Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, ferðamála-, iðnaðar- og nýsköpunarráðherra, umhverfis- og auðlindaráðherra og samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra.
Frú forseti. Í umræðum um síðustu samgönguáætlun kom ítrekað fram að mikilvægt væri að þverpólitískur stuðningur væri hér á Alþingi á bak við þá áætlun til þess að nýtt þing mundi tryggja fjármögnun hennar í ljósi þess að þörfin væri gríðarlega brýn. Bent var á að allt frá hruni hefðu framlög til samgöngumála sem hlutfall af vergri landsframleiðslu haldist í sögulegu lágmarki, eða í kringum 1,1–1,3% undanfarin ár. Framlög til samgangna hefðu ekki fylgt almennum uppgangi í efnahagslífinu undanfarin ár, enn síður stórauknum ferðamannastraumi. Af þessum sökum, frú forseti, var samstaða um það hér á Alþingi að stórauka framlög til samgöngumála. Það var vegna þess að þörfin var brýn, ekki til þess að slá sér upp í kosningum. Við síðustu fjárlagagerð var svo ítrekað bent á þá stöðu samgönguáætlunar, þess vegna var fjármunum bætt við, en um leið var öllum hér inn ljóst að ýmsum stórum úrlausnarefnum var skotið til nýrrar ríkisstjórnar sem þá hafði ekki verið mynduð. Í viðtali á Bylgjunni nú í vikunni var hæstv. fjármálaráðherra spurður að því hvernig stæði á því að samgönguáætlun væri ekki fjármögnuð. Hæstv. ráðherra sagði þá að það væri siðlaust af Alþingi að samþykkja samgönguáætlun sem ekki væri fjármögnuð. Ég hefði nú talið að það væri verkefni nýrrar ríkisstjórnar að fylgja eftir samþykktum Alþingis fremur en að fara með slíkum svigurmælum sem Alþingi getur ekki setið þegjandi og hljóðalaust undir. Það má öllum vera ljóst að ef þessi ummæli hæstv. ráðherra standa óbreytt gagnvart Alþingi er það grafalvarlegt. Ég vil því spyrja hæstv. ráðherra hvort hann vilji ekki nýta tækifærið í þessum stól til að endurskoða þessa afstöðu sína og taka þessi orð sín um siðleysi [[Forseti hringir.]]löggjafarsamkundunnar til baka.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja mál mitt á því að segja að mér finnst leitt hve miklu uppnámi orð mín hafa valdið og sérstaklega þegar ég heyri umræður þar sem menn virðast kannski vera að mestu leyti efnislega sammála í málinu og umræðan snýst að mestu leyti um orðalag. Ég heyri að mörgum hefur verið heitt í hamsi. Ég ætla að fá að vitna, með leyfi forseta, í hv. þm. Kolbein Óttarsson Proppé sem var í viðtali við Fréttatímann 4. mars 2017, í grein sem heitir „Viðsnúningur á 71 degi“. Þar segir hann að greinilegt sé að samgönguáætlun hafi verið innantómt kosningaplagg. Hann segir síðar í sama viðtali: „Þetta eru því hrein og klár svik og við ætlum ekki að taka því þegjandi og hljóðalaust.“ Það er því greinilegt að ýmsum hefur þótt þetta mál þess eðlis að ástæða væri til þess að nota stór orð. Ég hygg að málefnið sem við erum hér með sé þess eðlis að eðlilegt sé að við horfum á aðdragandann, þ.e. að skömmu fyrir samþykkt samgönguáætlunar var samþykkt fjármálaáætlun. Hún var samþykkt 18. ágúst. 12. september var samgönguáætlun samþykkt. Í fjármálaáætluninni var ekki svigrúm fyrir þessa samgönguáætlun og það vissu menn á þeim tíma. Þetta er það sem ég hef verið að benda á í samtali við þennan fjölmiðil og gekk svo sem ekki verra til en það. En þá voru ekki 71 dagur heldur 55 dagar sem liðu þar á milli og það var hið sama Alþingi. [[Gripið fram í.]]
Frú forseti. Þá vitum við að hæstv. ráðherra finnst í lagi að kalla löggjafarsamkunduna siðlausa. Þá liggur það bara fyrir. Þetta er ekki spurning um orðalag, þetta eru mjög stór orð sem hæstv. ráðherra lét falla og þá liggur bara fyrir að honum finnst þetta eðlilegur talsmáti gagnvart Alþingi. En hann situr einmitt í umboði þess sama Alþingis. Mig langar þá að spyrja hæstv. ráðherra út í önnur orð í sama viðtali þegar hann sagði að þingið hefði verið stjórnlaust af því að hér hefði ekki verið ríkisstjórn með meiri hluta á þeim tíma þegar fjárlög voru samþykkt. Í þessu sama viðtali segir hæstv. ráðherra það. Ég vil þá spyrja: Er það skoðun ráðherrans að ríkisstjórnin stjórni Alþingi og ef ekki sé ríkisstjórn með meiri hluta á bak við sig sé Alþingi stjórnlaust? Er þá Alþingi undir stjórn núna? Og undir stjórn hvers?
Virðulegi forseti. Aftur snýst nú umræðan um orðaval. Eins og hv. þingmaður segir skýrði ég einmitt orð mín þannig þegar ég notaði orðið stjórnlaust - hefði kannski átt að segja ríkisstjórnarlaust þing vegna þess að ég tók það sérstaklega fram að ég væri að vísa í það að þá hefði ekki verið starfandi ríkisstjórn með meiri hluta á þingi. Aftur er hér verið að gera mikið úr orðum þar sem meiningin var alveg ljós og hefði verið ljósari kannski mörgum þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni ef þeir hefðu hlustað á viðtalið á þessum tíma. Ég held að það sé mikilvægt að sýna Alþingi virðingu. Ég held að það sé mikilvægt að það komi fram að ég hef ekki sagt að Alþingi sé siðlaust. Það er auðvitað sitt hvað að segja að eitthvað gerist nánast eða gerist. Ég drukknaði nánast á afmælisdeginum mínum. Drukknaði ég? Nei. Ég drukknaði ekki. [[Forseti hringir.]]Ég lenti nánast í árekstri. Lenti ég í árekstri? Það gerði ég ekki. Þetta er grundvallarmunur, hæstv. forseti. [[Háreysti í þingsal.]]
Forseti biður um hljóð í salinn.
Virðulegur forseti. Af framkvæmdum við flughlað á Akureyrarflugvelli er það að frétta að þar er allt stopp vegna fjárskorts. Ein af meginástæðum fyrir uppbyggingu flughlaðsins er öryggishlutverk flugvallarins. Í Eyjafjallajökulsgosinu árið 2010 skipti verulega miklu máli að hægt var að halda opinni gátt út úr landinu þegar Keflavíkurflugvöllur og Reykjavíkurflugvöllur lokuðust vegna öskufalls. Þar gegndi þessi flugvöllur lykilhlutverki. Mögulegt var að bjóða farþegum upp á rútuferð norður í land og afgreiðslu beint upp í flugvél og þannig hægt að halda landinu opnu. Þessi aðgerð gekk ágætlega. Hins vegar er ljóst að skortur á flugvélastæðum hamlar aðgerðum verulega á Akureyri. Núna er einungis rými fyrir fjórar fullvaxnar farþegaþotur af gerðum t.d. Boeing 757 eða Airbus 320 samtímis á Akureyrarflugvelli. Það er brýnt að þessum umbótum verði haldið áfram þannig að ásættanlegt rými sé til staðar þegar næsta eldgos bankar á dyr. Þegar í óefni er komið verður nefnilega ekki hægt að redda þessu flughlaði með skyndiaðgerðum. Svo má líka benda á það að það sem eykur enn frekar á nauðsyn á að þarna verði gert eitthvað er sú staðreynd að flugumferð hefur aukist gríðarlega frá árinu 2010 þannig að þetta kallar enn frekar á fyrirhyggju í þessu mikla öryggismáli og því spyr ég ráðherrann: Hvað ætlar hann að gera í málinu?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa spurningu. Hún er mjög mikilvæg. Það er alveg hárrétt sem á er að bent að flugumferð hefur aukist alveg gríðarlega með vaxandi ferðamannastraumi. Fyrir um tíu árum rak Icelandair um tíu flugvélar, þeir eru með um 30 í dag, Wow air er með 20 vélar og 29 flugfélög fljúga með farþega til og frá landinu í sumar. Það gerir auðvitað kröfur til þess að varaflugvallarmál séu skoðuð alveg sérstaklega. Það er alveg rétt, við glímum hér við þá fjármuni sem við setjum í samgöngumál og höfum ekki getað unnið að stækkun á flughlaðinu á Akureyri eða öðrum úrbótum á öðrum flugvöllum til að mæta þessu þjónustuhlutverki. Þannig er varavöllur oft notaður af flugfélögum í Skotlandi, þ.e. á áætlunum þeirra. Flugvöllurinn á Akureyri, það er ágætt að það sé samt tekið inn í myndina að hann er erfiður fyrir flugfélög almennt að því leyti að það krefst sérstakar þjálfunar flugmanna til að fljúga þar inn. Það er því fyrst og fremst Icelandair sem getur nýtt sér þann völl sem varaflugvöll, önnur félög þurfa sérstakt þjálfunarprógramm fyrir sitt fólk. Við þurfum að skoða þessi mál. Hráefnið er til fyrir norðan og brautin þar var lengd fyrir á annan milljarð fyrir nokkrum árum til að greiða fyrir millilandaflugi, sem ekki hefur gengið eftir. En við þurfum að reyna að koma þessu hráefni í notkun og eitt af þeim mörgu verkefnum sem bíða okkar í samgöngumálum er að horfa einnig til þessara þátta.
Virðulegur forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svarið. Ég hef haft það að atvinnu undanfarin 18 ár að tala við fólk, gera sjálfan mig skiljanlegan og reyna að skilja hvað nemendur mínir hafa við mig að segja. Ég skil ekki svar hæstv. ráðherra, bara svo það sé sagt hér, ég játa það. Ég vil hins vegar bæta aðeins við og spyrja hæstv. ráðherra varðandi íslensk flugfélög sem starfa hér við millilandaflug; er þeim gerð sú skylda að hafa einhverjar neyðaráætlanir, einhverjar viðbragðsáætlanir, ef til slíkra atburða kemur eins og fyrir sjö árum? Ég vil líka biðja hann að hnykkja á svarinu svo ég fái skilið það.
Virðulegur forseti. Flugstarfsemi lýtur mjög ströngum lögum og reglum varðandi áætlanagerð. Það á við um öll flugfélög sem fljúga til og frá landinu. Mér er kunnugt um að Icelandair hefur sérstaka neyðaráætlun innan dyra hjá sér ef svo ber við að Keflavíkurflugvöllur loki sérstaklega, það er þá til viðbragðsplan af hálfu fyrirtækisins hvernig þeir bregðast við því. Mér þykir leitt ef hv. þingmaður, virðulegur forseti, skildi ekki orð mín hér áðan af því að ég held að þau hafi verið nokkuð skýr. Þetta er eitt af þeim verkefnum sem þarf að fara í ef fjármagn fæst til. Það fara 200 milljónir í flugvallarstarfsemi á þessu ári, þ.e. fyrir utan þessa alþjóðavelli, 200 milljónir, það er rétt til að standa undir rekstri. Það eru engar nýframkvæmdir og það er ekkert stórt viðhald í gangi. Þetta er bara staðan sem er grafalvarleg. Það eru milljarðaverkefni sem bíða okkar út um allt land. Það eru mörg jarðgöng ef það er talið saman. Þessi mál eru í skoðun [[Forseti hringir.]]eins og fram hefur komið hjá ráðuneytinu. Ég mun gera mitt besta til þess að reyna að fá aukið fé í málaflokkinn með hvaða leiðum sem mögulegt er að fara.
Virðulegi forseti. Ég deili áhyggjum hæstv. ráðherra og fleiri sem komið hafa fram í fjölmiðlum og ríkisstjórn af áhrifum af vaxandi styrk krónunnar á efnahagslífið. Ein af tillögum til úrbóta í því efni sem kom frá nefnd skipaðri af fyrrverandi ríkisstjórn var m.a. að afnema höft af almenningi og fyrirtækjum í landinu. Margir hafa orðað það þannig að nú séu kjöraðstæður til þess. Því spyr ég efnahags- og fjármálaráðherra: Hvenær má vænta þess að höft verði afnumin af almenningi og fyrirtækjum í landinu í samræmi við áætlun í málum hafta frá júní 2015? Það má líka spyrja hvort leynifundirnir við vogunarsjóðina sem ekki tóku þátt í útboðinu í júní 2016 en eru núna sannarlega lokaðir inni og valda ekki efnahagslegum óstöðugleika trufli ferlið. Það er nefnilega ekki ljóst í ljósi orða hæstv. forsætisráðherra við fyrirspurn í síðustu viku hvort það sé einhugur í ríkisstjórninni um það hvort fylgja eigi eftir ferlinu um afnám hafta, eða hvort nú eigi að verðlauna þá sem rætt var við á leynifundi stjórnvalda, þá vogunarsjóði sem erfiðastir og harðastir hafa verið í andstöðu við endurreisn íslensks efnahagslífs. Ég spyr hæstv. ráðherra hvort hann geti upplýst okkur um þær viðræður, hvort þar sé verið að bjóða þeim aðilum einhver önnur kjör og betri en öðrum. En aðalspurningin er þessi: Hvenær má vænta afnáms hafta af almenningi og fyrirtækjum í landinu sem m.a. gæti hjálpað til við mótvægisaðgerð við sífelldri styrkingu íslensku krónunnar?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir þessa fyrirspurn. Ég get svarað því að ég styð áform um fullkomið afnám hafta. Ég hef lýst því ítrekað yfir að ég vildi að það gerðist sem allra fyrst, en ég hef jafnframt sagt að ég vilji ekki að það verði gert við þær aðstæður að það skapi einhvers konar óróa hér á markaði eða efnahagslegan óstöðugleika. Ég hygg að hv. þingmaður sé mér fyllilega sammála um það. Hann vísar hér til fundar sem haldinn var að ég hygg í síðustu viku þar sem var óskað eftir fundi við stjórnvöld. Á þeim fundi var ekki gengið frá neinum samningum af neinu tagi, en fulltrúar þessara vogunarsjóða munu hafa útskýrt sitt mál. Ég held hins vegar að það sé mjög mikilvægt að við vinnum að því sem allra hraðast að ná fullkomnu afnámi haftanna. Ég er sammála þingmanninum um að það gæti verið mikilvægur áfangi í því að ná jafnvægi í gjaldeyrismálum því að við sjáum að flöktið á krónunni, þar sem hún hefur veikst og styrkst til skiptis á undanförnum vikum, er óviðunandi fyrir bæði innlent atvinnulíf og útflutningsgreinar. Ég hygg því að það væri öllum til farsældar ef það gæti gerst sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Svo ég noti nú sama orðfæri og hæstv. ráðherra notaði hér í fyrri fyrirspurn þá var þetta nánast ekkert svar. Það eru engar skýrar áætlanir uppi um hvenær það afnám á almenning og fyrirtæki geti orðið, en allir eru sammála um að nú sé besta tækifærið og er kannski búið að vera í allnokkurn tíma. Því ítreka ég spurninguna um það hvenær það gæti orðið að mati ráðherrans. Á næstu vikum? Næstu mánuðum? Og einnig spyr ég hvort þessi samskipti við vogunarsjóðina séu að trufla þá ákvörðun. Kannski má bæta einni spurningu við: Hvenær má vænta frá ráðherra eða ríkisstjórn, hæstv. ráðherra, viðbragða ríkisstjórnarinnar vegna gengisstyrkingar krónunnar, vegna þess hóps sem skilaði af sér einum níu tillögum? Eða hyggst hæstv. ráðherra og ríkisstjórn einhvern veginn ætla að bíða, [[Forseti hringir.]]sitja þetta mál af sér og vona það besta, eins og virðist vera með marga þá stefnu sem ríkisstjórnin stendur fyrir þessa dagana?
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina og jafnframt það að hann hefur skilið rökfræði mína í því, hann telur þetta hafa verið gott svar. Til þess að svara því alveg konkret þá gæti þetta orðið á næstu vikum eða næstu mánuðum, bara svo ég svari því alveg rétt. Ég vona að svo verði. Ég vona að við getum líka komið með tillögur um aðgerðir til viðnáms í gjaldeyrismálum. Það er verið að undirbúa tillögur þar um, hvort sem það verður tilbúið í næstu viku, þarnæstu viku eða vikunni þar á eftir, það verður a.m.k. í þessum mánuði. Ég fagna því að hv. þingmaður hefur gefið mér tækifæri til þess að upplýsa þingheim um það.
Frú forseti. Í Kjarnanum er vitnað í pistil hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra sem hæstv. ráðherra birti á síðu flokksins sem hann veitir forystu. Þar segir hæstv. ráðherra um sérstöku umræðuna sem við áttum um fjármálakerfið á dögunum, með leyfi forseta: „Ég er ekki viss um hvort þingmenn áttuðu sig almennt á því að ríkið getur sett lagaramma um bankakerfið óháð því hvort það á hlut í bönkunum.“ Við erum sem sagt að mati hæstv. ráðherra ekki bara nánast siðlaus og stjórnlaus, ef við höfum ekki meirihlutastjórn til þess að segja okkur fyrir verkum, heldur erum við líka svolítið vitlaus. En látum það liggja á milli hluta. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hann sé ekki sammála mér um það að æskilegt sé að skýr stefna stjórnvalda liggi fyrir um þróun bankakerfisins áður en bankar eru seldir úr ríkiseigu. Hlýtur það ekki að vera auðveldara fyrir ríkið að koma stefnu sinni til leiðar þegar bankar eru í meirihlutaeigu þess? Þannig verður t.d. auðveldara að aðskilja fjárfestingarbankastarfsemi frá viðskiptabankastarfsemi. Það hlýtur að teljast eðlilegt, frú forseti, að þingið móti sér stefnu um hvernig það vill sjá framtíðarskipan fjármálakerfisins áður en það er selt í hendur einkaaðila. Stefnumörkunin í svona mikilvægu máli verður að þola skoðun og fara fram fyrir opnum tjöldum. Ég óttast að nú sé verið að endurtaka sömu mistök og við seinustu einkavæðingu þegar koma átti bönkunum úr ríkiseigu með hraði í nafni frjálshyggju. Sér hæstv. ráðherra engan annmarka á því að selja bankana fyrst og setja síðan stefnuna og lagarammann? Liggur svona mikið á að selja bankana að ekki megi gefa tíma til vandaðrar stefnumörkunar?
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir þessa spurningu. Ég vil ítreka það sem ég sagði við fyrri umræður um þessi bankamál að ég tel það einmitt mjög mikilvægt að þingið ræði það með hvaða hætti best er að haga bankamálum hér á landi í framtíðinni. Það eru ýmis álitamál sem þar koma upp, eins og hv. þingmaður nefndi, t.d. hvernig eigi að huga að sambandi fjárfestingarbanka og viðskiptabanka. Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi t.d. eignarhlut í bönkunum, hve stóran eignarhlut menn mættu eiga. Ég get alveg sagt það að ég deili áhyggjum margra hv. þingmanna um það að hér gætu orðið mistök ef við vöndum okkur ekki við sölu á hlut bankanna og vöndum okkur ekki við löggjöfina almennt um bankamál. Ég hef unnið að því núna að endurskipa starfshóp sem hefur verið að vinna að skýrslu um bankamál. Ég mun leggja þá skýrslu fyrir Alþingi nú í vor. Ég vænti þess að starfshópurinn ljúki störfum sínum í maí. Þar mun m.a. vera komið inn á þessi afar mikilvægu mál sem hv. þingmaður nefndi. Svo ég svari þeirri spurningu hvort það liggi virkilega svona mikið á þá hef ég sagt nei, það liggur ekkert á að selja bankana. Ég held að betra sé að við gerum þetta í góðri sátt. Ef það tekur tíu ár að selja bankana verður bara svo að vera. Ég hygg að það sé miklu mikilvægara að við leysum þau mál hér saman heldur en að menn ani að neinu í þeim efnum.
Frú forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin en til þess að traust almennings á bönkunum vinnist að nýju þurfa eigendur þeirra að sýna að þeir séu traustsins verðir. Finnst hæstv. ráðherra í lagi í því ljósi að vogunarsjóðir eignist íslenska banka eða ráðandi hlut í íslenskum bönkum? Telur hæstv. ráðherra að reglur um hverjir geti eignast banka hér á landi séu nógu góðar? Gera reglurnar ráð fyrir að eignarhaldið sé gegnsætt og að ljóst sé hverjir séu endanlegir eigendur? Hæstv. ráðherra minntist hér á starfshóp sem er samkvæmt fréttum skipaður embættismönnum á vegum hæstv. ráðherra. Ég fagna því að verið sé að taka þessi mál áfram til skoðunar, en ég vil spyrja ráðherrann hvort hann hyggist ekki taka stjórnmálamenn að borðinu. Ég hvet hann til að gera það því að þegar mótuð er stefna í svo mikilvægu máli þurfa allir stjórnmálaflokkar að koma að málinu, [[Forseti hringir.]]sjálfsagt líka sérfræðingar og hagsmunaaðilar, en ekki bara embættismenn.
Aftur þakka ég hv. þingmanni fyrir. Til þess að svara því hverjir eru eða megi vera eigendur bankanna hef ég áður talað fyrir því í þessum stól að það eigi að vera gagnsætt, ekki bara í bönkum heldur í öllum fyrirtækjum, hverjir hinir raunverulegu eigendur eru. Ég held að það sé afar mikilvægt að hér sé ekki einhver feluleikur í gangi um það hverjir eru hinir raunverulegu eigendur. Ég veit að bankamálin hafa líka verið til umræðu í hv. efnahags- og viðskiptanefnd og þar hef ég komið og embættismenn ráðuneytisins hafa komið og kynnt sjónarmið sín þannig að ég tek undir það, ég held að afar mikilvægt sé að stjórnmálamenn komi líka að þessu, vinnunni sem ég er að láta vinna núna. Birt verður áfangaskýrsla á vef fjármálaráðuneytisins, skýrsla sem hópurinn skilaði af sér, vonandi í dag eða á morgun þannig að ég hygg að þá geti allir kynnt sér hana.
Virðulegi forseti. Miklir menn erum við, Hrólfur minn, að við skulum leggja lykkju á leið okkar hér í svari við fyrirspurn til að snúa út úr orðum annars þingmanns. Hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra gerði það fyrr í þessum umræðum, hann vitnaði í orð mín í viðtali þar sem ég var að tala um það að þeir hv. þingmenn sem höfðu samþykkt bæði samgönguáætlun og síðan fjárlög hlytu að líta á samgönguáætlun sem marklaust kosningaplagg. Það eru ellefu þingmenn hæstv. ráðherra til upplýsingar, þar af eru þrír samráðherrar hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra. Ég er betur alinn upp en svo að ég kalli þá samráðherra hæstv. fjármálaráðherra siðlausa þótt ég skeyti atviksorðinu „nánast“ þar á undan. Mig langar að ræða annað við hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra, en þó þetta viðtal einnig því að þar sagði hæstv. ráðherra aðspurður um bensíngjöld og olíugjöld að það væru engir afmarkaðir tekjustofnar lengur, allir skattar færu í ríkiskassann. Með leyfi forseta: „Nú er það reyndar þannig að það er ekki lengur afmarkaðir tekjustofnar, þ.e. bara allir skattar fara í ríkiskassann og svo útdeilum við því.“ Mig langar að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann hafi heyrt minnst á lög nr. 120/2012, þar sem segir í 12. gr., með leyfi forseta: „Verkefni Vegagerðarinnar og rekstur skal fjármagna með mörkuðum tekjum og beinum framlögum úr ríkissjóði. Til markaðra tekna teljast sérstakt bensíngjald, olíugjald, kílómetragjald og vitagjald.“ Væri ekki ráð, hæstv. ráðherra, að hækka þessi gjöld, ekkert nánast með það, einfaldlega hækka þau þótt ekki væri nema til samræmis við verðlagsþróun undanfarinna ára og tryggja þannig aukin framlög til vegaframkvæmda í stað þess að þeyta ásökunum í allar aðrar áttir um siðleysi og stjórnleysi?
Virðulegi forseti. Ég verð að segja að mér þykir leitt að hafa valdið hv. þingmanni uppnámi með því að vitna í orð hans í þessu viðtali. Ég hef heyrt um þessi lög. Það eru margvíslegir lagabálkar sem eru einmitt með þessu marki brenndir. Það er rétt hjá hv. þingmanni að þarna stangast lög á, þannig að þetta er bara rétt hjá hv. þingmanni að þarna þarf að fara í lagabreytingar til þess að lög stangist ekki á. Þetta er nú kannski það, og ég hygg ef vel er að gáð að við hv. þingmaður séum nú kannski ekki allsendis ósammála í þessu máli eða hinu málinu sem hann gerði hér að umtalsefni í upphafi. Gallinn í þessu er þegar álit löggjafans eða löggjöfin sjálf stangast á. Það er það sem veldur auðvitað vandræðum og misskilningi. Í þessu tilviki sem við ræddum um með samgönguáætlun þá olli það því að væntingar urðu ekki í samræmi við efndir. Ég hygg að þarna þurfum við að taka til. Ég þakka hv. þingmanni fyrir að hafa bent á þetta mál.
Virðulegi forseti. Það er gott að hæstv. ráðherra þykir leitt að snúa út úr orðum annarra en þó ekki leiðara en svo að hann heldur því áfram í sömu ræðu. Ég var ekkert að kalla eftir því að gerðar yrðu lagabreytingar á þessu. Ég var einfaldlega að benda á að ráðherra hefði farið með rangt mál. Það er gott að hæstv. ráðherra viðurkennir að þegar hann sagði að þessi lög væru ekki í gildi þá var það rangt. Á persónulegu nótunum langar mig að ráðleggja hæstv. ráðherra eftirfarandi: Þegar maður gerir mistök, segir eitthvað sem maður á ekki að segja, fer með rangt mál, þá er maður maður að meiri að viðurkenna það bara og biðjast afsökunar. Um það snýst það að almannahagsmunir séu umfram sérhagsmuni, sem er slagorð sem hæstv. ráðherra ætti að kannast við. Mig langar í lokin að spyrja hæstv. ráðherra um bréf sem allir þingmenn Norðausturkjördæmis skrifuðu samgönguráðherra þar sem þingmennirnir telja allir sem einn óásættanlegt að nýframkvæmdafé sé með öllu þurrkað út til Dettifossvegar. Mig langar að spyrja hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra hvort hann sé sammála sjálfum sér þegar hann skrifaði undir þetta bréf.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir framhaldsfyrirspurn. Ég ætla að leyfa mér, með leyfi forseta, að vitna í sjálfan mig í nefndu viðtali, að ég segi að það hafi verið afar óheppilegt að þarna virðist hafa rofnað sambandið milli þess sem þingmenn töldu sig vera að samþykkja og þess sem raunverulega gerist. Það svarar nú akkúrat þessu. Ég verð hins vegar að upplýsa hv. þingmann um að lög um opinber fjárlög gilda þegar misræmi er milli laga. Það eru fjárlögin sem eru hin endanlegu lög sem gilda í útgjöldum og tekjum ríkissjóðs. Fjárlögin eru það sem gildir.
Hvað með Dettifossveg?
Ég er sammála sjálfum mér.
Virðulegi forseti. Skipulagning og framkvæmd ferðaþjónustu er flókin auðlindanýting af augljósum ástæðum. Atvinnugreinin grípur inn í fjölmörg svið samfélagsins og styðst við fjölþættar náttúrunytjar. Þar með verðum við að setja henni ýmsar skorður. Náttúrunytjar kalla á náttúruvernd. Þjóðgarðurinn á Þingvöllum getur tekið við tilteknum fjölda á dag, mánuði eða ári. Samfélagsálag vegna hraðrar þróunar kallar á viðbrögð. Við getum kallað það samfélagsvernd. Lítið þorp, segjum Vík, fær nærri milljón manns í heimsókn. Þróun ferðaþjónustunnar í efnahagslegu tilliti kallar á varúð og viðspyrnu svo ein atvinnugrein vaxi ekki öllum öðrum langt yfir höfuð og skaði afrakstur landsins í heild. Af þessum sökum og umhyggju fyrir næstu kynslóðum er yfirlýst stefna að ferðaþjónustan verði ávallt sjálfbær - og hér merkir stefna bæði markmið og leiðir, ekki bara markmið eins og mikið af stjórnarsáttmála nýrrar ríkisstjórnar einkennist af. Sjálfbærni er samansett úr þremur þáttum, náttúrufarslegum, félagslegum og efnahagslegum. Sumir stjórnmálamenn og álitsgjafar, jafnvel fólk í ferðaþjónustu, gleyma þessu ansi oft og einblína bara á sjálfbærar náttúrunytjar í þessu samhengi. Virðulegi forseti. Nú hefur nýr hæstv. ráðherra tekið við málaflokknum. Þá er mikilvægt að við höfum góð skil á hugtökum í umræðum um úrbætur í ferðaþjónustunni og endurskoðun á lögum um hana jafnframt því að móta langtímastefnu. Það síðastnefnda legg ég áherslu á í þessum sérstöku umræðum. Sjálfbærni kallar á stýringu í auðlindanotkun, í ferðaþjónustu líkt og í landbúnaði eða sjávarútvegi. Stýringin snýst um a.m.k. þrenns konar viðbrögð: Í fyrsta lagi þarf að ræða og ákvarða þolmörk staða, þolmörk landsvæða og að endingu þolmörk landsins og horfa til allra þátta sjálfbærni. Ákvörðun þolmarka er ferli sem opinberir aðilar, sérfræðingar og heimamenn koma að og er til reglulegrar endurskoðunar. Hingað til hefur nær algjörlega skort á umræðu um þolmörk og hugtakið er að mestu fjarri allri stefnumótun. Í öðru lagi: Aðgangsstýring í þeim tilgangi að dempa álag og dreifa því fæst ekki nema að hluta með bílastæðagjöldum, gistináttagjöldum, aðgangseyri að stöðum eða þjóðgörðum, heldur ekki með nauðsynlegum komu- eða brottfarargjöldum. Ástæðan er einföld, gjöldin verða of lág miðað við háan ferðakostnað til landsins og innan lands. Gjaldtaka er þar með aðeins lítill þáttur aðgangsstýringar þegar á heildina er litið. Gjaldtaka hjálpar til við að lagfæra skemmdir, stýra umferð á vegum og inni á landsvæðum með stígagerð o.fl. og kosta úrbætur aðrar, en stýrir ekki fjölda ferðamanna eða hægir svo um munar á vexti í greininni. Aðgangsstýring felst fyrst og fremst í að framfylgja þolmörkunum sem ég ræddi með ákvörðun um ítölu gesta og með því að hafa nægan, menntaðan mannafla sem landverði af tvennum toga. Í þriðja lagi: Stjórnun og samþætting margra þátta þarf að vera skilvirk. Stjórnstöð ferðamála er samráðsvettvangur. Henni er ekki ætlað að taka yfir ábyrgð og skyldur stjórnkerfisins eða hagsmunasamtaka. Henni er stjórnað af fjórum uppteknum ráðherrum og hún mun bara starfa til ársins 2020. Og hvað tekur þá við? Það hefði átt að hefja vandaðan undirbúning að stofnun ráðuneytis á síðasta kjörtímabili og koma því svo á laggirnar, t.d. við stjórnarskipti. Ástandið í ferðaþjónustunni heilt yfir er ámælisvert að mati mjög margra aðila innan hennar og utan, hvort sem er ferðaþjónustufyrirtækja eða álitsgjafa. Gagnrýni kemur æ oftar fram meðal ferðamannanna sjálfra. Það verður því að koma þessum málum í viðunandi horf á skömmum tíma. Ef ég segi hér og nú að hæfilegur fjöldi ferðamanna, hæfilegur í þágu langflestra, samfélagsins, fyrirtækja, stofnana og ferðamanna, sé 3–4 milljónir á ári væri það hrein ágiskun. Viljum við vinna þannig og treysta á óljósa sjálfstýringu og samkeppni? Viljum við áfram rekast á hindranir, vandamál og öfugþróun þegar stærsta atvinnugreinin er í húfi af því að við stundum ekki ábyrg vinnubrögð við náttúru- og samfélagsnytjar? Sjálfbær ferðaþjónusta í sátt við landsmenn byggir varla á 8–10 milljónum ferðamanna á ári eða svo. Við höfum heyrt þá tölu, það er örugglega ekki ósk okkar allra.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni fyrir að vekja máls á þessum mikilvægu viðfangsefnum, þolmörkum, sjálfbærni og aðgangsstýringu á náttúrusvæðum. Ég veit að hv. þingmaður hefur þekkingu og skilning á málaflokknum sem er góður grundvöllur umræðu um þessi stóru mál og get í raun tekið undir nánast allt sem hv. þingmaður fór yfir. Ísland er áfangastaður sem byggir fyrst og fremst á aðdráttarafli oft viðkvæmrar náttúru og menningu fámennrar þjóðar. Á þessu mikla vaxtarskeiði íslenskrar ferðaþjónustu er brýnt að tryggja sjálfbærni greinarinnar til framtíðar, efnahagslega, náttúrulega og félagslega. Okkur hefur tekist vel til við að taka á móti ferðamönnum en innviðir hafa ekki fylgt vextinum nægilega hratt eftir. Fyrirsjáanlegt er að fjölgun ferðamanna haldi áfram þótt líklega muni hægja á vextinum, þótt við höfum svo sem haldið það í dágóðan tíma. Í stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar er lögð áhersla á sjálfbæra nýtingu auðlinda og uppbyggingu innviða sem er nauðsynleg til að tryggja að þessi grein haldi áfram að þróast í sátt við náttúru og samfélag. Langtímastefna um sjálfbæra ferðaþjónustu kallar á áreiðanlega og alþjóðlega samanburðarhæf gögn og mælikvarða sem nokkuð vantar upp á að séu fullnægjandi. Fyrir því hef ég talað. Er ætlunin m.a. að þróa sjálfbærni vísa og bæta svæðisbundna tölfræði sem hefur skort. Ein tegund rannsókna sem aukið fé hefur verið veitt í á síðustu árum er þolmarkarannsóknir sem gefa skýrari mynd en áður af stöðu mála hvað varðar þolmörk ferðamanna og íbúa umhverfis. Heilt á litið er ánægja ferðamanna með upplifun sína hér á landi mjög mikil og íbúar eru almennt jákvæðir í garð ferðamennskunnar. Þó eru vissulega vísbendingar um að upplifun ferðamanna á ákveðnum vinsælum ferðamannastöðum, svo sem Geysi, Þingvöllum og Jökulsárlóni, sé að einhverju leyti farin að skerðast vegna ástands göngustíga, aðstöðuskorts og ferðamannafjölda. Nauðsynlegt er að tryggja fjármögnun á ítarlegri rannsóknum á þessum þáttum sem grundvöllur að frekari ákvarðanatöku. Rannsóknir ber einnig að nýta til ákvarðanatöku og til þess að gera áætlanir, svo sem stefnumótandi stjórnunaráætlanir í ferðaþjónustu sem nú er í vinnslu. Í þeim verða áfangastaðir ferðamanna skilgreindir og skipulagðir í hverjum landshluta í samráði við heimamenn og með tilliti til þolmarka ferðamennsku. Ég bind vonir við þessa vinnu sem og landsáætlun um uppbyggingu innviða vegna álags af völdum ferðamennsku sem umhverfis- og auðlindaráðherra vinnur að. Með þeim á uppbygging á ferðamannastöðum að vera skilvirkari og vandaðri. Velja þarf hvaða staðir eiga að byggjast upp sem fyrirmyndarstaðir með mikla þjónustu og hækka þar með þolmörk þeirra og á hvaða stöðum er æskilegra að takmarka uppbyggingu til þess að Ísland höfði áfram til fjölbreyttara en verðmætari hópa ferðamanna. Á vinsælum og viðkvæmum stöðum þarf að stýra aðgenginu eins og við á til að vernda náttúru og minjar, dreifa álagi og bæta öryggi. Þeir sem bera ábyrgð á og hafa með höndum umsjón með hverjum stað fyrir sig eru almennt best til þess fallnir að meta hvernig þessari stýringu er háttað í krafti þekkingar sinnar á aðstæðum á hverjum stað. Slíkri stýringu má ná fram með ýmsum leiðum, svo sem göngupöllum, merkingum, fræðslu, aukinni landvörslu og stýringu á borð við einstefnu gönguleiða. Ég tel þó að við þurfum að ganga lengra á stöðum þar sem farið er að reyna á þolmörk og stýra aðgenginu með ákveðnari aðgerðum í samráði við ábyrgðar- og umsjónaraðila á hverjum stað. Þar koma fjöldatakmarkanir og/eða gjaldtaka til greina. Ég tek undir með hv. þingmanni að það er ekki nóg alls staðar að koma á fót einhverri gjaldtöku vegna þess að það getur aðeins verið hluti af aðgangsstýringu. Eitt af því sem kemur til skoðunar er að koma á svipuðu aðgangsstýringarkerfi og í fremstu þjóðgarðsstofnunum erlendis þar sem gjöld eru innheimt fyrir afnot af takmarkaði auðlind sem gerir stöðunum kleift að stýra umferð og afla tekna. Þannig axla fyrirtækin ábyrgð í þágu sjálfbærnimarkmiða í samstarfi við ríkisvaldið og það á samkeppnisgrundvelli en ekki á of íþyngjandi hátt. Það sem við ræðum hér og eins og menn vita er auðvitað líka á forræði annarra ráðherra, svo ég nefni það. Stýring svæða í eigu sveitarfélaga og einkaaðila á í mínum huga að vera sem mest á forræði þeirra. Til að svo megi verða þarf m.a. að styrkja svæðisbundið stoðkerfi ferðaþjónustu og finna leiðir til þess að sveitarfélög fái auknar tekjur af greininni til þess að standa undir nauðsynlegri þjónustu. Margumrædd bílastæðagjöld eru eitt verkfæri í því sambandi en ekki nóg. Slík innheimta er þegar komin á á Þingvöllum og mun samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra leggja fram frumvarp á næstunni sem heimilar hana í dreifbýli. Loks vil ég nefna mikilvægi þess að dreifa ferðamönnum og létta álagi af þéttsetnari svæðum. Meðal þess sem ríkisvaldið getur gert í því sambandi er að byggja upp greitt samgöngunet. Nú hefur Flugþróunarsjóður t.d. verið stofnaður og nýlega voru reglur hans rýmkaðar til að styrkja einnig flug sem millilendir t.d. á Keflavíkurflugvelli en heldur síðan áfram til Akureyrarflugvallar eða Egilsstaðaflugvallar. Hæstv. forseti. Hraður vöxtur ferðaþjónustunnar að undanförnu kallar á að einmitt þau mál sem hv. þingmaður dregur hér fram verði tekin fastari tökum. Þess vegna fagna ég þessari umræðu og vænti þess að hún verði gott innlegg í þá vinnu sem nú stendur yfir.
Virðulegur forseti. Í mínum huga er það alveg ljóst að aðgangsstýring er nauðsynleg. Fyrir því vil ég færa ýmis rök. Í fyrsta lagi náttúrunnar vegna. Við þurfum að hlífa henni við ágangi þar sem hann vill verða of mikill. Í öðru lagi þurfum við að huga að öryggi ferðamanna. Í þriðja lagi þurfum við að viðhafa aðgangsstýringu af efnahagslegum ástæðum. Við verðum að koma á skattheimtu eða gjaldtöku af ferðamönnum með einhverju móti, hvað svo sem hún kallast. Við verðum að hraða innviðauppbyggingu um land allt svo jafna megi öll þau neikvæðu áhrif jafnt sem jákvæðu áhrif sem gríðarlegur fjöldi ferðamanna hefur á íslenskt hagkerfi. Þetta verðum við að gera jafnvel með kvótasetningu á viðkvæmustu stöðunum, eins og hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson kom inn á. Ég vil hvetja ráðherrann til góðra verka og ég vil hvetja ráðherrann til skjótra viðbragða. Það er nefnilega þannig að forveri ráðherrans dró lappirnar svolítið í þessum málum og ríkisstjórnin öll, sú sem sat hér síðast. Það er synd hvernig farið var með tækifæri sem fóru forgörðum þá.
Virðulegi forseti. Aðgangsstýring er óneitanlega svolítið sérstakt orð að viðhafa um frjálsa för fólks, erlendra ferðamanna, um landið okkar. En við vitum öll hvað er átt við hér. Samkvæmt nýrri skýrslu sem Íslandsbanki kynnti í morgun er því spáð að um 2,3 milljónir ferðamanna muni koma til landsins á þessu ári. Það er 30% aukning frá því í fyrra. Verði spáin að veruleika er um að ræða mestu aukningu á einu ári sem um getur, eða fjölgun upp á um 530 þús. manns. Samkvæmt því er viðbúið að næsta sumar verði hér ein af hverjum fimm manneskjum erlendur ferðamaður. Viðbrögð manns við þessari spá eru einhvern veginn að þetta séu bæði mjög jákvæðar en jafnframt verulega ógnvekjandi fréttir eða sýn, sem þarf að bregðast við. Ferðaþjónusta á Íslandi hefur skapað sér sess sem ein helsta og verðmætasta atvinnugreinin okkar. Líkt og aðrar af okkar helstu atvinnugreinum byggir hún á náttúruauðlindum þjóðarinnar, eign núlifandi kynslóða og þeirra sem koma á eftir okkur. Við þurfum að vanda vel til verka þegar við stöndum frammi fyrir því að byggja þessa atvinnugrein enn frekar upp í sátt við fólk og náttúru. Þar er aðgangsstýringin mikilvæg en sú skýring getur, eins og hér hefur komið fram, falist í svo mörgu; uppbyggingu samgöngukerfis, fjölbreytni í menningarþjónustu o.s.frv. Við vitum að ferðamennirnir sem koma hingað hafa áhuga á náttúrunni okkar. En þeir koma líka vegna menningarinnar, hafa áhuga á matnum okkar og sögu þjóðar. Í öllum þeim þáttum eigum við töluvert inni hvað varðar upplýsingamiðlun til ferðamanna og uppbyggingu innviða hins vegar. Innan yfirstjórnar ferðamála er nú unnið að verkefnum sem stuðla að samhæfingu á stýringu greinarinnar. Þar er af nógu að taka og listinn er langur en ég nefni sérstaklega dreifingu ferðamanna um landið allt og síðan skynsamlega gjaldtöku, t.d. bílastæðagjöldin. Það er gríðarlega mikilvægt fyrir okkur öll að kortlagning og í kjölfar framkvæmd þessara verkefna [[Forseti hringir.]]verði ofarlega á forgangslista stjórnvalda.
Virðulegi forseti. Ég þakka málshefjanda og ráðherra fyrir að hefja þessa mikilvægu umræðu. Við erum öll sammála um að augljóst er að eitthvað þarf að gera. Það er auðvitað mjög mikilvægt, og við Framsóknarmenn erum svo sannarlega sammála málshefjanda í því að sjálfbærni þarf að byggja á þessum þremur undirliggjandi þáttum; umhverfi, félagslegum þáttum og efnahagslegum. Í því ljósi er líka rétt að muna að Ísland er stórt og þótt það séu rúmar 2 milljónir ferðamanna sem koma til landsins er þeim ákaflega misskipt um landið. Því vil ég spyrja hæstv. ráðherra. Nú kom það fram í ræðu hæstv. ráðherra, og hún var sammála málshefjanda, að það gætu verið staðir þar sem ekki er eingöngu hægt að stýra með gjaldtöku heldur ítölu. En hvernig á að stýra með gjaldtöku? Hvað hyggst ráðherrann gera í þeim efnum? Er verið að tala um mismunandi komugjöld eftir því hvort menn lenda á Egilsstöðum, Akureyri eða í Keflavík, á mismunandi tímum til að reyna að hvetja til þess að menn komi til landsins þegar færri eru? Er hugmyndin að beita bílastæðagjöldum og þá hvernig, hvaða skilgreiningar liggja þar til grundvallar? Það þarf líka að vera einhver tilgangur í því, þetta þarf að vera samhæft. Hvenær kemur í raun og veru alvörustefnumótun, heildstæð, um það hvernig við tökum á móti 2 milljónum ferðamanna og hvernig við náum að nýta allt landið þannig að það verði þessi sjálfbærnigrundvöllur, líka efnahagslegur, félagslegur, á öðrum stöðum en við þekkjum í dag og við vitum að er umhverfislegur vandi á einstaka stað? Það hefur margt breyst. Nú hefur Sjálfstæðisflokkurinn verið með þennan málaflokk í tæp fjögur ár og það er því kannski kominn tími á að heyra hver stefna Sjálfstæðisflokksins er í þeim málum, greina vandann í heild.
Virðulegi forseti. Mig langar að byrja á því að þakka málshefjanda áhugaverðan vinkil á þolmörk náttúru og ferðaþjónustu. Þetta var áhugavert erindi sem hann hélt hér í upphafi. Ég er sammála honum að mörgu leyti. Mig langar í þessu örstutta innleggi að koma inn á vinkil varðandi þolmörk náttúrunnar. Fyrir utan þá skoðun mína að hér ríki ákveðið stjórnleysi í ferðaþjónustunni, flugfélögin stýra framboði og eftirspurn, sem hefur mikil áhrif á innviði okkar, húsnæðismarkað og margt fleira sem við náum einhvern veginn ekki tökum á, langar mig að koma inn á að við stöndum frammi fyrir svo mörgum mikilvægum spurningum á næstunni og þurfum að taka mikilvægar ákvarðanir. Mig langar að taka sem dæmi Þríhnjúkagíg sem er núna í skipulagi þar sem við þurfum að taka ákvörðun um það hvort við ætlum að grípa inn í og hleypa fleiri ferðamönnum að þeim gíg og hver sjónarmiðin eru. Mér þætti gaman að heyra frá hv. þm. Ara Trausta Guðmundssyni hver skoðun hans á þeim sérstæða helli, hvort við ættum að hafa fyrirkomulagið eins og það er í dag og hleypa fáum að og halda hellinum algerlega í því standi sem hann er eða hvort við ættum að gera hlutina dálítið þannig að þetta verði nánast eins og næsta Bláa lón, það verði það mikill fjöldi sem fari að gígnum. Við stöndum frammi fyrir þeirri ákvörðun að þurfa þá að fara í það að búa til farveg ferðamanna að þessum gíg. Það er jafnvel eitthvað sem er í loftinu. Það væri áhugavert að heyra skoðun hans á því.
Frú forseti. Hér ræðum við aðgangsstýringu að ferðamannastöðum. Þegar sú umræða heyrist dettur mér óneitanlega í hug frænka mín og maðurinn hennar sem bjuggu í fínu húsi hér vestur í bæ. Það voru tvö herbergi í húsinu sem aldrei mátti koma inn í, það voru húsbóndaherbergið og betri stofan. Þangað þorði bara enginn að fara óboðinn. Húsbóndaherbergið var aldrei notað, ekki sinni einu sinni af heimilisföðurnum, og inn í betri stofuna var mönnum hleypt á aðfangadagskvöld og jafnvel á jóladag. Samt voru þau meðal fallegustu herbergjanna í öllu húsinu. Ástæða þess að við ræðum hér aðgangsstýringu er m.a. sú að hingað kemur gífurlegur fjöldi ferðamanna, en líka vegna þess að okkur hefur ekki lánast að laða ferðamenn um allt land. Við troðum nefnilega á hverju ári um tveimur milljónum ferðamanna í gegnum sama þrönga hliðið þó að við vitum að það leiði til ofbeitar á afmörkuðu svæði landsins á meðan stór hluti landsins er vannýttur. Þegar vandræðin eru orðin ljós, hvað gerum við þá? Jú, við bætum í og byggjum á nákvæmlega sama staðnum og hrækjum svo eitthvað í umhverfi þessara staða sem eru undir áníðslu. Ég verð satt að segja meira og meira hissa á því að Landvernd og önnur umhverfisverndarsamtök skuli ekki löngu vera búin að hella sér í baráttuna fyrir því að opna fleiri fluggáttir inn í landið. En það er auðvitað gleðilegt, eins og hæstv. ráðherra kom inn á, að við erum farin að velta þessum hlutum fyrir okkur, m.a. með stofnun Flugþróunarsjóðs og vitundarvakningu ferðamálayfirvalda. Við eigum nefnilega dýrðlegar perlur út um allt land, allt frá Hornströndum að Hallormsstað og Ásbyrgi til Hvítserks. Við þurfum að opna þessa töfraveröld fyrir ferðamönnum. Það er skilvirk byggðastefna. Þar liggur ekki síst óinnleystur hagvöxtur landsbyggðarinnar Ég ætla svo í seinni ræðu minni [[Forseti hringir.]]að koma aðeins inn á það hvernig við eigum að byggja þetta upp.
Virðulegi forseti. Ég vil byrja á að þakka frummælanda fyrir framtakið og hæstv. ráðherra fyrir þátttökuna. Ég er ánægður með ýmislegt sem þar kom fram. Ég held að stóra vandamálið sé, eins og margir hafa komið inn á, að skort hefur algerlega á stefnumótun stjórnvalda í þessum málum. Ég held að leitun sé að atvinnugrein sem hefur kallað jafn sterkt eftir því að um hana verði mörkuð almennileg stefnumótun og er með ferðaþjónustuna. Mörgum spurningum þarf að svara í því. Hvaða framkvæmdir á að fara í á vegum hins opinbera hlutafélags Isavia þegar kemur að flugstöðinni? Hvar ætlum við að búa til aðstöðu til að fljúga svo mörgum inn til landsins? Hvernig ætlum við að stýra því? Ætlum við að gera það? Hvernig eigum við að haga þessum málum varðandi dreifingu, ef hægt er? Bæði hvað varðar tíma og eins svæði. Hér hafa ýmsir hv. þingmenn og hæstv. ráðherra komið inn á bílastæðagjöld sem er gott og vel. Ég minni þó á að bílastæðagjöld eru þjónustugjöld. Þau mega í raun ekki gera neitt nema standa undir þeim kostnaði sem hlýst af að veita þá þjónustu, í þessu tilfelli bílastæðin. Þannig að bílastæðagjöld eru ekki svar við auknum tekjum í ríkissjóð af ferðaþjónustunni. Og almennt hefur mér þótt umræðan vera þannig að við höfum verið að snúa henni á haus. Það er eins og við getum ekki framkvæmt neitt í ferðaþjónustunni öðruvísi en að vera búin að marka því sérstaka tekjustofna. Að merktar krónur hafi komið inn í ríkiskassann, næstum því krónu á móti krónu, áður en við erum tilbúin að hleypa þeim aftur út til að byggja upp svæði og svo tryggja landvörslu. Ég held að við þurfum að fara að horfa á það að hver ferðamaður skilar í þjóðarbúið rúmlega 200 þús. kr. Það er skylda okkar að auka við landvörslu eins og hæstv. ráðherra [[Forseti hringir.]]kom hér inn á, gleðilega, og byggja upp. Við eigum ekki að bíða eftir því að afmarka tekjustofnana heldur nýta þá fjármuni sem við höfum nú þegar.
Virðulegi forseti. Það er ekki í fyrsta skipti á þessu þingi sem ferðaþjónusta er til umræðu í sérstakri umræðu. Það er alltaf litið á að það sem gert er í ferðaþjónustu á undanförnum árum sé sérstakt vandamál en ég lít nú á það sem verkefni. Ég held að engin atvinnugrein á Íslandi sé jafn sjálfsprottin og ferðaþjónusta. Það að kalla eftir opinberri afstöðu eða stefnumótun stjórnvalda held ég sé býsna erfitt vegna að þessi grein verður alltaf sjálfsprottin, í fyrsta lagi út frá þeim neytendum sem koma og það verður að takast á við það. Það er vissulega hægt að viðhalda sjálfbærni í þessari grein en við þurfum að vera við því búin, og það að bregðast alltaf við einhverri tekjuöflun - það verða engar tekjur til fyrir ríkissjóð af engu. Ferðaþjónustan skilar sennilega 80 milljörðum af svokölluðu skattspori, eins og það er nú hugsað. Virðisaukaskattstekjur af þessari útflutningsgrein eru sennilega um 30 milljarðar sem ella kæmu ekki ef um vöruútflutning væri að ræða. Það verður að horfa á þetta út frá því að farþegar koma hérna af fúsum og frjálsum vilja. Þeim verður ekki stýrt. Þeir geta hins vegar keypt sér þá sjálfsprottnu þjónustu sem er í boði og vissulega þarf að verðleggja hana. Árið 2001 var því spáð að ferðamenn á Íslandi yrðu u.þ.b. ein milljón árið 2016. Þá var reiknað með 8% aukningu, en í stað 8% aukningar varð 12% aukning, það skilaði af sér 1.800 þúsund ferðamönnum. Það er lítill vandi að skattleggja hér þá þjónustu, eins og t.d. gistináttaþjónustu, það er gjald sem fólk þekkir í öllum löndum. Virðulegi forseti. Þetta umræðuform er mjög knappt. Tími minn er búinn. Ég hef lokið máli mínu.
Virðulegi forseti. Ferðamannasvæði á Íslandi eru misstór, misaðgengileg og misviðkvæm. Engin ein lausn hentar alls staðar, en þó ættum við að geta verið sammála um ákveðin viðmið. Stefna Pírata í ferðamálum er skýr. Við viljum langtímaáætlun um skipulag og uppbyggingu þar sem áhersla er á sjálfsákvörðunarrétt nærsamfélagsins. Við leggjum áherslu á góða upplifun ferðamanna, að ávinningur af ferðaþjónustu dreifist til nærsamfélagsins og nýtist við náttúruvernd. Áhersla er á menntun í ferðamálafræðum, leiðsögn og landvörslu. Píratar telja gistináttagjald vera ákjósanlega leið til tekjuöflunar og skuli það renna beint til sveitarfélaga. En sú staða er nú uppi að gera þarf mikið átak í uppbyggingu ferðamannastaða vegna ágangs til að tryggja öryggi, náttúrulegt umhverfi og möguleika á afturhvarfi til náttúrulegs umhverfis. En til þess að dreifa álagi eru fleiri möguleikar. Við getum kynnt minna þekktar náttúruperlur, björgunarsveitir þurfa einnig að fá aukinn stuðning og að náttúruperlur séu síðan almennt í eigu allra landsmanna, alla vega nærsamfélagsins. Síðast en ekki síst þurfum við að tryggja almannaréttinn, að sátt sé um hvernig almannaréttinum er hagað, og að almenningssamgöngur milli allra þéttbýlisstaða séu viðunandi. Það er gríðarlega mikilvægt. Við erum nefnilega ekki aðeins að tala um landið okkar heldur land barna okkar, jörð barna okkar og barnabarna. Vera okkar mannfólksins á þessari jörð telur um sex mínútur og við hérna inni munum ekki ná að lifa fjórðung úr sekúndu í alheimsdagatalinu, eins og Carl Sagan lagði það upp í Cosmos. Við erum skammlífir áhorfendur í jarðsögulegu samhengi en okkur hefur jafnframt tekist að móta umhverfi okkar að eigin þörfum. Við þurfum hins vegar að athuga hvort við gerum óafturkræfar breytingar, [[Forseti hringir.]]hvort sem er fyrir næstu kynslóðir eða jörðina.
Hæstv. forseti. Ég vil þakka málshefjanda þessa góðu umræðu sem seint verður tæmd, eins og sýndi sig í sérstökum umræðum tengdum þessum málaflokki í síðasta mánuði. Fangnaðarefni er að sérstök skrifstofa ferðamála hefur verið sett á fót þar sem fimm manns munu einbeita sér að málaflokknum. Nú þegar málaflokkurinn hefur verið á hendi Sjálfstæðisflokksins í á fimmta ár er eðlilegt að kallað sé eftir framkvæmdum og aðgerðum, aðkallandi aðgerðum sem snúa m.a. að því að við göngum ekki of nærri okkar viðkvæma landi. Eins og margoft hefur komið fram hefur ferðamönnum fjölgað mikið á Íslandi og menn láta jafnvel sem svo að Ísland sé að verða uppselt. Það tel ég ekki vera því að þótt við þverfótum vart fyrir okkar ágætu ferðamönnum í miðbæ Reykjavíkur og þeir fylli hótel og gistirými á ákveðnum stöðum um landið eru þeir ekki fyrirferðarmiklir alls staðar. Þessi nýja stoð í efnahagskerfi okkar þarf að styrkja fleiri samfélög en nú er. Stýringin þarf að vera markviss og byggð á sjálfbærni. Ég vil því beina nokkrum spurningum til ráðherra: Finnst ráðherra fýsileg sú tilhugsun að rukka ferðamenn á mörgum stöðum? Eigum við að hafa skúra við fjölda bílastæða og rukka? Hvernig sér ráðherra hlut sveitarfélaga í uppbyggingu og dreifingu ferðamanna? Svo er það líka stóra spurningin: Viljum við endilega fleiri ferðamenn? Í samanburði við aðrar þjóðir eigum við að geta það. En viljum við það? Ef þeir eiga að komast um landið þá þurfum við að bæta vegakerfið. Það gengur ekki svo glatt hjá okkur núna. Ferðaþjónustan segir okkur að aukning tekna á síðasta ári umfram árið þar á undan séu um 20 milljarðar. Getum við notað það beint inn í flokkinn til vegagerðar t.d.? Hvaða áhrif telur ráðherra að bágborið samgöngukerfi hafi á dreifingu ferðamanna um landið? Ferðamannalandið Ísland verður að vera land sem við viljum búa í.
Frú forseti. Ég er ósammála hv. þm. Vilhjálmi Bjarnasyni að ferðaþjónustan sé sjálfsprottin grein sem á ekki að lúta neinum, í raun engri stefnumótun. Í heimi sem verður sífellt einsleitari verður hið smáa og sérstaka dýrmætara og þar liggur nefnilega sérstaða okkar. Við eigum dæmi víða um heim þar sem metnaðarlaus massatúrismi sem hefur ekkert skeytt um staðhætti hefur breyst úr huggulegum draumi í martröð á fáum áratugum. Við getum í raun vaknað hvar sem er í heiminum og vitum ekkert hvar við erum. Við göngum niður og það er sami morgunmaturinn, sömu pálmatrén, sömu teppin, dyraverðirnir eru eins klæddir. Við förum út og þetta eru skyndibitakeðjur, þetta er algjörlega einkennalaust. Ef við værum ekki með farmiðann í vasanum vissum við í raun ekki hvar í heiminum við værum stödd. Við höfum tækifæri ef við verðum ekki þessari flatneskju að bráð, ef við gefum sérstöðu okkar betri gaum og byggjum á henni. Þar þarf hið opinbera að koma fram með framkvæmdaáætlun innviða sem byggir á gæðum, varanleika og umhyggju fyrir náttúru og staðháttum. Við getum lært mikið af ýmsum þjóðum, ótrúlegt en satt, t.d. Norðmönnum sem hafa byggt upp mjög merkilegt ferðamannanet meðfram vesturströndinni sem byggir einmitt á þessum gæðum. Þetta er kostnaðarsamt og það er auðvitað eðlilegt að ferðamennirnir greiði að einhverjum hluta þann kostnað. Við þurfum að ná sátt um tekjustofna og það þarf að ráðstafa peningum að einhverju leyti til sveitarfélaganna sem geta byggt upp þessa innviði og laðað til sín ferðamenn. Auðvitað þurfum við aðgangsstýringu á einstökum svæðum en það held ég að verði alltaf misjafnt og háð aðstæðum hverju sinni hvernig er að því staðið. En í guðanna bænum, við skulum byggja upp þennan atvinnuveg með langtímahagsmuni að leiðarljósi en ekki skammtímasjónarmið.
Virðulegi forseti. Ég þakka svör og góðar en því miður stuttar umræður. Það kveður við breyttan tón hjá hæstv. ferðamálaráðherra miðað við viðtal í Fréttablaðinu um daginn. Þar ræddi hún fyrst og fremst um bílastæðagjöld sem aðgangsstýringu en nú er hún búin að opna á þolmörk og fleira og það er mjög gott. Ég hef rætt mjög skýrt um ítölu á fjölmörgum svæðum. Ég tel að það stuðli sjálfkrafa að dreifingu ferðamanna um landið en það gerir auðvitað líka uppbygging á nýjum stöðum. Auknar rannsóknir eru ekki lengur fyrirstaða. Við höfum töluvert af þeim, þær eru langtímaverkefni en nú þarf aðgerðir þegar í stað. Við þurfum ekki að bíða eftir frekari rannsóknum. Jákvæðnin er tekin að dala, ég fullyrði það, hjá íbúum sumra staða og ferðamönnunum sjálfum. Ein orsökin er mikil ánauð á samfélög og náttúru og ég fullyrði að landsskemmdir eru orðnar verulega miklar á allt of mörgum stöðum. Hvað fjármögnun snertir eru bílastæðagjöldin auðvitað bara dropi í hafið. Þau eru þjónustugjöld. Við erum að ræða um komugjöld, 2.000 kr. komugjald á hvert höfuð myndi gefa okkur 4–5 milljarða. Það eru líka fleiri gjöld, þar á meðal gistináttagjald sem þarf að vera hlutfallstala af verði gistingar. Við erum að tala um hugsanlegar breytingar á virðisaukaskatti, bein framlög hins opinbera og fleiri innkomugáttir. Þetta er allt hárrétt. Hæstv. ráðherra nefndi líka almannarétt í viðtalinu í blaðinu, talaði um að grípa til takmarkana á aðgengi einstaklinga að almenningi. Þetta eigum við alveg eftir órætt. Hún kom ekki að ráðuneyti ferðaþjónustu, sem ég tel brýnt, og heldur ekki að endurskoðun laga í ferðaþjónustunni sem ég nefndi svo sem ekki en eru mjög brýn. [[Forseti hringir.]]Hvað Þríhnúkagíginn snertir þarf að ræða hvort rétt sé að búa til lítil jarðgöng til hliðar inn í gíginn þannig að margfalt fleiri geti notið hans en nú er.
Frú forseti. Tvær mínútur eru auðvitað allt of stuttur tími. Ég vona að ég tali ekki of hratt. Landsáætlun sem heyrir undir umhverfis- og auðlindaráðherra er auðvitað tiltölulega nýtt plagg. Þar er ábyrgðin að skýrast, hver ber ábyrgð á því að byggja upp innviði á ferðamannastöðum almennt. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er orðinn of flókinn. Ég er að láta vinna frumvarp sem ég hlakka til að koma með inn í þingið þar sem er breytt hlutverk þannig að allar framkvæmdir á svæðum í eigu ríkisins fari undir landsáætlunina. Framkvæmdasjóður ferðamannastaða er þá fyrir einstaklinga, sveitarfélög og minni framkvæmdir. Við höfum frá árinu 2011 sett 2 milljarða í framkvæmdir, 3 milljarða samtals en 1 milljarður hefur ekki getað farið út. Þegar talað er um að ekkert hafi verið gert finnst mér það ekki rétt þó að ég geri ekki lítið úr öllu því sem þarf að gera. Mikil uppbygging hefur samt átt sér stað. Það er að fara af stað vinna í fjármálaráðuneytinu um sérleyfi sem gengur út á að þeir sem gera út á okkar takmörkuðu auðlind greiði fyrir það gjald. Mér finnst það mjög gott. Það var það fyrsta sem ég nefndi þegar ég kom inn í mitt ráðuneyti. Það hakar í þau box að snúa að sjálfbærni og stýringu, að þeir sem gera út á takmarkaða auðlind greiði fyrir það. Þannig getum við líka tryggt almannaréttinn. Ég tek alveg undir með hv. þingmanni, það er mjög mikilvægt að halda í hann. Ég er hins vegar viss um að við getum fundið leiðir þar sem við náum þessum markmiðum á sama tíma og við sem viljum ganga inn á náttúruperlur getum gert það. Mér finnst hins vegar sjálfsagt að menn greiði fyrir að leggja í bílastæði, kafa, fá leiðsögn um svæðið eða hvað svo sem það er. Leiðarljósið verður að vera alveg skýrt, jákvæð upplifun ferðamanna, að tryggja náttúruverndina, gæðin á ímynd landsins. Við erum með skýra stefnumótun í vegvísunum og megum ekki gera lítið úr því. Þar er stór mynd þó að það vanti síðan langtímastefnuna sem við erum að reyna að vinna á sama tíma og við erum að taka á móti öllum þessum fjölda. Þess vegna erum við að elta skottið á okkur. Mér finnst líka mikilvægt að það komi fram að við höfum gert þetta af miklum sóma. Íslendingar hafa tekið á móti nánast 2 milljónum ferðamanna af miklum sóma. Það má ekki gera lítið úr því sem vel er gert þrátt fyrir að margt sé ógert. Ég hef talað um dreifingu ferðamanna frá fyrsta degi, hversu mikilvægt það sé [[Forseti hringir.]]og að þetta sé sjálfsprottin og sjálfbær byggðaaðgerð og allt unnið með sveitarfélögunum. Bílastæðagjöldin eru ekki eina sem ég hef nefnt. Það eru líka [[Forseti hringir.]]sérleyfin. Þetta eru mörg tól og ég vildi að ég gæti talað lengur. Ég bið einhvern um að koma með skýrslubeiðni.
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um hlutafélög, lögum um einkahlutafélög og lögum um sjálfseignarstofnanir sem stunda atvinnurekstur á þskj. 329, mál nr. 237. Hér er að meginstefnu til um að ræða einföldun á regluverki atvinnulífsins, aukin skilvirkni, minna skrifræði og einfaldari samskipti við opinbera aðila um leið og kostnaði er haldið niðri. Unnið hefur verið að því í ráðuneytinu í samvinnu við fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra að endurskoða félagalöggjöfina í þeim tilgangi að einfalda regluverk atvinnulífsins, en tillögurnar í þessu frumvarpi lúta að einföldun regluverks hlutafélaga og einkahlutafélaga. Í frumvarpinu er einnig brugðist við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA vegna skilyrða um búsetu og heimilisfesti stofnenda, stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og útibússtjóra hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur. Þá eru í frumvarpinu lagðar til minni háttar breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög sem liður í því að stemma stigu við misnotkun á félagaforminu. Samantekið eru breytingarnar sem lagðar eru til í frumvarpinu þríþættar. Í fyrsta lagi eru lagðar til breytingar til einföldunar á lagaumhverfi hlutafélaga og einkahlutafélaga. Í gildandi lögum er gert að skilyrði að meiri hluti stofnenda hlutafélags skuli hafa heimilisfesti hér á landi eða helmingur sé tala stofnenda jöfn. Búsetuskilyrði gildir ekki um ríkisborgara EES-ríkja, aðildarríkja stofnsamnings EFTA og Færeyinga séu þeir búsettir í framangreindum ríkjum. Aðrir en framangreindir aðilar þurfa undanþágu ráðherra. Slíkar undanþágur eru almennt veittar, en auk þess geta erlendir einstaklingar og lögaðilar óháð búsetu og heimilisfesti keypt hlut í félögum sem þegar hafa verið stofnuð. Lagt er til að skráð félagasamtök og lífeyrissjóðir geti stofnað hlutafélag og einkahlutafélag án þess þurfa til þess undanþágu ráðherra líkt og nú er. Slík undanþága er einnig almennt veitt sé eftir henni óskað, en framangreindir aðilar geta auk þess keypt hlut í félögum sem þegar hafa verið stofnuð. Lagt er til að frestur til að senda hlutafélagaskrá tilkynningar verði í nokkrum tilvikum lengdur úr tveimur vikum í fjórar vikur. Er fresturinn þannig færður til samræmis við almennan tímafrest um skráningu og tilkynningar, en ákvæði um skráningu er að finna í lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög. Gerð er tillaga um breytingu á ákvæði um hvað tilkynning um stofnun útibús erlends hlutafélags og einkahlutafélags skuli innihalda og hvaða gögn skulu fylgja slíkri tilkynningu. Í öðru lagi eru í frumvarpinu lagðar til breytingar á skilyrðum um búsetu stjórnarmanna, framkvæmdastjóra og útibússtjóra hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur þannig að búsetuskilyrðið gildi ekki fyrir ríkisborgara EES-ríkis, aðildarríkis stofnsamnings EFTA og Færeyja, sama hvar þeir eru búsettir í heiminum, sem og einstaklinga sem búsettir eru í framangreindum ríkjum. Með breytingunni er brugðist við athugasemdum Eftirlitsstofnunar EFTA um að skilyrði um búsetu og heimilisfesti stofnenda, stjórnarmanna og framkvæmdastjóra og útibússtjóra hlutafélaga, einkahlutafélaga og sjálfseignarstofnana sem stunda atvinnurekstur séu ekki í samræmi við EES-samninginn. Í þriðja lagi eru síðan lagðar til minni háttar breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög sem liður í því að stemma stigu við misnotkun á félagaforminu. Mikilvægt er að gæta meðalhófs við leit að leiðum til úrbóta og þær aðgerðir sem ráðist verður í séu vel ígrundaðar. Breytingarnar mega ekki vera of íþyngjandi fyrir atvinnulífið eða hindra frumkvöðla og nýsköpunarstarfsemi. Samþykktar hafa verið breytingar á lögum um ársreikninga sem m.a. er ætlað að tryggja að hlutafélög og einkahlutafélög skili ársreikningi til opinberrar birtingar. Gert er ráð fyrir að breytingarnar leiði til þess að á hverjum tíma liggi fyrir betri upplýsingar um fyrirtæki í rekstri. Með þeim breytingum sem hér eru lagðar til auk þeirra breytinga sem lagðar hafa verið til á lögum um ársreikninga er stigið skref, annars vegar til að stemma stigu við misnotkun á félagaforminu og hins vegar til að greina megi betur umfang vandans sem af henni hlýst. Þessar breytingar eru eftirfarandi: Lagt er til að ekki verði lengur hægt að greiða hlutafé við stofnun hlutafélags og einkahlutafélags með kröfu á hendur stofnendum félagsins. Þrátt fyrir að slíkt sé ekki algengt þykir rétt að leggja til umrædda breytingu, m.a. sem lið í því að tryggja að hlutafé eða verðmæti komi sannarlega inn í hlutafélag við stofnun þess. Lagt er til að missi stjórnarmenn hlutafélags eða einkahlutafélags hæfi til setu í stjórn og framkvæmdastjórar hæfi til að gegna starfi sínu skulu þeir upplýsa hlutafélagaskrá þar um. Í framkvæmd hefur hlutafélagaskrá afskráð stjórnarmenn og framkvæmdastjóra missi þeir hæfi sitt til setu í stjórn eða til að gegna setu framkvæmdastjóra. Er breytingin lögð til í samræmi við framkvæmdina. Lagt er til að skráning stjórnarmanna og framkvæmdastjóra skuli standa óbreytt í hlutafélagaskrá eftir að héraðsdómari hefur kveðið upp úrskurð um að bú félagsins verði tekið til skipta. Verði frumvarp þetta að lögum mun það einfalda tiltekin atriði við stofnun, starfsemi og skráningu hlutafélaga og einkahlutafélaga. Breytingarnar hafa áhrif á samskipti atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins og fyrirtækjaskrár við stofnendur og stjórnendur slíkra félaga, en ekki er gert ráð fyrir að frumvarpið hafi áhrif á stjórnsýslu ráðuneytisins eða stofnunarinnar eða rekstur svo að nokkru nemi. Verði frumvarpið óbreytt að lögum er ekki gert ráð fyrir að það muni hafa í för með sér aukin útgjöld fyrir ríkissjóð. Hæstv. forseti. Ég tel að hér sé á ferðinni þýðingarmikið frumvarp sem miðar að því að einfalda lagaumhverfi hlutafélaga og einkahlutafélaga og að koma til móts við athugasemdir Eftirlitsstofnunar EFTA vegna skilyrða um búsetu og heimilisfesti, líkt og áður hefur verið rakið. Jafnframt eru í frumvarpinu lagðar til minni háttar breytingar á lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög sem liður í því að stemma stigu við misnotkun á félagaforminu. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar og meðferðar.
Virðulegi forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á vopnalögum, nr. 16/1998. Frumvarpið var áður lagt fram á 145. löggjafarþingi en var ekki afgreitt og er nú lagt fram að nýju efnislega óbreytt. Með frumvarpi þessu eru lagðar til tilteknar breytingar á vopnalögum til þess að innleiða reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/2013 um markaðssetningu og notkun forefna til sprengiefnagerðar. Framangreind reglugerð hefur verið tekin upp í samningnum um Evrópska efnahagssvæðið með ákvörðun sameiginlegu EES-nefndarinnar nr. 269/2014 um breytingu á II. viðauka við EES-samninginn frá 2. maí 1992. Eftirlitsstofnun EFTA setti íslenskum stjórnvöldum á sínum tíma lokafrest til 2. maí sl. til þess að innleiða framangreinda reglugerð. Það var ekki gert og með stefnu sem er dagsett 16. nóvember sl. höfðaði Eftirlitsstofnun EFTA mál gegn Íslandi á grundvelli 2. mgr. 31. gr. samningsins milli EFTA-ríkjanna um stofnun eftirlitsstofnunar og dómstóls. Í þeirri stefnu óskaði Eftirlitsstofnun EFTA, ESA, eftir yfirlýsingu EFTA-dómstólsins um að Ísland hafi ekki uppfyllt skyldu sína með því að taka ekki upp í landsrétt reglugerðina sem innleiða á með frumvarpi þessu. Ísland er búið að skila sinni málsvörn til EFTA-dómstólsins og bíður málið afgreiðslu hjá dómnum. Í frumvarpinu sem hér liggur fyrir Alþingi er lagt til bann við heimatilbúnum sprengjum. Þá er lagt til að forefni til sprengiefnagerðar verði skilgreint í vopnalögum og að ráðherra fái heimild til að kveða á um það í reglugerð hvaða forefni skuli háð takmörkunum og hvaða forefni skuli vera tilkynningarskyld. Enn fremur er lagt til að ráðherra fái heimild til að kveða á um í reglugerð að öll viðskipti með tiltekin forefni til sprengiefnagerðar skuli skráð og lagðar til leiðbeiningar um það hvað teljist til grunsamlegra viðskipta. Reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/2013 um markaðssetningu og notkun forefna sprengiefna er afrakstur fastanefndar Evrópusambandsins um forefni til sprengiefnagerðar, en á árinu 2008 auðkenndi nefndin mörg efni sem unnt er að misnota til hryðjuverkaárásar. Með reglugerðinni er komið á samræmdum reglum um aðgengi, markaðssetningu, umráð og notkun forefna en tilgangurinn með reglunum er að takmarka aðgengi almennings að tilteknum efnum sem talin eru upp í viðaukum við reglugerðina og reyna þannig að tryggja öryggi almennings. Reglurnar fela í sér takmarkanir á notkun efnanna, skilyrði um skráningu þeirra, tilkynningarskyldu og eftirlit vegna þeirra. Í þessari reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins er efnunum skipt upp í tvo flokka. Annars vegar efni sem óheimilt er að selja almennum borgurum nema undir ákveðnum styrkleikamörkum og er þeirra getið í I. viðauka í reglugerðinni. Þessi efni eru sjö talsins en þar á meðal er t.d. efnið vetnisperoxíð sem er eitt af uppistöðuefnunum í tiltekinni sprengju sem talið er að hafi verið notuð í hryðjuverkaárásunum í Brussel í mars á síðasta ári. Hins vegar er um að ræða efni sem eru aðeins tilkynningarskyld ef grunsamleg viðskipti eiga sér stað með þau. Þessi efni eru átta talsins og eru talin upp í II. viðauka í reglugerðinni. Þar er t.d. að finna efnið aseton, sem einnig er nauðsynlegt til að framleiða þá sprengju sem ég nefndi áðan. Þar er einnig að finna efnið ammóníumnítrat sem er eitt af uppistöðuefnunum í sprengiefni sem kallast ANFO og var t.d. notað í hryðjuverkunum í Noregi árið 2011 og Oklahoma í Bandaríkjunum árið 1995. Efnin sem talin eru upp í viðaukum reglugerðarinnar geta tekið breytingum. Þannig getur styrkleiki efnanna sem talin eru upp breyst eða efni verið tekin út af lista eða fleiri efnum bætt við lista. Vegna þessa liggur fyrir að auk þeirra breytinga sem hér er lagt til að gerðar verði á vopnalögunum, verði reglugerðin innleidd að meginstefnu til með reglugerð sem mun þá eiga sér stoð í vopnalögum, nr. 16/1998, eins og þau lög munu væntanlega taka breytingum verði frumvarp þetta að lögum. Þá ætla ég rétt að víkja að helstu atriðum sem snúa að efni og áherslum þessa tiltekna frumvarps sem nú liggur fyrir Alþingi. Í fyrsta lagi er lagt til að það skuli heimilað að kveða á um með reglugerð hvaða efni og blöndur, sem hægt er að misnota til ólöglegrar framleiðslu sprengiefna, skuli teljast til forefna til sprengiefnagerðar samkvæmt lögunum. Ljóst er að fjölmörg efni má nota til sprengiefnagerðar. Mörg hver eru í almennri notkun, svo sem eldsneyti, áburður og fleira. Því var talið rétt að skilgreiningin á forefnum hverju sinni miðist við I. og II. viðauka í þeirri reglugerð sem áður er nefnd, reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins. Þá getur efnum sem eiga að sæta takmörkunum fjölgað, leyfður styrkleiki þeirra breyst og fleira. Þess vegna er nauðsynlegt að sá möguleiki sé fyrir hendi að breyta þessum lista með skjótum hætti. Í öðru lagi leiðir af reglugerðinni að banna framleiðslu heimatilbúinna sprengja. Því er lagt til að óheimilt verði að búa til, varðveita, hafa í fórum sínum, selja, flytja til landsins eða flytja úr landi heimatilbúnar sprengjur. Þó svo að ákvæðinu sé ætlað að ná til gerðar af sprengjum sem ætlunin er að nota til hryðjuverka mun ákvæðið einnig ná til annarra sprengja, svo sem rörasprengja, sem því miður eru dæmi um að hafi verið gerðar hér á landi og valdið hafa bæði líkams- og eignatjóni. Í þriðja lagi er lagt til að kveðið verði á um það í vopnalögum að almennum borgurum verði óheimilt að hafa í fórum sínum og nota forefni sprengiefna í meiri styrkleika en viðmiðunarmörk samkvæmt reglugerð kveða á um. Ráðherra gæti þó veitt undanþágu frá þessu banni vegna ákveðinna efna og það yrði þá gert með reglugerð. Þá er lagt til að ráðherra geti ákveðið með reglugerð að skrá skuli öll viðskipti með forefni. Í fjórða lagi er lagt til að lögð verði á sú skylda á þann sem framleiðir, flytur inn, flytur út eða verslar með forefni að tilkynna um grunsamleg viðskipti. Í frumvarpinu eru leiðbeiningar um það hvenær viðskipti geta verið grunsamleg og ég vísa því til frumvarpsins um það. Í fimmta lagi er lagt til að heimila ráðherra að ákveða með reglugerð hvaða viðskipti með forefni samkvæmt lögunum skuli skráð og hvernig skuli meðhöndla skrána. Rétt þykir að kveða á um í lögum hvaða upplýsingar vegna slíkra viðskipta skuli skráðar, hve lengi skráin skuli vera vistuð og önnur grunnatriði. Flest fyrirtæki hafa skráningarkerfi nú þegar um viðskipti og viðskiptamenn sína þannig að hugsanlega, ef af skráningu verður, ætti þetta ekki að valda miklum óþægindum fyrir fyrirtæki og viðskiptamenn. Hins vegar kann að vera að aðgreina þurfi þessa skrá frá öðrum viðskiptaskrám svo hægt verði að miðla upplýsingum úr skránum til lögreglu eða tollstjóra og/eða veita þessum opinberu aðilum aðgang að þessum upplýsingum. Með tilkynningarskyldu á grunsamlegum viðskiptum sem getið er hér að framan, sem og skráningarskyldu er gerð krafa um að persónuupplýsingar verði unnar og birtar þriðja aðila ef um er að ræða grunsamleg viðskipti. Þess verður með öðrum orðum krafist að viðskipti sem eru grunsamleg verði skráð og þau tilkynnt til yfirvalda. Skráningin og birtingin felur í sér skerðingu á grundvallarréttindum til einkalífs og réttindum til verndar persónuupplýsinga. Það sama gildir ef ráðherra ákveður með reglugerð að taka upp skráningarkerfi. Gert er ráð fyrir því í frumvarpinu að þau grundvallarréttindi til verndar persónuupplýsinga séu vernduð á viðeigandi hátt þegar persónuupplýsingar einstaklinga eru unnar við beitingu laganna og reglugerða sem settar kunna að verða. Höfð hefur verið hliðsjón af lögum um persónuvernd og meðferð persónuupplýsinga, nr. 77/2000, sem og tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá því í október 1995 um vernd einstaklinga í tengslum við vinnslu persónuupplýsinga og um frjálsa miðlun slíkra upplýsinga við gerð þessa frumvarps, einkum um vinnslu persónuupplýsinga í tengslum við skráningu viðskipta og tilkynningar um grunsamleg viðskipti. Taka þarf tillit til almennra meginreglna um gagnavernd sem varða lágmörkun gagna, takmörkun vegna tilgangs, meðalhóf og nauðsyn, sem og kröfuna um að sýna skráðum aðila tilhlýðilega virðingu að því er varðar rétt hans til aðgengis, til leiðréttingar og ekki síst til eyðingar upplýsinga. Í sjötta lagi er lagt til að ráðherra geti með reglugerð um forefnið til sprengiefnagerðar m.a. kveðið á um þær tegundir forefna sem sæta takmörkunum, sæta eingöngu tilkynningarskyldu, skráningarskyldu, viðmiðunar- og styrkleikamörk og fleira í þeim dúr. Líkt og fram hefur komið felur frumvarpið í sér reglur sem hafa áhrif á almannahagsmuni og almannaöryggi. Leiða má að því líkur að yfirvöld fái þau tæki í hendur til að auka öryggi samfélagsins verði frumvarp þetta að lögum. Virðulegi forseti. Ég hef nú reifað helstu atriði frumvarpsins og legg því til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegur forseti. Ráðherrann fór aðeins yfir nöfn sumra þeirra efna sem hér stendur til að setja á válista, nefndi þar vetnisperoxíð og aseton sem hvort tveggja geta nýst við sprengiefnagerð en hafa líka talsvert fleiri lögmæt not, nýtast t.d. við efnahvörf á vísindastofum og í vægari blöndum má nota vetnisperoxíð til að ná jafn íðilfögru ljósu hári og prýðir ráðherrann, fyrir okkur sem ekki höfum þann háralit. Þess vegna langar mig að spyrja hvort það valdi ekki einhverjum vandræðum að í frumvarpinu sé lagt til að viðmiðið sé almennur borgari, hugtak sem ég fæ ekki betur séð en að sé nýmæli í lögum. Ef við færum þetta yfir á algengara hugtak sem er almenningur þykir mér það jafnvel vera of þröngt því að þar erum við að tala um allan þorra fólks. Myndi það þýða að bændur þyrftu að fá sérstakt leyfi til að versla þessa vöru eða vísindamenn eða snyrtistofur eða hvað það er? Mér sýnist þetta jafnvel vera röng innleiðing á gerðinni, því að þar er almennur borgari skilgreindur svona, með leyfi forseta: „Sérhver einstaklingur sem á í viðskiptum í öðru skyni en vegna atvinnugreinar sinnar, viðskipta eða starfsgreinar.“ Þarna er tekið utan um þá hópa sem eiga lögmæta heimtingu á þessum efnum og þeir ekki látnir fara undir sömu ströngu smásjá og sá sem skilgreindur er sem almennur borgari í gerðinni. Ég spyr ráðherrann hvort það þyrfti annaðhvort að [[Forseti hringir.]]skilgreina þetta hugtak betur eða taka á einhvern annan hátt fram að hér sé ekki átt við að bara þeir sem ekki flokkast sem almennir borgarar, [[Forseti hringir.]]hverjir svo sem það nú eru, megi versla þessi efni eftirlitslausir.
Virðulegi forseti. Já, ég get alveg tekið undir það að hugtakið almennur borgari sé kannski svolítið ankannalegt í lögum í landi sem hefur ekki her. Hugtakið almennur borgari er notað einmitt sérstaklega til að aðgreina almenna borgara frá t.d. þeim sem sinna herlegum skyldum á einhverjum tíma. Það er alveg rétt ábending líka að það gæti verið tilefni til að afmarka þetta frekar með þeim hætti sem hv. þingmaður las hér upp og vitnaði þar til tilskipunarinnar. Ég hvet nefndina til að skoða það sérstaklega. Það liggur alveg fyrir að sum af þessum efnum eru jafnvel til inni á heimilum manna í litlum mæli en það er auðvitað tilgreint vel í frumvarpinu og gert ráð fyrir að þarna sé verið að greina á milli þeirra sem kaupa þetta í litlu magni annars vegar og hins vegar í miklu magni. Og það er rétt að þeir sem stunda tiltekinn rekstur, eins og t.d. bændur, kunna að þurfa að fá undanþágu frá bannákvæðum um kaup á efnum. Það er gert ráð fyrir að það yrði gert með annaðhvort almennum hætti, t.d. í reglugerð sem er þá verið að opna fyrir í þessu og er frumvarpið nauðsynleg forsenda þess að ráðherra geti sett reglugerð með almennri undanþágu, eða þá í sérstökum tilvikum ef svo ber undir. En ég hvet nefndina til að skoða þetta sérstaklega, hvort ástæða sé til að skilgreina betur, þrengja frekar hugtakið almennir borgarar.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum svarið og vil spyrja út í eitt smáatriði enn. Hér er tekinn upp ákveðinn nýr eftirlitsgeiri. Ákveðnu hlutverki er vísað inn til verslunarfólks; að meta hvað teljist grunsamleg viðskipti og koma ábendingum um það á framfæri. Ég vil spyrja hvort við séum með einhver fordæmi fyrir slíku, að gera verslunarfólk að efnalöggum, framlengingu á framkvæmdarvaldinu. Eins langar mig að spyrja um það að þessar efnalöggur sem eiga þá að starfa í verslunum, þeim er skylt að tilkynna grunsamlegu viðskiptin, hvernig svo sem þau eru skilgreind, skylt að tilkynna þau til lögreglustjóra, tollstjóra eða annars tengiliðar á landsvísu. Þetta þykir mér frekar óljóst. Væri ekki einfaldara bara að velja eina til þess bæra opinbera stofnun og tiltaka hana? Mér þykir lögreglan liggja beint við. Annar tengiliður á landsvísu, án þess að það sé skilgreint, gæti nú verið hver sem er og spurning hvort ráðherrann færi þá að fá ábendingar frá efnalöggunum í BYKO og Olís eða hvað það nú er.
Virðulegur forseti. Svo ég svari nú síðustu spurningunni sem til mín var beint þá kann að vera að menn hafi haft í huga hin ýmsu lögreglustjóraembætti á landinu en ég get líka tekið undir að það kann að vera eðlilegt að þrengja þetta enn frekar svo alls jafnræðis sé líka gætt um hverja tilkynningu, það fari allar tilkynningar í sama farveg. Sjálfsagt er að skoða það. Hvað það varðar að verið sé að gera einkaaðila, þá sem eru að selja þessi efni, að einhvers konar efnalöggum, er gert ráð fyrir að sett verði reglugerð og frumvarpið tiltekur reyndar líka afmarkaða þætti sem eru til leiðbeiningar um hvað geti talist grunsamleg innkaup, grunsamleg kaup á efnum. En við höfum dæmi um að einkaaðilum sé falið að fylgjast með og tilkynna hugsanleg brot. Þá dettur mér helst í hug allar fjármálastofnanir sem ber að tilkynna um peningaþvætti eftir ákveðnum reglum. Menn vinna það auðvitað eftir skýrum reglum um hvað teljist til grunsamlegra millifærslna og viðskipta með fé. Það mætti segja að þetta sé sambærilegt, hliðstætt. Það er mikilvægt í þessu samhengi að reglurnar séu alveg skýrar þannig að menn fari ekki fram úr sér hvað það varðar. En þetta hafa menn hins vegar talið mjög nauðsynlegt til þess að draga úr þeirri hættu sem menn meta að sé þó nokkur í hinum vestræna heimi á sprengiefnagerð ófaglærðra í annarlegum tilgangi. Því miður stöndum við bara frammi fyrir því að þurfa einhvern veginn að bregðast við því. Það gerir þetta frumvarp.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um útlendinga, nr. 80/2016, sem tóku gildi 1. janúar sl. Með frumvarpinu eru lagðar til tvær breytingar og er tilgangurinn sá að skýra betur efni laganna, annars vegar að því er varðar frestun á réttaráhrifum ákvarðana Útlendingastofnunar þegar um er að ræða tilhæfulausar umsóknir um alþjóðlega vernd og hins vegar varðandi veitingu dvalarleyfa á grundvelli hjúskapar eða sambúðar. Frumvarpið felur ekki í sér breytingar á efni eða tilgangi gildandi laga. Markmiðið er fyrst og fremst að eyða óvissu sem upp hefur komið um skýringu á ákvæðum annars vegar 35. gr. og hins vegar 70. gr. laganna. Frumvarpið felur í sér eftirfarandi atriði: Tekinn er af allur vafi um að kæra fresti ekki réttaráhrifum ákvörðunar Útlendingastofnunar þess efnis að umsækjandi um alþjóðlega vernd skuli yfirgefa landið í þeim tilvikum þegar stofnunin hefur metið umsókn hans bersýnilega tilhæfulausa og umsækjandi kemur frá ríki sem er á lista stofnunarinnar yfir örugg ríki. Um leið er óvissu eytt um mörk 1. og 2. mgr. 35. gr. laganna. Þá er fellt brott ákvæði 3. mgr. 35. gr. um að ráðherra geti í reglugerð mælt fyrir um málsmeðferð kærunefndar útlendingamála við afgreiðslu beiðna um frestun réttaráhrifa, enda er það ákvæði óþarft og eingöngu til þess fallið að skapa réttaróvissu. Þá er fellt brott það skilyrði 70. gr. að hjúskapur þurfi almennt að hafa varað í eitt ár eða lengur til að geta orðið grundvöllur fyrir veitingu dvalarleyfis. Hér er um að ræða breytingu til fyrra horfs, enda var það ekki vilji þingsins að herða skilyrði til fjölskyldusameininga þegar um hjúskap er að ræða og er það því hér með leiðrétt. Í rauninni er verið að leiðrétta prentvillu eða uppsetningu á orðalagi ákvæðis 70. gr. Á síðasta ári þrefölduðust umsóknir um alþjóðlega vernd hér á landi þar sem mikill meiri hluti umsækjenda reyndist með tilhæfulausar umsóknir. Yfir 99% synjunarhlutfall er hjá þeim umsækjendum sem mest um ræðir á báðum stjórnsýslustigum hér á landi jafnt sem Evrópu allri. Eins og ítrekað hefur komið fram hefur sá fjöldi sem kom til landsins á síðasta ári verið fordæmalaus þar sem um er að ræða ríkisborgara landa þar sem ekki ríkir stríðsástand eða borgarastyrjöld og viðkomandi aðilar eru auk þess með ferðafrelsi hingað til lands jafnt sem um alla Evrópu. Því er brýnt að Alþingi taki skýra afstöðu til þess að neyðarkerfi flóttamanna sé ekki nýtt í þessum tilgangi. Lagabreyting þessi er mikilvægur liður í aðgerðum stjórnvalda við að sporna gegn fjölda tilhæfulausra umsókna hingað til lands og hraða málsmeðferð þeirra mála. Sambærilegt ákvæði um frestun réttaráhrifa var samþykkt síðastliðið haust og aftur framlengt til þriggja mánaða í lok árs og mun sú framlenging renna út 1. apríl næstkomandi. Þess vegna er hér lagt til að ákvæðið gildi út árið 2017, enda brýnt verkefni stjórnvalda að tryggja hraða málsmeðferð og spyrna gegn fjölgun tilhæfulausra umsókna og að umsækjendum sem reynast vera með slíkar umsóknir sé snúið hratt og örugglega til heimaríkis. Að því sögðu legg ég til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til allsherjar- og menntamálanefndar og 2. umr.
Virðulegi forseti. 2. gr. frumvarpsins er nú gamall draugur og hefur komið fram fyrir þingið nokkrum sinnum. Mig minnir, hæstv. ráðherra getur leiðrétt mig, að í tíð Ólafar Nordal heitinnar hafi verið einhver áform um að fara að auglýsa í þessum ríkjum, Makedóníu og Albaníu, sem eru talin örugg ríki, og leiðrétta ákveðinn misskilning eða ákveðnar mýtur um aðgengi að alþjóðlegri vernd hér á landi. Þetta hefur víst tíðkast, Norðmenn og Danir, minnir mig, hafa farið þessa leið. Mér skildist að utanríkisráðuneytið, þá væntanlega í samstarfi við innanríkisráðuneytið, væri að hugsa um það til þess að við þyrftum ekki endalaust að vera að endurnýja þessi lög, því að það er oft ástæða fyrir því að fólk frá Makedóníu og Albaníu kemur hingað til lands til að sækja um alþjóðlega vernd, lögmæt ástæða. Í þessum löndum er m.a. blóðhefnd enn við lýði. Það er ekki að ástæðulausu að ákveðnir einstaklingar koma hingað til lands til að sækja um vernd. En að sama skapi virðist vera til ákveðin mýta um aðgengi að Íslandi og alþjóðlegri vernd sem ber að leiðrétta. Ég vil spyrja hvort það séu einhver áform uppi um að reyna að auglýsa annaðhvort í fjölmiðlum þar eða koma því inn í umræðuna til þess að við séum ekki að endurnýja þennan lagabókstaf endalaust, því að þetta ákvæði átti bara að vera til bráðabirgða.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið, sem gefur mér líka tækifæri til að leiðrétta það sem fram kom í mínu máli. Ég hökti svolítið í ræðunni, kannski að hv. þingmaður hafi tekið eftir því, vegna þess að það hafði slæðst inn villa í ræðuna hjá mér. Varðandi ákvæðið sem lýtur að þessu, að kæra fresti ekki réttaráhrifum, og við höfum sett tvisvar sem bráðabirgðaákvæði - með frumvarpinu er einmitt verið að leggja til að það ákvæði verði ótímabundið í lögunum. Það er einmitt ekki verið að gera það að enn einu bráðabirgðaákvæðinu tímabundið heldur ótímabundið. Hvað spurninguna varðar um möguleika okkar á að auglýsa í þessum löndum þá er rétt sem kom fram að nokkru leyti í andsvari hv. þingmanns að vandi okkar í þessum málum stafar í raun frá mjög afmörkuðum hópi manna. Það verður bara að segjast eins og er að hann er frá Makedóníu og Albaníu. Það eru þá Makedóníu-Albanar helst sem hafa leitað hingað með tilhæfulausar umsóknir. Við í dómsmálaráðuneytinu höfum ekki verið að vinna að því með neinum hætti að auglýsa fyrirkomulag mála hér á Íslandi. En hins vegar teljum við að þetta ákvæði, að kæra fresti ekki réttaráhrifum, skili þeim árangri sem við viljum ná og er mögulega farið að sýna sig í dag, sem er að takmarka og fækka og helst útrýma algerlega tilhæfulausum hælisumsóknum. Það skiptir mjög miklu máli að lagaramminn hér sé skýr og mönnum sé það alveg ljóst að hverju þeir ganga þegar þeir koma hingað með tilhæfulausar hælisumsóknir. Það er einmitt þess vegna sem þetta frumvarp er svo mikilvægt. Þá erum við að festa það í sessi að hægt sé að snúa við umsækjendum fljótt og örugglega um leið og Útlendingastofnun hefur synjað umsókn um hælið.
Virðulegi forseti. Ég þakka þetta svar. Mig langar þá til að vita hvert viðhorf hæstv. dómsmálaráðherra er gagnvart því t.d. að auglýsa, gagnvart því að fræða almenning í þessum löndum um aðstöðuna á Íslandi. Eins og kom fram í fyrra andsvari mínu eru sumar umsóknirnar náttúrlega ekki tilhæfulausar. Það er ástæða fyrir því að ákveðnir aðilar koma hingað til lands. Ég vænti þess að þeir fái þá viðeigandi málsmeðferð og þeirra mál sé tekin trúanleg, eins og t.d. einstaklinga sem hafa flúið hingað til lands vegna blóðhefndar eða vegna þess að þeir eru pólitískt ofsóttir í þessum löndum. Ég spyr hvort það sé ekki í raun og veru réttlátari lausn að auglýsa og einfaldari að vissu leyti og hvort hæstv. dómsmálaráðherra þurfi ekki að beita sér fyrir því að utanríkisráðuneytið fari í það mál. Það ætti nú ekki að kosta neitt sérstaklega mikið. Það ætti að vera tiltölulega einföld aðgerð. Ég veit að utanríkisráðuneytið hefur áður þurft að leiðrétta misskilning, ákveðnar mýtur sem hafa gengið um aðstæður á Íslandi og aðgengi erlendra ríkisborgara að íslensku velferðarkerfi og þar fram eftir götunum. Ég spyr því hvort ekki sé tilefni til að gera það núna, af því að þetta ákvæði átti að vera til bráðabirgða. Mér þykir leiðinlegt að sjá að vilji ráðuneytisins er núna að festa það í sessi og gera ótímabundið. Mig langaði til að vita hvort einhverjar aðrar lausnir væru í boði.
Virðulegur forseti. Að mínu mati væri það einmitt jákvætt skref að gera ákvæðið sem um ræðir ótímabundið en ekki tímabundið. Það eitt og sér að hafa svona ákvæði tímabundið skapar auðvitað gríðarlegt ójafnræði líka gagnvart þeim sem sækja hér um hæli og sannarlega heyra undir ákvæðið. Það væri mikið heillaskref að gera þetta ákvæði ótímabundið og þar með reglurnar hér skýrar. Þar með sendum við út ákveðin skilaboð um að það sé ekki í boði að koma með tilhæfulausar umsóknir og dvelja hér meðan beðið er eftir úrlausn á æðra stjórnsýslustigi. Hvað auglýsingar eða annars konar markaðssetningu á aðstæðum hér á Íslandi varðar þá hafa menn svo sem velt því fyrir sér. Utanríkisráðuneytið og innanríkisráðuneytið líka. Það eru auðvitað kostir og gallar sem geta falist í að auglýsa aðstæður hér á landi. Það getur líka haft þveröfug áhrif með því að vekja athygli á aðstæðum hér yfir höfuð. En þetta er eitthvað sem kemur vel til greina. Ég hef sjálf verið í samskiptum við talsmenn yfirvalda t.d. í Makedóníu, sendiherra Makedóníu. Yfirvöld í þessum löndum hafa mjög mikinn áhuga á að fylgjast með og reyna að greina ástæður þess að landar þeirra koma í svo miklum mæli til Íslands. Þeir vilja fá upplýsingar um hvernig við tökum á móti þeim. Það er eitthvað sem við gerum sem trekkir að fólk frá þessum löndum sérstaklega umfram önnur lönd. Ég hef lagt áherslu á það í mínum samtölum við Makedóníumenn að það væri kannski tilefni fyrir þá sjálfa að upplýsa líka og taka þátt í því með okkur að kynna aðstæður hér á landi. Hvað sérstakar auglýsingar varðar er það auðvitað seinni tíma mál. En ég bind miklar vonir við þetta úrræði þegar það er orðið ótímabundið, [[Forseti hringir.]]að reglurnar hérna verði öllum hælisleitendum skýrar þegar þeir koma hingað.
Frú forseti. Við ræðum í raun tvö óskyld mál þótt þau séu bæði í sömu lögum. Ég ætla fyrst að víkja nokkrum orðum að seinni hluta frumvarpsins, sem ráðherrann nefndi réttilega leiðréttingu á prentvillu af því að það var engan veginn vilji löggjafans að þrengja réttindi útlendinga með nýjum útlendingalögum. Það er því gott að þessi villa sé leiðrétt og falli úr lögum. Við megum samt alveg staldra við framkvæmdina síðustu vikur af því að staðan er sú að einhver fjöldi para hefur lent í því að Útlendingastofnun hefur tekið þessa prentvillu og túlkað hana eftir orðanna hljóðan eins þröngt og hægt er og ekki í hag útlendingsins. Þannig að fólk sem hefur mögulega verið í sambúð í ár en bara gift í mánuð, það par hefur ekki talist hafa verið í sambandi í 13 mánuði sem þar með hefði veitt erlenda makanum heimild til dvalarleyfis eins og var vilji löggjafans, heldur kaus Útlendingastofnun að túlka það svo að hún mætti velja annaðhvort sambúðartímann eða hjúskapartímann, þar með hefði þetta par sem hefði verið í sambandi í 13 mánuði í bókum Útlendingastofnunar aðeins verið hjón í mánuð og því mætti vísa helmingi þess pars úr landi. Þetta er framkvæmd sem ég held að ráðuneytið mætti kafa dálítið ofan í. Það mætti grennslast fyrir um það hversu mörg pör þetta hefur snert. Það mætti setja mál þeirra einstaklinga í algjöran forgang af því að við erum ekki bara að leiðrétta prentvillu, heldur erum við að leiðrétta það að opinber stofnun kom illa fram við þetta fólk. Þessu fólki á að kippa inn eins og þessi prentvilla hafi ekki átt sér stað. Það á að gerast strax og fella þetta úr lögum. Þá að hinum hluta frumvarpsins sem snýr að því að hægt sé að vísa umsækjendum úr landi þótt kæruferli standi yfir, þ.e. að sú meðferð fresti ekki brottvísun. Í góðu kerfi ætti þetta náttúrlega aldrei að vera spurning. Í góðu kerfi ættum við að geta unnið nógu hratt og vel úr málum til þess að hver einasti einstaklingur sem sækir um landvist eða hæli eða hvað það er til að komast hér inn í land fái fullnustu sinna mála hjá stjórnsýslunni á skjótan og öruggan máta þannig að þeir sem fá synjun á umsóknir sínar fái hana skjótt og á sanngjarnan hátt þannig að ekki myndist stafli af því sem heitir svo fallega „tilhæfulausar umsóknir“, stafli sem aftur fær mann til að velta fyrir sér hvort stofnunum hætti mögulega til að vinna of skjótt úr umsóknum. Við þekkjum það öll úr verkefnum sem við höfum sinnt að ef haugurinn fyrir framan okkur virkar óyfirstíganlegur þá hættir okkur til að stytta okkur leið. Í þessum viðkvæmu málum og ég segi viðkvæmum, þó að mögulega séu einhverjar tilhæfulausar umsóknir þarna inni á milli, þá eru þær umsóknir sem ekki eru tilhæfulausar mjög mikilvægar, bæði fyrir einstaklingana sem standa að baki þeim og fyrir ríkið sem ber ábyrgð á að veita þeim fullnægjandi afgreiðslu og skjól. Við megum aldrei slá af kröfum um réttláta málsmeðferð. Ég set almennt í prinsippinu verulegt spurningarmerki við hugmyndina um lista yfir örugg ríki af því að þá erum við komin á þær slóðir - svo við notum bara orðanna hljóðan í lögunum, í 29. gr. sendur, með leyfi forseta: „Með öruggu upprunaríki er átt við ríki þar sem einstaklingar eiga almennt ekki á hættu að vera ofsóttir eða sæta alvarlegum mannréttindabrotum.“ Eiga almennt ekki á hættu - undir þetta geta flest ríki fallið. Almennt á fólk ekki á hættu að vera ofsótt eða sæta alvarlegum mannréttindabrotum. En við verðum að skoða hverja umsókn og hvert tilvik fyrir sig sértækt. Þannig getur til dæmis, svo við tökum nýlegt dæmi, samkynhneigður Írani sem á yfir höfði sér dauðarefsingu í heimalandinu átt á hættu að vera ofsóttur í flóttamannabúðum á Ítalíu, þangað sem við sendum hann. Þannig gæti þess vegna kona sem myndi sækja um hæli frá Noregi, vegna þess að þar væri hún að kljást við eltihrelli sem norsku lögreglunni gengi ekkert að finna eða koma böndum á, þessi kona frá fullkomlega öruggu ríki almennt gæti persónulega í sínu einstaka dæmi verið í verulegri hættu á að vera ofsótt eða sæta alvarlegum mannréttindabrotum. Ég legg bara á það ríka áherslu þó að við höfum þennan lista um örugg ríki í lagasafninu, þetta hugtak, þessa hugmynd, til brúks, að við notum hann ekki sem fjarvistarsönnun, sem afsökun fyrir því að komast undan því að hver einasti umsækjandi um landvist, um hæli, eða hvað það er sem fær fólk til að banka á dyr hér á Íslandi, að hver einasti einstaklingur fái réttláta meðferð og það sé öruggt að Útlendingastofnun setji ekki bara í gang eitthvert færiband og hendi fólki úr landi án þess að skoða málið nægjanlega ofan í kjölinn, eins og hún gerði þegar þingið setti prentvillu í lögin, eins og hún gerði þegar hún fór að vísa hjónum úr landi vegna þess að stofnunin kaus að túlka lögin eins þröngt og fræðilega mögulegt var. Ég beini því til ráðherrans að gæta upp á þetta af því að vilji löggjafans við setningu útlendingalaga var, eins og ráðherrann kom ágætlega inn á, ekki að þrengja aðganginn að Íslandi heldur að tryggja fólki réttláta meðferð.
Virðulegi forseti. Ég þakka ráðherranum fyrir framsögu hennar. Málið mun núna fara til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég tel að það sé fyllilega ástæða til þess að við förum vel yfir það sem hér er verið að gera upp á það hvort rétt sé að gera það með þeim hætti sem hér er verið að leggja til, líkt og allsherjar- og menntamálanefnd hefur lagt sig fram um að vinna mjög vel útlendingalögin og bregðast við þeim athugasemdum sem komið hafa fram. Ástæðan fyrir því að ég kem hér upp snýr meira að því að spyrja ráðherrann, ef hún hyggst koma hér upp í lok umræðunnar. Komið hafa fram ábendingar um mikilvægi þess að jafna stöðu þeirra sem koma til Íslands og sækja um hæli, um alþjóðlega vernd og þeirra sem koma sem kvótaflóttamenn. Ég hefði áhuga á að heyra frá ráðherranum hvaða afstöðu hún hefur til þess og hvað hún mundi vilja gera til þess að geta jafnað þá stöðu. Síðan mundi ég einnig gjarnan vilja spyrja ráðherra, ef hún hefur mótað sér afstöðu til þess, varðandi þær hugmyndir sem komið hafa fram um breytingar á Útlendingastofnun. Það hafa margoft komið fram athugasemdir um að ferlið sé tvískipt, annars vegar það snýr að atvinnuleyfum sem Vinnumálastofnun fer með og hins vegar það sem snýr að dvalarleyfum sem Útlendingastofnun fer með, þó að menn séu nú búnir að sameina úrskurðarnefndinrnar í nýju útlendingalögunum. Mér þótti áhugavert að þetta væri ein af megintillögunum því að það hafði ekki verið mín tilfinning þegar ég var í velferðarráðuneytinu að megináherslan væri á að breyta stofnanaskipan. Það væri hins vegar áhugavert að heyra hver afstaða ráðherra er. Eru einhver önnur atriði sem komið hafa fram sem ráðherrann er að skoða varðandi breytingar á útlendingalöggjöfinni, annaðhvort til þess að útvíkka þau enn frekar eða þrengja?
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmönnum sem hafa veitt andsvör og tekið þátt í umræðu um þetta mál. Ég vil fyrst taka til varna fyrir hina ágætu Útlendingastofnun sem var borin þeim sökum af hv. þm. Andrési Inga Jónssyni að hefði hallað réttu máli í afgreiðslu mála þeirra hjóna sem höfðu mögulega ekki verið hjón lengur en eitt ár, þ.e. því hefur verið haldið fram að Útlendingastofnun hafi byggt einhverjar ákvarðanir sínar á þeirri meinlegu villu sem er í lögunum og hefur verið til skamms tíma. Það er ekki rétt miðað við þær upplýsingar sem ég hef fengið heldur þvert á móti var það Útlendingastofnun sem vakti athygli ráðuneytisins á þessari villu og lagði á það mikla áherslu að leiðréttingin yrði gerð mjög fljótt vegna þess að málin voru einmitt nokkur sem lágu fyrir stofnuninni að afgreiða. Þau hafa verið og eru enn þá á bið og verða afgreidd þegar og ef, sem ég auðvitað legg áherslu á að verði hér að veruleika, þessi villa verður leiðrétt, svo að því sé haldið til haga að Útlendingastofnun gætti að sjálfsögðu meðalhófs í þeim málum eins og öðrum ákvörðunum sem liggur fyrir Útlendingastofnun að taka. Menn nefna hér, sem er alveg satt og rétt, að aðstæður þessara hælisleitenda séu sjaldnast allar nákvæmlega eins. Menn geta komið frá svokölluðum öruggum ríkjum en byggt umsókn sína um hæli hér á landi á málefnalegum ástæðum. Ég legg áherslu á að jafnvel þótt það úrræði sem nú hefur verið við lýði frá því í haust, það að kæra fresti ekki réttaráhrifum af ákvörðun Útlendingastofnunar, liggur alveg fyrir að hvert og eitt mál er skoðað sérstaklega. Það er engin sjálfstýring á afgreiðslu þessara mála. Það er í samræmi við stjórnsýslureglur, skráðar og óskráðar, að hvert mál er skoðað sérstaklega og ákvarðanir byggðar á málefnalegum grunni í hverju og einu máli. Því til viðbótar höfum við einhvers konar frekari öryggisventla sem felast t.d. í talsmannakerfinu sem við höfum hérna við lýði, þ.e. að hver einasti hælisleitandi á kost á því að fá talsmann til að leiðbeina sér í gegnum þetta kerfi, og við höfum líka kæruleiðir. Það er hægt að kæra ákvarðanir Útlendingastofnunar til kærunefndar og það er ekki einu sinni eins og málinu ljúki þar endilega, heldur höfum við líka dómstólana þarna undir og frá og með næstu áramótum mögulega þrjú dómstólastig. Þetta er langt umfram það sem mörg önnur ríki í kringum okkur hafa, þannig að þetta eru öryggisventlar sem ég vil benda á og bið menn um að hafa í huga að eru til staðar. Hv. þingmenn velta fyrir sér og benda réttilega á að staða kvótaflóttamanna, þ.e. þeirra flóttamanna sem við bjóðum að fyrra bragði velkomin hingað og flytjum hingað inn, er önnur og að mörgu leyti mun betri en þeirra hælisleitenda sem fá hæli hér. Það er full ástæða til að jafna þá stöðu. Það kann að vera að menn þurfi að skoða það og innanríkisráðuneytið mun gera það á næstu vikum og misserum í samstarfi við velferðarráðuneytið, hvort það séu einhver málefnaleg rök fyrir því ójafnræði. Mér hefur í fljótu bragði ekki virst þau vera til staðar. Það kann þó að vera eitthvað slíkt, en í öllu falli er fullt tilefni til að skoða það og jafna stöðuna. Hvað skipulagi Útlendingastofnunar til framtíðar viðkemur, af því að það skipulag var nefnt og drepið á það í nýútkominni skýrslu um þessi mál, að það kynni að vera tilefni til að breyta því í verulegum mæli, tek ég undir með hv. þm. Eygló Harðardóttur að ég hef hingað til ekki séð sérstaka þörf fyrir að breyta Útlendingastofnun. Ég tek þó fram að auðvitað eru þessar stofnanir og allt þetta kerfi bara mannanna verk og það kann að vera að breyta þurfi því einhvern veginn. Ef mönnum sýnist að það þurfi að gera til að bæta afgreiðslu mála er ekkert því til fyrirstöðu. Hins vegar vara ég við því að menn hlaupi til í stórkostlegar breytingar bara af því að menn standa frammi fyrir einhverjum áskorunum sem mögulega eru aðeins tímabundnar. Menn þurfa að vera tilbúnir líka til þess að vinna, þótt það geti verið erfitt að vinna í ákveðnu umhverfi, menn verða auðvitað að vera tilbúnir að vinna verkefnin og sinna hlutverki sínu, jafnvel þótt gefi á bátinn í einhvern smátíma. Það getur verið að menn þurfi að sníða af einhverja vankanta en stórkostleg uppskipting í þessum málaflokki, t.d. núna þegar við stöndum frammi fyrir þessum áskorunum og mikla innstreymi af hælisleitendum og líka á meðan við erum öll af vilja gerð að fjölga móttöku kvótaflóttamanna, ég er ekki viss um að þetta sé rétti tímapunkturinn til að fara í miklar kerfisbreytingar á stjórnsýslu þessara mála. Vissulega verður það skoðað, þessi skýrsla er núna til skoðunar og meðferðar hjá bæði velferðarráðuneytinu og a.m.k. í því ráðuneyti sem heyrir undir mig. Það er ekkert útilokað í þeim efnum. Að því sögðu óska ég hv. allsherjar- og menntamálanefnd velfarnaðar í umfjöllun um þetta mikilvæga mál sem þarf að fá tilhlýðilega umfjöllun og velt upp ýmsum sjónarmiðum við meðferð í þinginu.
Virðulegur forseti. Það er heimilislegt á þessum þingfundi, einungis Píratar í salnum. [[Gripið fram í.]]- Ekki lengur þó. Þetta frumvarp sem hér er lagt fram mætti allt eins kalla frumvarp um lögleiðingu skattaskjóla á Íslandi. Afleiðing þessarar lagabreytingar, ef af verður, verður sú að sumar fjölskyldur munu flytjast til þeirra sveitarfélaga þar sem útsvarsprósentan er lægst. Hér verður sumu fólki gefið færi á að leggja minna til samfélagsins hlutfallslega en aðrir. Hér verða sem sagt lögleidd skattaskjól á Íslandi, vissulega með meira gagnsæi en skattaskjólin í útlöndum en skattaskjól engu að síður. Þar munu íslenskir auðmenn og konur leita skjóls. Hugmyndin gengur í berhögg við samkennd og samhygð. Ríkasta fólk þjóðarinnar mun fyrst og fremst vera í aðstöðu til að gera þetta. Þetta snýst um þjónustu að stórum hluta. Það er nefnilega þannig að þjónustustig sveitarfélaga er mjög misjafnt. Í sumum sveitarfélögum eru stórar sumarhúsabyggðir en fámenn heilsársbúseta. Þar er lítil þörf fyrir skóla, svo dæmi sé nefnt. Í sumum er lítil eða engin félagsþjónusta eða heilbrigðisþjónusta. Önnur sveitarfélög hafa mjög takmarkaða innviði sem leiðir til þess að íbúar þeirra verða að sækja þjónustu af ýmsu tagi annað. Sum sveitarfélög, sérstaklega þau fámennustu, hafa ekki bolmagn til að sinna fjölfötluðum einstaklingum sem þurfa kostnaðarsama umönnun og þjónustu, líkt og sagt hefur verið frá í fjölmiðlum. Fjölskyldur þeirra einstaklinga verða oftar en ekki að flytja búferlum til stærri sveitarfélaga. Þannig getur komið upp sú staða að fatlaðir einstaklingar og fjölskyldur þeirra neyðast til að búa í þeim sveitarfélögum sem hæsta útsvarið hafa, enda er sú þjónusta sem þeir þurfa á að halda einungis í boði þar. Hér er því verið að sá fræjum mismununar. Eflaust mætti tína til fleiri dæmi. Ég vil vitna í umsögn Sambands sveitarfélaga frá 4. desember 2014, en þá var þetta frumvarp síðast lagt fram, með leyfi forseta: „Málið snýst því ekki um að bæta úr stjórnskipunarlegum annmörkum á sjálfsstjórnarrétti sveitarfélaga, heldur miklu frekar um það hvort ákveðinn hópur launafólks á íslandi skuli hafa möguleika á að sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum þegar það tekur ákvörðun um að velja sér búsetu. Þegar staða þessarar umræðu er skoðuð hjá öðrum norrænum ríkjum kemur í ljós að í viðkomandi lögum hvers lands um tekjustofna sveitarfélaga er alls staðar kveðið á um að lágmarksútsvar (sá hluti tekjuskatts einstaklinga sem rennur til sveitarfélaganna) sé lögbundið. Í Noregi er reyndar einungis eitt útsvarshlutfall en í öðrum norrænum ríkjum er alls staðar kveðið á um lágmark. Hins vegar skal bent á að í Danmörku er ekki kveðið á um hámarksálagningarhlutfall útsvars, öfugt við löggjöfina hér á landi. Rökin fyrir þessari samræmdu pólitísku afstöðu okkar norrænu nágranna, sem íslensk löggjöf hefur einnig fylgt fram til þessa, eru þau að allir launþegar skuli greiða ákveðinn hluta af launum sínum til samfélagslegra verkefna eftir gildandi reglum þar um. Skiptir þá ekki máli hvernig fjárhagsleg staða sveitarfélagsins er að öðru leyti. Í nokkrum hinna Norðurlandanna hefur sú leið verið valin að ef tekjur sveitarfélags á hvern einstakling eru umfram ákveðið hlutfall yfir landsmeðaltali, þá greiðir viðkomandi sveitarfélag ákveðinn hluta þeirra tekna sem eru yfir þessum mörkum inn í sameiginlega sjóði. Þannig er reynt að stuðla að sem mestu jafnræði hvað varðar skatttekjur sveitarfélaga á hvern íbúa. Tekjustofnar íslenskra sveitarfélaga eru útsvar, fasteignaskattur, greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga og þjónustutekjur. Hlutfallsleg skipting þessara tekjustofna innbyrðis getur verið mjög mismunandi milli einstakra sveitarfélaga. Þar hefur áhrif bæði íbúafjöldi sveitarfélags svo og styrkur einstakra skattstofna. Í þessu sambandi geta staðbundnar aðstæður ráðið miklu um styrk skattstofna. Þar skiptir mestu máli hvert greiðslur af fasteignaskatti vegna virkjunarframkvæmda renna. Einnig geta staðbundnar aðstæður haft þau áhrif að greiðslur fasteignaskatts af sumarhúsum vegi þungt hjá fámennum sveitarfélögum. Þar sem fámenn sveitarfélög hafa miklar tekjur af álagningu fasteignaskatts gætu þær aðstæður skapast að þau gætu lækkað álagningarhlutfall útsvars verulega eða jafnvel niður í 0% ef lágmarksútsvar yrði afnumið með öllu. Það myndi skapa möguleika á innlendum skattaparadísum og tilheyrandi „gervibúsetu“ með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Íbúar þessara sveitarfélaga myndu því sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum óháð upphæð launa. Slíkt ójafnræði meðal sveitarfélaga myndi tvímælalaust hafa mikil áhrif á samvinnu sveitarfélaga að ýmsum héraðsbundnum hagsmunamálum. Þar til viðbótar myndi afnám lámarksútsvars að öllum líkindum draga úr áhuga viðkomandi sveitarfélaga til sameiningar við nágrannasveitarfélög. Sambandinu hafa borist allnokkrar umsagnir frá sveitarfélögum, sem öll leggjast gegn samþykkt frumvarpsins. Miðað við núverandi forsendur er því engin þörf fyrir afnám lögbundins lágmarksútsvars og leggst sambandið eindregið gegn þeirri breytingu sem lögð er til í frumvarpinu.“ Virðulegur forseti. Ef hv. flutningsmaður, þingmaðurinn Vilhjálmur Árnason, væri viðstaddur í dag myndi ég ráðleggja honum að gera eina breytingu á þessu frumvarpi sínu. Aðspurður í gær sagði hann að ekki væri hægt að afnema hámark útsvarsprósentunnar, það væri lögbundið og sveitarfélögin gætu ekki ákveðið slíkt. Ég ætlaði að ráðleggja honum að koma með þá breytingu inn í frumvarpið að setja hámarksprósentuna einfaldlega svo óhemjuuháa að það væri engin hætta á að sveitarfélögin myndu fara alla leið, við getum sagt 80%, þar með er þakið í raun ekki til staðar. Virðulegur forseti. Ég leggst eindregið gegn þessu frumvarpi.
Virðulegi forseti. Ég verð að vekja athygli á því að hvorki frummælandi hv. þessa frumvarps né nokkur annar flutningsmanna eru viðstödd þessa umræðu. Hæstv. forseti er þingreyndari maður en ég, en ég verð að játa að mér finnst það afskaplega einkennilegt að ekki sýna mikla virðingu fyrir þeirri umræðu sem fram fer hér í þingsal um eigið mál. Ég velti því fyrir mér hvort umræðan í gær hafi kannski verið á þann veginn að hv. flutningsmenn hafi einfaldlega séð þann kostinn vænstan að hlaupast frá málinu og vera fjarri á meðan það er rætt. Í það minnsta finnst mér þetta töluvert mikil óvirðing. Er mér orðið tamara það orð á tungu en ég hélt að mér yrði áður en ég tók sæti á hinu háa Alþingi. Ég held áfram frekar en gera þá kröfu að flutningsmenn verði fluttir hingað, þó ekki í böndum, en í það minnsta viljugir á svæðið, í því trausti að flutningsmenn muni setjast yfir upptökur af þessum umræðum eftir á. En það er náttúrlega ekki nema önnur hliðin á peningnum í umræðum í þingsal því að það hefði verið gaman að eiga orðastað við flutningsmenn um þetta mál. Það er ýmislegt í máli hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, fyrsta flutningsmanns frumvarpsins, sem kom fram í gær, sem staldra verður við og gera athugasemdir við. Hv. þm. Einar Brynjólfsson sem talaði hér á undan mér kom inn á ýmislegt af því og gerði vel, þar með talið varðandi hámarksútsvarið, sem ég leyfði mér að spyrja hv. fyrsta flutningsmann út í í gær. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Einari Brynjólfssyni að ef hv. fyrsti flutningsmaður hefur áhyggjur af því af því að það sé bundið í lög hverjar tekjur sveitarfélaga geti verið prósentulega séð í gegnum útsvar, þ.e. hver útsvarsprósentan sé, þá er einfaldast að hækka það þak eins og mögulegt er til að gefa sveitarfélögunum það sjálfdæmi, eins og hv. þm. Einar Brynjólfsson kom vel inn á. Það verður að segjast eins og er að sú frelsisást sem svífur hér yfir vötnum, bæði í þessum frumvarpi og í máli hv. frummælanda, er aðeins á annan veginn, þ.e. að hægt sé að draga eins mikið úr skattheimtu og mögulegt er; og kjósi sveitarfélög það hafi þau frelsi til þess. Það er ekki á hinn veginn að ef sveitarfélög kjósa að hækka skattana hafi þau frelsi til þess. Þessi frelsisást hv. þingmanns - þetta er dálítið þvingað ástarsamband, verður að segjast, því að það er ekki eins og sveitarfélögin séu viljugur meðreiðarsveinn í þessari vegferð hv. þingmanns. Hv. þm. Einar Brynjólfsson kom inn á það að sveitarfélögin sem skiluðu inn umsögn hefðu meira eða minna, ef ekki bara öllsömul, lagst gegn þessu. Hv. flutningsmaður kom inn á það í máli sínu að það gæti farið eftir stærð sveitarfélaga hvernig þau tækju í þessar hugmyndir. Það er vissulega áhugavert sjónarmið. Ég tek tvö af algjöru handahófi, af þeim sveitarfélögum sem skiluðu inn umsögn um frumvarpið þegar það var lagt fram á fyrri þingum; annars vegar Reykjavík, fjölmennasta sveitarfélag landsins, og hins vegar Hrunamannahrepp, þar sem búa um 800 manns. Bæði þessi sveitarfélög eru samdóma í því áliti sínu að frumvarpið geti orðið til mikils skaða verði það að lögum. Það heldur einfaldlega ekki vatni að nota fjölda íbúa í sveitarfélagi sem rök fyrir afstöðu þeirra. Sveitarfélögin leggjast almennt gegn þessu. Það er furðuleg árátta hjá hv. flutningsmönnum þessa frumvarps að reyna að þvinga þetta ofan í viðtakendur. Af hverju leggjast sveitarfélögin gegn þessu? Mér fannst stundum á máli hv. flutningsmanns í gær að það væri eins og hann skildi ekki alveg hvernig málefnum er varða tekjur sveitarfélaga væri fyrir komið. Staðreyndin er sú að fjöldi sveitarfélaga, minni sveitarfélaga, fá allt að því helming tekna sinna gegnum Jöfnunarsjóð sveitarfélaga. Hverjir greiða í hann og hvaðan fá sveitarfélögin þær tekjur? Frá útsvarsgreiðendum annarra sveitarfélaga, allra sveitarfélaga. Jöfnunarsjóður sveitarfélaga og tekjufyrirkomulag sveitarfélaganna er nefnilega eitt besta dæmið um samneysluna sem við höfum. Sveitarfélög greiða í þann sjóð og úr honum er skipt eftir þörf. Samneyslan er í huga flutningsmanna þessa frumvarps skammaryrði, liggur mér við að segja, og gegn henni verður að berjast með hugmyndir frelsisins að vopni, sama hvort einhver vill þiggja það frelsi. Flutningsmenn virðast gera ráð fyrir því að sveitarfélög fái fyrst og fremst tekjur af eigin íbúðum. Það á við um einhver sveitarfélög. Vissulega. En það á ekki við um öll sveitarfélög. Það er staðreynd að lítil og veikburða sveitarfélög geta ekki staðið undir grunnþjónustu með tekjum af eigin íbúðum eingöngu. Þess vegna höfum við komið á þessu samneyslufyrirkomulagi. Til dæmis er hluti af innheimtu útsvari sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu nýttur til þess að lítil og meðalstór fyrirtæki geti haldið úti grunnþjónustu sinni. Það er því ankannalegt að leggja fram þetta frumvarp trekk í trekk í fullkominni andstöðu við þá sem frumvarpið á að nýtast. Ég spurði hv. flutningsmann í gær hvort hann hefði kynnt sér umsagnir um frumvarpið á fyrri stigum. Jú, vissulega sagðist hann hafa gert það, en skautaði síðan mjög létt yfir hvað komið hefði fram í þeim umsögnum. Við skulum bara fara aðeins yfir það. Hvað segir í umsögn Reykjavíkurborgar árið 2014, þegar þetta frumvarp kom fram? Það er stórt og fjárhagslega stöndugt sveitarfélag sem ætti samkvæmt hugmyndafræði hv. flutningsmanns ekki að vera sérstaklega hrifið af því að einhver lög væru um lágmarksútsvar og ætti jafnvel að vera mjög ginnkeypt fyrir þessu frumvarpi. Staðreyndin er hins vegar sú að Reykvíkingar greiða sérstakt útsvar, 0,77% af útsvarsstofni eða atvinnutekjum Reykvíkinga, sem rennur í gegnum jöfnunarsjóð til að styðja m.a. við rekstur grunnskóla í öðrum sveitarfélögum, svo dæmi sé tekið. Í umsögn Reykjavíkurborgar segir, með leyfi forseta: „Það að afnema lágmarksútsvar þýðir að sveitarfélag sem fær jafnvel um helming skatttekna sinna frá íbúum annarra sveitarfélaga getur lagt á lægri skatta en þau sveitarfélög sem standa undir hluta af útgjöldum viðkomandi sveitarsjóðs. Það verður að spyrja hvort eðlilegt er að sveitarfélög sem nýtur framlags frá öðrum sveitarfélögum í gegnum jöfnunarkerfið geti hlíft eigin íbúum við að taka þátt í sameiginlegum útgjöldum með mikilli lækkun útsvars.“ Þarna hefur Reykjavíkurborg kannski einmitt hitt naglann á höfuðið; hvort sveitarfélög eigi að geta hlíft eigin íbúum við að taka þátt í sameiginlegum útgjöldum með mikilli lækkun útsvars. Því að það er náttúrlega það sem liggur hér undir. Það er vilji flutningsmanna að leyfa ákveðnum sveitarfélögum, sem það geta vegna ýmissa aðstæðna, að hlífa íbúum sínum við að taka þátt í þeirri samneyslu sem við höfum komið hér upp þegar kemur að tekjum sveitarfélaga. Það er alveg rétt að það er ýmislegt sem varðar tekjur sveitarfélaga sem mætti skoða. Tíma hv. Alþingis væri vel varið í að setjast almennilega yfir það með sveitarfélögunum og ræða hvernig skipting tekna á milli ríkis og sveitarfélaga ætti að vera, hversu stóran hluta sveitarfélög ættu að fá í tekjum hins opinbera. Það væri hægt að setjast yfir það. Ég er ekki viss um að hv. flutningsmenn myndu taka undir það sem ég hygg að allir sanngjarnir menn sjái þegar þeir setjist yfir þau mál, að það hallar verulega á sveitarfélögin. Það væri gustukaverk að setjast yfir það og kanna hvernig hægt væri að styrkja tekjustofna sveitarfélaganna. Svo háttar til að sveitarfélögin hafa með sér samband sem heitir því þokkalega gagnsæja nafni Samband íslenskra sveitarfélaga, sem ætti kannski að vera fyrsta viðkomustöð þeirra sem hyggjast gera einhverjar breytingar á tekjustofnum sveitarfélaga, til þess að kanna málin: Hvernig líst ykkur nú á að við gerum þessar breytingar fyrir ykkar hönd? Svo vill til að umrætt samband hefur einmitt skilað umsögn um frumvarpið þannig að við þurfum ekki einu sinni að leita til þeirra eftir athugasemdum um frumvarpið. Hverjar eru þær? Með leyfi forseta: „Málið snýst því ekki um að bæta úr stjórnskipunarlegum annmörkum á sjálfsstjómarrétti sveitarfélaga, heldur miklu frekar um það hvort ákveðinn hópur launafólks á Íslandi skuli hafa möguleika á að sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum þegar það tekur ákvörðun um að velja sér búsetu.“ Þar liggur auðvitað hundurinn grafinn með því frumvarpi sem er lagt hér fram. Ég hætti nú að telja öll númerin í greinargerðinni til að sjá hversu oft frumvarpið hefur verið lagt fram. Með frumvarpinu er auðvitað verið að reyna að koma því á fót að ákveðinn hópur launafólks geti sloppið að miklu eða öllu leyti við greiðslu útsvars. Hvernig er þetta í nágrannaríkjunum? Við viljum væntanlega stunda góða stjórnsýslu og skoða hvernig málum er fyrir komið í ríkjunum í kringum okkur. Það er skemmst frá því að segja að í öðrum norrænum ríkjum er akkúrat kveðið á um lágmarks- og hámarksútsvar. Í öllum sveitarfélögum Norðurlanda er það fest í lög, svigrúm til hækkunar eða lækkunar um aðeins eitt prósentustig. Það er kannski þannig að fulltrúar allra sveitarfélaga á Norðurlöndunum hafi ekki heyrt þann mikla frelsisboðskap sem flutningsmenn þessa frumvarps hafa lagt hér fram í gegnum tíðina. Hver eru rökin fyrir þessari samræmdu pólitísku afstöðu okkar og norrænu nágrannaríkjanna? Ég leyfi mér að vitna aftur í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga. Þau eru að allir launþegar skuli greiða ákveðinn hluta af launum sínum til samfélagslegra verkefna eftir gildandi reglum þar um. Skiptir þá skiptir ekki máli hvernig fjárhagsleg staða sveitarfélaganna er að öðru leyti. Það er lykilatriði málsins. Hér er verið að reyna að leggja það til með illa ígrunduðu frumvarpi að opnað verði á það að ákveðin sveitarfélög geti komið málum þannig fyrir að launþegar greiði ekki ákveðinn hluta af launum sínum til samfélagslegra verkefna. Tveir flutningsmannanna eru nýir þingmenn og mikið hefur nú verið talað um endurnýjun á Alþingi okkar Íslendinga og að nýjum þingmönnum ætti að fylgja jafnvel ný og betri vinnubrögð, hafa nýir þingmenn gjarnan sagt. Ég hefði haldið í það minnsta að þessir nýju þingmenn hefðu kannski reynt að gera þetta frumvarp betur úr garði. Þarna sé ég einn flutningsmann frumvarpsins sem hefur séð sér fært að setjast í það minnsta í hliðarsal, ég þakka fyrir það. En frumvarpið eins og það er lagt fram núna er alveg eins og frumvörpin þegar þau hafa verið lögð fram áður. Hver eru viðbrögðin? Jú, þetta er illa ígrundað frumvarp og flutningsmenn hafa verið hvattir til að vinna það betur. Hefði ekki verið ráð að hlusta á eða jafnvel nenna að lesa yfir þær umsagnir [[Forseti hringir.]]og þó ekki nema að rökstyðja mál sitt aðeins betur í frumvarpinu, hvað sem líður pólitískri afstöðu til efnis þess?
Virðulegi forseti. Verði umrætt frumvarp samþykkt mun það hafa í för með sér aukið ójafnræði milli sveitarfélaga og myndi líklega hafa neikvæð áhrif í för með sér hvað varðar t.d. sameiningu sveitarfélaga sem og samvinnu á milli sveitarfélaga, t.d. að ýmsum héraðsbundnum hagsmunamálum. Síðast þegar þetta frumvarp var lagt fram mætti það mikilli andstöðu í umsögnum og myndi ég vænta þess að það sama yrði uppi á teningnum núna færi það áfram. Því spyr maður sig hvort þetta sé mögulega tímaeyðsla þingsins. Jafnvel Samband íslenskra sveitarfélaga lagðist hart gegn frumvarpinu á þeim tíma og setti fram þau rök að málið þyrfti mun efnismeiri og víðtækari umræðu en kemur fram í meðfylgjandi greinargerð. Í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga, sem hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé las upp áðan og þótt hann hafi lesið hana upp áðan ætla ég að lesa hana upp aftur, með leyfi forseta, vegna þess að þar kemur mergurinn málsins fram: „Málið snýst því ekki um að bæta úr stjórnskipunarlegum annmörkum á sjálfsstjórnarrétti sveitarfélaga, heldur miklu frekar um það hvort ákveðinn hópur launafólks á Íslandi skuli hafa möguleika á að sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum þegar það tekur ákvörðun um að velja sér búsetu.“ Í ljósi þessa langar mig bara að spyrja hreint út: Er þetta frumvarp einhver fjallabaksleið að því að búa til skattaskjól í hálaunuðum sveitarfélögum? Eins og hv. þm. Lilja Rafney Magnúsdóttir benti á í gær er frumvarpið ekki í takt við þróunina út frá auknum kröfum íbúa um hvers kyns þjónustu innan sveitarfélaga. Hv. þm. Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir spurði hvort íbúar ættu ekki að hafa rétt á því að njóta þess að búa í sveitarfélagi sem hefði rýmri tekjur og slíkt? Jú, auðvitað eiga íbúar að geta notið þess, en það eru aðrar leiðir til að koma því í kring en þetta frumvarp kveður á um. Það sem ég myndi líka vilja benda á í því samhengi er að íbúar í sveitarfélögum eru hreyfanleg breidd. Fólk flytur í sveitarfélag, svo flytur það kannski burt einhverjum árum síðar. Þess vegna gæti framvinda þessa frumvarps orðið svolítið til þess að menn væru kannski bara svolítið að skjóta sig í fótinn upp á langtímasjónarmið að líta. Að lokum vil ég taka undir orð og sjónarmið hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppé um samneysluna og gildið í því og segja: Enginn maður er eyja og ekkert sveitarfélag heldur.
Virðulegi forseti. Við ræðum hér frumvarp um skattaskjól á sviði sveitarfélaga. Við skulum bara kalla hlutina réttum nöfnum. Þetta er frumvarp um það að hægt verði að útbúa á vettvangi sveitarfélags lágskattasvæði til að laða þangað fólk sem vill komast undan því að greiða til samneyslunnar. Þetta er gamalt áhugamál Sjálfstæðisflokksins eins og við þekkjum svo sem ágætlega. Einu sinni átti Ísland að verða alþjóðleg fjármálamiðstöð sem var skrúðyrði yfir það að hér átti að stofna aflandseyju og laða til Íslands fjármagn annars staðar frá sem gæti hvílt í skjóli fyrir erlendum skattyfirvöldum. Þegar sá draumur brast spýttust íslenskir auðmenn hver á fætur öðrum til Panama og annarra álíka landa þar sem hægt var að hvíla auðinn án þess að af honum væri tekinn skattur til samfélagsins sem sömu einstaklingar töldu sig vera hluta af. Það að afnema lágmark á útsvari sveitarfélaga hefur ekki verið rökstutt í máli frummælanda með öðru en annars vegar því að hér sé einhver hvati til sameiningar sveitarfélaga sem ekki sé lögþvingun. Ég verð nú að viðurkenna að það eru rök sem ég skil ekki alveg. Ég er kannski of vitlaus til að átta mig á þeirri rökleiðslu. Hins vegar sé það hvernig sveitarfélög ákvarði skattlagningu á íbúa innan sveitarfélags einn hluti af þeirri samkeppni sem sveitarfélög eiga í hvert við annað. Virðulegur forseti. Ég vil ekki líta svo á að þau 70 sveitarfélög sem Ísland skiptist í séu samkeppnisaðilar heldur miklu frekar púsl í því samfélagi sem við viljum að hér sé. Ég held að við þekkjum fleiri dæmi um slæm áhrif samkeppni á milli sveitarfélaga en góð. Hér getur myndast hvati til að skapa innlendar skattaparadísir eins og hefur komið fram í máli margra þingmanna og eins hefur verið vísað í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá því að þetta mál gekk hér síðast í gegnum þingsali, þar sem segir, með leyfi forseta: „Það myndi skapa möguleika á innlendum skattaparadísum og tilheyrandi „gervibúsetu“ með ófyrirsjáanlegum afleiðingum.“ Er þetta framtíðarsýn sem við viljum? Viljum við að auðmenn þessa lands, í staðinn fyrir að skjótast til Panama með peningana sína, kaupi sér sumarbústað í Þrastaskógi, sæki alla þjónustu áfram á höfuðborgarsvæðinu eða hvar það er sem þeir búa en haldi lögheimili í litla bústaðnum og borgi þar með til annars sveitarfélags en þess sem þeir nýta sér þjónustuna hjá, lægri gjöld en ella, fá þannig afslátt af samneyslunni sem þarf samt að greiða sama verði? Þá er verið að færa byrðar, ekki bara á milli sveitarfélaga, af hinum efnameiri sem velja sér slíka gervibúsetu til að komast undan skattgreiðslum, það er verið að færa byrðar af hinum efnameiri yfir á okkur öll hin, yfir á okkur sem höldum bara lögheimili þar sem við búum og greiðum þann skatt sem eðlilegt er að greiða. Maður hefði haldið að það væri ekkert svo flókið. Svo er náttúrlega áhugavert að sjá, eins og hefur verið bent á, hvernig flutningsmenn þessa máls eru nógu mikið flúnir frá því til að sjást ekki í salnum. Nú er þessi eini sem var í hliðarsal horfinn. Hér sitjum við, fólk úr flestum öðrum flokkum en Sjálfstæðisflokknum og ræðum þetta mál í málstofu sem á að gera gagnvirk, á ekki að vera einræða. Við ræðum mál Sjálfstæðisflokksins því að það er ekki nóg með að flutningsmennirnir séu flúnir frá því, heldur eru þeir að fóstra mál sem formaður flokksins boðaði í aðdraganda kosninga. Þetta er nefnilega ekkert sakleysislegt lítið þingmannafrumvarp. Þetta er eitt af loforðum Bjarna Benediktssonar, hæstv. forsætisráðherra, eins og kom fram í kosningaþætti RÚV 4. október sl. þar sem hann sagði að afnám lágmarksútsvars væri eitt af því sem hann vildi stefna að. Þar var staddur í sjónvarpssal hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sem hló að Bjarna ef ég man rétt og sagði að þetta væri bara fyndið loforð og í engu samræmi við það sem þann raunveruleika sem sveitarfélög byggju við af því að sveitarfélögin sjálf, til að viðhalda sínum rekstri, hafa ekkert með þetta að gera. Það er svo fjöldamargt annað sem sveitarfélögin þurfa til að styrkja innviði sína annað en afnám lágmarksútsvars. Hvað með t.d. að kýla hámarksútsvarið dálítið upp? Af hverju er frelsið að afnema mörkin í aðra áttina en ekki hina? Það er náttúrlega sama einstefnan og láta okkur sitja hérna og tala um málið í aðra áttina og hin hliðin mætir ekki. Nei, herra forseti. Ég er hreint ekki hrifinn af skattaskjólum, hvort sem þau eru innan lands eða milli landa. Svo dettur mér í hug af því okkur er nú búið að vera tíðrætt um mætingu flutningsmannanna í þessar umræður hvort við ættum þeim til hægðarauka að afnema lágmarksmætingu í þennan þingsal, hvort það sé næsta hagsmunamál þeirra?
Herra forseti. Ég vil blanda mér í umræðuna um þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um tekjustofna sveitarfélaga, þ.e. um afnám á lágmarksútsvari. Ég vil byrja á því að segja að ég verð að taka undir með þeim þingmönnum, nálega öllum nema hv. flutningsmanni frumvarpsins sem talaði fyrir því, sem hafa talað í þessu máli og hafa fært fram góð rök fyrir því af hverju það eigi ekki að samþykkja það. Án þess að endurtaka beinlínis allt það sem hér hefur verið sagt þá langar mig að bæta inn aðeins nýjum vinkli í þessa umræðu. Eins og við vitum öll og kemur meira að segja fram í greinargerð með frumvarpinu hafa sveitarfélögin lögbundið hlutverk sem þau þurfa að sinna. Eitt af þeim hlutverkum er þjónusta við fatlað fólk. Þjónusta við fatlað fólk var fyrir nokkrum árum færð frá ríkinu og til sveitarfélaganna. Allir þeir sem hafa eitthvað pínulítið fylgst með umræðunni, hvort sem er hér á Alþingi eða úti í samfélaginu, hafa heyrt og vita að umræðan snýst mjög oft um það að sveitarfélögin eigi erfitt með að sinna þessu lögbundna hlutverki sínu sem þjónusta við fatlað fólk er vegna þess að þau hafa ekki nægilegt fjármagn til að gera það, sér í lagi vegna þess að sem betur fer höfum við á undanförnum árum verið að bæta löggjöfina, bæta réttindi fatlaðs fólks og auka við þá þjónustu sem það á rétt á að fá frá nærsamfélagi sínu. Augljósast til að nefna í því samhengi er auðvitað samþykkt og fullgilding á samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks sem var samþykktur af öllum hér á Alþingi og allir hafa alla vega í orði kveðnu sagst vera sammála og styðja áherslurnar sem þar eru settar en viðurkenna jafnframt að það kostar peninga að hrinda samningnum í framkvæmd, það kostar peninga að veita betri þjónustu. Það er alltaf einhver sem þarf að greiða fyrir þessa þjónustu. Mig langar að vísa aðeins í rannsókn sem var birt árið 2013 sem fjallar um fatlað fólk sem íbúa sveitarfélaga. Rannsóknin náði til mjög breiðs hóps öryrkja, ekki aðeins þeirra sem núna njóta þjónustu sveitarfélaga heldur allra öryrkja sem eru búsettir í alls konar sveitarfélögum. Þar kom fram að tæplega helmingur þátttakenda í rannsókninni fær ekki neina dagþjónustu eða endurhæfingarþjónustu frá sveitarfélögunum. Það hefur oft verið talað um það að þrátt fyrir að með yfirflutningnum hafi aukist mjög fjöldi þess fólks sem fór að fá þjónustu hjá sveitarfélögum frá því sem var meðan málaflokkurinn var á höndum ríkisins, sé enn þá fullt af fötluðu fólki og öryrkjum sem fái ekki neina þjónustu en ætti hugsanlega rétt á henni. Í rauninni erum við með þannig ástand að við erum með kerfi sem er vanfjármagnað, en það er enn þá fullt af fólki þarna úti sem ætti jafnvel rétt á þjónustu. Kostnaðurinn við að veita þjónustuna er líklega hærri en það sem við vitum um núna. Hvernig tengist þetta allt saman þessu frumvarpi sem við erum að ræða í dag? Það gerir það nákvæmlega vegna þess að líkt og hér hefur verið farið svo ágætlega yfir þá snýst þetta frumvarp um að sum sveitarfélög geti orðið lágskattaparadísir þar sem sumir íbúar þessa lands greiða ekki inn í samneysluna, sem m.a. skólakerfið og málefni fatlaðs fólks sem ég hef verið að ræða hér um falla undir. Í rauninni er með þessu frumvarpi, yrði það samþykkt sem ég ætla rétt að vona að verði ekki, verið að búa þannig um hnútana að sumir geta komist hjá því að greiða fyrir þjónustu og byrðarnar færast þá yfir á hina sem greiða sitt útsvar í öðrum sveitarfélögum. Það kemur líka fram í þeirri rannsókn sem ég vitnaði í áðan um fatlað fólk sem íbúa sveitarfélaga að sú þjónusta sem fatlað fólk getur fengið í sveitarfélögum hefur eðli málsins samkvæmt áhrif á það hvar fatlað fólk ekki bara kýs að búa heldur í rauninni verður að búa. Það hefur ekkert annað val en að búa þar sem það fær þjónustuna. Yrði þetta frumvarp samþykkt má kannski segja að ágóðinn yrði tvöfaldur fyrir þá sem ekki þurfa að borga lágmarksútsvarið, þ.e. þeir þurfa ekki að borga til samneyslunnar, þeir þurfa ekki að borga inn í sameiginlegu sjóðina og sveitarfélögin þurfa jafnvel ekki að hafa íbúa hjá sér sem ekki geta borgað til að mynda há fasteignagjöld, því það var nú eitt af því sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason benti á að gæti verið ein af leiðunum sem þessi sveitarfélög gætu notað til þess að taka inn tekjur. Þetta ýtir á allan hátt undir misskiptingu milli sveitarfélaga þar sem ábyrgðarfullu sveitarfélögin verða að taka á sig meiri byrðar til þess að reka það samfélag sem við að öðru leyti reynum að stefna að og viljum stefna að. Þess vegna fannst mér það sérstaklega furðulegt að hv. flutningsmaður frumvarpsins, Vilhjálmur Árnason, virtist ekkert hafa spáð í það hvort þau sveitarfélög sem myndu fella niður eða ekki innheimta útsvar, ef frumvarpið yrði samþykkt, gætu fengið greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar fannst mér alveg steininn taka úr í þessu máli. Þá er enn og aftur verið að færa byrðarnar til og gera þær enn þá skakkari með því að færa hugsanlega skatttekjur, skatt sem allir borga, til sveitarfélaga sem ekki borga inn í sameiginlega sjóðinn. Ef það væri einhver samkvæmni í máli þeirra sem flytja frumvarpið hefði ég haldið að það ætti að taka það fram að þessi sveitarfélög yrðu vitaskuld undanskilin frá því að geta fengið greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga. Þar með mætti kannski segja að það væri komið eitthvert innbyrðisréttlæti í mál sem mér finnst annars vera mjög óréttlátt. Þetta var meginvinkillinn sem ég vildi koma með inn í þessa umræðu, þ.e. þá hlið sem snýst um að það er alltaf einhver sem þarf að borga fyrir það að fatlað fólk fái þá þjónustu sem það á rétt á. Ég fæ ekki betur séð en allir séu sammála um að það þurfi að auka enn frekar í. Ég hef ekki einu sinni minnst á NPA í þessu samhengi sem ég heyrði ekki betur, fyrir kosningar, en að frambjóðendur úr öllum flokkum væru sammála um að þeir vildu koma á laggirnar, sem er aftur vitað að myndi leiða til útgjaldaaukningar fyrir sveitarfélögin. Ég verð að taka undir með þeim sem hafa bent á að þetta mál sé algjör tímaskekkja. Það er verið að taka á algjörlega vitlausum enda af því sem þarf að gera þegar kemur að fjármálum sveitarfélaganna. Það hlýtur að vera miklu nær að hugsa um það hvernig er hægt að auka rekstrarfé allra sveitarfélaga svo þau geti staðið undir lögbundnum hlutverkum sínum og svo hvernig hægt er að deila byrðunum með réttlátum hætti á alla, því það kostar að reka réttlátt samfélag. Það eiga vitaskuld allir að leggja til í það. Ég vil svo ítreka það og segja að vitaskuld eiga þeir efnameiri að leggja sérstaklega meira inn í það púkk en þeir sem efnaminni eru. Þannig tel ég að við getum búið til betra samfélag. Fyrsta skrefið í því er auðvitað að henda þessu frumvarpi og einbeita okkur að því hvernig við getum byggt undir sveitarfélögin en ekki verið að skera undan þeim ef svo má segja.
Hæstv. forseti. Ég viðurkenni að ég dett bara hérna inn og þekki ekki forsöguna. Ég les eftirfarandi í greinargerð, með leyfi forseta: „Með þessu frumvarpi eru ekki lagðar til breytingar á lögbundnu hlutverki sveitarfélaga. Vilji sveitarfélög hins vegar lækka útsvar á löggjafinn ekki að standa í vegi fyrir því.“ Er hv. þingmaður með dæmi um að sveitarfélag hafi ætlað eða ætli að skerða þá þjónustu sem nefnd var hér? Þetta eru frekar alvarlegar ásakanir sem koma hér fram ef sveitarfélag rækir ekki lögbundna skyldu sína. Ég mundi vilja heyra aðeins meira um það.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni Nichole Leigh Mosty fyrir spurningu hennar og ætla að reyna að svara henni eftir bestu getu. Ég verð þó taka það fram að ég er gagnrýnandi á þetta frumvarp en ekki flutningsmaður þess.
Ég veit.
Ég veit að hv. þingmaður veit það, en það er náttúrlega aðkoma mín að þessu máli og hluti af rökstuðningi mínum. Ég bara sé ekki hvernig þetta er hægt, þ.e. hvernig sveitarfélög sem ekki myndu innheimta einhvers konar lágmarksútsvar, eigi hreinlega að geta uppfyllt lögbundið hlutverk sitt með þessum hætti. Ég sé bara ekki neina sanngirni í því hvernig það ætti að vera hægt með því að taka peninga inn á einhvern annan hátt nema vegna þess að þau ætla að skilgreina lögbundna hlutverkið sitt svo rosalega þröngt og gera eins lítið sem þau mögulega geta og fæla þar með jafnvel fólk frá sem þarf á þjónustu að halda. Við vitum alveg að það er misjafnt eftir sveitarfélögum hversu stórt hlutfall fatlaðs fólks býr í þeim. Það kemur líka fram í rannsókninni sem ég vitnaði í áðan. Ég held að það sem gerist sé að sveitarfélögin muni þá veita mjög takmarkaða og litla þjónustu en velta byrðunum yfir á önnur sveitarfélög sem veita meiri þjónustu og innheimta hærra útsvar af íbúum sínum. Eðli málsins samkvæmt verður það til þess að fatlað fólk flytur frekar í þau samfélög. Þannig er maður í rauninni búinn að búa til einhvers konar eilífðarvél þar sem skattalega samspilið og þjónustan haldast í hendur og maður ýtir fólkinu í burtu sem þarf á kostnaðarsömu þjónustunni að halda.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir þessi svör. Við sem búum í Reykjavík þekkjum t.d. NPA vel. Það er gríðarlega mikið áhyggjuefni hér því að kostnaðurinn er mikill og við þekkjum fólksflutningana utan af landi til borgarinnar. Fólk flytur hingað til þess að nálgast þá þjónustu. Eins og ég segi þá dett ég inn í þessar umræður og er pínulítið að klóra mér í hausnum yfir þessu. Hér var nefnt í ræðu áðan varðandi sameiningu sveitarfélaga, að það væru ekki forsendur til einhvers svoleiðis. Er það alslæmt að við skulum leita þessara leiða til að bæta þjónustuna, að sveitarfélög skuli samnýta þjónustuna og uppfylli lögbundnar skyldur sínar betur? Það er spurning mín. Ég er bara að reyna að átta mig á þessu vegna þess að umræðan hefur verið svona hér og þar. Ég vitna aftur í greinargerð, þar er ekkert verið að ræða um að skera niður þjónustu og að sveitarfélögin þurfa að standa undir því. Ég bara átta mig ekki á ræðunni hér áðan varðandi hræðsluna við það.
Hæstv. forseti. Ég óttast að búin verði til lágskattasveitarfélög, lágskattaparadísir sem veita mjög takmarkaða þjónustu, þjónustu sem samfélagið sem heild þarf að veita, og að þar með sé verið að ýta kostnaðinum yfir á aðra sem veita betri þjónustu, jafnvel meiri þjónustu en það sem skilgreint er sem einhvers konar lágmark, lögbundið hlutverk sveitarfélaganna. Þegar kemur að félagslegri aðstoð sveitarfélaga er hún mjög ólík á milli sveitarfélaga þar sem sum sveitarfélög gera betur við fólk sem er t.d. langtímaatvinnulaust og er búið með rétt sinn til atvinnuleysistrygginga, á meðan önnur sveitarfélög greiða mjög lága upphæð. Þau fylgja samt lögbundinni skyldu sinni. Að sjálfsögðu hlýtur fólk að þurfa að flytjast til þeirra sveitarfélaga eða búa í sveitarfélögum þar sem sú upphæð er hærri, sem leiðir þá aftur til þess að byrðarnar af því að reka samfélagið, byrðarnar af því að reka velferðarsamfélag dreifist á færri hendur og færri sveitarfélög þar sem þá þarf að innheimta hærra útsvar til þess að standa undir þeirri þjónustu. En sveitarfélög [[Forseti hringir.]]sem myndu nýta sér þessi lög, verði þau að veruleika, eru í rauninni stikkfrí en [[Forseti hringir.]]setja byrðarnar á aðra. Það finnst mér ósanngjarnt. Þess vegna er ég á móti þessu frumvarpi.
Herra forseti. Hér ræðum við um frumvarp til að búa til skattaskjól innan lands á Íslandi, heyrist mér. Það virðist vera tilgangurinn. Það eru þrír ágætir flutningsmenn, hv. þingmenn, sem hafa ákveðið að taka þetta arfalélega frumvarp og endurvinna það í fimmta skiptið hér á þinginu og láta okkur ræða það sem oft hefur verið rætt um áður á ýmsum vettvangi, um hvort afnema eigi neðri mörk þess útsvars sem skylt er að sveitarfélög innheimti af íbúum sínum. Árið 2007, þegar þetta frumvarp var fyrst lagt fram, fékk það umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga þar sem segir, með leyfi forseta: „Samband íslenskra sveitarfélaga varar eindregið við því að felld verði niður ákvæði um lágmarksútsvarshlutfall. Ákvæði um lágmarksútsvar var tekið upp í lög um tekjustofna sveitarfélaga árið 1993. Markmið með þeirri breytingu var að draga úr mismun á útsvarsálagningu og jafna þannig skattbyrði hjá íbúum landsins. Rökin fyrir því að lögbinda áfram lágmarksútsvarshlutfall eru þau að allir íbúar landsins sem greiða skatt af tekjum sínum á annað borð skuli greiða sinn lágmarkshluta af kostnaði við þá samfélagsþjónustu sem sveitarfélögin veita íbúum landsins. Þau rök hafa í engu breyst frá því að lög um lágmarkshlutfall útsvars voru sett árið 1993.“ Það var sagt árið 2007. Hér erum við 10 árum síðar og þessi rök gilda enn. Það er í rauninni alveg satt. Það er ágætt að allir sitji við sama borð. Það er samt staðreynd að sum sveitarfélög í þessu landi bjóða upp á mun takmarkaðri þjónustu við íbúa sína, kannski helst sveitarfélög sem njóta góðs af nálægð við önnur sveitarfélög sem komast síður hjá því að veita einhverja tiltekna þjónustu. Það er að vísu ákveðin lögbundin lágmarksþjónusta sem sveitarfélög verða að veita, en lágmarksþjónustan er alveg afskaplega lítil. Það eru stór atriði, eins og rekstur grunnskóla og fleira, en það er svo margt annað sem gengið er út frá í dag að sveitarfélög veiti sem væri undarlegt að missa alfarið út. Það er samt auðvitað ekkert því til fyrirstöðu almennt að hafa lægra útsvar. En eins og staðan er núna eru 56 sveitarfélög á landinu sem eru með hámarksútsvarsprósentu. Eitt, Reykjanesbær, er umfram hámarkið samkvæmt sérstakri lagaheimild sem leyfir því sveitarfélagi, sem er í kjördæmi hv. þm. Vilhjálms Árnasonar, fyrsta flutningsmanns tillögunnar, og sömuleiðis í mínu kjördæmi, að vera með hærra útsvarshlutfall, 15,05%, af því að það hefur átt við rekstrarörðugleika að stríða. Það eru því örfá sveitarfélög sem eru á milli hámarksins og millistigsins. Svo eru samtals þrjú sem eru í lágmarkinu. Vissulega eru tvö þeirra líka í Suðurkjördæmi, en þau eru samtals með íbúafjölda sem er vel innan við þúsund manns. Ég sé ekki hvernig hag þeirra sveitarfélaga sem eru í toppi, hvað þá upp fyrir toppinn, verður betur borgið að búa til einhvers konar skattalega samkeppni milli sveitarfélaga innan landsins. Þetta er nákvæmlega sama fyrirkomulag og við sjáum fyrirtæki sums staðar stunda gagnvart sköttum í ríkjum almennt, þau færa starfsemi sína og skráningu til lágskattasvæðislanda. Erum við að fara þá leið að búa til einhvers konar skattaparadísir innan lands þannig að þeir sem hafa hugsanlega mestar tekjur og komast auðveldast upp með að rangskrá lögheimili sitt eða hafa kannski mesta möguleika á því að vera með tvö eða fleiri heimili, geti bara skráð sig og flúið á hvaða grænu grund sem er? Mér finnst það nefnilega svolítið hættulegt, ekki síst í samhengi við þjónustustigið sem búið er að ræða hér töluvert í þessu máli. Ég skil bara ekki hverra hagur það er að afnema lágmarkið, nema hugsanlega þeirra sem gætu notið góðs af þessum skattaskjólum. Íbúar hvaða sveitarfélaga myndu njóta góðs af þessu? Þegar upp er staðið snýst þetta ekki um rekstur einstakra sveitarfélaga. Þetta snýst um fólkið sem þar býr. Ef það fólk er í þannig aðstöðu að þjónustan við það skerðist af því að allt í einu eru komnar einhvers konar frjálshyggjuparadísir hér og þar um landið og það neyðist kannski til þess að flytja í annað sveitarfélag þar sem það fær betri þjónustu, þá held ég að við séum komin í kapphlaup á botninum. Kapphlaup á botninum virkar yfirleitt ekkert rosalega vel fyrir þá sem taka þátt í því. Það er búið að margvísa í umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga frá árinu 2012. Það er alveg tilvalið að hnykkja á því enn einu sinni, með leyfi forseta, þar sem segir: „Þar sem fámenn sveitarfélög hafa miklar tekjur af álagningu fasteignaskatts gætu þær aðstæður skapast að þau gætu lækkað álagningarhlutfall útsvars verulega eða jafnvel niður í 0% ef lágmarksútsvar yrði afnumið með öllu. Það myndi skapa möguleika á innlendum skattaparadísum og tilheyrandi „gervibúsetu“ með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Íbúar þessara sveitarfélaga myndu því sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum óháð upphæð launa. Slíkt ójafnræði meðal sveitarfélaga myndi tvímælalaust hafa mikil áhrif á samvinnu sveitarfélaga að ýmsum héraðsbundnum hagsmunamálum. Þar til viðbótar myndi afnám lámarksútsvars að öllum líkindum draga úr áhuga viðkomandi sveitarfélaga til sameiningar við nágrannasveitarfélög.“ Þetta er áhugaverður punktur í ljósi þess sem hv. þm. Vilhjálmur Árnason sagði hér í gærkvöldi. Hann sagði að eitt af sínum áhugamálum væri að reyna að búa til hvata fyrir sveitarfélög til að sameinast. Ef hér er verið að búa til hvata samkvæmt mati Sambands íslenskra sveitarfélaga til þess að sameinast ekki þá get ég ekki séð að það markmið náist frekar en nein önnur, þ.e. önnur en þau að búa til einhvers konar skattaparadísir. Það er alveg ótrúlegt að í greinargerð með frumvarpinu stendur ekkert um það hvaða sveitarfélög muni að njóta góðs af þessu. Það stendur ekkert um það hvaða sveitarfélög eru í lágmarki, hver eru í hámarki, hver eru hvar í útsvarsstiganum. Það stendur bara afskaplega fátt hérna, enda er frumvarpið það snubbótt, sem bendir kannski til þess að það hafi kannski aldrei átt að ná í gegn. Það náði ekki einu sinni í gegnum 1. umr. á 141. þingi. Síðan þá hefur það verið tekið inn í nefnd og ekki afgreitt þar, en það fékk umsagnir þess efnis að þetta væri ekki æskilegt á nokkurn hátt. Það er enginn tilbúinn til þess að lýsa sig sammála þessu frumvarpi, en að vísu skal ég viðurkenna að ég komst ekki til þess að lesa umsögn Viðskiptaráðs um þetta mál, það gæti verið að þau viðbrögð séu jákvæð. Ég held að þetta frumvarp sé enn eitt skiptið, í fimmta skiptið hér á þinginu, bara tímasóun fyrir okkur öll og við ættum bara að sleppa því.
Herra forseti. Mig minnir að það hafi verið Jón Gnarr, fyrrverandi borgarstjóri, sem lýsti samskiptum sveitarfélaga hér á höfuðborgarsvæðinu þannig að sum þeirra væru eins og gaurinn sem mætti í partí eftir ball og færi beint í ísskápinn og byrjaði að éta úr matarkistu gestgjafans. Það sagði hann auðvitað í hálfkæringi, en í því er alvarlegur undirtónn. Hér hefur verið mikið rætt um hvernig sveitarfélög myndu skera við nögl og komast upp með eins lítið og þau gætu af lögbundinni þjónustu. En þetta snýst ekki bara um hina lögbundnu þjónustu. Þetta snýst ekki bara um lögbundin verkefni sveitarfélaga, heldur líka þau ólögbundnu. Það er auðvitað sérstaklega alvarlegt þegar sveitarfélög liggja algjörlega saman í einum hnapp og í rauninni er verið að mismuna fólki gríðarlega mikið eftir því hvorum megin götu eða lækjar það býr. Það skapar freistnivanda, herra forseti. Það mun leiða til þess að sum sveitarfélög munu freistast til þess að skera niður þjónustu. Við sjáum það vel sem unnið höfum á vettvangi sveitarstjórna að það er ótrúlega misjafnt hvað sveitarfélög leggja í íþróttir, menningu, listir, svo ég tali nú ekki um þau verkefni sem eru okkur svo brýn, sem eru auðvitað málefni fatlaðra, skóli og annað slíkt sem okkur ber að sinna, en hægt er að inna af hendi með mjög misjöfnum hætti eins og dæmin sanna. Íbúar eru farnir að gera meiri kröfur um þjónustu. Það er skrýtið að freista sveitarfélaga til að fara í undirboð og samkeppni þegar við vitum að íslensk bæjarfélög eru ekki í samkeppni hvert við annað um ungt og kraftmikið fólk, heldur við öll nágrannalöndin. Ef þau ætla að lifa þá samkeppni af ættu þau auðvitað að bjóða upp á sem víðtækasta og besta þjónustu, lögbundna en líka ólögbundna. Það er sem betur fer liðin tíð að fjölskyldur velji sér bara búsetu þar sem er tryggur matur og húsaskjól. Við gerum sem betur fer í dag meiri kröfur af lífinu en það. Ég veit ekki, herra forseti, hvað maður á að segja þegar þingmenn ríkisstjórnar leggja fram svona frumvarp þar sem verið er að leggja grunn að stofnun íslenskrar skattaparadísar, eins og hér hefur margoft komið fram. Þetta gera þeir í kjölfar þingkosninga sem voru einmitt um Panama-skjölin og umræður um skýrslu sem fjallaði um erlendar skattaparadísir og skaðsemi þeirra. Ég held að mönnum ætti að vera ljóst hvaða skoðun almenningur hefur á slíkum fyrirbærum. Þetta gera þeir líka á sama tíma og staðan á vinnumarkaði er afar viðkvæm. Stéttarfélög kalla eftir félagslegum stöðugleika ekki síður en efnahagslegum, aðgerðum í húsnæðismálum, að betur verði hlúð að velferðarkerfinu. Þetta frumvarp er í rauninni atlaga að því. Það gefur sveitarstjórnarfólki möguleika á að rústa undirstöðum sem samfélagið okkar byggir á. Að mælt skuli fyrir þessu frumvarpi núna minnir mig reyndar á þegar áfengisfrumvarpið var fyrst á dagskrá Alþingis eftir jólafrí 2009, þegar glíman við hrunið stóð sem hæst. Mér finnst þetta sýna að þeir Sjálfstæðismenn sem leggja fram frumvarpið eru í engum takti við þjóðina þegar kemur að þeim málum sem menn vilja leggja áherslu á. Það er í rauninni bara brandari, en í þessu tilfelli svartur húmor, eins og ég sagði áðan og margir hv. þingmenn hafa nefnt hér, að við séum að ræða frumvarp um íslenskar skattaparadísir núna. Herra forseti. Með leyfi þínu langar mig að lesa upp úr umsögn Sambands íslenskra sveitarfélaga við sambærilegt frumvarp sem lagt var fram á síðasta þingi: „Þar sem fámenn sveitarfélög hafa miklar tekjur af álagningu fasteignaskatts gætu þær aðstæður skapast að þau gætu lækkað álagningarhlutfall útsvars verulega eða jafnvel niður í 0% ef lágmarksútsvar yrði afnumið með öllu. Það myndi skapa möguleika á innlendum skattaparadísum og tilheyrandi „gervibúsetu“ með ófyrirsjáanlegum afleiðingum. Íbúar þessara sveitarfélaga myndu því sleppa að miklu eða öllu leyti við að greiða útsvar af launatekjum sínum óháð upphæð launa.“ Þetta er umsögn frá Sambandi íslenskra sveitarfélaga. Sú myndlíking sem flestir þingmenn hér hafa notað um skattaparadísir eru því ekki einhver pólitísk leikfimi heldur beinlínis kalt mat þessara heildarsamtaka sveitarfélaga á frumvarpinu. Ég held að það yrði mikið óheillaspor ef þetta frumvarp yrði samþykkt. Það væri aðför að félagslegum stöðugleika og samfélagslegri sátt um að borga skatt af launatekjum. Aðför að því að við vinnum saman og byggjum saman samfélag og hlúum hvert að öðru. Stærsti útgjaldaliður sveitarfélaga er rekstur grunn- og leikskóla ásamt félagsþjónustunni. Samþykkt frumvarpsins myndi einfaldlega skapa óvissu um það hvernig fjármagna eigi þessa þjónustu og skapa hvata til að skera fjárframlögin eins mikið niður og menn komast upp með. Kannski er það markmið hv. þingmanna að fjársvelta starfsemina svo auðveldara verði að taka upp skólagjöld í grunnskólum og ýta undir einkavæðingu. Eru ekki betri leiðir til að tala fyrir aukinni einkavæðingu? Af hverju kemur Sjálfstæðisflokkurinn ekki út úr skápnum og talar bara hreint út um það, þá getum við tekist á um kosti og galla þess í staðinn fyrir að hér sé sýknt og heilagt verið að lauma hlutunum bakdyramegin inn, skapa þær aðstæður að við sitjum uppi - og einhvern veginn finnst öllum að þetta sé eina leiðin. Herra forseti. Við búum líka í dag við millifærslukerfi þar sem stóru sveitarfélögin greiða meira í Jöfnunarsjóð sveitarfélaga og þau minni njóta þess. Íbúar Reykjavíkurborgar borga t.d. 1% af launum sínum til að standa undir grunnþjónustu annarra sveitarfélaga. Ætlum við að setja það í uppnám? Um það er nefnilega samstaða hjá þessum stærri sveitarfélögum sem greiða hlutfallslega meira inn í kerfið. Ætlum við að leggja starfsemi jöfnunarsjóðs niður sem mörg sveitarfélög landsbyggðanna reiða sig á? Ég er ekki viss um að það yrði skref sem menn yrðu sáttir við að sjá stigið að nokkrum árum liðnum. Gallinn við þetta er að það yrði erfitt að snúa til baka. Margar dreifðar litlar byggðir eru í nógu miklu basli í núna við að tryggja sínum íbúum góð skilyrði og auðvelda búsetu alls staðar í landinu svo þetta bætist nú ekki ofan á. Við erum að ræða þetta mál núna, herra forseti. Ég er reyndar sannfærður um að frumvarpið verður ekki að lögum. Mín lokaorð í þessari umræðu eru þau að ég vona að það komi aldrei hingað aftur inn.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 54/2006, bótaréttur fanga. Auk mín eru meðflutningsmenn frumvarpsins hv. þm. Hanna Katrín Friðriksson, Jón Steindór Valdimarsson, Björn Leví Gunnarsson og Birgitta Jónsdóttir. Frumvarp þetta byggist á frumvörpum til breytinga á eldri lögum um atvinnuleysistryggingar, nr. 12/1997. Þau hafa margsinnis verið lögð fram hér á þingi en ekki hlotið afgreiðslu og því legg ég þetta fram hér að nýju í dag. Atvinnuleysistryggingum er ætlað að tryggja einstaklingum tímabundna fjárhagsaðstoð meðan þeir leita sér vinnu. Meðal almennra skilyrða þess að einstaklingar teljist tryggðir samkvæmt lögunum er að þeir hafi fengist við launuð störf eða verið sjálfstætt starfandi á tilteknu ávinnslutímabili áður en sótt er um atvinnuleysisbætur. Þeim sem afplána refsivist eða sitja í gæsluvarðhaldi stendur jafnan ekki til boða vinna sem lög nr. 54/2006 taka til og þeir ávinna sér því ekki rétt til atvinnuleysisbóta meðan á vistinni stendur. Að vísu geta þeir sem eru tryggðir samkvæmt lögunum og hverfa af vinnumarkaði þegar þeir taka út refsingu samkvæmt dómi geymt þegar áunna atvinnuleysistryggingu þar til þeir hafa lokið afplánun refsingar. Ákvæði þetta á þó við um minni hluta fanga þar sem fæstir þeirra stunduðu vinnu reglubundið áður en afplánun hófst. Af þessu leiðir að oftar en ekki standa fangar utan atvinnuleysistryggingakerfisins þegar þeir ljúka afplánun en það gerir þeim erfiðara um vik að komast aftur á réttan kjöl að afplánun lokinni. Að mati flutningsmanna eykur núverandi kerfi líkur á því að þeir brjóti af sér á ný og stríðir þannig gegn því markmiði refsivörslukerfisins að vinna gegn afbrotum og hjálpa einstaklingum sem hafa brotið af sér að snúa við blaðinu. Í frumvarpinu er því lagt til að hafi fangi samkvæmt vottorði frá fangelsismálayfirvöldum stundað vinnu, nám eða starfsþjálfun sem í boði er innan viðkomandi fangelsis til samræmis við lög um fullnustu refsinga, nr. 49/2005, ávinni hann sér rétt til atvinnuleysisbóta vegna þess tímabils eins og hann hefði verið í launaðri vinnu. Af því leiðir að þeir sem lokið hafa afplánun geta talist tryggðir þótt þeir teljist ekki launamenn. Aftur á móti verður viðkomandi að uppfylla önnur skilyrði tryggingaverndar, svo sem um virka atvinnuleit og búsetu. Rétt er að leggja ávinnslu vegna þess tímabils sem einstaklingur situr í gæsluvarðhaldi, eða afplánar refsivist og stundar vinnu, nám eða starfsþjálfun til samræmis við lög um fullnustu refsinga, að jöfnu við ávinnslu samkvæmt reglum 15. gr. við útreikning á tryggingarhlutfalli. Hafi einstaklingur t.d. á síðustu tólf mánuðum áður en hann sækir um atvinnuleysisbætur afplánað tveggja mánaða refsivist og stundað vinnu, nám eða starfsþjálfun allan þann tíma og verið í fullu launuðu starfi tvo mánuði bæri að leggja þann tíma saman þannig að viðkomandi teldist tryggður að einum þriðja hluta, samanber 2. mgr. 15. gr., að öðrum skilyrðum uppfylltum. Að þessu sögðu, hér greip ég aðeins niður í greinargerð sem fylgir frumvarpinu, langar mig til að segja að ég geri mér fulla grein fyrir þeim sjónarmiðum sem þeir hafa kannski sem eru andsnúnir þessu frumvarpi, þá helst að tryggingagjaldið sé notað í þessum tilgangi, þ.e. til þess að koma til móts við fanga sem stunda vinnu, nám eða starfsþjálfun innan fangelsis. Þá segi ég á móti að þetta er leið sem flutningsmenn frumvarpsins leggja til að verði skoðuð vandlega og horft á hana í heildarsamhenginu við stöðu fanga og hugmyndafræði um betrun sem við ræddum akkúrat hér í sérstökum umræðum að ég held fyrir tveimur dögum sem hv. þingmaður og meðflutningsmaður Birgitta Jónsdóttir var upphafsmaður að. Það er eitt að gera fangelsin okkar betri þannig að menn hafi raunverulega tækifæri til þess að snúa við blaðinu og koma sem betri þegnar aftur út í samfélagið, en þetta er kannski hinn helmingurinn á því máli, þ.e. að það sé eitthvað sem taki á móti fólki, að menn sjái tilganginn með því að stunda nám, vinnu eða starfsþjálfun í fangelsi, það sé eitthvað sem taki við sem þeir geti treyst á þegar þeir koma út úr fangelsinu. Eins og ég segi, þetta er e.t.v. ekki besta leiðin, en þetta er hugmynd að leið sem við getum skoðað og mögulega farið ef sátt næst um hana. Við þá sem eru ósammála þessari leið og vilja ekki að tryggingagjaldið sé notað í þetta segi ég: Komið þið með betri hugmynd, ég er opin fyrir því að skoða aðrar leiðir, en það er ekki hægt að skilja þennan hóp eftir. Það er ekki hægt. Það höfum við gert of lengi. Þetta er ekki stór hópur sem betur fer þannig að ég held að núverandi kerfi fari nú ekki á hliðina þótt tryggingagjaldið verði að einhverjum hluta notað til þess að koma til móts við þennan hóp. Þetta er ein leið, leið sem við verðum að skoða með opnum huga og í heildarsamhengi alls þess sem við höfum verið að ræða hér upp á síðkastið á Alþingi.
Virðulegi forseti. Í fangelsunum fer fram margvísleg vinna. Ég sé ekki hvernig sú vinna er frábrugðin annarri vinnu þó að hún hafi einhvern veginn verið tekin út úr sviga í þessu kerfi. Í fyrsta lagi vil ég minna á þá gífurlegu ábyrgð sem við berum sem samfélag þegar við fangelsum menn. Ég hef minnst á það áður á mínum stutta tíma hér að þetta er grafalvarlegt. Tilgangur afplánunar er fyrst og fremst að skila mönnum aftur út í samfélagið betri en þeir komu þangað inn. Aðrar ástæður eru bara úreltar. Afplánun er ekki refsing. Ef einhver heldur það þá þarf hann alvarlega á endurmenntun að halda. Þetta frumvarp leggur til fjárhagslegan grundvöll fyrir nýtt og betra líf fyrir menn og konur sem snúa út úr fangelsum, það er einfaldlega svo. Þegar fangar losna glíma þeir við ótrúleg vandamál sem við getum varla ímyndað okkur. Það er hálfgerð útskúfun þegar þeir fara svo að reyna að koma sér inn á vinnumarkaðinn. Þeir eiga alls ekki auðvelt með það fyrir utan allar áhyggjurnar sem fylgja með. Frumvarpið hvetur líka beinlínis til náms. Nám er af mörgum talið, sérfræðingum Fangelsismálastofnunar og annarra, lykilforsenda þess að eitthvað breytist í þeirra högum, menntunin. Sumir eru að klára próf sem þeir áttu ólokið, það skiptir kannski ekki öllu máli, en það er mjög mikilvægt að hvetja þá til náms sem síðan skilar þeim tækifærum þegar þeir losna út. Fyrir utan þetta þá er vinna í fangelsi, sama hvort það eru skúringar, eldamennska, þvottastöðin á Litla-Hrauni, bílnúmerasmíðin og annað sem þar fer fram, bara vinna. Og það að við skulum einhvern veginn taka það svona út er forkastanlegt. Þetta eru ekki háar fjárhæðir. Þetta er ekki mikið af fólki, en það kostar okkur gríðarlega að gera þetta ekki og skila mönnum út á strætóstoppistöð eftir afplánun, allslausa, oft með engin plön beinlínis vegna fjárskorts líka af því við sinnum þeim ekki. Þetta frumvarp gefur þeim það svigrúm sem þarf til að ná áttum þegar þeir losna, hafandi hvatt þá til náms, til vinnu, vinnu sem þeir geta síðan sinnt áfram utan fangelsisins, það má segja að þeir öðlist jafnvel starfsreynslu. Þetta er allt saman gríðarlega mikilvægt. Þeir sem ganga út úr fangelsi hafa gert upp við samfélagið og eiga því að hafa sama rétt og aðrir menn. Það yrði mikil blessun ef þetta frumvarp gengi fram.
Virðulegi forseti. Efnahagur og lífskjör okkar Íslendinga byggja á opnu aðgengi að erlendum mörkuðum og um leið eðlilegum og sanngjörnum aðgangi erlendra aðila að íslenskum markaði. Stjórnvöld verða að vera opin fyrir nýjum tækifærum, átta sig á þeim hættum sem hugsanlega kunna að vera fyrir hendi og hafa þekkingu til að greina strauma og stefnur í alþjóðlegum stjórnmálum og viðskiptum. Opin og gagnkvæm samskipti og samvinna við aðrar þjóðir á sviði lista og menningar hafa auðgað íslenskt mannlíf, skotið stoðum undir skapandi greinar og gefið íslenskum listamönnum tækifæri í öðrum löndum sem þeir hafa nýtt með glæsilegum árangri. Íslenskir háskólar og vísindastofnanir hafa tekið þátt í alþjóðlegu starfi, miðlað af þekkingu sinni og njóta þekkingar annarra. Á hverju ári sækja þúsundir íslenskra námsmanna sér menntun til annarra landa og flestir snúa aftur heim, sem betur fer, með nýja þekkingu og nýjar aðferðir. Óhætt er að fullyrða að íslenskt samfélag sé litríkara og fjölbreyttara vegna opinna samskipta við aðrar þjóðir. Virðulegi forseti. Það er óhætt að fullyrða að fáar þjóðir eigi meira undir frjálsum, alþjóðlegum viðskiptum en við Íslendingar. Við höfum góða reynslu af gerð fríverslunarsamninga með þátttöku okkar í EFTA þar sem EES-samningurinn er sá mikilvægasti. Fríverslunarsamningur er við Færeyjar, Hoyvíkursamningurinn og árið 2014 tók gildi fríverslunarsamningur við Kína. Þá er samningur um viðskipti milli Íslands og Grænlands þar sem kveðið er á um tiltekin tollfríðindi í viðskiptum milli landanna. Við eigum að auka þau samskipti verulega á öllum sviðum við vini okkar og nágranna á Grænlandi, ekki aðeins í viðskiptum heldur líka þegar kemur að menningu, heilbrigðisþjónustu, náttúruvernd og nýtingu auðlinda, menntun o.s.frv. EFTA-ríkin hafa gert 25 fríverslunarsamninga sem ná til alls 36 landa. Við Íslendingar njótum góðs af. Væntanlegt brotthvarf Bretlands úr Evrópusambandinu getur hins vegar haft veruleg efnahagsleg áhrif á Ísland enda er Bretland eitt okkar mikilvægasta viðskiptaland. Vöruútflutningur til Bretlands hefur vaxið jafnt og þétt á undanförnum árum og aðgengi að breskum markaði er okkur lífsnauðsynlegt, ekki síst vegna sjávarafurða. Þjónustuviðskipti eru einnig mikilvæg, en útflutningur þjónustu til Bretlands nemur um 61 milljarði kr. á ári, eða um 10% af heildarþjónustuviðskiptum. Breskir ferðamenn eru gríðarlega mikilvægir fyrir ferðaþjónustuna og eru næstfjölmennasti hópurinn sem hingað kemur á eftir Bandaríkjamönnum. Það má því öllum vera ljóst hve mikilvægt það er að við tryggjum viðskiptahagsmuni okkar við Bretland. Það verður best gert með víðtækum fríverslunarsamningi. Ég tel raunar rétt að við horfum til fleiri þátta í þeim samskiptum, þá ekki síst á sviði vísinda, menntunar, lista og menningar. Ég held að það sé nauðsynlegt að við mörkum okkur skýra stefnu í fríverslun við aðrar þjóðir en virðum um leið fullveldi og sjálfsákvörðunarrétt allra þjóða. Með opnum viðskiptum styrkist hagur okkar sem og annarra þjóða sem stunda frjáls viðskipti. Það er einnig mikilvægt viðfangsefni fyrir íslenska utanríkisþjónustu og stjórnvöld að marka sérstaka stefnu í fríverslun við þróunarríkin. Fríverslun er miklu skilvirkari aðferð en ómarkviss þróunaraðstoð við að aðstoða fátækari lönd að brjótast úr fátækt til bjargálna. Ég hygg að við eigum að taka sérstaka umræðu um þátt fríverslunar þegar kemur að fátækari löndum. Að þessu sögðu vil ég beina eftirfarandi spurningum til hæstv. utanríkisráðherra: Hefur utanríkisráðuneytið látið meta efnahagsleg áhrif fríverslunarsamninga sem Ísland er aðili að? Hverju hafa fríverslunarsamningar skilað íslenskum neytendum, svo sem fríverslunarsamningurinn við Kína? Hver er stefna íslenskra stjórnvalda við gerð fríverslunarsamninga? Mun hæstv. utanríkisráðherra beita sér fyrir því að gerður verði fríverslunarsamningur milli Íslands og Bretlands? Hvaða fríverslunarsamninga telur ráðherra eftirsóknarvert fyrir okkur Íslendinga að gerðir verði á komandi árum?
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þingmanni fyrir þessa sérstöku umræðu og ég vonast til að hún verði bara byrjunin á þeirri umræðu sem við þurfum að taka um þau mál á þessum vettvangi. Á örfáum árum hefur fríverslun í heiminum gerbreyst. Sem dæmi um það er kínversk millistétt, sem er með vestrænan kaupmátt og neysluvenjur, orðin fjölmennari en allir Bandaríkjamenn til samans. Indverjar eru á sömu vegferð. Það gefur augaleið að ef útflutningsdrifið hagkerfi eins og okkar á að dafna í harðri hnattrænni samkeppni verðum við að vera einu skrefi á undan öðrum. Staðan er einföld: Við eigum allt undir frjálsum og hindrunarlausum viðskiptum. Við getum ekki leyft okkur að slaka á kröfum. Stjórnvöld hvers tíma verða ávallt að vera á tánum, í stöðugu samráði við útflutningsgreinarnar, vera framsýn og virkja þau úrræði sem okkur standa til boða. Þetta á að sjálfsögðu við um íslenska neytendur sem verða varir við hindrunarleysi í fríverslun með afnámi tolla, auknu vöruúrvali, lægra vöruverði. Velmegun okkar byggist á aðgengi að erlendum mörkuðum. Að sama skapi er framþróun fátækra ríkja heims fólgin í því að við hin opnum markaði okkar. Þetta er kjarni fríverslunar. Það er afar brýnt að Ísland sé vel vakandi yfir þeim áskorunum sem uppi eru og búi við sveigjanleika og snerpu til að grípa þau tækifæri sem gefast til að auka markaðshlutdeild íslensks útflutnings í harðri hnattrænni samkeppni. Við erum í kjörstöðu og í fararbroddi þegar kemur að fríverslun. Horfum á staðreyndirnar. Íslensk tollskrá inniheldur 8.601 tollnúmer. Frá upphafi þess árs var tollfrelsi á 7.700 númerum sem þýðir í raun að 90% tollfrelsi ríki í landinu. Þar til viðbótar er tollfrelsi á vissum hefðbundnum landbúnaðarvörum samkvæmt fríverslunarsamningum. Það er varla hægt að tala um tollmúra í samhengi við viðskiptastefnu Íslands heldur er hér opið og hindrunarlaust hagkerfi. Það sem eftir stendur eru einstakar tegundir af því sem við köllum hefðbundnar landbúnaðarvörur. Þessar staðreyndir tala sínu máli. Það stendur ekki á okkur þegar kemur að hindrunarlausum heimsviðskiptum. Ísland stendur vel að vígi þegar kemur að þessum málum og við erum í öfundsverðri stöðu. Við erum með okkar eigin viðskiptastefnu og erum ekki rígbundin öðrum ríkjum þegar kemur að markaðssókn fyrir íslenska hagsmuni. Aðild okkar að EFTA hefur verið og mun áfram vera hryggjarstykkið í fríverslunarmálum okkar, enda hafa EFTA-ríkin sótt fram af miklum krafti á síðustu árum og víkkað og dýpkað fríverslunarnet sitt verulega með samningi við alls 38 ríki. Á vettvangi EFTA standa til að mynda yfir fríverslunarviðræður við afar mikilvæg ríki eins og Indland, Víetnam, Indónesíu og Malasíu og viðræður eru að hefjast við Mercosur-bandalagið sem Brasilía, Argentína, Úrúgvæ og Paragvæ eiga aðild að. Í þeim tilvikum þegar ekki eru möguleikar til að gera samninga á vettvangi EFTA hefur að hálfu íslenskra stjórnvalda verið leitast við að tryggja hagsmuni íslensks atvinnulífs með gerð tvíhliða fríverslunarsamninga Íslands við einstök ríki, eins og t.d. við Stóra-Kína og við vini okkar Færeyinga. Ég vil í því samhengi nefna skýrslu sem EFTA-skrifstofan vann á síðasta ári að minni beiðni sem þáverandi formanns þingmannanefndar EFTA um þróun viðskipta EFTA-ríkjanna við ríki sem þau hafa gert fríverslunarsamninga við. Í skýrslunni kemur fram að útflutningur frá Íslandi til Kanada hefur meira en tvöfaldast á viðmiðunartímabilinu fyrir og eftir gerð fríverslunarsamnings. Útflutningur til Chile tífaldaðist eftir gerð slíks samnings, aukning á útflutningi til Suður-Kóreu nam 30% og útflutningur til Singapúr fjórfaldaðist. Hvað varðar aðra fríverslunarsamninga EFTA-ríkjanna gáfu útflutningstölur heilt yfir til kynna verulega aukningu í samanlögðum útflutningi frá EFTA-ríkjunum til viðkomandi ríkja. Hv. fyrirspyrjandi vék í ræðu sinni að samningi við Kína. Vöruviðskipti Íslands og Kína hafa aukist um 20% við gerð fríverslunarsamningsins, en heildarvöruviðskiptin námu tæpum 62 milljörðum í fyrra samanborið við 51 milljarð árið 2014. Það er mikilsvert að meta að þetta sneri ekki bara að útflutningi heldur hefur þetta líka skilað sér til neytenda í lægra vöruverði á fatnaði, skóm, raftækjum og annars konar varningi sem framleiddur er í Kína og fluttur hingað til lands. Netverslun við Kína hefur sömuleiðis aukist gífurlega. Virðulegi forseti. Hv. þingmaður nefndi þau stórpólitísku tíðindi þegar breska þjóðin ákvað að ganga úr ESB. Brexit hefur losað mikla krafta úr læðingi og það er okkar hlutverk að fanga þá krafta og vera áfram í fararbroddi þegar kemur að fríverslun. Bretar vilja losna við þær viðjar sem sameiginleg viðskiptastefna ESB skapar og vill breska ríkisstjórnin skapa sér sveigjanleika til að geta sinnt alþjóðlegri hagsmunagæslu á eigin forsendum. Verkefni íslenskra stjórnvalda er augljóst. Það er að tryggja a.m.k. óbreyttan aðgang að breska markaðnum í kjölfar útgöngu Breta, og helst betri, og jafnframt að tryggja réttindi íslenskra ríkisborgara sem búsettir eru eða starfa í Bretlandi. Það eru nokkrar sviðsmyndir á borðinu sem unnið er eftir og í þessari viku má segja að Bretar sjálfir hafi opnað á enn eina sviðsmyndina, sem ég fagna, og það er endurkoma Bretlands í EFTA. Það var bresk þingnefnd sem gerði tillögu sína í ítarlegri skýrslu sem birt var síðastliðinn þriðjudag. [[Forseti hringir.]] Það er markvert, virðulegi forseti, að það eru aðeins örfá Evrópuríkja sem setja fríverslun efst í forgangsröðunina um þessar mundir og bæði Íslendingar og Bretar eru þar á meðal. Við þurfum að fylgja því eftir með gerðum og það munum við gera.
Herra forseti. Ég þakka frummælanda fyrir að hefja umræðuna. Fríverslunarsamningar eru afar mikilvægur þáttur í utanríkisviðskiptum Íslands og þar með utanríkisstefnu okkar. Þar er fyrirferðarmestur og mikilvægastur EES-samningurinn. Fríverslunarsamningar eru gerðir af íslenskum stjórnvöldum í viðskiptalegum og efnahagslegum tilgangi við ríki eða hóp ríkja til að bæta aðgang íslenskra fyrirtækja að viðkomandi mörkuðum til að draga úr eða afnema viðskiptahindranir og tryggja samkeppnisstöðu íslensks atvinnulífs til lengri tíma enda fela þeir í sér verulegar tollalækkanir og búa til samráðsvettvang milli fyrirtækja í millilandaviðskiptum. Annarrar kynslóðar fríverslunarsamningar fela einnig í sér ákvæði um frelsi í þjónustuviðskiptum, vernd fjárfestinga, hugverkaréttindi, samkeppnismál og rýmri reglur um dvalar- og atvinnuleyfi fyrir lykilstarfsfólk. Ákafir fylgjendur fríverslunarsamninga benda á þjóðhagslegan ávinning af frjálsri verslun og millilandaviðskiptum sem drifkraftinn á bak við gerð þeirra. Rök þeirra sem vilja framgang óheftrar fríverslunar sem mestan snúast líka að því að um mannúðarverk sé að ræða, sér í lagi gagnvart fátækum þjóðum. Ríku, vestrænu þjóðirnar séu með þessum samningum að hjálpa fátæku þriðja heims þjóðunum Í þennan streng tók hæstv. utanríkisráðherra í umræðum í þinginu nýverið þegar ræddur var fríverslunarsamningur Íslands og Georgíu og þar rætt hvernig mannréttindabrot sem eiga sér stað þar rími við þau ákvæði fríverslunarsamninga EFTA um að aðildarlöndin staðfesti skuldbindingu sína um að styðja við lýðræði, réttarreglur og mannfrelsi í samræmi við skyldur sínar. Og þetta á við um aðra fríverslunarsamninga sem Ísland á aðild að. Viðskiptahagsmunir eru því miður ríkari hagsmunir en mannréttindi. Mig fýsir að vita hjá hæstv. utanríkisráðherra hvort hann hafi í hyggju að beita sér fyrir því að fríverslunarsamningur á milli EFTA-ríkjanna og Frelsissamtaka Palestínumanna sem tók gildi árið 1999 gæti virkað betur en hann hefur gert og hvort hann hafi tekið þetta mál upp á fundi sínum með Riyad al-Maliki, utanríkisráðherra Palestínu, á fundi mannréttindaráðs Sameinuðu þjóðanna í Genf fyrir skemmstu. Hæstv. utanríkisráðherra fór aðeins yfir Kínasamninginn en varðandi spurningu málshefjanda um fríverslunarsamninginn við Bretland: Þýðir það að við ætlum eingöngu að gera það með marghliða samningum í tengslum við EFTA eða ætlum við að einblína á gerð tvíhliða samnings [[Forseti hringir.]]á milli Íslands og Bretlands? Þetta er mikilvægt og ég vona að hæstv. utanríkisráðherra [[Forseti hringir.]]geti svarað okkur því.
Forseti brýnir fyrir þingmönnum að virða ræðutíma.
Herra forseti. Fríverslunarsamningar snerust eitt sinn um frjálsa verslun og var það vel. Frjáls verslun milli ríkja er ein undirstaða þeirra lífsgæða sem nútíminn ber með sér. Það er rétt að við ættum að leita fleiri fríverslunarsamninga, sérstaklega í tengslum við þróunarlönd, og ekki úr vegi að setja forgang á fríverslunarsamning við Bretland sem að vísu virðist þó ætla að beita sjálft sig sambærilegum viðskiptaþvingunum og lönd beita almennt lönd sem þau eru í stríði við. Almennt er ég mjög hlynntur því að við reynum að stækka innan EFTA og jafnvel að stækka EFTA sjálft til Austur-Evrópu. Undanfarin ár, kannski fyrst og fremst frá því að GATT-samningurinn var tekinn upp, hafa fríverslunarsamningar farið að snúast um allt aðra hluti, þeir eru önnur kynslóð slíkra samninga. Þar er m.a. oft kveðið á um svokölluð ISDS-ákvæði sem eru sérstakir gerðardómar sem greiða úr deilum milli ríkja og fjárfesta. Það er eðlilegt að hafa gerðardóma sem greiða úr deilum milli ríkja um efnisatriði samninga, en það hefur reynst mjög illa að leyfa fjárfestum að draga ríki gegnum rándýr lagaleg ferli. Það þyrfti ekki nema eitt svona mál til þess að knésetja ríkissjóð ef svona væri tekið upp hér og almennt farið að beita þeim, enda er Kanada orðið eitt mest lögsótta ríki heims vegna ISDS-ákvæða í NAFTA-samningnum og samspils þess við gífurlegar náttúruauðlindir landsins. En viti menn, í fríverslunarsamningi Íslands og Kína er einmitt svona ákvæði. Af þeim sökum einum, óháð öðrum jákvæðum þáttum þess samnings, væri það í rauninni tilefni til þess að slíta samningnum og passa sig á því að setja ekki slík ákvæði í svona samninga til framtíðar. Við verðum að auka fríverslun og styrkja þannig hag okkar og annarra, en við verðum að gæta okkar á því að fríverslun verði ekki einhvers konar stikkorð eða hjáheiti fyrir trójuhesta sem koma og styðja [[Forseti hringir.]]stórfyrirtæki á skaðlegan hátt á kostnað samfélagsins.
Virðulegur forseti. Hér fer fram þörf umræða stöðu Íslands og tengsl við umheiminn með sérstakri áherslu á viðskiptatengsl. Í núverandi stöðu skiptir tvennt okkur langmestu máli. Annars vegar er það aðild okkar að EFTA og þeir fríverslunarsamningar sem gerðir eru á vegum þeirra samtaka. Hins vegar er það EES-samningurinn sem ber höfuð og herðar yfir alla að mikilvægi. Hann tryggir okkur fríverslun, þó vissulega með veigamiklum undantekningum séð varðandi afurðir landbúnaðar og sjávarútvegs. Auðvitað er EES-samningurinn miklu meira en hefðbundinn fríverslunarsamningur eins og við vitum öll. Fyrir utan þetta hefur Ísland gert þrjá samninga í eigin nafni, þ.e. við Kína og Færeyjar, þ.e. Hoyvíkursamninginn, og síðan viðskiptasamning við Grænland. Það sem að framan er rakið sýnir glöggt að viðskiptanet okkar og tengsl byggja nánast eingöngu á samvinnu við önnur ríki í þessum efnum, nefnilega aðild okkar að EFTA og EES-samningnum. Það sýnir hve mikilvægt það er okkur að taka þátt í slíku samstarfi, það er aðgöngumiði að mikilvægustu mörkuðum Íslands. Þrátt fyrir allt verða Evrópulönd okkar mikilvægustu markaðir um langa framtíð, við þekkjum þá best og þeir liggja okkur næst. Vissulega eru markaðir utan Evrópu mikilvægir en þeir munu aldrei komast með tærnar þar sem Evrópa er með hælana þar sem okkar stærstu viðskiptahagsmunir liggja. Í þessu samhengi er rétt að minna á að Evrópusambandið er með langstærsta viðskiptanet af þessu tagi og nær það til á bilinu 80–100 landa um víða veröld. Vissulega þarf að gæta hagsmuna okkar við Brexit en það má þó alls ekki yfirskyggja aðra og mikilvægari hagsmuni. Virðulegur forseti. Hafi menn raunverulegan áhuga á því að efla fríverslunartengsl Íslands sem víðast er aðild að ESB auðvitað tvímælalaust kostur [[Forseti hringir.]]sem rétt er að hafa með í umfjöllun um Ísland og fríverslun.
Virðulegi forseti. Ég vil þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni fyrir að eiga frumkvæði að þessari mikilvægu og áhugaverðu umræðu og einnig innleggi hæstv. utanríkisráðherra. Mér finnst líka þær spurningar sem hv. þm. Óli Björn Kárason kemur með mjög athyglisverðar og fróðlegt að heyra hvernig utanríkisviðskipti hafa verið að aukast við Kína og EFTA-ríkjanna við þriðju ríki. Það sýnir að utanríkisstefna okkar hefur verið á réttri leið og við sjáum það núna líka til að mynda að hagvöxturinn fyrir síðasta ár er 7,2% og hann er drifinn áfram á síðustu tveimur ársfjórðungum að hluta til af utanríkisverslun sem var neikvæð síðustu tvo ársfjórðungana. Þetta sýnir enn og aftur að hagsæld Íslands byggir auðvitað á því að við eigum gott og greitt aðgengi fyrir okkar vörur og þjónustu, enda er það svo að við komumst í raun og veru fyrst á ákveðið þróunarstig þegar við förum að flytja út vörur okkar og þjónustu. Það er tvennt sem mig langaði kannski aðeins að minnast hérna sérstaklega á. Það er framtíðarfyrirkomulagið sem þarf að vera á samskiptum okkar við Breta. Hv. þm. Óli Björn Kárason nefndi hvað viðskipti okkar við Breta skipta okkur miklu máli hvað varðar útflutning, bæði vörur og þjónustu. Það er kannski fernt sem kemur þar til álita að mínu mati, fjórar sviðsmyndir. Sú fyrsta er að gerður verði djúpur tvíhliða efnahagssamningur við Breta. Ég held að við þurfum að huga mjög verulega að því að vinna að því vegna þess að við sjáum að það eru alls konar blikur á lofti er varða samskipti við Breta. Sumir segja að það muni ganga mjög erfiðlega fyrir ESB og Bretland að ná samkomulagi, þess vegna þurfum við að vera stöðugt á tánum í samskiptum við Breta. Annað sem ég var mjög ánægð að heyra í framsögu utanríkisráðherra er að hann nefndi að hryggjarstykkið í utanríkisstefnu Íslands væri aðild okkar að EFTA. Þannig [[Forseti hringir.]]að það er mjög skýrt hver stefna ríkisstjórnarinnar er í þeim efnum. Ég fagna því.
Herra forseti. Það var ekki síst með baráttu jafnaðarmanna í viðreisnarstjórninni fyrir afnámi hafta, opnari samskipti við umheiminn, gerð fríverslunarsamninga og inngöngu í EFTA að hagur landsins og almennings fór verulega batnandi. Það var reyndar önnur og frjálslyndari viðreisn en sem samdi frá okkur möguleika á opnari samskiptum við umheiminn í nýjum stjórnarsáttmála í byrjun ársins. Opin og góð samskipti þvert á landamæri er ekki eingöngu skynsamleg leið heldur góð til að ná árangri í fjölþættum sameiginlegum verkefnum mannkynsins. Ég nefni baráttu fyrir jafnrétti, gegn fátækt og hlýnun jarðar. Þá skipta frjáls milliríkjaviðskipti gríðarlegu máli, ekki eingöngu fyrir efnahag landsins og þar með almenning, heldur líka til að aðstoða þróunarlönd og jafna stöðu allra íbúa heimsins. Meiri jöfnuður allra jarðarbúa er líklegasta leiðin til að stuðla að lýðræðisþróun og friði í heiminum. Mikilvægast í fríverslunarsamningum Íslands er EES-samningurinn. Með honum tryggjum við aðgengi að innri markaði Evrópusambandsins og á árinu 2015 fór yfir 70% af útflutningi okkar þangað. EES-samningurinn tryggir okkur þó ekki fullan aðgang. Með aðild að ESB mundum við fá fellda niður tolla af sjávarafurðum að fullu sem gæfi aukin útflutningstækifæri á fullunnum afurðum og afurðum sem myndi skilja eftir mikil verðmæti hér á landi. Ég hvet hæstv. utanríkisráðherra til að beita sér fyrir gerð fleiri fríverslunarsamninga og vera í góðum samskiptum við önnur EFTA-ríki um þau málefni. Þar horfi ég jafnt til Bretlands og þróunarlanda. Það er mikilvægt að hæstv. utanríkisráðherra leggi þar áherslu á að halda áfram að útvíkka fríverslunarsamningana og þeir verði að taka í auknum mæli til annarra þátta en bara tollalækkana. Þeir þurfa að kveða á um réttindi launafólks, liðka fyrir þjónustuviðskiptum og hvetja til umhverfisverndar og taka ekki síst á verndun hugverkaréttinda.
Hæstv. forseti. Komið hefur verið inn á ýmislegt í þessari sérstöku umræðu um fríverslunarsamninga. Ég held að það sé alveg ljóst að viðskipti á milli landa eru síður en svo að fara að leggjast af og eru jafnvel að aukast. Þess vegna langar mig að draga inn í umræðuna þátt sem ekki hefur verið fjallað um hingað til af neinu viti, en það eru loftslagsáhrif fríverslunarsamninga. Ég var að skoða bandaríska skýrslu stofnunar, Institute for Agriculture and Trade Policy, frá árinu 2016 þar sem einmitt er fjallað um umhverfisáhrif fríverslunarsamninga. Þar er bent á að Parísarsamkomulagið er alveg þögult þegar kemur að því að fjalla um loftslagsáhrif af fjárfestinga- eða fríverslunarsamningum. Þar er hins vegar líka bent á að á árinu 2008, og það er nú orðið talsvert langt síðan árið 2008 var og má ímynda sér að fríverslun hafi frekar aukist en hitt frá því ári, hafi teymi rannsakenda áætlað að fjórðungur þáverandi losunar gróðurhúsalofttegunda tengdist verslunar- og þjónustusamningum. Það er stóralvarlegt mál. Mig langar því að spyrja hæstv. utanríkisráðherra: Hefur utanríkisráðuneytið látið meta loftslagsáhrifin af þeim fríverslunarsamningum sem Ísland er aðili að eða beitt sér fyrir því að slíkt verði gert á vettvangi EFTA? Ef svo er ekki vil ég beina því til hæstv. ráðherra að taka það líka inn í jöfnuna þegar verið er að hugsa um hagkvæmni fríverslunarsamninga [[Forseti hringir.]]því að það er það sem pólitík 21. aldar kallar á.
Virðulegi forseti. Fríverslunarsamningar eru að mestu leyti byggðir á göfugum markmiðum. Góðir fríverslunarsamningar eru byggðir á gagnkvæmni, hvort sem um er að ræða marghliða eða tvíhliða samninga. Farsælir fríverslunarsamningar bæta líf íslenskra fyrirtækja með því að draga úr og afnema hvers kyns viðskiptahindranir og eru þáttur í að tryggja alþjóðlega samkeppnisstöðu Íslands til lengri tíma. Þetta á allt við um farsæla fríverslunarsamninga, eins og áður segir, en það eru til dæmi um fríverslunarsamninga sem eru ekki hliðhollir því lýðræðisfyrirkomulagi sem við búum við á Íslandi. Á síðasta kjörtímabili var TiSA-samningurinn þó nokkuð í umræðunni. TiSA-samningurinn snýst fyrst og fremst um þjónustuviðskipti sem eru þær tegundir fríverslunarsamninga sem munu sennilega aukast í framtíðinni. TiSA-samningurinn bar með sér fjölmarga þætti sem geta hins vegar verið mikið áhyggjuefni í samhengi fríverslunarsamninga fyrir þjóð okkar. Þar ber að nefna að í samningsgerðinni sjálfri réð leyndarhyggjan ríkjum. Almenningur og jafnvel þingmenn þurftu að hafa mikið fyrir því að nálgast upplýsingar og gögn um samningavinnuna á meðan alþjóðleg fyrirtæki höfðu greiðan aðgang að samningaborðinu alveg frá upphafi og á meðan ferlinu stóð. Þau höfðu líka hæg heimatök við að hafa áhrif á samningsgerðina sjálfa. Annað áhyggjuefni í sambandi við fríverslunarsamninga eru gerðardómarnir. Gerðardómarnir samanstanda oft af fólki sem er í raun óhæft til að skera úr um málin vegna þess að það er of tengt fyrirtækjunum sem um ræðir. Meginreglan er sú að fyrirtækin fara með sigur af hólmi. Í þessu samhengi öllu er spurningin sem við þurfum að geta svarað, ekki bara í orði heldur líka á borði: Hvort finnst okkur mikilvægara að hafa í hávegum lagasetningu sem miðar að bættum hag íbúa, náttúrunnar og nærumhverfis okkar og lýðræðisgangverksins [[Forseti hringir.]]eða teljum við mikilvægara að tryggja gróða stórra fjölþjóðafyrirtækja? [[Forseti hringir.]] Svo langar mig að spyrja hæstv. utanríkisráðherra hvað sé að frétta af TiSA-samningsmálinu öllu.
Virðulegi forseti. Mig langar að ræða um Brexit og ég veit að við hæstv. utanríkisráðherra erum ekki jafn bjartsýnir þegar kemur að Brexit. En umræðan snýst ekki um þá miklu bjartsýni heldur um hagsmuni Íslands. Mig langar að spyrja hæstv. utanríkisráðherra að nokkrum hlutum í tengslum við útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu. Geta Bretar og Íslendingar samið um fríverslun sín á milli áður en af Brexit verður? Geta þeir hafið þær viðræður og klárað þær? Svo langar mig að vita: Hvað gerist fyrsta dag eftir útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu ef ekki nást neinir samningar milli Íslands og Bretlands og ef við lendum í svokölluðu „Hard Brexit“? Hver er sem sagt versta mögulega útkoman úr þessu ferli? Í þriðja lagi langar mig að spyrja: Hve langan tíma reiknar ráðherra með að það taki, eftir Brexit, þangað til nýr fríverslunarsamningur milli Íslands og Bretlands liggur fyrir, annaðhvort tvíhliða samningur eða þá gegnum EFTA eða annað fyrirkomulag? Mun það gerast sama dag og Bretland gengur úr ESB? Gerist það viku seinna, mánuði seinna, ári seinna? Hverjar eru væntingar ráðherrans til þessa? Og ef við göngum til viðræðna um fríverslun við Breta, hvaða væntingar hefur ráðherra til þess samnings? Yrði um að ræða gagnkvæman innflutning á lifandi dýrum? Yrði um að ræða gagnkvæman innflutning á hráu kjöti? Telur ráðherra að um verði að ræða sambærilegan samning og er í EES í dag? Eða telur hann að það verði eitthvað minna? Að lokum, frelsi snýst ekki aðeins um fríverslun, EES-samningurinn veitir okkur einnig rétt, borgurum þessara tveggja ríkja, til að flytja á milli og setjast að. Er ekki algjörlega öruggt að við stefnum að því að það haldist áfram eftir að Bretland gengur úr Evrópusambandinu?
Virðulegi forseti. Ég þakka kærlega fyrir þessa umræðu, frummælanda fyrir að hefja hana og hæstv. utanríkisráðherra Guðlaugi Þór Þórðarsyni fyrir svörin. Eins og komið hefur fram í umræðunni eru þetta mjög stórar og viðamiklar spurningar sem hv. þm. Óli Björn Kárason spyr utanríkisráðherra. Ég held að það sé verkefni fyrir utanríkisráðherra nánast út kjörtímabilið að svara þeim. Þær skipta verulega miklu máli, eins og komið hefur fram. Fríverslunarsamningar hafa skipt okkur mjög miklu máli, við höfum í gegnum tíðina lagt áherslu á tvíhliða samninga í staðinn fyrir að - eins og við höfum séð aðrar þjóðir, þar á meðal Breta, sem tekið hafa ákvörðun um að ganga inn í ríkjabandalög. Við höfum hins vegar átt í nánu samstarfi, og það er gott að heyra að hæstv. utanríkisráðherra hyggst áfram leggja áherslu á samstarf okkar innan EFTA og að EES-samningurinn sé undirstaðan varðandi viðskipti og samstarf við aðrar þjóðir. En hér til viðbótar eru mjög áhugaverðar spurningar sem ég myndi vilja fá hæstv. ráðherra til fara aðeins betur í gegnum þegar hann kemur í síðari ræðu. Varðandi síðustu spurninguna sem þingmaðurinn spurði um aukna áherslu á fríverslun við þróunarlönd, hvernig sér ráðherrann fyrir sér að það samræmist þeim verkefnum sem hann hefur verið að sinna og auknum fjármunum sem hann hefur fengið til þróunaraðstoðar? Jafnframt bið ég hann að skerpa betur á því hvaða fríverslunarsamninga hann telur eftirsóknarvert fyrir Ísland að gerðir verði á næstu árum. Að lokum: Hversu mikilvægt er að við séum stöðugt að endurmeta þá samninga sem við þó höfum gert? Og áhrifin; hafa samningarnir raunverulega skilað því sem við sáum fyrir okkur? Við höfum tekið umræðuna hér að undanförnu um stóra samninga sem sneru að vísu að skattskilum, [[Forseti hringir.]]markmið þeirra samninga reyndist síðan allt annað en það virtist vera. Ég held að það hljóti að gilda varðandi alla alþjóðlega samninga sem við gerum [[Forseti hringir.]]að við séum stöðugt tilbúin að taka þá til endurskoðunar.
Herra forseti. Ég þakka hv. þm. Óla Birni Kárasyni og ráðherra fyrir þessa umræðu. Íslendingar hafa lifað misjafna tíma í viðskiptum sínum við önnur lönd. Á fyrri öldum supum við ýmsa fjöruna við aðstæður sem hnípin þjóð réð ekki við. Öldin er nú önnur, enn erum við þó í nokkrum fjötrum þar sem ríkja hindranir í viðskiptum innan lands. Væri það ekki nærtækt fyrir málshefjanda að tala fyrir fríverslun eða bættum viðskiptaháttum hér heima í stað þess að verja með kjafti og klóm áratugalanga og stöðuga sérhagsmunavörslu Sjálfstæðisflokksins, t.d. í landbúnaðarmálum? Þar á bæ ríkir forpokuð stefna og jafnvel umræðubann um tiltekin frelsisákvæði í samskiptum við aðrar Evrópuþjóðir sem leitt hefur til þess að hluti flokksmanna er nú á vergangi í tilvistarkreppu í öðru og nýju flokksbroti. Enginn flokkur hefur staðið fyrir annarri eins byltingu í viðskiptum og fríverslun við önnur lönd og Alþýðuflokkurinn, forveri Samfylkingarinnar, og stuðlað með því að bættum hag almennings. Stærstu skrefin voru auðvitað stigin með aðild að EFTA árið 1971. Annað risaverkefni sem jafnaðarmenn áttu frumkvæði að og leiddu í milliríkjaviðskiptum var EES-samningurinn sem gekk í gildi árið 1994. Fríverslunarsamtök Evrópu og Evrópska efnahagssvæðið eru helstu grunnstoðir utanríkisverslunar Íslendinga. Með aðildinni að EES njóta landsmenn að langmestu leyti sömu viðskiptakjara og um 30 önnur Evrópuríki með um 500 milljóna manna markað. Gæta þarf að hagsmunum okkar til lengri framtíðar og vinna í anda þeirrar stefnu sem Samfylkingin markaði um gerð fríverslunarsamninga við fleiri lönd, vaxandi lönd. Dæmi um það er samningurinn við Kína, verk jafnaðarmanna. Full þátttaka í sameiginlegum markaði Evrópuríkja er lykilatriði til að halda framsæknum fyrirtækjum í landinu, fjölga störfum, skapa sóknarfæri fyrir íslenska frumkvöðla og skapandi greinar. Virk þátttaka fæli í sér mikil sóknarfæri á sviði fullvinnslu sem gæti líka fjölgað störfum og skapað mikil verðmæti í sjávarbyggðum. [[Forseti hringir.]]Tollfrelsi myndi einnig skapa mikla möguleika fyrir útflutning á landbúnaðarafurðum og styrkja greinar eins og sauðfjárrækt. Í baráttumálum jafnaðarmanna er fólgið hreyfiafl til framfara og hagsmunir almennings eru stöðugt hafðir að leiðarljósi.
Virðulegi forseti. Það verður að segjast eins og er að það kemur mér þægilega á óvart hversu góður samhljómur virðist vera hér í þingsal þegar kemur að fríverslun og fríverslunarsamningum, þó að auðvitað sé einhver meiningarmunur. Ég ætla ekkert að fara að rífast við menn um söguna og hverjum er að þakka hvað og hverjir eru landflótta o.s.frv. En ég held að hæstv. utanríkisráðherra sé nokkur vorkunn hér á eftir þegar hann þarf að svara u.þ.b. 15–20 spurningum sem að honum hefur verið beint. Ég hygg að þetta sýni okkur nauðsyn þess að við ræðum stefnuna í utanríkisviðskiptum okkar frekar og kannski eigum við að taka afmarkaðri mál. Ég hef sérstakan áhuga á því að við fjöllum sérstaklega um samskipti okkar við Grænland og hvernig við getum aukið samskiptin, bæði í viðskiptum, vísindum, umhverfismálum og umhverfisvernd, í heilbrigðisþjónustu o.s.frv. Ég hef líka mikinn áhuga á því að við ræðum sérstaklega hvort það geti verið skynsamlegt að hafa forystu um það að við myndum sérstakt fríverslunarsvæði í Norðurhöfum með vinum okkar á Grænlandi, í Noregi, Færeyjum, Bandaríkjunum, Kanada og Bretlandi - kannski er það einhvern útópísk hugmynd, ég hygg ekki - þar sem við tækjum upp samstarf á sviði vísinda, lista, menningar, mennta, heilbrigðismála, umhverfismála og öryggismála, fyrir utan viðskipti. Þetta er svona framtíðarmúsík sem væri gaman að fá að fjalla hér um en enginn tími til að þessu sinni. Kannski er hér komið efni í nokkrar sérstakar umræður við hæstv. utanríkisráðherra á næstu vikum um einstök afmörkuð mál. [[Forseti hringir.]] Að lokum óska ég honum velfarnaðar við að svara þessum 15–20 spurningum á tveimur mínútum.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir samstöðuna um megininntakið í þessari umræðu, sem er fríverslun. Samstaða um það, um aðild okkar að EFTA skiptir bara mjög miklu máli. Ég get hins vegar ekki lofað því að svara öllum þeim spurningum sem hér voru lagðar fram. Mér fannst sumt í umræðunni, og ætla ekki að setja ofan í við einn eða neinn, byggt á ákveðnum misskilningi. Ég geri allt það sem ég get til að kalla fram upplýsingar um bæði afleiðingarnar af fríverslunarsamningunum og hver þróunin verður á næstu árum. Hvað sem okkur finnst er ákveðin breyting varðandi mannfjöldaþróun og efnahagskerfið í heiminum. Það liggur alveg fyrir. Gerðar hafa verið langar skýrslur um það hvernig þessi mál hafa þróast. Vægi þeirra sem standa okkur næst mun minnka mjög mikið í samanburði við aðra. Í því felast bara tækifæri en við þurfum að taka á móti þeim tækifærum. Varðandi samskiptin við Bretland og ESB: Ég bara trúi því ekki að þeir sem tala hvað harðast á vettvangi ESB um að þeir ætli að refsa Bretlandi fyrir að hafa ákveðið með lýðræðislegum hætti að ganga úr þeim samtökum, að það muni gerast. Það mun koma verst niður á íbúum ESB. Langverst. Ég vil ekki trúa því að það gerist. Það væri vont fyrir alla. Það væri mjög slæmt ef það kæmu hindranir á viðskipti í Evrópu af því að ein þjóð ákveður að vera ekki lengur í einu af því samstarfi sem við erum í. En við þurfum að fara yfir það og bera saman hver er staða okkar er t.d. varðandi viðskiptastefnu okkar, Noregs, ESB og svo framvegis, og sjá hvernig við stöndum og hvað má betur fara. Ég er kominn nokkuð á veg með þær upplýsingar en ætla að koma fram með þær upplýsingar með skipulegri hætti og þá væntanlega í skýrslu utanríkisráðherra þannig að við getum rætt það út frá þeirri stöðu. Ég er enn sannfærðari núna eftir þessa stuttu umræðu um að við eigum að stíga það skref að skipta utanríkismálanefnd upp í tvær fastanefndir; annars vegar nefnd sem er með EES, [[Forseti hringir.]]EFTA og fríverslunarmálin, sem væri þá fastanefnd, og síðan hefðbundna utanríkismálanefnd. Þetta er bara stórt og skiptir það miklu máli. Ég er mjög ánægður með þann samhljóm sem hér kom fram og við verðum að ræða þetta mál á dýptina. Ég biðst velvirðingar, virðulegi forseti, en allar þær spurningar [[Gripið fram í: Svaraðu þeim þá.]]sem hér komu gerðu það að verkum að ég náði [[Gripið fram í.]]ekki að fara yfir þær á þessum tveimur mínútum. [[Gripið fram í.]]
Hljóð í þingsal.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði samgangna. Fyrst og fremst er hér um að ræða innleiðingu á alþjóðlegum skuldbindingum okkar. Í stað þess að flytja þessar breytingartillögur sem fimm mismunandi frumvörp var ákveðið að sameina þær í eitt frumvarp til einföldunar. Tillögurnar eiga það sammerkt að stefnt er að því að ganga ekki lengra en nauðsynlegt er vegna skuldbindinga ríkisins. Í I. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á takmörkunarfjárhæðum 177. gr. siglingalaga, sú grein fjallar um skaðabótakröfur farþega vegna lífs- og líkamstjóna. Eðli máls samkvæmt fylgir töluverð áhætta allri starfsemi á sjó og óhöpp og slys geta leitt til verulegs tjóns og kostnaðar, ekki einungis á skipum, farþegum og farmi, heldur einnig vegna mengunartjóna. Almennar reglur skaðabótaréttar mæla fyrir um að sá sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni skuli bæta það að fullu. Í siglingalögum er að finna undantekningu frá þessari meginreglu, en þar segir að útgerðarmenn geti takmarkað skaðabótaábyrgð sína. Slíkar takmörkunarreglur eru eitt af sérkennum sjóréttar og eru samræmdar á heimsvísu á grundvelli alþjóðasamnings um takmörkun ábyrgðar á sjóréttarkröfum sem Ísland hefur verið aðili að síðan 2008. Fyrir fimm árum voru samþykktar breytingar á alþjóðasamningum vegna verðlagsbreytinga og fenginnar reynslu. Öðluðust þær gildi um mitt árið 2015. Ísland er því skuldbundið til að uppfæra takmörkunarfjárhæðir siglingalaga í samræmi við þessar breytingar. Í II. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um loftferðir. Tillögurnar leiða af þremur Evrópugerðum. Í fyrsta lagi er um að ræða reglugerð um tilkynningu atvika í almenningsflugi. Með tilkynningu atvika er átt við tilkynningu frávika frá öryggiskröfum sem reynslan hefur sýnt að eru oft undanfarar flugslysa og alvarlegra flugatvika. Upplýsingar um slík frávik stuðla að bættum forvörnum innan fyrirtækja í flugrekstri sem og flugmálayfirvalda. Reglur um tilkynningu atvika hafa verið samræmdar á EES-svæðinu síðan 2005, fyrst með tilskipun og nú með reglugerð. Áður en hægt er að innleiða reglugerðina þarf að gera breytingar á loftferðalögum, en nú er með strangari hætti mælt fyrir um skyldu fyrirtækja og yfirvalda að koma á laggirnar tilkynningarkerfum sem auðveldar söfnun upplýsinga um tilkynningaskyld atvik. Einnig er nú gert ráð fyrir að slík kerfi nái til valfrjálsra tilkynninga, en það eru tilkynningar frá einstaklingum sem ekki hafa sérstaka skyldu til að tilkynna, stöðu sinnar vegna, en um gæti verið að ræða starfsmenn á öðrum sviðum en þeim sem frávik á sér stað eða farþegar. Þá eru einnig gerðar ákveðnar kröfur til gagnagrunna og vinnslu upplýsinga og að þeir sem tilkynna um atvik og aðra annmarka sæti ekki viðurlögum af hálfu fyrirtækja. Í öðru lagi er lagt til að fellt verði brott ákvæði loftferðalaga sem snýr að aldurshámarki flugumferðarstjóra. Breytingarnar stafa af reglugerð um leyfisveitingar og útgáfu skírteina til flugumferðarstjóra, en með henni er mælt fyrir um hámarkssamræmingu reglna á EES-svæðinu. Ekki er að finna ákvæði um aldur flugumferðarstjóra í reglugerðinni. Er því nauðsynlegt að það verði fellt brott. Í þriðja lagi er lagt til að mælt verði fyrir um stöðu flugverndarstjóra í lögum um loftferðir. Hér á landi gildir reglugerð um flugvernd sem felur í sér innleiðingu á ákvæðum Evrópugerða um flugvernd. Í reglugerðinni hefur nú um nokkurt skeið verið mælt fyrir um skyldu aðila, sem hafa samþykki vegna flugverndar, til að tilnefna ábyrgðaraðila vegna flugverndarmála. Sá aðili hefur kallast flugverndarfulltrúi í reglugerðinni og hefur verið mælt fyrir um að hann skuli starfa sem trúnaðarmaður Samgöngustofu. Við breytingar sem gerðar voru á reglugerðinni síðastliðið haust var starfsheiti þessa aðila breytt í flugverndarstjóra. Þá bentu hagsmunaaðilar á að eðlilegt væri að mæla fyrir um flugverndarstjóra í lögum og jafnframt um stöðu hans sem trúnaðarmanns gagnvart Samgöngustofu. Flugverndarstjóri er sá aðili sem ber ábyrgð á að leiðbeina, innleiða og framfylgja flugverndaráætlun aðila sem hefur samþykki vegna flugverndar. Þá er einnig lagt til að kveða á um heimild til handa ráðherra til að mæla fyrir um hæfniskröfur til flugverndarstjóra í reglugerð. Í III. kafla frumvarpsins er fjallað um breytingar á lögum um áhafnir íslenskra farþegaskipa og flutningsskipa. Þær breytingartillögur sem þar er að finna eiga rætur sínar að rekja til aðildar Íslands að alþjóðasamþykkt um menntun og þjálfun, skírteini og vaktstöður sjómanna, svokölluð STCW-samþykkt. Samþykktin er talin ein af mikilvægustu alþjóðasamþykktum á sviði siglinga, en með henni er mælt fyrir um lágmarkskröfur um menntun og þjálfun áhafna kaupskipa. Árið 2010 voru gerðar umtalsverðar breytingar á samþykktinni, en ein breytinganna felur í sér að læknar sem gefa út heilbrigðisvottorð sjómanna skuli vera viðurkenndir af stjórnvöldum. Í gildandi lögum er ekki kveðið á um slíka viðurkenningu lækna og því nauðsynlegt að lögum sé breytt. Þá eru einnig lagðar til breytingar af lagatæknilegum toga. Lagt er til að kveðið verði sérstaklega á um farþegabáta í lögunum, en það eru þeir bátar sem geta flutt að hámarki 12 farþega. STCW-samþykktin fjallar ekki um slíka báta og er því þörf á að mæla sérstaklega fyrir um þá til að auka skýrleika og koma í veg fyrir misræmi íslenskra laga og samþykktarinnar. Í IV. kafla frumvarpsins eru lagðar til breytingar á lögum um vaktstöð siglinga. Mikill meiri hluti farmflutninga fer fram á sjó. Er því mikilvægt að sjóflutningar séu sem greiðastir, en skriffinnska og hátt flækjustig hindrar sjóflutninga í að þróast til fulls. Á vettvangi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar hefur verið samþykktur sérstakur samningur sem hefur að markmiði að auðvelda flutninga á sjó. Í þeim samningi er að finna fyrirmyndir að stöðluðum einföldum eyðublöðum sem skip skulu nota til að uppfylla tiltekin formsatriði við skýrslugjöf þegar þau koma í höfn eða láta úr höfn. Til að koma í veg fyrir mismunandi útfærslur innan Evrópska efnahagssvæðisins var ákveðið að hin stöðluðu eyðublöð Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar skyldu notuð og hefur það verið gert á grundvelli tilskipunar frá 2002. Nú hefur samningi Alþjóðasiglingamálastofnunarinnar verið breytt og hefur verið gefin út ný tilskipun innan EES sem endurspeglar þær breytingar. Nú er strangar kveðið á um skyldur aðildarríkja en áður til að tryggja einföldun og samræmingu stjórnsýslumeðferðar vegna sjóflutninga innan EES. Tilskipun þessi tók gildi 2010 og bar íslenskum stjórnvöldum að innleiða hana árið 2014. Mjög brýnt er því að lögum verði breytt svo íslenskur réttur verði í samræmi við skuldbindingar okkar samkvæmt EES-samningnum. Að lokum er með V. kafla frumvarpsins lagðar til breytingar á lögum um rannsókn samgönguslysa. Rannsókn sjóslysa er samræmd innan EES á grundvelli tilskipunar um rannsókn sjóslysa. Sú tilskipun hefur verið innleidd hér á landi og starfar rannsóknarnefnd samgönguslysa í samræmi við hana. Árið 2016 komu fulltrúar Siglingaöryggisstofnunar Evrópu í vettvangsheimsókn til Íslands til að taka út starfsemi nefndarinnar. Í ljós kom að nokkur ákvæði tilskipunarinnar voru ekki innleidd hér á landi og er nú lagt til að úr því verði bætt. Virðulegur forseti. Ég hef gert grein fyrir helstu efnisatriðum þessa frumvarps. Ég legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hæstv. umhverfis- og samgöngunefndar og til 2. umræðu.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra fyrir framlagningu hans og ræðu í kringum þetta frumvarp. Í sjálfu sér er andsvar kannski ekki rétta lýsingin á uppkomu minni hér, en mig langaði bara að nýta tækifærið til að eiga aðeins orðastað við ráðherra um þetta mál. Við munum að sjálfsögðu skoða þetta betur í umhverfis- og samgöngunefnd. Mig langar að spyrja hæstv. ráðherra hvað þessar breytingar, eins og t.d. hvað varðar farþegaskip, þ.e. hvort það hafi verið metið hvaða áhrif þær muni hafa á íslensk skip og umhverfið sem við búum við hér, hvort og hvaða áhrif, bara svona til að leiðsegja okkur aðeins vinnuna í umhverfis- og samgöngunefnd. Hver eru sem sagt þau áhrif sem þessar breytingar munu hafa á rekstrarumhverfið?
Virðulegur forseti. Það er mat okkar að ekki sé um að ræða neinar umtalsverðar breytingar í rekstrarumhverfi íslenskra skipafélaga. Það er miklu frekar verið að innleiða hér reglur sem eru getum við sagt viðurkenndar á alþjóðavettvangi, alþjóðamarkaði, og almenn samstaða er um að starfa skuli eftir. Við erum fyrst og fremst að innleiða í lög reglugerðir sem þegar er farið að vinna eftir hér og í öðru tilfelli einhver ný atriði. Þannig að okkar mat er það að á rekstrarumhverfi skipafélaga muni þetta ekki hafa nein umtalsverð áhrif. Hér er um að ræða fyrst og fremst beinar innleiðingar á málum sem er að finna í frumvarpinu. Eins og sagði í textanum hér áðan og ég kom inn á í ræðu minni höfum við í raun reynt að fara þá leið að vera ekkert að ítreka, vera ekki að innleiða eitthvað sem er umfram þær samþykktir sem við höfum undirgengist að starfa eftir, en það verður síðan í meðförum nefndarinnar að koma í ljós eftir að málið hefur verið sent til umsagnar hvort einhverjar athugasemdir koma sem nefndin telur ástæðu til að taka tillit til.
Virðulegi forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra skýrt og greinargott svar. Held aðeins áfram að spyrja hann út í frumvarpið, nýti þetta tækifæri eins og hann væri gestur á fundi umhverfis- og samgöngunefndar. Aðeins í raun og veru svipuð spurning þegar kemur að flugumferðarmálum. Þetta er náttúrlega mjög ítarlegt frumvarp þar sem þarf að lesa sig í gegnum mörg lög til að sjá breytingarnar. En þessi reglugerð um tæknilegar kröfur til flugumferðarstjóra, hvaða áhrif hafa þær hér innan lands? Það hefur oft og tíðum verið skortur eða rætt hefur verið um að það vanti flugumferðarstjóra. Breytir þetta einhverju í menntun þeirra og umhverfinu sem þeir starfa í? Aðeins fyrst ég hef ráðherra hér til að svara, af því að hér er talað um farþegabáta og 12 farþega viðmið. Kemur það úr þessum Evrópureglugerðum eða er það eitthvað sem við erum að horfa sérstaklega til hér?
Virðulegur forseti. Það er verið að taka hérna til skipa sem eru fyrir 12 farþega og færri af því að reglur Alþjóðasiglingamálastofnunar taka til skipa sem eru stærri, þannig að verið er að vinna eftir því. Varðandi flugumferðarstjórana þá er það þannig í dag að það er aldurshámark sem gildir gagnvart flugumferðarstjórum. Þeir þurfa að hætta þegar þeir verða sextugir. Það er reyndar í gildi framlengingarákvæði sem ráðherra getur beitt til 63 ára aldurs. Við erum að fella það brott sem krefst þess að við setjum upp skýrar reglur um það hvernig við metum hæfi einstaklinga til að geta starfað lengur. Þetta er í sjálfu sér almennt í samræmi við það sem er þróunin í okkar samfélagi. Sem betur fer er heilsufar manna gott. Þarna geta verið mikilvægir starfskraftar sem getur verið mjög ákjósanlegt að hafa lengur í starfi og þurfa ekki að hætta vegna einhvers ákvæðis um hámarksaldur heldur sé meira tillit tekið til þess hversu vel menn eru í stakk búnir til að sinna þeim ábyrgðarmiklu störfum sem þessu fylgir.
Herra forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu sem felur í sér að Alþingi álykti að fela innanríkisráðherra að hefja undirbúning að flutningi Landhelgisgæslunnar til Reykjanesbæjar. Meðflutningsmenn mínir eru hv. þingmenn Sigurður Ingi Jóhannsson, Oddný G. Harðardóttir og Ásmundur Friðriksson. Umræðan um flutning stofnunarinnar í hentugt og rúmgott húsnæði á öryggissvæðinu á Keflavíkurflugvelli hefur staðið um nokkurra missera skeið. Að mati flutningsmanna fylgja fjölmargir kostir því að flytja alla starfsemi Landhelgisgæslunnar á Suðurnesin, nánar tiltekið á öryggissvæðið á Ásbrú, en nú þegar er Landhelgisgæslan með umfangsmikla starfsemi á svæðinu og þúsundir fermetra af vannýttu húsnæði. Því fylgir mikil hagræðing að hafa alla starfsemina á einum stað og þjónusta og öryggi mun einnig aukast þar sem viðbragðstími Landhelgisgæslunnar styttist með því að færa alla starfsemi hennar. Einnig mun flugfloti Gæslunnar komast í gott framtíðarhúsnæði sem uppfyllir öryggisstaðla. Fyrrverandi innanríkisráðherra, Ögmundur Jónasson, fékk Deloitte til að gera hagkvæmnisathugun á því að flytja Landhelgisgæslu Íslands til Suðurnesja. Það var gert 2011. Úttektin er dagsett 14. apríl 2011 og niðurstaða hennar er að kostnaðarsamt sé að flytja starfsemi Landhelgisgæslunnar, m.a. vegna aukins ferðakostnaðar. Árleg aukning rekstrarkostnaðar vegna aksturs, þ.e. kílómetragjald og rútuferðir, er í skýrslunni sögð vera 185,7 millj. kr. Ég dreg þessa tölu í efa. Skýrsluhöfundar halda fram að greiða þurfi aksturskostnað og kílómetragjald samkvæmt kjarasamningum og í kjarasamningi SFR, stéttarfélags í almannaþjónustu, komi fram að vegna aksturs til og frá Keflavíkurflugvelli reiknist 30 mínútna ferðatími fyrir hvern vinnudag. Hið rétta er að starfsmenn Gæslunnar sem starfa á Keflavíkurflugvelli fá 30 mínútna yfirvinnu vegna aksturs en ekki greitt sérstaklega fyrir aksturskostnað. Þeir koma sér sjálfir í og úr vinnu. Þessar 30 mínútur eru því í raun hluti af föstum launakjörum. Einnig kemur fram í kjarasamningum, samkvæmt skýrslunni, að stofnanir sem eru utan ystu marka þéttbýlis skuli semja um greiðslur ferðakostnaðar fyrir starfsmenn almennt og þá er gert ráð fyrir kílómetragjaldi. Sannleikurinn er sá að þetta atriði á ekki við enda er svæðið, Suðurnesin, ekki skilgreint samkvæmt framangreindu. Starfsmenn Gæslunnar á Keflavíkurflugvelli fá því ekki þessar greiðslur. Í skýrslunni er talað um að koma þurfi upp reglulegum rútuferðum fyrir alla starfsmenn í stað þess að starfsmenn myndu keyra sjálfir. Ég átta mig ekki alveg á þessari ályktun því að eins og fyrr segir fá starfsmenn Gæslunnar sem starfa á Keflavíkurflugvelli og búa í Reykjavík ekki greiðslur fyrir akstur í dag. Því ætti að leggja í kostnað vegna rútuferða upp á 21,7 millj. kr. ef það er ekki nauðsynlegt? Áætlað er að árlegur kostnaður vegna aksturs og kílómetragjalds yrði 124,9 millj. kr., sem er væntanlega 1–2 millj. kr. á mann. Þær heimildir sem ég hef telja þessa áætlun algerlega óraunhæfa. Engar kvaðir í kjarasamningum eru um greiðslur fyrir akstur til og frá vinnu þegar um nýráðningar er að ræða. Annað sem vekur athygli við rýni úttektar er að skýrsluhöfundar virðast gefa sér að Suðurnesjamenn muni ekki vinna hjá Gæslunni í framtíðinni og að núverandi starfsmenn muni ekki flytja á svæðið þegar á líður. Mér þykir þetta helst til neikvæð nálgun. Samfélagið á Suðurnesjum er mjög gott og ég er sannfærð um að þegar menn fara að starfa þar muni a.m.k. hluti starfsmanna telja heppilegra að búa nærri starfsstöðinni. Starfsmannavelta er einnig alltaf einhver þannig að ég tel raunhæft að það megi álykta sem svo að ef starfsemi Gæslunnar flyst til Reykjanesbæjar muni fleiri Suðurnesjamenn sækja um störf þar. Niðurstaða mín er því sú að aksturskostnaður yrði mun minni en gert er ráð fyrir í þessari skýrslu frá árinu 2011. Annar liður í skýrslunni sem hefur veruleg áhrif á aukinn rekstrarkostnað er flutningur flugdeildar Landhelgisgæslunnar og breytingar á rekstri hennar. Ef af flutningi verður þyrfti að breyta núverandi bakvaktafyrirkomulagi deildarinnar í viðverufyrirkomulag. Þá þyrfti að fjölga flugmönnum um 50%. Þess ber þó að geta að með breyttu vaktafyrirkomulagi styttist viðbragðstími flugmanna mikið. Nú eru menn á bakvöktum og viðbragðstími er 30 mínútur en hann styttist í örfáar mínútur ef menn væru á staðnum. Þarna erum við því að tala um aukið öryggi. Viðverufyrirkomulaginu fylgir aukinn kostnaður, ekki bara vegna fjölgunar starfsmanna heldur einnig vegna aukinnar notkunar á tækjum og auknu viðhaldi á þeim. Skýrsluhöfundar benda hins vegar á eftirfarandi, sem ég tel vera mjög mikilvægt atriði þegar við mörkum stefnu til framtíðar, með leyfi forseta: „Til lengri tíma er skynsamlegt að áhafnir séu með viðveruvakt og það tíðkast almennt hjá öðrum þjóðum en vegna kostnaðar og vöntunar á sérhæfðu starfsfólki þá hefur það ekki reynst mögulegt hjá Landhelgisgæslunni.“ Þessu þurfum við að breyta og þessu getum við breytt, ekki kannski í dag eða á morgun en við getum svo sannarlega stefnt í þessa átt í okkar langtímaáætlunum. Ég vil benda á varðandi útkallstímann að það er mjög vel mögulegt þar sem þyrlurnar eru nú þrjár að vera með eina þyrlu staðsetta á Norðurlandi þar sem mjög mörg útköll eru fyrir austan og það myndi einnig auka öryggi og styrkja Gæsluna. Forsendur skýrslunnar eru að flugskýlið á Reykjavíkurflugvelli sé mátulega stórt miðað við núverandi flugflota en þær forsendur eru löngu brostnar. Flugskýlið sem Gæslan hefur á Reykjavíkurflugvelli er orðið allt of lítið og menn þurfa ekki að deila um það. Höfundar segja, með leyfi forseta: „Aðstaðan í heild er því nógu góð til skemmri tíma en það þyrfti að bæta aðstöðuna til lengri tíma litið, sérstaklega ef áætlanir eru um eflingu starfseminnar.“ Að auki, eins og við öll vitum, ríkir mikil óvissa um framtíð Reykjavíkurflugvallar og við hljótum að þurfa að taka það líka með í reikninginn þegar við mörkum okkur stefnu til framtíðar varðandi Landhelgisgæsluna. Innanríkisráðuneytið hefur látið vinna langtímaáætlun um starfsemi Landhelgisgæslu Íslands. Ef við ætlum að stefna að því að hafa staðbundið útkallslið hjá Gæslunni, sem væri liður í eðlilegri þróun á starfsemi Gæslunnar, vil ég segja að aukinn rekstrarkostnaður þess vegna þyrfti ekki að koma fram allur í einu. Það mætti t.d. skoða hvort mögulegt væri að leggja fram fimm eða tíu ára áætlun varðandi flutning Gæslunnar. Það sem ég er að benda á er að mér finnst að þetta þingmál eigi að vera upptaktur að því að fleiri þættir en nú er séu teknir inn í langtímaáætlun Landhelgisgæslunnar. Ég vil mótmæla ákveðnu atriði í úttektinni sem er beinlínis rangt en þar kemur m.a. fram að sækja þyrfti aðra björgunaraðila til Reykjavíkur í ákveðnum tilfellum, svo sem björgunarsveitir, lögreglu, sérsveit og leitarhunda. Nú spyr ég: Hafa skýrsluhöfundar ekki hugmynd um að á Suðurnesjum er blómlegt samfélag með ríflega 20.000 íbúum? Þar eru afbragðsslökkviliðs- og sjúkraflutningsmenn, læknar, öflugt björgunarsveitarfólk, lögregla og menn úr sérsveitinni. Slíkar fullyrðingar lýsa ekki bara fávisku heldur einnig fordómum og það er mjög slæmt. Samkvæmt mínum upplýsingum eru forsendur fyrir niðurstöðum útreikninga skýrslunnar að mestu fengnar frá Landhelgisgæslunni og Siglingamálastofnun, nú Samgöngustofu. Starfsmenn Landhelgisgæslunnar unnu greinargerð árið 2007 sem bar heitið „Greinargerð um kostnað og áhrif í tengslum við skoðun á flutningi Landhelgisgæslu Íslands til Keflavíkur“. Mjög langt heiti. Þessi greinargerð var á sínum tíma unnin fyrir samgönguráðuneytið og nefnd vegna flutnings Reykjavíkurflugvallar. Nú spyr ég: Eiga þessar forsendur enn við? Þær eru frá 2007. Ég held ekki. Í umræddri athugun kom fram að um 40 manns starfi nú við loftvarnaeftirlit en það er tengt öllum loftvarnaupplýsingakerfum NATO. Hins vegar er ekki nefnt í úttektinni að Landhelgisgæslan rekur nú þegar mörg mannvirki á öryggissvæðinu sem eru ekkert eða lítið nýtt. Í úttektinni kemur fram að kostnaður vegna breytinga á húsnæði geti orðið verulegur. Sú fullyrðing er röng. Húsnæðið er til staðar og tilbúið til notkunar. Aðeins þarf að greiða viðhald, rafmagn og hita en þann kostnað greiðir íslenska ríkið nú þegar. Ekki er um að ræða leigugreiðslur enda er húsnæðið nú í umsjá Landhelgisgæslunnar. Í skýrslunni segir hins vegar, með leyfi forseta: „Mögulega gæti leigukostnaður lækkað þar sem leiguverð er lægra á Suðurnesjum en í Reykjavík en aftur á móti er líklegt að aðstaðan myndi stækka verulega.“ Þessi fullyrðing röng og byggist á vanþekkingu. Enn og aftur, Landhelgisgæslan er nú þegar með húsnæði í rekstri. Það er ekki um leigukostnað að ræða. Með því að nýta húsnæði betur undir starfsemi Gæslunnar næðist mikil fjárhagsleg hagræðing fyrir ríkið til lengri tíma. Hér má nefna stóra flugskýlið, 12.200 fermetra, sem endurnýjað var árið 2000 og þjónustubyggingar sem má nýta fyrir flugvélar, þyrlur og viðhald. Óverulegar breytingar þarf að gera á þessum byggingum svo þær henti starfsemi Gæslunnar. Í þessu samhengi er rétt að benda á ábyrgð ríkisins gagnvart Mannvirkjasjóði Atlantshafsbandalagsins varðandi viðhald og rekstur mannvirkja. Með flutningi til Suðurnesja fengi Landhelgisgæslan gott framtíðarhúsnæði og stórbætta aðstöðu. Nú er Landhelgisgæslan með starfsemina dreifða í leiguhúsnæði á mörgum stöðum, þar með talið á öryggissvæðinu á Ásbrú eins og það nefnist. Stækkunarmöguleikar eru t.d. ekki á Reykjavíkurflugvelli þar sem flugsveitin er nú til húsa og húsnæðið mjög óhentugt í alla staði. Í byggingum á öryggissvæðinu er hins vegar aðstaða fyrir alla starfsemi Gæslunnar. Þar er landsvæði sem hægt er að laga að þörfum stofnunarinnar og velvilji er hjá öllum sveitarfélögunum á Suðurnesjum. Á svæðinu er einkar góð hafnaraðstaða, Njarðvíkurhöfn, Keflavíkurhöfn og Helguvíkurhöfn. Nú þegar ber Landhelgisgæslan ábyrgð á rekstri hluta Helguvíkurhafnar, þ.e. þess hluta sem er á eignaskrá Mannvirkjasjóðs Atlantshafsbandalagsins. Úttekt á nauðsynlegum breytingum á hafnaraðstöðu liggur fyrir. Hún er reyndar frá 2009, þyrfti kannski að skoða hana eitthvað aftur. Staðsetning hafna út frá öryggissjónarmiðum myndi batna frá því sem nú er þar sem styttra yrði fyrir varðskipin að komast út á aðalstarfssvæði Landhelgisgæslunnar, þ.e. hafsvæðið í kringum Ísland. Eins og staðan er núna hef ég það frá Gæslumönnum að það er oft erfiðleikum háð að koma skipunum frá höfninni í Reykjavík. Það eru svo mörg skip og þröngt um þá að þeir yrðu miklu fljótari að fara beint út annaðhvort frá Njarðvík eða Keflavík. Með samþættingu verkefna munu möguleikar Landhelgisgæslunnar til að sinna leit og björgun í samstarfi við nágrannaþjóðir margfaldast en Landhelgisgæslan nýtir nú þegar öryggissvæðið í þeim tilgangi. Það hefur háð Landhelgisgæslunni að hafa ekki verið með viðeigandi tengimöguleika sem eru til staðar á Suðurnesjum á sviði leitar og björgunar, öryggis- og varnarmála og löggæslu og umhverfisverndar og auðlindagæslu við stofnanir nágrannaríkja sem flestar eru herir eða stofnanir á vegum varnarmálaráðuneyta samstarfsþjóðanna. Niðurstaða úttektarinnar frá 2011 er umdeild, m.a. hefur verið bent á að forsendur hennar fyrir auknum kostnaði séu ekki réttar enda segja skýrsluhöfundar að við útreikninga séu forsendur ýmissa þátta háðar óvissu. Þeir benda einnig á að úttektin horfi eingöngu til fjárhagslegra áhrifa en einnig þurfi að meta þætti er varða öryggismál þegar ákvörðun um mögulegan flutning verður tekin. Ég vil ítreka þetta, þetta skiptir nefnilega mjög miklu máli. Við erum að tala um öryggismál og bætta aðstöðu. Við erum ekki að tala um, eins og sumir halda, að fjölga atvinnutækifærum á Suðurnesjum vegna þess að það liggur við að þau séu bara orðin of mörg, það er alla vega nóg að gera þar. Við erum að hugsa um hagsmuni Gæslunnar og öryggi borgaranna. Samkvæmt úttektinni frá 2011 kemur fram að rekstrarkostnaður er talinn aukast um 691 millj. kr. á ári miðað við fyrirliggjandi forsendur, en dýrasti þátturinn er breyting á rekstri flugdeildar og aksturskostnaður. Ég dreg þessar tölur í stórlega í efa eins og ég hef komið að áður í ræðu minni. Skýrsluhöfundar gefa sér einnig að fólk á Suðurnesjum muni ekki sækjast eftir störfum hjá Gæslunni í framtíðinni. Það er mjög sérstakt svo ekki sé meira sagt. Nú þegar starfa á svæðinu margir Suðurnesjamenn og eftir því sem ég best veit eru þeir mjög ánægðir með að starfa fyrir Landhelgisgæsluna og fleiri gætu mögulega bæst við. Ég hef nú þegar bent á nokkra stóra galla í þessari hagkvæmnisathugun. Hún er ekki alslæm en það vantar ýmislegt inn í hana, sumar forsendur eru breyttar og aðrar beinlínis rangar. Ég tel mig hafa sýnt fram á að þörf sé á að láta vinna aðra slíka athugun, af hlutlausum fagaðilum, sem yrði þá ítarlegri en sú fyrri og allir þættir teknir inn. Ég skil í raun ekki að slík athugun hafi ekki farið fram samhliða vinnu við langtímastefnumótun Landhelgisgæslunnar. Mér hefði þótt eðlilegt að það hefði verið gert. Ég geri mér grein fyrir að fjármunir liggja ekki á lausu um þessar mundir en eins og ég hef nefnt áður gæti þessi flutningur Gæslunnar sparað ríkinu fjármuni til lengri tíma litið, aukið öryggi borgaranna og nýtt húsnæði sem við erum þegar að greiða fyrir rekstur á. Aðalatriðið er að fólk sjái heildarmyndina og sé með skýra framtíðarsýn. Með flutningi Landhelgisgæslunnar til Suðurnesja myndi ríkisvaldið gera Landhelgisgæsluna að enn öflugri stofnun til hagsbóta fyrir landsmenn alla, aðstaðan fyrir starfsemina yrði mun betri og tryggð til framtíðar.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni framsöguna. Ég velti fyrir mér ýmsu í máli hv. þingmanns af því að mér fannst hún kalla eftir því að heildarmyndin yrði skoðuð og gerð yrði hagkvæmniathugun á þessu, en þingsályktunartillagan gengur ekki út á það. Þingsályktunartillagan gengur út á að Alþingi álykti að fela dómsmálaráðherra að hefja undirbúning að flutningi Landhelgisgæslunnar til Reykjanesbæjar. Það er tvennt ólíkt því að hagkvæmniathugun getur vel leitt í ljós að ekki eigi að flytja starfsemina til Reykjanesbæjar. Við höfum orðið vitni að því of oft að við höfum flýtt okkur um of þegar kemur að flutningi ríkisstofnana. Við fengum fréttir af því síðast dag að við erum enn að súpa seyðið af flumbrugangi við flutning Fiskistofu þar sem einmitt var ekki farið í hagkvæmniathugun og ekki reynt að skoða heildarmyndina heldur drifið í því að flytja hana. Ég verð að segja að mér finnst hv. flutningsmenn vera komnir dálítið fram úr sér með því að leggja til að Landhelgisgæslan verði einfaldlega færð, flutt, að dómsmálaráðherra verði falið það, en tala svo um í öðru orði að gera þurfi hagkvæmniathugun. Af hverju lagði hv. þingmaður ekki til að gerð yrði hagkvæmniathugun frekar en að stofnunin yrði einfaldlega flutt?
Virðulegi forseti. Við getum svo sem farið út í málskilning okkar, míns og hv. þm. Kolbeins Óttarssonar Proppés, en þegar ég segi hefja undirbúning að flutningi Gæslunnar myndi ég halda að partur af þeirri vinnu yrði að skoða þá hluti sem ég benti á og fór mjög vandlega yfir í ræðu minni, sérstaklega þá þætti sem ég hef bent á og fært rök fyrir að voru beinlínis rangir í skýrslunni, eða forsendur voru rangar. Mig langar til að spyrja hv. þingmann að því eftir ræðuna sem ég flutti áðan hvort við getum ekki verið sammála um að rökin fyrir þessu máli séu ansi góð. Á sínum tíma, þegar ég flutti þetta mál fyrst, ég held að það séu komin þrjú ár síðan, fór þáverandi hv. þm. Ögmundur Jónasson í ræðu og andsvar við mig. Hann gat á þeim tíma, það er hægt að fletta því upp í þingskjölum, ekki hnekkt þeim rökum sem ég nefndi í ræðu minni áðan. Ég er með nákvæmlega sömu rök og þá, það hefur ekkert breyst. Málið er mjög sterkt. Það þarf ekki að eyða miklum tíma í að fara yfir það að nýju. Ég hef aldrei talað fyrir því að flytja eigi Gæsluna suður eftir með manni og mús á morgun. Ég geri mér vel grein fyrir því að huga þarf að mjög mörgum þáttum áður en flutningur hefst. Það að hefja undirbúning að flutningi getur vel falið í sér að gera faglega greiningu á málinu áður en flutningur hefst og þetta verið partur af langtímaáætlun Gæslunnar. Þannig er það ekki nú.
Virðulegi forseti. Hvað sem öllum málskilningi líður er trauðla hægt að segja að það að samþykkja að hefja undirbúning að einhverju feli annað í sér en að fullvissa sig um að það verði að veruleika. Spurningin er bara hvað þarf að gerast áður en það verður að veruleika og hvenær það gerist. Ég er ekki fyrrverandi hv. þm. Ögmundur Jónasson. Ég hef miklar mætur á þeim góða manni en endursögn á orðum hans í ræðustól finnst mér ekki koma í staðinn fyrir alvöruúttekt á málinu. Hvað sem öllu líður hefur verið gerð hagkvæmniathugun. Mér finnst að niðurstöður hennar verði ekki hraktar í einni ræðu í ræðustól Alþingis. Það má vel vera að skynsamlegt sé og gott að á endanum verði Landhelgisgæslan flutt til Reykjanesbæjar. Ég ætla að játa að ég veit það ekki, til þess þyrfti ég að heyra betur í Landhelgisgæslunni sjálfri. Ég þyrfti að fá ítarlega skýrslu sem gengi þá í berhögg við fyrri hagkvæmniathuganir og fleira slíkt, eða hvað? Það sem ég er að segja er að við eigum að hafa lært af mistökum síðustu ára, t.d. hvað varðar Fiskistofu, og við sjáum að hv. þingmaður hristir hér höfuðið. Það er betra að undirbúa jafn stóra aðgerð og um er að ræða vel. Þess vegna finnst mér það að vera búin að gefa sér niðurstöðu hagkvæmniathugunar fyrir fram ekki góð fræðimennska.
Hæstv. forseti. Ég heyri að ég og hv. þingmaður erum nánast fullkomlega sammála vegna þess að við erum sammála um að undirbúa þurfi slíkar breytingar mjög vandlega. Ég geri ekki lítið úr því. Ég ætla að bjóða hv. þingmanni hér með að koma með mér suður eftir og hitta Gæsluna, fara vel yfir málin með þeim. Það hef ég gert margsinnis. Þetta er ekki mál sem ég gríp úr lausu lofti og gef mér forsendur í. Ég er búin að vinna að því í mörg ár í samstarfi við starfsmenn Gæslunnar, hluta þeirra. Auðvitað eru menn ósammála þar innan húss eins og víðar um hvaða leið sé best að fara. En þetta er ekki eitthvert mál sem ég hendi hér fram. Það á sér margra ára forsögu frá því áður en ég kom á þing. Ég heyri að hv. þingmaður er áhugasamur og það væri mjög fróðlegt fyrir hann að skoða húsnæðið sem ég nefndi sem við rekum nú þegar, sem er mjög rúmgott. Aðstaðan er fyrir hendi. Þarna getur öll Gæslan verið á sama stað með öll æfingasvæði. Þarna eru æfingar reglulega á vegum samstarfsríkja okkar sem Landhelgisgæslan tekur þátt í. Þarna er allt til staðar á meðan flugdeildin er orðin mjög aðþrengd á Reykjavíkurflugvelli. Þar er ekki framtíðin. Framtíðin er ekki á Reykjavíkurflugvelli, ef hv. þingmaður hefur skoðað húsnæðið þar. Þeir eru á undanþágum með þetta húsnæði. Það er algjörlega óboðlegt og löngu úrelt. Eins og ég nefndi áðan með hafnaraðstöðuna í Reykjavík þá eru þeir lengi að komast úr höfn. Það yrði miklu betra fyrir þá að vera í höfnunum suður frá, þeir eru miklu fljótari út á miðin. Um þetta snýst þetta, að veita borgurum öryggi. Eins og ég sagði og ítreka er ég er ekki að tala um að það eigi að fara af stað með flumbrugangi og drífa sig. Tökum þetta á fimm eða tíu eða fimmtán árum. [[Forseti hringir.]]Tökum þetta bara og keyrum það áfram. Þetta skiptir máli.
Virðulegur forseti. Ég fagna þessari þingsályktunartillögu. Þann fögnuð minn ber þó ekki að skilja þannig að ég sé að öllu leyti fylgjandi því að Landhelgisgæslan verði flutt til Reykjanesbæjar. Ég þekki máli einfaldlega ekki nógu vel til þess að mynda mér skoðun um það. Ég treysti því hins vegar að ef af verður muni það vera gert að aflokinni mikilli grundvallarskoðun á öllum hliðum málsins svo við fáum ekki önnur dæmi eins og hv. þm. Kolbeinn Óttarsson Proppé minnist á hér varðandi aðra stofnun sem flutt var út á land, reyndar í mína heimahaga. Þess ber að geta að sú úttekt sem hv. þm. Silja Dögg Gunnarsdóttir hafði hér mörg orð um er komin svolítið til ára sinna, þannig að ég held að það sé full ástæða til að ný úttekt fari fram. Þingmaðurinn minntist einnig á að hugsanlegt væri að staðsetja þyrlu norður á Akureyri. Ég verð að viðurkenna að ég er svolítið „svag“ fyrir því, svo ég sletti nú, með leyfi forseta. Ég held að við þurfum að skoða hlutverk Landhelgisgæslunnar í stærra samhengi, þá ég við sjúkraflutninga ekki bara hin hefðbundnu útköll sem hún sinnir alla jafna, heldur líka neyðarflutninga. Ég veit ósköp vel að það þýðir ekki að flytja sjúklinga með þyrlum yfir hálendi Ísland nema þær séu búnar jafnþrýstibúnaði o.s.frv., en ég held að þetta geti verið eitthvað sem væri vert að skoða í stóru samhengi til framtíðar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni góða ræðu og er ánægð með að hann skuli vera jákvæður fyrir því að þetta mál verði skoðað vandlega. Og það er góður punktur varðandi sjúkraflugið. Ég hafði nú ekki meira en 15 mínútur til þess að fara yfir málið hér áðan og þar af leiðandi sleppti ég þeim þætti úr ræðunni. Það er einmitt hluti af því sem þyrfti að taka inn í þá athugun sem ég og hv. þm. Kolbeinn Proppé erum sammála um að þurfi að fara fram, þ.e. að taka möguleg hagkvæmnisáhrif inn í jöfnuna. Ég var að tala um flugið og að breyta bakvaktafyrirkomulaginu í viðverufyrirkomulag. Þá þyrfti að fjölga þingmönnum … nei, þingmönnum, það þarf ekki að fjölga þeim, [[Hlátur í þingsal.]]það þarf að fjölga flugmönnum. Það er mjög góður punktur sem hv. þm. Einar Brynjólfsson benti á, að skoða þann þátt í samhengi við sjúkraflugið. Ég held komið hafi skrifleg fyrirspurn á síðasta þingi frá hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur þar sem hún óskaði eftir upplýsingum um fjölda útkalla sjúkraflugs á mismunandi landsvæði. Það kom einmitt fram í svari ráðherra á þeim tíma að langflest útköllin voru fyrir norðan og austan, á miðin fyrir austan, held ég. Það var mjög áberandi. Ég segi að eitt þarf ekki að útiloka annað í þessu máli. Þó að Landhelgisgæslan yrði staðsett suður frá er vel hægt [[Forseti hringir.]]að sjá það fyrir sér að þyrla yrði á norðursvæðinu.
Ég þakka hv. þingmanni andsvarið. Þetta snýst allt um alls kyns stór samhengi. Ég vil benda á við þetta tækifæri að 2. febrúar sl. lagði ég fram fyrirspurn til samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra um viðbrögð við lokun neyðarbrautar. Það er þess vegna sem ég er svolítill áhugamaður um að Landhelgisgæslan komi hugsanlega nálægt sjúkraflutningum. Þar spurði ég ráðherrann, með leyfi forseta: „Til hvaða aðgerða hyggst ráðherra grípa til að bregðast við lokun svokallaðrar neyðarbrautar (NA/SV) á Reykjavíkurflugvelli sem hefur leitt til þess að við óhagstæð veðurskilyrði er ógerlegt að lenda sjúkraflugvélum í nánd við eina hátæknisjúkrahús þjóðarinnar?“ Ég hef enn ekki fengið neitt svar, sem minnir mig á það að ráðherra ber að svara innan 15 virkra daga, held ég megi segja, en það er nú annar handleggur. En þarna erum við einmitt að tala um hluti sem hanga á sömu spýtunni.
Hæstv. forseti. Það verður áhugavert að sjá svarið frá ráðherra þegar það berst. Ég tek undir með hv þingmanni að það er orðið tímabært að ráðherra svari. Ég hvet hann hér með til þess að svara hv. þm. Einari Brynjólfssyni vegna þess að ég vildi gjarnan sjá hvað hann hefur að segja um þetta mál. Þetta er mjög mikilvægt. Að lokum, ég ætla nú ekki að hafa þetta lengra, en enn og aftur vil ég ítreka að málið snýst fyrst og fremst um öryggi. Þetta er ekki það sem sumir vilja kalla kjördæmapot, þetta snýst ekki um það. Staðreyndin er sú að aðstaðan er til staðar á þessu fyrrverandi varnarsvæði. Þarna starfa nú þegar um 50 manns á vegum Gæslunnar. Það hefur enginn áhuga á einhverjum flumbrugangi og eins og við vitum öll þarf að auka verulega fjárframlög til Gæslunnar. Við ræddum það þegar við lukum fjárlögum hér fyrir jól, og það á að vera sameiginlegt markmið okkar. Komið hefur fram í könnunum meðal Íslendinga að Landhelgisgæslan er sú stofnun á Íslandi sem Íslendingar bera mest traust til. Þetta þurfum við að gera vel. Í langtímaáætlun um Landhelgisgæsluna kemur fram að bæta eigi flugflotann og ýmislegt sem er kannski ekki eins og það getur best orðið. Mér finnst veigamiklum þáttum hafa verið sleppt úr í heildarsamhenginu. Ég fer fram á að menn taki þetta mál vandlega til skoðunar og með opnum huga, vegna þess að ég tel að það yrði okkur fyrir bestu [[Forseti hringir.]]að Gæslan yrði flutt suður eftir og fengi þar með [[Forseti hringir.]]betri aðstöðu. Öryggi landsmanna yrði enn betra en það er í dag.
Virðulegur forseti. Ég þakka hið síðara andsvar. Ég ætla bara að hafa þetta stutt. Við öll þrjú erum augljóslega á sama máli. Ég held að það sé svo mikil eindrægni í þessum þriggja manna hópi að við getum fallist í faðma hér á eftir. Kannski eigum við gera það. En þetta snýst náttúrlega um líf og limi. Þetta snýst um öryggi borgaranna. Það er það sem gildir í þessu máli.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir eftirfarandi þingsályktunartillögu um húsnæðismál Listaháskóla Íslands, með leyfi forseta: „Alþingi ályktar að fela ráðherra mennta- og menningarmála að kveða á um framtíðarhúsnæði Listaháskóla Íslands og leysa þannig til frambúðar þann húsnæðisvanda sem skólinn hefur búið við um langa hríð.“ Flutningsmenn tillögunnar eru auk þess sem hér stendur hv. þingmenn Björn Leví Gunnarsson, Smári McCarthy, Halldóra Mogensen, Viktor Orri Valgarðsson, Ari Trausti Guðmundsson, Birgitta Jónsdóttir, Svandís Svavarsdóttir, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Ásta Guðrún Helgadóttir, Gunnar Ingiberg Guðmundsson, Þórhildur Sunnar Ævarsdóttir og Logi Einarsson. Listaháskóli Íslands var stofnaður árið 1999 með sameiningu ólíkra skóla sem kenndu m.a. tónlist, leiklist, hönnun og myndlist. Markmiðið var að færa listkennslu á Íslandi upp á háskólastig og stuðla að samstarfi milli þessara greina. Sameiningin hefur heppnast með miklum ágætum hvað þetta varðar. Listaháskólinn hefur stuðlað að nýsköpun, samþættingu listgreina og gegnir lykilhlutverki fyrir skapandi greinar. Listaháskólinn býður upp á fjölbreytt nám, samtals 18 námsbrautir í fimm deildum. Í hönnunar- og arkitektúrdeild eru í boði fjórar brautir til BA-gráðu, arkitektúr, fatahönnun, grafísk hönnun og vöruhönnun, auk meistaranáms í hönnun. Í sviðslistadeild eru í boði þrjár brautir til BA-gráðu, sviðshöfundabraut, leikarabraut og samtímadans, auk alþjóðlegs meistaranáms í sviðslistum. Í listkennsludeild er boðið upp á meistaranám í listkennslu og diplómanám til kennsluréttinda. Í myndlistadeild er boðið upp á þriggja ára nám til BA-gráðu og tveggja ára meistaranám. Í tónlistardeild er í boði þriggja ára nám til B.Mus og BA-gráðu. Einnig er í boði diplómanám í hljóðfæraleik og meistaranám í tónsmíðum til MA-gráðu og í sköpun, miðlun og frumkvöðlastarfi til M.Mus-gráðu. Þrátt fyrir fögur fyrirheit í upphafi má segja að Listaháskóli Íslands sé olnbogabarn íslensku háskólafjölskyldunnar. Starfsemin er á víð og dreif í misjafnlega hentugu húsnæði, svo ekki sé dýpra í árinni tekið. Ekki er nóg með að húsnæðið henti ekki alltaf starfseminni heldur er það væntanlega heilsuspillandi í einhverjum tilvikum, eins og umfjöllun síðustu daga og vikur hefur sýnt fram á. Aðgengi fyrir hreyfihamlaða er slæmt, svo ekki sé meira sagt. Undanfarin tíu ár hefur niðurskurðarhnífurinn verið á lofti þó að ekkert hafi verið til að skera niður. Þær eru ófáar skýrslurnar og úttektirnar sem skrifaðar hafa verið um hagræn áhrif skapandi greina. Í einni slíkri, sem ber heitið Kortlagning á hagrænum áhrifum skapandi greina, sem unnin var árið 2011, reyndar svolítið langt um liðið, kemur fram að 5,2% ársverka á íslenska vinnumarkaðnum árið 2009 tengdust menningu og skapandi greinum sem var á þeim tíma nákvæmlega jafn hátt hlutfall og í landbúnaði og sjávarútvegi til samans. Það kæmi mér ekki á óvart að þetta hlutfall hefði hækkað í millitíðinni. Í þessari skýrslu kemur einnig fram að hlutur þessara greina í heildarútflutningstekjum árið 2009 var um 3%, sem jafngilti u.þ.b. 24 milljörðum á þeim tíma. Það er því alveg ljóst að öflugur stuðningur við Listaháskóla Íslands, m.a. í formi hentugs húsnæðis, mun skjóta enn styrkari stoðum undir þessar greinar. Það gefur augaleið að starfsemi á einum stað í þar til gerðu húsnæði myndi skipta sköpum fyrir nemendur og starfsfólk. Reksturinn yrði hagkvæmari, samskiptin meiri og síðast en ekki síst yrði námsárangur þess efnilega fólks sem skólann sækir enn glæsilegri. Virðulegur forseti. Ég ætla ekki að lengja mál mitt frekar og óska þess að þessi þingsályktunartillaga gangi til allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegi forseti. Ég ákvað með stuttum fyrirvara að kveðja mér hljóðs til þess að koma því á framfæri að ég styð þessa tillögu heils hugar. Ég sé að það er enginn þingmaður Framsóknarflokksins meðflutningsmaður en það þýðir ekki að Framsóknarflokkurinn styðji ekki þessa góðu tillögu. Eins og hv. þingmaður fór mjög vel yfir í ræðu sinni hefur það úrslitaþýðingu til framtíðar fyrir atvinnulífið og þátttöku okkar á alþjóðlegum mörkuðum og samkeppni þar að við séum með gott nám í skapandi greinum hér á landi. Ég gat ekki betur heyrt í sérstökum umræðum í gær, þar sem hv. þm. Katrín Jakobsdóttir var málshefjandi, en að allir þingmenn sem tóku til máls hafi verið sammála um mikilvægi þess að byggja undir skapandi greinar og hafa umhverfi til nýsköpunar þannig að sérstaklega minni og meðalstór fyrirtæki eigi raunverulega framtíð hér á landi í harðri alþjóðlegri samkeppni þar sem ýmsir þættir eru okkur frekar óhagstæðir, eins og gengissveiflur og fjarlægð frá mörkuðum o.fl. sem gerir okkur talsvert erfitt fyrir. Þess vegna hefur það svo mikið að segja að ríkið komi til móts við fyrirtækin með sértækum aðgerðum eins og t.d. skattumhverfi, en líka að nám sé í boði og að aðbúnaður og öll umgjörð skapandi náms sé góð, vegna þess að mannauðurinn hér er til staðar. Við höfum mikið af hæfileikaríku fólki sem hefur þennan neista innra með sér og það sér tækifærin og möguleikana og hefur mikla orku. Við höfum góða kennara sem brenna fyrir starfi sínu. En á sama tíma er Listaháskóli Íslands að hruni kominn. Við ræddum stöðu Listaháskóla Íslands vandlega í hv. fjárlaganefnd fyrir jólin þegar við fórum yfir þau mál. Við vorum líka sammála þar í öllum flokkum að við þyrftum gefa þessum mikilvæga skóla meiri gaum en gert hefur verið. Eins og hv. þm. Einar Brynjólfsson kom inn á er húsnæðið algerlega óboðlegt. Það er óheilsusamlegt. Það er óhagkvæmt í rekstri. Það er ekki aðgengi fyrir fatlaða og alger rekstrarleg óvissa fyrir þá sem eru að reyna að gera sitt besta til að halda skólanum gangandi þar sem engar langtímaáætlanir liggja fyrir. Ég ætla að segja það hér að ég vil hrósa stjórnendum skólans fyrir að hafa staðið sig afar vel við að vinna innan mjög þröngs ramma hingað til. Það er svo mikil hvatning fólgin í því þegar fólk finnur fyrir skilningi og velvilja, en skólinn hefur verið skilinn eftir. Ég vildi koma því að að þetta mál er mjög gott og ég styð það. Framtíðarmöguleikar okkar liggja í því að byggja undir Listaháskóla Íslands og byggja undir skapandi greinar hér á landi. Þar liggja tekjur landsins til framtíðar. Við lifum á fiski og ýmsu fleiru, það er eitt og það er gott, og núna ferðamönnunum. En fjölbreytt atvinnulíf, styrkar stoðir, er það sem við þurfum. Við megum ekki sitja eftir í þeirri samkeppni sem nú er. Þjóðir heims eru núna að taka sitt pláss og marka sér stefnu í nýsköpun. Ég fór yfir það í ræðu minni í gær að íslensk fyrirtæki í dag búa við erfitt umhverfi varðandi þróunarstarf. Ef við ákveðum ekki að byggja undir skapandi greinar þá sitjum við eftir og verðum af miklum tekjum og störfum, vegna þess að á dögum alþjóðavæðingar fer fólk mjög auðveldlega á milli landa. Íslendingar sem vilja starfa við skapandi greinar fara náttúrlega bara annað, það er ekkert vandamál. Við verðum því að hafa góðan listaháskóla og við verðum að hafa gott umhverfi fyrir skapandi greinar og stór og smá nýsköpunarfyrirtæki á Íslandi ef við ætlum að eiga möguleika til framtíðar.
Virðulegi forseti. Þetta er ekki beint andsvar en ég fann mig knúna til þess að koma hérna upp og lýsa yfir hversu ánægjulegt það er að heyra hv. þingmann segja það sem hún sagði. Það virðist vera kominn mjög þverpólitískur skilningur og vilji gagnvart þessum málstað og málefni, ekki bara meðal þingmanna heldur jafnvel í máli ráðherra hina síðustu daga. Það er kominn einhver skilningur á þetta. Eins vil ég taka undir það sem hv. þingmaður sagði um hversu brýnt þetta er í sambandi við það að annars missum við gott fólk til útlanda og það verður atgervisflótti. Ég vildi segja að það er mjög gaman að heyra þetta og greinilega horfir til bjartari tíma fyrir list og menningu á Íslandi.
Hæstv. forseti. Það er akkúrat þannig. Það er gaman að hv. þingmaður hafi viljað koma í andsvar við mig og lýsa þessu yfir. Ég ætla svo sem ekkert að hafa um það mörg orð en tek undir að við þurfum að halda boltanum á lofti. Það er í höndum okkar þingmanna. Við sitjum á Alþingi og hér er fylgst með okkur allan daginn, alla daga, í þessum sjónvarpsmyndavélum og fjölmiðlum o.fl. Ef við höldum málinu á lofti og ræðum það reglulega, ekki einu sinni og svo búið, þá munum við sjá breytingar og ég trúi því. Þarna liggja okkar gullnu tækifæri.
Virðulegi forseti. Það er alveg rétt hjá hv. þm. Silju Dögg Gunnarsdóttur að þetta er mjög gott mál. Þess vegna finnst mér hálf glatað að sjá að stjórnarandstaðan er ein um að finnast það nógu mikilvægt til að vera hérna í salnum. Ég hefði viljað sjá einhverja úr ríkisstjórnarflokkunum sýna málinu áhuga, en það er greinilegt að svo er ekki. Það þarf ekki að kynna sér ástand Listaháskólans lengi til að verða fyrir miklum vonbrigðum. Það kemur fram um ástand hans að það er mikill kostnaður, algjör óvissa, myglusveppur, aðstaða sem hentar ekki, léleg kynding, skortir hljóðeinangrun, óvinnandi rými, myndlistarkennslan í sláturhúsi, ekkert aðgengi fyrir fatlaða og óvíst hvort skólinn fái nægt fjármagn. Þetta segir manni að ástandið er ömurlegt og allt algjörlega í lamasessi. Þar eru nemendur sem borga næstum því hálfa milljón á ári fyrir að vinna og læra í myglu og viðbjóði. Við ættum eiginlega að leyfa þessu fólki að sækja nám sitt frítt fyrst aðstæður eru svona. Ef við getum ekki gert betur við það er hneyksli að vera almennt að rukka fyrir námið. Það er sérstaklega alvarlegt hversu lélegt aðgengi er fyrir hreyfihamlaða. Fólk getur ekki menntað sig til lista ef það er í hjólastól, sem þýðir náttúrlega að aðgengi til náms er ekki jafnt. Ef menn eru viðkvæmir fyrir myglu geta þeir ekki heldur sótt skólann. Fagráð Listaháskólans lýsti ástandinu 25. október 2016 með þeim orðum að ekki yrði unað við óbreytt ástand. Þeim var engu að síður gert að gera það. Enn og aftur vil ég minnast á það hversu miklum vonbrigðum það áhugaleysi sem listum er sýnt veldur mér. Ég tel að listin hafi komið Íslandi á kortið. Ferðamennirnir eru hér af því það listamennirnir okkar vöktu athygli á okkur. Listamenn verðskulda mannsæmandi aðstæður.
Herra forseti. Ég þakka hv. frummælanda fyrir innlegg hans og þessa tillögu. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi á síðasta kjörtímabili sem fulltrúi í fjárlaganefnd að fara í heimsókn í Listaháskólann. Við fengum þar ágæta kynningu á húsnæðinu og starfseminni og öðru slíku. Það er auðvitað afar dapurlegt að við skulum enn þá árið 2017, eftir öll þessi ár, frá því 1999, vera í þessari stöðu. 18 árum síðar erum við enn í þeirri stöðu að húsnæðið uppfyllir ekki þau skilyrði sem skólinn þarf og starfsemin þarf og hefur skólinn í rauninni alltaf verið hálfgert olnbogabarn. Það endurspeglast í fjárlögum þegar maður skoðar þau langt aftur í tímann að skólinn hefur verið olnbogabarn. Við fengum að sjá hugmyndir að mjög áhugaverðum teikningum. Þá var tvennt í boði sem mikið hefur verið rætt um. Ég man að eitt af því var Landsbankahúsið hérna hinum megin. Ég hefði haft gaman af því að sjá það verða að veruleika, mér fannst ótrúlega spennandi hugmynd að hafa skólann í miðjum miðbænum í svona mikilli nánd. Ég sá alveg fyrir mér alla sköpunina færast í fangið á, ekki bara þinginu heldur nánasta umhverfinu og það hefði verið svolítið gaman að sjá þetta gamla, fallega hús ná utan um þá starfsemi. Ég hugsa að það verði nú ekki niðurstaðan. Það breytir því ekki að þegar sú ákvörðun er tekin að sameina leiklistarskólann og gamla Myndlista- og handíðaskólann var hugmyndin sú að þessar greinar nytu stuðnings hvor af annarri og yrðu enn þá frjórri heldur en hvor í sínu lagi. Því miður stöndum við enn þá frammi fyrir því að þetta hefur ekki náð að ganga eftir eins og það hefði átt að gera. Það hefur mikið verið fjallað um, og eðli málsins samkvæmt, hvernig ástand hússins er heilsuspillandi. Við höfum séð myndir í sjónvarpinu og eins og ég sagði fór ég í heimsókn og við fengum að sjá ástandið. Manni féllust hendur við að horfa á þetta. Við fórum þangað í heimsókn 2015, að mig minnir, og ekki hefur ástandið lagast. Mygla hefur komið upp mjög víða í húsnæði sem ríkið og borgin eru með til leigu eða eiga. Fyrir utan það er húsnæði skólans ekki fyrir fatlað fólk. Við fórum til að mynda alveg upp á hanabjálka. Það er alveg ljóst að húsnæðið uppfyllir ekki þær kröfur sem skólastarfsemi ber að uppfylla. Það er svolítið sérstakt að við skulum í rauninni samþykkja það sem þing að ástandið sé svona. Það er gaman að segja frá því sem kemur fram í umsögn frá formanni Bandalags íslenskra listamanna við fjárlögin 2016, að þrátt fyrir aðbúnaðarleysi og aðstæður fékk Listaháskóli Íslands hæstu mögulega einkunn í úttekt gæðaráðs íslenskra háskóla sem fór fram 2015. Það er auðvitað algjört þrekvirki miðað við stöðuna. Á því ári voru nemendurnir á fimmta hundrað. Þeir bjuggu við það þá að upphæðin sem skólinn átti að fá á fjárlögum 2016, þ.e. níu árum frá því sem var upphafi - það voru 70 nemendur árið 2007 og upphæðin sem skólinn fékk á síðustu fjárlögum, þ.e. 2016 ekki 2017, var sú sama á núvirði og það ár. Það sýnir virðinguna miðað við fjölda nemenda. Þá var meira að segja búið að bæta meistaranámsbrautum ofan á hið hefðbundna nám í hönnun, myndlist, sviðslistum, listkennslu og tónlist, sem er í rauninni ekkert verið að greiða fyrir. Svo vantar starfsfólk, það vantar kennara, fastráðna kennara. Á tíu ára tímabili frá því 2007 og til ársins í ár hafa einungis tvö stöðugildi fastráðinna starfsmanna bæst við. Það er ekki í takt við fjölgun nemenda. En við vitum það og þekkjum að það er með þessa grein og starfsemi eins og aðra að þar er launakostnaður þungur hluti, eitthvað í kringum 70% af rekstrarkostnaðinum, og húsnæðiskostnaðurinn kannski í kringum 20%, þá sjáum við hvað eftir er. Þetta er því miður mjög víða þannig. Við töluðum ítrekað máli Listaháskólans á síðasta kjörtímabili, sérstaklega við gerð fjárlaga. Það náði aldrei eyrum fjárlaganefndar þrátt fyrir að nefndin, stór hluti hennar, reyndar ekki öll, færi í heimsókn og sæi ástandið og fylgdist með því frábæra starfi sem fer fram þar. Við komum þarna á miðjum vinnudegi og fengum að sjá hvað var um að vera, en einhvern veginn skilaði það sér ekki til skólans. Ég verð að taka undir þá spurningu af hverju listnám á háskólastigi skuli einungis vera í boði gegn háum skólagjöldum. Aðrir háskólar búa ekki við það með sambærilegum hætti, þ.e. hinir opinberu háskólar. Þarna erum við að tala líka um sjálfseignarstofnun. Það má einnig velta því fyrir sér af hverju við erum með eina skólann sem sinnir þessu í því formi, af hverju viljum við ekki styðja betur við bakið á honum? Ég held að við þurfum að reyna með öllu móti að fá þessa tillögu hér í gegn, að það verði niðurstaðan að skólanum verði búið eitthvert framtíðarhúsnæði. Varðandi Laugarnesið hefur hugur staðið þangað. Það er ekki eftir neinu að bíða með að hrinda þessari vinnu í framkvæmd. Eins og ég sagði áðan eru til ákveðnar teikningar, það er til ákveðin hönnun. Það er í rauninni allt til nema það vantar fjármunina til þess að keyra þetta áfram. Málið fer væntanlega til allsherjar- og menntamálanefndar. Ég vona svo sannarlega að þetta mál nái þar fram að ganga og verði tekið fyrir sem allra fyrst því að það er aðeins verið að fela hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra að kveða á um framtíðarhúsnæði Listaháskólans. Ég held að hann eigi að geta það í ljósi allra þeirra gagna og alls þess sem til er. Hann á að geta tekið þá pólitísku ákvörðun. Þetta snýst um að þora að taka þá pólitísku ákvörðun. Ég vona svo sannarlega að sú verði raunin. Við höldum áfram að berjast fyrir hönd skólans, hvort sem þetta tekst í þessari atrennu eða ekki.
Virðulegur forseti. Ég þakka stuðning allra þeirra hv. þingmanna sem hafa tekið til máls í dag. Það er alveg rétt sem hv. þm. Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir segir, þetta snýst um pólitíska ákvörðun, þrek og þor og ekkert annað. Vandinn er náttúrlega sá að það er erfiðara að mæla árangur og arð af listum og skapandi greinum en af mörgum öðrum greinum. Það er bara einfaldlega þannig. Við hneigjumst alltaf til þess að skoða þær stærðir sem eru fastar og auðmælanlegar. Það er auðvelt að reikna upp hversu mikill arður mun falla til af menntuðum tannlækni, svo dæmi sé tekið, menntuðum húsasmið o.s.frv. Það eru miklu einfaldari og fyrirsjáanlegri stærðir þar í húfi. Þess vegna föllum við því miður alltaf í þá gryfju að láta þær greinar sem ég hef talað fyrir að fái húsaskjól sitja á hakanum. Ég geri mér vonir um að þetta mál fái framgang. Kannski er það óþarfleg bjartsýni nýliðans, en hver veit hvað gerist. Að lokum vil ég endurtaka þakkir mínar til þeirra sem hafa stutt mig hér í orði. Ég vona að það muni verða þverpólitísk sátt þegar kemur að því að styðja það orð í orði.
Forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um fjölmiðla, nr. 38/2011. Auk mín eru flutningsmenn hv. þm. Andrés Ingi Jónsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Birgitta Jónsdóttir, Björn Leví Gunnarsson og loks hv. þm. Þórunn Egilsdóttir. Þess má geta áður en lengra er haldið að þetta frumvarp hefur verið flutt nokkrum sinnum, þ.e. var fyrst flutt á 143. löggjafarþingi, var svo endurflutt á 144. þingi, þá ásamt fimm þingmönnum öðrum úr röðum VG en þá líka úr Samfylkingu, Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki. Þegar mælt hafði verið fyrir málinu á sínum tíma gekk það til allsherjar- og menntamálanefndar sem óskaði eftir umsögnum frá 21 aðila, en málið er þannig uppbyggt að það snýst um að að bæta við 30. gr. laganna nýjum málslið sem hljóðar svo, með leyfi forseta: „Myndefni sem fjölmiðlaveitur miðla skal ávallt fylgja texti á íslensku sem endurspeglar texta hljóðrásar myndefnisins eins nákvæmlega og kostur er.“ Átta aðilar sendu umsögn og skiptust þær nokkuð í tvö horn. Þar voru annars vegar fulltrúar heyrnarskertra og talsmenn mannréttinda sem töldu mikla og sjálfsagða réttarbót felast í málinu en af hálfu fjölmiðlanefndar og 365 miðla var bent á kostnað við verkefnið og lögð voru til útfærsluatriði sem gætu orðið til þess að gera framkvæmd þess auðveldari og umsvifaminni. Málið varð sem sé ekki útrætt á 144. löggjafarþingi, var lagt fram á því 145. en var ekki útrætt. Enn hafa ekki orðið þær breytingar á möguleikum heyrnarlausra og heyrnarskertra til að nýta sér myndefni ljósvakamiðla sem lagðar eru til í frumvarpinu. Þess vegna er það flutt að nýju með greinargerðinni svo til óbreyttri. Það verður auðvitað að halda því til haga að hér er ekki síður verið að hugsa um fjölmenningarsamfélagið Ísland þar sem um er að ræða fólk sem hefur ekki íslensku að fyrsta máli og getur kosið að nýta sér texta sem stuðning við að skilja talað mál, en líka sem leið til þess að nema íslenska tungu. Það held ég að við þekkjum öll sem höfum verið erlendis um einhvern tíma að texti er oft til stuðnings töluðu efni. Sú breyting á lögum um fjölmiðla sem frumvarpið felur í sér ef það yrði að lögum snýst um það að fjömiðlaveitum sem senda út sjónvarpsefni verður skylt að texta það án tillits til þess hvort efnið er á íslensku eða erlendu máli. Nú er um skyldubundna textun að ræða ef efnið er á erlendu máli. Breytingin er gerð í því skyni að gera þeim sjónvarpsáhorfendum sem hafa af því gagn, og eru hér nefndir sérstaklega heyrnarskertir, þ.e. táknmálstalandi fólk sem hefur íslensku að öðru máli að jafnaði og nýtur ekki íslenskunnar í gegnum heyrn eða heyrnarskertir sem er gríðarlega stór hópur Íslendinga. Það er kannski ekki nægilega vel utan um það haldið hversu stór hópur aldraðra til að mynda býr við heyrnarskerðingu að einhverju tagi og myndi þiggja textun til þess að geta notið innlends sjónvarpsefnis. Samkvæmt 29. gr. laganna sem hér um ræðir er fjölmiðlaveitum einungis skylt að texta erlent efni sem þær senda út. Í 30. gr. laganna eru fjölmiðlaveitur hins vegar hvattar til þess að, með leyfi forseta, „leitast við að gera þjónustu sína aðgengilega sjón- og heyrnarskertum auk þeirra sem búa við þroskaröskun“ með táknmáli, textun og hljóðlýsingu en engin skylda er lögð á fjölmiðlaveiturnar hvað þetta varðar. Þetta er í samræmi við ákvæði 7. gr. III. kafla í tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins frá 10. mars 2010 þar sem segir að aðildarríki Evrópusambandsins skuli, með leyfi forseta, „hvetja veitendur fjölmiðlaþjónustu, sem heyra undir lögsögu þeirra, til að sjá til þess að þjónusta þeirra verði smátt og smátt gerð aðgengileg sjón- eða heyrnarskertu fólki“. Ekki er kunnugt um slíka hvatningu af hálfu íslenskra stjórnvalda aðra en þá sem er að finna lögum um Ríkisútvarpið, en fjölmiðlanefnd hefur vissulega gert athugasemdir þegar erlent efni hefur verið sent út án íslensks tals eða texta. Í athugasemdum við 30. gr. frumvarpsins sem lagt var fyrir Alþingi á 139. löggjafarþingi er varð að lögum nr. 38/2011, er vakin athygli á því að ákvæðið skyldi ekki veitendur fjölmiðlaþjónustu til að texta ljósvakaefni eða gera það aðgengilegt fyrir þessa hópa með öðrum hætti. Það eru engin viðurlög sem liggja við því að senda út dagskrárefni án þess að gera ráðstafanir til að gera það aðgengilegt fyrir heyrnarskert fólk eða fólk með annars konar þörf á því að nýta sér slíkt aðgengi að íslenskunni. Í kafla 4.3.1 í athugasemdum við frumvarp til fjölmiðlalaga er leitast við að skýra uppruna og þýðingu frumvarpsins sem á rætur í þessari tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins sem hér er rædd. Ákvæðið um að aðildarríki ESB og EES skuli hvetja fjölmiðlaþjónustuveitendur í lögsögu þeirra til að gera útsent efni aðgengilegt ber að skilja sem svo, að mati höfundar greinargerðarinnar, að umrædd grein skyldi aðildarríkin til sjálfseftirlits og eigi því aðildarríkin að setja eigin reglur um þau efni sem greinin vísar til að því marki sem heimild er til í réttarkerfi þeirra. Okkur er þannig í raun og veru falið sjálfdæmi í því að fylgja eftir þessum áherslum. Ríkisútvarpið ohf., fjölmiðill í almannaþágu og í almannaeigu, hefur sett sér málstefnu eins og áskilið er íslenskri málstefnu, Íslenska til alls, sem svo er kölluð, sem samþykkt var á Alþingi með þingsályktun 2009. Grein 2.6 í þeirri málstefnu fjallar um táknmál og textun og segir þar, með leyfi forseta: „Tekið skal mið af þörfum heyrnarlausra, heyrnarskertra og þeirra sem ekki hafa íslensku að móðurmáli með því að bjóða upp á táknmálsþýðingar og textun innlends sjónvarpsefnis „eftir því sem kostur er“. Það er náttúrlega kannski lykilsetningin í þessu, eftir því sem kostur er. Er þetta í samræmi við lög um Ríkisútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu, þar sem það er áskilið að heyrnarskertum sé veittur aðgangur að, með leyfi forseta, „fjölmiðlaþjónustu í almannaþágu með textun á fréttum og öðru sjónvarpsefni, með textavarpi, útsendingum á táknmáli og/eða öðrum miðlunarleiðum sem henta í þessu skyni og eru í samræmi við tæknilega möguleika á hverjum tíma“, sem er auðvitað ákveðin takmörkun í vissum skilningi. Ríkisútvarpið textar nú alla sjónvarpsþætti á íslensku sem eru unnir fyrir fram og einnig fréttatíma sjónvarps. Sjónvarpsþættir sem sendir eru út beint, svo sem Kastljós og vikulegir umræðuþættir um þjóðmál, eru ekki textaðir. Árið 2012 jókst textun á síðu 888 í textavarpi RÚV úr 303 klukkustundum í 408, eða um 35%, þannig að það er ljóst að það er verið að auka þessa þjónustu umtalsvert. Á rekstrarárinu 2013–2014 var sent út textað innlent efni í textavarpi í 790 klukkustundir og samtímatextun frétta jókst um 13,6%. Þetta er þjónusta sem okkur er kannski ekki ljós að liggi fyrir okkur flestum sem nýtum okkur bara heyrn til þess að nema íslenska tungu, en þetta er sem sagt aðgengilegt í gegnum textavarp á síðu 888 í sífellt ríkari mæli. Þannig leitast RÚV í raun og veru við að fylgja eftir þessu lögbundna hlutverki sínu gagnvart heyrnarlausum og heyrnarskertum notendum og einnig auðvitað í samræmi við lög um íslenska tungu og íslenskt táknmál sem segir að íslenskt táknmál eigi að vera með jafnstöðu á við íslensku sem móðurmál og þar með að það þurfi að leita færis til þess að gera íslenskuna aðgengilega þeim sem ekki njóta hennar í gegnum heyrn. Aðrir ljósvakamiðlar texta aðeins erlent efni. Því hafa heyrnarskertir mjög takmarkað gagn af útsendingu þeirra á íslensku. Aðrir ljósvakamiðlar en RÚV hafa ekki sett sér málstefnu og texta ekki útsendingar sjónvarpsefnis á íslensku. Það er því ljóst að þessi brýning um textun í fjölmiðlalögum hefur einungis borið takmarkaðan árangur, enda kemur þar fram eins og áður er vikið að að þar er ætlast til þess að fyrirtækin veiti þessa þjónustu eftir því sem kostur er. Textun sjónvarpsefnis á móðurmáli þeirra sem útsendingin er fyrst og fremst ætluð gegnir því meginhlutverki að gera þessum hópum, heyrnarlausum og heyrnarskertum einstaklingum á viðkomandi svæði, kleift að njóta þess efnis eins og kostur er. Einnig kemur textun sjónvarpsefnis á íslensku að góðum notum, eins og hér hefur áður verið vikið að, fyrir erlent fólk sem ekki hefur full tök á íslensku talmáli en kýs að fylgjast með íslenskum fjölmiðlum. Fjölmiðlar gegna mikilvægu samfélagslegu hlutverki og því er áríðandi að sem flestir geti notið þess efnis sem þeir flytja. Má með góðum rökum halda því fram að fjölmiðlar séu mikilvægur þáttur í því að tryggja það að íslenskt samfélag taki á móti innflytjendum með viðunandi hætti og þá með því að gera fjölmiðlana aðgengilegri. Ekki liggja fyrir nákvæmar tölur um það hversu margir Íslendingar eru heyrnarskertir en sé miðað við erlendar rannsóknir má reikna með að a.m.k. 10–15% landsmanna búi við heyrnarskerðingu í einhverjum mæli. Við gætum, virðulegur forseti, verið að tala um milli 30 og 40 þúsund manns a.m.k. Heyrnarskerðingu getur fólk hlotið hvenær sem er á æviskeiðinu, en heyrnardeyfa er meðal þess sem gjarnan fylgir háum aldri og er langtum algengari hjá fólki á efri árum en æskufólki. Sífellt fleiri Íslendingar ná háum aldri og hlutfall aldraðra eykst frá ári til árs. Þann 1. desember 2014 voru tæp 9% landsmanna 70 ára eða eldri, en mannfjöldaspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir að árið 2020 verði þetta hlutfall 10,2% og 13,7% árið 2030. Enda þótt ýmis tæknileg og læknisfræðileg úrræði gagnist fólki vel til að vinna bug á heyrnardeyfu á efri árum er við því að búast að fólki sem þarf á texta að halda til að geta notið sjónvarpsútsendinga á íslensku muni fara fjölgandi á næstu árum og áratugum og er full ástæða til að bregðast við því. Virðulegur forseti. Ég vil líka gera grein fyrir því, af því einhverjum kann að finnast þetta mál vera úr takti við annað sem hefur verið rætt hér varðandi stöðu íslenskunnar í stafrænum heimi, að hér er auðvitað um að ræða mál sem gengur algjörlega arm í arm við þau sjónarmið. Eftir því sem tungutækninni fleygir fram aukast möguleikar á því að jafnvel sé hægt á vélrænan hátt að texta sjónvarpsefni samtímis. Þar með erum við farin að tala um enn þá ríkari möguleika á textun án þess að leggja þurfi í verulegan kostnað. Framgangur máls af þessu tagi hangir líka á því að við sinnum tungutækni með myndarlegum hætti, styðjum stöðu íslenskrar tungu í stafrænum heimi og þar með aukum við líka möguleika á því að sem flestir geti notið sjónvarpsefnis sem er á íslenskri tungu. Virðulegi forseti. Ég geri ráð fyrir að þetta mál gangi til hv. allsherjar- og menntamálanefndar og vona auðvitað að það fái þar góðan framgang. Mér skilst nú af þeim þingmönnum nokkrum sem ég hef nefnt þetta mál við hér á göngum eftir að það var framlagt að það sé meiri stuðningur við það en endurspeglast í fjölda flutningsmanna eða fulltrúa flokka. Þetta er gott mál sem á ekki að vera öðruvísi en þverpólitískt, er til bóta fyrir samfélagið, gerir það opnara og eykur möguleika allra til þátttöku. Það er jú sú sýn sem ég vona að við flest deilum, þ.e. að samfélagið sé aðgengilegt fyrir sem flesta án tillits til efnahags, búsetu og annarra þátta sem gerir okkur sem betur fer að fjölbreyttu samfélagi. Þetta mál er lagt fram í því skyni. Ég vona auðvitað, virðulegi forseti, að því gangi vel hér í þinginu.
Frú forseti. Ég ætla að kom örstutt upp um þetta mál. Ég sat í allsherjar- og menntamálanefnd þegar það var flutt síðast og við fengum gesti til okkar vegna málsins. Það var frekar mikill þungi hjá þeim sem eru þessu minna hlynntir eða hafa áhyggjur af því að geta ekki staðið undir þessu, ég ætla ekki að segja að þeir séu ekki hlynntir málinu því að það kom ekki fram í umsögnum þeirra við frumvarpið á sínum tíma. Ég varð þess heiðurs aðnjótandi að vera á þingi þegar íslenska táknmálið var samþykkt sem fyrsta mál heyrnarlausra og heyrnarskertra, gott ef ég var ekki meðflutningsmaður á því máli á þeim tíma. Mér finnst alla vega full ástæða til þess að hvetja menn til að koma með athugasemdir, ég geri ráð fyrir því að fjölmiðlanefnd og stóru miðlarnir, 365 miðlar, og aðrir smærri miðlar komi með umsagnir. Það voru þó ekki mjög margir sem skiluðu umsögn um málið síðast. Ég átti hins vegar samtal við fulltrúa frá minni miðlum sem höfðu miklar áhyggjur af þeim kostnaðarauka sem fylgir. Það væri kannski ástæða til þess að ýta við þeim við umfjöllun nefndarinnar um málið af því að við vitum að þetta er mjög flókið verkefni og það er mjög kostnaðarsamt. Þegar það var lagt fram síðast mátu 365 miðlar það sem svo að kostnaðurinn væri í kringum 20–25 milljónir á ári. Það eru miklir peningar. Það er ástæða til að hvetja þá aðila sem ætla að leggja fram umsagnir til að koma með hugmyndir að lausnum. Getum við gert þetta í skrefum eða eitthvað slíkt, af því að þetta er íþyngjandi og viðamikil breyting? Eins og hv. framsögumaður kom inn á eru miklu fleiri undir en þeir sem alltaf hafa tilheyrt hópi heyrnarlausra eða heyrnarskertra. Það er líka eldra fólk og aðrir sem hafa tapað heyrn í gegnum árin og eftir aldurinn færist yfir. Fjölmiðlanefnd var líka með ágætisumsögn um málið síðast og benti á þennan kostnaðarauka og hvort það ætti að texta allt efni. Það segir, með leyfi forseta, í 30. gr. laga um fjölmiðla: „Þær fjölmiðlaveitur sem miðla myndefni skulu eins og kostur er leitast við að gera þjónustu sína aðgengilega sjón- og heyrnarskertum auk þeirra sem búa við þroskaröskun. Úrræði til að tryggja aðgengi eru m.a. táknmál, textun og hljóðlýsing.“ Ákvæði 30. gr. er byggt á ákvæði 3. gr. c í tilskipun Evrópusambandsins um hljóð- og myndmiðlun, sem er núna 7. gr. í hljóð- og myndmiðlunartilskipun. Í henni segir að aðildarríki skuli: „hvetja veitendur fjölmiðlaþjónustu, sem heyra undir lögsögu þeirra, til að sjá til þess að þjónusta þeirra verði smátt og smátt gerð aðgengileg sjón- eða heyrnarskertu fólki“. Fjölmiðlanefnd hefur svo í rauninni engin úrræði til að beita sektum eða einhverju slíku, enda vill maður ekki fara fram með slíkt, maður vill frekar að þetta sé gert í sátt við þá sem veita þjónustuna. En þarna er beinlínis sagt að þetta eigi að gerast smátt og smátt þangað til að efnið er allt saman textað. 365 miðlar óskuðu eftir því t.d. að íþróttakappleikir yrðu undanskildir. Það má vel vera að það sé eitthvað sem hægt er að sættast á í fyrstu skrefum eða einhverju slíku, en auðvitað eigum við alltaf að stefna að því að þetta verði hægt að gera með allt efni. Fjölmiðlanefnd bendir einmitt á það og það kemur fram í umsögn þeirra þar sem rakið er að framkvæmd textunar á myndefni getið verið margvísleg. Eins og við vitum er það sem er ekki í beinni útsendingu gjarnan textað fyrir fram og ekki tiltökumál að eiga við það. Hér segir, með leyfi forseta: „Textun efnis sem sent er út í beinni útsendingu fer ýmist fram með talgreiningu eða með tækni sem á ensku er kölluð „broadcast stenography“ eða „stenocaptioning“ og sem á íslensku mætti þýða sem rauntímatextun eða rauntímatextavarp. Textun með talgreiningu fer þannig fram að starfsmaður endursegir hið talaða mál í hljóðnema, þar sem það er túlkað með aðstoð tölvuforrits og yfirfært í rituð orð sem birtast á skjánum samtímis útsendingunni. Textun með rauntímatextavarpi fer þannig fram að starfsmaður slær hraðritunartákn inn í tölvuforrit sem yfirfærir táknin í rituð orð er birtast á skjánum jafnóðum.“ Það er sýnt fram á að það er til einhvers konar tækni til þess að gera þetta. Eflaust kostar hún mikið og það má líka velta því fyrir sér hvort ríkið á að veita tiltekinn stuðning þeim fjölmiðlum sem er gert þetta skylt, innleiðingarkostnað eða eitthvað þess háttar, til þess að koma því af stað, en ég ætla svo sem ekkert að segja um það. Mér finnst alla vega mjög mikilvægt að þetta verði framkvæmt og alls ekki útilokað að ríkið komi með einhverjar mótvægisaðgerðir. Ég held að tækninni fleygi svo ótrúlega hratt fram. Við heyrðum það í útvarpinu að hægt væri að tala við tækin sín í eldhúsinu, að verið væri að vinna app sem myndi gera okkur kleift að tala íslensku við heimilistækin okkar og ýmislegt annað. Ég held að í sjálfu sér sé þetta ekki eins fjarri okkur og það lítur út fyrir að vera. Þegar tekið er viðtal í beinni við óðamála þingmenn t.d. getur verið snúið að eiga að texta það um leið en ég held að tæknin sé til. Eflaust kostar hún eitthvað, en það kostar líka að viðhalda litlu tungumáli. Það kostar örþjóð eins og okkur að vera með eigið tungumál. Fyrst og síðast snýr þetta að mannréttindum þess fólks sem nýtur ekki nema brotabrots af því efni sem miðlar bjóða upp á, hvort sem það eru útvarpsmiðlar eða sjónvarpsmiðlar eða hvað það er, vegna þess að það heyrir ekki. Myndrænt efni getur vissulega nægt að mörgu leyti, eins og t.d. í íþróttakappleikjum, þá getur það dugað. En ef maður hugsar um það sjálfur þá ætla ég að horfa á fótboltaleik á eftir og ég veit ekki alveg hvernig mér fyndist hann hljóðlaus, ekki eins skemmtilegur geri ég ráð fyrir. En þá er spurningin hvort þýtt er frá orði til orðs eða hvort það er dregið einhvern veginn saman. Við eigum að finna leiðir til þess að gera þetta. Þetta er mannréttindamál. Við hljótum að geta leitað leiða og fundið lausnir á þessu án þess að fyrirtæki fari á hliðina, því að það er ekki það sem er verið að leggja til, heldur aðeins að styrkja stöðu og tryggja mannréttindi hópsins sem býr við þetta.
Virðulegi forseti. Það eru margar aðgangshindranirnar í samfélaginu hvort sem það eru þröskuldar sem ekki leyfa aðgengi hjólastóla að húsnæði eða hvað annað. Þetta er ein af þeim, fólk sem erfitt á með heyrn eða skilur íslensku ekki endilega eins og fólk sem hefur íslensku að móðurmáli gerir. Ótal margir hópar hafa ekki fullt aðgengi að fjölmiðlum og sérstaklega því efni sem er á íslensku í fjölmiðlum, sem er oft það efni sem skiptir mestu máli varðandi þátttöku í samfélaginu. Þetta er fréttatengt efni oftar en ekki, umræðuþættir og fréttatímarnir sjálfir. Þetta eru þeir þættir ljósvakamiðlanna sem snerta lýðræðisþátttöku fólks hvað mest. Mér þykir því einboðið að við sem þing finnum einhverjar lausnir til að ryðja þessum hindrunum úr vegi. Eins og nefnt hefur verið er tæknin óðum að gera þetta ódýrara og raunhæfara en oft áður. Hvort sem þetta mál verður samþykkt eða ekki þarf að efla tungutækni svo íslenskan eigi sér viðreisnar von í stafrænum heimi. Þetta mál, að texta íslenskt efni í sjónvarpi, er bara örlítill angi af því að við gerum allt sem við getum til að nota tungutæknina til að verja íslenskuna og styðja hana inn í langa framtíð. Þar hefur allt of lengi verið skorið við nögl í fjárveitingum. Það er náttúrlega ekki fjallað um það í þessu máli, en vonandi er að sú þróun fái að halda áfram samhliða af því að hún mun bara styðja þetta verkefnin. Ég þakka hv. þm. Bjarkeyju Olsen Gunnarsdóttur fyrir að rekja það hvernig málið fór í gegnum allsherjar- og menntamálanefnd síðast, þau sjónarmið sem þar komu fram og þær hugmyndir að lausnamiðaðri nálgun sem hún kom með, sem ég mun taka með mér í nefndina að lokinni þessari umræðu. Ég vona að við getum bundist böndum sem flest að koma þessu máli áfram til þess að við þurfum ekki mikið lengur að horfa upp á það að einu íslensku fréttirnar sem eru textaðar í sjónvarpi séu þær sem ritstjórn fjölmiðilsins ákveður að eigi sérstakt erindi við heyrnarlaust fólk, heldur verði samfélagsþátttaka fólks sem þarf textun viðurkennd í öllu málum, ekki bara þeim sem snerta heyrnarleysi sérstaklega.