag Íslands gerði nokkrar athugasemdir sem ég vil taka undir, sem varða einna helst það sjónarmið sem snýr að breytingu á 4. gr. laganna, sem er skilgreining á því sem kallað er þriðja stigs þjónusta og að hún verði aðeins veitt á háskólasjúkrahúsi eða á heilbrigðisstofnun í samráði við háskólasjúkrahús. LÍ telur að þriðja stigs þjónusta sé einnig veitt á starfsstofum heilbrigðisstarfsmanna. Þar getum við nefnt liðskiptaaðgerðir og tæknifrjóvganir. Læknafélagið bendir einnig á endurhæfingarmeðferð sem veitt er á Reykjalundi og á Heilsustofnun NLFÍ í þessu sambandi. Þetta þarf sem sagt að skilgreina betur. Mér finnst nokkuð misvísandi og alls ekki skýrt hvað átt er við með því að fjalla aðeins um heilbrigðisstofnanir en ekki sjúkrahús. Viljinn er þá, eins og ég skil þetta, að hafa aðeins eitt háskólasjúkrahús, eitt kennslusjúkrahús, og svo mun restin falla undir heilbrigðisstofnanir, þrátt fyrir að það sé sjúkrahús á Sauðárkróki, svo dæmi sé tekið. Vissulega fellur það undir Heilbrigðisstofnun Norðurlands en samt sem áður er það sjúkrahús. Undir Heilbrigðisstofnun Norðurlands fellur einnig heilsugæslan á Akureyri. Þetta eru tvær jafn mikilvægar stofnanir. Á sjúkrahúsinu á Sauðárkróki er veitt þjónusta á öðru stigi eins og þetta er skilgreint núna. Einnig vil ég nefna hvernig búið er að finna út, að því er virðist, það sem snýr að fagráðum. Í nefndaráliti meiri hlutans segir, með leyfi forseta: „Í 13. gr. laganna er kveðið á um skyldu háskóla- og kennslusjúkrahúsa til að vera með starfandi læknaráð og hjúkrunarráð og eftir atvikum önnur fagráð.“ - Þetta á þá við um tvær stofnanir á Íslandi. - „Með 10. gr. frumvarpsins er lagt til að felld verði brott úr lögunum ákvæði um slík fagráð en þess í stað komi þverfaglegt ráð allra fagstétta heilbrigðisstarfsfólks innan heilbrigðisstofnana forstjóra til ráðgjafar og stuðnings, og verður skylda til skipunar sérstaks fagráðs almennt bundin við heilbrigðisstofnanir.“ Mér líst ekki alveg á þessa þróun eða réttara sagt, ég skil ekki alveg á hvaða leið við erum. Er það þá forstjóri sem ber ábyrgð á læknisfræðinni innan stofnananna? Ég spyr. Það skal tekið fram að því var mótmælt í nokkrum umsögnum. Til upprifjunar hefur verið litið svo á að ábyrgðin væri þrískipt innan heilbrigðiskerfisins. Rekstur er í höndum forstjóra, ábyrgð á lækningum í höndum framkvæmdastjóra lækninga og ábyrgð á hjúkrun í höndum framkvæmdastjóra hjúkrunar. Undir framkvæmdastjóra lækninga hefur alltaf verið yfirlæknir sem ber ábyrgð á sinni sérgrein. Ég leyfi mér að segja að heilbrigðisstefnan, sú sem við ræðum hér, verður að snúast um þá sem nota þjónustuna og notendur þjónustunnar verða vita með vissu hvert þeir eiga að leita þurfi þeir svör eða samtal. Umboðsmaður Alþingis hefur bent á það tvisvar sinnum, fyrst árið 2005 og síðast árið 2018, að liggja þurfi skýrt fyrir hverjir beri ábyrgð á hverju. Læknisfræðileg meðferð er og á að vera á ábyrgð lækna. Ég ætla aðeins að fjalla um skipurit þar sem það er eitt af þeim álitamálum sem uppi eru. Ég ætla að lesa kaflann sem snýr að skipuriti í nefndaráliti meiri hlutans og það er kannski vegna þess að ég þarf aðstoð við að skilja það. „Við meðferð málsins komu fram athugasemdir við það að fella brott 11. gr. laganna um skipurit heilbrigðisstofnana og veita þannig forstjóra heilbrigðisstofnana einum umboð til þess að gera grundvallarbreytingar á ábyrgðarsviðum og stjórnun stofnana. Með þessu fyrirkomulagi sé hætta á að ekki verði nógu góð yfirsýn yfir stjórnskipulag heilbrigðisstofnana. Í þessu samhengi var bent á álit umboðsmanns Alþingis, nr. 9841/2018,“ - álitið sem ég nefndi áðan - „um eftirlit ráðherra með stjórnskipulagi heilbrigðisstofnana í formi staðfestingar á skipuriti stofnunar samkvæmt lögum um heilbrigðisþjónustu. Þá var bent á þann möguleika að í stað staðfestingar ráðherra yrði kveðið á um skipun stjórnar yfir stærri heilbrigðisstofnunum sem hefði m.a. það hlutverk að samþykkja skipurit. Meiri hlutinn tekur undir framangreind sjónarmið um að með því að afnema skyldu forstjóra til að gera skipurit stofnunar verði hætta á að yfirsýn tapist yfir skipulag heilbrigðisstofnunar. Meiri hlutinn telur að með því að forstjóri geri skipurit í samráði við framkvæmdastjórn, sé slík stjórn starfandi við heilbrigðisstofnunina samkvæmt skipuriti, og kynni það fyrir ráðherra ásamt rökstuðningi fyrir skipuritinu áður en það tekur gildi fáist aðhald að forstjóra heilbrigðisstofnunarinnar varðandi stjórnskipulag stofnunarinnar. Meiri hlutinn leggur því til breytingartillögu þess efnis að orðalag 11. gr. laganna breytist til samræmis við framangreint.“ Gott og vel. Ég ætla að klára kaflann, með leyfi forseta: „Með 9. gr. frumvarpsins er einnig felld brott 12. gr. laganna sem kveður á um skyldu til að starfrækja framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun, undir yfirstjórn forstjóra. Telja má að ekki sé alltaf þörf á framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun enda sé starfsemi slíkra stofnana mismikil að umfangi. Að mati meiri hlutans eigi ákvörðun um það hvort þörf sé á sérstakri framkvæmdastjórn á heilbrigðisstofnun að vera í höndum forstjóra og koma fram í skipuriti viðkomandi stofnunar.“ Ég verð að viðurkenna að ég á mjög erfitt með að skilja hvað þetta þýðir í raun og veru. Þess vegna fagna ég því mjög að fá málið aftur inn til nefndar. Ég get verið sek um að hafa ekki verið nægjanlega góð í að spyrja nákvæmlega um þetta atriði enda þurfti ég að lesa það mjög oft og næ enn þá ekki utan um það. Það er þá forstjórans að kynna skipuritið fyrir ráðherra, ekki að fá samþykkt ráðherra. Þetta stendur og þetta er atriðið sem við höfðum töluverðar áhyggjur af. Við héldum að við værum að taka „einræðisvald“ forstjórans og setja ábyrgðina yfir á ráðherra, en það er forstjórans að kynna skipuritið fyrir ráðherra áður en það er samþykkt. Að lokum vil ég koma inn á umsögn landlæknis, eins og fleiri hafa gert hér. Landlæknir er mjög sáttur við að hér sé skilgreind stigskipt þjónusta, ef við getum talað um það þannig. Því er haldið fram, og ég held að það sé rétt, að þannig sé hægt að sjá best fyrir hvernig fjármunir nýtist. En þó ekki. Landlæknir hefði viljað sjá betri skilgreiningu á fjarheilbrigðisþjónustu. Fleiri hafa fleiri komið inn á það hér. Ég held að þó svo að nefndin, á þeim skamma tíma sem henni er skammtaður, vildi leggjast yfir að reyna að skilgreina það myndi það ekki nást á þessum tíma. Hins vegar gæti sá möguleiki verið fyrir hendi að flýta sér aðeins hægar og koma því inn í stefnuna hvað við getum sett í fjarheilbrigðisþjónustu. Það er því allt opið. Það verkefni er reyndar sett í starfshóp, meiri hlutinn tiltekur það í sínu áliti, og hann mun skila af sér 1. júní 2021. Það er dálítið seint. Ég verð að taka undir þau orð sem féllu fyrr í dag að nú er árið 2020 og við erum ekki enn þá búin að skilgreina hvernig við ætlum að hafa fjarheilbrigðisþjónustuna. Eins og ég hef rakið er landlæknir efins í sambandi við faglega ábyrgð innan heilbrigðisstofnana. Hann áréttar að mikilvægt sé að sú ábyrgð verði falin þeim sem hafa mestu þekkingu og faglega hæfni á hverju sviði. Þetta er það sem ég vildi segja um málið. Ég get ekki séð að Miðflokkurinn styðji þetta frumvarp. Það eru þvílíkir ágallar á því að það er eiginlega ekki réttlætanlegt að ýta á græna takkann, eins og það kallast. Ég á von á því að við munum ekki styðja málið, frekar vera á móti.
Hæstv. forseti. Við í Miðflokknum munum ekki greiða þessu máli atkvæði okkar en ég fagna því reyndar mjög að málið hafi verið kallað aftur inn til nefndar, ég tel fulla þörf á því. Á málinu eru ýmsir vankantar, t.d. er einungis talað um eitt háskólasjúkrahús, með ágætisrökum, en mótrökin eru líka til staðar. Ekki er tekið tillit til þeirra sem eru á starfsstofum sem heyra til einkareksturs sem virkað hefur mjög vel, þannig að við munum ekki greiða málinu atkvæði.
Forseti. Við sitjum hjá í þessu máli. Það er aðallega út af því að þetta er eitt af þeim málum sem tekið var úr nefnd áður en við náðum almennilega að klára þá góðu umræðu sem var byrjuð í nefndinni. Það eru vinnubrögð sem við erum vonandi að fara að laga núna; eiga almennilega umræðu um nefndarálitið og klára hana áður en það er afgreitt úr nefndinni, þannig að við sitjum hjá í bili. Ég tel það vera góða niðurstöðu að málið sé tekið aftur til nefndar og vonandi náum við betri sátt um málið þar áður en það kemur til 3. umr.
Herra forseti. Hér er um margt ágætt og mikilvægt mál á ferðinni sem byggir á góðri vinnu við þingsályktun um heilbrigðisþjónustu sem samþykkt var í þinginu. Frumvarpið er hins vegar því miður ekki nógu vel unnið. Það fékk töluvert margar umsagnir í samráðsgátt sem ekki var tekið tillit til. Málið fékk líka töluvert margar umsagnir hér, sem því miður hefur ekki verið komið til móts við og hefur umræða verið af afskaplega skornum skammti í hv. velferðarnefnd þannig að við í Samfylkingunni getum ekki greitt atkvæði með því. Hefur málið verið kallað til nefndar og vona ég að nefndin komi sér saman um að leyfa umræðu um það af því að ég held að í svona mikilvægu máli skipti miklu að við reynum frekar á samvinnu en sundrungu.
Herra forseti. Hér er um að ræða mál sem er að mörgu leyti ágætt. Það er jákvætt að skilgreina betur þessi þrjú stig þjónustunnar, en staðreyndin er sú að skautað er mjög hratt yfir ákveðna þætti sem lúta að mikilvægum innviðum mikilvægra heilbrigðisstofnana. Í öðrum atriðum er tekin mjög hörð afstaða án mikillar umræðu og í raun án raka. Við í Viðreisn höfum ekki getað greitt þessu máli atkvæði, höfum jafnvel verið á móti því vegna afgreiðslunnar. En nú er búið að kalla það inn í nefnd aftur og í ljósi þess munum við sitja hjá núna.
Virðulegur forseti. Ég verð að lýsa því að ég er sammála þeim sem hafa komið upp á undan mér um að þetta mál er mikilvægt, en því miður var umræðan engin. Að málið hafi verið rifið út úr nefnd í óþökk sumra nefndarmanna finnast mér mjög léleg og eiginlega furðuleg vinnubrögð. En ég vona heitt og innilega að við tökum málið aftur inn í nefnd og gerum þetta almennilega.
Herra forseti. Hér greiðum við atkvæði um breytingar á lögum um heilbrigðisþjónustu sem verið hafa í hv. velferðarnefnd í hálft ár. Við höfum haldið marga fundi um málið. Tilkynnt var með rúmlega tveggja sólarhringa fyrirvara að leitast yrði við að taka málið út á fundi nefndarinnar, sem var gert. Tekinn var nánast heill fundur í nefndinni til að ræða málið. Telji menn hins að ekki sé nóg að gert í því og að ekki sé nógu gott að menn nái ekki fullkomnu samkomulagi um öll atriði í þeim málum sem eru fyrir þinginu, er sjálfsagt að ræða málið á enn einum fundi í nefndinni. Ég mun leggja mig fram um að láta það allt saman ganga ljómandi vel. En ég vísa því á bug að málið sé illa unnið.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar um tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun og um samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034, þ.e. 15 ára samgönguáætlun. Ég mun mæla fyrir þeim tveimur eins og hæstv. forseti fór yfir. Ég mun kappkosta að fara yfir meginefni nefndarálitsins sem er á 29 blaðsíðum auk fylgiskjala með töflum en það mun ekki gefast tími til að fara yfir öll atriði þessa álits enda samgöngumálin víðfeðm og fjalla um ansi margt. En í upphafi vildi ég nefna það að í samgönguáætlun eru fullt af markmiðum og áherslum og unnið út frá hinum ýmsu áætlunum hins opinbera í samgöngum. Undir það fellur vegakerfið, allar hafnir landsins og flugvellir, sjóvarnir sem og almenningssamgöngur á lofti, láði og legi, þannig að það er af mörgu að taka, fyrir utan hin ýmsu stjórnsýsluverkefni og má þar nefna umferðaröryggisáætlun, ýmsar rannsóknir og greiningar og annað slíkt. Ég vil byrja á því að fara aðeins yfir vinnu nefndarinnar og þakka fyrir gott samstarf í nefndinni og vil líka þakka starfsfólki Alþingis, sérstaklega nefndarritaranum okkar, kærlega fyrir góða vinnu og gott samstarf, þetta gekk mjög vel. Ég held að ég geti nánast fullyrt hér að almennt er nefndin mjög sammála í þessum málaflokki og er með mjög svipaðar áherslur þó að það séu ekki allir á nefndarálitinu, en það kom í ljós alveg undir lokin. Ég tel því að nefndarmenn séu nálægt hver öðrum í þessu og með svipaðar áherslur. Málið var lagt fram á Alþingi 30. nóvember 2019 og tekið til umræðu í desember þannig að við höfum haft málið í töluverðan tíma til vinnslu í nefndinni og hefur margt breyst og gerst frá þeim tíma. Í því ljósi vil ég byrja á að útskýra hvernig við sjáum þetta fyrir okkur. Það er gert ráð fyrir því að samgönguáætlun sé fullfjármögnuð og í fullu samræmi við fjármálaáætlun sem er samþykkt til fimm ára í senn. Það sé fullt samræmi þarna á milli. Svigrúm Alþingis og nefndarinnar til að gera breytingar er innan þess ramma sem fjármálaáætlun og fjárlög hverju sinni gefa okkur og miðaðist vinna nefndarinnar við það. Við fengum margar umsagnir og fengum marga gesti til að fara yfir þetta viðamikla mál og það er algerlega ljóst að orðin er mikil uppsöfnuð þörf í samgöngum á Íslandi. Það er margt sem skapar þá þörf. Margir vilja meina að við höfum verið í langan tíma eftir á í uppbyggingu samgöngukerfisins og sumir hafa nefnt allt að áratug og gerðar hafa verið skýrslur um að uppsöfnuð þörf sé komin upp undir 400 milljarða. Svo hefur margt gerst. Atvinnulífið þróast, byggðir þróast og það byggjast upp fjölbreyttari atvinnuvegir sem eru víðar um landið. Ferðaþjónustan verður einn af grunnatvinnuvegum þjóðarinnar og annað slíkt. Það breytir áskorununum og gerir þær fjölbreyttari og eykur á þörfina fyrir uppbyggingu samgönguinnviða og allar tegundir þeirra. Við sjáum líka þá þróun, samhliða breyttum atvinnuháttum, að búseta í dreifbýli er að aukast og jafnvel fleiri skólabörn sem þarf að keyra um langan veg í skóla, það gerist líka með sameiningu skóla, sameiningu sveitarfélaga. Það er svo margt sem hefur áhrif á þörf fyrir uppbyggingu og þjónustu í samgönguinnviðum, hvaða uppbygging sem það er eða snjómokstur eða tíðni í áætlunum í almenningssamgöngum og annað slíkt. Þetta þarf allt saman að hafa í huga og kom mikið ákall um þetta fram í nefndinni. Þá skal þess líka getið að það er ekki nema rúmt ár síðan við samþykktum síðustu samgönguáætlun. Þá kom þessi krafa skýrt fram. Það er ástæðan fyrir því að við erum að fjalla aftur um samgönguáætlun núna. Nefndin lagði þá fram á Alþingi, til samgönguyfirvalda, visst verkefni til að útvíkka möguleika til fjárfestinga í samgönguinnviðum. Það var margt sem þurfti að bæta við til að hægt væri að fara hraðar í uppbyggingu, bæði til að auka fjármögnunina og búa til heildarsýn. Við gerðum þá kröfu að samgönguáætlun kæmi fyrr fram endurskoðuð miðað við þær forsendur. Það sem hefur gerst síðan þá er að í fjármálaáætlun, sem var samþykkt 2018 og átti að taka gildi frá og með árinu 2019, voru samþykktir til þriggja ára auknir 5,5 milljarðar í samgönguframkvæmdir. Í fjármálaáætlun sem var samþykkt vorið 2019 var samþykkt að bæta 4 milljörðum árlega næstu fimm árin í samgönguinnviði, þannig að það er töluverð aukning. Svo kom þingsályktunatillaga og fjáraukalög núna á þessu þingi, í mars sl., frekar en apríl, þar sem Alþingi samþykkti 6,5 milljarða aukalega til samgönguframkvæmda. Þetta er sú viðbótarfjármögnun sem hefur komið inn og hefur verið ráðstafað í samgönguáætlun og hluti af þessu eru breytingartillögur sem við leggjum til núna vegna þingsályktunar nr. 28/150, um sérstakt tímabundið fjárfestingarátak. En það er fleira sem búið er að taka tillit í endurskoðaðri samgönguáætlun sem við fjöllum um núna. Það er búið að bæta við áhersluatriðum úr nýrri flugstefnu, það eru komin áhersluatriði úr nýrri stefnu í almenningssamgöngum. Síðan þá hefur líka verið gerður samgöngusáttmáli fyrir höfuðborgarsvæðið, þar kemur einnig aukið fjármagn í samgönguinnviðina og tekur á hluta af þeim áskorunum sem ég fór yfir áðan. Greiningu á jarðgangakostum á Austurlandi hefur verið bætt við og greiningu á Sundabraut hefur verið bætt við. Hér er einnig tekið á tillögum að flýtiframkvæmdum í grunnneti vegasamgangna sem samvinnuverkefnum og ég vil geta þess að nú er lagafrumvarp til meðferðar í umhverfis- og samgöngunefnd sem kemur einmitt inn á þessi samvinnuverkefni. En allt spilar þetta saman og er allt til þess gert að fleyta okkur fram í þeirri mikilvægu innviðauppbyggingu sem samgöngur eru. Þannig að þetta er gríðarlega mikilvægt. Helstu breytingartillögur sem við leggjum fram núna varðandi þá samgönguáætlun sem lögð var fram í nóvember sl. eru til að bregðast við og uppfæra samgönguáætlun miðað við fjárfestingarátak fyrir 2020 sem ég nefndi áðan og svo nokkrar áherslubreytingar sem við gerum við markmiðskafla samgönguáætlunar. Ég ætla að renna örstutt yfir það. Við leggjum til, varðandi markmið um greiðar samgöngur, að unnin verði stefna í hafnamálum og framtíðarsýn mótuð um samspil hafna við aðrar samgöngur. Við teljum það gríðarlega mikilvægt. Það eru mörg mikilvæg og stór hafnaverkefni sem eru annaðhvort í burðarliðnum eða er ósk um en koma hvergi fram í stefnum eða áætlunum til framtíðar þannig að hægt sé að bregðast við og undirbúa þau. Við leggjum líka til þá breytingu við kaflann um markmið um greiðar samgöngur að unnið verði að greiningu á flugvellinum og þeir flokkaðir miðað við hlutverk þeirra. Þar viljum við leggja miklu meiri áherslu á mismunandi notkun á flugvöllunum og að hlutverk þeirra sé skýrt þannig að hægt sé að reka flugvellina og setja fjárframlög og markmið á þá miðað við þá notkun sem á að vera. Við kafla um markmið um öryggi í samgöngum leggjum við til að skráning samgönguslysa og annarra atvika verði bætt og samræmd og haldið verði utan um skráningarnar rafrænt. Það hefur skort á þetta, að okkur finnst, það eru svo mörg atvik í umferðinni sem skila sér aldrei í samræmda slysaskráningu og úr því þarf að bæta til þess að sé hægt að takast betur á við svarta bletti eða uppákomur í umferðinni til að fækka slysum í umferðinni almennt. Við þessi markmið leggjum við líka til að greindar verði leiðir til að tryggja sem best leiðréttingartækni vegna gervihnattaleiðsögu um allt land, svo sem með aðild Íslands að nýrri geimáætlun Evrópusambandsins og að viðræður verði hafnar við framkvæmdastjórn ESB um stækkun þjónustusvæðis EGNOS svo það nái yfir Ísland. Þetta er gríðarlega mikilvægt með tilliti til flugöryggis og var mikið rætt fyrir nefndinni og víðar og mikilvægt að þetta markmið komi inn. Hvað varðar markmið um hagkvæmar samgöngur bætist þar við nýr töluliður um að unnin verði langtímastefna um uppbyggingu jarðganga sem stuðli að faglegri forgangsröðun framkvæmda. Það er gríðarlega mikilvægt að við fáum haldbærar upplýsingar, eins og um hafnirnar, um hvaða jarðgangaverkefna fólk væntir og þar þarf að gera ýmsar rannsóknir, jarðfræðirannsóknir, um þjóðhagslegan ábata og samfélagslega greiningu og svo framvegis. Þetta er ein af þeim áætlunum sem við leggjum til bætast við þær áætlanir sem þegar eru komnar. Við gerum tillögur um viðbót við markmið um jákvæða byggðaþróun. Í fyrsta lagi að reglugerð um héraðsvegi verði endurskoðuð með tilliti til byggðasjónarmiða og breyttra atvinnuhátta, einkum skil vegflokka og viðmið um uppbyggingu, viðhald og afskráningu héraðsvega af vegaskrá. Einnig verði unnin greining á stöðu landsvega utan stofnvegakerfisins og þar metin þörf á úrbótum til lengri tíma. Þetta tengist mikið ferðaþjónustunni og nýtingu miðhálendisins og þjóðgörðum og öðrum friðlýstum svæðum og annað slíkt. Hvaða aðgengi ætlum við að hafa og hvernig ætlum við að búa um þetta? Það verður að segjast að í dag er þetta mikill frumskógur, það eru mismunandi vegflokkar á hálendinu og að hálendinu og það eru mismunandi veghaldarar og mismunandi ferli, hvort vegunum sé yfir höfuð sinnt eða ekki og deildar meiningar um hvernig þeir eigi að vera úr garði gerðir. Þetta eru helstu breytingarnar sem við gerum. Það mun ekki gefast tími hér til að fara yfir allar breytingar sem hafa orðið og þær sem við leggjum til, en þá vil ég nefna að aðrar þær tillögur sem við erum að gera eru byggðar á vinnu nefndarinnar og þessu mikla ákalli um uppbyggingu samgönguinnviða þar sem samgönguáætlun þarf að fylgja fjármálaáætlun eins og ég kom inn á áðan. Nú er komin sú staða upp vegna Covid og frumvarps sem við vorum að samþykkja hér rétt áðan, að fjármálaáætlun, sem við bjuggumst við að yrði lögð fram núna í vor og við værum að samþykkja á þessum tímapunkti, hefur frestast fram til 1. október. Við getum ekki lagt til neinar raunbreytingar á samgönguáætlun núna af því að við vitum ekki hvort það verður fjármagn til þess eða ekki. Við þurfum því að bíða fram á haustið til að sjá hvaða fjármagn verður til ráðstöfunar í uppbyggingu samgönguinnviða. Það hefur verið rætt um að lagt verði fram fjármagn allt að 60 milljarðar í fjárfestingarátaki stjórnvalda til þriggja ára, 2021–2023, og má vænta að stór hluti af því fari í samgönguinnviði miðað við þá reynslu sem við höfum núna frá títtnefndri fjárfestingaráætlun fyrir 2020, sem ég nefndi áðan. Við förum því þá leið að byggja á vinnu nefndarinnar, setja upp forgangsröðun nefndarinnar og tillögur hennar um hvernig auknum fjármunum til samgönguinnviða verði ráðstafað á þessum þremur árum, 2021, 2022 og 2023. Það eru fylgiskjöl með nefndarálitinu. Þar er hægt að sjá, gangi fjármögnun eftir samkvæmt þessum tillögum í fjármálaáætlun í haust, að þá mun umhverfis- og samgöngunefnd leggja fram breytingartillögu við samgönguáætlun sem er til samræmis við þær áherslur sem er að finna í þessu nefndaráliti og miðað við fylgiskjöl og þær töflur sem eru þar og farið í gegnum það að þannig sé skynsamlegast að vinna þetta út frá þingsköpum og eðli máls. Ég vona að þetta sé eins skýrt og hægt er að hafa. Þarna eru mörg mikilvæg verkefni. Það er mjög mikilvægt að þetta gangi eftir. Og hvaða áherslur höfum við lagt í þessu? Áætlunin er að fylgja eftir þeim verkefnum sem eru hafin eða eru í hönnun og undirbúningi núna, eru ýmist komin af stað eða eru að fara af stað, í framhaldi af fjárfestingaráætluninni fyrir 2020, að það verði samfella í þeim. Svo eru þarna líka önnur mikilvæg innviðaverkefni eins og áframhaldandi átak í uppbyggingu tengivega sem dæmi, sem er mikið byggðamál og atvinnumál. Svo eru stórframkvæmdir inni í þessu sem tengjast höfnunum, eins og t.d. uppbygging hafnarinnar í Þorlákshöfn til að geta tekið á öruggan hátt á móti fraktflutningum og farþegaferjum frá meginlandi Evrópu og annað slíkt. Varðandi flugvellina er mikilvægt að klára uppbyggingu á flughlöðum, bæta öryggi varaflugvalla og margt fleira sem má þar fara yfir. Allt er þetta undir markmiðum okkar um greiðari samgöngur, öruggari samgöngur og jákvæða byggðaþróun. Svo eru náttúrlega loftslagsmálin alls staðar nefnd í þessu samhengi. Það er rétt að hafa það í huga. Þetta voru stóru línurnar. Ég ætla þá, eins og tími gefst, að fara aðeins dýpra í hvern og einn lið. Þar ætla ég að byrja á fjármögnuninni af því að hún hefur verið mikið rædd og er stór þáttur í þessu. Forsenda þess að allar framkvæmdir og þjónusta í vegakerfinu gangi eftir er fjármögnunin. Þá vil ég geta þess að vegakerfið er ein stærsta einstaka eign ríkissjóðs upp að lágmarki 750 milljarðar og henni þarf að viðhalda. Eftir því sem þessi eign stækkar og verður umfangsmeiri þá eykst þjónustuþörfin og kostnaðurinn við þjónustuna. Sem dæmi má nefna að eftir að komin er aðskild akstursstefna á Hellisheiði er komið vegrið sem þarf kannski að laga allt að aðra hverja viku. Það er nýr kostnaður. Snjómokstur á slíkum stöðum er kostnaðarsamari og kannski eykst umferðin og annað. Þegar ferðamannavegunum fjölgar og með dreifðari búsetu eykst þörfin víða á tíðari snjómokstri og meira viðhaldi og þjónustu vega þannig að við megum ekki gleyma því að þessir þættir stækka. Þetta var mikið rætt fyrir nefndinni. Það er kannski gott að nefna það núna að út af einni flýtiframkvæmdinni núna, framkvæmd sem var áætluð á næsta ári, að laga Biskupsbeygju um Heiðarsporð, voru 350 millj. kr. færðar frá árinu 2021 yfir til ársins 2020 með fjármögnun í fyrrnefndri fjárfestingaráætlun. Nefndin leggur til að þeim 350 milljónum sem losna á árinu 2021 verði ráðstafað í viðhald, einmitt vegna þess hversu mikilvægt það er að viðhalda þessari eign ríkissjóðs, tryggja umferðaröryggi og koma í veg fyrir að tapa fjárfestingunni. Það er sú breytingartillaga sem við gerum. Varðandi fjármögnun að öðru leyti er heildarendurskoðun á framtíðarfjármögnun vegakerfisins hjá verkefnastjórn núna sem er að taka allt þetta saman, orkuskiptin t.d. og það hafa verið að falla til sértekjur af umferð og er verið að skoða hvaða tillögur við ætlum að leggja til um almenna gjaldtöku. Svo höfum við rætt um notendagjöld í jarðgöngum sem þarf að taka inn í þá vinnu. Ein tillagan í gildandi samgönguáætlun, þegar hún var samþykkt, var að taka upp notendagjöld í jarðgöngum sem eiga að standa undir einhverjum rekstrarkostnaði jarðganganna og jafnvel framkvæmdakostnaði líka þannig að hægt sé að að auka jarðgangaframkvæmdir. Það þarf að búa til þá stefnu og láta hana tengjast heildarstefnunni í fjármögnun vegakerfisins. Svo er fyrrnefnt frumvarp um samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir þar sem einkaaðilar og hið opinbera vinna saman að uppbyggingu og er hugsað þannig að það yrði gjaldtaka á þær einstöku framkvæmdir sem færi inn í þá leið. Þannig yrði reynt að hafa gjaldið ekki hærra en ávinninginn af því að leiðin verði styttri, hagkvæmari og öruggari. Í samgöngusáttmálanum milli ríkis og sex sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu er gert ráð fyrir möguleika á að taka upp notendagjöld, svokölluð flýti- og umferðargjöld. Þar er líka talað um fjármögnun í gegnum sölu á Keldnalandinu. Svo munu sveitarfélögin koma með mótframlög inn í það og það verður líka tekið á því í samgönguáætlun. Þar er aukin fjármögnun fyrir samgönguuppbyggingu og hægt að fagna því að tíu ára framkvæmdastoppi á höfuðborgarsvæðinu er vonandi að fara að ljúka fyrr en síðar. Svo vildi ég nefna fjárfestingarátakið, sem ég kom aðeins inn á áðan, 2021–2023. Þar var horft svolítið til sölu á hlutum ríkisins í fjármálafyrirtækjum, en kannski er betra að horfa á næstu árum á sölu í ríkiseignum, við þurfum að kanna það. Allt eru þetta leiðir sem hafa verið ræddar og skoðaðar núna og kalla á heildarendurskoðun í þessum málum sem við áætlum að verði í fyrsta lagi til 2022 en vonandi ekki seinna en 2023. Það ætti að vera klárt og komið í framkvæmd næst þegar samgönguáætlun verður endurskoðuð. Hana ber að leggja fram og endurskoða á þriggja ára fresti. Ein af áherslum í gildandi samgönguáætlun eru stofnleiðirnar út frá höfuðborgarsvæðinu, mesti þjóðhagslegi ábatinn væri að klára þær og auka umferðaröryggi þar. Það sem ég hef alltaf sagt og hefði kannski átt að byrja á að segja er að samgöngumál eru stærsta velferðarmálið. Allar samgönguframkvæmdir auka hagvöxt. Þær draga úr umferðarslysum og kostnaði samfélagsins af þeim og það er náttúrlega samfélagslegur ábati af því. Það verður hagkvæmara að reka fyrirtæki, heimili og samfélagið allt sem slíkt. Því lögðum við réttilega áherslu á umferðarmestu og slysamestu vegina sem eru stofnæðarnar út frá höfuðborgarsvæðinu. Hluti af þeim framkvæmdum er kominn á áætlun innan höfuðborgarsáttmálans og svo er forgangsraðað þeim auknu fjármunum sem kom til samgöngumála í að klára restina. Það er gríðarlega mikilvægt að geta hafist handa við það t.d. að klára að aðskilja akstursstefnu og tvöföldun Reykjanesbrautarinnar frá Krýsuvíkurgatnamótum og alveg upp að flugstöð þar sem flestir landsmenn fara að lágmarki einu sinni á ári meðan flugsamgöngur eru í gangi. Þetta er einn umferðarmesti vegur landsins en því miður einn sá slysamesti líka. Ég tala nú ekki um hvað það er mikilvægt að klára Suðurlandsveginn og Vesturlandsveginn. Þetta er komið, eitt af áhersluatriðunum, til flýtingar og hefur þokast áfram sem er mikilvægt. Að þessu sögðu vildi ég koma inn á höfuðborgarsáttmálann og geta þess að varðandi þá fjármögnun sem ég ræddi áðan og tengist höfuðborgarsáttmálanum er gert ráð fyrir að ef það eigi að taka upp flýti- eða notendagjöld á grundvelli höfuðborgarsáttmálans þarf það á einhvern hátt að fá samþykki Alþingis. Núna erum við að samþykkja vissan hluta af höfuðborgarsáttmálanum í gegnum samgönguáætlun, vissa forgangsröðun framkvæmda og þá fjármögnun sem nú þegar er komin og annað slíkt. Við leggjum áherslu á það að allar breytingar á sáttmálanum þurfa að koma í gegnum samgönguáætlun og vera samþykktar af Alþingi. Við viljum líka leggja gríðarlega áherslu á að eins mikilvægur og höfuðborgarsáttmálinn er, af því að hann kemur inn á svo mörg atriði í að auka og efla samgönguinnviði og fjölbreyttar samgöngur á höfuðborgarsvæðinu, varðandi skipulagsmál, fjármögnun og koma mikilvægum framkvæmdum af stað, er líka mikilvægt að allir aðilar samkomulagsins virði það. Öðruvísi gengur samkomulagið ekki upp. Það er alveg ljóst að í samkomulaginu er endurskoðun á ákvæðum þannig að ef helstu atriði þess ganga ekki eftir verður hægt að endurskoða og jafnvel segja upp samkomulaginu. Það sem er fremst í áherslum samkomulagsins er t.d. endurskoðun ljósastýringa og nú er búið að gera úttekt á því þannig að vonandi mun það ganga hratt eftir. En það sem hefur kannski gengið hægar er að koma framkvæmdum af stað sem eru framarlega í samgönguáætlun, eins og gatnamót milli Reykjanesbrautar og Bústaðavegar og svo er framkvæmd Arnarnesvegarins áætluð strax á næsta ári. Þá er mikilvægt að skipulagsmál þar hafi klárast sem og öll önnur skipulagsmál. Það tengist líka þessu opinbera hlutafélagi sem er á dagskrá hér á eftir þessum tveimur málum. Það félag er svolítið hugsað til þess að halda utan um bæði fjármögnunina og framgang framkvæmda, forgangsröðun og annað. Ég tel mikilvægt að farið sé eftir þessu. Nú er tímanum fyrir mína fyrstu ræðu að verða lokið. Ég hef farið hérna yfir helstu áherslurnar hjá okkur, helstu breytingar og hvernig þetta allt saman er hugsað og vonandi hefur þetta skýrt það. Það er fullt af áherslum í nefndarálitinu og fylgigögn sem útskýra þetta nánar, t.d. á bls. 12 er farið yfir þau jarðgöng sem við leggjum til að séu rannsökuð til að búa til áætlanir. Það er mörg svona verkefni sem við leggjum til að verði unnin, hvernig þau verði unnin og hvað sé tekið tillit til. Að öðru leyti vísa ég í þetta ítarlega nefndarálit og fylgiskjölin með því og vona að Alþingi samþykki þetta með góðu umboði fyrir þá vinnu sem við erum að fara í varðandi fjármálaáætlun í haust, að hér séu áherslurnar skýrar og við náum í sameiningu að fjármagna það í fjármálaáætlun og fjárlögum í haust þannig að þessar framkvæmdir og áætlanir hér nái fram að ganga.
Virðulegur forseti. Þetta er rosaáætlun í samgöngumálum. Mér er spurn hvort framsögumaður telji hana standast á einhvern hátt. Við vitum að fyrir 20, 30 árum voru áætlanir um ofanbyggðaveg. Hann hvarf. Það er búið að tala um Sundabrautina í fjölda ára og þar er ekkert farið að koma inn. Ég sé ekki betur en að hér sé talað um Akureyrarflugvöll og ákveðnar fjárfestingar. Mér skilst að í áætluninni komi fram að ratsjárbúnaðurinn sé eitthvað farinn að gefa sig og þurfi endurnýjunar við og það kosti milljarða að endurnýja hann. Ég sé ekki hvort það sé í fjárhagsáætlun að gera það. Mig langar að spyrja hvort hv. þingmaður viti hvernig staðan er á því.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið. Hann nefnir hvort samgönguáætlun standist. Það eru kannski nýlegri vinnubrögð og kröfur um að samgönguáætlun sé fjármögnuð, að ekki sé verið að gera breytingar eða leggja eitthvað fram nema það sé fjármagnað. Eins og ég rakti eru ýmsar leiðir til að sjá til þess. Sundabraut var nefnd og hún er komin lengra en nokkru sinni fyrr því að hennar er getið í samgönguáætlun. Hún er í samvinnuverkefnafrumvarpinu sem liggur fyrir þinginu og hún er hluti af höfuðborgarsáttmálanum um að klára þurfi skipulagsmálin varðandi hana. Hún er því komin á gott skrið. En varðandi ratsjárbúnaðinn á Akureyrarflugvelli er einmitt eitt af markmiðunum í breytingartillögunni að leggja áherslu á að EGNOS-kerfið verði endurskoðað með svokallað leiðréttingarkerfi og það er [[Forseti hringir.]]ýmiss konar vinna í gangi í kringum það.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Jú, en ég er samt ekki ánægður vegna þess að ef við tökum bara Sundabrautina þá var byrjað að þrengja að henni. Og við vitum að það virðist vera einhver andstaða við það enn þá, a.m.k. hjá Reykjavíkurborg. Á einhvern undarlegan hátt virðast þeir vilja fara einhverjar krókaleiðir til að koma henni á vegna þess að þeir virðast alltaf vilja þrengja meira og meira að henni, eins og var á sínum tíma með ofanbyggðaveginn, en hann hvarf. Það er búið að taka hann af dagskrá vegna þess að leiðin lá um Garðabæ, sem var eiginlega bagalegt því að það er fáránlegt að láta alla aka í gegnum tvö, þrjú sveitarfélög bara til að komast vestur eða norður, í staðinn fyrir að fara fyrir ofan bæinn. En varðandi Akureyrarbæ hljótum við að byrja á því að gera ratsjárkerfi öruggt á flugvöllum og sjá til þess að þótt það kosti milljarða þá reddum við því og göngum frá því þannig að það sé í lagi.
Virðulegi forseti. Einn af stóru kostum höfuðborgarsáttmálans tengist t.d. Sundabraut út frá skipulagsmálum. Eins og hv. þingmaður kom réttilega inn á hefur Reykjavíkurborg verið á móti Sundabraut og sýnt hálfgert skipulagslegt ofbeldi í þessu, afsakið orðbragðið. En með gerð samgöngusáttmálans á höfuðborgarsvæðinu skuldbinda borgaryfirvöld sig til að klára skipulagslegan feril Sundabrautar. Það er mikilvægt að allir aðilar standi við samkomulagið því að annars nær það ekki fram að ganga og þetta er hluti af því samkomulagi. Svo nefndi hv. þingmaður ofanbyggðaveginn og annað slíkt. Hluti af hinu skipulagslega samkomulagi er að það sé samgönguás í gegnum höfuðborgarsvæðið sem er þá mislægur, sem sagt greiður samgönguás í gegnum höfuðborgarsvæðið. Það er mjög mikilvægt. Og við leggjum gríðarlega áherslu á ratsjárkerfið eins og hv. þingmaður.
Virðulegi forseti. Það er af mörgu að taka. Ég ætla að sjá hvað ég kemst yfir. Í fyrsta lagi tek ég undir með meiri hlutanum sem fagnar framtíðarsýn um greiningu á jarðgangakostum, því að það skiptir máli að hafa einhverja heildarsýn byggða á faglegum forsendum. En mig langar að spyrja hvernig þingmanninum finnst það ríma við PPP-framkvæmdirnar. Búin er til hjáleið fyrir ákveðna tegund framkvæmda fram hjá faglegu forgangsröðuninni. Leiðin til að komast inn á PPP-listann er að passa inn í ákveðið fjármögnunarmódel, en ekki endilega þjóðhagsleg nauðsyn framkvæmdarinnar. Finnst hv. þingmanni þessar nálganir kallast á, sérstaklega þegar við sjáum að PPP-verkefni kosta, samkvæmt greinargerð frumvarps um þau, 20–30% meira en ríkisframkvæmdir? Það er líka óljóst, ef eitthvað er að marka minnisblað fjármálaráðuneytisins um það mál, hvort þessar reikningskúnstir komi framkvæmdunum yfir höfuð fram hjá því að leggjast inn í A-hluta, sem er í raun helsti tilgangurinn með því að búa til PPP-kerfið sem hjáleið.
Virðulegi forseti. Meginmunurinn á þessum tveimur leiðum er að þar sem um jarðgangakostinn er að ræða yrði það alfarið gert í gegnum samgönguáætlun og með hinni almennu gjaldtöku í jarðgöngum. Horft er á það svolítið heildstætt þannig að við erum annars vegar að tala um forgangsröðun innan þess liðar, en hins vegar erum við með samvinnuverkefnum að bjóða upp á valkost til að flýta mikilvægum framkvæmdum. Þá er kostnaðurinn kannski sá fyrir notandann, við að slík framkvæmd fari ekki inn í almenna þjóðhagslega ábatagreiningu og allar þessar miklu rannsóknir, að notandinn borgar veggjöldin til að flýta þeirri framkvæmd. Ég tel að það hafi reynst gríðarlega vel í Hvalfjarðargöngunum og það er módelið sem við miðum við hér. Þær framkvæmdir þurfa samt að uppfylla viss skilyrði og hagkvæmnisútreikninga.
Virðulegur forseti. Rétt aðeins um loftslagsmálin. Meiri hlutinn segir að það sé mikilvægt að Vegagerðin komi að áætlanagerð varðandi orkuskipti í samgöngum og loftslagsáhrif samgangna. Mig langar að spyrja þingmanninn hvernig þetta rímar við stjórnarsáttmálann þar sem segir að ríkisstjórnin stefni að því að allar stærri áætlanir ríkisins séu metnar út frá loftslagsáhrifum. Þessi áætlun var ekki metin þannig og síðasta samgönguáætlun ekki heldur. Er verið að leggja til í nefndarálitinu að Vegagerðin geri eitthvað sem ríkisstjórnarflokkarnir ákváðu fyrir þremur árum að ætti að gera hvort eð er með allar áætlanir og hefur ekki enn verið gert? Af því að hér var Sundabraut nefnd þá skiptir hún náttúrlega máli í þessu samhengi vegna þess að allar úttektir á henni benda til þess að hún muni auka umferðarrýmd og þar með auka heildarumferð á höfuðborgarsvæðinu og hafa neikvæð áhrif á loftslagsmál. Ég velti því upp hvort það sé eðlilegt á þessum tímapunkti að leggja þann aukna þunga í Sundabrautina sem gert er með því að [[Forseti hringir.]]festa hana í tillögutextanum en ekki ræða hana í greinargerð eins og upphaflega var lagt upp með.
Virðulegur forseti. Ef ég byrja á Sundabrautinni þá gætu þeir útreikningar breyst hratt með hröðum orkuskiptum og öðru slíku sem við göngum út frá hér. En öll samgönguáætlun miðast við stefnu ríkisstjórnarinnar í loftslagsmálum. Það er alveg augljóst. Það sem við erum að benda á, sérstaklega varðandi Vegagerðina og þá áherslu sem hv. þingmaður nefnir, tengist rafvæðingu hafna. Vegagerðin heldur utan um framkvæmdir í höfnum og annað slíkt og er leiðbeinandi varðandi þær og því teljum við mikilvægt þegar kemur að orkuskiptum í samgöngum, og við erum með loftslagssjóð og annað slíkt, að horft sé til þess að hafa Vegagerðina, sem hefur þekkingu á innviðauppbyggingu á höfnum, með í ráðum þegar önnur ráðuneyti vinna að slíkum málum í áætlunum ríkissjóðs.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðuna og ágætisyfirferð. Það er ljóst að mikil vinna hefur farið fram í nefndinni um þessar áætlanir og eðlilegt að töluverð umræða fari fram um þær í þingsal. Það sem mig langar hins vegar að spyrja hv. þingmann út í er umræða um miklar fjárfestingar sem þarna eru á ferðinni, mismiklar að sjálfsögðu eftir verkefnum. Borgarlína er nokkuð fyrirferðarmikil í öllum þeim áætlunum sem við sjáum í dag og í þeim samningum og samkomulögum sem gera á. Mig langar að spyrja hv. þingmann: Telur hann að í þeim áætlunum sem við fjöllum um núna, og mögulega þeim viðbótarsamningum eða pælingum sem við erum með í þinginu, sé búið að ramma nógu vel inn kostnað ríkisins við þátttöku í að bæta almenningssamgöngur á höfuðborgarsvæðinu? Er það nógu skýrt? Er það algerlega klárt hver heildarkostnaður íslenska ríkisins er við þátttöku í borgarlínuverkefninu?
Virðulegi forseti. Nei, ég held að það sé alveg augljóst að kostnaðurinn er ekki alveg fullrammaður inn enda snýst þetta ekki bara um borgarlínu. Höfuðborgarsáttmálinn er um miklu fleiri framkvæmdir. Því tel ég svo mikilvægt að hinu opinbera hlutafélagi, sem er líka á dagskrá í dag, verði komið á fót til að sú vinna fari af stað, fullmótuð af báðum samstarfsaðilum. Í dag fer þessi vinna mestmegnis fram með samstarfssamningi við Höfuðborgarstofu eða Borgarlínustofu þannig að ég tel að það sé eðlilegur taktur í þessari stefnumörkun. Þá vil ég benda á að samkvæmt samgönguáætlun verða alvöruframkvæmdir í borgarlínunni ekki komnar á fullt skrið á næstu þremur árum en þá á að vera búið að endurskoða samgönguáætlun. Í ferlinu verður áætlunin því endurskoðuð nokkrum sinnum. Þá verður hægt að uppfæra hana miðað við nýjustu upplýsingar, úttektir og rannsóknir.
Hæstv. forseti. Ég held að það sé mjög mikilvægt að fyrir liggi hvað ríkið áætlar að þáttur þess í borgarlínunni sé stór. Erum við að tala um 10 milljarða eða 100 milljarða? Það gengur ekki að mínu viti að fara út í slíkt verkefni upp á opinn tékka. Að segja í rauninni bara: Við ætlum að endurskoða það í áætlunum framtíðarinnar hver okkar þáttur verður. Það er mjög mikilvægt að sú áætlun sem liggur til grundvallar borgarlínu sé algerlega skýr ef ríkið á gangast undir einhverjar skuldbindingar út af þessum miklu framkvæmdum, sem eru vitanlega umdeildar eins og eðlilegt er, og í rauninni vandséð að borgi sig þegar upp er staðið. Reynslan annars staðar sýnir okkur það. Ég er mjög hissa á því ef við ætlum að klára þær áætlanir og samþykktir sem hér liggja fyrir, óviss um hvað þessi gríðarlega stóra framkvæmd á að kosta. Ég ímynda mér alla vega að þegar menn verða farnir af stað og búnir að leggja fyrstu kílómetrana, eða hvað þetta heitir, af þessu öllu saman muni þeir segja: Það er ekki hægt að hætta við. Það er ekki hægt að snúa við alveg sama þótt kostnaðurinn verði 200 milljarðar.
Virðulegi forseti. Það er alveg ljóst að við erum ekki að leggja fram opinn tékka. Við setjum fram framkvæmdaáætlun og ríkissjóður setur ekki meira í neitt verkefni en það sem ríkið samþykkir. Það liggur þá fyrir hverjir eru fyrstu áfangarnir sem ríkissjóður ætlar að setja fjármagn í. Þá vil ég benda á að þetta er innviðaverkefni í samgöngum. Ekki er verið að setja fjármagn í að kaupa strætisvagna eða byggja upp eitthvert leiðakerfi enda hefur verið lögð áhersla á að hér er verið að fjalla um uppbyggingu innviða en ekki reksturinn. Þeir innviðir nýtast í miklu fleira en bara borgarlínu. Verið er að samþykkja að byggja upp forgangsakreinar sem gagnast núverandi almenningssamgöngukerfi og væntanlegu borgarlínusamgöngukerfi, og svo fyrir hjólandi og gangandi og hina almennu umferð. Þannig get ég ekki séð að við séum að leggja fram opinn tékka.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir framsögu á nefndaráliti um fimm ára samgönguáætlun. Þetta er stór pakki. Mig langar aðeins að drepa á það sem kom fram í máli þingmannsins um það sem hefur breyst vegna Covid og þess sem því fylgir. Þingmaðurinn talaði um að gerð yrði áhersluáætlun og farið í þau verk sem væru hafin eða væru að fara að hefjast, sem væri búið að taka ákvörðun um. Getur hann sagt okkur eitthvað nánar um það? Ég geri mér grein fyrir óvissunni í þessu máli en er hægt að skjóta á hversu miklu þetta ástand breytir og hvort það verður samdráttur í áætluninni?
Virðulegur forseti. Það er nú þegar, eftir að Covid kom, búið að auka fjármagnið í áætluninni um 6,5 milljarða. Það hefur kannski verið einn af fáu ljósu punktunum í þessu ástandi. Samgönguverkefni og framkvæmdir í samgöngum henta mjög vel þegar þrengir að í efnahagslífinu. Hægt er að dreifa framkvæmdum um allt land og hafa fjölbreytt verkefni þannig að ekki myndist þensla. Hægt er að fara í smærri verkefni sem eru tilbúin mun fyrr og hægt að leggja af stað hratt til að áhrifin komi fram sem fyrst. Svo er hægt að hefja undirbúning að stærri verkefnum. Uppi eru áform um að auka samgönguframkvæmdir enn meira í fjármálaáætlun í haust. Við vitum bara ekki hvaða stærðir það eru en við leggjum til vissar stærðir í áherslum okkar og vonandi ná þær fram að ganga.
Hæstv. forseti. Já, ég geri mér grein fyrir þessum aukapeningi sem var settur inn út af þessu máli. En það hefur náttúrlega orðið útflæði úr ríkissjóði vegna ástandsins og það hlýtur líka að koma niður á þessu. En ég geri mér grein fyrir að það er erfitt að svara því. Það kom einnig fram hjá þingmanninum að viðhaldsþörf vega eykst vegna stærra vegakerfis. Það kom líka fram að við værum tíu árum á eftir sjálfum okkur í að samgöngur væru í lagi. Er eitthvað hægt að segja um það, eða er það kannski í álitinu sem ég hef ekki rekið mig á, hvað viðhaldsþörfin hefur aukist mikið?
Virðulegi forseti. Hver aukningin á viðhaldsþörfinni er kemur kannski ekki skýrt fram en miðað við framkvæmdagetu Vegagerðarinnar og það sem hefur komið fram væri eðlilegt að um 11–13 milljarðar á ári færu í að halda vegakerfinu við. Við vorum fyrir þremur, fjórum árum bara með 6–7 milljarða í viðhaldi en erum komin upp í u.þ.b. 11 núna og erum að leggja til milljarð aukalega á þessu ári í visst viðhald og svo 350 milljónir sem við forgangsröðuðum síðast. Ég hugsa að Vegagerðin gæti sinnt viðhaldi fyrir 1–2 milljarða í viðbót og það dygði til að sinna viðhaldsþörfinni og væri upp undir þá framkvæmdagetu sem er hér í landinu.
Herra forseti. Við höfum nú hlýtt á nefndarálit meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar. Ég mæli hér fyrir nefndaráliti 1. minni hluta sömu nefndar um tillögur til þingsályktana um samgönguáætlun fyrir árin 2020–2024 og árin 2020–2034 sem fá brautargengi frá meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar við sérstakar kringumstæður. Heimsfaraldur COVID-19 hefur leitt til hruns víða í atvinnulífi, vaxandi atvinnuleysis og mikils samdráttar í verklegum framkvæmdum. Sem afleiðing þessa hefur ríkissjóður orðið fyrir miklu tekjufalli en að sama skapi gríðarlegum útgjöldum. Ekki sér fyrir endann á afleiðingum faraldursins og umfangi þeirra útgjalda sem falla á ríkissjóð. Því er það mat 1. minni hluta að fjárhagslegar forsendur samgönguáætlunar séu óvenjuveikar. Ekki síst eru óvissuþættir margir í ljósi þess að engar upplýsingar liggja fyrir um hvernig fjármálastefnu, fjármálaáætlun og fjárlögum fyrir næsta ár reiðir af. 1. minni hluti tekur undir meginmarkmið hinnar umfangsmiklu samgönguáætlunar til fimm og fimmtán ára en gerir þó mikla fyrirvara. Þeir fyrirvarar snúast að litlu leyti um einstaka málaflokka eða verkefni en miklu frekar um sýn og áherslur sem nánar er gerð grein fyrir í áliti þessu. Orkuskipti í vegasamgöngum eru hafin en í samgönguáætlun er uppbygging innviða fyrir rafvæðingu bifreiða ekki sérstakt áhersluatriði, fjarri því, utan þess sem tæpt er á að innviðir til notkunar vistvænna orkugjafa í almenningssamgöngum verði til staðar og styðji við nýja umhverfisvæna tækni. Þörf er á stórátaki á þessu sviði sem og á mörgum öðrum sviðum í umhverfis- og loftslagsmálum ef von á að verða til þess að Ísland nái þeim markmiðum sem stefnt er að í Parísarsáttmálanum. Í samgönguáætlun er ekki minnst á rafvæðingu flugs eða undirbúning fyrir þá rafmagnsbyltingu sem er fram undan í flugsamgöngum, jafnvel á allra næstu árum. Mikilvægt er að byrjað verði að móta stefnu um rafvæðingu þeirra flugferða, til að byrja með, sem eru 90 mínútur eða styttri. Þingmenn Samfylkingarinnar lögðu fram þingsályktunartillögu þess efnis að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að vinna að því að allar flugferðir sem styttri eru en 90 mínútur verði rafvæddar fyrir árið 2040. Það flug sem helst kemur til álita er innanlands-, almanna- og kennsluflug. Þróunin á rafknúnum flugvélum er hröð um þessar mundir og mörg fyrirtæki í nágrannalöndunum komin langt á veg með að þróa vélar sem myndu henta vel í innanlandsflug. Og hvað er að gerast á Íslandi? Það er engin flugvél til með þessum eiginleikum. Við sitjum hjá með hendur í skauti. Það væri ánægjulegt ef íslensk stjórnvöld tækju höndum saman við einkaaðila og festu kaup á vél til að prófa við aðstæður á Íslandi og reyndu hér við krefjandi umhverfi oft og tíðum til að undirbúa okkur fyrir það sem koma mun. 1. minni hluti áréttar mikilvægi þess að þessi málefni verði sett í forgang. Rafvæðing hafna er mikið hagsmunamál og vísað til þingsályktunar um aðgerðaáætlun í orkuskiptum nr. 18/146 frá árinu 2017. 1. minni hluti bendir á að markmiðum sem þar eru sett verður ekki náð að óbreyttu í þessari samgönguáætlun. Efla þarf rafinnviði hafna landsins en samkvæmt því sem fram kom á fundum nefndarinnar með sérfróðum gestum stendur skortur á tæknilegum lausnum ekki í vegi fyrir raftengingu í höfnum. Það eru innviðirnir sem þarf að treysta eins og á fleiri sviðum. Í sáttmála Framsóknarflokks, Sjálfstæðisflokks og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs, um ríkisstjórnarsamstarf og eflingu Alþingis, segir að ríkisstjórnin stefni að því að allar stærri áætlanir ríkisins verði metnar út frá loftslagsmarkmiðum, eins og kom fram í andsvari hv. þm. Andrésar Inga Jónssonar áðan. Í aðgerðaáætlun í loftslagsmálum kemur fram að orkuskipti í samgöngum sé annað af tveimur helstu áhersluatriðum þeirrar aðgerðaáætlunar og að líta megi á orkuskipti í samgöngum sömu augum og hitaveituvæðinguna. Ekki er þó að sjá að metnaðurinn í þeim efnum hafi skilað sér í samgönguáætlun. Boðuð er heildarendurskoðun á framtíðarfjármögnun vegakerfisins. Gefið er til kynna að um nýjar fjármögnunarleiðir verði að ræða en engar tillögur þess efnis liggja þó fyrir eða útfærsla og algjörlega óljóst hvernig að þeim málum verði staðið. Tæknilegar lausnir finnast, umfang gjaldtökunnar er ekki að finna í þessu skjali eða aðra möguleika. 1. minni hluti varar við óhóflegri gjaldtöku á almennar akstursleiðir íbúa landsins í sínu nærumhverfi og minnir á reynslu Norðmanna í þeim efnum þar sem veggjöld mæta vaxandi andstöðu almennings. Í samgönguáætlun eru boðuð notendagjöld í öllum jarðgöngum en útfærsla ekki rædd frekar á þessu stigi. 1. minni hluti leggst gegn svo afdráttarlausu ákvæði og telur óásættanlegt að íbúar sem eiga ekki aðra kosti en að aka um jarðgöng á sínu búsetusvæði taki á sig beinar auknar álögur. Minnt er á að vegfarendur hafa t.d. þegar gert skil á greiðslum vegna Hvalfjarðarganga að fullu og öllu og eru tregir til að taka upp þráðinn að nýju. 1. minni hluti tekur undir mikilvægi þess að áformum samkvæmt samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins verði framfylgt og nauðsynleg lög hér á hinu háa Alþingi verði samþykkt sem allra fyrst. Enn fremur að verkefnum samkvæmt sáttmálanum verði forgangsraðað í þágu greiðari umferðar með sem skjótustum og árangursríkustum hætti. Þar leggur 1. minni hluti áherslu á ljósastýringu sem heppilegan, fljótvirkan og árangursríkan kost sem greiðir fyrir umferð, minnkar tafir og dregur úr útblæstri. Í samgönguáætlun er sett fram tillaga um sex samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, svokölluð samvinnuverkefni (Public Private Partnership, PPP). Þessi verkefni er að finna á Austurlandi, á Suðausturlandi, á Vesturlandi og á höfuðborgarsvæðinu, á Suðurlandi. Verkefnin eru ólík og fjármögnun þeirra hefur ekki verið skilgreind að neinu leyti. 1. minni hluti varar við því að grunninnviðir í vegakerfinu séu fjármagnaðir með þessum hætti og án þess að vandaðar úttektir hafi verið gerðar og samráð haft við hagsmunaaðila á viðkomandi svæðum. Á það skortir verulega varðandi þessi áform, t.d. ábatagreiningar, greiðsluvilja íbúa, félagsleg áhrif og byggðaþróun o.fl. Í samvinnuverkefni (PPP) felst að einkaaðili annast fjármögnun í heild eða að hluta eða tekur á sig með öðrum hætti fjárhagslega áhættu af gerð og rekstri opinbers mannvirkis, með heimild til gjaldtöku fyrir notkun. Mikilvægt er að Alþingi skilgreini nánar hvað felst í hugtakinu samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum. 1. minni hluti telur það algjöra forsendu að það sé skilgreint með formlegum hætti í hvaða tilvikum framkvæmd getur fallið undir þessa skilgreiningu með tilliti til aðkomu ríkissjóðs. Við verðum að átta okkur á því að svona samvinnuverkefni geta fundið sér stað á öðrum sviðum en bara í vegaframkvæmdum. Það geta verið opinberar stofnanir sem hægt er að koma á laggirnar undir þessum merkjum. Í nefndaráliti meiri hluta umhverfis- og samgöngunefndar kemur fram að með fjölbreyttari fjármögnun en bara ríkisfé takist að flýta framkvæmdum, efla og styrkja byggðaþróun og atvinnuuppbyggingu. 1. minni hluti setur fyrirvara við þessa röksemdafærslu og telur marga veikleika í henni fólgna; bendir á að reynsla annarra þjóða sé sú að framkvæmdir af þessu tagi séu iðulega kostnaðarsamari en aðrir kostir sem bjóðast. Þetta er mikið athugunarefni nú um þessar mundir þegar ríkissjóður hefur greiðan aðgang að afar hagstæðum lánum á mjög lágum vöxtum. Í þessu samhengi má einnig benda á nýlega umsögn Félags íslenskra bifreiðaeigenda um 662. mál, sem er þetta samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, sem finna má á þskj. 1122, þar sem fram kemur að félagið telji, eftir ítarlega skoðun og úttektir, að samvinnuverkefni þau sem eru á döfinni muni verða allt að 33% dýrari en ef ríkið fjármagnaði verkefnin, þriðjungi dýrari. Hvað þýðir það? Og hvaða hagspekingar mæla með öðrum leiðum? Eru það fulltrúar Sjálfstæðisflokks þar sem menn tala um ráðdeild og stjórnkænsku og telja sig vera í miklum færum í viðskiptalífinu? Er það Framsóknarflokkurinn? Já. Er það flokkurinn Vinstrihreyfingin – grænt framboð? Þetta eru flokkarnir sem mæla með þessari leið. Fyrsti minni hluti bendir á að vetrarþjónusta á vegum virðist ekki vera eitt af forgangsverkefnum við íbúa dreifðari byggða og fjármunir sem varið er til þessara verkefna eru þeir sömu að krónutölu allt tímabil samgönguáætlunar 2020–2024, sem er ekki ásættanlegt. Fylgdarakstur er ein aðferð við að auka öryggi vegfarenda á veturna en fyrirkomulag slíks aksturs er með öllu óútfært og lítið rætt og ekki skilgreint nánar, t.d. af hálfu Vegagerðarinnar, sem hefur jafnvel sett einhverja fyrirvara við slíkt fyrirkomulag. Því er fagnað að nú samhliða samgönguáætlun er í fyrsta sinn lögð fram flugstefna fyrir Ísland og nauðsynlegt að tryggja að varaflugvallaþjónusta verði með því efld samkvæmt breyttri aðkomu Isavia. Varaflugvallagjald hefur enn ekki verið tekið upp og í samgönguáætlun er þetta efni til skoðunar. Hrinda þarf þessu í framkvæmd sem fyrst sem mikilvægum tekjulið. Flokkun innanlandsflugvalla er nokkuð á reiki og hvetur 1. minni hluti eindregið til þess að grunnhugmyndir um flokkun flugvalla landsins, sem nefndar eru í nefndaráliti meiri hlutans, verði að veruleika og skilgreindir minni flugvellir fái að einhverju leyti að þjóna hlutverki sínu sem alþjóðaflugvellir. Þetta getur verið í litlum mæli en getur verið hentugt og raunhæfur kostur þegar við hugsum til framtíðar. Engin heildarstefna liggur fyrir í hafnamálum á Íslandi og aðkallandi að gerð verði gangskör að því hið fyrsta. Margar hafnir þarfnast viðhalds nú þegar, aðrar þurfa stækkun í takt við tímana. Er jafnvel áætlað að viðbótarfjárþörf á næstu árum nemi árlega um 2,2 milljörðum kr. Í samgönguáætlun er þessi þörf ekki höfð til hliðsjónar við afgreiðslu. Herra forseti. Þá hef ég nú lokið yfirferð yfir þetta minnihlutaálit. Undir það ritar sá er hér stendur, Guðjón S. Brjánsson. Ég hef rakið efni þess í stórum dráttum og eins og fyrr segir, þá er það mat 1. minni hluta að forsendur áætlunarinnar séu óvenjuveikar og ástæða sé til að óttast að stjórnvöld taki þá óheillaákvörðun að skera niður, draga saman seglin í ljósi aðstæðna. Það væri óráð. Við ríkjandi kringumstæður er lífsspursmál að hnykla vöðvana og taka á, bæta í fyrir framtíðina. Ástandið hrópar á aðgerðir vítt og breitt um landið. Við höfum dæmi um stofnvegi sem eru ómalbikaðir, t.d. Skógarstrandarvegur, og afar brýnt að það verkefni fái sem hraðastan framgang en vonir standa til að einhverjir stuttir áfangar náist á þessu ári. Á Vesturlandi eru um 14% af vegakerfi landsins og þar eru um 60% vega án slitlags. Þrjú sveitarfélög á Vesturlandi eru í hópi þeirra tíu sveitarfélaga á landsvísu þar sem fæstir vegir er lagðir bundnu slitlagi. Þetta talar sínu máli og allt eru þetta fjölfarnar leiðir þar sem ferðamenn gera sig heimakomna. Í umræðunni um sameiningu sveitarfélaga, sem hefur verið áberandi og stjórnvöld hafa talað fyrir, fækkun þeirra og stækkun, er lykilatriði að sá hvati verði settur inn sem felst í stuðningi við greiðar og öruggar samgönguæðar svo að hægt verði að byggja upp heildstæð atvinnu- og þjónustusvæði. Sömu sögu er að segja um tengivegi víðs vegar um land. Vegir um blómlegar sveitir eru bágbornir þar sem skólaakstur er talsverður og straumur ferðamanna allt árið mikill, eins og t.d. á Vatnsnesi við Húnaflóa en í þessum landshluta eru einhverjar lengstu skólaakstursleiðir landsins. Virðulegur forseti. Með þessari samgönguáætlun er lýst yfir vilja til úrbóta en sem fyrr segir eru allar framkvæmdir háðar fjármögnun og vissulega kom það fram í máli framsögumanns meiri hlutans, hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, að allt er þetta háð fjármögnun. Og nú er fjármögnun mikilli óvissu háð. Ég tel að við eigum að vera raunsæ og ræða það opinskátt. Í samgönguáætlun er tæpt á hugmyndum um flokkun flugvalla landsins og hlutverk þeirra í flugi milli landa. Sérstaklega vil ég hér nefna þá sem ætlaðir eru minni flugvélum, t.d. í leiguflugi og ferjuflugi. Hornafjarðarflugvöllur hefur oft verið nefndur í þessu sambandi og ég vil líka nefna Ísafjarðarflugvöll í tengslum við hugsanlegt Grænlandsflug, með tilliti til fjarlægðanna. Þarna eigum við að efla samskiptin og leggja það sem við getum af mörkum til aukinna samgangna. Áætlunarflugvellir innan lands eru ellefu samkvæmt skilgreiningu en tveir þeirra eru ekki í virkri notkun, Alexandersflugvöllur á Sauðárkróki og flugvöllurinn á Þingeyri. Í samgönguáætlun er ekki nein afstaða tekin til þessara valla sem henta raunar báðir ágætlega sem æfinga- og þjálfunarvellir fyrir kennsluflug. Þetta er mikilvægt atriði því að við þurfum að stuðla að því að mennta hæfa og góða flugmenn til að fljúga við krefjandi aðstæður hér innan lands og um gjörvallan heiminn. Hér er líka hnykkt á því að framtíðarflugvöll vantar á Vestfirði og minna á þingsálytkunartillögu sem ég lagði fram fyrir nokkrum misserum um að hafin yrði rannsókn á hentugu flugvallarstæði. Með nýjum Hrafnseyrargöngum er eðlilegt að velta fyrir sér hvort ekki er raunhæft að koma fyrir burðugum flugvelli á svæðinu sem getur fullnægt flugsamgöngum fyrir Vestfirði, bæði á skemmri leiðum innan lands og jafnvel yfir höf og milli landa. Við þurfum að opna augu okkar fyrir því að ný öld er að rísa gagnvart rafknúnum flugvélum sem verða margfalt ódýrari í rekstri og geta skipt sköpum strax á þessum áratug á styttri leiðum eins og nefnt var að framan. Þarna sitjum við Íslendingar enn sem komið er hjá. Hafið hefur verið gullkista okkar Íslendinga um margar aldir. Hafnirnar eru lífæðar margra samfélaga í landinu. Við höfum samþykkt flugstefnu en enga hafnastefnu. Hér þurfum við að reka af okkur slyðruorðið og hafa þessi málefni í föstum og tryggum skorðum. Það eiga sjómenn og þeir sem eiga erindi um hafnir skilið. Herra forseti Sú tillaga sem hér er lögð fram er að mörgu leyti efnismikil og ber merki þess að viljann vantar ekki, viljann til þess að bæta innviði okkar. En eins og jafnan áður er hún ekki fjármögnuð, þetta er óskalisti sem hætta er á að valdi mörgum vonbrigðum ef ekki tekst að framfylgja áformum sem þar eru kynnt og tímasett nema að takmörkuðu leyti. Þetta verklag er ekkert náttúrulögmál þótt tíðkast hafi lengi. Sú meginvinnuregla á vitaskuld að vera uppi höfð að samgönguáætlun skuli ekki leggja fram fyrr en fjármagn til hvers einasta viðviks hefur verið tryggt. Þetta er hægt og þetta eigum við að gera. Að lokum vil ég þakka samnefndarmönnum í umhverfis- og samgöngunefnd fyrir samstarfið og vinnuna við að búa tillögu að samgönguáætlun í það horf sem hún er og við höfum heyrt af. Ekki náðist samstaða í nefndinni um eitt álit. Það þýðir ekki að djúpur ágreiningur sé um meginþorra þeirra verkefna sem fram undan eru og blasa við. Í nefndinni var mikil viðleitni og rík til að ná víðtækri sátt og samstöðu um þetta viðfangsefni og þau sem héldu utan um verkefnið gerðu það af mikilli alúð. Sú nálgun sem valin var var til fyrirmyndar þótt sérálit minni hlutans hafi orðið tvö í því umfangsmikla máli sem tillaga að samgönguáætlun er.
Herra forseti. Ég veit ekki hverju ég kem að á einni mínútu en mig langar að ræða tvennt. Það eru annars vegar aðgerðir vegna orkuskipta og aðgerðir í loftslagsmálum. Það eru til áætlanir og aðgerðir um orkuskipti, t.d. í sambandi við akstur og umferð í landinu. Það er líka til áætlun um aðgerðir í loftslagsmálum. Margt sem kemur fram í samgönguáætluninni styður við þær en það er ekki verið að fjalla um flugvélar, bíla eða skip í samgönguáætlun, þar er fjallað um vegi, brýr, flugvelli, hafnir og jarðgöng. Mér fannst þær athugasemdir því í sjálfu sér eiginlega ekki koma samgönguáætlun mikið við á flestum sviðum. En gott og vel. Ég held samt sem áður að þessi samgönguáætlun sé nákvæmlega í þágu loftslagsaðgerða og hraðari orkuskipta. Það er rætt um þær í tengslum við hafnirnar að gefnu tilefni. En hitt held ég að sé dálítið langt seilst. Það er í fyrsta skipti núna sem níu manna rafflugvél flýgur hér í nágrenni við okkur. Ég held að það sé langt í það að við förum að reikna með rafknúnum flugvélum á Íslandi fyrir utan það að sumar flugvélar munu nota annað en batterí, verða drifnar með öðrum eldsneytisgjöfum. Hitt sem mig langar að ræða aðallega eru PPP-verkefnin. Hv. þingmaður segir að það vanti eitt og annað í forsendum og það er alveg rétt vegna þess að PPP-frumvarpið sem fylgir samgönguáætlun opnar leyfi til þess að afla þeirra þátta. Það er ekki verið að leggja fram eitthvað sem er óraunhæft með því að hafa samvinnuverkefni í samgönguáætlun.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið. Orkuskipti og umræðan um þau og umhverfismálin eru málin sem eru alfa og omega í nútímanum og verða stöðugt fyrirferðarmeiri í allri umræðu þegar fram líða stundir ef vænta má. Þess vegna hefði maður getað búið sig undir það að þeir þættir yrðu enn þá fyrirferðarmeiri hér, áherslurnar enn þá þyngri, því að umræðan er öll á þá leið. Það er í samgöngum, hvort sem þær eru á hafi, í lofti eða á landi, sem við getum náð töluvert miklum árangri. Varðandi orkuskipti í loftinu og flugvélar er það alveg rétt að kannski einblínum við allt of mikið á rafhlöður. Það eru aðrir kostir sem bjóðast. En þessi þróun er gríðarlega ör. Það er kannski á hálfs árs fresti sem við merkjum greinilegar framfarir og tækni - það er kannski fullmikið að segja tæknibyltingar, en tæknilegar breytingar. Flugrekendur og þeir sem koma nálægt flugi taka þetta stöðugt alvarlegar og eru hreinlega komnir í tilraunaflug hér í nágrenni við okkur. PPP-verkefnin eru viðkvæmt málefni og okkur greinir á um það hversu langt við eigum að ganga í þessu. Við erum með frumvarp til umfjöllunar nú þar sem verið er opna nýjar dyr til fjármögnunar á innviðum. En það sem ég sakna er auðvitað að settar séu upp einhverjar sviðsmyndir, bæði fyrir þá íbúa sem fyrir [[Forseti hringir.]]þessu verða og almenning til glöggvunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Guðjóni Brjánssyni fyrir andsvarið. Við erum sammála um að umhverfismál og loftslagsmál séu alfa og omega nánast alls en það er bara spursmál hvernig við tökum á þeim í samgönguáætlun sem fjallar um innviði en ekki tæki. Mig langar að leiðrétta þetta með Alexandersflugvöll og Þingeyrarflugvöll því að í tillögu okkar um flokkun flugvalla kemur fram að þeir flugvellir sem við leggjum til að verði inni á landsnetinu henti nákvæmlega fyrir kennslu- og æfingaflug. Svo að þeir eru þar í, ég held að það hafi bara verið mislesið. Mig langar að fara í eitt ákveðið atriði og það er einfaldlega þetta: Samgönguáætlun er að töluvert miklu leyti fjármögnuð, ekki að öllu leyti vegna áætlunarinnar 2020–2023 sem við eigum eftir að sjá aðeins betur útfærða. Við förum í 300 milljarða mínus í Covid. Er þá hugmynd Samfylkingarinnar að taka [[Forseti hringir.]]fleiri lán til að fjármagna vegaframkvæmdir eða samgönguframkvæmdir? Eigum við að auka skuldir okkar?
Forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni enn fyrir andsvarið. Samgönguáætlun á ekki að fjalla um innviðina. Það eru auðvitað brestir í innviðum varðandi t.d. rafvæðingu hafna og ég geri svo sem ekki mun á því hvar það á heima en það þarf að bæta í og efla innviðina til þess að hægt sé að rafvæða t.d. hafnir. Tæknilegu lausnirnar eru þarna en það vantar meira til. Varðandi flugvellina í mínu kjördæmi þá mótmælti ég því ekki að þeir væru í samgönguáætlun. Ég tek undir ýmislegt og í meginatriðum áhersluefnin í samgönguáætlun, en bendi á að þeir flugvellir [[Forseti hringir.]]henta mjög vel til þjálfunar.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á því að þakka hv. þm. Guðjóni S. Brjánssyni fyrir prýðisyfirferð yfir álit 1. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um samgönguáætlun. Ég vil líka þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í nefndinni sem var með ágætum eins og hann kom inn á og í nefndaráliti 1. minni hluta eru ýmsar góðar ábendingar. En mig langar að byrja á því að staldra við sömu atriði og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson gerði, í umfjöllun um orkuskipti og rafvæðingu flugs, vegna þess að mér finnst að í álitinu sé skautað dálítið vel yfir það sem kemur t.d. fram í flugstefnunni. Því vil ég spyrja hv. þingmann hvort ekki sé tekið afgerandi á þessu í flugstefnunni og mig langar að lesa upp úr henni eitt af lykilviðfangsefnunum: „Lykilviðfangsefni 4. Draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum flugs og flugtengds rekstrar. Greiða fyrir orkuskiptum á sviði flugsamgangna samfara tækniþróun og stuðla að uppbyggingu nauðsynlegra innviða vegna þeirra.“ Þarna finnst mér alla vega tekið mjög skýrt á þessu og beini þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hann sé ekki sammála því. Í flugstefnunni eru síðan helstu áherslur til að ná fram markmiðum um umhverfislega sjálfbærar samgöngur og þar er sagt hvorki meira né minna en að „Ísland verði fremst í flokki í umhverfismálum tengdum flugi og flugrekstri. Stefnt að hvötum til orkuskipta í flugi þegar fullnægjandi tækni hefur verið þróuð og stuðlað að nýtingu innlendra umhverfisvænna orkugjafa. Innviðir fyrir flugvélar knúnar vistvænum orkugjöfum verði til staðar á flugvöllum. Þjónustutæki á flugvöllum landsins verði knúin umhverfisvænum orkugjöfum.“
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur fyrir andsvarið. Vissulega er á þetta drepið í samgönguáætlun enda væri annaðhvort. Verið er að ýta undir að flugvélakostur sé endurnýjaður og að menn kaupi sparneytnari vélar en framsæknin er ekki ýkja mikil. Hvergi er minnst á að við þurfum að eignast okkar eigin flota á því sviði. Margt má auðvitað segja fleira en ég tel að áætlunin ætti að vera mun afdráttarlausari í ljósi þeirra aðstæðna sem við búum nú við. Ég bendi á að við eigum enga sögu um tilraunir með nýjar flugvélar með nýjum eldsneytismöguleikum. Það var önnur spurning sem ég man nú ekki alveg hver var.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég les það á engan hátt öðruvísi en að þarna séum við að tala um orkuskipti þar sem rafmagn væri fremst í flokki. Ég ætla ekki að orðlengja um það en snúa mér aðeins að samgöngusáttmálanum fyrir höfuðborgarsvæðið. Þar dregur 1. minni hluti fram mikilvægi ljósastýringar. Ég get verið algjörlega sammála því og í raun er það sama gert í áliti meiri hlutans. Nú fer fram úttekt á ljósastýringu á höfuðborgarsvæðinu. Við höfum verið upplýst um það í nefndinni. Mig langar að beina þeirri spurningu til hv. þingmanns hvort hann meti það þannig að hugsanlega þyrfti að endurraða framkvæmdum, ef niðurstaðan úr þeirri úttekt gæfi tilefni til, þannig að framkvæmdir við ljósastýringu hefðu forgang fram yfir önnur verkefni.
Virðulegur forseti. Hv. þm. Líneik Anna Sævarsdóttir nefnir samgöngusáttmálann sem er gríðarlegt hagsmunaatriði fyrir höfuðborgarsvæðið allt, sveitarfélögin hér. Við væntum þess að hann geti orðið að lögum og framkvæmdir hefjist sem allra fyrst. Við nefnum ljósastýringuna í áliti 1. minni hluta og teljum það atriði hvað skjótvirkast til árangurs. Ég tel það ekkert efamál að ef niðurstaða vinnuhóps eða úttektar er að það eigi að forgangsraða með þeim hætti að við setjum ljósastýringuna framar þá sé það mikið athugunarefni enda eru hagsmunirnir miklir. Það leiðir til minni úrgangs, [[Forseti hringir.]]greiðari umferðar og minni tafa.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í nefndinni og yfirferð hans yfir álit 1. minni hluta. Ég get, eins og hv. þingmaður, tekið undir margt í áliti meiri hlutans, enda er samræmi þar á milli að mörgu leyti. Ég var með þrjú atriði sem mig langaði að ræða við hv. þingmann. Tvö þeirra eru nú komin fram, það fyrra var hvort hv. þingmaður teldi að það myndi ganga betur og hraðar í loftslagsmálum að einskorða orkuskipti í flugsamgöngum við rafmagn í staðinn fyrir að hafa fjölbreytta samgöngumáta, eins og stefna meiri hlutans er. Fram kemur í nefndarálitinu að við eigum að hafa fjölbreytta innlenda orkugjafa. Ég ætlaði líka að spyrja hv. þingmann hvort samherjar og samflokksmenn hans í borgarstjórn væru ekki örugglega sammála áherslunni á ljósastýringu og hversu mikilvæg hún er. Ég tek 100% undir áherslu hans á það. Þá að aðalspurningunni minni fyrst búið er að fjalla svolítið um hitt: Hvernig hyggst hv. þingmaður koma mikilvægum samgönguframkvæmdum í framkvæmd fyrst hann hefur svona gríðarlega mikla fyrirvara við allar fjármögnunartillögur meiri hlutans? Hvernig ætlar t.d. þingmaðurinn að koma framkvæmdum um Öxi af stað, framkvæmdum við Hornafjarðarfljót, sem geta hafist bara hvenær sem er og eru ekki fjármagnaður í samgönguáætlun nema að hluta til í gegnum samgönguframkvæmdir? Hvernig ætlar hv. þingmaður að koma Sundabraut af stað og hvernig á að fjármagna t.d. Vatnsnesveg, Skógarströnd og aðra tengivegi og annað slíkt miðað við alla þá stóru fyrirvara sem gerðir eru við þær fjármögnunarleiðir sem hér eru nefndar?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir andsvarið. Hvort við getum valið okkur fleiri kosti en rafmagn - auðvitað eigum við að skoða alla valkosti. Menn einblína dálítið mikið á rafmagn um þessar mundir. Fyrst og fremst það að við séum um borð í þessum leiðangri og þeim könnunum sem verið er að gera um kostina á orkuskiptum í fluginu. Við eigum að vera þar í fyrsta sæti og á fremsta bekk, ekki sitja á aftasta bekk eða vera einhvers staðar aftarlega í stæði því að svo mikla áherslu leggjum við á umhverfis- og samgöngumál. Það kemur auðvitað fram í sáttmála ríkisstjórnarinnar. Þarna finnst mér ekki fara alveg saman hljóð og mynd. Hv. þingmaður spyr hvort við séum ekki samstiga um borgarsáttmálann. Ég hef nú ekki talað mjög nákvæmlega við félaga mína hjá Reykjavíkurborg en geri fullkomlega ráð fyrir því að við séum 100% sammála. En þetta verður auðvitað að ráðast af því hvað skynsamlegast er að gera. Ég trúi ekki öðru en að menn séu sáttir við það. Hvernig ætlum við að framkvæma þau sex verkefni sem eru á döfinni núna ef ekki kæmi til PPP? Það er hægt að gera með ýmsu móti. Við höfum auðvitað okkar sameiginlegu sjóði. Við getum staðið að þeim sem samvinnuverkefnum þó að það sé ekki gert með þeim hætti. Það er hægt að taka lán. Við getum tekið á þessu saman, átt þetta saman. Við útilokum ekki endilega gjaldtöku [[Forseti hringir.]]á einhverjum ákveðnum sviðum en það verður auðvitað að tengjast [[Forseti hringir.]]breyttri gjaldtöku eða skattlagningu almennt í vegakerfinu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið og vona innilega að borgaryfirvöld séu 100% sammála okkur um ljósastýringuna. Þar erum við hv. þingmaður nefnilega alveg 100% sammála. En varðandi fjármögnunina, við skulum halda áfram með hana, þá hefur sá sem hér stendur oft kallað eftir enn meira fjármagni í samgöngur og sagt að það hafi svolítið setið eftir í umræðunni. Nú hefur umtalsverðum fjármunum verið bætt við í samgöngumál en samt hefur okkur ekki tekist að fjármagna þessar sex framkvæmdir nema í gegnum þá leið sem eru PPP- eða samvinnuverkefnin. Því var sú leið farin. Og þó að við höfum farið þá leið erum við ekki enn þá búin að fjármagna mikilvæg verkefni eins og Skógarstrandarveg, Vatnsnesveg og fleira. Ef okkur gæfist svigrúm til að sækja í sameiginlega sjóði og taka lán og annað slíkt, ef við gætum nýtt það svigrúm, hvort myndi hv. þingmaður setja það í Öxi, Hornafjarðarfljót, Vatnsnesveg eða Skógarstrandarveg?
Virðulegur forseti. Ég þakka andsvarið. Ég vil auðvitað gera alla þessa hluti, gera þá hratt. Ég trúi því ekki að hv. þingmaður ætli að verja það áfram að fara í framkvæmdir sem hann veit að eru þriðjungi dýrari en við eigum kost á að gera þá. Af hverju búum við ekki til okkar eigið félag, sameiginlega, þar sem við getum eftir atvikum innheimt einhver gjöld sem fara þó í sameiginlega sjóði? Af hverju erum við að burðast með svona PPP-verkefni? Hverjir eru kostirnir? Hverju skilar það? Þetta er einfalt reikningsdæmi. Ég hélt satt best að segja að Sjálfstæðisflokkurinn væri stútfullur af fjármálasnillingum.
Herra forseti. Ég mæli fyrir nefndaráliti 2. minni hluta umhverfis- og samgöngunefndar um tillögu til þingsályktunar um fimm ára samgönguáætlun annars vegar og hins vegar 15 ára samgönguáætlunar sem nær allt til ársins 2034. Við ákváðum að skila minnihlutaáliti og mun ég í ræðu minni fara yfir helstu ástæður þess og lýsa því hvar skilur á milli okkar og meiri hlutans. Herra forseti. Við erum vel að merkja sammála í mjög mörgum efnisatriðum nefndaráliti meiri hlutans en ég ætla að impra á tveimur, þremur atriðum þar sem leiðir skilur. Samgöngur í lofti, á láði og legi hafa ætíð skipt íbúa landsins miklu máli, enda landið stórt og löngum erfitt yfirferðar. Af þeim ástæðum og vegna fámennis hafa framfarir í samgöngumálum sífellt verið áskorun sem stjórnvöld hafa þurft að takast á við. Um langt árabil hefur vegakerfið mátt drabbast niður undan auknum umferðarþunga. Nýframkvæmdir hafa ekki fylgt þörfinni vegna aukins fjölda ferðamanna og kröfum íbúa um bættar samgöngur um allt land hefur ekki verið svarað. Bráðnauðsynlegt er að ráðast í viðamikið átak í vegaframkvæmdum og löngu orðið tímabært að framkvæmdahraði verði miklum mun meiri en áætlað var í samgönguáætlun frá því í febrúar 2019. Fjárfestingarþörfin í vegakerfinu er talin vera nálægt 400 milljörðum kr. og við þá tölu mun bætast á framkvæmdatímanum, óhjákvæmilega. Við erum því enn að reyna að ná í skottið á okkur í þessu mikilvæga máli. Annar minni hluti tekur undir þær áherslur og sjónarmið sem fram koma í áliti meiri hlutans um að verulega þurfi að herða á framkvæmdum á öllum sviðum samgangna og að leitast verði við að koma til móts við brýna viðhalds- og nýframkvæmdaþörf í samgöngukerfinu. Annar minni hluti leggur áherslu á að verkefnum í samgöngum verði forgangsraðað með tilliti til hagkvæmni þeirra, jafnræðis milli landshluta, byggðasjónarmiða og sjónarmiða um öryggi. Lögð verði áhersla á að stækka einstök atvinnusvæði, rjúfa einangrun og greiða leið íbúa til að sækja þjónustu, ekki síst heilbrigðisþjónustu, án tillits til þess hvar á landinu þeir búa. Annar minni hluti fagnar auknu fjármagni sem áætlað er að verja til samgangna, flugs, hafna og vegabóta og styður þær fyrirætlanir í áliti meiri hlutans. Sérstaklega styður 2. minni hluti viðleitni meiri hluta nefndarinnar til að leita allra leiða til að auka hraða framkvæmda í samgöngukerfinu enn frekar en gert er í samgönguáætlun. Í því efnahagsástandi sem nú er henta samgönguverkefni einmitt vel sem átaksverkefni auk þess sem þau eru þjóðhagslega hagkvæm. Tekið er undir fyrirætlanir meiri hlutans sem snúa að viðbótarfjárveitingum til samgöngumála í boðuðu fjárfestingarátaki fyrir næstu þrjú ár, sem kynntar verða við framlagningu fjármálaáætlunar í október 2020. Í ljósi aðstæðna hyggst nefndin, svo að tryggja megi samræmi milli fjármálastefnu, fjármálaáætlunar og samgönguáætlunar, leggja fram þingsályktunartillögur um breytingu á þingsályktunum um samgönguáætlanir í framhaldi af samþykkt þessara þingmála fjármála- og efnahagsráðherra. Ég fagna því sérstaklega að nefndin hyggst hafa puttann á púlsinum, ef ég má orða það svo, í framkvæmd þessara mála. Ég er eindreginn stuðningsmaður þess að þessum málum verði fylgt eftir af nefndinni. Sérstaklega ber að fagna því að í áliti meiri hluta nefndarinnar er tekið fram að atbeina Alþingis þurfi, eftir atvikum í samgönguáætlun eða fjárlögum hverju sinni, til að ráðist verði í ákveðnar framkvæmdir, t.d. samkvæmt samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Ég vil fagna þessu, þarna er sleginn varnagli sem við teljum mjög mikilvægan, að það þurfi atbeina Alþingis til að fjármagn verði lagt í samgöngusáttmála hverju sinni og eftir því sem því fram vindur. Við í minni hlutanum tökum einnig undir þá stefnu að við útboð á ríkisstyrktum flugleiðum verði horft til þess að a.m.k. einn dag í viku verði unnt að komast fram og til baka samdægurs á hverjum viðkomustað, enda getur það skipt íbúa miklu, sérstaklega þegar ferðast er til að sækja læknisþjónustu eða atvinnu. Það sé hægt að fara fram og til baka á sama degi og boðið upp á slíkan valkost a.m.k. einn dag í viku hverri til þessara viðkomustaða. Minni hlutinn gerir hins vegar athugasemdir við fyrirhuguð fjárframlög vegna samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Samkomulagið er milli ríkisstjórnarinnar og sex sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu um skipulag og fjármögnun uppbyggingar á samgönguinnviðum og almenningssamgöngum á höfuðborgarsvæðinu til fimmtán ára. Samkvæmt samgönguáætlun til fimmtán ára er gert ráð fyrir því að framlög ríkisins til samgöngusáttmálans verði 28 milljarðar kr. Ekki eru gerðar athugasemdir við þann hluta samkomulagsins sem snýr að afar tímabærri uppbyggingu stofnbrauta á höfuðborgarsvæðinu, gerð göngu- og hjólastíga og að átaki í umferðarstýringu. Hluti sáttmálans fjallar hins vegar um gerð svokallaðrar borgarlínu og áætlað er að veita verulegar fjárhæðir til framkvæmda svo að koma megi henni í gagnið. Með vísan til þess að um það verkefni allt ríkir veruleg óvissa - t.d. að því er snertir fjárfestingarþörf, þokukenndar áætlanir almennt, þá staðreynd að engar rekstraráætlanir liggja fyrir, himinháar kostnaðartölur verkefnisins með bindingu fjármagns til langrar framtíðar, óljósar útfærslur á þrengingu að annarri umferð og sömuleiðis viðvarandi ofáætlun um notkun á þessum samgöngukosti - getur 2. minni hluti ekki stutt þær fyrirætlanir. Annar minni hluti gerir alvarlegar athugasemdir við áætlanir um þau framlög til samgöngusáttmálans sem snúa að borgarlínu. Þrátt fyrir að vilja greiða fyrir fjölbreyttum samgönguháttum, þar á meðal almenningssamgöngum, telur 2. minni hluti ekki verjandi að ætla áformum um borgarlínu svo mikilvægan sess að ríki og sveitarfélög verji tæplega 50 milljörðum kr. fram til ársins 2033 til borgarlínu. Herra forseti. Ekki hefur verið sýnt fram á að ekki sé unnt að ná þeim markmiðum sem að er stefnt með borgarlínu með hagkvæmari hætti en að verja til þess 50 milljörðum kr. á umræddu tímabili. Engin haldbær kostnaðaráætlun liggur fyrir um framkvæmdir vegna borgarlínu auk þess sem arðsemismat og rekstraráætlun liggja ekki fyrir, og óljóst hver á að bera kostnað af rekstrinum að framkvæmdum loknum. Ætla má að framlög, bæði ríkis og sveitarfélaga, verði miklum mun hærri en gert er ráð fyrir, enda um fjölda óvissuþátta að tefla í framkvæmdinni allri. Má þar nefna að það er með öllu óljóst hver mun eiga eða eftir atvikum hafa tekjur af því rými sem myndast ef Miklabraut verður sett í stokk að hluta. Enginn veit hvort það verður Reykjavíkurborg eða hlutafélagið, verði það stofnað, sem ætlað er að halda á fjárfestingum og rekstri tengdum samgöngusáttmálanum. Þá ríkir fullkomin óvissa um rekstrarlegar forsendur borgarlínu eftir að hún er orðin að veruleika og hætt við að rekstur hennar verði klafi á sveitarfélögunum sem um ræðir um langa framtíð. Miðflokkurinn telur að aðrar framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu, sem setið hafa á hakanum allt of lengi, kalli á tafarlausar úrbætur og að tryggja verði nægilegt fé til þeirra. Þar ber hæst stofnbrautir og telur Miðflokkurinn rétt að setja Miklubraut efst á þann lista til þess að greiða hindrunarlausa för á milli austur- og vesturhluta borgarinnar. Slík framkvæmd myndi auka mjög öryggi borgarbúa. Ástæða er til að nefna sömuleiðis í þessu samhengi Kringlumýrarbraut og Reykjanesbraut. Sundabraut er sérstakt verkefni, í mörgum skilningi þess orðs, sem lengi hefur verið beðið eftir og var af hálfu íbúa á Kjalarnesi t.d. forsenda fyrir sameiningu við Reykjavík. Meiri hluti borgarstjórnar í Reykjavík sýnist hins vegar hafa ákveðið að víkja áformum um Sundabraut til hliðar með ákvörðunum sínum og í raun hafa gert allt til að torvelda framkvæmdina og gera hana dýrari en ella. Þá gerir 2. minni hluti athugasemdir við útfærslu á samvinnuverkefni um vegaframkvæmdir, svokallaða PPP-leið sem fjallar um tiltekin verkefni þar sem á að ganga til samninga eftir atvikum, að hluta eða að öllu leyti, við einkaaðila til að fjármagna og framkvæma valin verkefni í vegakerfinu, ef ég reyni að skýra þetta út á mannamáli hvað PPP þýðir. Annar minni hlutinn bendir á að sú leið er að mestu leyti óútfærð og fullkomin óvissa ríkir um fjárhæð veggjalda, bæði í einstökum tilfellum og almennt. Minni hlutinn telur einnig að betur færi á því að það frumvarp sem nú er í þinglegri meðferð, 662. mál, og fjallar um samvinnuverkefni í vegaframkvæmdum, verði útfært sem rammalöggjöf um framtíðarverkefni. Alþingi gæti síðar ályktað að tiltekin verkefni, eftir því sem tímar líða, jafnóðum, féllu undir þá aðferðafræði í stað þeirrar leiðar sem lögð er til. Í frumvarpinu er tilgreint sérstaklega hvaða verkefna skuli horft til miðað við svokallaða PPP-nálgun. Sum þeirra verkefna sem þar eru tilgreind eru ekki sérstaklega hentug sem slík verkefni heldur yrðu þau hefðbundin og heppileg viðfangsefni fyrir Vegagerðina. Ég þarf auðvitað ekki að fara yfir þann lista með sex verkefnum til þess að nefna sem dæmi Sundabraut. Það er verkefni sem er algjörlega í þoku, einhvers staðar í framtíðinni, hvernig því fram vindur, hvar það á að liggja, hvernig það verði gert, hvort það verði brú eða jarðgöng eða botngöng eða eftir öðrum hugmyndum sem hafa komið upp um hvernig Sundabraut verði byggð. Veglínan sjálf eða brúarlínan er í algjörri óvissu enn þá, kostnaðartölur eru auðvitað samkvæmt þessu í algjörri þoku og einungis ágiskanir. Þetta er í langri framtíð þrátt fyrir að við höfum beðið áratugi eftir að þessi framkvæmd færi af stað. Ég las einhverja grein um daginn þar sem rifjað var upp að þetta gæti verið hátt í 50 ára gömul hugmynd, að fara þessa leið til að stytta leið norður í land eða upp á Akranes og færa umferðarþungann út úr þeim byggðum sem þarna eru. Hann hefur á þessum tíma bara vaxið. Hversu langt inn í framtíðina má búast við að Sundabraut komist á framkvæmdarlista? Ég heyrði í hv. framsögumanni Vilhjálmi Árnasyni áðan, ég held að ég fari rétt með. Hann taldi að loksins væri farið að hilla undir að eitthvað gerðist í þessum málum. En svo fréttir maður það og les í blöðum annað slagið að borgarstjórnarmeirihlutinn er að skipuleggja, úthluta og framkvæma í vegstæðinu. Það hefur gerst margoft. Hvers lags samvinna er það þegar annar aðilinn togar sífellt á móti í því reiptogi um skipulagsmál á höfuðborgarsvæðinu sem eru orðin hálfgerður farsi, herra forseti? Gerðir eru einhverjir samningar, eitthvert samkomulag, áætlanir, hvort sem þær eru 50 ára gamlar eða yngri, og öðrum aðilanum er alltaf varpað fyrir róða. Hversu lengi á borgarstjórnarmeirihlutinn að fá að teyma ríkisstjórnina áfram á asnaeyrunum í slíkum málum, endurtekið, æ ofan í æ? Menn eru bláeygðir. Þeir trúa enn þá að allt muni ganga upp. Svo sannarlega vona ég að það fari að hilla undir að samgöngumál innan höfuðborgarsvæðisins fari að taka á sig þá mynd sem upphaflega var gert ráð fyrir, eins og t.d. með Sundabraut. Annar minni hluti lýsir vonbrigðum með að ekki hafi tekist á því rúma ári sem liðið er frá samþykkt síðustu samgönguáætlunar að undirbúa betur nýja jarðgangaáætlun. Annar minni hluti tekur undir með meiri hlutanum um mikilvægi þess að samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra hraði þeirri vinnu. Þá er einnig tekið undir með meiri hlutanum um að unnin verði heildstæð greining á jarðgangakostum á Íslandi þar sem þeir verði metnir með tilliti til þjóðhagslegs ábata, hagkvæmni og byggðasjónarmiða. Annar minni hluti gerir athugasemdir við að vinna við útfærslu á framtíðarfyrirkomulagi gjaldtöku af umferð sé ekki lengra komin en raunin er og telur að mikilvægt sé að sú vinna liggi fyrir þegar teknar eru ákvarðanir í samgöngumálum sem tengjast m.a. fyrrnefndum samvinnuverkefnum, PPP, og svokölluðum samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins. Nauðsynlegt er að kveða skýrt á um viðmiðunarfjárhæð veggjalda sem fyrst. Þar verði nánar fjallað um útfærslu afsláttarkjara og leggur minni hlutinn sérstaka áherslu á lækkaðar álögur á bifreiðaeigendur til móts við þau gjöld, þegar þau liggja fyrir. Þegar sú leið er útfærð ber að forðast margfeldisáhrif innheimtu af þeim sem þurfa að fara um mörg veggjaldahlið, t.d. til að sækja þjónustu til höfuðborgarinnar. Annar minni hluti gerir m.a. athugasemdir við það og hugmyndir um gjaldtöku. Þetta er algerlega óútfært, við viljum sjá betur hvernig útfæra á gjaldtökuna, en ríkisstjórnin hefur ekki enn sýnt á þau spil svo við gætum fallist á það. Það er krafa okkar í Miðflokknum að þetta verði ekki til þess að álögur verði auknar á bifreiðaeigendur eða þá sem aka á vegum landsins heldur verði aðrar álögur, almennar álögur, þ.e. gjöld á bifreiðum og bensíni og olíu, lækkaðar samsvarandi þeim veggjöldum sem lögð verða á, hver sem þau verða og hvernig sem þau verða hugsuð. Annar minni hluti beinir því til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að virkja fagráð um flugmál og eftir atvikum Samgöngustofu í tengslum við öryggiseftirlit með samgöngumannvirkjum vegna fyrirhugaðrar uppbyggingar í Skerjafirði. Í samningi sem ráðherra og borgarstjóri gerðu fyrir hönd ríkis og borgar um framkvæmd veðurfarsrannsókna í Hvassahrauni er tilgreint að innanlandsflugvöllur verði í Vatnsmýri uns jafn góður eða betri kostur á suðvesturhorninu verður tilbúinn til notkunar. Þessi samningur er orðinn sjö ára gamall. Nú stendur yfir undirbúningur að framkvæmdum við frekari byggð í Skerjafirði og þegar hafa risið margar byggingar á svokölluðu Valssvæði. Annar minni hluti telur varhugavert að haldið verði áfram á sömu braut meðan fullnægjandi rannsóknir á áhrifum byggðar við hvorn brautarenda hinnar aflögðu neyðarbrautar á vindafar og ókyrrð á flugvellinum liggja ekki fyrir. Við teljum að fara eigi fram fullnægjandi rannsóknir á áhrifum þessara byggða, þessara framkvæmda og fyrirætlana borgarinnar, á flug á Reykjavíkurflugvelli, enda er Reykjavíkurflugvöllur enn á sínum stað og samkvæmt samningi á hann ekki að fara fyrr en ákveðnar forsendur koma fram í þessum samningi. Hann á ekki að fara nema jafn góður eða betri staður finnist. Það hefur ekki gerst og það er ekki í augsýn. Það er langt í það. Annar minni hluti telur óforsvaranlegt að breyting á deiliskipulagi verði gerð án þess að fullnægjandi rannsóknir á áhrifum þessarar uppbyggingar á flugöryggi liggi fyrir. Er í því sambandi bent á samning Isavia við hollensku geimferðastofnunina um úttekt sem vænta má frétta af í júlí nk. Það var einmitt í blöðunum í morgun, held ég. Nauðsynlegt er að stjórnvöld tryggi að ráðrúm gefist til rannsókna áður en nýtt deiliskipulag fyrir svæðið verður samþykkt. Einnig er nauðsynlegt að eftirlitsaðilar eins og Samgöngustofa, sem sinna vottun mannvirkja eins og flugvalla og innviða þeirra, gefi álit sitt áður en framkvæmdir hefjast svo fyrirbyggja megi óafturkræfan skaða. Það er ótækt að skilyrði til flugs og flugrekstrar á flugvellinum versni þannig að tilveru vallarins verði stefnt í hættu. Enn og aftur er ég að tala um dæmi þess að ríki og borg fara hvort í sína áttina þrátt fyrir þennan samning. Þrátt fyrir síðari samninga um framtíð flugvallarins er borgarstjórnarmeirihlutinn að bylta sér á þann hátt gagnvart samgöngumannvirkjum, þá á ég við vegakerfið og flugvelli á höfuðborgarsvæðinu, að hann breytir áætlunum ítrekað, breytir forsendum, eykur kostnað, jafnvel á kostnað öryggis. Annar minni hluti áréttar að mikil framkvæmdaþörf er um allt land og að með núverandi framlögum til nýframkvæmda og viðhalds vinnist verkin hægt. Annar minni hluti mun í umræðu um fjármálastefnu og fjármálaáætlun og eftir atvikum um fjárlög á komandi haustþingi leggja til að heimilað verði að hefjast handa við umfangsmikið fjárfestingarátak í samgöngumálum á grundvelli skuldsettrar fjármögnunar. Annar meiri hlutinn leggur áherslu á að nú sé rétti tíminn til að ríkið fjárfesti af auknum þunga í samgöngumannvirkjum á samdráttartímum. Jafnframt leggjum við áherslu á að þær framkvæmdir sem ráðist er í verði hagkvæmar þjóðhagslega séð og einnig út frá byggðaréttarlegum sjónarmiðum, til að stytta vegalengdir milli byggða, stækka atvinnusvæði og auka öryggi á oft erfiðum vegum í landinu. Að því leyti fara sjónarmið okkar saman við meginstefið í áliti meiri hluta nefndarinnar. Ég legg áherslu á að þær framkvæmdir verði ekki látnar liggja í láginni þar sem aka þarf skólabörnum daglega til skóla oft um landsfræga torfæruvegi, eins og t.d. Vatnsnesveg. Ég legg áherslu á að slíkum framkvæmdum verði flýtt eins og mögulegt er. Mikil þörf er á framkvæmdum við hafnir landsins, bæði viðhald og nýframkvæmdir. Undanfarin ár hafa fjárframlög til Hafnabótasjóðs dregist mikið saman og því er uppsöfnuð þörf fyrir til viðhalds hafna, bæði til að viðhalda dýpi í höfnum sem og varðandi almennt viðhald. Annar minni hluti tekur undir með meiri hluta nefndarinnar að þörf sé á ítarlegri yfirsýn yfir þessi verkefni og verulega auknu fjármagni til þessa málaflokks. Við styðjum líka sérstaklega og leggjum áherslu á að til hafnarframkvæmda verði varið fé úr fyrirhuguðu fjárfestingarátaki næstu þrjú árin. Áður en ég lýk máli mínu vil ég nefna að eitt af því sem brýnast er í samgöngumálum á hverjum tíma er að auka öryggi vegfarenda. Þar er augljóslega mikið verk að vinna á næstu árum og hefur nefndin beint sjónum að þessu atriði í störfum sínum. Ég ætla að nefna nokkur dæmi hér. Ástandið á mörgum vegarköflum er slíkt að íbúar og ferðafólk upplifir sig ekki öruggt á þeim enda er umferðarþunginn mikill allt árið um kring. Vegir eru víða þröngir og vegaxlir lélegar eða hreinlega ekki til staðar. Þá vegi þarf að breikka og styrkja vegaxlir. Þá þarf að gera ráð fyrir hjólreiðafólki í þeim framkvæmdum sem ráðist er í. Gera þarf rifflur á fleiri mjóa vegi og setja vegrið á fleiri vegi þar sem bratt er niður af þeim. Varðandi það erfiða verkefni að fækka einbreiðum brúm þá vindur því smám saman fram þótt mörgum finnist að heldur hægt fari. Mikilvægt er að þeim sé útrýmt á þjóðvegi 1 sem allra fyrst. Síðast en ekki síst er í því sambandi þegar talað er um aukið umferðaröryggi, nauðsynlegt að efla sýnilega löggæslu, sporna við hraðakstri og akstri undir áhrifum, en til þess þarf aukið fjármagn. Herra forseti. Allar þær krónur sem settar eru í ofangreinda hluti borga sig margfalt til baka í færri slysum og þá sérstaklega fækkun alvarlegra slysa. Alltaf er tilefni til að leitast við að tryggja sem öruggasta og umferð á vegum landsins. Vert er að geta þess í lokin að einhugur var yfir höfuð í nefndinni um það meginverkefni að bæta þyrfti samgöngur af öllu tagi verulega frá því sem verið hefur. Ég hef kynnt hér lauslega álit 2. minni hluta en undir það skrifa sá sem hér stendur og hv. þm. Bergþór Ólason.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir skelegga framsöguræðu 2. minni hluta og líka fyrir gott samstarf í nefndinni. Kannski helgast það af því að við erum mikið til sammála um margt og ég get tekið undir margt sem fram kom í nefndarálitinu sem hann fór yfir. Mér finnst þó sumt í því einkennast svolítið af því sama og mér fannst í nefndaráliti 1. minni hluta, að vilja fá allt fyrir ekkert, að hann væri tilbúinn í margt en leiðirnar að því væru ómögulegar. Þess vegna langar mig að spyrja út í höfuðborgarsáttmálann, af því að þar erum við sammála um margar mikilvægar framkvæmdir. Hvernig telur hv. þingmaður að hægt sé að ná þeim fram án samkomulags við sveitarfélögin sex á höfuðborgarsvæðinu? Hvernig heldur hann að hægt sé að flýta framkvæmdum við stofnbrautirnar, skipulaginu fyrir Sundabraut og fleira, ef ekkert er látið undan kröfum þeirra sem sjá um skipulagsvaldið?
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Vilhjálmi Árnasyni fyrir spurninguna. Ég held að það sé augljóst hvaða leið við viljum fara í 2. minni hluta og ég held að það sé mjög einfalt að útskýra hana. Ég held að það sé ódýrara að fara skuldsetta leið, þ.e. að ríkissjóður taki lán fyrir þeim framkvæmdum sem við viljum sjá gerast í samgöngumálum, einmitt núna þegar ríkissjóður stendur vel og við erum að fara í niðursveiflu. Það sem ég gagnrýni líka er að við erum að tefja þessar framkvæmdir og upphaf þeirra mjög mikið, t.d. með því að fara þessa PPP-leið, fara jarðgangaleiðina. Það tefur bara. Ég sé ekki fram á að þessar framkvæmdir hefjist fyrr en eftir kannski eitt, jafnvel tvö ár. Þá verður komin ný ríkisstjórn, [[Forseti hringir.]]nýir menn í forystu í samfélaginu. Ég held að skuldsett leið væri mikið fljótvirkari.
Virðulegur forseti. Ég legg áherslu á höfuðborgarsáttmálann þar sem við hv. þingmaður erum, að ég held, algjörlega sammála. Við viljum fá ný gatnamót við Bústaðaveg og Reykjanesbraut. Við viljum fá Sundabrautina af stað sem fyrst. Við vonumst til þess að framkvæmdir við Arnarnesveg hefjist sem allra fyrst og að ljósastýringin fari af stað. Öll þessi verkefni hafa verið stopp vegna skipulagsmála á höfuðborgarsvæðinu. Nú er komið samkomulag um að rjúfa þetta tíu ára framkvæmdastopp. Það snýst ekki um skuldsetta leið eða eitthvað annað. Það snýst um samkomulag. Ef við myndum draga allt varðandi forgangsreinar sem borgarlína getur keyrt á - og ég skil ekki af hverju hv. þingmaður hefur svo miklar áhyggjur af rekstri borgarlínu sem við erum ekkert að fjalla um hér, ekki neitt. Hvernig ætlar hv. þingmaður að ná fram skipulagsbreytingum á höfuðborgarsvæðinu, svo hægt sé að hefja fjármagnaðar framkvæmdir þar, öðruvísi en í gegnum samkomulag sem hér liggur á borðinu?
Herra forseti. Ég er alveg sammála hv. þingmanni um það. Auðvitað verður að gera samkomulag um þessar framkvæmdir. Í áliti 2. minni hluta kemur fram að við erum sammála því að stofnbrautir innan höfuðborgarsvæðisins verði lagfærðar sem fyrst, og þar á meðal Sundabraut. Ég sé ekki að Sundabraut komist á dagskrá á næstunni. Það þarf að skipuleggja hana miklu betur og teikna upp á nýtt vegna þess að búið er að breyta öllum forsendum frá því að hún var teiknuð upp. Jafnvel þótt hún væri teiknuð margsinnis upp þá eru allar forsendur breyttar, jafnvel ár frá ári. Við erum sammála því að byggja þarf upp stofnbrautakerfið á höfuðborgarsvæðinu og ég er líka sammála því að auðvitað verður að gera samning um það við sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu. Að sjálfsögðu. Ég fagna þessum samningi að öllu leyti nema því er varðar borgarlínu. [[Gripið fram í.]]
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Karli Gauta Hjaltasyni fyrir yfirferð yfir nefndarálit 2. minni hluta um samgönguáætlun. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir samstarfið í nefndinni sem var með ágætum og ég sé það á nefndarálitinu að það er margt sem við erum sammála um. En það eru þó ýmis atriði sem mig langar að staldra við og spyrja betur út í. Ég vil byrja á Sundabraut sérstaklega. Í öðru orðinu kemur þingmaðurinn inn á að það sé verið að eyðileggja vegstæði Sundabrautar og í hinu orðinu að það sé ekki til neitt skipulag um það hvar Sundabrautin eigi að liggja eða hvar hún geti legið. Eftir því sem ég best veit er vinnuhópur að störfum núna sem mun skila tillögum að legu Sundabrautar í lok sumars og vil ég því spyrja þingmanninn hvort hann hafi einhverjar aðrar upplýsingar um það en að þetta standi til.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessar spurningar. Ef það liggur fyrir að það komi úttekt eða einhvers konar áætlun um það í lok sumars hvar Sundabrautin eigi að vera þá fagna ég því að sjálfsögðu. Ég man bara eftir því frá því að maður var unglingur að menn voru að bíða eftir þessari svokölluðu Sundabraut. Hún er ekki enn komin. Auðvitað fagna ég því með ykkur ef það hillir undir það að málefni Sundabrautar komist á hreint og við förum að sjá fyrir endann á því máli og að það komi lausn á þessari samgöngubót, sem hún svo sannarlega er varðandi þessa miklu umferð vestur á land og norður í land í gegnum Mosfellsbæ. Ég fagna því ef það er að koma einhvers konar úttekt á þessu og ég vissi reyndar ekki af því. Svarið er það. Þannig að ég fagna því bara með hv. þingmanni.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið og það er gott að hafa getað upplýst hér að von er á tillögum um legu Sundabrautar í lok sumars. Ég hef heyrt hv. þingmann gagnrýna borgarlínu og fjármagn sem sett er í hana bæði í yfirferð um nefndarálitið og fyrri umræðu í þingsal. Ég hef hins vegar aldrei heyrt hvaða leiðir hann vill fara til að tryggja greiðar leiðir fyrir núverandi og framtíðaríbúa höfuðborgarsvæðisins sem vilja og þurfa að nýta sér almenningssamgöngur. Því vil ég spyrja hvaða leiðir hann sjái fyrir sér í því ef ekki borgarlínu. Og síðan vil ég spyrja að því hvaða upplýsingar þingmaðurinn hefur um að það losi eitthvert land að setja Miklubraut í stokk. Eftir mínum heimildum verða umferðarmannvirki yfir þessum stokki sem og í honum.
Herra forseti. Þarna komu margar athugasemdir og spurningar. Ég ætla að gera mitt besta til að svara einhverjum af þeim. Í fyrsta lagi er ég alls ekki á móti almenningssamgöngum, svo að það sé sagt, enda sagði ég það í ræðu minni. Landrými sem losnar við að setja Miklubraut í stokk? Já, ég tel það augljóst að ef Miklabraut verður sett í stokk losni um eitthvert landrými. Af sambærilegu get ég t.d. nefnt Hamraborg í Kópavogi þar sem byggð var brú yfir veginn og á brúnni, eða þessari yfirbyggingu, er byggingarland í dag. Og ef þetta verður gert við Miklubraut þá ímynda ég mér að það losni um eitthvert land eða tvöfaldist land á því sem er byggt yfir. Ég hef spurningar um hvað verður um það. Gengur það inn í hlutafélagið eða til Reykjavíkurborgar?
Virðulegur forseti. Ég hef hlustað á rök Miðflokksmanna um borgarlínuna, hversu óheyrilega dýrt það verkefni sé o.s.frv. Þegar við skoðum hins vegar þær kostnaðargreiningar sem við höfum upp á þann árangur sem við viljum ná er sú leið sem lögð er til í höfuðborgarsamkomulaginu um uppbyggingu borgarlínu, sérakreinar fyrir hraðstrætisvagna og uppbyggingu á ákveðnum stofnvegum bæði ódýrasta og skilvirkasta leiðin til að ná betra umferðarflæði. Ef við hefðum ekki borgarlínuna þyrftum við að borga miklu meira til að nálgast þann árangur sem við gætum náð með henni. Og sá kostnaður og aukarekstrar- og viðhaldskostnaður fyrir þær framkvæmdir hlýtur að dragast frá hugsanlegum áhyggjum þingmannsins af rekstrarkostnaði við borgarlínuna, ef maður ber saman dæmin eins og þau liggja fyrir okkur í þeim kostnaðargreiningum sem við höfum.
Herra forseti. Ég missti af því hvort spurning var þarna innifalin, ég heyrði það nú ekki eða missti af henni. En hv. þingmaður var að tala um borgarlínu og hraðstrætisvagna. Ég myndi gjarnan vilja fá hraðkennslu hjá hv. þingmanni í því hvað borgarlína er. Hann nefndi hraðstrætisvagna. Er það ætlunin að þetta séu hraðstrætisvagnar? Ég hef heyrt ýmislegt annað, en það væri kannski ágætt, fyrst hv. þingmaður var ekki með spurningu til mín, að hann upplýsti okkur hér á einni eða tveimur mínútum um hvað borgarlína er. Það liggur ósköp lítið fyrir um hvað borgarlína er, hvernig hún verður framkvæmd. Áætlanir; rekstraráætlanir, framkvæmdaáætlanir og kostnaðaráætlanir eru allar í mjög mikilli þoku. Við erum að fara í vegferð sem við vitum ekki hvar endar, sérstaklega ekki kostnaðarlega. Ég er ekki tilbúinn að samþykkja það fyrir hönd skattgreiðenda að við leggjum út í svona ævintýri nema við sjáum lengra fram í tímann en við gerum hér og nú.
Virðulegur forseti. Gerðar hafa verið þó nokkuð margar sviðsmyndagreiningar og kostnaðargreiningar á þeim mismunandi leiðum sem í boði eru, hvernig það er og hver kostnaðurinn er við að byggja bara upp stofnvegakerfi, hver kostnaðurinn er við að gera það sama og gert hefur verið, hvaða áhrif það hefur á umferðarflæðið o.s.frv. Þegar það er allt borið saman er besta, ódýrasta og skilvirkasta leiðin blönduð leið stofnvegauppbyggingar og borgarlínu. Og svo ég spyrji spurningarinnar aftur: Af hverju vill Miðflokkurinn fara í miklu dýrari framkvæmdir, sem ég giska á að séu bara stofnvegaframkvæmdir en ekki borgarlínuframkvæmdir? Og væri það ekki þegar allt kemur til alls með hærri viðhalds- og rekstrarkostnaði, sem ætti að dragast frá rekstrarkostnaði sem borgarlínan ber þó annars, þar sem hin blandaða leið er langbest þegar við berum saman afkastamöguleikana hjá þessum kostum? Ég veit ekki hvaða kostnaðargreiningar hv. þingmaður er að vísa í. [[Forseti hringir.]]Ég giska á að þær séu engar, hann sé einfaldlega að giska.
Herra forseti. Já, ég viðurkenni það, hv. þingmaður, að ég myndi vilja sjá meira fjármagn í stofnvegi á höfuðborgarsvæðinu en það sem ætlað er að setja í borgarlínu. Já, ég vil sjá meira þeim megin, ég viðurkenni það. Er ekki bara ódýrara að byrja strax, hv. þingmaður, á því að kaupa upp þau hús sem eru í vegstæði þvert í gegnum borgina en að fara að þrengja að umferð og skapa hér umferðarhnúta sem við höfum ekki áður séð, og sjáum við þó nóg af þeim nú þegar í borginni? Er ekki bara ódýrara, hv. þingmaður, að taka nokkra milljarða í það að kaupa upp þau hús sem þar eru fyrir í stað þess að koma borgarlínu fyrir á þessum uppfullu vegum alla daga og þrengja enn meira að þeirri umferð sem þar er? Er það ekki bara ódýrara?
Nei.
Herra forseti. Hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór mikinn í ræðu sinni og talaði m.a. um að meiri hlutinn í borginni teymdi ríkisstjórnina á asnaeyrunum. Þá vil ég nota tækifærið og minna hv. þingmann á að einn af ríkisstjórnarflokkunum er jú í meiri hluta í borginni og samkomulag vegna samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins er á milli ríkis og sveitarfélaga, bæði borgarinnar og sveitarfélaganna í kringum Reykjavík, í Suðvesturkjördæmi. En þeim sveitarfélögum er stýrt af Sjálfstæðisflokknum þannig að það er ekki alveg rétt hjá honum að meiri hlutinn í borginni teymi ríkisstjórnina heldur er þetta bara eðlilegt samstarf allra aðila; ríkis, borgar og annarra sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu. Mig langar að koma með smáathugasemdir við umsögn hv. þingmanns. Hann gerir ekki athugasemdir við þann hluta samkomulagsins, samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, sem snýr að afar tímabærri uppbyggingu stofnbrauta, [[Forseti hringir.]]göngu- og hjólastíga og átaki í umferðarstýringu. Hins vegar virðist hv. þingmaður hafa allt á hornum sér varðandi borgarlínu. Þó er það svo að borgarlína mun létta hér [[Forseti hringir.]]á umferð og draga úr mengun og auka flæði samgangna og umferðar. [[Forseti hringir.]]Ég átta mig því ekki alveg á því af hverju allt þetta hatur í garð borgarlínu [[Forseti hringir.]]sem maður sér í umsögninni og í máli hv. þingmanns, eða illindi, fyrirgefið, hæstv. forseti, stafar. [[Forseti hringir.]]Ég myndi gjarnan vilja vita hvers vegna hv. þingmaður tekur borgarlínu sérstaklega út úr, [[Forseti hringir.]]hvað hann hefur á móti borgarlínunni sjálfri.
Forseti neyðist til að minna hv. þingmenn á að virða hin skörpu tímamörk.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Mér er fullkunnugt um það hverjir eru í ríkisstjórn og hvaða flokkar mynda meiri hluta í Reykjavík. Það breytir því þó ekki, og alls ekki að mínu mati, að annar aðilinn gæti dregið hinn á asnaeyrunum þótt um sömu flokka sé að ræða [[Gripið fram í.]]að einhverju leyti. Ég sé því ekki að það skipti máli þótt ég viðhafi þetta orðalag. Ég er bara ekki sáttur við það, hv. þingmaður, að þetta svæði, þetta sveitarfélag, geti tekið það fjármagn sem um ræðir, tugi milljarða, í gíslingu gagnvart öllu landinu, gagnvart ríkissjóði, til þess að fara í framkvæmd sem er jafn óljós og óviss og borgarlína er. [[Forseti hringir.]]Ég var ekki … já, ég er búinn með tímann.
Forseti þakkar viðleitnina.
Herra forseti. Okkur hv. þingmönnum liggur mikið á hjarta og við höfum greinilega þörf fyrir að tala aðeins lengur. En mig langar að fá fram hjá hv. þingmanni hvernig hann sér fyrir sér að við hröðum uppbyggingu almenningssamgangna nú þegar Ísland hefur axlað alþjóðlegar skuldbindingar þegar kemur að útblæstri, aðgerðum gegn loftslagsvánni og ekki síst nú á tímum þegar við erum að koma út úr heimsfaraldri og beinum sjónum okkar enn frekar að heilsu og heilsufari og heilbrigðari borgum og borgarsamfélögum. Hvernig sér hv. þingmaður eiginlega fyrir sér þess háttar uppbyggingu ef við viljum ekki hraða uppbyggingu borgarlínu en setja frekar meira fé í stofnbrautir, eins og hann talaði um áðan? Og já, það er rétt hjá hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni að búið er að kostnaðargreina og búa til endalausar sviðsmyndir og skipulag varðandi borgarlínu þannig að þær upplýsingar liggja allar fyrir. Ég myndi gjarnan vilja sjá framtíðarsýn hv. þingmanns þegar kemur að almenningssamgöngum og heilbrigðari samgönguháttum á höfuðborgarsvæðinu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni enn og aftur fyrir spurningarnar. Ég sé fyrir mér þá dásamlegu framtíðarsýn að við getum stækkað stofnbrautirnar, breikkað þær, gert fleiri mislæg gatnamót og greitt úr umferð frá því sem nú er. Þá hugsa ég að strætisvagnarnir, sem nú eru stopp í umferðarhnútum, t.d. á Miklubraut, komist hraðar leiðar sinnar. Hvort þeir heita hraðvagnar eða eitthvað annað veit ég ekki, en ég hugsa að hvernig sem þeir eru komist þeir þá einfaldlega betur leiðar sinnar en nú er, [[Það er bara …]]ef við sinnum endurnýjun á vegakerfinu, sem ekki hefur verið gert árum, jafnvel áratugum saman. Hvað er langt síðan mislæg gatnamót hafa verið byggð hérna á Reykjavíkursvæðinu eða innan Reykjavíkur? Ég held að það sé töluvert langt síðan, nema ég gleymi einhverju. En það er mjög langt síðan. Ef úr þessu yrði bætt ímynda ég mér að strætisvagnarnir, núverandi vagnar eða einhverjir hraðvagnar í framtíðinni, færu greiðar um en nú er.
Herra forseti. Við ræðum hér við 2. umr. þingsályktun til samgönguáætlunar, annars vegar fimm ára áætlun, framkvæmdaáætlun og síðan 15 ára langtímaáætlun. Ég vil í byrjun þakka nefndinni fyrir prýðisgott samstarf við vinnslu þessa máls og eins og hv. þm. Karl Gauti Hjaltason kom inn á áðan í framsögu fyrir nefndaráliti 2. minni hluta þá er í meginatriðum samhljómur milli sýnar okkar tveggja þingmanna, þess sem hér stendur og hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar, við erum báðir þingmenn fyrir Miðflokkinn, og því sem fram kemur í meirihlutaáliti nefndarinnar, en svo skilur á milli hvað tiltekin atriði varðar. Ég ætla að fara í gegnum það þannig að ég byrja á stuttum inngangi, fer síðan í gegnum þau atriði sem ég vil sérstaklega minna á og styðja við í nefndaráliti meiri hlutans, hafa síðan nokkur orð um minnihlutaálit okkar, en hv. þm. Karl Gauti Hjaltason fór prýðisvel yfir það áðan, og enda síðan á almennri yfirferð. Meginmarkmiðið. Ég held að samgöngunefndin öll og að ég held þingmenn heilt yfir velkist ekki í vafa um að auka þarf fjármagn til nýframkvæmda. Út á það þarf verkefnið með einum eða öðrum hætti að ganga þó að menn deili um hvaða leið sé haganlegust til þess. Gjaldtaka hefur verið rædd reglulega. Sjónarmið hafa komið fram um að hækka einfaldlega verðið á bensínlítranum. Við í Miðflokknum höfum talið skynsamlegast að fara í svokallaða skuldsetta fjármögnun þar sem við lögðum til að mynda fram í tillögum í febrúar sl. frekar en í mars að farið yrði í 150 milljarða skuldsettan framkvæmdapakka. Þegar horft er til núverandi lánakjara sem ríkissjóði bjóðast teljum við að það væri mjög öflug aðgerð til þess að hliðra framkvæmdaþörfinni, ef svo má segja, sem liggur fyrir í öllum meginatriðum, hvar mest ríður á að ráðast í framkvæmdir. Þetta gengur því miður of hægt eins og það er núna. En þess ber þó að geta, og 2. minni hluti og fulltrúar Miðflokksins fagna því, að fyrir liggur yfirlýsing um framkvæmdaátak sem kynnt verður í tengslum við framlagningu fjármálaáætlunar 1. október nk., sem áætla má að 25–30 milljarðar komi úr til samgönguverkefna. Nú strax leggur nefndin þá línu að lögð verði fram breytingartillaga í haust, að fjármálaáætlun samþykktri, þar sem þeim fjármunum verður varið til þess að klára þau verkefni sem eru í gangi. Næst þar umtalsverður árangur, m.a. á stofnæðum út frá höfuðborgarsvæðinu og síðan, svo ég taki dæmi úr mínu eigin kjördæmi af því að það stendur mér nærri, voru tvö verkefni sem fóru heldur illa út úr framlagðri samgönguáætlun sem samgönguráðherra mælti fyrir í desember sl., þar sem Skógarstrandarvegur var með allan meginþunga fjárveitinga á þriðja áætlunartímabili, sem eru árin 2030–2034, og sama er með Vatnsnesveg, sem var með meginþunga fjárveitinga á sama tímabili, árin 2030–2034. Sem betur fer tókst í vinnu nefndarinnar að gera nokkra bót þar á og vonandi skapast tækifæri til að gefa enn betri innspýtingu í þá tvo vegi sem mig langar að nefna hér af handahófi. Ástæðan fyrir að ég nefni þetta er að í samgönguáætluninni sem lögð var fram í desember sl. af hæstv. samgönguráðherra blasir við öllum að vart verður unað við framkvæmdahraðann sem núverandi fjárveitingar fyrir fjárfestingarátak römmuðu inn. Þá voru eftir sjónarmið sem tengjast höfnum, flugvöllum og slíkum samgöngufjárfestingum, þannig að margt hefur sem betur fer unnist til betri vegar í nefndarvinnunni og því sem gerst hefur frá því að málið komi til umhverfis- og samgöngunefndar. Ég ætlaði að skauta létt fram hjá borgarlínu í ræðu minni, en til að gleðja hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé sérstaklega ætla ég að gera smáundanþágu á því af því að ég sé að hann brosir blítt til mín núna. Það er í samhengi við andsvör við hv. þm. Karl Gauta Hjaltason áðan þar sem hv. þingmann og framsögumann málsins, Vilhjálm Árnason - og ítreka ég þakkir til hans fyrir samstarfið í nefndarvinnunni - mátti skilja sem svo að borgarlínan, sem hluti af samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, væri lykillinn að því að komast áfram með framkvæmdir á stofnbrautakerfinu. Ég held að það blasi við að það sé raunverulega staðan. Ég er alls ekki að gagnrýna hv. þingmann. En þetta er raunverulega svona. Það er mjög vont ef staðan er sú að höfuðborgin í þessu tilviki geti tekið uppbyggingu stofnbrautakerfisins í gíslingu. Ég hef sagt það áður í ræðu við litla hrifningu talsmanns Sjálfstæðisflokksins í samgöngumálum á höfuðborgarsvæðinu, hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur, að það að Vegagerðin komist áfram með framkvæmdir á stofnbrautavegum höfuðborgarsvæðisins, mislæg gatnamót, breikkun vega og flæðisbætandi aðgerðir og að verðmiðinn á því sé hátt í 50 milljarða fjárfesting í borgarlínu þykir mér ekki góð nálgun á það verk allt saman. [[Gripið fram í.]]Hvað sagði hv. þingmaður? [[Gripið fram í: 50 milljarðar … forgangsraða … en ekki borgarlínu.]]Það er nú býsna margt annað. Það eru nú bara verkefni tengd borgarlínu sem eru upp á 49,7 milljarða. En það er auðvitað prýðilegt ef þetta hraðvagnakerfi verður á einhverjum tímapunkti óþarft einhverra hluta vegna út af framtíðarþróun. Þá eigum við þessa rauðu dregla, sem svo hafa verið kallaðir. En ég vil bara nefna að mér finnst mjög alvarlegt ef staðan er raunverulega sú, sem ég held að hún sé, að fjárveitingar upp á 50 milljarða í svokallaðan samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins, séu eins konar lausnargjald til að komast áfram með framkvæmdir á stofnbrautakerfi höfuðborgarsvæðisins, því að þær hafa verið sveltar um langa hríð með svokölluðum stórframkvæmdastoppsamningi frá árinu 2011, ef ég man rétt, þannig að það velkist enginn í vafa um að það var ekki vilji Reykjavíkurborgar að hleypa þessum verkefnum í framkvæmd. Þetta var nú útúrdúr en ég varð að nefna það í tengslum við það sem fram kom í andsvörum við hv. þingmann og framsögumann minnihlutaálits 2. minni hluta, Karl Gauta Hjaltason. Mig langar að fara stuttlega yfir nefndarálit meiri hlutans, sem er prýðilegt í öllum meginatriðum. Og eins og kemur fram í nefndaráliti okkar Karls Gauta Hjaltasonar þá tökum við undir flesta þætti sem þar koma fram og geta áhugasamir lesið sig í gegnum það. En varðandi nefndarálit meiri hlutans vil ég fyrst nefna að í gangi er heildarskoðun á framtíðarfjármögnun vegakerfisins. Þar vil ég halda því til haga að það er í mínum huga svekkjandi, svo ég orði það þannig, að ekki hafi unnist betur áfram í því verkefni, því að sú lína var lögð fyrir ári síðan þegar samgönguáætlun var samþykkt - og í mínum huga er það rammi sem þyrfti að forma ef vel ætti að vera áður en við tökum ákvarðanir sem snúa að svokölluðum PPP-verkefnum, mögulegri gjaldtöku á höfuðborgarsvæðinu, mögulegri gjaldtöku á stofnbrautunum kringum höfuðborgarsvæðið. Þannig að ég held því miður að við séum að vinna hlutina svolítið í rangri röð, að þetta sé aftar á merinni, ef svo má segja. Mig langar jafnframt að koma inn á stofnleiðir á höfuðborgarsvæðinu. Ég fagna því sérstaklega að nefndin hafi verið sammála um að stór hluti þeirra fjármuna sem verða vonandi til ráðstöfunar í haust, að samþykktri fjármálaáætlun með innbyggðri innifalinni 60 milljarða fjárfestingaráætlun, fari í það að tryggja að stofnbrautir út frá höfuðborgarsvæðinu, Reykjanesbraut, Suðurlandsvegur og Vesturlandsvegur, komist hér um bil til lúkningar þeirra verkhluta. Ég held að það sé vel að því sé flaggað strax. Þó að þessar fjárveitingar hafi ekki verið í samgönguáætlun sem lögð var fram í desember sl. voru engar deilur um það í nefndinni að sú lína væri lögð, að þarna væri ákveðin megináhersla. Mig langar til að koma inn á texta sem ég vil vekja sérstaklega athygli á, sem snýr að stofnvegum á landsbyggðinni. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á að þeir stofnvegir sem enn hafa ekki fengið bundið slitlag njóti forgangs í framkvæmdum. Með því er umferðaröryggi bætt, leiðir gerðar greiðfærari og byggðir betur tengdar saman. Þeir eru flestir á samgönguáætlun en nefndin leggur áherslu á að framkvæmdum verði flýtt ef svigrúm skapast. Um er að ræða Vestfjarðaveg um Gufudalssveit, Dýrafjarðargöng og Dynjandisheiði, Bíldudalsveg að flugvelli, Skógarstrandarveg, Borgarfjarðarveg eystri, Hlíðarveg á Héraði, Brekknaheiði, Innstrandaveg og Bárðardalsveg. Þá eru nokkuð víða stofnvegir sem lagðir eru bundnu slitlagi en uppfylla ekki öryggiskröfur. Þeirra á meðal eru t.d. Þverárfjallsvegur, Bíldudalsvegur og vegurinn milli Sandgerðis og Garðs.“ Ég vil sérstaklega nefna hér og fagna því að Þverárfjallsvegur, sem var tiltölulega aftarlega í fjármögnun á fyrsta áætlunartímabili, er færður fram um tvö ár og fær þá heildarfjármögnun til verksins á árunum 2021 og 2022 og upphafsfjárveitingu á árinu 2020. Það er mjög ánægjulegt enda mjög aðkallandi verkefni þar á ferð. Síðan langar mig, með leyfi forseta, að koma hér inn á texta sem snýr að tengivegum. Þar segir, með leyfi forseta: „Verkefnið er brýnt og í raun tvíþætt. Í fyrsta lagi þarf að leggja bundið slitlag á umferðarlitla vegi með undirlagi sem þolir lagninguna án mikils tilkostnaðar. Í öðru lagi er um að ræða vegi þar sem umferð hefur þyngst mjög mikið frá því að þeir voru lagðir og þörf er á viðamikilli uppbyggingu og endurbótum, eins og t.d. Vatnsnesveg.“ Ég held að mikilvægt sé að halda því til haga að þingið sé meðvitað um að horfa þarf til þessara verkefna og vega sem svona er ástatt um. Ég held að ég leyfi mér að fullyrða að það sé alger samstaða í umhverfis- og samgöngunefnd um að það þurfi að vera í fókus. Mig langar að fjalla áfram um þá þætti sem ég tek heils hugar undir í nefndaráliti meiri hlutans. Eins og fram kemur í nefndaráliti okkar hv. þm. Karls Gauta Hjaltasonar varðar það jarðgöng, lið sem snýr að jarðgöngum á blaðsíðu 11. Þar segir, með leyfi forseta: „Nefndin leggur áherslu á að skapa tækifæri til að vinna að fleiri en einu jarðgangaverkefni samtímis. Til þess að það verði mögulegt þarf að vinna jarðfræðirannsóknir, samfélagsgreiningar og ábatagreiningar, þar sem niðurstöðurnar nýtast við forgangsröðun samgönguverkefna. Í því skyni vísar nefndin til þeirra verkefna sem nefnd eru sem mögulegir kostir í greinargerð með samgönguáætlun fyrir árin 2020–2034 sem og til verkefna sem sérstaklega hefur verið bent á í umfjöllun nefndarinnar.“ Ég ætla að leyfa mér að lesa það upp, með leyfi forseta: Það er verkefni er Skutulsfjörður–Álftafjörður (Ísafjörður–Súðavík, segja sumir); Siglufjörður–Fljót; Múlagöng, breikkun þar; Lónsheiði (úr Lóni í Álftafjörð); Tröllaskagagöng; Vopnafjörður–Hérað; Hálfdán; Miklidalur; Kleifaheiði; og breikkun í Vestfjarðagöngunum. Það er mikilvægt að nú verði tíminn nýttur til þess að greina þessi verkefni út frá fjármögnun, kostnaði, samfélagslegum greiningum, atvinnusvæðum og þar fram eftir götunum. Ég vona að við sjáum svona vel formaða jarðgangaáætlun koma út úr þessari vinnu. Ég ætla að geyma mér umfjöllun um PPP-samvinnuverkefni, ég kem því efasemdakaflanum á eftir. En lögð er áhersla á að vetrarþjónusta verði skipulögð í tengslum við atvinnusvæði og þarfir atvinnulífs á hverju svæði, sem ég held að sé mikilvægt. Við sjáum gjörbreytingu á atvinnuháttum, til að mynda á sunnanverðum Vestfjörðum, sem kallar einfaldlega á að vetrarþjónusta sé með allt öðrum hætti en áður var. Í því samhengi er sérstaklega komið inn á svokallaðan fylgdarakstur sem reynst hefur vel víða erlendis og einfaldar fyrirtækjum og Vegagerðinni eða þjónustuaðilum Vegagerðarinnar að skipuleggja vetrarþjónustu eins og best verður á kosið. Síðan kemur hér áfram kafli sem ber yfirskriftina: Flýting framkvæmda. Þar er aftur komið inn á að framkvæmdum við Þverárfjallsveg um Refasveit og við Skagastrandarveg um Laxá verði flýtt um tvö ár. Ég fagna því sérstaklega að tekist hafi að færa það verkefni sem var til lúkningar á árinu 2024 til lúkningar á árinu 2022. Það spilar inn í mögulega sameiningu fjögurra sveitarfélaga á svæðinu. Nefndin minnir sérstaklega á að ef svigrúm skapast innan 15 ára áætlun sé verk að vinna víða. Þetta er verkefni sem ég held að myndi vinnast mun hraðar áfram ef mögulegt væri að fara til að mynda í stóran, skuldsettan framkvæmdapakka. Úr kjördæminu mínu langar mig að nefna eftirfarandi framkvæmdir, með leyfi forseta: Þar er Kaldadalsvegur frá Þingvallavegi að Skógarhólum, þar er Uxahryggjavegur frá Brautartungu að Kaldadalsvegi. Þar er Snæfellsnesvegur um Skógarströnd, Djúpvegur, Bíldudalsvegur, Innstrandavegur, Strandavegur og Vatnsnesvegur. Á öllum þessum vegum er mikið verk að vinna. Hvað flugstefnuna varðar, innan lands og utan, horfum við til þess að það er mikil óvissa í flugumhverfinu allt um kring þessa mánuðina. En varðandi innviðina þá kemur fram í nefndarálitinu að nefndin minnir á brýna nauðsyn þess að bæta flugleiðsögukerfið til að tryggja sem mest öryggi í innanlandsflugi. Þarna er lögð sérstök áhersla á hið svokallaða EGNOS-kerfi og vil ég fagna því sérstaklega. Ég held að það verði mikið framfaraskref þegar við höfum náð að innleiða það kerfi með þeim samstarfsaðilum sem eru nauðsynlegir í þeim efnum. Sérstaklega er komið inn á flugvelli landsins. Fyrir utan alþjóðaflugvöllinn er sérstaklega tæpt á áætlunarflugvöllum innan lands, öryggis- og sjúkraflugvöllum, kennslu- og æfingaflugvöllum og sérstökum þyrluvöllum. Þetta eru þættir sem er nauðsynlegt að sinna. Við sjáum t.d. mikilvægi flugvallarins á Blönduósi þó að þangað sé ekki áætlunarflug. Þar í grennd varð slys fyrir ekki svo löngu sem minnti okkur óþægilega á hversu mikilvægt það er að hafa trygga lendingarstaði. Sama er með völlinn á Fagurhólsmýri sem sinnt hefur mikilvægu hlutverki þegar á hefur reynt, og þar fram eftir götunum. Ég vil nefna hér varðandi flugvellina að nefnt er sérstaklega í nefndaráliti meiri hlutans varðandi fjármögnun, að þar verði horft til þess að taka upp hóflegt varaflugvallargjald. Ég vil bara nefna það hér að í augnablikinu erum við alveg örugglega ekki í þeirri stöðu að það sé skynsamlegt. Ég vil benda á það um leið að þegar Covid-ástandið brast á var samstundis tekin ákvörðun um að leggja af öll þjónustugjöld Isavia á Keflavíkurflugvelli. En þau hafa ekki verið lögð af gagnvart innanlandskerfinu. Það vakti mismikla lukku landið um kring. Svo er áfram ítrekað að undirbúa þurfi og koma í framkvæmd stuðningskerfi sem hér er kallað skoska leiðin en má auðvitað kalla öðrum nöfnum, þ.e. stuðningskerfi innanlandsflugs. Ég vil sérstaklega nefna í tengslum við almenningssamgöngur utan höfuðborgarsvæðisins, með leyfi forseta, þá segir hér: „Þótt Vegagerðin hafi tekið við rekstri stórs hluta af almenningssamgöngukerfinu, þ.e. rekstri almenningssamgangna milli byggða, bera sveitarfélögin áfram ábyrgð á rekstri innan byggðarlaga.“ Þetta er atriði sem rétt er að halda til haga af því að fram kom í umræðunni fyrir stuttu að engin kostnaðaráætlun lægi fyrir um rekstur svokallaðrar borgarlínu þegar starfsemi hennar hefst. En á sama tíma, tel ég að ég hafi heyrt hv. borgarstjóra flagga því að ríkissjóður þurfi að koma að þessum rekstri með öflugri hætti en verið hefur hingað til. Hæstv. forseti. Ég vil í blálokin koma inn á að ég hef áhyggjur af því að borgarlínan hafi verið notuð sem þvingunartól til þess að við fengjum að skipuleggja framtíðina gagnvart uppbyggingu stofnbrautakerfisins. Ég held að það sé mjög alvarlegt ef sveitarfélögum verður gert kleift að taka Vegagerðina í hálfgerða gíslingu hvað slíka hluti varðar.
Herra forseti. Ég ætlaði að ræða önnur mál, en vegna útúrdúrs hv. þm. Bergþórs Ólafssonar stenst ég ekki mátið að lýsa því yfir að mér finnst það einhvers konar met í skeytingarleysi gagnvart 230.000 íbúum Íslands að gera lítið úr vilja þeirra sex sveitarstjórna, sem fara með stjórn í þeim sveitarfélögum sem þessi 230.000 búa í og sem náð hafa samkomulagi við ríkisvaldið um hvernig þeir vilja sjá málum hagað í sínum sveitarfélögum hvað varðar almenningssamgöngur og hvað varðar samgöngur almennt, og kalla það lausnargjald af því að þessar leiðir hugnast ekki hv. þingmanni. Það er einhver sérstök tegund af skeytingarleysi þar sem hægt er að smætta þetta allt niður í andstöðu hv. þingmanns við kannski bara einn stjórnmálamann, þ.e. borgarstjórann í Reykjavík. Það er ótrúlega sérstakt að geta ekki náð höfðinu upp úr nafla andstöðunnar við borgarstjórnarmeirihlutann í Reykjavík og séð að þetta eru bæjarstjórnir 230.000 íbúa landsins. Ég ætlaði öðrum hv. þingmönnum að fara út í þetta en ég gat ekki orða bundist því að mér finnst þetta alltaf jafn furðulegt. Ég ætlaði að ræða allt annað mál, herra forseti. Undrun mín leiddi mig á þessar slóðir, ekki í fyrsta skipti, og ég verð þá að koma að hinu í seinna andsvari mínu.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé fyrir andsvarið. Ég vil biðjast undan því að hafa sett hér einhvers konar Reykjavíkurmet í skeytingarleysi. Það var alls ekki meiningin. Það liggur samt þannig að það er skoðun mín, sem ég setti fram áðan og sérstaklega með vísan í orð hv. framsögumanns meiri hlutans, Vilhjálms Árnasonar, að engum dyljist að það er litið svo á að það að fjármagna borgarlínuframkvæmdir upp á 50 milljarða hafi verið lykill að því að komast áfram með stofnbrautaframkvæmdir. Ég velkist ekkert í vafa um að fengju þessir 230.000–240.000 íbúar Reykjavíkurborgar og nágrannasveitarfélaga að greiða um það atkvæði væru þeir flestallir miklir stuðningsmenn þess að farið yrði í mikið átak hvað stofnbrautaframkvæmdir varðar. Hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé gerir mikið úr því að ég hugsi mikið um hv. borgarstjóra, Dag B. Eggertsson. Ég geri ekki mikið af því. En auðvitað verður ekki undan því komist þegar árásir borgarstjóra og borgarstjórnarmeirihlutans alls á tiltekin samgöngumannvirki eins og flugvöllinn í Vatnsmýrinni eru jafn linnulausar og raunin er í andstöðunni við að hleypa stofnbrautaframkvæmdum á skipulag. Tökum bara sem dæmi alla þrautagönguna í tengslum við Sundabraut. Þetta er ekki persónuleg andstaða við Dag B. Eggertsson. Samfylkingin í Reykjavíkurborg velur bara sinn oddvita og eftir ítrekuð ný varadekk er hann enn þá auðvitað borgarstjóri. Flesta daga upplifi ég það þannig að borgarstjórnarmeirihlutinn í Reykjavík sé sinn eigin versti óvinur. Ég þarf ekkert að koma þar til.
Forseti. Það er ágætt að hv. þingmaður ræði ýmsar aðrar framkvæmdir, t.d. Sundabraut, og líka vilja íbúa sem hann telur sig geta talað fyrir. Þá langar mig að spyrja hv. þingmann út í vilja íbúa í Suðurkjördæmi. Fulltrúar margra sveitarfélaga þar komu á fund hv. umhverfis- og samgöngunefndar og hvöttu mjög til þess að annað mál sem vonandi verður á dagskrá hér sem fyrst, PPP-mál, yrði samþykkt enda útskýrðu framkvæmdaraðilar fyrir okkur að ef það yrði gert væri strax hægt að fara í framkvæmdir í Suðurkjördæmi. Ég sé að í nefndaráliti hv. þingmanns er talað um að fara ekki þá leið heldur aðra, þ.e. að samþykkja rammalöggjöf utan um það, sem þýðir augljóslega að málið yrði ekki samþykkt núna heldur yrði það að koma næsta haust. Hvað vill hv. þingmaður segja við íbúa [[Forseti hringir.]]sveitarfélaganna sem bíða eftir umræddum framkvæmdum? Er hann líka með beina [[Forseti hringir.]]tengingu í huga þeirra eins og íbúa á höfuðborgarsvæðinu?
Herra forseti. Það kemur hv. þm. Kolbeini Óttarssyni Proppé mögulega á óvart, en ætti þó ekki að gera það, að við þingmenn Miðflokksins erum með sérstaklega góða tengingu inn í hugarheim landsmanna hvað samgöngumál varðar. Það kemur skýrt fram í kafla í áliti 2. minni hluta sem við hv. þm. Karl Gauti Hjaltason skrifuðum undir að við erum síður en svo á móti þeim verkefnum sem þar eru tilgreind undir svokölluðu PPP-regluverki sem jafnframt liggur fyrir þinginu núna. En við erum þeirrar skoðunar að leiðin sem hæstv. samgönguráðherra hefur ákveðið að fara sé óskynsamleg.
Það þarf bara að bíða.
Nei, það þarf ekkert að bíða. Við myndum greiða fyrir því að málið kæmi hingað inn. Ég sé enga ástæðu til annars en að hægt væri að afgreiða mjög hratt að koma til að mynda áfram framkvæmdum á grundvelli skuldsettrar fjármögnunar. Ekki nema hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé væri á móti því sem kæmi mér mjög á óvart.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna og verð að segja að ræðurnar eru bara betri ef minna er talað um borgarlínuna. En hv. þingmaður gerði mér samt þann greiða að koma aðeins inn á hana í ræðu sinni. Ég verð að viðurkenna að suðvesturkjördæmishjarta mitt særist svolítið í orðræðu hv. þingmanns og reyndar fleiri þingmanna Miðflokksins þegar kemur að umræðu um samgöngubætur á höfuðborgarsvæðinu og borgarlínuna. Það er nefnilega þannig að í Suðvesturkjördæmi, sem samanstendur af sveitarfélögunum Hafnarfirði, Kópavogi, Garðabæ, Seltjarnarnesi, Mosfellsbæ - og reyndar líka Kjósinni, en að henni undanskilinni, Kjósin er ekki beint þátttakandi í þessu verkefni um uppbyggingu samgöngumannvirkja á höfuðborgarsvæðinu - er samkomulagið samþykkt í öllum sveitarfélögum. Þar sitja bæjarstjórar sem tilheyra allir mínum flokki. Það hafa ekki verið miklar deilur um þessi mál í sveitarfélögunum en þau hafa verið mjög mikið rædd á vettvangi sveitarstjórnanna. Mér finnst því gert svolítið lítið úr kjörnum fulltrúum í þeim þegar alltaf er rætt um þetta mikilvæga verkefni sem einhvers konar hugarfóstur borgarstjóra eða meiri hlutans í borgarstjórn. Eins og allir aðrir séu einhvern veginn dregnir á asnaeyrum. Mér finnst mjög mikilvægt að hv. þingmaður, af því að hann er nú formaður hv. umhverfis- og samgöngunefndar þingsins, kynni sér svæðisskipulag höfuðborgarsvæðisins, hvað það stendur fyrir, hverjir komu að því og að þar var aðalhugmyndin hvernig við ætlum að byggja upp samgöngur til framtíðar á svæðinu. Borgarlínan er ein af mikilvægu lausnunum í því efni. Ég vil bara hvetja hv. þingmann til að kynna sér það og taka tillit [[Forseti hringir.]]til fólksins sem býr í þessum sveitarfélögum og kjörinna fulltrúa í þeim þegar kemur að umræðunni um borgarlínuna.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur andsvarið. Íbúar þessara nágrannasveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu eru líka skattgreiðendur þannig að ég vil leyfa mér að taka upp hanskann fyrir þá af og til ef ég tel að farið sé óvarlega með fjármuni hins opinbera. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á það að víðtækur stuðningur væri við málið hjá Sjálfstæðismönnum í öllum sveitarfélögum í kringum höfuðborgarsvæðið. Það vill svo til að það virðist vera mjög hóflegur stuðningur við þetta hjá Sjálfstæðismönnum í Reykjavíkurborg. En það er kannski ekki atriði sem ég ætla að fara mikið út í hérna. Hv. þingmaður heldur því fram að mikil umræða hafi verið um málið og lítil andstaða. Ég veit að hv. þingmanni ber engin skylda til að svara spurningu minni eða þeim vangaveltum sem ég set fram núna, en telur hv. þingmaður að til að mynda fréttir síðustu daga bendi til þess að bæjarfulltrúar, kjörnir fulltrúar á Seltjarnarnesi, séu mjög lukkulegir með samstarfið við Reykjavíkurborg? Bara til minnis nefni ég strætóstoppistöð úti á miðri Geirsgötu og fréttir af sex gönguljósum á götunni meðfram sjónum, sem er nú alveg stolið úr mér í augnablikinu hvað heitir en leiðir út á Seltjarnarnes. Þar verður alveg örugglega tryggt að ljósastýring þessara sex ljósa verði þannig að enginn ökumaður muni komast þar í gegn öðruvísi en að stoppa a.m.k. á fernum ljósum ef sagan kennir manni eitthvað í tengslum við ljósastýringu á höfuðborgarsvæðinu. Og bara af því að ég kom ekki inn á það í ræðu minni vegna tímaleysis þá er ég sérstakur áhugamaður um að sá hluti hins svokallaða samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins sem snýr að því að uppfæra ljósastýringu gatnakerfisins [[Forseti hringir.]]komist til framkvæmda eins fljótt og nokkur kostur er.
Virðulegur forseti. Ég held að það mál sem hv. þingmaður kom inn á og er skiljanlega mikill hausverkur fyrir bæjarfulltrúa á Seltjarnarnesi ýti enn frekar undir mikilvægi þess að sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu vinni saman að samgöngubótum. Það er einmitt það sem höfuðborgarsamkomulagið gengur út á. Það er heildstæð nálgun á samgöngur á svæðinu. Það er það sem ég held að sé svo gríðarlega mikilvægt. Ég get alveg verið sammála hv. þingmanni um mikilvægi ljósastýringar. Ég get líka verið sammála um mikilvægi þeirra stofnvegabreytinga sem verið er að fara í með þessu samkomulagi en málið er að það eitt og sér leysir ekki samgönguvanda þeirra sem á svæðinu búa til lengri framtíðar. Það þarf heildstæðari lausn og borgarlína er hluti af þeirri lausn þannig að ég hvet hv. þingmann enn og aftur til að kynna sér betur samkomulagið og að hlusta á kjörna fulltrúa á svæðinu. Þessi vegferð er búin að vera löng og það hefur vissulega verið andstaða við hugmyndirnar. Ég get alveg viðurkennt að þegar ég gekk fyrst inn í verkefnið á sínum tíma þá var þetta ekki fyrsta lausnin sem mér datt í hug. En ég er að segja, [[Forseti hringir.]]hv. þingmaður, að þeir sem hafa kynnt sér málið til hlítar hafa komist að því [[Forseti hringir.]]að blönduð leið er besta og hagkvæmasta leiðin fyrir okkur öll.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur seinna andsvarið. Aftur spurning frá mér sem er auðvitað ekki sanngjarnt að setja fram, en telur hv. þingmaður - [[Ég get ekki svarað.]]já, fyrirgefðu, hv. þingmaður er búinn að svara tvisvar. Ég dreg þetta til baka. Ég held að ef ég væri einn þeirra aðila sem koma að því samkomulagi sem rammað er inn í samgöngusáttmála höfuðborgarsvæðisins - segjum sem svo að ég væri borgarstjórinn í Reykjavík, bara svona hugsunarinnar vegna, ég reikna ekki með að það eigi fyrir mér að liggja - þá myndi ég alveg örugglega ekki byrja vegferðina á því að stuða samstarfsaðilana með öllum tiltækum ráðum, eins og virðist vera sérstakt markmið gagnvart íbúum á Seltjarnarnesi. Áður hafa íbúar þar kvartað yfir samráðsleysi sem snýr að lækkun hámarkshraða, það er strætóstoppistöðin á miðri Geirsgötu og það eru þessi [[Forseti hringir.]]sex gangbrautarljós núna o.s.frv. Það er ekki eitt, það er allt í þessu samstarfi.
Herra forseti. Í kynningu Miðflokksins á minnihlutaáliti sínu fyrr í kvöld var talað um álögur á almenning. Það er ógnvekjandi að heyra það orð. Með því var verið að vísa til veggjalda. Nú getum við sagt sem svo að veggjöld séu tvenns konar: Það er grunngjaldið, sem núna er bensín- og olíugjald og verið er að vinna að finna lausn á því hvernig það verði innheimt, kannski sem kílómetragjald eða eitthvað slíkt. Svo eru það sérgjöld, sem eru þá gjöld í samvinnuverkefnisframkvæmdum eða jarðgöngum eða framkvæmdum á höfuðborgarsvæðinu. Var látið líta út sem þetta væri mjög óljóst allt saman. Ég vil leggja áherslu á ábatann sem í þessu felst. Það er flýting framkvæmdanna, stytting vegalengda, aukið öryggi og tímasparnaður. Þetta eru kannski fáein hundruð króna, 500 kr., skulum við segja, á einhverjum stað, sem er andvirði 5 km aksturs á meðalbíl. Þetta kalla menn álögur og tala inn í ákveðinn hóp sem lítur svo á að nánast sé verið að níðast á þeim sem nýta vegi og götur landsins. Við fengum til okkar gesti og þar voru m.a. gestir á sveitarstjórnarstigi sem nefndu t.d. að í samvinnuverkefninu um nýja brú yfir Ölfusá værum við kannski að horfa á 200–300 kr. gjald fyrir allt það sem ég var að telja upp. Ég spyr: Í hverju felast þessar neikvæðu álögur sem Miðflokkurinn segir veggjöld vera? Þessi orðræða slær að mínu mati ryki í augu fólks frekar en að vera upplýsandi og útskýra fyrir fólki hver raunveruleikinn er á bak við veggjöld. Ég vil gjarnan heyra hv. þm. Bergþór Ólason koma með einhver andsvör við þessu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir andsvarið. Fyrst er það að segja að álögur eru í eðli sínu heldur neikvæðar. Það er skattheimta þar sem sjálfsaflafé einstaklinga eða rekstrarfé fyrirtækja er tekið til hverra þeirra nota sem nauðsynlegar eru, en það er nauðsynlegt til þess að reka það kerfi sem við höfum komið okkur upp. Við í Miðflokknum höfum lagt mikla áherslu á að við höfum í rauninni ekki hafnað veggjöldum. Það er ekki það sem kemur fram í áliti okkar. Af því að ég hef dálítinn tíma þá leyfi ég mér að lesa það sem kemur beinlínis fram í ályktun okkar, með leyfi forseta: „Annar minni hluti áréttar að mikil framkvæmdaþörf er um allt land og að með núverandi framlögum til nýframkvæmda og viðhalds vinnast verkin hægt. Annar minni hluti mun í umræðu um fjármálastefnu og fjármálaáætlun og eftir atvikum um fjárlög á komandi haustþingi leggja til að heimilað verði að hefjast handa við umfangsmikið fjárfestingarátak í samgöngumálum á grundvelli skuldsettrar fjármögnunar.“ Þarna eru ýmsar leiðir færar til fjármögnunar. Ein af þeim gæti alveg verið hóflegt veggjald þar sem það á við. En við höfum jafnframt haldið því til haga að það megi ekki vera hrein viðbót við aðra gjaldtöku á umferð, sem er mjög mikil í dag. Ég held að það velkist enginn í vafa um að kostnaðurinn við að aka á Íslandi, bæði vegna gjaldtöku á ökutæki og síðan olíugjöldin, bensíngjöldin og önnur þau gjöld sem lögð eru á bifreiðaeigendur, er mikill. Án þess að ég hafi rannsókn til að styðjast við í þeim efnum leyfi ég mér að fullyrða að það er ekki víða þar sem kostnaður við hvern ekinn kílómetra fyrir einstakling sem ekur um á eigin bíl er miklu hærri en hér á Íslandi þegar allt er talið.