Borist hefur bréf frá utanríkisráðuneytinu þar sem óskað er eftir fresti til að veita skriflegt svar við fyrirspurn á þskj. 423, um atkvæðagreiðslu á allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna og afstöðu til kjarnavopna, frá Steinunni Þóru Árnadóttur.
Hlé verður gert á þingfundi eftir umræðu um störf þingsins til kl. 11.30. Þá hefst atkvæðagreiðsla.
Virðulegi forseti. Ég hef oft lokið lofsorði á hæstv. innanríkisráðherra fyrir það hvernig hún hefur aukið gagnsæi um reglur um vopnaburð lögreglu og birt reglugerð þar að lútandi. En ég verð að lýsa fullkominni óánægju með svörin sem hún gaf hér í gær við fyrirspurnum frá mér og hv. þm. Helga Hrafni Gunnarssyni um fyrirhugaðar breytingar á vopnaburði lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu. Hún sagði að ekki væri verið að breyta neinum reglum en svaraði ekki þeirri spurningu með hvaða hætti verið er að breyta vopnaburði í lögreglubílum vítt og breitt um landið eða á höfuðborgarsvæðinu. Ég endaði í þeirri undarlegu aðstöðu í gærkvöldi að vera að eltast við innanríkisráðherra á Facebook til að spyrja um þessi mál og þetta er fullkomlega óboðleg aðstaða. Vopnabúnaður lögreglu og aðgangur almennrar lögreglu að vopnum er grundvallarþáttur í því hvernig við tryggjum öryggi borgaranna og það er engin fylgni milli vopnaburðar lögreglu og lítilla glæpa heldur oft þvert á móti. Sú ákvörðun að gera vopn aðgengilegri fyrir almenna lögreglumenn er stórpólitískt mál og á heima á Alþingi Íslendinga og það er ófært að um það sé ekki umræða á Alþingi. Ég vil þess vegna óska eftir sérstakri umræðu við hæstv. innanríkisráðherra strax í næstu viku og mér finnst eðlilegt að hér komi allar skýringar upp á borðið. Það er ekki eðlilegt að það sé Fréttablaðið sem upplýsi okkur um vopnaburð lögreglunnar með brotakenndum hætti og yfirlögregluþjónn tjái sig við Fréttablaðið í víðari mæli en ráðherra málaflokksins tjáir sig við Alþingi Íslendinga. Það er ekkert gefið um það að við bætum öryggi okkar með því að auka aðgang lögreglumanna [[Forseti hringir.]]að vopnum og það er mikilvægt að hafa í huga að vopn í höndum löggæslu sem ekki er tryggilega um búið og skýrar reglur gilda um og [[Forseti hringir.]]almenn vitneskja er um með hvaða hætti er beitt geta orðið til að draga úr öryggi borgaranna en ekki til að auka það.
Forseti. Nú liggur fyrir að hæstv. menntamálaráðherra hyggst leggja fram sérstakt frumvarp um að fallið verði frá lækkun útvarpsgjalds. Þetta eru auðvitað gríðarlega mikilvæg skilaboð til Ríkisútvarpsins og ekki síður til þjóðarinnar og allra þeirra sem unna Ríkisútvarpinu og vilja standa vörð um hlutverk og verkefni þess. Nú flykkjast bæði einstaklingar og aðrir aðilar inn í auglýsingatíma Ríkisútvarpsins til þess að hvetja okkur sem hér erum til þess að taka þessa stuðningsstöðu með Ríkisútvarpinu og standa þá með frumvarpi menntamálaráðherra. Af því tilefni vil ég segja að ég vil hvetja hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra til dáða í þessu efni. Ég vil hvetja stjórnarflokkana til þess að afgreiða málið í gegnum sína flokka hratt og örugglega til að við getum unnið málið fyrir áramót og vil heita því að það verður mikill og þverpólitískur stuðningur við það. Við í þingflokki VG munum greiða því leið með öllum aðferðum, vegna þess að hér er um að ræða mál sem á að vera hafið yfir pólitískan ágreining milli stjórnar og stjórnarandstöðu. Ég vil fagna sérstaklega þessum áformum og hvetja hæstv. ráðherra til dáða í þessu efni og vonast auðvitað til þess að við fáum frumvarpið til úrvinnslu á Alþingi hið allra fyrsta.
Virðulegi forseti. Ég tek heils hugar undir með síðasta ræðumanni. Við skulum standa vörð um Ríkisútvarpið og sýna þverpólitíska samstöðu um það í þessum sal. En í dag vil ég þó hvetja þingmenn, sérstaklega varðmenn kvótakerfisins í þessum þingsal, til að fara í bíó og sjá mynd sem nefnist Veðrabrigði eftir Ásdísi Thoroddsen. Sú mynd sýnir grímulaust þá miklu ógæfu sem kvótakerfið hefur leitt yfir sjávarplássin í landinu og fólkið sem í þeim býr. Hún fjallar um Flateyri, vestfirskt sjávarpláss þar sem útvegur og fiskvinnsla stóðu með miklum blóma og döfnuðu og allt lék í lyndi þar til dag einn árið 2007 að Flateyringar vöknuðu upp við það að kvótinn hafði verið seldur og helmingur íbúa hafði misst lífsviðurværi sitt. Þetta er mynd sem sýnir lífsbaráttu fólksins, æðruleysi þess og von þrátt fyrir ítrekuð áföll. Hún afhjúpar harðneskju ósanngjarnra leikreglna en sýnir um leið dugnað og kjark í vonlitlum aðstæðum. Hæstv. forseta þingsins, Einari K. Guðfinnssyni, bregður fyrir í einu atriði myndarinnar þar sem hann situr á kosningafundi með örvingluðum íbúum en veitir takmörkuð svör þar sem kvótakerfið kemur til tals. Í lok myndar hefur enn eitt áfallið dunið yfir plássið og við blasir nánast fullkomið vonleysi. Þessi mynd þyrfti að vera skylduáhorf fyrir alla sem koma nálægt stjórnmálum en því miður voru ekki nema tveir hv. þingmenn á þessari sýningu, ég og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir, en þessi mynd er kennslustund í því hvernig ekki á að semja leikreglur í samfélagi okkar. Og ef menn hafa samvisku þá hljóta þeir að sjá, eftir að hafa horft á þessa átakanlegu afhjúpun, að við verðum að breyta þessu óréttláta kvótakerfi.
Herra forseti. Ég tek undir með hv. þingmanni um að það að horfa á þessa mynd, heimildarmynd um Flateyri, sem var tekin á um sex árum, er ömurlegt af því að þetta er í hnotskurn það sem hefur verið að gerast í sjávarplássum vítt og breitt um landið og menn, þingmenn, hafa látið óátalið og hafa ekki gert neinar alvörutilraunir til þess að mæta að neinu gagni. Það eru eilífir plástrar sem fólkinu í sjávarplássunum er boðið upp á. Þótt þingmenn viðurkenni vandann þá er eins og kjarkinn vanti vegna þess að það eru alltaf hinir stóru og sterku sem eru búnir að koma sér fyrir í kerfinu sem ráða ferðinni. Það er hagsmunagæslan sem ræður ferðinni og byggðirnar blæða. Ég tek undir að það ætti að vera skylduáhorf allra þingmanna að sjá þessa heimildarmynd um Flateyri sem sýnir hvernig það byggðarlag hefur farið niður á örfáum árum úr því að vera með fiskvinnslu og útgerð sem skapaði um 120 störf í það sem það er í dag, 15 störf sköpuð með aðstoð Byggðastofnunar. Þetta er sorglegt. Ég er nýkomin af fundi þar sem hefur verið til umræðu hvernig megi skipta eða endurúthluta þeim litla hluta sem er ætlaður í þessar aðgerðir, 5,3% af úthlutuðum afla í kvótakerfinu. Það á eina ferðina enn að fara að hræra í þeirri naglasúpu sem ekkert er. Menn eru látnir bítast um það litla sem ekkert er, byggðirnar sem blæða fyrir afleiðingar kvótakerfisins. Ég segi bara hér og nú að þingmenn verða að fara að taka sig á og horfa á þann vanda sem er úti um [[Forseti hringir.]]allt land og á eftir að versna ef þeim er ekki bara nákvæmlega sama um byggðir [[Forseti hringir.]]landsins, ef það er bara ekki eitthvað annað sem er miklu merkilegra. Ég vil hvetja alla til þess að fara og sjá þessa mynd.
Hæstv. forseti. Alþingi er kjaradómur aldraðra og öryrkja, sagði hv. þm. Helgi Hjörvar í umræðu í upphafi þessarar viku þegar við ræddum hér um störf þingsins. Ég tek undir það. Ég ætla aftur að ítreka það og brýna þingmenn stjórnarflokkanna, og auðvitað alla þingmenn, til að reyna að ná samstöðu um að við breytingartillögur á fjáraukanum fyrir 2015 náum við samkomulagi um að uppfylla kjarabætur til aldraðra og öryrkja eins og allir kjarasamningar og nú Kjaradómur fyrir æðstu embættismenn ríkisins hafa fjallað um þar sem fjallað er um afturvirkni. Mér sýnist að aldraðir og öryrkjar séu einu aðilarnir sem eru skildir eftir í þjóðfélaginu. Þeir fá ekki afturvirkar greiðslur eins og samið hefur verið um og mér finnst það til skammar. Það er okkur ekki samboðið nú þegar svo vel gengur í þjóðfélaginu sem okkur hefur tekist vel að endurreisa eftir hrunið. Ég fullyrði að það hafi alltaf verið ætlun allra alþingismanna sem þurftu að standa í niðurskurði við fjármálahrunið að skerðingum yrði skilað til baka um leið og betur færi að ganga í þjóðfélaginu. Nú er það svo. Þegar við erum að ræða þessi mál núna, jafnt í þingflokkum - og ég hvet sérstaklega stjórnarþingmenn til að ræða það í þingflokkunum sínum. Nú er tímabært að ræða hvort það sé ekki sanngirnisatriði að leiðrétta kjör aldraðra og öryrkja afturvirkt að þessu sinni eins og svo oft áður hefur verið rætt um. Þeir eiga þennan rétt. Þeir sitja eftir og það er Alþingi og okkur til skammar ef þetta verður ekki lagfært. Auk þess vil ég segja, virðulegi forseti, að ég held að við alþingismenn eigum að stíga á stokk og heita á okkur [[Forseti hringir.]]að við samþykkjum á Alþingi áskorun til ríkisstjórnar um að samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks verði samþykktur sem allra fyrst vegna þess að Ísland er að verða eini aðilinn sem er eftir í því og það er til skammar. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Okkur er það líklega flestum í fersku minni þegar Ísland greiddi á vettvangi Sameinuðu þjóðanna atkvæði gegn tillögu þess efnis að kjarnorkuvopn yrðu bönnuð. Svör hæstv. utanríkisráðherra voru á þá leið að Ísland styddi við þá afvopnunarsamninga sem nú þegar eru í gangi en það er einmitt í skjóli þeirra samninga sem kjarnorkuveldin skáka og endurnýja kjarnorkubúr sín þar sem eldri búnaði er skipt út fyrir nýrri og öflugri vopn sem vissulega eru þó eitthvað aðeins færri. Bandaríkin, Rússland, Bretland og Kína hafa öll boðað stórfellda endurnýjun þrátt fyrir að gildandi afvopnunarsamningar stefni í orði kveðnu að útrýmingu þessara vopna. Í ljósi þessa hefur meiri hluti þjóða heims komist að þeirri niðurstöðu að ganga þurfi lengra. Þess vegna voru lagðar fram róttækar tillögur um allsherjarbann. Eins og fulltrúi hins alþjóðlega átaks til útrýmingar kjarnorkuvopnum hefur bent á í skeyti til allra sitjandi alþingismanna mun hinn 7. desember nk. gefast nýtt tækifæri til að bæta fyrir hið misráðna nei-atkvæði. Sú atkvæðagreiðsla verður ekki í undirnefnd eins og hin fyrri heldur á sjálfu allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. Grannt verður fylgst með því hvernig fulltrúi Íslands mun kjósa í þeirri atkvæðagreiðslu. Það er algjör lágmarkskrafa að Ísland sitji hjá, líkt og NATO-þjóðin Noregur gerði síðast, til að vinna ekki beinlínis gegn kjarnorkuafvopnun. Mestur sómi væri þó auðvitað í því að styðja málið eins og frændur okkar Svíar hafa gert. Á fundi utanríkismálanefndar hef ég komið þessum skoðunum mínum til fulltrúa í utanríkisráðuneytinu og ég vona svo sannarlega að á þetta verði hlustað. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Forseti. Það er ekki hægt að segja annað en að maður sé sammála öllum þeim sem hafa tjáð sig hér í dag. Ég tek undir orð hv. þm. Steinunnar Þóru Árnadóttur, það var jákvætt að finna fyrir því að það var tekið mark á okkur í utanríkismálanefnd í gær þegar við lögðum til að menn ráðfærðu sig við þingheim áður en svona ákvarðanir yrðu teknar. Því var komið mjög vel og rækilega á framfæri af öllum þeim sem voru í nefndinni meira og minna að það væri mikilvægt að sýna í verki og á borði en ekki bara í orði hug okkar gagnvart kjarnorkuafvopnun. Mig langaði aðeins að gera að umtalsefni baráttu fyrir bættum kjörum og leiðréttingu á kjörum aldraðra og öryrkja. Nú höfum við reynt á þinginu síðan ég man eftir, a.m.k. hef ég reynt að standa í því að tryggja að kjör öryrkja og aldraðra yrðu leiðrétt og bætt. Mér finnst mjög mikilvægt að við hugum að því að þeir sem þurfa að fá stuðning eða greitt frá Tryggingastofnun lenda mjög oft í kerfinu, eins og maður segir. Fólk lendir allt of oft í því að kerfið hjálpar því ekki heldur er hreinlega að verja sjálft sig. Ég skora á þingmenn að skoða þingsályktunartillögu Pírata um borgaralaun og kanna hvort ekki sé möguleiki að koma því máli á dagskrá þannig að það geti farið í nefnd þannig að hægt sé að ræða um orsökina en ekki alltaf bara plástrana, hvernig við getum lagað ónýtt kerfi. Ég skora jafnframt á aðra þingmenn að sjá heimildarmyndina sem rætt var um. Ég komst því miður ekki á hana í gær [[Forseti hringir.]]en hef mikinn hug á að sjá hana og er spennt fyrir því að fleiri sjái hana líka.
Hæstv. forseti. Nýjasta verðbólgumæling sem var birt í gær bendir til þess að ársverðbólga á Íslandi sé nú 2%. Hún er sem sagt undir verðbólgumarkmiðum Seðlabankans enn einu sinni, sem betur fer, og hefur verið það lengur en áður hefur þekkst. Það er ekkert sem bendir til þess og ekkert sem beinlínis hvetur til þess að verðbólga fari hér á skrið næstu vikur og mánuði vegna þess að enn á eftir að skila inn í vöruverð töluverðu af þeirri gengisstyrkingu sem orðin er. Íslenska krónan hefur styrkst gagnvart helstu viðskiptamyntum um 9% síðustu 12 mánuði og enn vantar þó nokkuð upp á að því hafi verið skilað inn í vöruverð þrátt fyrir að nokkur fyrirtæki hafi gengið á undan með góðu fordæmi og lækkað verð sitt, eins og til dæmis IKEA og Bónus. Fleiri þarf til. Það er í sjálfu sér merkilegt að þetta gerist þrátt fyrir að Seðlabanki Íslands hendi sprekum á verðbólgubál með því að halda hér uppi stýrivöxtum sem eru óþekktir. Eins og ég segi bendir þó ýmislegt til þess að hægt verði að halda hér verðlagi lágu um nokkurra mánaða skeið. Ég vil líka benda á að nú er orðinn fastur liður að olíufélögin í landinu séu með afslátt tvisvar í mánuði sem bendir til þess að þar sé svigrúm fyrir stöðuga verðlækkun í staðinn fyrir þessi tilboð tvisvar í mánuði hverjum. Þess vegna hvet ég þá kaupmenn sem ekki hafa skilað gengisstyrkingu krónunnar inn í vöruverð að gera það og ég vil einnig beina því til neytenda í landinu að þeir fylgist með því hvaða verslanir hafa þegar gert það, hvaða verslanir hafa beinlínis lækkað vöruverð vegna þess að íslenska krónan hefur styrkst, beini viðskiptum til þeirra verslana í jólakauptíðinni og verðlauni þar með kaupmenn sem vel gera en refsi hinum.
Herra forseti. Eitt af því fyrsta sem við þingmenn fengum vorið 2013 þegar við hófum störf hér eftir kosningar var skýrsla um traust til Alþingis þar sem meðal annars kom fram að um 80% þeirra sem svöruðu vantreystu Alþingi vegna þess hvernig samskiptamáti þingmanna væri, hvernig við kæmum fram hvert við annað og vegna þess almenna virðingarleysis sem þingmenn virtust sýna hver öðrum. Í stað þess að vera að ræða málefnalega um málefnin og rökræða þá værum við í óþarfarifrildi og skítkasti. Eftir því sem ég best veit og eftir því sem síðustu kannanir hafa sýnt þá höfum við ekki náð að hífa upp þetta traust neitt sérstaklega mikið. Það er kannski líka vegna þess að í þessari skýrslu kom fram að við erum kannski miklu fremur að ræða, og þeir sem tóku þátt í þessari könnun virðast trúa því, um eigin hagsmuni og hagsmuni flokksins frekar en það sem raunverulega skiptir máli í umræðunni í þjóðfélaginu. Samkvæmt síðustu skoðanakönnun sem kynnt var t.d. á margumræddum fundi sem ég hef margnefnt hér í ræðustóli í vikunni hjá Öryrkjabandalaginu síðasta laugardag, samþykktu yfir 95% þeirra sem svöruðu, meira að segja ríka fólkið í Garðabæ, og voru á því að eldri borgarar og öryrkjar ættu að fá kauphækkun til jafns við aðra í þjóðfélaginu. Erum við að hlusta á það? Ætlum við að laga það? Er það núna í fjáraukanum? Ég tek undir með þeim þingmönnum sem hafa nefnt það hér að við eigum að einbeita okkur að þessu, hlusta á hjartsláttinn í þjóðfélaginu. Hvað vill fólk? Það vill þessa hækkun og 90% þjóðarinnar vilja leggja aukið fjármagn í heilbrigðiskerfið, það kom fram í skoðanakönnuninni í fyrra sem Píratar gerðu. Erum við að hlusta á það? Nei, mér finnst það ekki. Mér finnst að á þessu kjörtímabili hafi aðallega verið unnið að því að auka hag þeirra sem meira eiga á kostnað þeirra sem minnst eiga. Ég skora á þingmenn enn og aftur að sýna það núna [[Forseti hringir.]]á þeim tveimur vikum sem eftir eru að við stöndum saman, við hlustum á fólkið og leiðréttum þetta. Ef það er ekki hægt núna þá held ég að það sé aldrei hægt.
Virðulegi forseti. Það runnu á mig tvær grímur þegar ég las orð hæstv. velferðarráðherra um að það þyrfti að ræða takmörkun tjáningarfrelsisins. Já, ég held að það sé alveg rétt hjá hæstv. velferðarráðherra að við þurfum að ræða það hvort eða hvernig við ætlum að takmarka eina af grunnstoðum lýðræðisins sem er forsenda fyrir því að við getum átt í upplýstum samræðum. Hæstv. velferðarráðherra kom sérstaklega inn á það að það þyrfti að koma böndum á hatursumræðu á internetinu. Eins og við Píratar höfum oft bent á þá er það að stjórna internetinu eins og að smala köttum og það er ekkert sem er að fara að gerast, hvorki fræðilega séð né í raunveruleikanum. Internetið hagar sér þannig að það er ekki hægt að stjórna því eins og maður vill stjórna öðru fólki. Við höfum ítrekað bent á að eina vopnið gegn tjáningu sem við viljum ekki að sé á yfirborðinu er það að ræða meira, að uppræta hatursumræðuna með tjáningu. Mig langar til að nota tækifærið og benda á átak sem Evrópuráðið hefur haldið úti undanfarin þrjú ár sem heitir No Hate Speech eða engin hatursumræða. Þar er einmitt reynt að sýna fram á það hvar hatursorðræða átti sér stað á internetinu og reynt að sýna fram á það að með því að tala um hlutina, með því að fræðast, þá getum við lært meira og það dregur úr hatursorðræðu eða þeirri tjáningu sem okkur þykir óæskilegt. Ég er alveg sammála því að sum tjáning er frekar ljót, það verður ekki horft fram hjá því. En við þurfum að ræða það, ekki reyna að þagga þetta niður.
Virðulegur forseti. Ég hef mikinn áhuga á því hvernig þingstörfin eru og hvernig þau eru á Norðurlöndunum og hvernig við getum bætt þingstörfin hér. Mér hefur fundist við eyða mjög miklum tíma í að ræða mál í þingsal og síðasta dæmið um það er mál Þróunarsamvinnustofnunar. Ef ég mætti ráða, sem væri ágætt, þá mundi ég gjarnan vilja sjá meira nefndastarf vegna þess að mér finnst vinnan þar oft mjög góð. Nú erum við búin að klára vinnu við opinber fjármál í fjárlaganefnd sem gekk mjög vel, að vísu var enginn stórkostlegur ágreiningur þar á ferð. Ég mundi vilja leggja aukna áherslu á nefndastörf og síðan eigum við ekki að afgreiða mál út úr nefndum í mjög miklu ósætti vegna þess að það býður upp á læti og miklar umræður og málþóf í þinginu, það er bara þannig. Mig grunar að annars staðar á Norðurlöndunum, ég tel mig vita það, sé ekki farið með mál inn í þingsal í ósætti. Menn eru búnir að ræða þau fyrir fram og komast að málamiðlun. Mér finnst þessi vinnubrögð í rauninni lýjandi og okkur ekki til sóma þannig að ég er bara að reyna að ræða þetta og kannski koma fleiri og taka til máls um það hvernig við getum breytt þessu. Við gætum til dæmis opnað nefndarfundina meira þannig að við tækjum umræðuna í nefndum, þar eiga allir flokkar sína fulltrúa og þar koma gestir. Mér skilst til dæmis að í Noregi komi menn næstum því bara í þingsal til að greiða atkvæði. Ég er ekki að mæla með því, mér finnst umræðan í þingsal oft góð, en mér finnst fyrirkomulagið sem við erum með ekki gott, mér finnst það sóun á tíma og við þurfum að fara að hugsa alvarlega um hvernig við ætlum að hafa þetta í framtíðinni og reyna að breyta þessu. Þetta veltur á okkur, 63 þingmönnum.
Herra forseti. Umræða um kynferðisbrot, nauðganir, hópnauðganir, dómstóla, hlutverk lögreglu, hlutverk lögmanna, hlutverk heilbrigðiskerfisins, hvað er satt, hvað er ósatt, hvað er á gráu svæði, hvað er á kolsvörtu svæði, hefur varla farið fram hjá neinum. Efnt hefur verið til mótmæla, fólk hefur haft uppi stór orð í fjölmiðlum og á samfélagsmiðlum. Mörgum finnst viðbrögðin ofsafengin, öðrum finnst þau fullkomlega eðlileg og dómstól götunnar er oftast blandað inn í þetta. Sjálfri finnst mér betra að við sem samfélag séum á þeim stað að við tölum um óþægilega hluti. Því það er nefnilega þannig með óþægilega hluti að þeir fara ekkert þó að maður horfi í hina áttina, þeir fara bara svona inn í hnakkann á manni og maður finnur fyrir þeim en sér þá illa. Það er mun farsælla að horfast beint í augu við vandann og fara í gegnum hann og breyta og bæta. Hvað kynferðisbrot varðar spyr ég mig hverju þurfi að breyta og hvað þurfi að bæta sem snýr að löggjafarvaldinu og framkvæmdarvaldinu. Ég vil ekki sjá samfélagið fara aftur á þann stað þar sem ofbeldi, sama af hvaða toga það er, var þaggað niður. Í krafti þeirrar þöggunar fékk ofbeldið að grassera óáreitt. Ég geri þess vegna þá kröfu að við hér inni færumst í þá átt að við horfumst í augu við öll álitamál sem lokað samfélag þöggunar hefur alið af sér og skoðum vel og vandlega hvort það sé eitthvað í löggjöfinni eða framkvæmd hennar sem ýtir undir að ofbeldi fái að þrífast. Fyrir mér þarf þessi skoðun að vera nokkuð víð og ná yfir það hvernig við fræðum börnin okkar og allt yfir í það hvernig lögreglurannsóknum á kynferðisbrotum er háttað. Ég kalla eftir því að settur verði á fót hópur fólks úr öllum flokkum til að vinna að þessu. Ég veit að það eru margir að hugsa það sama hér inni og ég veit að þessi hópur er til úti í samfélaginu og hann er til í að vinna með okkur. Það eru bæði sérfræðingar og þeir sem vinna að þessum málaflokki vítt og breitt. Leiði þessi vinna af sér tillögur að breytingum er það skylda okkar að breyta þar sem ofbeldi er samfélaginu dýrt í svo mörgum víddum. Við höfum öll tekið að okkur það hlutverk að standa vörð um almannahag. Ég veit ekki um neitt sem er mikilvægara í því samhengi en að berjast fyrir opnu og ofbeldislausu samfélagi.
Hæstv. forseti. Nú berast þær fregnir frá Seyðisfirði að Landsbanki Íslands sé að loka útibúi sínu þar og færa starfsemi sína niður um 3,2 stöðugildi. Þeim störfum hafa gegnt þrjár konur og eftir verður eitt stöðugildi sem færist inn í opinbert húsnæði, þ.e. til sýslumannsins, og er ætlunin að það sé opið kl. 12–15 daglega. Þessar þrjár konur sem fengu fyrir stuttu að vita að þær væru að missa vinnuna - tvær af þeim eiga eftir eitt og hálft ár í að komast á eftirlaun og þetta er afskaplega erfið staða fyrir konur á þessum aldri. Það er kannski eitt af því sem við erum að glíma við að ekki er borin virðing fyrir starfsfólki sem er komið yfir ákveðinn aldur og ég tala nú ekki um þegar verið er að skerða og jafnvel eyðileggja ákveðin réttindi fyrir opinberum starfsmönnum. Bæjarráð Seyðisfjarðar hefur ályktað um þessar aðgerðir. Með leyfi forseta ætla ég að lesa hér fyrri hluta ályktunar bæjarráðs um breytingar á starfsemi og þjónustu Landsbankans: „Bæjarráði þykir miður að stjórnendur Landsbankans áforma að draga úr starfsemi hans á Seyðisfirði og skerða þjónustu eins og verið hefur.“ Þetta er grafalvarlegt mál og ég skora á Landsbankann, sem er að skila góðum hagnaði, að endurskoða þessa afstöðu sína.
Herra forseti. Ég vil vekja athygli þingheims á því sem kemur fram í Morgunblaðinu þar sem haft er eftir BBC að Amnesty International vari við því að í undirbúningi séu fjöldaaftökur í Sádí-Arabíu, að stefnt sé að því að taka tugi fanga af lífi á einum degi. Líklegt sé að 52 verði teknir af lífi fljótlega og meðal þess er fólk sem tekur þátt í mótmælum gegn stjórnvöldum í landinu. Ég hvet íslensk stjórnvöld, Amnesty á Íslandi og Íslendinga alla til að láta til sín taka vegna þessara fyrirhuguðu aftakna sem eru verri en orð fá lýst. Ég vil lýsa því, eins og flestir aðrir hafa gert, hve miklar áhyggjur ég hef vegna ástandsins sem ríkir á þessu svæði í heiminum, í Miðausturlöndum. Frakklandsforseti og Rússlandsforseti áttu fund í gærkvöldi þar sem þeir ákváðu að vinna saman gegn ISIS í Sýrlandi þrátt fyrir það sem kom upp þegar tyrkneski herinn skaut niður rússneska herþotu en orð standa á móti orði í þeim málum. Ástandið þarna er gríðarlega alvarlegt og því þurfa ríki að leggjast á eitt til að reyna að ná lendingu og lausn. Þar með fagna ég því að Frakkar og Rússar skuli þó alla vega vera að tala saman því að ástandið milli Rússlands og annarra Vesturlanda hefur ekki verið neitt sérlega gott upp á síðkastið.
Hæstv. forseti. Mikið hefur verið rætt um kynferðisbrotamál í samfélaginu að undanförnu og mikilvægt er að við nálgumst þá umræðu af yfirvegun og reynum að leita leiða til að gera ástandið í samfélaginu betra. Við höfum valið okkur það réttarkerfi að menn eru saklausir uns sekt er sönnuð. Það þýðir og í grunninn er hugsunin sú að sönnunarkröfur séu ríkar og að við viljum frekar að einhverjir sem hafi framið brot, einhver misbrestur verður, gangi lausir en að saklausir menn lendi í því að þurfa að afplána refsingu í fangelsi. Það eru til lönd sem velja að fara aðrar leiðir, það eru lönd sem við berum okkur ekki almennt saman við, eins og Íran og fleiri lönd. Ég tel að enginn leggi til að við leitum þangað, en það er margt sem við getum gert betur í réttarkerfinu, kerfið okkar er ekki fullkomið. Það sem ég tel vert að huga að er að styrkja þá sem fara með rannsóknir kynferðisbrotamála, þ.e. lögregluna, styðja betur við ákæruvaldið þannig að ákæruvaldið geti sinnt betur þeim málum. Nú er sagt að ríkissaksóknari eigi að setja þessi mál í forgang en þegar málin eru 50% af öllum þeim málum sem embættið sinnir er svolítið erfitt að setja þau í forgang gagnvart öðrum málum. Það er því alveg ljóst að það sem þarf að koma til þar er aukinn mannafli. Einnig er rétt hjá okkur að ræða þá leið sem Svíar hafa farið gagnvart símenntun dómara þegar til dæmis koma til nýir brotaflokkar eins og mansal, þá er að sjálfsögðu ljóst að eðlilegt er að vinna að símenntun. Við þurfum einnig að skoða þær hugmyndir sem uppi eru á borðum í Noregi og framkvæmdar eru þar, að réttargæslumenn brotaþola komi meira að málum í réttarsal, þ.e. hafi sviðið að ákveðnu leyti. Einnig þurfum við að hafa opinn hug gagnvart öðrum leiðum, þ.e. að brotaþolar geti farið [[Forseti hringir.]]í einkamál, og eins að við ræðum það hvort við ætlum að fara inn í leiðina um uppbyggilega réttvísi eins og gert er í Danmörku og Noregi.
Virðulegi forseti. Það er með mikilli gleði sem ég geng nú til þessarar atkvæðagreiðslu. Nú er verið að leysa af hólmi um 20 ára gömul lög sem snúa að opinberum fjármálum. Þessi lagasetning hér markar tímamót í fjármálum hins opinbera. Hér er verið að setja rammalöggjöf um opinber fjármál, hvort sem þau snúa að ríki eða sveitarfélögum. Hér er nýmæli í lagasetningu að því leyti að nú verða til dæmis lífeyrissjóðsskuldbindingar ríkisins gerðar opinberar í fjárlögum hvers árs í fylgiskjali. Ég þakka fjárlaganefnd fyrir afar góða vinnu síðustu tvö og hálft ár. Þetta er búið að vera ánægjulegt. Við höfum rætt okkur til niðurstöðu sem birtist hér í samkomulagi um þetta mál sem er mikilvægt því að eins og ég sagði í þingræðu í gær er hér um að ræða nokkurs konar stjórnarskrá opinberra fjármála.
Herra forseti. Margt í þessu frumvarpi er til bóta fyrir umgjörð opinberra fjármála og við í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði munum greiða atkvæði með þeim greinum hér á eftir. Hins vegar teljum við stórvægilegan galla á frumvarpinu sem einkum felst í þeim ákvæðum sem lúta að hagstjórninni og hvernig hún er bundin niður samkvæmt tilteknum reglum sem við teljum binda hagstjórnarvald hins opinbera allt of mikið þegar kemur til að mynda að tækifærum til að beita því til sveiflujöfnunar. Við munum fara nánar yfir það í atkvæðaskýringum við einstakar greinar þannig að við munum ekki geta stutt þetta frumvarp í heild. Við erum hins vegar með breytingartillögur og vonumst að sjálfsögðu til þess að aðrir hv. þingmenn ljái þeim atkvæði sitt til að unnt sé að skapa sátt um þennan mikilvæga ramma um það hvernig við höldum á fjármálum ríkisins.
Herra forseti. Frumvarpið sem við greiðum atkvæði um hefur verið í undirbúningi í fjármála- og efnahagsráðuneytinu frá 2011 og í vinnslu fjárlaganefndar á þremur þingum. Með því setur Alþingi alþingismönnum og framkvæmdarvaldinu betri vinnureglur og umgjörð um vandaða stefnumótun í ríkisfjármálum og bætta áætlunargerð. Rými fyrir umræður á Alþingi og í samfélaginu í heild um ríkisfjármál og stefnu fagráðuneyta er auk þess rýmkað verulega. Þrátt fyrir málamiðlanir meiri hlutans sem gerðar hafa verið með breytingartillögum mun Samfylkingin styðja breytingartillögur minni hlutans þar sem þær ganga lengra en breytingartillögur meiri hlutans. Samfylkingin greiðir atkvæði gegn 7. gr. frumvarpsins, um fjármálareglur, en samþykkir frumvarpið í heild.
Virðulegi forseti. Ég fagna því að við séum að fara að greiða atkvæði um þetta frumvarp. Við teljum það til mikilla bóta og löngu tímabært. Við erum á nefndaráliti með meiri hlutanum og munum greiða atkvæði með öllum greinum.
Virðulegi forseti. Hér er á ferðinni mjög ánægjulegt mál, stórt mál, örugglega stærsta málið sem við afgreiðum á þessu þingi, og það er ánægjulegt að þokkaleg sátt náist um það. Þegar þessi lög verða orðin að veruleika eiga þau að ýta undir það að bæði í verki og orði hvetjum við til langtímahugsunar og aga í ríkisfjármálum og ræðum frekar stóru málin til framtíðar, örugglega og vonandi eitthvað á kostnað smærri mála. Þetta tæki, þessi umgjörð, á sér fyrirmynd í þeim löndum sem við viljum bera okkur saman við. Þau eiga það sammerkt að það er þverpólitísk samstaða um ábyrgð í opinberum fjármálum í þeim löndum. Það gerist hins vegar ekki með lagasetningu, það gerist vegna þess að við sem erum hér inni ákveðum það sem og fjölmiðlamenn og almenningur. Ég vona að við séum að fara sömu leið.
Hæstv. forseti. Fulltrúi okkar í fjárlaganefnd, hv. þm. Oddný G. Harðardóttir, hefur gert grein fyrir afstöðu okkar, þingflokks Samfylkingarinnar, í þessu máli svo ég bæti ekki meiru við það. Ég ætla þó að taka eitt dæmi af því sem gerist við þessa breytingu, dæmi sem mér er ákaflega hjartfólgið og hef oft rætt um á Alþingi. Ef við tækjum til dæmis við fjárlagagerð fyrir næsta ár ákvörðun um að byrja að byggja Landspítala á fullu mundi 50–70 milljarða upphæð færast í ríkisreikning á því ári sem ákvörðun er tekin og auðvitað breyta mjög miklu um niðurstöðu þess dæmis þótt við ætlum svo að byggja spítalann á fimm árum. Hér er gerð sú breyting að við byggingu Landspítalans verður hann gjaldfærður og eignfærður og Landspítalinn getur þá á næstu árum afskrifað eins og gert er í almennum fyrirtækjarekstri í landinu og komið til móts við viðhaldsþörf o.fl. Þetta tel ég til mikilla bóta og auðvelda okkur mjög að taka þá stóru og miklu ákvörðun sem við þurfum að taka [[Forseti hringir.]]sem við erum vonandi öll sammála um, að byrja að byggja nýjan Landspítala sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp er stórt skref til þess að auka gagnsæi og traust á fjárlögum og hinu opinbera. Við píratar munum greiða fyrir framgöngu þessa máls og erum sérstaklega ánægð með að sjá breytingartillögu þess efnis að allar tölur og öll hrágögn verði gefin út á tölvulesanlegu formi sem mun hjálpa til við að auka gagnsæi fjárlaga og vonandi vera til bóta upp á framtíðina.
Virðulegi forseti. Ég fagna því mjög að við séum komin hingað til atkvæðagreiðslu eftir 2. umr. í þessu stóra máli. Það er augljóst að við erum að takast á hendur mjög miklar áskoranir víða í stjórnkerfinu með samþykkt þessara laga. Þá er ég að horfa til ráðuneyta sem beinlínis fá aukinn mannskap og aukið fjármagn til að gera betur skil langtímaáætlunum í framtíðinni. Ég horfi líka til samninganna við sveitarfélögin sem verða einir og sér mjög stór áskorun. Framhald þessa máls ræðst mjög af því hvernig okkur tekst að eiga það samtal við sveitarfélögin og ná niðurstöðu um þau fjölmörgu álitamál sem takast þarf á við í fjárhagslegum samskiptum ríkis og sveitarfélaga. Ég vísa líka til þess hvernig umræðan verður í framtíðinni í þinginu með þessari breyttu framsetningu sem er mjög mikil breyting og er ætlað að hafa áhrif á það hvernig meginatriði verða skilin frá því sem ég leyfi mér að kalla aukaatriði í fjárlagafrumvarpinu. Það eru mjög stór [[Forseti hringir.]]skref sem við tökum með þessu. Það er við því að búast að eitthvað muni valda vandræðum í framkvæmd en við verðum að komast yfir þær hindranir og gera eftir atvikum í framtíðinni breytingar eftir því sem þörf krefur.
Herra forseti. Ég held að þessi breytingartillaga sé óþörf, mér liggur við að segja í besta falli, en í versta falli er hún ákveðin vísun í útgjaldareglu sem sumir, þeir sem lengst hafa viljað ganga, hafa viljað skrúfa inn í þessa löggjöf í viðbót við allt hitt. Því höfum við verið og erum mjög andvíg. Við teljum að það geti verið varhugavert tæki, sérstaklega í höndum þeirra sem af hugmyndafræðilegum eða pólitískum ástæðum vilja einfaldlega halda umfangi samneyslunnar sem minnstu í samfélaginu. Við teljum því alls ekki til bóta að skjóta þessu þarna inn þótt vissulega væri einungis um markmiðssetningu að ræða og leggjum til að þessi viðbót komi ekki inn í greinina.
Virðulegi forseti. Lífeyrisskuldir eru með nákvæmlega sama galla og allar aðrar skuldir, þann galla að það þarf að borga þær, og þess vegna er afskaplega mikilvægt í allri áætlunargerð að við séum meðvituð um hverjar þær skuldbindingar eru. Þær fara ekki frá okkur. Ef við horfum ekki á þær, á raunveruleikann, erum við að senda þann reikning til barnanna okkar og barnabarnanna og það höfum við gert með nokkrum hætti í gegnum tíðina. Þessi tillaga kemur ekki í veg fyrir það en hún gerir það að verkum að það verður skýrt hverjar þessar lífeyrisskuldbindingar eru. Bara svo því sé til haga haldið mun Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, að öllu óbreyttu, fara á hausinn 2027 og þá þurfum við að borga 10 milljarða að auki í tíu ár úr ríkissjóði til að mæta þeirri skuldbindingu. Ég segi já.
Virðulegi forseti. Hér er breytingartillaga frá minni hluta fjárlaganefndar um að skýra betur hugtakið sjálfbærni í lagatextanum sjálfum en í frumvarpinu stendur: „Sjálfbærni sem felst í því að opinberar skuldbindingar séu viðráðanlegar til skemmri og lengri tíma og leggi ekki ósanngjarnar byrðar á komandi kynslóðir. “ Minni hlutinn leggur til að hér bætist við orðin „taki tillit til efnahagslegra, félagslegra og umhverfislegra þátta“ og er þá haldið til haga skilgreiningu á sjálfbærri þróun og sjálfbærum sjónarmiðum sem er alþjóðleg og notuð á vettvangi Sameinuðu þjóðanna og alls staðar annars staðar þar sem hugtakið sjálfbærni kemur fyrir í alþjóðlegum textum sem við erum aðilar að. Ég tel að á þessum tímum, ekki síst þegar við ætlum að fara að gera okkur gildandi í loftslagsmálum, sé algjörlega viðeigandi að við nefnum þessar grunnstoðir sjálfbærni í lagatexta þeim sem hér er til umræðu.
Forseti minnir í þessu sambandi á að sú regla gildir, eins og menn vita, að eftir að fyrsta atkvæðaskýringin er hafin er ekki hægt að biðja um orðið.
Virðulegi forseti. Það er mikilvægt að taka það fram vegna þess að breytingartillagan áðan, frá minni hluta nefndarinnar, var felld að engu að síður erum við að greiða atkvæði um grein þar sem vísað er til sjálfbærni og að sjálfsögðu byggir túlkun á hugtakinu sjálfbærni á alþjóðlega viðurkenndum forsendum. Í því felst að sjálfsögðu engin efnisleg ákvörðun þó að tillaga minni hlutans hafi verið felld áðan.
Herra forseti. 7. gr. þessa frumvarps er sú grein sem okkur hv. þingmönnum Vinstri hreyfingarinnar – græns framboðs finnst sú versta í þessu frumvarpi. Þess vegna leggjum við til breytingartillögu sem miðast við það að hagstjórnarmarkmiðin sem slík séu ekki lögbundin með þeim hætti sem meiri hluti þingsins leggur til. Við teljum að með því að lögbinda þessi markmið hindri það svigrúm ríkisstjórnar á hverjum tíma til að beita hagstjórninni til sveiflujöfnunar. Ef við skoðum íslenska hagsögu hefur heldur betur verið þörf á því. Við leggjum því fremur til breytingartillögu sem felst í því að markmiðin skuli sett fram af ríkisstjórn í upphafi hvers kjörtímabils eða í upphafi starfstíma ríkisstjórnar ef það verður á öðrum tíma. Við teljum mun eðlilegri pólitíska sýn að hagstjórnarmarkmið sem eru hápólitísk markmið á hverjum tíma séu sett af ríkisstjórn á hverjum tíma en ekki lögbundin með þessum hætti.
Herra forseti. Andstætt því sem kom fram í síðustu atkvæðaskýringu tel ég þetta eina af betri greinum frumvarpsins. Ég tel tímabært að við setjum okkur töluleg viðmið sem ekki eru háð túlkunum frá einum tíma til annars. Ég vek athygli á því að þau lönd sem hvað bestum árangri ná í hagstjórn sinni styðjast við töluleg viðmið. Evrópusambandið hefur gert það til langs tíma og er að herða á þessum tölulegu, ófrávíkjanlegu skilyrðum. Þessi grein kallast hins vegar á við aðra grein í frumvarpinu, 10. gr., sem veitir svigrúm við sérstakar, erfiðar aðstæður. Ég tel það mikið fagnaðarefni að hér sé að myndast meiri hluti fyrir því að setja okkur eins konar skuldabremsu, að þegar skuldir hins opinbera eru yfir ákveðnum tölusettum viðmiðum séum við ávallt sammála um að það beri að lækka skuldirnar jafnt og þétt, óháð hvaða ríkisstjórn situr hverju sinni, og sömuleiðis að við séum ávallt á hverju fimm ára tímabili að jafnaði [[Forseti hringir.]]með afgang af ríkisfjármálunum. Þetta er ein helsta forsenda þess að hér verði í framtíðinni aukinn stöðugleiki. Ég fagna því sérstaklega að það sé meiri hluti fyrir þessu.
Herra forseti. Ég tel mjög miður að breytingartillaga minni hlutans hafi ekki verið samþykkt þar sem þetta væri fært í þann farveg að hver ríkisstjórn skyldi setja fram markmið sem innihéldi þá þætti sem hér eru undir í upphafi hvers kjörtímabils eða starfstíma síns. Deilan um það hvort menn vilja lögbinda tölusett viðmið í þessum efnum eða hafa þetta með öðrum hætti snýst líka um það hvert innihaldið sé þá. Hæstv. fjármálaráðherra hefði kannski átt að gera þingmönnum grein fyrir því að hér er þá lagt til að samþykkja stífustu fjármálareglur á byggðu bóli. Gera menn sér fulla grein fyrir því að hér er lagt til í lögum að heildarskuldir ríkis og sveitarfélaga, A-hluta þessara aðila, að frátöldum lífeyrisskuldbindingum verði ekki nema 30% af vergri landsframleiðslu? [[Gripið fram í: Gott mál.]]Það er gott mál, já. Við vildum það sjálfsagt gjarnan en ætli það eigi ekki eftir að reynast handleggur að komast þangað og halda sér þar. Er endilega skynsamlegt [[Forseti hringir.]]að gelda svo, ef ég má orða það þannig, möguleika hins opinbera til að verja samfélag sitt í gegnum hagsveiflur?
Virðulegi forseti. Þetta frumvarp í heild á rætur að rekja til vinnu á síðasta kjörtímabili og að því hafa allir stjórnmálaflokkar komið. Þessi grein er annars eðlis. Hún er búin til af þessari ríkisstjórn á forsendum þessarar ríkisstjórnar og um hana hefur ekki verið þverpólitísk samvinna eða samstarf. Þessi viðmið þurfa að byggja á almennu sammæli vegna þess að þau geta haft grundvallaráhrif á möguleika stjórnvalda á hverjum tíma til að beita pólitísku vali. Á að lækka skuldir eða á að verja atvinnuástand? Á að lækka skuldir eða á að verja heimilin? Á að lækka skuldir eða á að auka fjárfestingu í velferðarþjónustu? Þetta er grundvallaratriði sem stjórnvöld á hverjum tíma verða að hafa frelsi til að taka ákvarðanir um og það er ekki rétt að eitt stjórnmálaafl með eina hugsjón ætli að binda önnur stjórnmálaöfl með þeim hætti sem hér er gert ráð fyrir. Þess vegna greiðum við atkvæði gegn þessari grein og áskiljum okkur rétt til að breyta henni þegar við komumst í meiri hluta á nýjan leik. [[Gripið fram í: Þess er skammt að bíða.]]
Herra forseti. Fyrir augnabliki síðan samþykkti meiri hlutinn hér í salnum stífustu fjármálareglu sem ég þekki til að sé á byggðu bóli. Ætli veiti þá af að hafa útgönguleið sem hæstv. fjármálaráðherra vitnaði meðal annars til í atkvæðaskýringu áðan við 10. gr., að hafa hana þannig skilgreinda að ekki þurfi næstum því heimsendi til að menn komist út úr fjármálareglum 7. gr.? Þannig er þetta orðað hér. Það þarf þjóðarvá eða einhver stórkostleg áföll. Við leggjum til að þetta sé öðruvísi skilgreint og vísað til þess að ef upp koma krefjandi félagslegar, efnahagslegar eða hagstjórnarlegar aðstæður geti ráðherra komið til þingsins með endurskoðaða fjármálaáætlun. Það er það sem þetta felur í sér. Þess vegna er mjög misráðið að hafa skilgreininguna í 10. gr. of þrönga í ljósi þess að það reyndist meirihlutavilji fyrir því að hafa fjármálareglurnar sjálfar svona stífar, skrúfurnar hertar í botn þar. Ég hvet menn eindregið [[Forseti hringir.]]til að styðja þessa breytingartillögu.
Virðulegi forseti. Ef við ætlum að ná þeim árangri sem í orði kveðnu allir þingmenn, nokkurn veginn í það minnsta, eru sammála um og þeir sem ræða um þjóðmál verðum við eðli máls samkvæmt að setja okkur reglur. Þess vegna sömdum við og samþykktum 7. gr. Ég hafna því algjörlega að hér sé um það að ræða að þessi varúðarregla sé einungis um það ef hér verður heimsendir. Ég hvet þá sem vilja kynna sér málið að lesa 10. gr. Hér segir, með leyfi forseta: „Ef grundvallarforsendur fjármálastefnu bresta eða fyrirsjáanlegt er að þær muni bresta vegna efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna, sem ógerlegt er að bregðast við með tiltækum úrræðum, skal ráðherra“ o.s.frv. Virðulegi forseti. Hér er ekki verið að tala um heimsendi, það er langur vegur frá. Hér eru allir þeir fyrirvarar sem þarf til þess að grípa inn í ef svo ber undir.
Herra forseti. Það var alveg viðbúið að menn hefðu skoðun á bæði fjármálareglunni og 10. gr. sem er lögbinding þess að treysti fjármálaráðherra og ríkisstjórn sér ekki til að fylgja þessum nokkuð stífu fjármálareglum, sérstaklega um rekstrarafgang og skuldaviðmið, þurfi að taka um það sérstaka umræðu í þinginu. Það er megininntak þessara breytinga, þeirrar reglu sem er að finna í samspili greinanna. Í 10. gr. segir einfaldlega að ef það verði efnahagsáföll og fjármálaráðið muni hafa skoðun á því sem gefa tilefni til að víkja frá áætluninni til lengri tíma þurfi að taka um það sérstaka umræðu í þinginu. Mér finnst það til þess fallið að styrkja aðkomu þingsins að grundvallarákvörðunum, mér finnst að engin ríkisstjórn ætti í framtíðinni að kveinka sér undan því að þola umræðu um það hvort þær aðstæður hafi skapast að tilefni sé til að víkja frá reglunum. [[Forseti hringir.]]Með þessu samspili held ég að við höfum fengið mjög heilbrigt jafnvægi til að geta brugðist við óvæntum, ytri efnahagsáföllum sem sannarlega geta orðið og munu verða.
Virðulegi forseti. Af því að mikið er talað um byggt ból langar mig að ítreka þá skoðun mína að ég held að á byggðu bóli sé varla til það land sem hefur orðið fyrir jafn sveiflukenndri og furðulegri efnahagsstjórn og hér. Ég held að það sé mikil ástæða til að við setjum okkur einhver mörk inn í framtíðina. Ef þetta þing getur skilað framtíðarþegnum þessa lands betri hagstjórn með þessu tel ég það af hinu góða og í 10. gr. segir einmitt „efnahagsáfalla, þjóðarvár eða annarra aðstæðna“ sem mér finnst nokkuð vítt og mega túlka á hverjum tíma eins og þannig ber við. Ég tek undir með hæstv. fjármálaráðherra um að eftirlit þingsins með ríkisstjórn hvers tíma væri þá mikið og sú ríkisstjórn þyrfti að útskýra vel hvaða aðrar aðstæður það væru sem kölluðu á að víkja frá þessum reglum. Ég fagna þessu.
Virðulegi forseti. Ég vildi bara að gefnu tilefni taka fram að hér hefur eitt misritast, það er punktur í staðinn fyrir kommu á eftir „hafa lokið háskólanámi“. Það er ekki meiningin að það sem kemur á eftir falli niður. Þetta er bara viðbót, „hafa lokið háskólanámi,“ og svo: skulu vera óvilhallir og hafa þekkingu á opinberum fjármálum. Ég segi þetta þannig að menn séu algjörlega meðvitaðir um að það er það sem við erum að samþykkja en ekki að henda hinu út.
Hæstv. forseti. Ég fagna mjög þessari breytingartillögu sem er svohljóðandi, með leyfi forseta: „Innan fjögurra vikna frá framlagningu frumvarps til fjárlaga skal Byggðastofnun gefa fjárlaganefnd Alþingis umsögn um áhrif frumvarpsins á byggðaþróun í landinu.“ Það er nefnilega verið að vinna lög fyrir opinber fjármál fyrir meira en 101–110 Reykjavík. Það eru ýmis fleiri póstnúmer og ég fagna þessu vel. Ég ætla líka að nota þessa ferð til að fagna því alveg sérstaklega sem kom fram í atkvæðaskýringu hv. formanns fjárlaganefndar sem sagði, með leyfi forseta: „Við höfum rætt okkur til niðurstöðu …“ Þetta er alveg til fyrirmyndar og eru kannski ánægjulegustu tíðindin á þessum þingdegi. Ég ætla að nota þetta tækifæri þótt ég sé hálfpartinn að brjóta reglur og beina því til hæstv. forsætisráðherra og hæstv. fjármálaráðherra, oddvita stjórnarflokkanna, að boða til fundar með öðrum formönnum stjórnmálaflokka til að ræða okkur til niðurstöðu um að leiðrétta kjör aldraðra og öryrkja á þessu ári miðað við gerða kjarasamninga [[Forseti hringir.]]og niðurstöðu Kjaradóms. [[Kliður í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Sú breyting sem var gerð á 16. gr. frumvarpsins, þar sem talað er um tölvutæki talnagrunns frumvarps og þvílíkra gagna, á að sjálfsögðu einungis við um tölvulæsileg gögn. Ég vil bara að það komi fram í þingtíðindum. Þetta eru ekki einfaldlega rafræn gögn, þar á er munur. Með tölvutækum gögnum er að sjálfsögðu átt við tölvulæsileg gögn og fannst mér rétt að þetta kæmi fram.
Herra forseti. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir að hægt verði að létta pólitískri ábyrgð af ráðherrum þegar kemur að einkarekstri og útvistun rekstrar þannig að forstöðumönnum ríkisstofnana verði gert heimilt án atbeina ráðherra, án samþykkis ráðherra, að útvista allt að fjórðungi síns rekstrar. Fyrir liggur breytingartillaga frá meiri hlutanum um að það hlutfall verði aðeins lægra. Eigi að síður verður þetta án atbeina ráðherra og tillaga okkar í Vinstri hreyfingunni – grænu framboði gengur út frá því að þetta hlutfall verði 10% og með samþykki hlutaðeigandi ráðherra því að það er hápólitískt hvernig við högum opinberum rekstri og hvort það er í gegnum einkarekstur og útvistun. Það skiptir máli að á því sé borin pólitísk ábyrgð, herra forseti.
Herra forseti. Þetta er mjög undarlegt ákvæði. Í stað þess að byggja á þeim reglum sem til staðar eru í dag sem auðvitað heimila gerð þjónustusamninga með pólitískri uppáskrift ráðherra, bæði fagráðherra og fjármálaráðherra, á að búa til sjálfstæða reglu í fjárreiðulögum um að embættismenn geti útvistað verkefnum. Upphafleg hugmynd frumvarpsins var að það gæti orðið allt að fjórðungur rekstrar. Vegferð þessa ákvæðis í þessu frumvarpi og meðförum nefndarinnar sýnir kannski að þetta er ekki allt meitlað í stein. Frumvarpið í fyrra gerði ráð fyrir að hlutfallið væri 10%. Svo kemur það fram núna og þá er hlutfallið orðið 25%. Svo kemur fjárlaganefnd með snilld sinni og finnur út að rétta talan sé 15% sem sýnir að þetta er ekki allt eins meitlað í stein og ætla mætti. Hið pólitíska inntak þessa ákvæðis er undarlegt, að ætla að fría ráðherra frá ábyrgð á því að staðfesta slíka útvistun verkefna [[Forseti hringir.]]komi hún til.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Ég lagði frumvarpið fram á síðasta löggjafarþingi þannig að það er nú lagt fram öðru sinni. Í september 2013 skipaði ég verkefnisstjórn um framtíðarskipan húsnæðismála í samræmi við þingsályktun um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi. Verkefnisstjórnin skilaði tillögum sínum með skýrslu í maí 2014 en á meðal þess sem verkefnisstjórnin lagði til var að löggjöf um húsnæðissamvinnufélög yrði endurskoðuð með það að leiðarljósi að starfsemi þeirra yrði efld svo að slík félög styddu enn betur við nýtt framtíðarskipulag húsnæðismála. Nú mæli ég fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003. Við gerð frumvarpsins var haft samráð við fulltrúa húsnæðissamvinnufélaganna Búseta, Búseta á Norðurlandi og Búmanna. Meginmarkmið frumvarpsins er að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi í samræmi við það markmið að landsmenn búi við öryggi í húsnæðismálum í samræmi við þarfir hvers og eins og hafi raunverulegt val um búsetuform þannig að einstaklingar geti í auknum mæli valið á milli eignar-, leigu- og búsetuíbúða. Frumvarpið hefur auk þess að markmiði að auka vernd búseturéttarhafa og skýra betur réttarstöðu þeirra, annarra félagsmanna og húsnæðissamvinnufélaganna sjálfra. Enn fremur er frumvarpinu ætlað að stuðla að sjálfbærum rekstri slíkra félaga á Íslandi á sama tíma og leitast er við að auka svigrúm fyrir fjölbreytileika þeirra með því að fela þeim sjálfum ákvörðunarvald um ýmis atriði sem kunna að hafa áhrif á rekstur þeirra í samþykktum þeirra í staðinn fyrir að fjalla um þau með nákvæmum hætti í lögum. Í því felst einnig áhersla á eitt megineinkenni húsnæðissamvinnufélaga en slík félög byggjast á þátttöku félagsmanna sinna og því mikilvægt að þeir geti komið að ákvörðunum sem hafa áhrif á hag félaganna til lengri og skemmri tíma. Í þessu sambandi tel ég einkum mikilvægt að tryggja að réttarstaða búseturéttarhafa sé skýr, bæði við inngöngu í húsnæðissamvinnufélög og ekki síst við sölu búseturéttar. Í síðarnefnda tilvikinu er oftar en ekki um að ræða umtalsverða fjármuni fyrir venjulega fjölskyldu hér á landi og jafnvel ævisparnaðinn. Tel ég mikilvægt að tryggja að sá lagarammi sem gildir um húsnæðissamvinnufélög stuðli að því að rekstur slíkra félaga sé sjálfbær sem hefur því miður ekki alltaf verið raunin hér á landi. Sú fyrirætlan er ekki síst ætluð til hagsbóta fyrir félagsmennina sjálfa. Virðulegi forseti. Líkt og fram hefur komið er frumvarpinu ætlað að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi. Lagðar eru til margvíslegar breytingar á gildandi lögum um húsnæðissamvinnufélög sem ætlað er að stuðla að öruggum og sjálfbærum rekstri félaganna og jafnframt að húsnæðissamvinnufélögum á Íslandi sé skapað svigrúm til að búa sér til sérstöðu á húsnæðismarkaði og hafi þannig möguleika á að haga reglum félagsins og rekstrarlíkani á þann hátt sem félagsmenn telja hæfa félaginu. Með frumvarpinu er leitast við að skilgreina þau atriði sem húsnæðissamvinnufélög skuli útfæra nánar í samþykktum sínum með þeim hætti sem félagsmenn kjósa og telja hag félagsins best borgið til lengri eða skemmri tíma án þess að þau atriði séu fastákveðin í lögum. Þetta er eitt af þeim atriðum sem ég vil undirstrika sérstaklega hér. Frumvarpið gefur þannig svigrúm til að félagsmenn ákvarði sjálfir hvernig búseturéttargjald og búsetugjald er ákveðið sem og framlög í aðra sjóði félaganna svo sem viðhaldssjóð og hússjóði búsetufélaganna. Er því gert ráð fyrir, sem ég tel vera eitt af þýðingarmestu atriðum þessa frumvarps, að félagsmenn geti ákveðið hvort til dæmis búsetugjaldið skuli miðast við heildarkostnað félagsins af rekstri þess eða einstökum búsetuíbúðum. Gildandi lög gera hins vegar eingöngu ráð fyrir síðarnefndu kostunum, sem sagt af einstökum búsetuíbúðum. Engu að síður tel ég nauðsynlegt að lögfest verði ákvæði um tiltekin atriði sem stuðlað geta að sjálfbærum rekstri húsnæðissamvinnufélaga ásamt því að veita rekstri þeirra ákveðið aðhald. Meðal þess sem lagt er til er að óheimilt verði að greiða fé úr húsnæðissamvinnufélögunum sem arð eða ígildi arðs og óheimilt verði að kveða á um kaupskyldu félaga á búseturétti. Ég tel að reynslan hafi sýnt okkur að kaupskyldan hefur reynst félögunum of þungur baggi að bera fyrir rekstur þeirra svo að unnt sé að hafa það valkvætt fyrir félögin að leggja slíka skyldu á rekstur þeirra. Það kann að vera góður kostur í fyrstu sem síðan breytist í tálmynd sem getur reynst dýru verði keypt. Ég ítreka þó að eldri samningar sem gerðir voru í tíð eldri laga eða hafa að geyma slík ákvæði nú þegar halda gildi sínu eftir sem áður. Í fyrsta skipti er kveðið á um reglulegar úttektir á fjárhag félaganna, skuldbindingum þeirra og starfsemi til að auðvelda félagsmönnum og stjórnum félaganna að fá yfirsýn yfir stöðu félaganna, þar á meðal framtíðarskuldbindingar þeirra. Í frumvarpinu er lagt til að kveðið verði nánar á um skipun og hlutverk stjórna húsnæðissamvinnufélaga en mikilvægt er að þeir sem taka að sér stjórnarsetu í slíkum félögum og félagsmenn sjálfir átti sig á hlutverki stjórna húsnæðissamvinnufélaga. Einnig er lagt til að sett verði nánari ákvæði um framkvæmdastjóra húsnæðissamvinnufélaga til að skýra betur skilin á milli ábyrgðar stjórnar annars vegar og framkvæmdastjóra hins vegar. Virðulegi forseti. Ég tel líka afar mikilvægt að tryggja að félagsmenn húsnæðissamvinnufélaga séu vel upplýstir um eðli búseturéttar og þá fjárhagslegu áhættu sem kann að felast í þátttöku í slíkum félögum, einkum fyrir búseturéttarhafa, enda þótt félagsmenn beri ekki persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins. Því er í frumvarpinu lagt til að efni samþykkta húsnæðissamvinnufélaga og reglur sem settar hafa verið á grundvelli þeirra skuli kynntar félagsmönnum við gerð búsetusamninga ásamt réttindum búseturéttarhafa og skyldum og ekki síst eðli búseturéttargjaldsins sem kemur til greiðslu við kaup búseturéttar. Er þar meðal annars vísað til þess að verðmæti búseturéttar er háð aðstæðum hverju sinni og er því ljóst að verðmæti búseturéttar getur bæði hækkað og lækkað frá því að búseturéttargjaldið er reitt af hendi við gerð búsetusamnings og þar til búseturéttarhafi óskar á síðari stigum eftir að selja búseturétt sinn. Mikilvægt er að búseturéttarhafar geri sér grein fyrir eðli búseturéttar að þessu leyti og einnig að þeir geri sér grein fyrir að búseturéttargjaldið er ekki sérstaklega sérgreint í vörslu húsnæðissamvinnufélagsins eða tryggt að öðru leyti komi til gjaldþrota þess. Í ljósi þessa tel ég einnig mikilvægt og eðlilegt að fjárhæð búseturéttargjaldsins verði sett ákveðin takmörk í lögum. Með frumvarpinu er því lagt til að á sama tíma og gert er ráð fyrir að húsnæðissamvinnufélögin ákveði sjálf í samþykktum sínum hvernig búseturéttargjaldið er ákveðið verði kveðið á um að það geti að hámarki numið þeirri fjárhæð sem jafngildir þriðjungi af markaðsvirði viðkomandi búsetuíbúðar við kaup búseturéttar. Með frumvarpinu er einnig leitast við að skýra réttarstöðu félagsmanna húsnæðissamvinnufélaga sem og félaganna sjálfra, svo sem við inngöngu félagsmanna í félagið, hjónaskilnað og andlát félagsmanna, þar á meðal búseturéttarhafa, ábyrgðarskiptingu á viðhaldi fasteigna sem og réttarstöðu aðila við lok búsetusamnings. Mig langar að nefna sérstaklega að lagt er til að búseturéttur erfist samkvæmt almennum reglum erfðalaga við andlát búseturéttarhafa enda verðum við að gera ráð fyrir að verulegir fjármunir hafi verið lagðir fram við kaup á búseturétti ef litið er almennt til fjárhagslegra aðstæðna launafólks hér á landi. Í búseturétti felast því fjárhagsleg verðmæti sem almennt eru ekki talin svo persónuleg í eðli sínu að það komi í veg fyrir að þau erfist milli manna. Lagt er til að erfingja sé heimilt að nýta sér búseturéttinn nema stjórn húsnæðissamvinnufélags færi fram gildar ástæður er mæli gegn. Félaginu er aftur á móti heimilt að endurskoða fjárhæð búsetugjaldsins sem kann að vera mikilvægt fyrir framtíðarrekstur þess. Nýti erfingi sér ekki búseturéttinn skal hann hins vegar selja hann samkvæmt þeim reglum sem gilda um sölu búseturéttar samkvæmt lögunum og samþykktum félagsins. Í ákvæðum gildandi laga um húsnæðissamvinnufélög, sem fjalla um lok búsetusamnings og þar með búseturéttar, er gert ráð fyrir að búseturéttarhafi geti sagt samningi upp með sex mánaða uppsagnarfresti. Gert er ráð fyrir að húsnæðissamvinnufélag taki sjálfkrafa yfir búseturéttinn - ég ítreka að hér erum við að tala um gildandi lög - eftir að uppsagnarfrestur er liðinn ásamt þeim réttindum og skyldum sem honum fylgja og búseturéttarhafa beri að afhenda búsetuíbúðina óháð því hvort tekist hafi að selja búseturéttinn. Félaginu er þá heimilt að leigja út umrædda búsetuíbúð og getur félagið haft leigutekjur af íbúðinni en sérstaklega er tekið fram í 2. mgr. 25. gr. laganna að fyrri íbúi skulu hafa forleigurétt óski hann þess. Svo virðist sem réttarstaða búseturéttarhafa sé nokkuð óljós í slíkum tilvikum og þá sérstaklega að því er varðar endurgreiðslu á andvirði búseturéttar. Þykir það einkum bagalegt í ljósi þess að gera verður ráð fyrir að þeir fjármunir, sem viðkomandi lagði fram þegar hann keypti búseturéttinn og mátti vænta þess að fá til baka að hluta eða öllu leyti við sölu búseturéttarins, séu umtalsverðir. Ég tel mikilvægt að breyta þessu svo að tryggja megi betur réttarstöðu búseturéttarhafa við þær aðstæður þegar búseturétturinn selst ekki frá því sem gildir samkvæmt 25. gr. gildandi laga. Því er lagt til að búseturéttarhafi haldi þeim rétti sem hann hefur greitt fyrir og haldi þannig áfram að njóta hans hvort sem hann kýs að búa áfram í búsetuíbúðinni eða framleigja íbúðina þangað til búseturétturinn selst enda sé íbúðin áfram í sölumeðferð hjá félaginu. Framleiga er þó alltaf háð samþykki húsnæðissamvinnufélagsins þar sem markmiðið er ávallt að nýta búsetuíbúð sem slíka en ekki sem leiguíbúð. Jafnframt verður ekki betur séð en að hagsmunir húsnæðissamvinnufélaga séu tryggðir þar sem gert er ráð fyrir að viðkomandi búseturéttarhafi haldi áfram að sinna skyldum sínum gagnvart félaginu á þeim tíma er búseturéttur hans er í sölumeðferð, bæði er varðar greiðslu gjalda til félagsins og viðhalds á búsetuíbúðinni. Virðulegi forseti. Að mínu mati er mikilvægt að tryggja búseturéttarhöfum sambærileg réttindi við nauðungarsölu búsetuíbúðar og eigendur hafa enda eru afleiðingar nauðungarsölu þær sömu eða að minnsta kosti svipaðar fyrir báða þessa aðila. Í frumvarpinu er því lagt til að við nauðungarsölu á búsetuíbúð sem búseturéttarhafi hefur til eigin nota skuli hann njóta réttar til að halda notum af íbúðinni í tiltekinn tíma, allt að tólf mánuði frá samþykki boðs, gegn greiðslu sem rennur til kaupanda og svarar að mati sýslumanns til hæfilegrar húsaleigu. Gert er ráð fyrir að sýslumanni verði heimilt að áskilja að búseturéttarhafi setji tryggingu fyrir spjöllum sem kunna að verða á búsetuíbúð. Virðulegi forseti. Líkt og fram hefur komið hefur þetta frumvarp að geyma mikilvægar breytingar á lögum um húsnæðissamvinnufélög þar sem leitast er við að stuðla að sjálfbærum og öruggum rekstri húsnæðissamvinnufélaga auk þess sem leitast er við að skýra nánar og tryggja réttarstöðu félagsmanna og þá ekki síst búseturéttarhafanna. Ég tel nauðsynlegt að gera þessar breytingar á lögunum þannig að búseturéttarformið verði fest enn betur í sessi hér á landi en verið hefur hingað til. Það er skýrt í huga mínum að fólk eigi að geta valið um þrenns konar búsetuform, þ.e. eignar-, leigu- eða búsetuíbúðir. Þetta frumvarp er því mikilvægur hlekkur til að slíkt val geti orðið fólki raunverulegt. Að lokum vil ég nefna að í umsögnum sem bárust velferðarnefnd við meðferð málsins nú í vor sneru ýmsar athugasemdir í raun að öðru frumvarpi sem mun koma fram á næstunni, um nýtt félagslegt leiguíbúðarkerfi. Það er byggt á danskri fyrirmynd, svokölluðum „almenboliglov“ sem við höfum þýtt sem löggjöf um almennar íbúðir, og byggist á sjálfseignarstofnun í atvinnurekstri. Ég tel mjög mikilvægt að hafa í huga að það er ekki verið að horfa til húsnæðissamvinnufélaganna þegar kemur að stuðningi hins opinbera varðandi húsnæði fyrir efnaminni fjölskyldur heldur er það í öðru frumvarpi sem mun koma fram á næstunni sem er kerfi sem við vonumst til að verði sjálfbært til framtíðar og nýtur stuðnings ríkis og sveitarfélaga og hefur verið kallað frumvarp um almennar íbúðir. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. velferðarnefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra fyrir framsöguna fyrir þessu máli sem út af fyrir sig horfir til bóta þó að það valdi ekki stórum breytingum á stöðunni á húsnæðismarkaði. Eða ætti maður kannski frekar að segja hæstv. félags- og húsnæðisleysisráðherra í ljósi þess víðtæka aðgerðaleysis sem einkennt hefur þetta kjörtímabil. Það er auðvitað full ástæða til að inna ráðherrann eftir því, þó að hér komi fram seint og um síðir lítið mál sem ekki mun breyta miklu á húsnæðismarkaði, hvað líði boðuðum frumvörpum ráðherrans, þeim fjármunum sem á þessu ári, 400 milljónir held ég að það hafi verið, áttu að vega upp á móti matarskattinum, húsnæðisbótunum sem boðaðar voru, þeim stóru málum sem festust í fjármálaráðuneytinu ef við skildum málin rétt í vor. Það er þannig að ráðherrann hefur setið árin 2013, 2014 og nú senn 2015 í embætti. Við erum að koma inn á vorþing undir lok kjörtímabils, næstsíðasta ár kjörtímabils. Það sem frá ráðherranum kemur úr þessu fer að verða með þeim hætti að það verður ætlað næstu ríkisstjórn og næsta ráðherra að framkvæma. Algert aðgerðaleysi virðist ætla að verða niðurstaðan af þessu kjörtímabili. Eða er von á einhverjum málum sem verða afgreidd fyrir jól og skipta máli um það að fjölga úrræðum fyrir ungt fólk sem er að leita sér að íbúðarhúsnæði og er í miklum vanda með það eins og menn þekkja?
Virðulegi forseti. Eins og ég hef ítrekað sagt eru önnur frumvörp í ferli og munu koma fram á næstunni. Ég hef líka lagt áherslu í mínu máli á að mikilvægt er að menn horfi á heildarmyndina. Mér þykir leitt ef hv. þingmaður telur þetta frumvarp fela lítið í sér. Ég tel hér verið að gera umtalsverðar breytingar sem munu leiða til þess að á næsta ári, ef þingið afgreiðir málið, verði byggðar fleiri hundruð íbúðir sem byggjast einmitt á búseturétti og húsnæðissamvinnufélagslöggjöfinni. Ég ítreka að ég tel mjög mikilvægt að þingið og velferðarnefnd fari vel yfir málið. Það er einkar mikilvægt að bæta réttarstöðu húsnæðissamvinnufélaganna í samræmi við þetta frumvarp og mun tryggja það að fjöldinn allur af fjölskyldum mun fá húsnæði.
Virðulegur forseti. Vissulega getur í frumvarpinu falist ákveðin skýring á óvissu um réttarstöðu og aðrar úrbætur á þessari löggjöf. Það mun hins vegar ekki leiða til stóraukins framboðs á úrræðum fyrir það unga fólk sem skortir húsnæði. Þess vegna verður ráðherrann að una því að húsnæðismálaráðherra sé spurður hvernig á því standi að eftir að verða þrjú ár í embætti séu frumvörp um úrlausnir fyrir unga fólkið á húsnæðismarkaði enn þá í ferli. Var ráðherrann ekki með þau á málaskrá á vorþingi? Var ekki ráðherrann með þau á málaskrá hér á hausti? Er ekki síðasti frestur til að skila inn þingmálum á þetta haustþing að renna út núna á mánudaginn? Er ekki föstudagur í dag? Getur ráðherrann ekki upplýst okkur um hvar 400 milljónirnar sem fólk á leigumarkaði átti að fá til að bæta upp hækkunina á matarskattinum eru staddar? Getum við ekki fengið að vita hvar húsnæðisbæturnar eru staddar? Er þetta bara allt saman enn þá í ferli? Á þetta líka að vera í ferli þegar komið er fram á vor? Eða veturinn eftir? Hversu lengi á fólk að bíða eftir að ráðherrann komi með frumvörp sem fela í sér fjármuni til úrræða á þessu sviði? Þó að réttarbætur séu ágætar verða ekki skapaðar viðráðanlegar lausnir fyrir ungt fólk í húsnæðismálum nema peningar fylgi með. Hvar eru frumvörp um fjármuni til að skapa húsnæðisvalkosti fyrir ungt fólk sem ekki hefur ráð á að fara inn á húsnæðismarkaðinn eins og hann er í dag?
Ég þakka þingmanni enn á ný fyrir framlag hans í umræðu um húsnæðismál. Ég ítreka það sem ég sagði, menn verða að horfa á heildarmyndina. Ég minni á að veruleg fjárframlög til húsnæðismála eru í meðferð þingsins, sitja í fjárlaganefnd. Ég geri ráð fyrir að 2. umr. muni verða á næstu dögum varðandi tillögurnar sem snúa að fjárlagafrumvarpinu. Það eru fleiri frumvörp sem ég gæti nefnt. Þetta frumvarp er mjög mikilvægt. Búið er að lofa úthlutun á byggingarleyfum á umtalsverðum fjölda íbúða sem byggjast meðal annars á þessu frumvarpi þar sem horft er til þess að styrkja stöðu húsnæðissamvinnufélaganna og gera þau öflugri og betri til að geta tekist á við þessi stóru verkefni, að fjölga íbúðum. Ég hvet velferðarnefnd til góðra verka. Við höfum reynt eins og hægt er að taka tillit til þeirra athugasemda sem komu fram í vor við meðferð málsins, höfum líka átt í góðu samráði í haust við þá sem hafa tengst málinu, meðal annars aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga. Ég ítreka að ég veit að velferðarnefnd þekkir þetta mál, veit hversu mikilvægt það er til að við getum haldið áfram að styðja fjölskyldurnar í landinu og tryggja þeim val á húsnæðismarkaði, hvort sem eru eignar-, leigu- eða búseturéttaríbúðir.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framsögu þessa frumvarps. Ég get tekið undir það með ráðherranum að það skiptir máli að tryggja réttarstöðu búseturéttarhafa eins og málin hafa æxlast á undanförnum árum. Mig langar hins vegar að spyrja hæstv. ráðherra nokkurra spurninga. Það er breyting á 3. gr. þar sem meðal annars er talað um að ráðherra geti heimilað frávik frá lágmarksfjölda stofnenda samkvæmt þessari málsgrein. Ég vil aðeins fá að heyra skoðun ráðherra á því hver þessi lágmarksfjöldi getur verið. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra varðandi þessa grein, þar sem talað er um að húsnæðissamvinnufélög skuli skrásett hjá ríkisskattstjóra, sem ég tel vera rétt. Af hverju er þá verið að taka fram að óskráð húsnæðissamvinnufélög geti ekki verið aðili að dómsmáli? Er bara ekki skylt, virðulegur ráðherra og hæstv. forseti, að húsnæðissamvinnufélög séu skrásett þannig að það þurfi ekki að standa neitt um óskrásett félög? Ég fagna því að það skuli komið í þessi lög að gætt skuli kynjahlutfalls í stjórnum vegna þess að enn er ýmsu ábótavant í jafnréttismálum. Á bls. 4 í 6. gr. frumvarpsins, í síðustu málsgrein, er rætt um stjórn félagsins, að henni sé óheimilt að framfylgja ákvörðunum félagsfundar eða annarra stjórnaraðila félagsins ef ákvarðanirnar eru ógildar vegna þess að þær brjóti í bága við lög eða samþykktir félagsins. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra: Af hverju er þessi mikla málsgrein hér inni um það sem óheimilt er að gera? Er eitthvað í farvatninu sem gefur tilefni til að binda í lög með svo sterkum orðum hvað ekki má?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir spurningar frá hv. þingmanni. Í b-lið 3. gr. er verið að gefa ráðherra heimild til að heimila frávik. Ástæðan fyrir þessu er meðal annars þær athugasemdir sem bárust velferðarnefnd í vor sem sneru sérstaklega að landsbyggðinni eða minni byggðarlögum, að það gæti verið of mikið að vera með þann lágmarksfjölda stofnenda sem nú er í lögum um samvinnufélög sem gilda líka um húsnæðissamvinnufélögin. Niðurstaða okkar var að í staðinn fyrir að hafa lægri tölu í lögunum þá væri heimilt að sækja um frávik. Þá mundu menn þurfa að rökstyðja það og hægt væri að meta það í hvert sinn. Í raun og veru, miðað við ákvæðið eins og það er núna, væri nánast hægt að fara niður í einn, sem væri hins vegar mjög einkennilegt. Ég tel mikilvægt að velferðarnefnd fari yfir það hvort við mundum vilja setja ramma varðandi þessa heimild ráðherra eða skerpa betur á því hver ætti að vera rökstuðningur fyrir frávikum af því tagi. Hvað varðar hitt þá snýr það í raun að ákveðinni lagatækni. Eins og þingmaðurinn bendir á eigum við ekki að vera með óskrásett húsnæðissamvinnufélög. Í þessum lögum má segja að við séum að einhverju leyti að reyna að bregðast við ákveðnum dómafordæmum þar sem menn hafa verið að horfa til laga um húsnæðissamvinnufélög þegar verið er að túlka ágreining sem snýr að svokölluðum íbúarétti. Í mínum huga er enginn skýr lagarammi utan um það. Þetta er eitthvað sem dómstólar hafa verið að gera. Við erum að skerpa á því með þessu hvað það er sem gildir um húsnæðissamvinnufélög. Íbúaréttur er í mínum huga ekki búseturéttur. Hér erum við að tala um þrjú form af húsnæði sem ég tel mikilvægt að ramma af. Þetta er það sem við erum að tala um að sé til staðar á íslenskum húsnæðismarkaði. [[Forseti hringir.]]Annað eigi í raun ekki við. Ég kem að þriðju spurningunni í seinna andsvari mínu.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin og bíð eftir svari við þriðju spurningunni um þessa stóru málsgrein, bundna í lög, um það sem ekki má. Mig langar líka að spyrja hæstv. ráðherra einnar spurningar enn. Hún tengist 10. gr. þar sem fjallað er um félagsmann sem hefur notfært sér rétt sinn til að kaupa búseturétt en þarf síðan að inna af hendi búseturéttargjald. Það er hins vegar tekið fram, í lok þessarar greinar, að félagsmaður beri ekki persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins. Það er spurningin til hæstv. ráðherra: Er það stjórnin sem ber ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins eða hver ber ábyrgð á húsnæðissamvinnufélagi ef það eru ekki þeir sem eru félagar í húsnæðissamvinnufélaginu? Hver getur þá borið ábyrgð? Er það stjórnin sem félagsmenn kjósa, ef félagsmenn bera ekki á einhvern hátt ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins, þó ekki sé nema þeirri hlutdeild þeirra sem búseturétturinn er? Ef hæstv. ráðherra vildi aðeins nálgast þessa spurningu líka.
Virðulegi forseti. Varðandi spurninguna sem snýr að síðustu setningunni í 6. gr. má segja að enn á ný sé um ákveðna lagatækni að ræða þar sem verið er að ítreka, og það er það sem endurspeglast í öllu frumvarpinu, mikilvægi þess að félagsmenn í samvinnufélögum, þar sem sjálfsábyrgð er eitt af grunngildum samvinnuhugsjónarinnar, átti sig á eigin ábyrgð á þátttöku í félaginu. Við erum að ítreka að það verði að kynna fyrir þeim sem koma inn í félagið, félagsmönnum og þeim sem kaupa búseturétt, hvaða ábyrgð og skyldur þeir eru að taka á sig með því að ganga í félagið. Það hafa komið upp dæmi þar sem svo virðist vera að félagsmenn átti sig einfaldlega ekki á því hvers konar félagi þeir eru að taka þátt í með því að verða félagsmenn og kaupa síðan búseturétt í húsnæðissamvinnufélagi. Ég ítreka það sem snýr að þessu: Ef velferðarnefnd telur ástæðu til að taka þetta út þá held ég að það sé eitthvað sem er mikilvægt að við förum yfir og hvernig við viljum orða þetta til að skerpa á þessari sýn okkar á lögin. Varðandi 10. gr., þ.e. hver ber ábyrgðina á heildarskuldbindingunum, þá er það félagið sjálft sem ber ábyrgðina. Ábyrgð félagsmanns sem kaupir búseturétt takmarkast við andvirði búseturéttarins en ekki neitt annað. Það er eitthvað sem við teljum mjög mikilvægt að sé skýrt tekið fram. Þar af leiðandi skiptir það líka máli, fyrir alla þá sem koma að félaginu, að huga að því að teknar séu skynsamlegar og góðar ákvarðanir og það séu sameiginlegir hagsmunir allra að félaginu gangi vel.
Hæstv. forseti. Eins og fram hefur komið erum við hér að ræða frumvarp hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra Eyglóar Harðardóttur um húsnæðissamvinnufélög. Ég hef átt sæti í verkefnastjórnum og er jafnframt í samráðshópi um húsnæðismál og áður en ég held áfram langar mig að byrja á því að þakka fyrir það góða samráð sem haft hefur verið við vinnslu frumvarpsins og þakka það traust sem maður hefur fengið við það. Ég vil einnig þakka því fólki í velferðarráðuneytinu sem hefur unnið hörðum höndum við að koma frumvarpinu saman og bregðast meðal annars við athugasemdum velferðarnefndar þegar nefndin fékk málið til efnislegrar meðferðar síðasta vetur. Ég vil líka segja að hér er um að ræða eitt af fjórum húsnæðisfrumvörpum hæstv. ráðherra sem á að leggja fram á haustþingi. Afar mikilvægt er að þau frumvörp sem ókomin eru komi fram sem fyrst, ég veit að unnið er hörðum höndum að þeim, svo hægt sé að sjá þá gríðarlega jákvæðu heildarmynd sem frumvörpin bera með sér. Þau frumvörp sem von er á er frumvarp um endurskoðun á húsaleigulögum með það að markmiði að auka rétt þeirra sem eru á leigumarkaði, frumvarp um aukinn stuðning í formi húsnæðisbóta til þess að koma á jafnræði á milli þeirra sem eru á leigumarkaði og í eigin húsnæði, auk þess sem lagt verður fram frumvarp um stofnstyrki til uppbyggingar á félagslegum íbúðum til þess að auka framboð á íbúðum. Mikil vöntun er á þeim sem sýnir sig meðal annars í háu leiguverði. Það er afar mikilvægt að horfa til allra þessara frumvarpa og sjá hvaða markmið þau fela í sér og hvernig þau eiga að bæta ástandið á leigumarkaði. Við vinnslu velferðarnefndar á síðasta þingi beindist aðalgagnrýnin sem kom frá umsagnaraðilum ekki að þessu umrædda frumvarp heldur snerist hún um að frumvarpið mundi eitt og sér ekki bæta leigumarkaðinn í heild sinni. Þess vegna ítreka ég enn og aftur að það er afar mikilvægt að horfa á heildarmyndina. Þetta er samt sem áður gríðarlega mikilvægt frumvarp því það eru húsnæðissamvinnufélög hér á landi sem bíða eftir að frumvarpið verði að lögum til að geta haldið áfram sinni uppbyggingu. Í pípunum er að efla frekar ákveðin félög sem hér eru með það að markmiði að byggja fleiri íbúðir og auka þar með framboð á húsnæði. Eins og ég hef komið inn á hér og kom fram hjá hæstv. ráðherra er frumvarpið lagt fram öðru sinni. Málið gekk til hv. velferðarnefndar í vor en því miður náðum við ekki að klára málið á tilsettum tíma þrátt fyrir mikla og góða samvinnu nefndarmanna. Nú fær hv. nefnd málið að nýju og ég vænti þess að innan nefndarinnar muni ríkja samstaða um að klára málið, vinna það vel og efnislega svo að ný lög geti tekið gildi um húsnæðissamvinnufélög. Meginmarkmið frumvarpsins er að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi. Það er einmitt það sem við viljum, að allir geti búið við öryggi í húsnæðismálum og haft raunverulegt val um búsetuform. Við höfum séð meðal annars eftir hrun að margir geta kannski ekki keypt sér íbúð og sumir vilja ekki kaupa og aðrir vilja fara mitt á milli og eiga kost á húsnæðissamvinnufélagsforminu. Þess vegna er mjög mikilvægt að styrkja lögin um húsnæðissamvinnufélög til að við getum eflt þau og fólk hafi raunverulegt val um búsetuform og þetta verði einn af þeim kostum. Hér er verið að leggja fram endurskoðaða löggjöf sem hefur það að markmiði að efla starfsemi húsnæðissamvinnufélaga. Markmiðið er að auka vernd búseturéttarhafa og skýra nánar réttarstöðu þeirra og annarra félagsmanna sem og húsnæðissamvinnufélaganna sjálfra. Það að auka vernd búseturéttarhafa er eitt og sér afar mikilvægt atriði. Því miður höfum við á undanförnum árum séð að ákveðin félög hafa staðið höllum fæti og einstaklingar hafa verið að kaupa sig inn í þau og hafa jafnvel ekki haft hugmynd um slæma rekstrarstöðu þeirra. Það er kannski ekki fyrr en allt er komið í kaldakol og staðan orðin mjög erfið sem íbúar og félagsmenn sem búið hafa í kerfinu í ákveðinn tíma hafa fengið að vita hvernig staðan er. Þess vegna er mjög mikilvægt sem kemur fram í þessu frumvarpi að auka íbúalýðræði til að sporna gegn þessu og auka upplýsingaskyldu til íbúanna. Virðulegur forseti. Ég ætla í ræðu minni að fjalla um nokkur atriði frumvarpsins sem mér finnst vera til verulegra bóta fyrir húsnæðissamvinnufélög til að efla þau og gera þau áfram að raunverulegum valkosti sem búsetuform. Það fyrsta er að með frumvarpinu er lagt til að húsnæðissamvinnufélög geti útfært nánar í samþykktum sínum atriði er varða meðal annars fjármál, þar á meðal ákvæði er varða stofnsjóði, rekstrarsjóði, varasjóði og viðhaldssjóði. Þessi ákvæði eru í samþykktum húsnæðissamvinnufélaganna þannig að það eru íbúarnir sjálfir sem eru félagsmenn sem ákveða þessa þætti og hvert hlutverk þessara sjóða skuli vera. Í samþykktum er nánar skilgreint hvernig þeir eigi að vera fjármagnaðir. Í samþykktum félagsins sem íbúarnir sjálfir hafa áhrif á eru ákvæði um hvert hlutverk og kjör stjórnarinnar eigi að vera. Einnig á að koma fram í samþykktum félagsins hvernig ráðstafa skuli rekstrarafgangi eða bregðast við ef tap verður á rekstri félagsins. Í samþykktum félaganna á einnig að koma fram hver eigi að taka ákvörðun um slit félagsins og hvernig skuli fara með ráðstöfun eigna þess verði það gjaldþrota. Sett eru ákvæði í samþykktir félagsins um þessa þætti. Þetta er mjög mikilvægt vegna þess að þegar fólk hefur keypt sér búseturétt í húsnæðissamvinnufélagi eru miklir fjárhagslegir hagsmunir í húfi. Í mörgum tilvikum liggur mikill hluti eigna eða jafnvel aleiga einstaklinga í þeirri útborgun. Því er afar mikilvægt að efla það með lögum að einstaklingarnir sjálfir sem eiga þennan rétt hafi áhrif á hvernig ákvarðanir eru teknar í félaginu og hvernig starfsemi þess skuli háttað. Ef við horfum síðan á 6. gr. frumvarpsins þá kemur þar fram að halda skuli gerðabók um það sem gerist á fundum stjórnar og hún sé gerð aðgengileg félagsmönnum sé þess óskað. Ég tel mjög brýnt og afar jákvætt að þetta komi fram í lögunum til að auka gagnsæi fyrir félagsmenn um það sem gerist og þær ákvarðanir sem teknar eru í stjórn, m.a. vegna þeirra fjárhagslegu hagsmuna sem liggja að baki öllum þeim ákvörðunum og öllu því sem fram fer innan félagana. Í 7. gr. frumvarpsins er fjallað um úttekt á fjárhag og varasjóði félagana. Þar kemur fram að húsnæðissamvinnufélög skuli á þriggja ára fresti eða oftar láta framkvæma úttekt á fjárhag, skuldbindingum og starfsemi félagana svo tryggt sé að félagið sé sjálfbært til lengri tíma. Jafnframt kemur þar fram að húsnæðissamvinnufélög skuli halda nauðsynlegan varasjóð til að mæta sveiflum í rekstri starfseminnar. Þetta er mjög gott ákvæði. Það er nauðsynlegt að reglulega fari fram úttekt á fjárhag húsnæðissamvinnufélagsins og það kemur fram í greinargerð með frumvarpinu að ef íbúarnir sjálfir samþykkja að þessi endurskoðun skuli fara fram oftar en á þriggja ára fresti og það kemur fram í samþykktum félagsins þá skuli það gert. Það er enn eitt merki um það aukna íbúalýðræði sem frumvarpið felur í sér. Ég ætla næst að fara í 20. gr. frumvarpsins. Hún fjallar um lok búsetusamnings. Þegar við í hv. velferðarnefnd vorum með málið til afgreiðslu síðasta þingvetur voru þetta atriði sem við veltum mikið fyrir okkur og fengum margar spurningar um, meðal annars frá íbúum húsnæðissamvinnufélaga á landsbyggðinni eða þeirra félaga sem eru ekki á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Þeir hræddust þessa grein þar sem verið er að sameina að mig minnir 20. og 25. gr. gildandi laga. En með því að skoða verulega vel hvað greinin felur í sér þá má sjá að það er verið að auka við þá valkosti eða möguleika sem íbúar hafa ef þeir vilja ljúka búsetusamningum eða selja rétt sinn. Í fyrsta lagi þurfa íbúar að tilkynna húsnæðissamvinnufélagi að þeir hyggist selja búseturéttinn. Við það fer ákveðið ferli í gang samkvæmt frumvarpinu. Húsnæðissamvinnufélögin annast sölu réttarins og ákveðið uppgjör verður í samræmi við það ef íbúðin selst. Ef það gengur ekki er annar möguleiki í boði. Það er að framleigja íbúðina. Í frumvarpinu er ákvæði um að hægt sé að framleigja hana til allt að tólf mánaða í senn ef félagið samþykkir það. Ef ósk íbúa um leigu er hafnað þurfa að liggja fyrir því greinargóð rök. Síðan er hægt að afsala sér búseturétti. Það er svipað og ákvæði svokallaðra lyklalaga ef þau væru fyrir hendi hér á landi og er því hægt að segja að með þessu standi íbúar húsnæðissamvinnufélaga jafnvel framar en einstaklingar sem eru með eigin eign á venjulegum markaði. Þetta er töluverð réttarbót. Ef allt annað brennur inni, maður getur ekki selt og ekki leigt, kannski er markaðsbrestur á svæðinu, þá er þessi möguleiki fyrir hendi. Auðvitað er alltaf erfitt að missa þann fjárhagslega rétt sem maður hefur sett inn í félagið, en þetta gengur fyrir sig eins og í ákvæðum lyklalaga ef þau væru fyrir hendi. Hérna eru settir upp þrír möguleikar um það hvernig hægt sé að ganga út úr félagi sem þessu ef einhverjar ástæður eru fyrir því að fólk vilji ekki vera lengur í félaginu. Ég verð að fagna því sem kemur einnig fram í 20. gr. Ef íbúi missir íbúð sína á nauðungarsölu, þau sorglegu atvik geta orðið að fólk missi íbúð því það ræður ekki við afborganir eða vegna annarra þátta, þá er verið að færa rétt þessara einstaklinga til samræmis við það sem er í dag um eiganda íbúðarhúsnæðis sem selt er nauðungarsölu. Til dæmis er hægt að leigja íbúðina áfram í allt að tólf mánuði frá því að nauðungarsala fer fram. Tel ég það verulega til bóta. Í meðförum nefndarinnar munum við skoða ýmsa þætti í frumvarpinu, þar á meðal það sem ráðherrann talaði um áðan varðandi lágmarksfjöldann og fleira. Þar kemur meðal annars inn landsbyggðarvinkillinn á málið. Við munum kanna hvort hægt sé að skoða það í meðförum nefndarinnar. Ég vil að lokum þakka fyrir þetta greinargóða frumvarp og þá miklu vinnu og mikla samráð sem var haft við gerð þess.
Virðulegi forseti. „Örugg búseta er einn af hornsteinum almennrar velferðar“ segir réttilega í umsögn BSRB um þetta frumvarp. Þess vegna er mikils um vert hvernig um þann viðkvæma hornstein er búið. Nú hefur staðan verið sú á undanförnum árum og áratugum að húsnæðismál hafa verið og eru núna í fullkomnu öngstræti og mikill vandi steðjar að þeim málaflokki. Húsnæðisverð er svo hátt að fólk getur ekki keypt sína fyrstu íbúð á sama tíma og mjög mikill skortur er á leiguíbúðum og leiguverð allt of hátt. Ungt fólk getur ekki keypt, getur ekki leigt og sér ekki fram á úrlausn í náinni framtíð. Þetta er ástand sem hefur verið illþolanlegt, ekki síst með tilliti til ungs fólks á leigumarkaði því að rannsóknir sýna að leigjendur eru líklegri til að vera í fjárhagsvandræðum og börn leigjenda eru líklegri en önnur til að lifa við fátækt og skorta efnisleg gæði. Þess vegna er þörf á að styðja við uppbyggingu á nýju félagslegu húsnæðiskerfi sem kemur til móts við slíkt fólk sem ræður ekki við markaðskjör á húsnæði og getur hvorki keypt né leigt. Í því samhengi er frumvarpið sem hér liggur fyrir markvert skref. Því er ætlað, eins og fram kemur í markmiðsgrein þess, að auðvelda húsnæðissamvinnufélögum að starfa á Íslandi, að sem flestir geti búið við öryggi í húsnæðismálum og að jafnræði ríki meðal félagsmanna við kaup á búseturétti. Samhliða þessu hefur hæstv. ráðherra boðað annað frumvarp um nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi sem við höfum raunar ekki séð. Markmið frumvarpsins eru að flestu leyti góð og öllu leyti mundi ég segja. Mikilvægt er að húsnæðissamvinnufélög hafi svigrúm til að skapa sér sérstöðu á húsnæðismarkaði og hægt sé að haga reglum slíkra félaga og rekstrarlíkani með þeim hætti sem félagsmenn telji að hæfi. Hægt er að taka undir mikilvægi þess að setja nákvæmari ákvæði um fjármál þessara félaga, þörfin á breytingum á því hvernig búseturéttargjald og búsetugjald séu ákveðin og að ákvörðunarvald þar um sé í höndum félagsmanna húsnæðissamvinnufélaga. Ég get líka tekið undir það sem lagt er til í frumvarpinu að óheimilt sé að greiða fé sem arð eða ígildi arðs út úr húsnæðissamvinnufélögum til þeirra sem að félaginu standa. Þess í stað sé gert ráð fyrir að rekstrarafgangi verði varið til vaxtar og viðhalds félagsins, eins og til niðurgreiðslu lána, og að tryggja að félagsmenn húsnæðissamvinnufélaga séu vel upplýstir um eðli búseturéttar og fjárhagslega áhættu sem kann að felast í þátttöku í slíkum félögum. Hægt er að taka heils hugar undir þau markmið enda eru þau sett af illri nauðsyn vegna mála sem upp hafa komið og hafa verið mjög þung og erfið og erfitt að hugsa til. Ég fagna því mörgu sem kemur fram í frumvarpinu. Kannski ekki síst því sem kemur fram undir lokin að leitast við að skýra betur ýmis hugtök og orð sem notuð eru í lögum um húsnæðissamvinnufélög og samræma orðnotkun í lögum. Löggjöfin þarf að vera skýr og skrifast ekki bara fyrir lögfræðinga og sérfræðinga, heldur þarf löggjöfin að vera þannig að almenningur sem á hagsmuni sína undir henni geti skilið hana vel. Þetta er allt gott og blessað. Eins og ég sagði í upphafi míns máls er örugg búseta einn af hornsteinum almennrar velferðar. Þess vegna tek ég undir með BSRB sem segir í umsögn sinni frá því að frumvarpið var lagt fram í vor, að bregðast þurfi við breyttum þörfum á húsnæðismarkaðnum með markvissum stjórnvaldsaðgerðum til að tryggja öllum viðunandi húsnæði á viðunandi kjörum til framtíðar. Samtökin vekja athygli á í því sambandi að heildstæðar aðgerðir séu grundvallaratriði. Auðvitað leysir þetta tiltekna frumvarp sem og önnur þau frumvörp sem áður hafa komið frá ríkisstjórninni á þessu kjörtímabili aðeins takmarkaðan vanda. Betur má ef duga skal til að bregðast við þeirri alvarlegu stöðu sem ríkir núna á húsnæðismarkaði á Íslandi. Til dæmis hafa ekki enn birst tillögur um fjármögnun íbúðarhúsnæðis og skyldur ríkis og sveitarfélaga í því efni, eins og til dæmis Alþýðusambandið bendir á og reyndar líka Hagsmunasamtök heimilanna sem hafa vakið athygli á brýnni þörf fyrir aðgerðir vegna íþyngjandi húsnæðiskostnaðar. Við vitum að einn stærsti liðurinn í þeim kostnaði er fjármagnskostnaður í formi vaxta og verðtryggingar lána þar sem lántökukostnaður á Íslandi er gríðarhár. Ég vil í heildarsamhenginu minna á að þingmenn Samfylkingarinnar hafa lagt fram tillögu til þingsályktunar oftar en einu sinni um bráðaaðgerðir til að tryggja öllum húsnæði á viðráðanlegum kjörum. Í þeirri tillögu - reyndar eru þetta margar tölusettar tillögur í níu liðum og ég vil aðeins fá að rekja það helsta sem við leggjum fram í þeim tillögum okkar. Við höfum lagt til í þeirri þingsályktunartillögu að ráðherra leggi fyrir Alþingi frumvarp til laga um nýjar húsnæðisbætur sem tryggi leigjendum sambærilegan stuðning og veittur er þeim sem búa í eigin húsnæði með vaxtabótum. Við leggjum líka til að frumvarp verði lagt fyrir þingið af ráðherra sem undanþiggi tekjur einstaklinga vegna útleigu einnar íbúðar fjármagnstekjuskatti. Skilyrði verði að húsaleiga verði ekki hærri en meðalleiguverð á því svæði þar sem íbúðin er, til að halda aftur af hækkunum á leiguverði. Við erum líka með hugmyndir um að fólki sem kaupir íbúð eða búseturétt í fyrsta sinn og tekjulágu fólki verði veitt viðbótarlán með ríkisstuðningi til að fjármagna kaupin. Að fjármála- og efnahagsráðherra bjóði ónýttar lóðir ríkisins fram til byggingar minni leiguíbúða. Að umhverfis- og auðlindaráðherra geri Alþingi í skýrslu grein fyrir því endurmati á byggingarreglugerð sem þegar hefur farið fram, til að greiða fyrir byggingu minni og ódýrari íbúða til leigu, og leggi fram áætlun um frekari skref í því efni. Gengist verði fyrir breytingum á reglum til að auðvelda sveitarfélögum kaup á félagslegum íbúðum á þann veg að skuldir sveitarfélaga vegna íbúðarkaupa falli ekki undir skuldaþak sem sveitarfélög mega ekki fara yfir og að hækkuð verði mörk um fjölda þeirra félagslegu íbúða sem hvert sveitarfélag geti fengið niðurgreitt lán til kaupa á. Við höfum líka sett fram frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðismál sem tryggi sveitarfélögum sambærilega niðurgreiðslu vaxtakostnaðar frá ríkinu hvort sem lánsfé er fengið hjá Íbúðalánasjóði eða á markaði. Síðast en ekki síst vil ég nefna hugmynd um að ríkisstjórnin gangist fyrir samkomulagi við sveitarfélögin og aðila vinnumarkaðarins um veitingu stofnstyrkja til leigufélaga sem skuldbinda sig til langtímareksturs á leiguhúsnæði. Þetta eru tillögur sem Samfylkingin hefur lagt fram inn í þetta heildardæmi sem liggur undir og þetta tiltekna frumvarp svarar ekki, enda ekki hægt að ætlast til þess þar sem aðskiljanlegar aðgerðir heyra auðvitað undir mismunandi lagabálka. En mér finnst samt rétt að minna á þessar tillögur vegna þess að ástandið á húsnæðismarkaðnum er og hefur verið þannig undanfarin ár að við það verður ekki unað lengur og engin ástæða til annars en að taka upp þá umræðu í heildarsamhenginu þegar tilefni gefst til. Eins og ég sagði áðan er örugg búseta einn af hornsteinum almennrar velferðar, eins og bent hefur verið á. Það verður ekki betur orðað en svo. Ég vona að gott samstarf náist við stjórnarflokkana í þessu máli sem öðrum og ég vil brýna hæstv. ráðherra til þess að fara að sýna í þinginu þau frumvörp sem þurfa að koma fram til að takast á við fleiri þætti málsins. Ég fagna því að von skuli vera á frumvarpi um nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi þó að auðvitað sé of snemmt að taka það til efnislegrar umfjöllunar. Er á meðan er, eins og sagt er. Það er gott að frumvarpið er komið fram og ég vona og óska þinginu og nefndinni velfarnaðar í því að leggja því gott til.
Frú forseti. Maður hefði nú frekar átt von á nokkurn veginn fullum þingsal og mikilli þátttöku í umræðunni þegar sá dagur rynni loksins upp að frumvarp um húsnæðismál kæmi frá hæstv. húsnæðismálaráðherra, sem eru talsverð tímamót því að eftir því hefur verið beðið eins og kunnugt er. Hér er að vísu aðeins á ferðinni endurflutningur á tiltölulega tæknilegu frumvarpi um húsnæðissamvinnufélög og búseturétt, sem er góðra gjalda vert sem slíkt en boðar auðvitað engin tímamót á nokkurn hátt í glímunni við ástandið á fasteignamarkaði eða í húsnæðismálum sem er óskaplegt eins og vikið var að í síðustu ræðu. Það er ekki hægt að kalla það neitt annað en ófremdarástand. Það er ófremdarástand á stórum svæðum á Íslandi. Ástandið er ekki bara bundið við höfuðborgarsvæðið þó að það sé mest í umræðunni. Það er líka ófremdarástand á öðrum forsendum í húsnæðismálum víða á landsbyggðinni. Það vantar víða húsnæði en enginn treystir sér til að byggja. Þetta ástand stendur þróun og framvindu í fjölmörgum byggðarlögum fyrir þrifum. Í einhverjum mæli er ástandið á fasteignamarkaðnum hér farið að leiða til þess að fólk flytur beinlínis búferlum innan lands til að komast í ódýrara húsnæði eða húsnæði yfir höfuð. Annars vegar má sjá þessa þróun í nágrannabyggðum Reykjavíkur eða höfuðborgarsvæðisins í einhverjum mæli. Menn aka til og frá vinnu frá Selfossi eða Akranesi eða hvaðan það er og jafnvel eru dæmi um að fólk flytji hreinlega landshlutanna á milli vegna þess að kostnaðurinn við að koma sér í skikkanlegt húsnæði hér er óviðráðanlegur, t.d. fyrir barnmargar fjölskyldur. Ég veit dæmi um fólk sem hefur flutt héðan af suðvesturhorninu norður á Akureyri, austur á land og á fleiri staði. Það flytur gjarnan á svæði þar sem fasteignaverð er mun lægra en þar er skortur á húsnæði engu að síður. Staðan er sú að að frátöldum byggðunum í nágrenni höfuðborgarsvæðisins og Akureyri þá hafa nýbyggingar á íbúðarhúsnæði verið hverfandi á öðrum svæðum landsins. Menn lifa ekki síst á því sem var byggt annars vegar á níunda áratugnum, þegar einstaklingar byggðu á landsbyggðinni í stórum stíl, og síðan á því húsnæði sem bættist við í gegnum félagslega kerfið. Það geta menn ekki gert endalaust. Ég minni nú á þetta hér því að mér finnst allt í lagi að menn taki aðeins umferð á húsnæðismálunum og stöðu þeirra almennt. Það sem til þarf er auðvitað svo miklu meira en einhverjar tæknilegar lagfæringar á lögum um húsnæðissamvinnufélög. Í grófum dráttum og einfaldað má segja að það vanti einar 3.500–5.000 íbúðir á höfuðborgarsvæðinu, að uppistöðu til litlar íbúðir á viðráðanlegum kjörum. Síðan þarf að byggja árlega fyrir hvern nýjan árgang til að eitthvert jafnvægi komist hér á markaðinn. Það er ekki til staðar í dag. Út á þetta gera síðan aðilar sem eru að kaupa íbúðir vegna þess að leiguverðið er svo himinhátt og ráðstafa þeim ýmist í ferðaþjónustu eða til útleigu. Sá sem hér talar er og hefur lengi verið mikill áhugamaður um húsnæðissamvinnufélög og búseturéttarfyrirkomulagið. Ég tók þátt í því á sínum tíma og gerðist félagsmaður þegar fyrsta félagið af því tagi var stofnað hér á níunda áratugnum og veit ekki betur en að ég hafi skilvíslega greitt mín félagsgjöld í það alla tíð síðan þó að ég hafi ekki nýtt mér það úrræði í húsnæðismálum vegna aðstæðna. Þá tók félagshyggju- og samvinnufólk sig saman og vildi reyna að koma á slíku formi hér sem valkosti í húsnæðismálum. Níundi áratugurinn var heldur betur sviptingasamur í þeim efnum, samanber misgengið illræmda sem varð milli launa og verðlags þegar verðtrygging launa var tekin úr sambandi en ekki á lánunum og misgengið illræmda varð til á árunum eftir 1983 og Sigtúnshópurinn varð til og allt það. Þá bundu menn og binda margir enn miklar vonir við, a.m.k. að hluta til, að lausn mála gæti verið fólgin í öflugum húsnæðissamvinnufélögum og því fyrirkomulagi að menn tryggðu sér búseturétt með því að leggja einhverja fjárhæð af mörkum og tryggðu þannig stöðu sína og greiddu síðan í reynd leigu að öðru leyti. Það er sjálfsagt mál að fara yfir löggjöf um þetta og laga hana. Í fljótu bragði virðist mér ýmislegt sem hér er lagt til vera skynsamlegt. Það er ástæða til að árétta að í því eru ekki fólgin nein tímamót. Þetta er ekki viðbótarúrræði eða úrlausn mála gagnvart því ástandi á fasteignamarkaði sem við stöndum frammi fyrir, aldeilis ekki. Ef aðeins er vikið að nokkrum efnisatriðum frumvarpsins þá finnst mér mjög eðlilegt að kveða á um að ekki sé heimilt að greiða fé út úr þessum félögum í formi arðs eða slíkra greiðslna enda eru þetta samvinnufélög og menn leggja saman kraftana í þágu góðs málefnis með því að vera í slíku félagi en ekki til að hafa af því persónulegan hagnað. Varðandi kaupskylduna þá hljómar það að mörgu leyti óskynsamlegt, þ.e. að það geti verið mjög erfitt fyrir félög að vera með hana innbyggða. Þá þarf auðvitað að leggja grunn að því með einhverjum ráðstöfunum sem gera það tryggt að félögin ráði við það og það verði ekki á kostnað annarra félagsmanna eða þeirra sem eftir sitja ef flótti brestur á eða eitthvað í þeim dúr. Það þarf fyrst og fremst að verja félögin fyrir því ef aðstæður á markaði, breyttur tíðarandi eða eitthvað annað leiðir til þess að það verður enginn í boði til að kaupa búseturétt af þeim sem vilja losna og fara, eru að flytja búferlum eða annað í þeim dúr. Það er erfitt að tryggja slíkt. Auðvitað mætti hugsa sér að einhvers konar bankatryggingar væru þá lagðar til grundvallar en það yrði væntanlega alltaf kostnaðarsamt. Slíka áhættu mundi enginn taka að sér að bera nema fá eitthvað fyrir sinn snúð á móti. Kannski væri einfaldasta leiðin að ekki yrði heimilt að kveða á um kaupskyldu. Hún hefur ýmsa kosti og í sjálfu sér er viss eftirsjá í því ef ekki er hægt að sjá fyrir sér að félögin geti byggst þannig upp og verið það öflug og trygg að kaupmöguleiki eða kaupskylda sé til staðar. Kaupréttur verður auðvitað alltaf að vera en spurningin er um skylduna. Þá að því sem snýr að upplýsingagjöf og skyldum félaganna til að framkvæmda reglulega úttektir á fjárhag sínum og skuldbindingum. Það er mjög mikilvægt og sjálfsagt mál að kveða afdráttarlaust á um það og sömuleiðis að upplýsa síðan félagsmenn og upplýsa vel þá sem leita eftir því að kaupa sér búseturétt í svona félagi. Þar hefur verið misbrestur á, ekki endilega hjá húsnæðissamvinnufélögunum en sannarlega sums staðar annars staðar. Úr því þarf að bæta. Ég vil nefna að í velferðarnefnd hefur verið til skoðunar staða þeirra sem kaupa sér búseturétt eða íbúðarrétt í annars konar formi þar sem um er að ræða félagasamtök eða sjálfseignarstofnanir eða félög í eigu slíkra aðila sem hafa boðið upp á þann valkost að menn reiði fram allháar fjárhæðir og kaupi sér þar með rétt til búsetu í íbúðum. Það er alveg hægt að nefna hér af hvaða ástæðu menn hafa verið með þetta í höndunum undanfarin missiri, það er til dæmis staðan á Eir og sams konar fyrirkomulag er í boði á Grund, Hrafnistu og víðar. Í ljós kemur að þarna eru í raun og veru um að ræða eins konar íbúðarrétt eða búseturétt sem menn tryggja sér í félögum af þessu tagi, sem er meira og minna í lagalegu tómarúmi og fellur ekki undir lögin sem hér er verið að breyta með húsnæðissamvinnufélög og lögin um sjálfseignarstofnanir sem starfa samkvæmt samþykktum veita takmarkað aðhald í þessum efnum. Ég vil vekja athygli á þessu því að þetta er náskylt því sem við erum efnislega að fjalla um nú, þ.e. hvernig við tryggjum stöðu þeirra sem reiða fram fjármuni til að kaupa sér búseturétt þó í húsnæðissamvinnufélagi sé og svo í þeim tilvikum þar sem fólk gerir það hjá öðrum aðilum. Niðurstaðan hefur sums staðar orðið skelfileg eins og menn þekkja. Það verða með einhverjum hætti að koma til sambærileg ákvæði, hvar sem um þau á að búa í lögum, hvort það verður í húsaleigulögum eða í lögum um þessar stofnanir, neytendalöggjöf eða hvar það á að vera. Það þarf að tryggja upplýsingagjöf, eðlilega neytendavernd og tryggja það sem hér er verið að fjalla um, að þeir sem taka við fjármunum frá fólki í þessu skyni hafi ríkar skyldur til þess að upplýsa um fjárhag sinn, gera úttektir á honum og að þeir verði undir eftirliti þannig að reynt sé að afstýra slysum í þeim efnum. Nefndin er með þetta til skoðunar en mér finnst ágætt að ráðuneytið viti af því líka að þarna er jaðar eða geiri sem er í raun og veru í ákveðnu lagalegu tómarúmi. Auðvitað er ekki meiningin að taka af mönnum samningsfrelsið til að semja á frjálsum forsendum sín í milli um viðskipti á grundvelli samningslaga eða hvernig sem það nú er. Reynslan kennir okkur að þegar um er að ræða jafnvel ævisparnað fólks og það ráðstafar honum í húsnæði þá verður að vera traust umgjörð utan um slíkt. Annars gætu orðið þvílíkar uppákomur að það hálfa væri nóg. Það þarf líka að leggja vinnu í að skoða stöðu um sumt sambærilegra aðila þó að ekki sé um húsnæðissamvinnuform eða búseturéttarform að ræða. Frú forseti. Af því að ég á kost á að fjalla um þetta mál í velferðarnefnd sé ég ekki ástæðu til að fara að lengja hér umræður um það. Þetta er að miklu leyti tæknilegt frumvarp en mikilvægt um leið. Allmargar umsagnir munu hafa borist um frumvarpið þegar það var lagt fram í fyrra og fór út til umsagnar án þess að meira væri að gert. Í inngangi greinargerðar stendur að tekið hafi verið tillit til þeirra athugasemda sem velferðarnefnd bárust eftir því sem frekast var unnt, en ekki nánar tilgreint í hvaða efnum frumvarpinu var breytt frá fyrri útgáfu þess í áttina að slíkum athugasemdum. Þær upplýsingar getum við að sjálfsögðu fengið í nefndarstarfinu. Ég hefði talið ágætt að það hefði verið rakið í greinargerðinni öðrum þá til þægindaauka. Ég læt þá máli mínu lokið um þetta, frú forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir hans yfirferð og ýmsar ábendingar um þann lærdóm sem við getum dregið af fyrri hlutum í húsnæðismálum landsmanna. Það er gaman að heyra að þingmaðurinn hefur lengi verið meðlimur í húsnæðissamvinnufélagi. Fyrsta atriðið sem ég vildi inna þingmanninn eftir er þetta: Mér virðast ýmsar þjóðir - ekki síst nágrannalönd okkar, Norðurlöndin, sem ég veit að þingmaðurinn horfir mikið til í pólitísku samhengi - hafa nýtt þetta form í miklu ríkari mæli en við sem úrlausnarefni í húsnæðismálum, ekki síst fyrir ungt fólk. Andelslejligheder, sem við þekkjum frá nágrannalöndum okkar, eru að mörgu leyti miklu útbreiddari, að minnsta kosti í sumum þeirra, en hér er. Sér hv. þingmaður einhverjar augljósar leiðir til þess að við getum rutt þessu formi meira til rúms hjá okkur, gert það að fýsilegri valkosti? Aðrar en þær að laga þennan lagaramma, ég held að full ástæða sé til þess. Ég held að því miður hafi orðið of mörg slys, bæði í húsnæðissamvinnufélögunum en líka í þessum formum sem þingmaðurinn nefnir, eins og Eir og fleiri sem falla í raun utan þessa lagaramma. Ég tek undir með þingmanninum, það er mikilvægt að taka til alvarlegrar skoðunar hvort hægt sé að fella þau undir þessi lög eða önnur svo um þau séu líka skýrar reglur. En hvernig telur þingmaðurinn að við gætum helst gert húsnæðissamvinnufélögin að stærri þætti í húsnæðismálum á Íslandi?
Frú forseti. Það er mjög góð spurning. Nærtækt væri að segja að stjórnvöld, ef pólitískur vilji er til þess, ýti undir þetta form, hlúi að því; það eru margar leiðir færar í þeim efnum. Það má spyrja: Hvers vegna skyldu menn vera akkúrat þessi missirin að gefa eftir umtalsverðar skatttekjur ríkis og sveitarfélaga? Til þeirra sem eru að ráðstafa séreignarsparnaði í að mynda eign í einkaeigu í húsnæði, en ekki vera með neins konar skattalegt hagræði hins vegar til annarra búsetuforma eins og hér eru undir, sem af ýmsum ástæðum, félagslegum og öðrum - að því marki sem menn eru að kaupa sér búseturétt þá. Það er þá auðvitað eitthvað í áttina. En það væru ýmsar leiðir til þess. Til dæmis að reyna að tryggja þeim eins hagstæða fjármögnun á fjárfestingum og mögulegt væri o.s.frv., reyna að greiða götu þess að þetta form gæti blómstrað. Eins og ég rifjaði upp bundu menn miklar vonir við þetta á sínum tíma, á níunda áratugnum, og sannarlega hefur þetta verið ágætisviðbótarúrræði fyrir marga í húsnæðismálum. Ég tek undir það að miðað við þróun mála í mörgum nálægum löndum þá hefur þetta gerst í minna mæli og verið hægara hér en maður hefði vonað. Þó að vissulega hafi hér á höfuðborgarsvæðinu og á Akureyri munað talsvert um það húsnæði sem bæst hefur við í formi húsnæðissamvinnufélaga. Þetta er hlutur sem er vel þess virði að skoða. Er eitthvað sem vilji er til að gera til þess að gera þetta form enn aðgengilegra fyrir fólk? Mér finnst sjálfsagt mál að hafa það undir í skoðun velferðarnefndar á þessu máli þó að þetta sé í grunninn fyrst og fremst tæknilegt frumvarp.
Virðulegur forseti. Ef það á að vera að marka það að stjórnmálamenn beri þetta form fyrir brjósti og vilji hlúa að samvinnufélögum í þessum efnum, er það þá ekki spurning hvernig þessi félög njóti jafnræðis á við aðra? Man ég ekki rétt að þegar farið var í umfangsmiklar leiðréttingar gagnvart þeim sem eru með húsnæði í einkaeigu hafi þær aðgerðir ekki náð til þessara félaga? Nú man ég þetta kannski ekki rétt en hv. þingmaður leiðréttir mig þá ef hann kann það betur. Eitthvað finnst mér að hafi staðið á aðgerðum stjórnvalda til að hjálpa þessum félögum í þeim viðfangsefnum sem við þeim blöstu eftir hrun. Ég vildi hins vegar spyrja þingmanninn um eftirlit með þessari starfsemi. Hér er til dæmis gert ráð fyrir að banna það að greiða arð af þessum félögum. Er þá ekki mikilvægt að eftirlit með þeim sé miklu betra og sýna ekki þessi dæmi um erfiðleika sem þau hafa ratað í á undanförnum árum að stundum hefur skort upp á bæði eftirlit og leiðbeiningu? Ef það á að virka að banna arðútgreiðslur úr svona félögum eða fyrirtækjum í velferðarþjónustu eða annað slíkt, er þá ekki nauðsynlegt að hafa eftirlit með því að menn reyni ekki að smygla fé út úr félögunum með öðrum hætti; með reikningum frá öðrum félögum eða greiðslum sem heita eitthvað annað en arðgreiðslur en eru í eðli sínu nákvæmlega eins?
Frú forseti. Ég held að ekki sé ofmælt að segja að síðastliðin 20 ár, rúm, með stuttu tímabili sem undantekning er á, hafi einkaeignarstefnu í húsnæðismálum verið hampað og ýtt undir hana linnulaust á kostnað annarra forma. Það gekk auðvitað lengst þegar menn beinlínis lögðu niður félagslegt húsnæðiskerfi á Íslandi, lokuðu Byggingarsjóði verkamanna og öllu því. Varðandi skuldaniðurfellinguna miklu þá var það eitt af þessum mjög svo umdeildu atriðum þegar farið var að ráðstafa gríðarlegum fjármunum úr ríkissjóði að aðilar eins og þessir skyldu vera skildir eftir; og leigjendur almennt sem enga leiðréttingu af neinu tagi hafa fengið. Það var sagt að það væri alveg að koma eitthvað handa þeim en nú er eitt og hálft ár síðan eða hvað það nú er. Við það situr. Ekkert bólar á frumvörpum þar um frá hæstv. ráðherra. Að lokum er það svo alveg rétt að það þarf að hafa eftirlit. Það er til lítils að setja reglur sem eiga að ná fram ákveðnum markmiðum ef ekki er svo fylgst með því að eftir þeim reglum sé farið. Nú held ég út af fyrir sig að þessi félög, gegnum það að birta ársreikninga sína, verði að sýna fram á úttektir af því tagi sem hér er fjallað um. Það hlýtur að vera hægt að fylgjast með að það sé gert og einhver viðurlög við því ef svo er ekki. Ég geng út frá því að þannig sé málið hugsað. Þetta eru skyldur og kvaðir sem félögin verða að takast á hendur. Ég skal athuga betur hvernig stendur á því og hver á að fylgjast með því að hinar reglubundnu úttektir séu gerðar sómasamlega [[Forseti hringir.]]o.s.frv. Þetta er með svolítið mismunandi hætti eftir því hver á í hlut. Af því að ég nefndi Eir og aðra slíka aðila - þar átti að heita að sýslumenn samþykktu veðsetningar og Ríkisendurskoðun liti síðan yfir það, en kannski hefur þar meira verið um stimpil að ræða en eiginlegt eftirlit.
Virðulegur forseti. Það eru engar ýkjur að segja að ekki bara þingið allt heldur þjóðin, hygg ég, hafi verið að bíða allt þetta kjörtímabil sem nú er sigið á seinni hlutann á eftir því að sjá einhverjar aðgerðir af hálfu ríkisstjórnarinnar í húsnæðismálum. Ekki síst auðvitað fyrir unga fólkið og þá sem hafa lítið handa á milli til að ráða við að fara inn á húsnæðismarkaðinn og hafa strítt við mikla erfiðleika, háa leigu á almennum markaði og lítið af úrræðum. Talsvert hefur verið talað um að það ætti að koma til móts við þennan hóp eða leggja áherslu á úrlausnir í þeim efnum en efndirnar hafa nær engar verið utan það sem hafðist í gegn hjá aðilum vinnumarkaðarins á síðastliðnu vori. Áherslur ríkisstjórnarinnar hafa einvörðungu verið á þá sem eiga eigið húsnæði. Þannig er náttúrlega býsna eftirtektarvert það sem kallað var leiðrétting og var endurgreiðsla á hluta af verðbótum til þeirra sem höfðu verið að kaupa húsnæði og Framsóknarflokkurinn, farandi með húsnæðismál í ríkisstjórninni, var hvatamaður að, að hún skyldi einvörðungu ná til húsnæðis í einkaeigu en ekki til verðbóta sem lögðust á samvinnufélög. Er þó sá stjórnmálaflokkur trúlega grundvallaður á samvinnuhugsjóninni umfram aðra flokka og menn hefðu getað haldið fyrir fram að flokkurinn hefði ákveðna afstöðu til þess að styðja skyldi samvinnufélög eða að minnsta kosti ekki láta þau liggja eftir þegar ráðist væri í leiðréttingar á verðbótaþætti húsnæðislána annarra í landinu. Þetta var nú sem sagt þannig að húsnæðissamvinnufélögin lágu eftir og síðan leigjendurnir sem sannarlega höfðu fengið mikla hækkun á sinni leigu í hruninu og þeirri verðbólgu sem fylgdi en fengu enga leiðréttingu á þeim hækkunum eins og við hin sem áttum okkar íbúðarhúsnæði. Þetta sýnir auðvitað þær pólitísku áherslur sem ráðið hafa för hjá núverandi ríkisstjórn á kjörtímabilinu sem við sjáum nú senn hilla undir lokin á. Það eru þeir sem eiga eigið húsnæði sem hafa verið í forgangi um framlög úr ríkissjóði. Fólkið í húsnæðissamvinnufélögunum og fólkið á leigumarkaðnum hefur setið eftir og ekki einu sinni fengið sambærilegan stuðning og hinir sem eiga sitt húsnæði heldur einfaldlega ekki fengið hlutdeild í þessari stóru aðgerð. Það er mjög miður því það verður bæði til þess að gera erfiða stöðu fólks á leigumarkaði verri en ella en verður líka til þess að draga úr mönnum við það að reyna að koma á húsnæðissamvinnufélögum ef það er afstaða stjórnvalda að þau félög eigi ekki að njóta sambærilegrar fyrirgreiðslu eins og þegar við kaupum okkur sjálf húsnæði. Það er þess vegna kannski ekki mikil alvara á bak við þau orð ráðherrans að þetta sé mikilvægt form og beri að styðja það og styrkja. Í reynd hefur ríkisstjórnin einfaldlega í þeim úrræðum sem hún þó hefur beitt sér fyrir í húsnæðismálum skilið þetta form eftir. Hér er reyndar verið að skýra réttarstöðu og bæta úr ýmsum atriðum í löggjöfinni sem tilefni hefur gefist til að fara yfir á undanförnum árum, en frumvarpið mun ekki leiða til þess að auka framboð á húsnæði af þessu tagi á komandi missirum og enn síður þegar fyrir liggur að viðamiklar aðgerðir eins og leiðréttingin ná ekki til félaga af þessu tagi. Það verður ekki til að hvetja til þess að fjölga úrræðum af þessu tagi. Við í Samfylkingunni höfum litið á það sem algert forgangsmál að grípa til úrræða í húsnæðismálum og höfum á þessu kjörtímabili í þrígang flutt viðamiklar tillögur um aðgerðir í því efni sem hafa verið kynntar í þingsal og hafa gengið til nefndar, farið til umsagnar og þær hugmyndir sem þar hafa verið settar fram hafa fengið stuðning úr öllum áttum. Stjórnarmeirihlutinn hefur hins vegar lagst gegn því að þær væru afgreiddar og samþykktar á þinginu hvað eftir annað með vísan til þess að félags- og húsnæðismálaráðherra væri að vinna að frumvörpum sem von væri á. Það er af því að segja að nú þegar nálgast næstu alþingiskosningar bólar enn ekkert á þeim frumvörpum. Þau eru bara enn þá í ferli. Ef þau koma fram, ef þau verða samþykkt sem lög frá Alþingi, verða þau fyrst og fremst verkefni fyrir næstu ríkisstjórn og næsta félags- og húsnæðismálaráðherra að gera að veruleika og framkvæma. Það verður því miður augljóslega ekki mikið af framkvæmdum á þessu kjörtímabili eins og sjá má af því að það eru liðin rúmlega tvö og hálft ár af kjörtímabilinu án þess að nokkurt frumkvæði hafi verið að því að koma upp hvorki leiguhúsnæði í nokkrum mæli né úrræðum í húsnæðissamvinnufélögum í nokkrum mæli að heldur. Þær tillögur sem við höfum lagt fram í þinginu eru meðal annars þær að jafna fjárstuðning ríkissjóðs við þá sem eiga húsnæði annars vegar og hina sem leigja húsnæði hins vegar. Það eru tillögur sem unnar voru á síðasta kjörtímabili og kynntar undir lok þess en tókst ekki að lögfesta fyrir kosningar. Það er mikið réttlætismál að þær bætur sem ríkissjóður greiðir til að styðja fólk til húsnæðiskaupa séu hinar sömu til þeirra sem kaupa húsnæði og hinna sem leigja. Verkefnið er jú hið sama. Fólk er bara að afla sér húsnæðis til að búa í sjálft og eftir atvikum með fjölskyldu sinni. Það er fullkomlega eðlilegt að ríkið styrki fólk til þess um sömu fjárhæðir og með sama hætti hvort sem það á sjálft íbúðina eða leigi á almennum markaði eða hvort eitthvert húsnæðissamvinnufélag sem það er aðili að á íbúðina. Jafnvel er ástæða til að styrkja fólk enn frekar ef það er á leigumarkaði en okkur hin sem þó höfum verið í aðstöðu til að eignast okkar eigið húsnæði. Því er öfugt farið. Það erum við sem eigum húsnæði sem fáum meiri stuðning úr ríkissjóði en hinir sem basla á leigumarkaðnum fá minni bætur úr ríkissjóði. Þess vegna höfum við lagt til að þetta einfalda sanngirnissjónarmið verði lögfest, að fólk fái sömu bætur hvort sem það er á leigumarkaði eða í eigin húsnæði. Þá höfum við lagt til að veitt verði sérstök viðbótarlán þeim sem eru að kaupa í fyrsta sinn og þurfa aðgang að lánsfjármagni til að geta komið sér upp fyrstu íbúð sinni. Við höfum af þessu býsna góða reynslu áður og fyrr meir. Hér voru undir lok síðustu aldar meðal annars lánaflokkar allt upp í 100% í gamla verkamannabústaðakerfinu fyrir eignalítið fólk til að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Það merkilega kom í ljós að það fólk sem ekkert eigið fé átti til að leggja fram í húsnæði og þurfti að fá lán fyrir 100% kaupverðs stóð ef eitthvað var betur í skilum en hinir sem höfðu eitthvert eigið framlag fram að færa. Við höfum af því reynslu að það hefur reynst vel að hjálpa þeim sem ekki geta haslað sér völl sjálfir á húsnæðismarkaði og leggjum til að þeim verði veitt viðbótarlán til að hjálpa þeim að kljúfa útborgun og greiða hana á tilteknu árabili til baka með vöxtum sem vaxtabætur og annar slíkur stuðningur hjálpar til við. En til þess þarf að forgangsraða þessum málum á fjárlögum ríkissjóðs. Við höfum líka lagt til að ríkið beiti sér fyrir því að lóðir sem það á víðs vegar og ekki síst á höfuðborgarsvæðinu séu nýttar til þess að leggja undir leigufélög til að auka framboð af leiguhúsnæði á sanngjörnu verði. Því miður hefur það sjónarmið ekki orðið ofan á hjá núverandi ríkisstjórn. Hún hefur lagt áherslu á að selja þessar lóðir á sem allra hæstu verði eins og til að mynda sala á lóðunum við Ríkisútvarpið nýlega sýnir. Með því er í raun og veru verið að stuðla að því að hækka íbúðaverð eins og mögulegt er í stað þess að skapa möguleika á því að byggja húsnæði á hagkvæmum kjörum sem hægt er að leigja á sanngjörnu verði til fólks sem er í þörf fyrir húsnæði. Það eru sömuleiðis tillögur sem lúta að endurskoðun á einstökum ákvæðum í byggingarreglugerðinni sem er að finna í tillögum okkar í Samfylkingunni. Það eru líka tillögur um að stuðningur við sveitarfélög vegna fjármögnunar á félagslegu húsnæði verði hinn sami hvort sem verið er að sækja lánsfé í Íbúðalánasjóð eða á hinn almenna fjármálamarkað. Sömuleiðis tillögur um stofnstyrki og margvíslegar aðrar aðgerðir. En eins og ég segi, þrátt fyrir að þessar tillögur hafi hlotið góðan hljómgrunn, fengið undirtektir margra í þinginu og þeirra sem fengið hafa tillögurnar sendar til umsagnar ein þrjú þing í röð, þá hefur stjórnarmeirihlutinn ekki léð máls á að ráðast í þessar aðgerðir utan þó eina sem við finnum í fjárlagatillögum hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra á þessu hausti. Það er tillaga um að leigusalar þurfi ekki að greiða fullan tekjuskatt af einni íbúð sem þeir hafa í útleigu. Mér skilst að það sé orðinn hluti af tillögum fjármálaráðherra á þessum vetri og er þá einhver viðleitni hjá honum í að koma til móts við þær fjölþættu tillögur sem við í Samfylkingunni höfum lagt fram. Það var nú kannski ekki fyrsta tillagan sem við sjálf hefðum gert að veruleika. Það væru auðvitað tillögurnar sem snúa að leigjendunum sjálfum og unga fólkinu sem þarf að fá möguleika á að hasla sér völl á íbúðamarkaðnum fremur en tillögur sem lúta að leigusölunum, virðulegi forseti, með fullri virðingu. Það verður líka að segja að aðgerðaleysi hefur ekki bara ríkt um þessi atriði allt þetta kjörtímabil heldur snýr það líka að öflugustu stofnunum ríkisins í húsnæðismálum. Við erum með Íbúðalánasjóð sem áður var öflugt tæki til að skapa úrræði á húsnæðismarkaði en er núna í gríðarlega erfiðri stöðu fjárhagslega, því miður, eftir margvíslegar rangar ákvarðanir sem teknar voru þar á árum áður. Enn skortir á að við sjáum einhverja heildstæða stefnu um með hvaða hætti á að leysa úr fjármálum sjóðsins og tryggja að hann geti boðið til framtíðar sanngjörn kjör til fjármögnunar á húsnæði og staðið undir þeim skuldbindingum sem hann fyrir hönd skattgreiðenda hefur tekið á sig. En sjóðurinn er sem kunnugt er í mikilli hættu ef uppgreiðslur á lánum í honum verða umtalsverðar. Hér hefur athafnaleysi fyrst og fremst einkennt stjórnarathafnirnar og fulltrúar okkar Samfylkingarinnar í stjórn Íbúðalánasjóðs hafa því miður hver á fætur öðrum ekki treyst sé til þess að sitja í stjórn sjóðsins því þeir hafa talið að ábyrgðarlaust væri að sitja í því aðgerðaleysi sem þar er andspænis þeim mikla vanda sem í sjálfu sér hefur ekki gert annað en að vaxa í stjórnartíð þessarar ríkisstjórnar.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir umræðuna um þetta mál, sem hefur að mestu leyti verið málefnaleg þar sem menn hafa farið yfir efnisatriði frumvarpsins. Ég tel samt ástæðu til að fara í gegnum nokkur atriði sem menn nefndu í umræðunni og reyna að svara þeim eftir bestu getu. Hvað varðar umræðu hv. þm. Steingríms J. Sigfússonar, sem sneri að íbúaréttinum, þá er það nokkuð sem við höfum mjög mikið skoðað í sambandi við frumvarp um breytingu á lögum um húsnæðissamvinnufélög og líka varðandi húsaleigulög. Ef maður horfir á forsöguna þá virðist vera gefið leyfi til lána til að fjármagna svokallaðan íbúarétt án þess að sérstakur lagagrunnur hafi verið fyrir því fyrirkomulagi. Þess vegna hef ég lagt mjög mikla áherslu á, í þeirri vinnu og þeirri nálgun sem ég hef haft, að ramma af þrjá mismunandi valkosti þegar kemur að húsnæðismálum þannig að það séu ekki aðrir valkostir en eignaríbúð, leiguíbúð eða búsetuíbúð. Íbúaréttur er ekki búseturéttur í mínum huga. Við höfum verið að reyna að ramma það betur inn í þessu frumvarpi svo að sá skilningur sé tryggður. Þá skiptir miklu máli, þegar kemur að neytendavernd almennt og þeim ramma sem við erum að búa til, að við setjum inn að við kaup á búseturétti sé ekki hægt að rukka meira en einn þriðja af markaðsvirði íbúðarinnar. Það voru dæmi um það með íbúaréttinn að menn fjármögnuðu íbúðirnar nánast að fullu, tóku lán og fengu líka fjármuni frá íbúunum án þess að rammi væri utan um það að öðru leyti en því að gefin var heimild fyrir ákveðnum lánaflokkum. Við erum að reyna að gera það sama þegar kemur að húsaleigulögunum. Við erum að segja skýrt að það sé aðeins heimilt að rukka þrjá mánuði sem tryggingu fyrir efndum þannig að fólk leggi ekki meira fram sem tryggingu en sem svarar þriggja mánaða leigu. Þar af leiðandi er verið að ramma skýrt af hvað hægt er að rukka einstaklinga fyrir. Ég hvet velferðarnefnd til að fara vel yfir þetta. Ég tel að menn eigi ekki að fara fram hjá lögum sem við erum með á Íslandi þar sem við reynum að ramma af réttindi fólks í gegnum húsaleigulögin eða húsnæðissamvinnufélögin með því að heimila að kalla hlutina einhverjum öðrum nöfnum. Það eru þessi þrjú húsnæðisform sem við erum með og þar er verið að ramma af og tryggja vernd fólks þegar kemur að þessum þáttum. Iðnaðarráðherra, sem fer með sölu á fasteignum, lagði fram frumvarp til að tryggja betur upplýsingaskyldu og reglur sem gilda varðandi sölu á fasteignum. Síðan var verið að dreifa frumvarpi um fasteignalán til neytenda frá fjármála- og efnahagsráðherra þar sem við erum að reyna að ramma enn betur inn hvernig fólk stendur að stærstu, einstöku fjárfestingu sinni sem er að kaupa sér húsnæði. Ég hvet nefndina áfram til að fara vel yfir þetta. Þetta er minn skilningur. Ástæðan fyrir því að við erum að reyna að taka á þessu er sá að það liggja fyrir ákveðin dómafordæmi þegar kemur að ágreiningi um íbúaréttinn þar sem menn hafa horft til laga um húsnæðissamvinnufélög. Við erum að segja að til þess þurfi viðkomandi félög að fara eftir lögum um húsnæðissamvinnufélög. Ég hvet nefndina, ef hún telur ástæðu til, til að skerpa enn frekar á því en við höfum gert í frumvarpinu eins og það liggur fyrir núna. Varðandi þær úttektir sem voru ræddar og fjárhagsstöðu félaganna. Hver á að fylgja þessu eftir? Formaður velferðarnefndar, hv. þm. Sigríður Ingibjörg Ingadóttir, talaði töluvert um það þegar frumvarpið kom fyrst fram á vorþingi. Ég held að ástæða sé til að nefndin fari líka yfir það hvort þurfi að skerpa enn betur á því. Við leggjum hins vegar áherslu á að grunngildi samvinnuhreyfingarinnar sé sjálfsábyrgðin þegar kemur að samvinnufélögum. Félagsmenn verða að axla ábyrgðina á félaginu og vinna innan lagarammans. Við höfum reynt að taka fyrir það sem við teljum vera mikilvægast en um leið er verið að segja að mjög margt sem hingað til hefur verið í lögum taki félögin nú sjálf ákvörðun um. Komið hefur verið inn á mál sem liggur fyrir þinginu og áherslur okkar í stjórnarmeirihlutanum varðandi húsnæðismál. Það eru náttúrulega ýmis jákvæð teikn á lofti þegar kemur að húsnæðismálum. Við sjáum mikla gerjun þegar kemur að útgáfu byggingarleyfa, t.d. á höfuðborgarsvæðinu. Þó að við vitum að það tekur ákveðinn tíma fyrir menn að fara í framkvæmdirnar og klára byggingarnar þá sjáum við að markaðurinn er að taka við sér aftur. Það byggist ekki hvað síst á því að núna loksins sjáum við að markaðsvirði fasteigna, þ.e. vísitalan, er komið upp fyrir kostnað við að byggja húsnæði. Þar af leiðandi er enn á ný farið að borga sig að byggja. Ég held að við munum sjá mjög miklar breytingar hvað þetta varðar í fjölgun á nýju húsnæði á næsta ári og næstu árum. Við báðum um að birt yrði reglulega í fasteignaskrá, ekki bara það sem snýr beinlínis að fjölda kaupsamninga heldur líka upplýsingar um fjölda fyrstu kaupenda. Ég held að það séu upplýsingar sem okkur þingmönnum er mjög umhugað um. Það er áhugavert að sjá að ef við berum saman tölur fyrstu kaupenda þriðja ársfjórðungs 2008 og núna þriðja ársfjórðungs 2015 þá voru fyrstu kaupendur 2008 23% af öllum kaupsamningum en þeir eru núna árið 2015 komnir í 22%. Þetta er veruleg breyting frá því sem var fyrstu árin eftir hrun. Við sjáum líka að fjöldi kaupsamninga hefur tekið kipp. Á þriðja ársfjórðungi 2008 voru 1.682 kaupsamningar en núna 2015 eru þeir 1.993. Þetta eru því ákveðin jákvæð teikn hvað varðar húsnæðismarkaðinn. Við teljum að sú stóra aðgerð sem við fórum í og sneri að skuldaleiðréttingunni, miðað við þær tölur sem við sjáum um verulega bætta skuldastöðu heimilanna, á Norðurlöndum eru bara Svíar með sambærilega lágt skuldahlutfall og við þegar kemur að húsnæði, geri það að verkum að fólk er meira farið að hugsa sér til hreyfings. Þá förum við að huga að öðrum vandamálum sem við þekkjum kannski betur, eins og ef menn fara að steypa sér í of miklar skuldir aftur. Það sem við erum að huga að með tillögum okkar er hvernig við getum tryggt að við verðum hér með ákveðinn stöðugleika og byggjum áfram upp en förum ekki að steypa okkur aftur í sömu skuldirnar og var mikill hvati til á árunum fyrir hrun. Það sem mér finnst oft einkenna umræðuna um húsnæðismál og svo margt í umræðu á Íslandi er að hlutirnir þurfa annaðhvort að vera svartir eða hvítir, en þeir eru yfirleitt ekki þannig. Málin eru yfirleitt frekar grá. Við getum öll fundið eitthvað í tillögum annarra flokka sem okkur lýst vel á og getum tekið undir. Ég er algerlega sannfærð um, þó að það heyrist kannski ekki oft í ræðustól, að það sama gildir um stjórnarandstöðuna. Ef hún gætir sanngirni sér hún að hlutir sem við erum að gera erum við að gera vel. Ég ætla að fá að nefna hér, þó að ég hafi ekki gert það fyrr, að mér fannst til dæmis umsögn Viðskiptaráðs um þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar um bráðaaðgerðir í húsnæðismálum, sem fjallað var aðeins um í fjölmiðlum, ekki vera sérstaklega sanngjörn. Menn hefðu alveg getað horft til þess að þar voru jákvæðir þættir þó að þeir tækju ekki undir allar tillögurnar. Ég held að við getum lagt upp með það, ef við horfum yfir tillögurnar, að stjórnarandstöðuflokkurinn Samfylkingin er að mörgu leyti sammála okkur þegar kemur að áherslum í húsnæðismálum. Þar er lögð áhersla á að stuðningur við leigjendur verði til jafns við þá sem eiga húsnæði. Við erum með frumvarp þess efnis sem mun koma fram á næstunni og ég lagði einmitt fram í vor. Gert er ráð fyrir fjárveitingum á fjárlögum fyrir næsta ár til að mæta því frumvarpi. Sú fjárlagatillaga er núna í meðferð þingsins. Líka hefur verið bent á að í þingsályktunartillögu Samfylkingarinnar er talað um að það þurfi að létta á skattlagningu á leigutekjur. Nú þegar er tillaga í þinginu, sem er hluti af yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga, varðandi breytingar á því hvernig við skattleggjum fjármagnstekjur einstaklinga. Við höfum líka verið að skoða hugmyndir sem snúa að því hvað þessar tvær aðgerðir mundu kosta og hvaða efnahagslegu áhrif þær hefðu, annars vegar breytingar á fjármagnstekjum og hins vegar að leigutekjur skerði ekki bætur almannatrygginga. Það mun koma fram í þinginu fljótlega þar sem við metum efnahagsáhrifin og kostnaðinn af þessu. Það sýnir sig í samanburði við kostnaðinn að við erum að tala um veruleg áhrif af því að auka framboð á húsnæði vegna þeirrar tillögu sem liggur þegar fyrir í þinginu varðandi breytingar á fjármagnstekjuskattinum. Það þýðir lækkun á kostnaði ríkisins um 400 millj. kr. Til að halda áfram þá erum við þegar með fyrirkomulag sem snýr að skattafslætti vegna fyrstu kaupa eða búseturéttar sem er hluti af skuldaleiðréttingunni, svokölluð séreignarsparnaðarleið. Hún snýr ekki bara að fyrstu kaupum heldur geta þeir sem eiga ekki húsnæði nýtt sér séreignarsparnaðinn og fengið verulegan skattafslátt til þess að kaupa sér húsnæði eða búseturétt. Síðan er frumvarp á leiðinni sem er líka hluti af samkomulagi okkar við aðila vinnumarkaðarins, um stofnframlög, þar sem framlög hins opinbera munu nema 30% af stofnvirði íbúða í nýju félagslegu leiguíbúðakerfi sem von okkar stendur til að verði með tíð og tíma sjálfbært þannig að það muni jafnvel ekki þurfa stuðning hins opinbera þegar við horfum 30–40 ár fram í tímann. Það frumvarp hefur verið unnið í góðu samstarfi við aðila vinnumarkaðarins og Samband íslenskra sveitarfélaga. Síðan eru tveir liðir sem ég get tekið fram hér að ég er ekki sammála. Ég er ekki sammála því að við eigum aftur að veita 90–100% lán. Ég tel að reynsla okkar og annarra landa sé ekki góð af því að vera með of hátt veðsetningarhlutfall eða of háar lánveitingar til íbúðakaupa. Ég tel að stuðningur hins opinbera eigi að felast í því að styðja efnaminni fjölskyldur í gegnum nýtt félagslegt leiguíbúðakerfi og reyna síðan að styðja fólk að leggja til hliðar, spara, þannig að í staðinn fyrir að við rekum hér einhvers konar sérskuldastefnu séum við með raunverulega séreignarstefnu. Það sama gildir um að auka niðurgreiðslu vaxtakostnaðar á lánum hjá Íbúðalánasjóði vegna félagslegs leiguhúsnæðis. Við erum að fara yfir í nýtt kerfi þar sem verður ekki lengur niðurgreiddur vaxtakostnaður á lánum hjá Íbúðalánasjóði heldur verður það í höndum viðkomandi félaga, hagnaðarlausra félaga. Þau taka ákvörðun um hvar þau taka lán. Við munum bjóða upp á niðurgreiðslu vaxtakostnaðar en það verður ekki tengt lánum hjá Íbúðalánasjóði. Hér sjáum við dæmi um það að við eigum mun oftar að geta sýnt hvert öðru smásanngirni og horft á það sem menn eru raunverulega að gera. Þannig held ég að við náum miklu betri árangri fyrir land og þjóð.
Hæstv. forseti. Ég vil fyrst segja að ég get tekið undir ansi margt sem hæstv. ráðherra sagði í sinni seinni ræðu. Ég vil líka gera þá játningu að ég gat ekki hlustað á fyrri ræðu út af löngu ákveðnum fundi úti í bæ í hádeginu og hef því ekki getað fylgst með þeirri umræðu sem hér fór fram, ég fer kannski í ræðu á eftir. Hæstv. ráðherra kemur með endurflutt mál frá síðasta þingi, sem ekki varð útrætt þá, sem ég held að sé eitt af þeim sjö frumvörpum sem boðuð hafa verið og það sé svona það ódýrasta fyrir ríkissjóð, enda kemur fram í kostnaðarmati fjármála- og efnahagsráðuneytisins að ekki sé gert ráð fyrir að lögfesting frumvarpsins leiði til útgjalda fyrir ríkissjóð. Ég held að það sé þess vegna sem ráðherra kemur með frumvarpið fram núna rétt fyrir jól sem eitt af þeim sjö frumvörpum. Hæstv. ráðherra ræddi um ýmislegt annað sem virðist enn þá vera í vinnslu og þurfi að koma. En ég held að þrátt fyrir ágæti þessa frumvarps sem tekur á ákveðnum þáttum séu það hin frumvörpin sem enn er verið að vinna með sem fólk bíður eftir fyrst og fremst. Það eru þau sem munu hjálpa mest til. En mér fannst hæstv. ráðherra fara ágætlega í gegnum þetta, meðal annars tillögur okkar í Samfylkingunni um bráðaaðgerðir í húsnæðismálum. Hún ræddi í lokin um þá sanngirni að við reyndum að nálgast hlutina. Það er alveg rétt. En það má bara ekki taka svona langan tíma því að okkur liggur á. Spurning mín til hæstv. ráðherra er þessi: Þetta er fyrsta frumvarpið af sjö, hvenær koma hin frumvörpin? Hvenær koma þau frumvörp sem við bíðum hvað mest eftir? [[Forseti hringir.]]Og aðilar, ungt fólk og aðrir sem eru í húsnæðiskaupahugleiðingum og öðru og vantar húsnæði bíða hvað mest eftir?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurningarnar. Ég kannast ekki alveg við þessa tölu sjö sem hv. þingmaður nefnir. En hins vegar var ég með á þingmálaskránni hjá mér fimm frumvörp sem sneru að húsnæðismálum. Fjögur af þeim eru mál sem við höfum verið að vinna að í miklu og góðu samráði við aðila vinnumarkaðarins. Hér er það fyrsta af þeim frumvörpum. Ég hef eilitlar áhyggjur af því sem hefur komið fram í umræðunni frá stjórnarandstöðunni um málið. Þetta mál er mjög mikilvægt. Það er rétt sem kemur fram að það er ekki beinn kostnaður fyrir ríkissjóð sem tengist þessu máli. En þetta mun gera félögum sem eru núna með stór áform kleift að fara með þau áfram, ljúka fjármögnun þeirra og byrja að byggja og tryggja þannig fjölskyldum þak yfir höfuðið. Ég bið þingheim um að hafa í huga að mikilvægt er að þessu máli verði lokið hratt og vel, en ég hef hins vegar líka fullan skilning á því að þingið þarf að taka þann tíma sem það þarf. Talan getur tengst því að við samþykktum og skuldbundum okkur í ríkisstjórninni í vor að fara í mjög víðtækar aðgerðir sem sneru að húsnæðismálum. Með mörgum af þeim aðgerðum má finna samhljóm í tillögum stjórnarandstöðunnar. Þegar þau frumvörp koma inn í þingið, sem eiga eftir að koma, verður líka unnið vel í þeim eins og venjan er hér. Ég veit að þegar eru komnar inn tillögur um fjárveitingar, tillögur varðandi breytingar sem snúa að annarri umræðu sem endurspeglar það að við erum hætt að veita 3,5% lán sem við höfum verið að veita hjá Íbúðalánasjóði, það snýr einnig að breytingum á fjármagnstekjuskattinum, breytingum á húsnæðisbótunum eða opinberum stuðningi við leigjendur og eins og ég nefndi, hluti af yfirlýsingu okkar gagnvart aðilum vinnumarkaðarins var sérstök löggjöf um fasteignalán. Þessi frumvörp hafa því verið lengi í vinnslu hjá okkur [[Forseti hringir.]]vegna þess að þetta eru stór mál. Þetta eru gífurlega stór mál, miklir fjármunir og ef við gerum mistök eins og við höfum séð í þessum stóru málum kostar það mikið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Eins og ég segi og hún segir líka er þetta mikilvægt frumvarp sem skilaboð Alþingis til þeirra, eins og hún lýsir því, sem eru með mikil áform um byggingu á leiguhúsnæði, alveg sama hvort það heitir Búseti hsf., Búseti á Norðurlandi hsf. eða Búmenn hsf. eins og fjallað er um í lagafrumvarpinu. Ég segi fyrir mitt leyti: Já, vonandi tekst í velferðarnefnd að vinna þetta hratt og vel. Það liggur á að samþykkja frumvarpið. Ég get ekki ímyndað mér að mikill ágreiningur sé um það. En ágreiningurinn er um þennan ofboðslega tíma sem tekur að koma með stóru frumvörpin. Vissulega eru einhverjar lagfæringar settar fram við 2. umr. fjárlaga. En stóru frumvörpin, ég sagði sjö en hæstv. ráðherra segir að fimm hafi verið á þingmálaskrá, þá eru fjögur eftir. Ég held að þetta frumvarp sé svona það auðveldasta fyrir hæstv. ráðherra að koma í gegnum ríkisstjórn. Þess vegna kemur það fyrst. Því spyr ég um hin frumvörpin. Við höfum heyrt að í þeim, eins og með stofnstyrki og fleira, verði fjárhagsleg útgjöld hvað það varðar. Þá er spurningin: Er það stopp í ríkisstjórn hjá hæstv. ráðherra? Hefur hún ekki almennilegan stuðning í ríkisstjórn, hjá fjármálaráðherra, forsætisráðherra og öðrum, að koma með þau frumvörp? Það liggur á. Hæstv. ráðherra talaði um að þetta hefði tekið langan tíma. Já, mikil ósköp. Það er gagnrýnin sem maður verður því miður að setja fram. Maður vill helst vera jákvæður gagnvart öllum frumvörpum sem eiga að bæta hag almennings gagnvart húsnæðismálum í landinu sem er ein stór krísa eins og við vitum. Ég mun gera það að umtalsefni í ræðu minni á eftir um leið og þessu andsvari lýkur vegna tíma.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir. Eins og flestir þekkja taka stór verkefni gjarnan lengri tíma en maður ætlar. Þetta hefur verið mjög mikið og gott samráð, bæði í þessu frumvarpi og öðrum. Ég vil fá að nota tækifærið og þakka starfsmönnum ráðuneytisins kærlega fyrir þá miklu vinnu sem þeir hafa lagt í málið. Ríkisstjórnin í heild stendur að skuldbindingunni sem við lögðum fram í tengslum við gerð kjarasamninga í vor. Við höfum öll, eins og kemur fram í frumvarpinu, verið að reyna að gera okkar til að það gangi eftir. Hér kemur til dæmis inn nýtt ákvæði sem snýr að því að fólk geti búið í húsnæði sínu í 12 mánuði þrátt fyrir nauðungarsölu, sem er mikil réttarbót fyrir þá sem eru í húsnæðissamvinnufélögunum. Þetta er ákvæði sem hefur hingað til verið til dæmis í lögum um nauðungarsölu. Við áttum mjög gott samráð við innanríkisráðuneytið hvað þetta varðar. Ég er búin að fara í gegnum þær tillögur sem fjármálaráðherra hefur lagt fram og snúa að húsnæðismálunum. Samstarf við fjármálaráðuneytið hefur líka verið mjög gott þegar kemur að því að vinna að þessum málum. Við erum að tala um stóra yfirlýsingu sem skiptir verulega miklu máli. Þá er það einfaldlega þannig að það tekur tíma að vinna slík verk. En frumvörpin munu koma fram á næstunni.
Hæstv. forseti. Ég tók eftir því að ráðherrann talaði með bros á vör til mín um hin frumvörpin sem ég spurði eftir. Þau munu koma? Já, við skulum vona það. En nú eru liðin tvö og hálft ár af ráðherraferli hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra. [[Gripið fram í.]]Þau eru ekki komin fram enn þá. Hér er komið eitt af sjö. Það er ekki eins og sungið verður á næstunni, jólasveinar einn og átta, heldur er þetta húsnæðisfrumvarp eitt af sjö. En svo leiðrétti ráðherrann mig og sagði fimm frumvörp á þingmálaskrá hæstv. ráðherra. Þökk sé miklum og góðum fjarskiptum í landinu og þar á meðal í snjallsímum og spjaldtölvum og öðru því sem við þingmenn höfum til að styðjast við hef ég fengið upplýsingar um að á þingmálaskrá hæstv. ráðherra séu sjö frumvörp en ekki fimm eins og hún segir. Nú held ég að hæstv. ráðherra verði að fara að telja og ná sér í þingmálaskrána. Við verðum að komast að niðurstöðu um hvort eigi eftir að koma fjögur eða sex frumvörp. [[Félmrh.: Ég sagði á haustþingi. Hérna, fyrir jól.]]
Ekki samtal.
Ókei, það kann að vera skýringin. [[Gripið fram í.]] Virðulegi forseti. Eins og ég sagði í stuttu andsvari áðan er það þetta frumvarp sem gerir ekki ráð fyrir neinum útgjöldum ríkissjóðs, sem kemur fyrst af þessum fimm á haustþingi eða sjö á þingmálaskrá, ef við höfum komist að niðurstöðu um það. Þetta frumvarp kemur fram og er ekki með nein útgjöld fyrir ríkissjóð. Þetta frumvarp er vafalaust, eins og ég sagði áðan og hæstv. ráðherra talar um, til mikilla bóta hvað varðar þær lagfæringar sem verið er að gera á þessum lögum gagnvart húsnæðissamvinnufélögum, sem eru með mikil áform og ætla sér að fara að byggja. Hér eiga að vera miklar réttarbætur eða við skulum segja húsnæðisöryggisbætur til fólks sem kýs að vera á leigumarkaði og verður að vera á leigumarkaði til að byrja með. Ég held að það sé allt saman til góða. En ég segi aftur að það hefur verið gagnrýnt og það er eiginlega alveg óþolandi að maður þurfi að vera að gagnrýna þetta, vegna þess að um þetta mál eigum við að reyna að ná sem mestri samstöðu. Þá er ég að gagnrýna hvað það tekur ofboðslega langan tíma að koma með þessi frumvörp. Nú kemur þetta frumvarp rétt fyrir jól og mun örugglega ekki klárast fyrir jól og gæti farið fram að þinglokum í vor, ég veit það ekki, en ég vona að hægt sé að vinna þetta hraðar og samstaða sé um það og ekki sé mikið sem þurfi að breyta í frumvarpinu. Nógan tíma hefur það nú tekið. Eins og ég segi og kemur fram í athugasemdum eru lagðar til breytingar á lögum nr. 66/2003, um húsnæðissamvinnufélög, með síðari breytingum, og það allt saman og vitnað í að þetta hafi verið í þingsályktun nr. 1/142, um aðgerðir vegna skuldavanda heimila á Íslandi, sem samþykkt var á Alþingi 28. júní 2013. Í dag er 27. nóvember 2015. Við erum ekki enn búin að koma þessu í gegn. Það er það sem ég gagnrýni. En ég vil líka segja að ég vil veita hæstv. ráðherra húsnæðismála allan stuðning og styrk við að ná þessu í gegnum ríkisstjórn. Hin frumvörpin sem eiga eftir að koma munu ekki hafa þá skrift frá fjármálaskrifstofunni að þau leiði ekki til neinna útgjalda fyrir ríkissjóð. Eins og stofnframlögin sem hæstv. ráðherra var að tala um áðan. Þá kem ég að hinum mjög svo metnaðarfullu og stóru áformum á vegum Reykjavíkurborgar og ýmissa annarra sveitarfélaga, sérstaklega á höfuðborgarsvæðinu, um að ráðast í stórátak í byggingu á leiguíbúðum þar sem farið verður að byggja það sem okkur vantar sem mest inn á þennan markað, litlar íbúðir, sem þá verða auðvitað ódýrari, bæði í byggingu og til kaupa, og eins minni íbúðir til leigu. Ungt fólk sem er að byrja búskap og er ekki með börn á heimilinu getur alveg látið sér nægja minni íbúðir og þar af leiðandi lægri kostnað, eins og ég gat um áðan. Það er sannarlega mikill munur fyrir fólk sem getur gert það, þó svo ég segi að við verðum alltaf að hafa leiguhúsnæði líka. Nýlega heyrði ég ágætisdæmi af ungu fólki sem var að leigja fyrir 110 þús. kr. á mánuði. Það fólk hafði sýnt mikla fyrirhyggju á uppvaxtarárum sínum og notað peninga, allt að því skírnargjafir, fylgdi með, fermingargjafir og það sem hafði verið önglað saman í vinnu og ekki eytt, og lagt inn á reikning. Síðan gat þetta fólk keypt íbúð, 65 m² íbúð, alveg passleg og fín stærð, fyrir 20 millj. kr. á sínum tíma. Útborgun var 4 millj. kr., sem var ágætt og þær voru til, þau fengu líka aðstoð foreldra að einhverju leyti. Eftir stóð þá skuld upp á 16–17 milljónir. Afborgun af þessum 16 milljónum í dag er 85–90 þús. kr. En það sem er ánægjulegt er að þrátt fyrir skerðingar á vaxtabótum eru að koma 600–650 þús. kr. í vaxtabætur þannig að nettógreiðsla af þessu eigin húsnæði er um 350 þúsund á ári eða um 30 þús. kr. á mánuði. Og núna hætti ég þessum talnaleik með því að enda á því að segja að þarna er fólk í öruggu húsnæði, það er engin hætta á því að því verði sagt upp húsnæði. Það hefur fastan stað. Heimilið er besta og öruggasta vígi hvers manns. Í stað þess að vera á leigumarkaði með 140 þús. kr. og geta verið sagt upp með tryggingum o.s.frv. Þarna kem ég að því sem ég hef alltaf talað fyrir og ég skal alveg segja að ég er skotinn í þingsályktunartillögu sem nokkrir framsóknarmenn settu fram ekki alls fyrir löngu, en vek athygli á að er einungis þingsályktunartillaga, að koma til móts við ungt fólk þegar kemur að útborguninni. Alveg eins og við eigum að taka tillögu sem við samfylkingarmenn lögðum fram í bráðaaðgerðum sem við kölluðum fyrstu aðgerðir í húsnæðismálum, að búa til þá leið. Ég skil ekki enn þá hvað það tekur langan tíma. Að fólk geti leigt út eina íbúð án þess að borga af því skatta. Eða eins og hæstv. ráðherra sagði, að eldra fólk geti kannski leigt frá sér húsnæði án þess að það skerði laun þess frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðunum og öðrum. Þetta er mjög skjótvirk leið til að ná árangri. Alveg eins og ég vona að þetta frumvarp verði til þess að stórfjölga byggingum sem verði til leigu án þess að vera með svakalegar ávöxtunarkröfur, eins og við sjáum almennt á markaði. Ég kem aftur að stórum og miklum og metnaðarfullum áformum Reykjavíkurborgar til að vinna á þessum íbúðavanda, húsnæðisskorti, svimandi háu leiguverði og síhækkandi. Reykjavíkurborg bíður eftir þessu stofnkostnaðarfrumvarpi til þess að geta haldið áfram á fullu. Það sem ég hef séð frá borgarstjóra, sýnt á fundum, er ýmis skipulagsvinna, breytingar á skipulagi og ýmislegt fleira sem gert er meðal annars til að byggja þessar litlu og meðalstóru íbúðir og þeirri vinnu er þá lokið. Nú stendur þess vegna á hæstv. ríkisstjórn, hæstv. ráðherra húsnæðismála.
Vill ræðumaður gera aðeins hlé á máli sínu. Forseti vill biðja um þögn í hliðarsal og að annaðhvort sitji hæstv. ráðherra í þingsalnum og hlýði á umræður eða sé ekki á öðrum fundi með aðstoðarmönnum sínum eða öðrum í hliðarsal. Það er ekki við hæfi að jafn mikið ónæði sé inni í þingsal og var hér áðan.
Takk fyrir það, hæstv. forseti, og það gerir að verkum að ég þarf ekki að brýna raust mína eins mikið til þess að ná eyrum hæstv. ráðherra. En ég var að tala um þessi metnaðarfullu, góðu áform hjá Reykjavíkurborg og mundi gjarnan vilja heyra í hæstv. ráðherra um það. Svo er það sú óþolinmæði sem menn geta heyrt í ræðu minni hér um hin frumvörpin sem boðuð hafa verið og allir eru að bíða eftir. Ég var að spyrja hæstv. ráðherra út í þau atriði vegna þess að Reykjavíkurborg er tilbúin með lóðir, deiliskipulag og hvað þetta allt saman heitir til að fara af stað en segist vera að bíða eftir húsnæðisfrumvörpum ríkisstjórnarinnar sem boðuð hafa verið, sama hvort þau eru fimm eða sjö. Ég tók dæmi áðan af ungu fólki sem var svo lánsamt að eiga pening fyrir útborgun og komast þannig í húsnæðisskjól og er þar í tryggu húsnæði, en það gildir ekki um alla. Það eru nefnilega mjög margir sem eiga ekki þessi 20%. Það er stærsta vandamálið, að mínu mati, fyrir ungt fólk. Plús það að það eru allt of fáar litlar ódýrar íbúðir, 50–60 m², á markaðnum fyrir ungt fólk sem er kannski aðeins tvö til að byrja með, eins og oftast er. Að fólk geti svo gengið út úr því húsnæði og fengið kannski stærra þegar börn fæðast og fjölgar í fjölskyldunni o.s.frv. Þetta er stærsta vandamálið í dag. Þetta gerir að verkum að svo margir eru á leigumarkaði og svo margir að bítast um hverja íbúð að verðið fer upp úr öllu valdi. Það er eðli markaðarins. Ég hef fylgst með auglýsingum um leigu á íbúð sem var ekkert mjög stór, þar sem komu 120 umsóknir. Sú þriggja herbergja íbúð, kannski er eitt og hálft ár síðan, fór á 220 þúsund á þessum uppboðsmarkaði. Þetta er nánast eins og spottmarkaður. Þetta vildi ég segja um þetta litla frumvarp hér sem þó getur breytt miklu og mér sýnist vera jákvætt. Vonandi gengur það fljótt og vel fyrir sig en ég spyr enn og aftur: Á hverju stendur með hin frumvörpin? Ég segi að lokum: Ég held að við getum sameinast um þessi atriði. Ég óttast að fyrirstaðan sé í ríkisstjórn gagnvart fjárhagslegum útgjöldum, að þess vegna komi þau ekki inn, þau séu strand hjá ráðherra. Ef grunur minn á við rök að styðjast er það venjuleg leið hjá viðkomandi ráðherra sem nær ekki máli sínu í gegn að láta einhverja starfshópa vinna aðeins lengur og fara betur í gegnum eitthvað. Ég vona að svo sé ekki. En ég kalla enn eftir því frá hæstv. ráðherra að fá skýr skilaboð um hvenær hin sex frumvörpin koma fram.
Virðulegi forseti. Þingmál nr. 362 felur í sér innleiðingu tilskipunar Evrópuþingsins og ráðsins nr. 77/2011, dagsett 27. september 2011, um breytingu á tilskipun 116/2006, um verndartíma höfundaréttar og tiltekinna skyldra réttinda sem tekin var upp í XVII. viðauka, þeim sem stýra hugverkarétti, við samninginn um Evrópska efnahagssvæðið með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 94/2013 frá 3. maí 2013 sem tók gildi 1. ágúst 2014. Alþingi hefur áður fjallað um innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt, samanber umsögn allsherjar- og menntamálanefndar Alþingis í fundargerð, dags. 15. október 2012. Þá var fjallað um tilskipunina í athugasemdum við tillögu þá sem varð þingsályktun Alþingis 3/143, frá 4. desember 2013, 77. þingmál á 143. löggjafarþingi, samanber tillögu til þingsályktunar á þingskjali 77. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. tilskipunarinnar bar að innleiða hana í aðildarríkjum Evrópusambandsins eigi síðar en 1. nóvember 2013, en EES/EFTA-ríkjunum var veittur frestur til 1. ágúst 2014 til að innleiða tilskipunina. Íslenskum stjórnvöldum barst formleg tilkynning frá Eftirlitsstofnun EFTA um ákvörðun, dagsett 12. nóvember 2014, þar sem byrjað er tafamál vegna dráttar á innleiðingu tilskipunarinnar í íslenskan rétt. Stofnunin gaf út rökstutt álit um samningsbrot Íslands gagnvart ákvæðum EES-samningsins 8. apríl 2015 fyrir að láta hjá líða að innleiða tilskipunina í íslenskan rétt. Eftirlitsstofnun EFTA tilkynnti 4. nóvember 2015 þá ákvörðun að Íslandi yrði stefnt fyrir EFTA-dómstólinn vegna fyrrgreinds brots á EES-samningnum. Í frumvarpinu er lagt til að tilskipunin verði innleidd með breytingu á 43. gr., 45. gr., 46. gr. og 63. gr. gildandi höfundalaga. Auk þess er lagt til að við lögin verði bætt þremur nýjum greinum sem verði a-liður 47. gr. til c-liðar 47. gr. Virðulegi forseti. Þær breytingar sem lagðar eru til á höfundalögunum í frumvarpi þessu taka til eftirfarandi atriða: 1. Lagt er til að útreikningur á verndartíma tónverka með texta verði samræmdur þannig að verndartími tónlistar og söngtexta verði 70 ár frá dánarári þess höfundar sem lengur lifir, hvort sem það er tónskáld eða textahöfundur. 2. Í frumvarpinu felst tillaga um lengdan verndartíma á hljóðritum á eftirfarandi hátt: a. Að verndartími fyrir rétt flytjenda til hljóðrita af listflutningi þeirra sem hafa verið gefin út eða gerð aðgengileg almenningi lengist úr 50 árum í 70 ár, reiknað frá útgáfudegi eða þegar hljóðrit var gert aðgengilegt almenningi. b. Sama breyting er lögð til á rétti framleiðenda hljóðrita til hljóðrita sem hafa verið gefin út eða gerð aðgengileg almenningi. 3. Framlengingu verndartíma hljóðrita fylgir nýtt ákvæði um rétt listflytjenda til árlegrar viðbótarþóknunar á framlengdum verndartíma. Viðbótarþóknunin skal samsvara 20% af þeim tekjum sem framleiðandi hljóðrits hefur af því að á framlengdum verndartíma. 4. Frumvarpið felur í sér nýtt ákvæði sem heimilar listflytjanda að segja upp samningi um framsal réttinda ef umsamin réttindi eru ekki nýtt í nægilegum mæli. 5. Loks er í frumvarpinu sérstakt ákvæði um gildistöku sem segir til um í hvaða mæli hinum breyttu reglum verður beitt um gildandi réttindi og framsalssamninga. Virðulegi forseti. Það frumvarp sem ég mæli hér fyrir felur í sér mikilvæga réttarbót fyrir flytjendur sem fá nú 20 ára framlengingu á þann hluta ævitekna sem kemur frá hagnýtingu hljóðrita. Í greinargerð með frumvarpinu er farið ítarlega yfir hverja efnisgrein frumvarpsins fyrir sig og möguleg álitaefni umfram það sem ég hef tæpt á í ræðu minni. Rétt er að vekja athygli á að Eftirlitsstofnun EFTA fylgist grannt með framgangi þessa frumvarps á Alþingi, enda er frestur til innleiðingar tilskipunarinnar liðinn og hefur málinu þegar verið vísað til EFTA-dómstólsins. Að því mæltu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr., virðulegi forseti, vísað til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Hér verður mælt fyrir frumvarpi til laga um styrki vegna sýninga á kvikmyndum á íslensku í kvikmyndahúsum hér á landi, svokallaða miðastyrki. Frumvarpið er samið í mennta- og menningarmálaráðuneytinu í samráði við fjármála- og efnahagsráðuneytið. Tilefni og tilgangur frumvarpsins er að efna ákvæði samkomulags um stefnumörkun fyrir íslenska kvikmyndagerð og kvikmyndamenningu árin 2012–2015. Með frumvarpinu er lagt til að greiddir verði út styrkir til kvikmyndaframleiðenda vegna sýninga á kvikmyndum á íslenskri tungu til að vega upp á móti áhrifum af álagningu virðisaukaskatts á aðgöngumiða kvikmyndasýninga á íslenskar kvikmyndir sem kom til framkvæmda árið 2013. Þann 8. desember 2011 gerðu mennta- og menningarmálaráðuneyti, fjármálaráðuneyti, Samband íslenskra kvikmyndaframleiðenda, Félag kvikmyndagerðarmanna og Samtök kvikmyndaleikstjóra með sér samkomulag um stefnumörkun fyrir íslenska kvikmyndagerð og kvikmyndamenningu árin 2012–2015. Samkomulagið fól meðal annars í sér að afnema skyldi undanþágu frá virðisaukaskatti af sölu aðgöngumiða á sýningum á íslenskum kvikmyndum og að í staðinn yrðu teknir upp miðastyrkir. Styrkir til kvikmyndagerðar teljast ríkisaðstoð í skilningi 2. kafla EES-samningsins og við framkvæmd ríkisaðstoðar ber EFTA-ríkjunum að gæta að því að mismuna ekki umsækjendum með tilliti til þjóðernis þeirra. Við undirbúning að reglum um miðastyrki og eftir samskipti íslenskra stjórnvalda við ESA var ljóst að sökum skuldbindinga Íslands samkvæmt EES-samningnum var ekki kostur að uppfylla samkomulagið samkvæmt innihaldi og greiða miðastyrki sem miðuðust eingöngu við íslenskar kvikmyndir, þ.e. eingöngu myndir framleiddar af íslenskum aðilum. Eftir bréfaskipti við ESA kom í ljós að stofnunin hafði hug á að taka til athugunar allt styrkjakerfi Kvikmyndasjóðs og leggja mat á hvort breytingar sem gerðar hafa verið á kerfinu frá árinu 1994 hafi falið í sér tilkynningarskyldar breytingar á aðstoðarkerfi. ESA samþykkti þann 26. mars 2014 nýjar leiðbeiningarreglur um ríkisaðstoð til kvikmynda og annarra hljóð- og myndmiðlaverka. Við það tilefni beindi stofnunin þeim tilmælum til EFTA-ríkjanna að aðlaga aðstoðarkerfi sín að nýjum reglum fyrir 18. september 2016. Kvikmyndalög og styrkjakerfi Kvikmyndasjóðs eru nú til skoðunar hjá kvikmyndaráði, m.a. með það fyrir augum að aðlaga kerfið að reglum um ríkisaðstoð fyrir þann frest. Vegna yfirstandandi endurskoðunar á kvikmyndalögum, þar sem framtíðarfyrirkomulag miðastyrkja verður ákveðið, þykir rétt að efna samkomulagið með því að kveða á um, í sérstökum lögum, tímabundna sýningarstyrki sem miða að því að brúa bilið þar til ný kvikmyndalög taka gildi. Virðulegi forseti. Ég vænti þess að málinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til 2. umr. og hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur og lögum um verndun Mývatns og Laxár í Suður-Þingeyjarsýslu. Í frumvarpinu er annars vegar að finna breytingar á framangreindum lögum vegna sameiningar Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn og Náttúrufræðistofnunar Íslands og hins vegar breytingar á ákvæðum er fjalla um staðsetningu Náttúrufræðistofnunar Íslands og stjórnskipulag hennar. Í nóvember 2014 tók til starfa stýrihópur á vegum umhverfis- og auðlindaráðuneytisins sem var falið að vinna frumathugun á framlegð stofnana á sviði rannsókna og vöktunar. Meðal þeirra sviðsmynda sem hópurinn skoðaði var sameining Náttúrufræðistofnunar Íslands og Náttúrurannsóknastöðvarinnar við Mývatn. Þær meginforsendur sem lagðar voru til grundvallar verkefninu voru að stefna bæri að aðskilnaði á milli rannsóknar- og vöktunarverkefna og stjórnsýslu annars vegar og framkvæmdaverkefna stofnananna hins vegar. Að auki var horft til þess að styrkja og samræma rannsókna- og vöktunarinnviði svo að fyrir lægi skýr sýn á hvaða rannsóknir og vöktun á náttúru landsins teldist rétt að stunda á vegum stofnana umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Í niðurstöðum stýrihópsins er að finna tillögur um að sameina Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúrurannsóknastöðina við Mývatn. Náttúrurannsóknastöðin er starfseining með tvo starfsmenn og eiga verkefni hennar mikla samleið með verkefnum Náttúrufræðistofnunar Íslands. Í ljósi niðurstöðu stýrihópsins er í frumvarpi þessu lagt til að þessar tvær stofnanir verði sameinaðar. Ég vil þó taka fram að rannsóknastöðinni er ætlað að vera áfram við Mývatn og ekki er gert ráð fyrir að breyta starfseminni heldur efla hana og skapa henni traustari umgjörð sem hluta af stærri ríkisstofnun. Slík sameining ætti að verða báðum stofnunum til hagsbóta. Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn hefur ekki næga burði ein og sér eigi hún að uppfylla þær margvíslegu stjórnsýsluskyldur sem ríkisstofnunum ber að sinna. Náttúrufræðistofnun Íslands hefur aðstöðu, búnað og starfsfólk sem þarf til að sinna verkefninu og tryggja stofnanaumgjörð fyrir starfsemina. Með sameiningu er því ekki síst horft til samnýtingar á húsnæði, búnaði og starfsfólki. Meginmarkmið með sameiningu eru eftirfarandi: Í fyrsta lagi að efla stefnumótun og áætlanagerð á sviði rannsókna og vöktunar; í öðru lagi að efla rannsóknir á náttúru Mývatns og Laxár og vöktun hennar með kerfisbundnum, tímaháðum mælingum og athugunum á náttúrufari; í þriðja lagi að efla þverfaglegt starf og stuðla að samþættingu verkefna á sviði rannsókna og vöktunar; í fjórða lagi að bæta rannsóknaaðstöðu og auka stuðning við gagnaöflun á Mývatns- og Laxársvæðinu og úrvinnslu sýna; í fimmta lagi að bæta og auka miðlun upplýsinga og þjónustu, meðal annars á grunni upplýsinga um náttúrufar Mývatns og Laxár; í sjötta lagi að auka getu til að uppfylla lagalegar og alþjóðlegar skuldbindingar um upplýsingagjöf; í sjöunda lagi að einfalda og styrkja stofnanaumgjörð, gera stjórnsýslu skilvirkari og bæta tæknilegt stofnanaumhverfi náttúrurannsóknastöðvarinnar. Náttúrurannsóknastöðin við Mývatn hefur staðið fyrir vöktun og rannsóknum við Mývatn og Laxá í fjóra áratugi. Svæðið laðar að sér fjölda ferðamanna og fóstrar jafnframt mikið mannlíf sem nýtir náttúruauðlindir þess. Því er brýnt að stofnunin haldi áfram að leitast við að standa í fremstu röð og að áfram verði tryggð samfelld vöktun náttúrunnar og að það mikilvæga vísinda- og fræðastarf sem þar fer fram verði styrkt enn frekar. Í frumvarpinu er einnig að finna breytingar á þeim ákvæðum laga um Náttúrufræðistofnun Íslands sem snúa að staðsetningu stofnunarinnar og stjórnskipulagi hennar. Í gildandi lögum segir að stofnunin geti byggst upp af allt að fimm setrum sem hvert um sig hafi sjálfstæðan fjárhag. Auk seturs í Reykjavík getur ráðherra heimilað eitt setur í hverjum landsfjórðungi. Setrin hafa verið tvö síðan lögin tóku gildi, eitt á Akureyri og annað í Reykjavík sem árið 2010 var flutt til Garðabæjar. Í skýrslu Ríkisendurskoðunar frá nóvember 2010, um stjórnsýslu- og fjárhagsendurskoðun á Náttúrufræðistofnun Íslands, kemur fram að þáverandi stjórnskipulag stofnunarinnar sé óþarflega flókið miðað við stærð hennar og ábyrgð ekki nægilega skýr. Óeðlilegt sé að setur fái sjálfstæðar fjárveitingar og að forstöðumenn þeirra hafi ákveðið sjálfstæði í stefnumótun og fjármálum. Þetta færi þeim ákveðið vald óháð því valdi og ábyrgð sem forstjóra sé falið af ráðherra. Ríkisendurskoðun taldi óæskilegt að binda stjórn og skipulag stofnana með lögum og reglugerðum og lagði til að setraskiptingin yrði lögð af til að bæta úr annmörkum stjórnskipulagsins og að stofnunin fengi óskipta fjárveitingu. Í kjölfar ábendingar Ríkisendurskoðunar var stjórnskipulagi stofnunarinnar breytt af hálfu Náttúrufræðistofnunar Ísland árið 2005 og setrin lögð niður í reynd. Í staðinn var tekið upp deildaskipulag þar sem forstöðumenn deilda sækja umboð sitt beint til forstjóra stofnunarinnar. Breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpi því sem ég mæli hér fyrir eru því í fullu samræmi við þá stefnu stjórnvalda að kveða ekki á um stjórnskipulag og skipurit stofnana í lögum um viðkomandi stofnun heldur nota samræmd almenn ákvæði. Virðulegi forseti. Ég hef hér rakið meginefni þessa frumvarps. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni 1. umr. vísað til hv. umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Ég ætla fyrst og fremst að gera þann þátt þessa frumvarps sem snýr að breytingu á lögum um verndun Mývatns og Laxár að umtalsefni. Ég sé ekki ástæðu til að hafa miklar skoðanir á því sem snýr að breytingum á skipulagi Náttúrufræðistofnunar Íslands að öðru leyti en því sem það tengist þessari fyrirhuguðu sameiningu RAMÝ og Náttúrufræðistofnunar. Ég er satt best að segja nokkuð undrandi á því að hæstv. ráðherra skuli flytja frumvarp með þessu innihaldi í ljósi aðstæðna í málinu. Það er kafli í greinargerð frumvarpsins á bls. 5 sem fjallar um samráð. Ég verð því miður að leyfa mér að lýsa þeirri skoðun minni að það sé öfugmæli þegar kemur að samráði við heimamenn á verndarsvæði Laxár og Mývatns. Það ég best veit hefur það samráð farið fram í gegnum einn fund sem starfshópur hélt í septemberbyrjun með fulltrúum sveitarfélaga og Náttúrustofu Norðausturlands. Á þeim fundi, þótt knappur tími væri til stefnu til að undirbúa hann af hálfu heimamanna, lögðu þeir þó engu að síður fram afstöðu sína sem þeir höfðu náð að sammælast um. Hún er algerlega andstæð því sem hæstv. ráðherra leggur til. Sem sagt, það er rík samstaða um það meðal heimamanna, sveitarstjórna á svæðinu og Náttúrustofu Norðausturlands að ekki verði af þessari sameiningu og að rannsóknastöðin við Mývatn verði áfram sjálfstæð stofnun. Það er ekki að ástæðulausu, leyfi ég mér að segja. Ég held að óumflýjanlegt sé að rifja aðeins upp sögu þessa máls til þess að menn átti sig á hvernig það er vaxið. Lög um verndun Laxár og Mývatns og það ákvæði þeirra meðal annars að sjálfstæð rannsóknastöð skyldi starfa við Mývatn, hún skyldi vera staðsett þar, eru sáttagerð í Laxárdeilunni svonefndu, einhverri hörðustu deilu á sviði umhverfismála og langhörðustu má segja sem fram að þeim tíma hafði orðið á Íslandi. Það voru sögulegir atburðir og mikil tímamót sem áttu eftir að hafa og hafa enn áhrif í þessum málaflokki. Deilan var eins og kunnugt er mjög hörð og þeir sem vilja fræðast betur um hana geta séð um hana ágæta kvikmynd, kvikmyndina Hvell, eða lesið bækur sem skrifaðar hafa verið og meistararitgerðir um þessa deilu. En sem betur fer náðust sættir að lokum milli stjórnvalda og heimamanna. Þær voru innsiglaðar með fundahöldum og veisluhöldum í Ráðherrabústaðnum á sínum tíma. Lög um verndun Laxár og Mývatns voru sett og rannsóknastöðinni komið á fót. Ætíð síðan hafa heimamenn á þessu svæði viljað standa mjög dyggan vörð um þessa sáttagjörð. Þá sjaldan að komið hefur til breytinga á lögunum um verndun Laxár og Mývatns hafa þeir alltaf gert kröfu til þess að við þá væri ekki bara haft samráð um slíkar breytingar heldur væri samkomulag um þær í anda þess að þetta er hluti af sáttagjörð sem var fest í lög og hrint í framkvæmd með tilteknum hætti. Þannig var það til dæmis þegar mörkum verndarsvæðisins var breytt og tilkoma Vatnajökulsþjóðgarðs var að verða að veruleika að þá nálguðust heimamenn málið með nákvæmlega sama hugarfari, að samkomulag skyldi finnast um það hvernig mörkum verndarsvæðisins yrði breytt. Ég leyfi mér að fullyrða að það sé enn mjög ríkt í hugum heimamanna á þessu svæði að svona sé staðið að málum. Þess vegna hefði ég talið að í ljósi andstöðunnar sem heimamenn komu á framfæri og liggur skýrt fyrir og sveitarfélögin hafa núna fylgt eftir, meðal annars með bréfasendingum til okkar þingmanna kjördæmisins, hefði ráðherra staldrað við. Það eru einfaldlega ekki nægilega veigamiklar röksemdir fyrir því að gera þetta í andstöðu við heimamenn að einhver starfshópur embættismanna hafi komist að þessari ágætu niðurstöðu. Það eru líka efnisleg og sterk rök fyrir því að rannsóknastöðin við Mývatn sé best komin sem sjálfstæð eining. Hún þarf og á að vera á vatnsbakkanum og hvergi annars staðar. Rannsóknastöðinni er algerlega ómissandi starfa sinna vegna að eiga gott samstarf við bændur og veiðimenn í Mývatni og heimamenn og íbúa svæðisins. Öðruvísi gengur ekki upp að vinna að þessum rannsóknum því þar er mikilvæg þekking og vitneskja sem berst jafnóðum í gegnum sambúð heimamanna við lífríki á svæðinu, veiðar í vatninu og svo framvegis. Það er ekki gæfulegt að fara að skapa ágreining þegar ekki er veigameiri þörf en sú sem hér er fram færð. Heimamenn benda á þann möguleika að efla samstarf rannsóknastöðvarinnar og Náttúrustofu Norðausturlands sem hefur byggst upp með mjög metnaðarfullum hætti á undanförnum árum, er ein stærsta ef ekki stærsta náttúrustofan og hefur verið dugleg við að sækja sér verkefni og fjármögnun, sinnir vöktunarverkefnum og rannsóknum sem liggja mjög nálægt verkefnum RAMÝ, til dæmis vöktunarverkefnum á fuglum á svæðinu. Ég held að það sé kostur sem eigi að skoða og bera saman við annað. Rannsóknastöðin við Mývatn vinnur líka eðli málsins samkvæmt náið með ýmsum sérfræðingum í háskólasamfélaginu, ekkert síður en sérfræðingum á Náttúrufræðistofnun. Á köflum er hér um hreinar grunnrannsóknir í líffræði að ræða, á botndýralífi vatnsins og öðru slíku og helstu sérfræðingar í því eru jafnvel í háskólastofnunum ekkert síður en hjá Náttúrufræðistofnun eða þess vegna náttúrustofunum. Heimamenn hafa líka haft uppi áform sem ég veit ekki nákvæmlega hvar eru á vegi stödd eða hversu vel umhverfis- og auðlindaráðuneytið er upplýst um þau, sem gæti verið mjög álitlegur kostur, um að sameina á einum stað í einhvers konar miðstöð starfsemi fleiri stofnana sem margar mundu reyndar heyra undir umhverfis- og auðlindaráðuneytið. Þannig er að á svæðinu í Mývatnssveit eru Vatnajökulsþjóðgarður, Landgræðslan og fleiri aðilar með fulltrúa eða starfsemi sem gæti verið mjög ánægjulegt eða praktískt að sjá sameinast á einum stað. Ég fór yfir það fyrir ekki löngu síðan með sveitarstjóra og oddvita Skútustaðahrepps og þeir upplýstu að þeir væru mjög áhugasamir um hugmyndir af því tagi. Það getur verið mjög vænlegur kostur fyrir litla stofnun og einyrkjastarfsemi eða fáa starfsmenn þótt þeir séu hluti af stærri stofnunum að komast í sambúð við aðra slíka sem vinna á skyldum sviðum og praktísk lausn hvað varðar húsnæði, þjónustu og ýmislegt fleira. Það eru því margir fleiri möguleikar sem mér finnst eiga að skoða áður en menn taka endanlega ákvörðun um að breyta frá því fyrirkomulagi sem nú er. Ég ætla að leyfa mér að trúa því og þætti vænt um að hæstv. ráðherra staðfesti það að viljinn til að efla rannsóknastöðina við Mývatn sé ekki bara bundinn við að fara þessa leið. Ég ætla rétt að vona að hér sé ekki í uppsiglingu mál af því tagi að menn veifi gulrótum og lofi gulli og grænum skógum en bara ef látið verði að vilja stjórnvalda um skipulagsbreytingar, svona svipað og hefur gerst með Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri þar sem hann átti nú að blómgast og dafna sem aldrei fyrr og var allt í einu mikill vilji til að efla hann ef hann væri tilbúinn til að sameinast Háskóla Íslands. En annars virðist það ekki vera í því tilviki. Ég ætla að vona að hér sé ekkert slíkt á ferðinni. Að sjálfsögðu met ég mikils viljann og veit að heimamenn gera það líka til þess að efla rannsóknastarfsemina á svæðinu og rannsóknir á Mývatni og Laxá. Ekki veitir af. Auðvitað hafa menn miklar áhyggjur af ýmsu sem þarna hefur verið að gerast í lífríkinu, svo sem hruni í veiði á bleikjustofninum og að kúluskíturinn er að miklu leyti að hverfa. Það þarf að rannsaka. Okkur ber skylda til þess, ekki bara samkvæmt þessum lögum heldur er hér um Ramsar-svæði að ræða og einhverjar mestu perlur í náttúru Íslands þar sem eru Mývatnssveit og Laxá. Þá finnst mér, ef sá vilji er til staðar, óháð hvaða aðferð verður nákvæmlega notuð til þess, að minnsta kosti lágmark að aðrir kostir í stöðunni sem heimamenn mæla með séu skoðaðir og bornir saman áður en nokkur endanleg niðurstaða er fengin. Í raun og veru tel ég að þær staðreyndir sem liggja fyrir framan okkur um að þetta er í andstöðu við vilja heimamanna allra sveitarfélaganna á svæðinu og fleiri aðila sé næg ástæða til að staldra við og gera þetta ekki. Það er ekki farsælt að fara með þetta mál fram í ágreiningi við þá. Það er í sögulegu ljósi skoðað í raun og veru ekki rétt því segja mætti að með því væru stjórnvöld að rjúfa að sínu leyti og að hluta til þá sáttagjörð sem setti niður Laxárdeiluna á sínum tíma. Ég vildi láta þetta koma strax fram við 1. umr. um málið í von um að það leiði að minnsta kosti til þess að menn flýti sér hægt við skoðun þess og afgreiðslu. Væntanlega verður það umhverfis- og samgöngunefnd sem fær málið til skoðunar og það er að sjálfsögðu í góðum höndum þar. En það er mjög mikilvægt og ég legg á það áherslu og hygg að ég tali þar ekki bara fyrir sjálfan mig að minnsta kosti úr þingmannahópi kjördæmisins heldur fyrir hönd fleiri aðila að sjónarmið heimamanna verði höfð í huga og eitthvað með þau gert.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni innilega fyrir hans ágætu ræðu um þetta mál. Ég vil byrja á að taka undir það með þingmanninum að ég teldi það framfaraskref að við gætum sameinast um eina öfluga rannsóknamiðstöð þarna sem og víðar á landinu. Hugur minn stendur einmitt mjög til þess að geta eflt starfsemi sem víðast með því að fá vísindamenn til starfa, sem oft og tíðum eru einyrkjar eða finna sig svolítið landlausa, svo að við gætum komið upp slíkum stofnunum. Ég tek undir hvert orð sem hv. þingmaður sagði um það. En auðvitað er það stærra mál en hér er. Þá vil ég taka fram að sú hugmynd sem ég mælti hér fyrir áðan, um sameiningu þessara rannsóknastofnana, er ekki skipun eða ákvörðun sem kemur ofan frá. Þetta er beiðni þessara stofnana sjálfra sem leita til ráðuneytisins um það að fara í þetta verkefni. Það er ekki síst vegna þess að RAMÝ, eða rannsóknastöðin við Mývatn, sem er tveggja manna starfsstöð, telur allt of mikinn tíma fara frá vísindastörfum í bókhald, skrifstofuhald og alls kyns utanumhald sem við erum í meira mæli að krefjast að opinberar stofnanir sinni; að það sé allt of mikið starf miðað við að þarna vinni einungis tveir starfsmenn. Það er þessi stofnun sjálf sem vill tengjast Náttúrufræðistofnun Íslands og telur að með því muni hún styrkja og efla starfsemi sína og þar með geta einbeitt sér enn frekar að rannsóknastarfinu við Mývatn og Laxá og ekki hvað síst að miðla því rannsóknastarfi áfram til frekari starfa innan stórrar stofnunar. Vinnan sem þarna fer fram er kannski líka dálítið einangruð, pökkuð niður í kassa yfir vetrartímann, og aðrir hafa þá ekki sama aðgengi að þeim fínu gögnum sem verið er að afla og eru til. Þess vegna græðum við öll á því, til frekari nýsköpunar eða hjálpar náttúrunni þarna, að þessi sameining eigi sér stað sem ósk kemur um frá báðum þessum forstöðumönnum sameiginlega. Ég tel það mikinn ávinning og nánast einsdæmi á Íslandi, í allri þeirri sameiningarumræðu sem við höfum farið í gegnum í þingsölum, að það séu forstöðumennirnir sem koma og leita ráða og biðja um sameiningu. Ég ferðaðist til Mývatns í sumar og ræddi við sveitarstjórnarmenn og líka forstöðumanninn í náttúrustofu á Norðausturlandi, á Húsavík, og auðvitað heyrði ég það, og ekki síst hjá forstöðumanni, að hann hefði gjarnan viljað sameinast. En náttúrustofur eru á vegum sveitarfélaganna, eins og ég veit að hv. þingmaður veit, sem hefur miklu betri yfirsýn og þekkingu á því hvernig þær urðu til en sú sem hér stendur. Það væri ekki hægt fyrir okkur að ráðskast þannig með það að þær yrðu í þessu sameiningarferli. Ég vona svo sannarlega að ég geti fullvissað þingmanninn og þingheim um það að við ætlum ekki að skerða þessa starfsemi á Mývatni, höfum sagt það og viljum að stofnunin sé líka í mjög góðu samstarfi og samvinnu við Náttúrufræðistofnun. En takist okkur hér á Alþingi að búa til enn öflugri rannsóknastofnun með fleiri stofnunum við Mývatn þá er ég til.
Herra forseti. Ég fagna því að hæstv. ráðherra lýsi sig opinn fyrir því að skoða þá leið til dæmis að þetta verði styrkt mögulega í gegnum það að sameinast í skilningnum, færast á sama stað eða fara saman við starfsemi annarra aðila sem þarna er til að dreifa, þannig að til verði öflugri miðstöð, og með því umhverfi sem þar með tekst að skapa. Menn hafa verið að reyna að gera það víða um land. Til dæmis má nefna Nýheima og Höfn í Hornafirði þar sem menn hafa fært undir sama þak margs konar starfsemi sem býr til allt annað starfsumhverfi, annað vinnuumhverfi, annars konar samfélag, í staðinn fyrir einyrkjastörf tvist og bast. Það væri áhugavert að skoða þá leið og ég veit að til þess stendur hugur heimamanna. Samstarf við aðra aðila, þar á meðal á grunni þjónustusamninga sem lítil stofnun eins og RAMÝ gæti gert um ýmsa þjónustu, er augljóslega vel fær kostur. Ég sé ekki að það sé til dæmis neitt því til fyrirstöðu að RAMÝ gerði þjónustusamning við náttúrustofu á Norðausturlandi og þægi þaðan tiltekna þjónustu þó að náttúrustofurnar séu reknar á ábyrgð sveitarfélaganna, að vísu með umtalsverðum fjárstuðningi frá ríkinu á móti sveitarfélögunum. Það er augljóst að sameining mundi ekki ganga upp vegna þess að þar er um tvo ábyrgðaraðila að ræða, en samstarf, jafnvel samningsbundið samstarf, gæti mjög auðveldlega gert það. Þó að RAMÝ sé fáliðuð, og það þekkjum við vel, er hún samt hattur yfir margs konar rannsóknarverkefni á svæðinu sem fjölmargir koma að, vísindamenn frá útlöndum, háskólar og margir fleiri. Það hefur sína kosti að halda utan um það og það er vilji heimamanna að það sé gert þarna heima fyrir. Rannsóknir stofnunarinnar sjálfrar [[Forseti hringir.]]er einfaldlega ómögulegt að vinna öðruvísi en í góðu samstarfi við landeigendur og heimamenn og bændur [[Forseti hringir.]]og þá sem nytja náttúruna. Því samkomulagi þar um má ekki spilla.
Virðulegi forseti. Ég segi það að ég vonast til að sá góði andi sem hér ríkir verði hér áfram. Ég get ekki annað en tekið undir með þingmanninum að auðvitað er hægt að gera þjónustusamning, í þingnefndum núna verða náttúrulega kallaðir til gestir og sjónarmið vegin og metin. Kannski getur niðurstaðan orðið sú að við getum búið til nokkurs konar Nýheima við Mývatn. Mér fyndist það mjög spennandi. Svo þingmaðurinn sjái að hugur fylgir máli vil ég nefna að í Sóknaráætlun sem kynnt var varðandi loftslagsmál var nú akkúrat eitt af 16 verkefnum þar að styrkja rannsóknastarfsemina á Höfn enn frekar.
Herra forseti. Ég vil að lokum taka það fram svo enginn misskilningur sé uppi um það efni að þau sjónarmið sem ég hef hér sett fram hafa ekkert með ágæti Náttúrufræðistofnunar Íslands og RAMÝ að gera og ég skil vel afstöðu forstöðumannanna og ekki síst afstöðu forstöðumanns RAMÝ. Það gefur augaleið að það er krefjandi að vera sjálfstæð stofnun með svo lítið bakland í að sinna stjórnsýslunni og þess háttar. Auðvitað er sú hætta fyrir hendi að vísindamenn, sem vilja fyrst og fremst stunda sínar rannsóknir, verði að hálfgerðum möppudýrum vegna stjórnsýsluumsvifa og skriffinnsku. En þá er að reyna að skoða hvaða leiðir eru vænlegastar til þess að leysa úr því. Ég ætla að vera alveg heiðarlegur og viðurkenna að ég sé ýmsa kosti líka við þetta. Það er alveg rétt, að sjálfsögðu væri þarna miklu öflugri aðili ábyrgur fyrir þessari starfsemi, sem væri Náttúrufræðistofnun Íslands, og það eru ýmis samlegðaráhrif þar á milli. En til þess að maður gæti stutt það þyrfti að vera fyrir hendi góð samstaða um það og það andrúmsloft í kringum það sem ég tel að verði að vera. Meðan það er ekki fyrir hendi legg ég til að menn flýti sér hægt og skoði vandlega allar mögulegar leiðir í þessum efnum. Það er þá alltaf hægt að taka hina endanlegu ákvörðun síðar.
Virðulegi forseti. Ég sagði það ekki áðan að þegar er í gildi samstarfssamningur við náttúrustofu á Norðausturlandi frá 2004. RAMÝ hefur haft víðtæka samvinnu við stofnanir og aðila. Það hefur verið leiðandi markmið hjá þeim að gera það. Það er náttúrulega komið að því að endurnýja það, en það eru samstarfssamningar við einar sjö stofnanir, Veiðimálastofnun, Líffræðistofnun Háskóla Íslands, vöktunarsamstarf við Líffræðistofnun HÍ, Líf- og umhverfisvísindastofnun, samstarfssamningur við Hólaskóla og náttúrustofu á Norðausturlandi, viljayfirlýsing RAMÝ og HÍ um samstarf og samstarfssamningur HÍ um gestaprófessorsstofu frá 2011. Þau hafa því verið dugleg og ég endurtek í þriðja sinn: Við vonumst til að við getum eflt og styrkt þetta starf enn frekar. Ég tek undir það með þingmanninum, náttúran við Mývatn þarf á því að halda.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lagaákvæðum um skatta og gjöld. Að mestu leyti er um að ræða úrbætur og breytingar á ákvæðum um framkvæmd umræddra laga og munu ekki hafa teljandi áhrif á afkomu ríkissjóðs samanlagt, verði frumvarpið óbreytt að lögum. Fyrst ber að nefna tillögu um að svokölluð rúmmálsregla í tekjuskattslögum, sem meðal annars ákvarðar hvort hagnaður af sölu íbúðarhúsnæðis teljist til skattskyldra tekna, verði ekki látin gilda þegar um er að ræða íbúðarhúsnæði til eigin nota. Verði frumvarpið að lögum mun því skattskylda hagnaðar af sölu íbúðarhúsnæðis til eigin nota aðeins ráðast af tíma eignarhalds, en hafi maður átt íbúðarhúsnæði í full tvö ár er söluhagnaður af því skattfrjáls. Í dag takmarkast þetta skattfrelsi af því að söluhagnaður af þeim hluta húsnæðisins, sem er umfram 600 rúmmetra hjá einstaklingi eða 1.200 rúmmetra hjá hjónum, er að fullu skattskyldur. Afnám rúmmálsreglunnar mun hafa óveruleg áhrif á ríkissjóð. Í tekjuskattslögum er kveðið á um að frá tekjum lögaðila og af þeim tekjum manna sem stafa af atvinnurekstri megi draga einstakar gjafir og framlög til kirkjufélaga, viðurkenndrar líknarstarfsemi, menningarmála, stjórnmálaflokka og vísindalegra rannsóknarstarfa, þó ekki yfir 0,5% af tekjum á því ári sem gjöf er afhent. Lagt er til að hlutfallinu verði breytt úr 0,5% í 0,75% ásamt því að gjafir til félagasamtaka og sjálfseignarstofnana sem starfa að almannaheillum verði undanþegnar erfðafjárskatti í því skyni að draga úr beinum stuðningi ríkisins til þessara samtaka og stofnana eða kannski öllu heldur í því skyni að gera félögunum betur kleift að afla fjár frá samfélaginu, atvinnustarfseminni og með þeim hætti sem mörg dæmi eru um, að einstaklingar arfleiða slík félög að tilteknum eigum. Það mun draga úr þörfinni fyrir viðbótarstuðning ríkisins og auðvelda félögunum að afla sér fjár. Niðurfelling erfðafjárskatts af gjöfum til góðgerðarmála og hækkun hlutfalls frádráttar lögaðila til sömu mála mun lækka tekjur ríkissjóðs eitthvað, en talið er að þau áhrif verði vart meira en 100 millj. kr. Á móti kemur ávinningurinn fyrir þá starfsemi úti í samfélaginu sem vafalítið verður seint metinn til nákvæmrar krónutölu. En frumvarpið gengur að sjálfsögðu út frá því að sá ávinningur sé umfram það sem fórnað er. Sú starfsemi er á svo mörgum sviðum í samfélaginu grundvallarstoð að við leiðum ekki oft hugann að því hversu miklu hún getur skipt, bæði þegar fólk lendir í háska eins og oft gerist, Íslendingar og ferðamenn. Þá reynir á félög eins og Landsbjörgu. Slík samtök og önnur víðs vegar um landið gegna gríðarlega mikilvægu hlutverki. Með þessari breytingu er þeim gert léttara að standa undir fjárhagslegum kostnaði af starfseminni. Í þriðja lagi er í frumvarpinu lagt til að ef fyrir hendi er tvísköttunarsamningur eða annar alþjóðasamningur, svo sem upplýsingaskipta- eða innheimtuaðstoðarsamningur milli ríkja í tilviki samruna hlutafélaga yfir landamæri, verði félagi ekki gert skylt að leggja fram bankatryggingu hafi það fengið frest á greiðslu höfuðstóls skattskuldar samkvæmt tekjuskattslögum. Með lögum nr. 142/2013 var gerð breyting á ákvæði 51. gr. tekjuskattslaga sem fjallar um skattalega meðferð við samruna hlutafélaga og var breytingin gerð í kjölfar dóms EFTA-dómstólsins í desember 2013. Í kjölfar dómsins var tekjuskattslögum breytt á þann veg að sömu reglur gilda nú hér á landi óháð því hvort samruni fer fram innan eða utan Íslands. Þó er gert ráð fyrir svokölluðum brottfararskatti við samruna yfir landamæri, en heimilt er að fresta greiðslu um fimm ár á gjaldföllnum skatti félagsins sem slitið var. Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, hefur nú sent íslenska ríkinu rökstutt álit, dagsett 11. nóvember síðastliðinn, þar sem fram kemur að stofnunin telur að í þeim tilfellum að fyrir hendi séu tvísköttunarsamningar eða aðrir alþjóðasamningar milli ríkja í tilviki samruna hlutafélaga yfir landamæri eigi ekki að vera skylt að leggja fram bankatryggingu í þeim tilvikum að félag hafi fengið frest á greiðslu höfuðstóls skattskuldar. Til að koma til móts við álit ESA er lagt til að í slíkum tilfellum verði félaginu ekki gert skylt að leggja fram bankatryggingu. Um er að ræða ívilnandi breytingu miðað við gildandi rétt og er hún ekki talin leiða til áhrifa á útgjöld og tekjur ríkissjóðs. Hér er einnig lagt til að við tekjuskattslög verði bætt ákvæðum sem fjalla um skattalega meðferð við skiptingu hlutafélaga og einkahlutafélaga yfir landamæri, flutning á lögheimili eða eignum þeirra yfir landamæri og yfirfærslu einstaklingsrekstrar í einkahlutafélag yfir landamæri. Þetta er jafnframt gert í því skyni að koma til móts við áðurnefndar athugasemdir ESA. Í frumvarpinu er lagt til að tekjuskattslögum verði breytt á þann veg að sömu reglur gildi hér á landi óháð því hvort skipting félaga fer fram innan eða utan Íslands. Þó er gert ráð fyrir að brottfararskattur sé greiddur við skiptingu yfir landamæri en heimilt er að fresta greiðslu á gjaldföllnum skatti þess félags sem slitið var um fimm ár. Með þeirri breytingu er tryggður skattlagningarréttur Íslands á óinnleystum hagnaði sem myndast hefur í rekstri hér á landi. Næst eru það atriði sem varða skattlagningu við samruna verðbréfa- og fjárfestingarsjóða. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir því að heimilaður verði samruni verðbréfa- og fjárfestingarsjóða án þess að það leiði til skattlagningar fyrir eigendur þeirra sjóða sem slitið er. Fái eigandi hlutdeildarskírteinis einungis jafnvirði þess í hlutdeildarskírteinum í þeim sjóði sem við tekur hefur það því ekki í för með sér skattskyldar tekjur. Þar sem sjóðir þessir eru stofnaðir og reknir af rekstrarfélagi en eru ekki sjálfstæðir lögaðilar eiga þeir sem slíkir hvorki skattaleg réttindi né bera sjálfstæðar skattaréttarlegar skyldur. Breytingartillagan er ekki talin leiða til áhrifa á útgjöld og tekjur ríkissjóðs. Þá er lagt til að hlunnindi erlendra listamanna sem felast í greiðslu annarra á ferða- og dvalarkostnaði þeirra verði ekki talin þeim til tekna. Þeim sem inna af hendi greiðslur til erlendra listamanna ber að halda eftir staðgreiðslu af tekjum og skila til ríkissjóðs. Réttilega afdregin og innborguð staðgreiðsla erlendra listamanna er fullnaðargreiðsla þeirra hér á landi án nokkurs frádráttar og fer ekki fram frekari ákvörðun eða álagning nema jafnframt sé um að ræða skattskyldu vegna fastrar starfsstöðvar hér á landi. Með hliðsjón af því að ferðakostnaður er almennt frádráttarbær frá tekjum listamanna, sem bera hér á landi ótakmarkaða skattskyldu og með tilliti til jafnræðissjónarmiða, er því lagt til að ferða- og dvalarkostnaður erlendra listamanna verði ekki talinn þeim til tekna. Tekjur ríkissjóðs munu eitthvað lækka við þessa breytingu sem þó er talin verða óveruleg. Í frumvarpinu er enn fremur lagt til að fellt verði brott ákvæði tekjuskattslaga er kveður á um að við mat framtalsskyldra eigna skuli eiganda leigulóðar talið afgjaldskvaðarverðmæti hennar til eignar, en leigjanda mismunurinn á fasteignamati og afgjaldskvaðarverðmæti. Ákvæðið er arfleifð frá gamalli tíð þegar eignarskattur var álagður og er lagt til að ákvæðið verði fellt brott, m.a. með einföldun á skattframtölum og framtalsskyldum einstaklinga í huga. Ekki er talið að breytingin hafi áhrif á útgjöld og tekjur ríkissjóðs. Í frumvarpinu er lagt til að ríkisskattstjóra verði heimilað að ákveða að framtalsskil einstaklinga utan atvinnurekstrar skuli almennt vera með rafrænum hætti og að málsmeðferð verði rafræn eftir því sem við á frá og með 1. janúar 2016. Nú þegar er í lögum heimild þar sem ríkisskattstjóri getur ákveðið að lögaðilum og þeim einstaklingum sem stunda sjálfstæða starfsemi beri að skila skattframtali rafrænt. Við álagningu einstaklinga 2015 voru rafræn framtalsskil orðin 99,74% og pappírsskilin þannig á algjöru undanhaldi. Aukin rafræn framtalsskil ættu svo að óbreyttu að draga úr kostnaði við skattframkvæmd. Innleiðing á samræmdum staðli um upplýsingagjöf á sviði skattamála er næsta atriði frumvarpsins sem ég vil gera grein fyrir. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um tekjuskatt sem heimila ríkisskattstjóra að kalla eftir frekari upplýsingum í samræmi við alþjóðlegar skuldbindingar um upplýsingaskipti á sviði skattamála og heimild til handa ráðherra um að setja nánari reglur um framkvæmd upplýsingaöflunarinnar. Í júlí 2014 var nýr samræmdur staðall um upplýsingaskipti samþykktur af hálfu OECD auk þess sem samþykkt var fyrirmynd að tvíhliða samkomulagi milli bærra stjórnvalda um hvernig skyldi staðið að þessum upplýsingaskiptum. Í framhaldinu undirritaði ég í október 2014 yfirlýsingu á fundi OECD í Berlín um upptöku nýs, samræmds, alþjóðlegs staðals um upplýsingaskipti í skattamálum. Yfir 90 ríki hafa skuldbundið sig til að innleiða framangreindan staðal sem varðar víðtæk skipti á upplýsingum frá öllum fjármálastofnunum staðsettum í viðkomandi samningsríki og snýr að tekjum af fjármálagerningum, stöðu reikninga og upplýsingum um hverjir séu raunverulegir eigendur þeirra. Ákvæði þessi eru ekki talin leiða til áhrifa á útgjöld og tekjur ríkissjóðs. Tíunda breytingin sem ég mæli fyrir varðar gjalddaga skattkröfu. Með hliðsjón af áliti umboðsmanns Alþingis, frá 10. apríl síðastliðnum, er lagt til að ákvörðun um gjalddaga endurákvörðunar opinberra gjalda verði látin haldast í hendur við dagsetningu úrskurðar. Viðbótarfjárhæð samkvæmt endurákvörðun fellur þá í gjalddaga tíu dögum eftir dagsetningu úrskurðar ríkisskattstjóra um hækkunina í stað annars vegar tíu dögum eftir að gjaldanda var tilkynnt um hækkunina samkvæmt gildandi lögum, eða hins vegar þann dag sem vænta mætti að tilkynning hefði borist skattaðila samkvæmt niðurstöðu umboðsmanns Alþingis. Í frumvarpinu eru lagðar til breytingar á tekjuskattslögum að því er varðar innheimtu opinberra gjalda. Breytingarnar felast í því að fyrirframgreiðslu þinggjalda og eftirstöðvum þeirra verði skipt þannig niður á gjalddaga að aldrei verði lægri fjárhæð til innheimtu á hverjum gjalddaga en 5 þús. kr. Lágmarksfjárhæð til innheimtu þinggjalda er nú 2 þús. kr. Sú fjárhæð hefur haldist óbreytt um langa hríð og er því lagt til að lágmarkið verði hækkað í 5 þús. kr. en sú fjárhæð helst þá í hendur við lágmarksfjárhæð barna- og vaxtabóta. Virðulegi forseti. Gert er ráð fyrir því að útgáfu skattkorta verði hætt frá og með 1. janúar 2016 en þess í stað muni ríkisskattstjóri veita upplýsingar um persónuafslátt og nýtingu hans á staðgreiðsluári og hverju launatímabili. Brottfall skattkorta ætti að óbreyttu að draga úr kostnaði við skattframkvæmd, jafnframt því að stuðla að einföldun og meiri skilvirkni. Það er mikið fagnaðarefni að við séum að stíga þetta skref. Skattkortin hafa valdið nokkrum vandræðum í framkvæmd. Margir þekkja það að hafa þurft að sækja skattkort á einum vinnustað og færa til þess næsta, milli launagreiðenda, en með þessum breytingum eru skattkortin aflögð. Í frumvarpinu er lagt til að fjármálafyrirtæki sem hafa leyfi til að stunda verðbréfaviðskipti verði undanþegin frá staðgreiðslu af fjármagnstekjum samkvæmt lögum um staðgreiðslu skatts af fjármagnstekjum, líkt og bankar, sparisjóðir og lánafyrirtæki. Sú undanþága hefur ekki náð til verðbréfafyrirtækja sem leiðir til þess að halda skal eftir fjármagnstekjuskatti þegar verðbréfafyrirtæki eru aðilar að viðskiptum, þ.e. móttakendur fjármagnstekna, jafnvel þótt þau komi aðeins fram fyrir hönd viðskiptavina sinna. Gildandi reglur hafa þannig skapað óþarfaflækjur í framkvæmd og í einhverjum tilvikum óeðlilega fjárbindingu. Eðlilegt þykir hins vegar að undanþágan taki til allra fjármálafyrirtækja sem hafa leyfi til að stunda verðbréfaviðskipti og þess vegna er þessi tillaga lögð fram. Þá eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á ákvæðum laga um tryggingagjald. Innlendum launagreiðanda ber skylda til að greiða tryggingagjald af launum launþega sinna. Á hinn bóginn er ekki heimilt að skylda erlendan launagreiðanda til að standa skil á greiðslu tryggingagjalds hér á landi nema í undantekningartilvikum. Laun sem þannig eru greidd af erlendum launagreiðanda launþega hér á landi mynda því ekki stofn til tryggingagjalds. Frumvarpið gerir ráð fyrir því að erlendum launagreiðanda verði heimilt að greiða tryggingagjald fyrir launþega sinn hér á landi til að koma í veg fyrir að hann verði án þeirra réttinda hér á landi sem greiðsla samkvæmt ákvæðum laga um tryggingagjald er forsenda fyrir. Gera má ráð fyrir að með breytingum þessum kunni tekjur ríkissjóðs að aukast lítillega. Engar upplýsingar liggja hins vegar fyrir um það hversu margir aðilar muni nýta sér heimildina. Þá er lagt til að álagningardegi opinberra gjalda á einstaklinga verði flýtt þannig að álagningin verði birt þeim um mánaðamótin júní/júlí ár hvert í stað loka júlímánaðar. Þá er einnig lagt til að kærufrestur verði lengdur úr 30 dögum í 60 daga frá dagsetningu auglýsingar um lok álagningar. Talið er heppilegra að kærufrestur sé lengri en nú er kveðið á um þar sem óheppilegt er að lok kærufrests séu á miðju sumarorlofstímabili. Lok kærufrests yrðu því í lok ágúst líkt og verið hefur. Rétt er að taka fram að engin ákvörðun hefur verið tekin um að breyta innheimtuferli opinberra gjalda á næsta ári í tengslum við þá breytingu, svo sem innheimtu eftirstöðva, endurgreiðslu oftekinna skatta eða greiðslu barna- og vaxtabóta. Virðulegur forseti. Að síðustu eru hér svo lagðar til þrjár breytingar á tollalögum. Í fyrsta lagi er lagt til að hugtakið tollhöfn verði endurskilgreint í tollalögum á þann hátt að tollhöfn teljist vera innan marka sem ráðherra afmarkar með hnitasetningu í reglugerð. Hugtakið tollhöfn er í dag skilgreint á þann hátt að til hennar teljist staður, höfn eða flugvöllur, þar sem heimilt er að ferma og afferma för og geyma og tollafgreiða vörur úr þeim án sérstakrar heimildar tollyfirvalda. Ráðherra skal síðan ákveða með reglugerð hvar tollhafnir skuli vera. Verði breytingin samþykkt mun afmörkun ráðherra á tollhöfnum ekki lengur verða tengd við höfn eða flugvöll heldur fyrst og fremst ráðast af þörfum atvinnulífsins og möguleikum tollstjóra til að viðhafa fullnægjandi tolleftirlit. Í annan stað er hér lagt til að í ljósi mikilvægis farþegaupplýsinga við eftirlit og þróun við notkun á upplýsingum til að koma í veg fyrir alvarlega glæpi sé hnykkt á rétti tollstjóra til að afla farþegaupplýsinga. Til að tryggja virkni upplýsingaskyldunnar er lagt til að tollstjóra verði heimilt að beita stjórnvaldssektum ef upplýsingagjöf reynist ófullnægjandi. Þau ákvæði frumvarpsins sem hér er lagt til að bætist við tollalög taka til allra farþegaupplýsinga, hvort sem þeim er safnað vegna ferða flugvéla eða skipa. Það er við því að búast að lönd muni gera vaxandi kröfur um afhendingu upplýsinga af þessum toga í náinni framtíð, m.a. vegna þeirra atburða sem eiga sér stað um þessar mundir, síðustu daga og vikur, þar sem eftirlit með umferð um flugvelli og eftirlit með skipaferðum er að vaxa, landamæraeftirlit er að aukast og íslensk stjórnvöld þurfa að vera í stakk búin til að safna og eiga samstarf um afhendingu þeirra upplýsinga sem hér er um að ræða. Að lokum eru lagðar til breytingar á tollalögum með það að markmiði að afmarka nánar þau skilyrði sem þurfa að vera uppfyllt til að rekstur tollvörugeymslu verði heimilaður og þá sérstaklega í þeim tilvikum þegar tilgangur rekstrar er ekki að veita öðrum ótengdum aðilum þá þjónustu sem felst í rekstri slíkra geymslna. Verði tillagan samþykkt mun tollstjóra aðeins verða heimilt að veita þeim rekstraraðilum tollvörugeymslna heimild til að geyma tollafgreiddar og ótollafgreiddar vörur í sama rými í tollvörugeymslu sem starfa í þeim tilgangi að veita öðrum ótengdum aðilum þá þjónustu sem felst í rekstri slíkra geymslna. Samþykkt tillögunnar mun þrengja nokkuð að möguleikum sölufyrirtækja til að reka tollvörugeymslu í eigin vöruhúsi. Á hinn bóginn mun breytingin stuðla að jafnari samkeppnisstöðu slíkra fyrirtækja auk þess sem hún gerir stjórnvöldum betur fært að tryggja skilvirkt og hagkvæmt tolleftirlit með rekstri tollvörugeymslna. Virðulegi forseti. Að þessu sögðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar og til 2. umr. að lokinni þessari umræðu.
Herra forseti. Það er nú svo sem ekki ástæða til að hafa mörg orð um þá tiltekt eða það uppsóp hjá hæstv. fjármálaráðherra sem þetta er, þar sem borið er niður víða í skattalöggjöfinni og í fæstum tilvikum um miklar efnisbreytingar að ræða eða breytingar sem hafa teljandi áhrif á tekjur ríkissjóðs o.s.frv., eins og fram kom í máli ráðherrans. Ég óska fyrrverandi félögum mínum í efnahags- og viðskiptanefnd innilega til hamingju með að fá þetta skemmtilega frumvarp til að glíma við, þennan mikla bandorm. En það eru samt nokkur atriði sem eru áhugaverð og ég vil aðeins tæpa á. Það er í fyrsta lagi afnám rúmmálsreglunnar svokölluðu, sem er sjálfsagt til nokkurra þæginda. Hæstv. ráðherra sagði að þetta væri nú ekki teljandi tekjutap, sem sjálfsagt er rétt, þegar haft er í huga hversu há mörkin hafa verið. Ef ég ekki á einhverjum villigötum erum við að tala þarna um annars vegar 600 rúmmetra og hins vegar 1.200 rúmmetra hjá einstaklingum og hjónum, sem eru þá 200 fermetrar annars vegar og 400 fermetrar hins vegar, jafnvel þótt 3 metrar væru til lofts í því húsnæði, eða hvað. Við erum því að tala hér um ákvæði sem greinilega hefur verið í lögunum og hefur gert söluhagnað af mjög stórum húsum skattskyldan ofan við þessi mörk, en bara af þeim hluta húsnæðisins sem er umfram þetta. Í raun og veru hefur þetta því verið einhvers konar villuákvæði, ef svo má að orði komast, að menn gætu þurft að greiða skatt af söluhagnaði af extra stórum og verðmætum húsum. Þeir sem njóta þá lækkunarinnar eru eigendur slíkra húsa. Þeir hafa kannski líka fengið eitthvað af skuldaniðurfærslunni og losnað við auðlegðarskattinn í leiðinni. Þetta er því viðbótarkonfektmoli sem mun fyrst og fremst falla slíkum aðilum í hlut, hjónum sem eiga yfir 400 fermetra einbýlishús eða eitthvað í þeim dúr. Sjálfsagt er það ekkert mjög stórt mál og ekki miklar tekjur sem um er að ræða, en af einhverjum ástæðum hefur þetta nú verið þarna inni. Mér finnst allt í lagi að menn fari yfir það og rifji upp hver hugsunin var með því á sínum tíma. Var hún kannski einmitt sú að það væri þó ekki ástæða til að menn greiddu enga skatta af miklum hagnaði sem stofnaðist af svona aðstæðum? Í öðru lagi vil ég nefna 15. atriðið sem hér er upptalið, við höldum okkur við númeringuna, þ.e. að erlendum launagreiðendum verði heimilt að greiða tryggingagjald fyrir launþega sína hér á landi til að þeir öðlist þau réttindi sem bundin eru við greiðslu þessa gjalds. Það tengist auðvitað Evrópuréttinum með vissum hætti. Ef ég skil rétt umfjöllun um málið er okkur ekki heimilt að skylda menn til að gera greiða þetta gjald, sem hefði að mörgu leyti verið æskilegt því að auðvitað er eðlilegt að menn greiði þetta gjald og njóti réttindanna sem því tengjast, eins og til dæmis réttar til fæðingarorlofs. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Var þetta mál eitthvað unnið með aðilum vinnumarkaðarins? Hefur verið farið yfir það í leiðinni hvort ástæða væri til að gera frekari breytingar eða jafnvel aðrar breytingar sem næðu sömu markmiðum, til dæmis að breyta tímamörkunum sem eru á því hversu lengi menn geta verið hér á vegum erlendra aðila á vinnumarkaði án þess að skrá sig og fara að greiða hér skatta af launum sínum? Það er einhver þriggja mánaða regla og annað sem ég þekki ekki nákvæmlega en veit að er til skoðunar núna, til dæmis á svæðum eins og í Suður-Þingeyjarsýslu þar sem reynir á þetta. Sumir eru þeirrar skoðunar að mörkin séu of rúm og í skjóli þess geti stór hluti af vinnuaflinu árum saman verið utan íslenska vinnumarkaðarins og ekki greitt hér skatta og skyldur og ekki notið hér réttinda, sem er auðvitað aldrei hið eðlilega ástand. Að uppistöðu til á grunnregla skattaréttar að vera sú að tekjur komi til skattlagningar þar sem þær myndast þótt auðvitað gildi um það ýmsar reglur þegar um samskipti milli landa er að ræða. Ég hef haft áhuga á því að vita hvort þetta hafi verið unnið í samráði við aðila vinnumarkaðarins, ekki síst verkalýðshreyfinguna, og hvort menn telji þá ástæðu til að ætla að verði þetta opnað svona muni menn nýta sér það. Hvaða greining liggur á bak við að þessi breyting er lögð til? Að lokum held ég að það sé ágætt að breyta álagningardeginum, sem leiðir til þess að kærufrestur verður lengdur. Það er þá spurning hvort öll framkvæmdin færist í raun fram um mánuð eða hvort menn halda sig að öðru leyti við þær dagsetningar sem verið hafa varðandi uppgjör á vaxta- og barnabótum og öðru slíku, a.m.k. á næsta ári, ef ég skildi hæstv. ráðherra rétt. Kannski teiknar þetta til þess að framkvæmdin færist framar á árinu og hin rafræna tækni að auðvelda okkur það, þá er það hið besta mál. Það er ástæða til að gleðjast yfir því og hrósa ríkisskattstjóra og starfsfólki hans fyrir glæsilegan árangur í því að rafvæða skattskilin. Það er þó ánægjulegt að að minnsta kosti á því sviði erum við þó nokkuð framarlega, og höfum verið framarlega, Íslendingar, og staðið okkur vel. Það er glæsileg frammistaða að framtöl skuli vera orðin nánast algerlega rafræn og pappírinn horfinn, en því miður er því ekki að heilsa sums staðar annars staðar. Ég held að hæstv. fjármálaráðherra þurfi að hressa aðeins upp á tollinn, svo dæmi sé tekið. Ég er ansi hræddur um að ástandið sé ekki eins gott þar. Þar mætti ná fram miklu hagræði með meiri notkun á rafrænum lausnum. En fjárskortur hefur staðið mönnum fyrir þrifum að byggja upp þá þjónustu, sem er auðvitað tilfinnanlegt. Skatturinn er mjög glæsilegt dæmi um það þar sem þessi tækni hefur verið nýtt og hefur skilað góðum árangri.
Herra forseti. Rétt til að bregðast við nokkrum athugasemdum varðandi rúmmálsregluna er tilfellið að það eru einstaka tilvik sem koma upp á ári hverju. Þarna finnst mér álitamálið í raun vera hvort við hefðum átt að ganga lengra en lagt er til hér, að fella regluna alfarið niður, sem mér fannst líka koma til álita. Það er ekki vegna þeirra sem eiga stórar fasteignir og vilja koma þeim í verð, heldur miklu frekar og fyrst og fremst vegna þeirra sem fá slíkar eignir í arf með einhverjum hætti yfir æviskeiðið, eignast fleiri en eina fasteign og lenda í allnokkru hærra skattþrepi, fara úr því að vera í skattfrjálsri sölu yfir í það að þurfa að greiða tekjuskatt. Það getur verið tilviljunum háð að fólk hafi tekið fasteign í arf en ekki eign í einhverju öðru formi. Ég nefni það til íhugunar varðandi framkvæmd reglunnar. Um tryggingagjaldið vil ég meina að það sé góð framför að ýta eftir því að mönnum sé tryggður þessi réttur. Þarna hygg ég að um sé að ræða breytingu sem vinnumarkaðurinn hafi í þó nokkurn tíma kallað eftir. Það má velta fyrir sér hvort ganga eigi lengra og ég hef ekki skoðað það sérstaklega varðandi tímamörkin sem spurt er um. En um síðasta atriðið, sem er skattálagningin, tek ég undir að það er framför að við skulum vegna rafrænna framtalsskila komast í stöðu til þess að flýta álagningardeginum. Það er jákvætt fyrir starfsfólk ríkisskattstjóra sem fram til þessa hefur þurft að vinna síðustu handtökin við álagningu yfir hásumarið. Í framtíðinni gæti það leitt til þess [[Forseti hringir.]]að innheimtan mundi breytast, en það verður ekki fyrst um sinn.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir svörin. Þau voru ágæt. Þetta með rúmmálsregluna er nú atriði sem efnahags- og viðskiptanefnd getur auðveldlega farið yfir ef hún vill. Það eina sem mér finnst alltaf skynsamlegt að gera við svona aðstæður er að kynna sér hvernig viðkomandi skattaregla var hugsuð á sínum tíma, fá upplýsingar um það hvernig hún er í framkvæmdinni í dag og ef þetta eru sárafá tilvik og ástæðan kannski sú sem hæstv. ráðherra lýsti, að þetta geti verið ósanngjarnt gagnvart þeim sem allt í einu sitja uppi með svona eign vegna arfs eða annarra slíkra hluta, þá eru það allt saman gild, málefnaleg rök inn í umræðuna. Varðandi tryggingagjaldið þá gildir það sama, að ég þykist alveg vita að aðilar vinnumarkaðarins séu frekar hvetjandi til þessa en hitt, en spurningin er hvort í leiðinni ætti að skoða þau tímamörk og þær reglur að öðru leyti sem við höfum í þessum efnum. Ég játa mig nú aðeins fátæklega nestaðan til að úttala mig um það í smáatriðum hvar vandinn liggur, en ég veit af þessu, ég hef séð þetta í umfjöllun og þekki það frá fyrri dæmum þar sem þær aðstæður skapast á vinnumarkaði að erlendir aðilar koma inn með starfsmenn yfir einhvern tíma skiptir miklu máli hvernig til tekst með skráningu þeirra og varðar hagsmuni sveitarfélagsins miklu, stéttarfélaga og fleiri aðila, að þeir komi inn á innlendan vinnumarkað og greiði hér skatta og öðlist þá að sjálfsögðu öll réttindi í staðinn. Þar á meðal er það að unnt sé að tryggja að komið sé sómasamlega fram við þetta starfsfólk og það njóti kjara samkvæmt íslenskum samningum o.s.frv. Þetta hangir allt saman og tengist því öllu. Varðandi álagningardaginn er ég alveg sáttur við þau svör að þetta kunni sem sagt að verða til þess að framkvæmdin í heild sinni færist framar, en í byrjun er þetta örugglega einhver besta sumargjöf sem starfsmenn ríkisskattstjóra hafa lengi fengið. Það er skiljanlegt.
Hæstv. forseti. Ég hafði ekki hugsað mér að taka til máls um þetta mál en hlustaði af athygli á hæstv. fjármálaráðherra og hv. 4. þm. Norðaust., Steingrím J. Sigfússon, ræða það mál sem hér er. Þetta er stór og mikill bandormur og lagfæring á ýmsum lögum. Það verður mikið verk hjá efnahags- og viðskiptanefnd að fara í gegnum það. Mér finnst við fyrstu yfirferð á frumvarpinu mjög margt til bóta sem lagt er til. Tökum sem dæmi að skattkort á pappír séu lögð niður og gerð rafræn. Það er alveg sjálfsagt mál og glæsilegt. Ég tek undir það sem hér var sagt áðan um hamingjuóskir til ríkisskattstjóra fyrir frábæran hugbúnað varðandi skattframtöl og allt hvað það varðar. Allt það sem snýr að ríkisskattstjóra varðandi skuldaleiðréttinguna, þó að okkur hafi greint á um hana sem slíka, var alveg frábærlega vel útfært og okkur til mikillar fyrirmyndar hér og sýnir hvað ríkisskattstjóri er framarlega varðar hvað hin rafrænu skilaboð, samskipti og álagningu og fleira. Hér er sem sagt álagning á einstaklinga færð fram um einn mánuð. Það er kannski aðaltilefni þess að ég kem hér upp og spyr hæstv. fjármálaráðherra út í málið, ef hann getur svarað mér þegar hann heldur seinni ræðu sína um það sem hér hefur komið fram. Ég spyr: Var það skoðað við gerð frumvarpsins og umræður um allar þær breytingar sem hér eru lagðar til, að skipta á dagsetningum hvað varðar lögaðila og einstaklinga þannig að skiladagur lögaðila yrði færður framar? Það hefur svo oft komið upp í huga minn í atvinnuveganefnd, sem ég sit í, þegar menn ræða um veiðigjöld. Þá er það þannig að Hagstofa tekur gögnin saman og þau koma seint því að framtalsskilin eru ekki fyrr en 1. október, ef ég man rétt, og álagning. Þá tekur það langan tíma að vinna þau nauðsynlegu gögn sem í nútímasamfélagi eiga að vera uppfærð nánast til dagsins í dag eða þegar skilin eru. Þetta er allt orðið svo fullkomið og flott. Það kann að vera, svo ég viðri efasemdir mínar um það, að við mundum setja allt á annan endann hjá bókhöldurum og endurskoðunarfyrirtækjum þessa lands, en ég nefni það út af umræðunni um það og af því að við sjáum hvað öllu hefur fleygt fram við ársuppgjör fyrirtækja og endurskoðun. Við sjáum kannski niðurstöður reikninga ýmissa stórfyrirtækja hér í landinu þess vegna í kringum 20. janúar. Þá fara menn að birta niðurstöður sínar, sem er náttúrulega rosalega glæsileg frammistaða, vegna þess að í hinum rafræna heimi er þetta gert allt saman dags dato, ef svo má að orði komast. Ég spyr út í þetta atriði auk þess sem ég fagna ýmsu sem hér hefur komið fram. Mig langar líka að spyrja út í annan þátt. Þarna er farið í útborgun vaxta- og barnabóta og gerðar breytingar á henni sem leiða af því að álagning er færð fram um einn mánuð. Hefur hæstv. ráðherra látið skoða hvort við ættum að stíga skrefið til fulls, að vaxtabætur yrðu hreinlega greiddar inn á höfuðstólinn og færu beint í að lækka viðkomandi húsnæðisskuld? Á móti kemur að þeir peningar verða þá ekki notaðir í eitthvað annað. En það hefur oft verið rætt, þetta var gert við skuldaleiðréttinguna, hún fór beint inn á höfuðstól. Það væri athyglisvert að heyra um það hjá hæstv. ráðherra. Það eru nú ýmis fleiri atriði sem vert er að spyrja út í en mér sýnist að frumvarpið ætti ekki að valda miklum ágreiningi en veldur ábyggilega höfuðverk hjá alþingismönnum í efnahags- og viðskiptanefnd þegar þeir fara í gegnum það. Allt í lagi með það. Þeir leysa það vel af hendi eins og allt annað. Það eru ýmis atriði hér sem ég þekki bara ekki og hef ekki kynnt mér og nokkur atriði sem ég ætla ekki að fara út í, en ég vona að þau séu öll til bóta. Að sama skapi fagna ég því sem fram kemur í 12. lið þar sem lagt er til að lágmarksfjárhæð sem innheimt er vegna þinggjalda verði hækkuð úr 2.000 kr. í 5.000 kr., sem er alveg sjálfsögð leið og við höfum oft heyrt fólk lýsa því þegar það fær innheimtukröfu upp á þessar 2.000 kr. Ætli ríkissjóður borgi ekki töluvert háar upphæðir fyrir innheimtuna? Ég held að þetta sé líka til bóta og í takt við það sem er að breytast í landinu. Sérstaklega er hnykkt á rétti tollstjóra til að afla farþegaupplýsinga og lagt til að honum verði heimilt að beita stjórnvaldssektum ef upplýsingagjöf reynist ófullnægjandi. Um 18. lið er töluvert langur kafli í frumvarpinu þar sem fjallað er um hvað alþjóðasamfélagið, lönd sem við berum okkur saman við, í þessu tilfelli lönd í Evrópu, færir sig meira í átt til þess að fá farþegaupplýsingar. Við sjáum það þegar við fylgjumst með fréttum í heiminum. Þetta er nauðsynlegt eftirlit, alveg sama hvort það er í skipum eða flugvélum. Þarna er verið að leggja til að fara þá leið sem mjög mörg Evrópulönd fara nú. Það er óhætt að fullyrða að Bandaríkjamenn hafa gert það til fjölda ára. Eflaust hafa margir velt fyrir sér hvernig fara eigi með svona persónuupplýsingar. En ég trúi því og treysti að það hafi verið skoðað mjög vel hvað það varðar, að það sé þannig að slíkar upplýsingar geti ekki farið af stað, en þær eru nauðsynlegar fyrir stjórnvöld til að auka öryggi farþega og landa. Þetta er einn af þeim nauðsynlegu þáttum sem við þurfum að huga að og höfum verið áminnt svo ískyggilega um undanfarna daga, vikur og mánuði í heiminum þar sem ýmsir miður góðir einstaklingar reyna jafnvel að smygla sér um borð í slík för og geta valdið farþegum og öðrum miklu tjóni út af vitleysisgangi, liggur mér við að segja. Að lokum fagna ég uppfærslu til verðlagsþróunar sem verið hefur í landinu. Lagt er til að hlutfall af tekjum af atvinnurekstri, sem ekki má fara yfir við frádrátt einstakra gjafa og framlaga til kirkjufélaga, viðurkenndrar líknarstarfsemi, menningarmála, stjórnmálaflokka og vísindalegra rannsóknastarfa, verði hækkað úr 0,5% í 0,75%. Hæstv. fjármálaráðherra sagði að það hefði eitthvert tekjutap í för með fyrir ríkissjóð, en það kæmi þeim til góða sem þæðu gjafirnar, hvort sem um er að ræða kirkjufélög, félagasamtök eða aðra. Ég vil bæta við það og segja: Það gerir þá fyrirtækjunum líka kleift að gefa aðeins meira. En stærsta spurning mín var um lögaðilana og framtalsfrestinn: Hefur það verið skoðað? Að öðru leyti vil ég segja, herra forseti, að það er ánægjulegt að fram komi fleiri frumvörp sem við fyrstu sýn og 1. umr. virðist ríkja mikil og víðtæk sátt um.
Herra forseti. Komið hefur verið inn á nokkur álitamál og allt satt sem sagt hefur verið, að málið kallar eflaust á einhverja skoðun í nefndinni sem getur orðið tímafrek, en þó er fjöldi atriða í frumvarpinu tæknilegar breytingar sem auðveldlega ætti að vera hægt að ná sátt um. Það eru mörg atriði en ekki mjög flókin. Einstök atriði kalla eflaust á einhverja skoðun. Í máli síðasta ræðumanns, hv. þm. Kristjáns Möllers, var sérstaklega vikið að nokkrum þáttum. Spurt var um hvort hægt væri að færa álagningu lögaðila fram fyrir einstaklinga. Ég er ekki sérfróður um það atriði en veit þó að það eru þættir í uppgjöri fyrirtækja sem kalla á töluvert mikla vinnu á fyrri hluta ársins. Ég tel það ólíklegt að raunhæft sé á Íslandi að flýta skattskilum lögaðila svo mjög inn á árið að skattskilin miðist við sömu tímasetningu og við höfum vanist fyrir einstaklinga. Ég get tekið undir með hv. þingmanni að það geta verið miklir hagsmunir fyrir ríkið að ljúka álagningunni sem fyrst fyrir báða þessa hópa, einstaklinga og lögaðila, vegna þess að það ætti að geta flýtt innheimtunni. Það bætir aftur sjóðstreymið fyrir ríkissjóð, að minnsta kosti í það skiptið sem breytingin á sér stað og í framtíðinni eftir það. Það er líka í þágu allra sem þurfa að treysta á skattframkvæmdina að hlutirnir gangi eins hratt fyrir sig og mögulegt er. Vikið var að því hvort við hefðum skoðað það að vaxtabætur mundu renna beint inn á höfuðstól lána. Það var ekki skoðað sérstaklega í tengslum við þetta mál en ég hef oft velt því fyrir mér. Ég tel að við ættum að skoða slíka hluti í stærra samhengi, í samhengi við húsnæðisstuðninginn almennt og í tengslum við þær breytingar sem við höfum verið að gera og munum mögulega gera á komandi árum á húsnæðisstuðningi í þessu landi. Í nýlegri skýrslu Alþjóðagjaldeyrissjóðsins, sem við höfum birt á heimasíðu fjármálaráðuneytisins, leggur sjóðurinn til að við hverfum alfarið frá vaxtabótafyrirkomulaginu og leggjum meiri áherslu á stuðning með öðrum hætti. Til dæmis með útgreiðanlegum persónuafslætti og hækkun hans á móti öðrum ráðstöfunum. En varðandi þá hugmynd að greiða vaxtabætur inn á höfuðstól tel ég að hún sé góð í því skyni að auka sparnað. Á hinn bóginn má segja að það geti litið dálítið einkennilega út gagnvart þeim sem þiggur bæturnar að eftir að hann hefur greitt vextina fái hann ekki þá fjármuni til sín sem ætlaðir voru til að létta honum vaxtagreiðsluna heldur renni þeir beint inn á lánið. Það kann að vera skynsamlegt til lengri tíma til að auka sparnað, eins og ég segi, og til að tryggja að sú ívilnun, sú fyrirgreiðsla, sá stuðningur nýtist til að afla húsnæðisins. En það væru þá varla lengur vaxtabætur heldur einhver önnur tegund húsnæðisstuðnings. Vaxtabætur eru í grunninn hugsaðar sem bætur til þess sem orðið hefur fyrir miklum vaxtakostnaði og það sem hann hefur lagt út fyrir þeim kostnaði hefur fram til þessa verið talið sanngjarnt að viðkomandi fái þá endurgreitt með beinni greiðslu vaxtabótanna. Ég nefni það sem innlegg í umræðuna um það hvernig væri best að ráðstafa þessum stuðningi og vil fyrir mitt leyti halda því opnu að við færum okkur frá vaxtabótakerfinu inn í ný kerfi sem yrðu frekar til þess fallin að hvetja til eiginfjársöfnunar í tengslum við fasteignakaup á meðan vaxtabótakerfið hefur í gegnum tíðina sætt gagnrýni fyrir að vera skuldahvetjandi. Minnst var á innheimtufyrirkomulagið. Við höfum fram til þessa gert það mögulegt að skipta eftirstöðvum þinggjalda sem eru umfram 2.000 kr., en með breytingunni sem felst í frumvarpinu verður ekki minni fjárhæðum en 5.000 kr. skipt milli gjalddaga. Það er sjálfsögð og eðlileg breyting. Ég tel að enginn ágreiningur verði um það í þinginu. Að öðru leyti tel ég mig hafa farið yfir helstu atriði frumvarpsins. Það eru nokkur framfaramál í þessu, nokkur tæknileg atriði. Sjá má af efni frumvarpsins að sum þessara ákvæða eru eftir ákall innan úr framkvæmdinni, þ.e. kallað er eftir ákveðnum breytingum frá tollstjóra og frá ríkisskattstjóra sem upp koma í samskiptum þessara yfirvalda við skattgreiðendur og þá sem samskipti eiga við tollyfirvöld. Í bland eru þar atriði sem lengi hafa verið í kerfinu eða tengjast þeirri stefnumörkun sem ég vil beita mér fyrir. Nú gengur málið til nefndar og ég óska henni góðs í þeim verkum sem bíða hennar og býð fram alla aðstoð og stuðning ef óskað er eftir við að skýra einstök ákvæði nánar.