Borist hefur bréf frá 9. þm. Reykv. s., Helga Hjörvar, um að hann geti ekki sinnt þingstörfum á næstunni. Í dag tekur því sæti á Alþingi 2. varamaður á lista Samfylkingarinnar í kjördæminu, Mörður Árnason. 1. varamaður í kjördæminu hefur boðað forföll. Mörður Árnason hefur áður tekið sæti á Alþingi og er hann boðinn velkominn til starfa að nýju.
Til svara eru: Fjármála- og efnahagsráðherra, mennta- og menningarmálaráðherra, félags- og húsnæðismálaráðherra og umhverfis- og auðlindaráðherra.
Virðulegi forseti. Þótt samningar hafi náðst á stórum hluta vinnumarkaðarins standa enn víðtækar kjaradeilur í landinu. Hæst ber að ósamið er við um 20 þúsund opinbera starfsmenn og félagsmenn BHM hafa sumir hverjir verið í átta vikur í verkfalli. Við heyrum að mjög lítið gangi í þeim samningaviðræðum. Ástandið í heilbrigðisþjónustunni er orðið grafalvarlegt. Hjúkrunarfræðingar eru í verkfalli og sú staða bitnar á sjúklingum. Við heyrum síðan að þriðjungur geislafræðinga á Landspítalanum hefur sagt upp störfum. Við höfum séð hjúkrunarfræðinga sækja annað á undanförnum árum í vaxandi mæli. Ljósmæður virðast nú vera að gefast upp á ástandinu. Í síðustu viku einni saman sóttu 22 ljósmæður sér skjöl til landlæknis til staðfestingar á starfsréttindum til að geta sótt um leyfi til starfa í útlöndum. Þetta eru um 17% þeirra ljósmæðra sem starfa á Landspítalanum. Við höfum ekki efni á að missa allt þetta fólk. Við þurfum það til að halda í opinbera heilbrigðisþjónustu sem stenst samjöfnuð við það sem best gerist í nágrannalöndunum. Það er grundvallaratriði fyrir okkur að líta á heilbrigðisþjónustuna sem eina heild. Það er búið að mæta launakröfum lækna, fyrir áramót, en það er ekki hægt að skella skollaeyrum við launakröfum annarra í heilbrigðisþjónustu sem geta líka valið sér starfsvettvang. Það er orðið mjög háðulegt að sjá ráðleysi ríkisstjórnarinnar [[Forseti hringir.]]gagnvart verkfalli BHM og [[Forseti hringir.]]þeirri alvarlegu stöðu sem þar er komin upp.
Herra forseti. Ég deili áhyggjum hv. þingmanns af stöðunni og get tek undir með honum um að ástandið er víða, ekki síst í heilbrigðiskerfinu en mun víðar reyndar, mjög alvarlegt vegna verkfalls hjúkrunarfræðinga og annarra í heilbrigðisstétt. Skellir ríkisstjórnin skollaeyrum við kröfum þessara hópa? Nei, það er ekki rétt. Við höfum lagt upp með það í þessari viðræðulotu að reynt verði að ná samningum sem svigrúm er fyrir í efnahagskerfinu og setja ekki aðrar viðræður í uppnám eða leggja of mikinn þrýsting á efnahagskerfið, að þær séu ekki úr takti við það sem er að gerast almennt í kjaramálum í landinu, á sama tíma og við viljum að það komist skýrt til skila til þessara stétta að við berum virðingu fyrir þessum störfum, við teljum þau mikilvæg og við hörmum það mjög ef menn horfa til annarra landa vegna þess að kjörin á Íslandi séu ekki nægilega góð. Hjá hinu opinbera hækkuðu laun verulega á síðasta ári, um 7–8%, á sama tíma og verðbólgan var undir 2%, rétt um 1%. Kaupmáttur launa í opinbera geiranum stórjókst á síðasta ári en því miður virðist það ekki vera nóg. Menn koma að samningaborðinu núna og segja: Við höfum yfir síðasta áratug dregist aftur úr öðrum og nú þurfum við að fá leiðréttingu á því. Mitt svar við þessu er: Það er ekki hægt að gera leiðréttingar tíu ár aftur í tímann. Það geta ekki allir endalaust fengið leiðréttingar gagnvart einhverjum öðrum viðmiðunarhópum. Fyrir mér er þetta fyrst og fremst til vitnis um að vinnumarkaðsmódelið sem við notum á Íslandi er gallað. Það er í raun alveg að hruni komið. Þessi ítrekuðu verkföll, þetta endalausa höfrungahlaup og þessi endalausi samanburður sem verður til þess að enginn getur samið vegna þess að hann er orðinn skotskífa fyrir þann næsta sýnir okkur [[Forseti hringir.]]að við þurfum að færast yfir í nýtt módel, meira í átt [[Forseti hringir.]]að norræna módelinu. Það verður verkefni næstu ára. En við verðum að fá niðurstöðu í [[Forseti hringir.]]þessa kjaradeilu, sem er í einhverju samræmi við það svigrúm sem er til staðar.
Virðulegi forseti. Hefur hæstv. fjármálaráðherra velt því fyrir sér að hinn eilífi samanburður sem hann er að tala um er bein afleiðing þess að fólk er búið að upplifa gríðarlega kjaraskerðingu frá hruni? Sú kjaraskerðing er til komin vegna gengisfellingar íslensku krónunnar og hækkunar lána samhliða. Getur verið að staðreyndin sé einfaldlega sú að þjóðin sé ekki tilbúin að lifa við afleiðingar íslensku krónunnar og hinn margrómaða sveigjanleika þeirrar krónu? Hæstv. fjármálaráðherra verður að horfast í augu við það að hann bætti einni stétt gengisfellingu krónunnar fyrir áramót, læknum. Það er ekki hægt að bæta einni stétt afleiðingar íslensku krónunnar. Það verður að axla ábyrgð af kjaraskerðingunni fyrir alla hópa, eðli málsins samkvæmt, því að aðrar stéttir, eins og geislafræðingar og hjúkrunarfræðingar, geta líka sótt sér atvinnu í öðrum löndum. Er ekki tími til kominn að renni upp fyrir hæstv. fjármálaráðherra að það er ekki þjóðarsátt um gjaldmiðil sem kallar kjaraskerðingu, vaxtahækkanir og hörmungar yfir íslenska þjóð?
Herra forseti. Það stenst einfaldlega ekki skoðun að íslenska krónan sé sjálfstætt vandamál. Við höfum haft lága verðbólgu og lækkandi vexti. Lærdómurinn sem við eigum að draga núna er sá að ef við höldum áfram á þeirri braut en ætlum okkur ekki um of í einhverjum leiðréttingum og kjarabótum í gegnum taxtahækkanir eða nafnlaunahækkanir þá getum við notið enn lægri vaxta og viðvarandi lágrar verðbólgu. Hins vegar er eflaust dálítið spennandi fyrir hina sem vilja losna við íslensku krónuna að hvetja til þess að laun verði hækkuð upp úr öllu valdi og svo fylgi verðbólga og háir vextir vegna þess að þegar upp er staðið munu menn stíga fram á völlinn og segja: Sjáið, þetta var allt saman íslensku krónunni að kenna. Það er ótrúlegur málflutningur, ótrúlegur rökstuðningur að beita. [[Gripið fram í.]]Staðreyndin í dag er sú að opinber fjármál setja ekki þrýsting á íslensku krónuna. Staðan í viðskiptalöndum er heldur ekki að setja þrýsting á íslensku krónuna, staðan í sveitarfélögunum ekki heldur. Það eina sem ógnar [[Forseti hringir.]]íslensku efnahagslífi hvað varðar verðbólgu og hærri vexti er [[Forseti hringir.]]staðan á vinnumarkaði. Það dugar ekki fyrir menn ef leiða á fram óábyrga kjarasamninga að koma þegar upp er staðið, [[Forseti hringir.]]eftir hærri verðbólgu og hærri vexti, og segja: Þetta var allt íslensku krónunni að kenna.
Herra forseti. Mig langar að eiga orðastað við hæstv. félags- og húsnæðismálaráðherra um stöðu þeirra hópa í samfélaginu sem hvað lægstar tekjur hafa og vitna þá sérstaklega til öryrkja sem hafa verið að minna á sig núna í kjölfar nýgerðra kjarasamninga. Staða þeirra er afar þung, eins og hv. þingheimi og hæstv. ráðherra er auðvitað ljóst, og það nægir bara að nefna þá framfærslu sem þessir hópar hafa. Ef við skoðum tekjur öryrkja sem ekki fá sérstakar uppbætur þá eru þær í kringum 170.000 kr. á mánuði, sem er auðvitað gríðarlega lág tala og erfitt að lifa af. Við vitum að það er hópur sem er með þessa upphæð til framfærslu á mánuði og á í raun mjög fáa möguleika á því að komast út úr þeirri stöðu sem hann er í, því að það velur sér það auðvitað enginn að verða öryrki og það er fyrir marga því miður það hlutskipti að komast ekkert út úr þeirri stöðu aftur. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra í fyrsta lagi: Hvernig sér hún fyrir sér almannatryggingakerfið? Verður ráðist í einhverjar bætur á stöðu þessa hóps í kjölfar kjarasamninga? Við þurfum auðvitað að horfa til þess að hlutverk okkar er að sjá til þess að allir geti tekið þátt í samfélaginu. Við sjáum það líka að með þessa framfærslu og þann kostnað sem fylgir því að lifa tryggjum við ekki öllum rétt til þátttöku í samfélaginu. Mig langar því að spyrja hæstv. ráðherra: Mun hún beita sér í þessum efnum, bæði í gegnum hækkun launa til öryrkja, en líka í gegnum aðrar aðgerðir? Ég vil spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega út í húsnæðismál því að fram kom hjá umboðsmanni skuldara að tekjuvandi er það sem háir flestum skjólstæðingum þess embættis og verulegur hópur þeirra eru leigjendur á markaði. Ég vil [[Forseti hringir.]]spyrja hæstv. ráðherra sérstaklega: Er ekki þörf á róttækari aðgerðum en þegar hafa verið boðaðar? Ég nefni til dæmis [[Forseti hringir.]]þak á leigu sem er núna verið að taka upp í Berlín, víðar í Evrópu, til þess [[Forseti hringir.]]hreinlega að koma einhverri stjórn [[Forseti hringir.]]á húsnæðiskostnaðinn.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrirspurnina frá hv. þm. Katrínu Jakobsdóttur. Ég held að ég, hv. þingmaður og reyndar allur þingheimur séum sammála um mikilvægi þess að við höldum áfram að bæta kjör lífeyrisþega, kjör allra í samfélaginu, en ekki hvað síst þeirra sem hafa minnst á milli handanna. Við erum í þeirri stöðu í dag að miðað við nýlega birtar upplýsingar hjá OECD er einna minnst fátækt á Íslandi í samanburði við önnur OECD-ríki, ég held að aðeins Danmörk og Tékkland séu í betri stöðu en við hvað það varðar. En það breytir því ekki að við þurfum að gera betur, alveg eins og hv. þingmaður talaði hér um. Ég vil benda á nokkur atriði sem fram koma í yfirlýsingu stjórnvalda í tengslum við kjarasamninga. Hv. þingmaður nefndi sjálf húsnæðismálin. Ég hef ítrekað talað um hversu miklu máli það skiptir að við komum til móts við þau heimili sem minnst hafa á milli handanna. Þeir sem fá lægstu greiðslurnar í gegnum almannatryggingar eru svo sannarlega í þeim hópi. Þar skiptir aðgangur að húsnæði miklu máli, þannig að yfirlýsing okkar um að við ætlum að fara að byggja hér 2.300 félagslegar íbúðir á næstu fjórum árum mun að mínu mati hafa verulega mikið að segja hvað það varðar. Í yfirlýsingunni segir að við ætlum að stefna að því að húsaleigan verði þá ekki meira en 20–25% af tekjum þeirra sem fá þessar íbúðir, það er nokkuð sem ég held að skipti mjög miklu máli. Það eru síðan tvö önnur atriði sem koma fram í yfirlýsingunni sem ekki hafa fengið jafn mikla athygli og ég vil nefna hér. Það er annars vegar upptaka á nýju greiðsluþátttökukerfi. Þeir sem eru veikir bera mestan kostnað í heilbrigðiskerfi okkar og kostnaðarþátttaka sjúklinga hefur aukist, ekki hvað síst eftir hrun. Þar er verið að tala um að ríkið komi í auknum mæli með greiðsluþátttöku sinni til móts við þá sem bera mestan kostnað, eru veikastir. Einnig má nefna yfirlýsinguna um að ríkið muni halda áfram að jafna örorkubyrði lífeyrissjóðanna, [[Forseti hringir.]]sem held ég að muni svo sannarlega koma til móts við þessa hópa.
Herra forseti. Ég þakka hæstv. ráðherra svörin. Jú, jú, ég held að við getum verið sammála um markmiðið og margir hér eru sammála um það markmið að það er hlutverk okkar að tryggja rétt allra til þátttöku í samfélaginu. En mig langar samt að ítreka spurningarnar sem ég setti hér fram: Hyggst ráðherra beita sér fyrir því að bæturnar verði hækkaðar með beinum hætti, ekki aðeins með því að draga úr kostnaði, greiðsluþátttöku og auka aðgengi að húsnæði, heldur að sú tala sem við horfum á, grunnbótafjárhæð til lífeyrisþega, verði hækkuð? Hitt atriðið sem ég nefndi er leiguþakið, því að þróunin sem við sjáum í Evrópu er að þrátt fyrir framboð á húsnæði er samt sem áður verið að hækka leigu. Því sjáum við núna stórborgir á borð við Berlínarborg fara þá leið að setja hreinlega þak á leigu. Ég man að hæstv. ráðherra nefndi þá leið þegar hún var hv. þingmaður og benti á reynsluna [[Forseti hringir.]]af henni frá Svíþjóð. Þessi umræða stendur núna yfir í Lundúnum. Er það leið [[Forseti hringir.]]sem hæstv. ráðherra sér fyrir sér að hægt væri að fara?
Virðulegur forseti. Ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að ég hef skilið það þannig að í yfirlýsingu okkar setjum við okkur markmið, við setjum þak á húsnæðiskostnað, þ.e. segjum hversu hár við teljum að húsnæðiskostnaður eigi að vera í því kerfi sem við ætlum okkur að byggja upp hér. Já, ég get alveg sagt það hér að það er hlutverk mitt sem félags- og húsnæðismálaráðherra að beita mér fyrir því að lífeyrisþegar hafi það betra. Það er alveg skýrt í lögum um almannatryggingar hvernig bætur almannatrygginga eiga að taka breytingum; annars vegar er þar talað um verðlagsþróun og hins vegar um launaþróun, þannig að lagaákvæðin eru skýr hvað það varðar. Síðan vil ég líka benda á að mjög mikil vinna hefur verið í gangi sem snýr að því að gera grundvallarbreytingar á bótaflokkum almannatryggingakerfisins. Sú nefnd fer vonandi að skila af sér tillögum um það hvernig hægt sé að grípa til aðgerða í kerfinu til þess að bæta kjör lífeyrisþega enn frekar. Það er því alveg skýrt í mínum huga að stjórnvöld ætla að halda áfram eins og við höfum verið að gera, að bæta stöðu lífeyrisþega eins og annarra þegna þessa lands.
Virðulegur forseti. Ég hef talsverðar áhyggjur af stöðu Alþingis, af verulegu skipulagsleysi sem ríkir nú í störfum Alþingis. Það er engin starfsáætlun og ekkert plan fyrirliggjandi um það hvernig á að ljúka þingstörfum. Þingi verður að ljúka svo að annað geti hafist, þannig er það nú. Ég hef áhyggjur af því hvernig þingið birtist þjóðinni. Ég held að almenningur skilji ekki almennilega - mjög skiljanlega skilur hann það ekki almennilega, ég skil það stundum ekki sjálfur - hvað er að gerast hér inni og af hverju þetta þarf að vera svona. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hefja nú djúpa samræðu um það hvaða undirliggjandi meinsemdir valda þessu ástandi ár eftir ár og valda þessu einstaklega slæma ástandi núna. Hæstv. fjármálaráðherra hefur lagt sitt af mörkum inn í þessa umræðu með færslu á fésbókarsíðu sinni um daginn um mögulegar breytingar á þingsköpum. Margt þar fannst mér mjög áhugavert og mundi vilja taka undir það, eins og til dæmis að mál lifi milli þinga. En mig langar svolítið að eiga huggulega, afslappaða umræðu í fallegu umhverfi - mætti kannski deyfa ljósin aðeins hérna? - um það: Af hverju gerist þetta? Af hverju erum við í þessu ástandi? Ríkisstjórnin vill fá einhver 74 þingmál í gegn, svo eru þingmannamál líka. Bara með hóflegum ræðutíma þingmanna endist okkur augljóslega ekki sumarið til að klára það, það þarf að semja um þetta einhvern veginn. Hvert er hlutverk forseta Alþingis í þessum kringumstæðum? Hvað getur minni hlutinn gert til að liðka fyrir, hvað getur meiri hlutinn gert betur? Hvaða breytingar þarf að gera, hvað þarf að gerast núna til þess að liðka fyrir þingstörfum og fá einhverja skynsemi inn í þetta? Hver er sýn hæstv. fjármála- og efnahagsráðherra á þessa stöðu núna, hvað þarf að gerast?
Herra forseti. Ég fagna tækifæri til að ræða þessi mál á þessum vettvangi. Það er oft sagt um stöðuna í þinginu núna að þetta sé skipulagsleysi að kenna, en eins og ég sé þetta þá höfum við með mjög skipulegum hætti valdið uppnáminu. Það eru þessi átök á milli meiri hluta og minni hluta í þinginu, og reglurnar um það hvernig þau samskipti fara fram, sem skipulega hafa sett þingið í þessa stöðu, ekki bara núna heldur á mörgum undanförnum árum. Menn eru þvingaðir til þess að setjast niður undir lok þingstarfa og komast að samkomulagi þar sem þessi mál eru leyst á örfáum fundum - ég ætlaði að fara að segja „í reykfylltum bakherbergjum“, en ég veit ekki hvort þau eru svo reykfyllt út af þróun í löggjöf síðustu ára og út af því hve lítið þingmenn eru í því að fá sér að reykja. Lausnirnar felast að mínu viti í því að finna nýtt fyrirkomulag til að ramma inn þetta valdajafnvægi á milli meiri hluta og minni hluta. Að sjálfsögðu hljótum við að vera sammála um að meirihlutavilji þingsins verður að fá að koma fram. Á sama tíma erum við sammála um að rödd minni hlutans verður líka að fá að heyrast. Mín skoðun er sú að forseti þingsins eigi að hafa meiri völd til að höggva á hnútinn þegar menn hafa ekki komist að niðurstöðu. Það þýðir ekki að hann eigi ávallt að vera í fanginu á meiri hlutanum hverju sinni, heldur er það grundvallarforsenda að þannig sé staðið að kjöri hans og þannig sátt ríki um störf hans og hann njóti þeirrar stöðu hér í þinginu að honum sé treyst til að vega það og meta þegar á þarf að halda. Að öðru leyti þurfum við að semja reglur sem koma í veg fyrir að þessi staða komi ítrekað upp. En þegar öllu er á botninn hvolft munu engar reglur eða breytingar á þeim [[Forseti hringir.]]leysa þetta einar og sér, það þarf að sjálfsögðu að vera samstaða um það á þinginu og hver og einn þingmaður verður að líta í eigin barm hvað það varðar að hafa þessa hluti í lagi.
Virðulegi forseti. Mér finnst það athyglisverð kenning að mögulega sé það bann við tóbaksreykingum innan húss sem geri að verkum að ástandið í þinginu hafi versnað til muna, að það séu engin reykfyllt bakherbergi lengur. Ég er sammála þessum tóni í ræðu hæstv. ráðherra. Mér finnst það vera augljóst á þessum tímapunkti og oft áður að staða forseta Alþingis þarf að vera miklu sterkari, hann þarf að vera miklu virkari í því að leysa þessi mál. Hann ber ábyrgð á starfsáætlun. Hvaða þýðingu hefur starfsáætlun? Það eru margar stofnanir sem eru með starfsáætlun, skólar til dæmis, og það er mjög mikilvægt að starfa samkvæmt henni. Sumarið á að nýtast til að undirbúa næsta þing og svoleiðis. Mér finnst skorta virðingu fyrir þessu og mér finnst að forseti Alþingis eigi að leika þarna lykilhlutverk. Vissulega einkenna mjög stór ágreiningsmál stöðuna núna. Mér finnst að það eigi að vera málskotsréttur minni hluta og þjóðin eigi að fá að skera úr um svoleiðis mál, ég held að það mundi bæta úr. Svo eru mörg mál sem koma of seint, [[Forseti hringir.]]eru ekki komin, er það ekki ákveðinn ósiður sem þarf að uppræta? Þurfum við ekki bara að hefja mjög yfirgripsmikið og gott samtal um það hvernig við eigum að bæta störf Alþingis?
Herra forseti. Ég átti nú ekki við að það væri skortur á reykfylltum bakherbergjum sem ylli vandanum, heldur að í þessum sömu herbergjum eru sömu vandamálin leyst; áður voru þau full af reyk en síður í dag. Ég hef nefnt að þingmál mættu gjarnan lifa. Mér sýnist, til þess að taka af allan vafa, að þar þurfi stjórnarskrárbreytingu. Ég hef nefnt þetta með forsetann. Að finna jafnvægi á milli minni hlutans og meiri hlutans, í því liggur kúnstin. Ég mundi fagna því mjög ef við tækjum áfram hér sérstaka umræðu um það. Svo skulum við hafa í huga að við þurfum ekki að finna upp hjólið í þessu. Það er fyrirkomulag hér í löndunum í kringum okkur sem gengur mun betur en það sem við höfum hér. Það felur meðal annars í sér að menn taka ákvörðun um að mál fái afmarkaðan og takmarkaðan tíma til umræðu. Það er ein forsenda þess að menn geti haldið starfsáætlun. Þegar menn geta ekki verið sammála um það hversu lengi á að ræða einstök mál þá skapast sú staða sem við erum með núna þar sem fjöldinn allur af málum hefur ekki fengið að komast á dagskrá. Ég ætla ekkert að kenna neinum um það, ég nenni ekki þeirri umræðu, hún mun engu skila, að fara í einhverjar sakbendingar. [[Forseti hringir.]]Það hafa allir spilað eftir þessum reglum og reynt að hámarka ávinning fyrir þau sjónarmið sem þeir standa fyrir með þessum leikreglum. Mín skoðun er sú að þetta fyrirkomulag sé algjörlega gengið sér til húðar.
Herra forseti. Verkföll grafa undan öryggi og lífsgæðum deilenda en jafnframt samfélaginu í heild. Verkföll eru í raun lögbundin heimild til þess að valda þriðja aðila skaða. Þegar slík heimild er til staðar er mikilvægt að líka sé til staðar ferli sem minnkar líkurnar á því að til verkfalla komi, þannig að hægt sé að stilla saman þessa strengi áður en til slíks þarf að koma. Því er ánægjulegt að heyra hæstv. ráðherra Bjarna Benediktsson sjá þetta vandamál og tala um verkfæri til að leysa það. Hann sagði rétt áðan að vinnumarkaðsmódelið hér á landi sé að hruni komið og að við þurfum að færast í átt til norræna módelsins og það verði verkefni næstu ára. Fyrir tveimur árum voru stóru aðilarnir á vinnumarkaði sammála um þessa norrænu nálgun. Ríkisstjórnin vann að þessu og fór og skoðaði þetta úti. Samt sem áður sýnist mér sú vinna ekki vera markviss. Ég hef ekki heyrt frá ráðherranum, verkefnisstjóranum í þessu, hvað raunverulega er í gangi til að færa okkur í þessa átt. Hvað er langt í að við sjáum svona frumvarp lagt fram á Alþingi til að ramma þessi mál inn? Við ræddum þetta fyrir tveimur vikum, komum því ekki skýrt fram. Ég ætla aðeins að þrýsta á ráðherra og spyrja: Er ráðherra, sem er verkefnisstjóri, ekki búinn að skilgreina og skipuleggja verkefnið? Er hann ekki búinn að setja niður tímaramma og áfanga í áttina að því að frumvarp verði tilbúið? Hvað er þá langt í þessa löggjöf eða þetta frumvarp frá ráðherra hingað inn á þingið? Þetta eru eðlilegar spurningar til verkefnisstjóra og ég vona að ráðherra taki þeim vel.
Herra forseti. Það má segja að fyrstu skrefin hafi með formlegum hætti verið stigin með yfirlýsingu ríkisstjórnarinnar í tengslum við gerð kjarasamninga fyrir nokkrum dögum. Þar opnuðum við á það að hefja samstarf um efnahagsráð og við horfum til þess sem fyrsta merkisins um að hreyfing sé að komast á þessa hluti. En á endanum verður þetta að vera samstarfsverkefni. Þetta er samstarfsverkefni stjórnvalda, og þá á ég við ríki og sveitarfélög, og aðila vinnumarkaðarins, þeirra stéttarfélaga sem þar eru starfandi og vinnuveitenda. Það sem er jákvætt í stöðunni í dag er að þær skýrslur sem vísað var til af hv. þingmanni sýna að það virðist vera sameiginleg sýn á að æskilegt sé að færa sig nær norræna módelinu. Það er sameiginlegur grunnur. Vandinn við þá stöðu sem er í dag, í tengslum við þá kjarasamninga sem nú er verið að reyna að hnýta saman, er sá að of margir segja sem svo: Áður en við stígum þetta skref þá þurfum við fyrst að fá smáleiðréttingu, fyrst þurfum við að fá aðeins meira en hinir af því þeir hafa fengið meira en við á undanförnum árum, svo skulum við fara inn í þetta nýja módel, þetta nýja fyrirkomulag, þar sem við sameiginlega komumst að niðurstöðu um það hvert svigrúmið er og því er síðan skipt eftir því hvað um semst við samningaborðið. Þessi staða er enn uppi. Við erum í viðræðum, eins og rætt hefur verið í þessum fyrirspurnatíma, við BHM og hjúkrunarfræðinga og aðra sem eru við samningaborðið að fara fram á töluvert meiri hækkanir á kauptöxtum sínum en til dæmis var samið um á almenna markaðnum með þeirri röksemdafærslu að þeir eigi eitthvað inni, enn sé eitthvað óleiðrétt. Ef menn ætla að ganga þá braut til enda þá er það eins og langavitleysa, það mun aldrei verða búið að ganga frá síðustu leiðréttingunni. Aldrei. Við þurfum að tala um þetta opinskátt og viðurkenna að það sé svo eftirsóknarvert að breyta fyrirkomulaginu að einhvers staðar verði að gefa eitthvað eftir.
Herra forseti. Þá sé ég að það er kominn einn áfangi, efnahagsráð. Það væri þá mjög gott að fá að heyra í framhaldinu hverjir þessir áfangar eru. Eins og hæstv. ráðherra segir þarf að stilla þessa strengi saman. Væri það þá ekki partur af ferlinu að færa sig inn í ramma þar sem allir strengirnir eru stilltir á þann hátt að hinir strengirnir vanstillist ekki á meðan, ef einn strengur er stilltur þá vanstillist ekki hinir? Í þeirri vegferð sé að sjálfsögðu tekið tillit til þess að sumir verða að gefa eftir, það geta ekki allir fengið sitt; að í þessu ferli séu samningaviðræður um það hvernig ákveðnar stéttir fá einhverja leiðréttingu, að það séu svona heildstæðir samningar sem leiða okkur inn í þetta ferli. Jafnframt langar mig að spyrja hæstv. ráðherra hvað hann hyggist gera varðandi verkföll heilbrigðisstarfsmanna. Landsmenn eru alveg skýrorðir um það í hvað þeir vilja að skattfé sitt fari. Í skoðanakönnun sem Píratar létu gera fyrir jól, í nóvember, sögðust 90% landsmanna vilja forgangsraða [[Forseti hringir.]]til heilbrigðismála í fjárlögum. Ég vil spyrja ráðherra [[Forseti hringir.]]hvort þetta sé ekki forgangsatriði í þessum [[Forseti hringir.]]heildstæðu nálgunum.
Herra forseti. Fyrst varðandi hið síðarnefnda, að fólk vilji að það sé forgangsraðað í þágu heilbrigðismála og velferðarmála almennt. Ég tel að ríkisstjórnin hafi verið að gera það. Við höfum aldrei haft hærri framlög nokkru sinni til Landspítalans, svo að dæmi sé tekið, og við höfum stóraukið framlög til velferðarmála. Við höfum meðal annars gert það með því að ganga nær bönkunum. Við höfum sett sérstaka skatta á bankakerfið og fellt slitabúin undir háa skatta til að geta gert þetta samhliða hallalausum fjárlögum. Varðandi hitt atriðið - efnahagsráðinu er kannski fyrst og fremst ætlað að verða samráðsvettvangur þar sem menn komast sameiginlega að niðurstöðu um það svigrúm sem er til staðar. Ég sé fyrir mér gjörbreytt fyrirkomulag á störfum ríkissáttasemjara í framtíðinni, að hann hafi skýrara hlutverk, að honum sé til dæmis ætlað að fylgja þessu merki og hafi ekkert umboð til að fara út fyrir það þegar það hefur verið fundið. Við þurfum að finna lausnir á því misvægi sem er á milli réttinda á opinbera markaðnum og almenna markaðnum. [[Forseti hringir.]] Eitt af því sem við ættum að stefna að í framtíðinni er að opinberi geirinn hafi einhvers konar launaþróunartryggingu. [[Forseti hringir.]]Það hefur verið eitt af vandamálunum sem við höfum glímt við að launaskriðið hefur fyrst og fremst verið á almenna markaðnum [[Forseti hringir.]]og opinberir starfsmenn hafa viljað semja sig fram fyrir launaskriðið á almenna markaðnum í hvert og eitt sinn.
Hæstv. forseti. Ég var með beiðni um sérstaka umræðu varðandi það að leggja niður Iðnskólann í Hafnarfirði og setja hann undir Tækniskóla Íslands, en ég ætla að nota fyrirspurnatímann til þess að fara aðeins yfir það mál og raunar önnur sem hæstv. ráðherra hefur staðið að. Varðandi það mál var gerð sérstök fýsileikakönnun. Gefinn var mánuður til þess að skoða ákveðið mál, bara sameiningu tveggja skóla. Ráðherra tók strax ákvörðun um að fara í það mál óháð öllu öðru, en þá kom í ljós að lítið sem ekkert samráð hafði verið haft við sveitarfélagið eða starfsmenn Iðnskólans í Hafnarfirði. Síðan kom lögfræðiálit í framhaldinu þar sem segir að þetta gangi ekki með þessum hætti, því sækja þurfi lagalega heimild á Alþingi til þess að sameiningin geti gengið eftir. Það kom í framhaldi af því þegar sameina átti Landbúnaðarháskóla Íslands og Háskóla Íslands, en hæstv. ráðherra var rekinn til baka með það mál. Við sáum bréf um sameiningar framhaldsskóla á Norðurlandi sem sent hafði verið til skólanna. Það var allt borið til baka. Þá vaknar upp sú spurning og gagnrýni og sú hugsun: Bíddu, á hvaða vegferð er hæstv. ráðherra með menntamálin okkar? Þess vegna langar mig að spyrja hæstv. ráðherra: Í fyrsta lagi: Hefur ráðherra undirbúið það að koma með mál Iðnskólans í Hafnarfirði og Tækniskólans á Alþingi? Stendur til að fylgja þeirri ákvörðun eftir? Kemur ekki til greina að skoða aðra möguleika áður en tekin verður endanleg ákvörðun hér í þinginu? Í öðru lagi: Hvernig sér hæstv. ráðherra fyrir sér að iðn- og verknámi og starfsnámi verði hagað á næsta ári? Það tengist þessu máli. Verið er að taka mikilvægar ákvarðanir. Hvaða aðrar sameiningar á skólum eru í skoðun? Í þriðja lagi: Er það ætlun hæstv. ráðherra að reka menntakerfið, framhaldsskóla og háskóla, sérstaklega framhaldsskólann, á óbreyttri fjárveitingu eins og hún var eftir hrunið? Það hafa sáralitlar viðbætur komið. Komið hafa launahækkanir, komið hafa hækkanir vegna nemendaígilda, en það virðist eiga að mæta því fullkomlega með niðurskurði á fjölda nemenda. Það er auðvitað gríðarlegt áhyggjuefni. Auðvitað eru það fleiri mál, meðal annars mál sem tengjast [[Forseti hringir.]]samþykktum í tengslum við kjarasamninga, sem varða menntamálin. Ekkert af því er til umfjöllunar á Alþingi.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir fyrirspurnina. Varðandi sameiningu Tækniskólans og Iðnskólans í Hafnarfirði er það mikill misskilningur hjá hv. þingmanni og ég bið hann endilega að færa ítarlegri rök í seinna andsvari sínu fyrir því að lögfræðiálitinu hafi verið sagt að farið væri á svig við lög með einhverjum hætti. Eina sem þar kemur fram er það sem hefur lengi verið vitað og liggur fyrir í öllum slíkum verkefnum, þ.e. að það þarf síðan auðvitað að fá fjárheimildir hjá þinginu í gegnum fjárlög. Annað kom nú ekki fram í þessu lögfræðiáliti en að ef breyta á algjörlega um notkun á því húsnæði sem um er að ræða þarf að gera alveg sérstakar ráðstafanir þess vegna. En svo er ekki. Áfram verður skólahald í þessu húsnæði í Hafnarfirði, á þessu sviði, þ.e. í iðnnáminu og það verður öflugra en áður var. Við vitum öll um þann vanda sem Iðnskólinn í Hafnarfirði hefur lengi verið í og sem ekkert hefur verið gert í, en hér er lagt upp með að efla stórefla iðnnám í Hafnarfirði. Það verður haldið áfram með það. En það er að sjálfsögðu rétt sem fram kemur í lögfræðiálitinu, að málið mun síðan koma til þingsins þegar er gengið verður frá fjárheimildum. Þá hefur hv. þingmaður öll tækifæri til þess að fjalla um þetta mál. Hvað varðar iðn- og verknám á næsta ári eða næstu árum vil ég gera grein fyrir því, eins og ég hef reyndar gert hér áður, að staðið hefur yfir viðamikið samstarf og samvinna á milli okkar í menntamálaráðuneytinu, Samtaka atvinnulífsins, Samtaka iðnaðarins, Alþýðusambandsins, BSRB og kennaraforustunnar um breytingar á því sviði. Þar hafa vinnuhópar verið að störfum mánuðum saman og er farið að glitta í niðurstöðurnar hvað það varðar. Mikið samstarf hefur verið þar á milli og er augljóst að það þarf að gera eitthvað. Við getum ekki verið með það fyrirkomulag áfram sem verið hefur til langs tíma, sem hefur skilað okkur allt of fáum nemendum inn í þetta kerfi. Í þriðja lagi hvað varðar fjárveitingar eins og þær hafa verið hér, eins og þær voru í hruninu vil ég benda á að gripið var til þeirra aðgerða af hálfu síðustu ríkisstjórnar að draga um 2 milljarða út úr framhaldsskólakerfinu og rekstri framhaldsskólakerfisins. Á sama tíma voru opnaðir nýir skólar en ráðist var í fjölmörg ný verkefni önnur sem ekki komu beint að rekstri skólanna eins og til dæmis Nám er vinnandi vegur [[Forseti hringir.]]sem nýttist ákveðnum hluta framhaldsskólanna. [[Forseti hringir.]]Þar voru settir inn gríðarmiklir fjármunir. Það var rými til þess sem ég hefði talið skynsamlegra að nota með öðrum hætti. En vissulega er það rétt, virðulegi forseti, verið er að fara úr fjögurra ára kerfi í þriggja ára kerfi. Það mun fækka nemendum og árgangarnir eru líka að minnka. Það er eðlilegt að við [[Forseti hringir.]]sjáum þá færri nemendur í kerfinu.
Hæstv. forseti. Það er einmitt þetta með að það þarf fjárheimildir og það þarf samþykktir til þess að leggja niður stofnanir, breyta húsnæði og þarna er verið að ráðstafa líka húsnæði sem sveitarfélögin eiga að hluta. Ákvörðunin er síðan tekin af ráðherra einum eftir stutta vinnu án nokkurs samráðs eða umfjöllunar og síðan á að vinna úr því eftir á. Það er það sem verið er að gagnrýna og er ekki til fyrirmyndar á einn eða neitt hátt. Ég hef heyrt ræðu hæstv. ráðherra um að það eigi að stórefla, stórefla, stórefla, en ég hef aldrei séð hvað á að gera til þess. Það er rétt að verið er að vinna að skýrslu varðandi starfsnámið og iðn- og verknámið, en hvað á að gera í haust? Það er komin stytting á námi til stúdentsprófs og fram kom á fundi sem við áttum m.a. með skólameisturum á Norðurlandi vestra, þ.e. í kjördæminu, að það er nánast reiknað með því að skólarnir þar verði reknir á þeim lágu fjárveitingum sem hæstv. ráðherra var að lýsa áðan frá fyrrverandi ríkisstjórn, það á ekkert að hækka þær. Samt á að borga hærri kennaralaun og hærra fyrir nemendaígildi, en það á að skera niður nemendafjöldann og þjónustuna að öðru leyti. Það eru ekki nein töfrabrögð sem geta leyst þetta [[Forseti hringir.]]án þess að leggja inn aukna peninga þannig að falleg orð fleyta okkur ekki mjög langt. Það er allt [[Forseti hringir.]]í upplausn á landsbyggðinni [[Forseti hringir.]]vegna tilviljunarkenndra geðþóttaákvarðana ráðherra.
Virðulegi forseti. Það er alveg hárrétt hjá hv. þingmanni, það eru engar töfralausnir til. Þess vegna menn að grípa til aðgerða. Við stöndum frammi fyrir því og það er ekkert hægt að breyta því til dæmis að það eru minni árgangar, það er fækkun í árgöngunum. Það er líka staðreynd að með því að fara úr fjögurra ára kerfi í þriggja ára kerfi fækkar nemendum, en um leið eru líka tækifæri til þess að hækka framlagið á nemanda að meðaltali. Ég vil benda á að árið 2012, held ég að það hafi verið, voru meðalframlögin á verðlagi ársins 2014 um það bil 890.000 kr. á nemanda í kerfinu. Við erum þó komin með það upp í rétt rúmlega eina milljón, 1.000.100 kr. tæplega, það munar um það. Það munar vegna þess að þar með er orðið meira svigrúm til þess að reka skólana. Hvað varðar síðan sameiningu þeirra skóla sem hér voru nefndir, Tækniskólans og Iðnskólans í Hafnarfirði, vil ég bara benda hv. þingmanni á það og hann getur þá skoðað það sjálfur, að það eru fjölmörg fordæmi fyrir því hvernig staðið er að sameiningu slíkra stofnana. Það hefur alltaf legið fyrir og er ekkert nýtt í því, ekkert óvenjulegt, ekkert óeðlilegt, að síðan kemur alltaf til kasta Alþingis hvað varðar fjárheimildir í gegnum fjárlög, en það er ekki með öðrum hætti en alltaf hefur verið, [[Forseti hringir.]]virðulegi forseti.
Virðulegi forseti. Hér hefur verið virkilega áhugaverð umræða átt sér stað um þetta mál. Ég verð að segja alveg eins og er að miðað við umræðuna og þær athugasemdir sem komu fram við 1. umr. þá er ég hissa á því hversu skammt meiri hluti nefndarinnar gengur í því að gera breytingar á málinu. Ég hefði talið að menn hefðu tekið alvarlega það sem hér var sagt, til dæmis um nefndina sem fylgir eftir siðareglunum og líka það að við vildum festa betur niður á hvaða hátt taka eigi ákvarðanir um flutning stofnana. Þess vegna eru það vonbrigði hversu lítið breytt málið kemur hér inn aftur. Það gefur tilefni til þess að umræðan verði tekin vel og að við fjöllum vel um málið hér við 2. umr. Við höfum mótmælt því að strax í 1. gr. þessa frumvarps er kveðið er á um það að ráðherra skuli ákvarða aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum. Á bls. 5 í greinargerðinni er síðan fjallað um það að það kunni að vera æskilegt að sett verði almenn viðmið um tilhögun breytinga á aðsetri stofnunar og um stöðu og réttindi starfsmanna við slíkar breytingar og það sé í höndum þess ráðherra sem fer með fjármál ríkisins að meta hvort slík viðmið skuli gefin út. Virðulegi forseti. Þetta þykir mér alls ekki fullnægjandi og mér finnst þetta ekki rétt nálgun. Ég hefði miklu frekar viljað sjá Alþingi setja þessi viðmið, þ.e. að Alþingi væri að fjalla um það hvernig við ætlum að haga starfsemi hins opinbera en það sé ekki sett í hendurnar á einstökum ráðherrum að taka slíkar ákvarðanir né heldur að fjármálaráðherra hvers tíma búi til einhver viðmið. En það er ekki einu sinni kveðið á um að menn ætli að gera það hér, þannig að það er ekki einu sinni ljóst, það er bara dregið fram sem möguleiki. Við höfum dæmi, virðulegi forseti, um það á undanförnum missirum að menn hefðu svo sannarlega þurft á því að halda að hafa einhver viðmið í þessum efnum. Ég vil nefna það þegar hæstv. forsætisráðherra gengdi embætti innanríkisráðherra og tók þá ákvörðun í skyndi um að lögreglustjóri sem átti að vera staðsettur á Höfn ætti að heyra undir Austurland. Það var að mínu mati gríðarlega vanhugsað og þegar nýr innanríkisráðherra, hæstv. ráðherra Ólöf Nordal, tók við þá dró hún þá ákvörðun til baka. Þarna varð til í einhverju tómarúmi hugmynd um að staðsetja ætti þetta embætti á öðrum stað en að stefnumörkun, sem átti sér langan aðdraganda, hafði kveðið á um. Það er út af þessu meðal annars sem ég tel mikilvægt að við neglum það niður með hvaða hætti svona ákvarðanir eru teknar þannig að þetta verði ekki prívatákvarðanir teknar í tómarúmi af einstaka ráðherrum bara af því að þeim dettur það í hug hverju sinni. Það sem var alvarlegt í þessu tilfelli, þegar hæstv. forsætisráðherra tók þessa ákvörðun, þegar hann gegndi embætti fyrir innanríkisráðherra, var það að mikil vinna hafði átt sér stað við stefnumörkun sem hafði áhrif á það að menn tóku ákvörðun um að þetta embætti skyldi vera staðsett á Höfn og síðan var komið svona þvert ofan í þá vinnu. Það var gert gríðarlega lítið úr því starfi og þeirri stefnumótunarvinnu sem þar átti sér stað, þar sem menn höfðu verið með heildarmyndina undir. Þá vil ég líka nefna að við höfum verið að sjá í stjórnsýslunni á undanförnum missirum ákvarðanir sem teknar eru án samhengis við nokkuð annað. Sem dæmi má nefna styrkveitingarnar úr forsætisráðuneytinu, sem sendar voru með SMS-skilaboðum án þess að menn hefðu endilega sótt um þá styrki, á meðan við erum með heilt net af stuðningskerfi sem hefði svo auðveldlega verið hægt að setja þessa fjármuni inn í þannig að fagleg viðmið giltu við úthlutun á því. Nú er ég ekki að segja að þessi verkefni hafi ekki átt allt gott skilið, það snýst ekki um það, heldur snýst þetta um það að við séum með einhver viðmið, við séum með umgjörð utan um það hvernig við dreifum fé og úthlutum því. Við höfum mjög góða reynslu af stuðnings- og styrkjakerfinu í stjórnsýslunni, bæði á vegum mennta- og menningarmálaráðuneytisins og líka á vegum atvinnuvegaráðuneytisins; það eru kannski þau ráðuneyti sem eru með stærstu sjóðina af þessu tagi. Það er eðlilegt að nota þau skapalón sem þar hafa verið búin til og góð reynsla hefur fengist af. Ráðherrar og við stjórnmálamenn eigum ekkert að vera með fingurna í þannig úthlutunum beint, vegna þess að það gefur slíkri úthlutun oft stimpil þess að vera einhvers konar pólitískir bitlingar og gjafir, en ég er þeirrar skoðunar að stuðningur við menningarstarfsemi, og stuðningur við starfsemi af ýmsu tagi, eigi að koma frá hinu opinbera, sérstaklega á fyrstu stigum áður en verkefnin hafa fengið vængi og geta flogið sjálf, þá eigi ríkið að gera það. Þess þá heldur skiptir svo miklu máli til að skapa ekki tortryggni að við séum með skapalón sem er gagnsætt og menn viti nákvæmlega fyrir fram hvernig farið er með. Það auðveldar líka öllum umsækjendum og öðrum að átta sig á því hvernig best er að nálgast stjórnsýsluna. Virðulegi forseti. Þetta er kannski aðeins útúrdúr, en ég tek þetta sem dæmi um þætti þar sem mér finnst menn hafa verið að fara í of auknum mæli út fyrir það sem eðlilegt getur talist og of mikið verið að taka ákvarðanir úr samhengi við stærri myndir sem þurfa að vera undir. Þá komum við að skólunum af því það var verið að ræða það hér líka sem annað dæmi. Ég ætla að nefna fjögur dæmi sem ég tel að séu til marks um að Alþingi þarf að setja almennt viðmið fyrir stjórnsýsluna hvað varðar ýmsa þætti og meðal annars flutning á stofnunum og sameiningar á stofnunum. Þá er komið að skólunum. Við fengum fregnir af því hér á þingi á meðan hér var unnið að öðrum málum - menn hafa haldið til streitu málum eins og til dæmis rammaáætlun - að hæstv. menntamálaráðherra væri að keyra eitthvert prógramm fram hjá Alþingi sem fæli það í sér að sameina ætti skóla, og ekki bara að sameina skóla heldur var tekin ákvörðun um að einkaskóli skyldi taka yfir skóla í eigu ríkisins, þ.e. Iðnskólann í Hafnarfirði. Þetta eru menn að gera og vinna að algjörlega fram hjá Alþingi. Það gengur ekki. Enda kom álit frá Andra Árnasyni lögmanni sem var unnið fyrir Hafnarfjarðarbæ - og er birt á vefsíðu Hafnarfjarðarbæjar, fyrir þá sem hafa áhuga á að kynna sér það - og þar kemur skýrt fram að ekki sé hægt að gera þetta vegna þess að lögum samkvæmt beri mönnum að koma með slíkar ákvarðanir fyrir Alþingi. Jafnvel þó að mönnum beri að gera slíkt virðist tilhneigingin innan stjórnsýslunnar vera sú að fara fram hjá Alþingi með hin ýmsu mál. Það gengur auðvitað ekki að ætla að sameina skóla, gera breytingar á skólastefnu, fara fram með stefnumörkun hvað varðar framhaldsskólana og keyra slíka stefnumörkun fram hjá Alþingi og láta hana einhvern veginn birtast í fjárlögum. Krafa okkar hér er sú að menn komi með mál af þessu tagi fyrir þingið, mál sem varða stefnumörkun á mikilvægum sviðum og krefjast mikilla fjármuna frá hinu opinbera, að um þau sé rætt hér í þessum sal. Það sama á við um þá stefnumörkun sem var verið að keyra. Menn fá bara fregnir af því, og ekki bara Alþingi heldur líka forsvarsmenn hlutaðeigandi skóla, að fara eigi í sameiningar, til dæmis sameiningar framhaldsskóla á Norðurlandi. Þetta gengur ekki, virðulegi forseti. Þá komum við að málinu sem ég veit að þetta mál var lagt hér fram af hv. ríkisstjórn til þess að ná í gegn, það er flutningur Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar. Ég ætla að taka hatt minn ofan fyrir Sigurði Inga Jóhannssyni, hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, fyrir að hafa nú nýverið beðist velvirðingar á því hvernig hann gekk fram í því máli. Það breytir því ekki að sú afsökun kom allt of seint. Hvað hefur gerst í millitíðinni frá því að það er tilkynnt einhliða að menn ætli að flytja Fiskistofu frá Hafnarfirði og norður til Akureyrar? Stofnunin hefur veikst svo mikið vegna þess farsa alls að nú er verið að tilkynna okkur að starfsemin þar sé skert vegna þess að svo margir starfsmenn hafi hætt og þeir hafi ekki mannafla til að ljúka lögbundnum verkefnum á þeim hraða sem nauðsynlegur er og eftir er kallað. Þetta er það sem gerist þegar menn vanda ekki til verka. Það var ekki vandað til verka í þessu tilfelli. Þarna varð til ákvörðun í tómarúmi um að flytja einhverja stofnun út á land og það var svona sýndarmennskuákvörðun bara til að sýna fram á að menn væru að hugsa um landsbyggðina og reyna að uppfylla stefnu sína í byggðamálum. Á sama tíma var engin heildarsýn á það með hvaða hætti störf hins opinbera eru almennt að dreifast um landið. Á sama tíma og menn voru að tilkynna um þessa ákvörðun þá voru að leka hingað inn á höfuðborgarsvæðið störf frá hinum og þessum stofnunum hins opinbera, frá landsbyggðinni og líka frá fyrirtækjum í eigu ríkisins. Ég tek sem dæmi að þegar við vorum að ræða, að mig minnir fyrr í vetur, þetta frumvarp hér við 1. umr. þá fluttust störf frá Isavia á flugvellinum á Akureyri í bæinn, ein þrjú störf. Þannig að menn þurfa að horfa á myndina alla. Það er ekki hægt að taka ákvörðun um að taka eina stofnun þar sem gríðarlegrar sérhæfingar er krafist og ætla að flytja hana með manni og mús norður í land. Ég vil taka það fram að ég tel að við þurfum að gæta að því að dreifa opinberum störfum sæmilega vel um landið. En þetta er ekki leiðin. Það er ekki leiðin að taka eina stofnun með þessum hætti og flytja hana. Þetta hefur sem sé veikt stofnunina alveg gríðarlega. Við sjáum afleiðingarnar af því núna og ég vona að þetta verði mönnum lærdómur í því hvernig taka á svona ákvarðanir. Það má ekki gleyma því að inni í svona stofnunum er fólk sem hefur safnað gríðarlegri sérþekkingu og er trútt og tryggt sínum stofnunum og sínum störfum og mundi án efa, undir einhverjum kringumstæðum, fallast á að flytja með stofnuninni 400 kílómetra í burtu. Þá má ekki gleyma því að þetta er líka fólk sem á fjölskyldur. Þetta er fólk sem tengist samfélaginu sem stofnunin er núna stödd í ýmsum böndum. Það vita það allir sem rekið hafa heimili og eru með fjölskyldu og ábyrgð að það er ekki þannig lengur að það sé ein fyrirvinna á heimilinu og menn geti bara rifið upp heimilið og fjölskyldan fylgi karlinum hvert á land sem er, þangað sem hann er að fara að starfa. Samsetningar fjölskyldna eru bara flóknari en svo, fyrir jú utan að oft eru líka fjölskyldur samsettar og annað slíkt og það verður að taka tillit til þess að samfélagið hefur breyst að þessu leyti. Það er algjört virðingarleysi gagnvart því starfsfólki sem þarna er að ætla að fara fram með þessum hætti. Þetta hafði eyðileggjandi áhrif sem seint verður bitið úr nálinni með. Virðulegi forseti. Þá þarf að spyrja: En hvernig á þá að gera þetta? Það er eðlilegt að við sem gagnrýnum þessa leið reynum að koma með hugmyndir um það hvernig sé þá best að gera þetta. Við höfum verið þeirrar skoðunar og við höfum talað fyrir því að verkefnið Störf án staðsetningar verði endurvakið. Það verkefni er gríðarlega áhugavert. Ég get sagt frá því að við gerðum þetta til dæmis þegar ég var í iðnaðarráðuneytinu. Þá fengum við starfsmann inn í ráðuneytið, sérfræðing á ferðamálasviði ráðuneytisins sem var staðsett á Ísafirði. Það hentaði bara mjög vel. Þarna var starfsmaður ráðuneytisins sem var staðsettur á Ísafirði, gat haft aðstöðu hjá einni af stofnunum ráðuneytisins og skilaði gríðarlega góðri vinnu og gat sinnt verkefnum sem sneru að ferðamálum víða um land og var gríðarlega mikilvægur starfsmaður fyrir ráðuneytið. Það skipti engu máli hvar viðkomandi var staðsettur. Þannig að þetta er alveg hægt, virðulegi forseti, og við getum gert þetta í ríkari mæli. Ég hvet til þess að menn taki þetta verkefni upp úr skúffum, og fari yfir það hvort menn geti ekki skoðað það hvernig þeir geti tekið það inn í stjórnsýsluna að nýju. Við hefðum líka alveg mátt setja meiri kraft í það verkefni á síðasta kjörtímabili, ég viðurkenni það alveg, en það var þannig að orkan fór í mjög miklum mæli í að reyna að loka 218 milljarða gati á ríkissjóði, þannig að svona verkefni liðu fyrir það. En ég hvet núverandi stjórnvöld til að taka það upp og reyna að gera það að sínu og vinna með þessa hugmyndafræði. Þá finnst mér líka áhugavert hvernig Umhverfisstofnun hefur nálgast þetta. Umhverfisstofnun hefur gert það með mjög farsælum hætti. Fyrrverandi umhverfisráðherra, hv. þm. Svandís Svavarsdóttir, fór ágætlega yfir það í svari til mín í gær. Umhverfisstofnun er með starfsstöðvar á sex stöðum um landið, ef ég man rétt, og þegar nýr starfsmaður er ráðinn inn þá stendur honum til boða að starfa á hvaða starfsstöð sem er sem heyrir undir Umhverfisstofnun, það er ekki verið að ráða inn á neina sérstaka starfsstöð og það gefur gríðarlegan sveigjanleika. Þá hafa starfsmenn líka þann sveigjanleika að geta flutt sig, geta tekið ákvörðun um það að ígrunduðu máli með sínum nánustu að flytja sig annað. Ég tel að þetta sé líka gríðarlega áhugaverð nálgun. Með því að blanda saman nálgunum af þessu tagi þá tel ég að við getum skapað meiri sveigjanleika og gert þetta þannig að menn nái að svara því kalli að reka öfluga stjórnsýslu á höfuðborgarsvæðinu, en jafnframt að vera með opinber störf víða um land. Þá má búa til öflugt prógramm sem nær þessum markmiðum. Þá finnst mér líka skipta máli að við gerum það sem rætt hefur verið í þessari umræðu, meðal annars af hv. þm. Svandísi Svavarsdóttur, að ríkið fari að halda bókhald yfir það hvar opinber störf eru og fylgjast með þessu á heildstæðan hátt. Það er afleitt að við séum hér að ræða mál sem fjallar um að flytja eina stofnun út á land, með þeim afleiðingum sem það síðan hafði, á sama tíma og störf héðan og þaðan af landsbyggðinni eru að leka suður til höfuðborgarinnar. Þá verður aðgerðin merkingarlaus. Við jafnaðarmenn erum vel til í að styðja við slíka vinnu og samþykktir í þá veru að menn fari einhverja slíka leið að reyna að búa til kerfi sem tryggir að við dreifum störfum um landið. Tíminn flýgur, virðulegi forseti. Ég verð líka að nefna það hér að ég er mjög undrandi og leið yfir því að nefndarmenn skuli ekki hafa ákveðið að breyta 8. gr. til baka þar sem gert er ráð fyrir að forsætisráðuneytið eigi að gefa stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað og standa fyrir fræðslu um siðareglur innan Stjórnarráðsins. Í dag er sérstök nefnd sem sér um þetta sem er samsett af aðilum víðar að en úr einu ráðuneyti, úr forsætisráðuneyti, og ég tel það miklu betra fyrirkomulag. Nú á tímum er gerð krafa um gagnsæi, gerð krafa um að menn vinni með ákveðnum hætti, sýni vel á spilin, hvernig verið er að vinna og hvernig verið er að taka ákvarðanir. Þá skiptir mjög miklu máli að það sé yfir vafa hafið hvort og hvernig menn túlka jafn sjálfsagðar reglur og siðareglur Stjórnarráðsins. Það gerist ekki, virðulegi forseti, ef þetta er í fanginu á pólitískum ráðherra hverju sinni, þ.e. forsætisráðherra. Ég vil hvetja menn til að hugsa þetta betur á milli umræðna [[Forseti hringir.]]og vonandi koma inn breytingar á þessu við 3. umr.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir ræðuna og sérstaklega fyrir það að draga fram þær breytingar sem eru að verða á menntakerfinu með sameiningu skóla, því að ég held að það sé punktur sem skiptir máli fyrir þessa stóru heildarumræðu. Ég hef viðrað það að ég hef áhyggjur af því að þær breytingar sem verið er að leggja fram með þessu frumvarpi geti leitt til þess að teknar verði illa ígrundaðar geðþóttaákvarðanir og jafnvel að kjördæmapotspólitík fái greiðari aðgang. Það ríkir ekki sérstaklega mikið traust í samfélaginu, hvorki til Alþingis né stjórnvalda. Mig langar þess vegna að spyrja hv. þingmann hvort hún sé sammála mér í því að verði þetta frumvarp samþykkt svona, þar sem ráðherrar fá annars vegar að kveða upp um aðsetur stofnana, geti það haft miklu meiri áhrif á það hvernig skrifstofu- eða ráðuneytiseiningar eru samsettar, og síðast en ekki síst þá hafi þeir í rauninni sjálfdæmi um siðferðileg viðmið, hvort þingmaðurinn telji þetta líklegt skref til þess að auka traust þjóðarinnar á ríkinu og þar með samfélaginu.
Virðulegi forseti. Ég þakka fyrir fyrirspurnina. Svar mitt er nei, ég held ekki. Ég held að menn geti vel gert á þessu breytingar þannig að það verði skrefi nær því að auka traust. Ég held að til að auka traustið þurfum við að tryggja ákveðið gagnsæi. Við þurfum að tryggja að leikreglur séu skýrar og við þurfum að tryggja að það hvernig við tökum ákvarðanir liggi svona sæmilega ljóst fyrir fyrir fram hvaða viðmið þar eru til staðar. Í þessu tilfelli er í raun og veru verið að taka úr sambandi slík viðmið, verið er að taka úr sambandi gagnsæja ferla, verið er að taka úr sambandi dreifða ákvarðanatöku. Undir slíkum kringumstæðum tel ég að menn séu frekar að fara til baka en hitt og menn hafi ekki í huga þau sjónarmið að reyna að auka traust á starfsemi hins opinbera, af því við þurfum sárlega á því að halda. Fyrir utan það erum við með dæmi síðustu missiri sem valda því að maður hefur enga trú á því að faglegt mat liggi að baki þeim ákvarðanatökum sem munu byggja á þeim heimildum sem frumvarpið veitir. Ég tel að menn þurfi að vinna fyrir því, þ.e. vinna fyrir trausti. Þær ákvarðanir sem teknar hafa verið, eins og með Fiskistofu og ákvarðanir um sameiningu framhaldsskóla, ákvarðanir um styrkveitingar með SMS-sendingum og ákvarðanir um flutning á embættum lögreglustjóra á milli kjördæma sisvona í tómarúmi, þær séu ekki til þess fallnar. Þess vegna eigum við frekar að búa til viðmið sem samþykkt eru hér á Alþingi þannig að leikreglurnar liggi ljósar fyrir fyrir fram.
Herra forseti. Ég þakka fyrir svörin. Ég er alveg hjartanlega sammála hv. þingmanni um að gagnsæi er alveg gríðarlega mikilvægt til að skapa traust um þá ferla sem notaðir eru. Ég hef einmitt viðrað þá spurningu áður í andsvörum að í 10. gr. frumvarpsins er breyting á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins þar sem verið er að auka hreyfanleika starfsmannanna. Bent hefur verið á að þessi breyting muni minnka gagnsæið. Ég hef viðrað þær áhyggjur mínar að þetta geti haft slæm áhrif á stöðu kvenna á vinnumarkaði sem hafa bent á að aukið gagnsæi sé það sem gagnist þeim best til þess að standa til jafns við karla. Mig langar að heyra sjónarmið hv. þingmanns á því.
Virðulegi forseti. Ég skil vel þær áhyggjur. Ég held að það sé ástæða fyrir því að þær áhyggjur komi fram á þeim sveigjanleika sem verið er að gefa þarna. En ég skil líka hvaðan óskin um þetta er komin vegna þess að ráðuneytin eru misstór og það er gríðarlega erfiður, þungur og dýr prósess fyrir ráðuneyti að ráða inn nýtt fólk. Þar að auki er oft tekist á um það hvort ferlarnir séu í lagi, það koma líka oft kærur eftir á o.s.frv., þannig að ráðningarferlarnir þurfa að vera mjög skýrir, mjög gagnsæir og mjög faglegir. Þess vegna hef ég verið talsmaður þess að menn reyni að vera með einhverja miðlæga starfsmannaskrifstofu í stjórnsýslunni sem sjái um þessar ráðningar, láti það ekki hvíla á einstaka ráðuneytum heldur sendi ráðuneytin óskir um hvers lags starfsmann þarf og svo fari ákveðin skrifstofa í gegnum það. Mögulega gætum við frekar leyst þetta þannig að vera með einhverja slíka [[Forseti hringir.]]miðlæga skrifstofu og hún mundi auglýsa, þá gætu opinberir starfsmenn líka sótt um önnur störf og flutt sig þannig.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur prýðisræðu. Ég get um margt verið henni sammála þegar hún fjallar um viðmið og verkefni sem hægt er að setja af stað í stjórnsýslunni. Hún vék að meginefni og uppistöðu í ræðu sinni að 1. gr. sem mikið hefur verið talað um, þ.e. að ráðherra kveði á um aðsetur stofnunar sem undir hann heyrir nema á annan veg sé mælt í lögum, þessari lagastoð fyrir ráðherra að geta tekið slíka ákvörðun. Mig langar að nálgast þetta út frá meginmarkmiði, spurninguna varðandi 1. gr. frumvarpsins, sem er að auka sveigjanleikann í stjórnsýslunni, í skipulagi stjórnsýslunnar og stjórnun mannauðs. Það er mikil þekking til staðar í stjórnsýslunni á mjög margbreytilegu og víðu sviði. Ef við gefum okkur það með þekkingarfyrirtæki þá skiptir þetta mjög miklu máli hvað varðar útvíkkun í þessum lagabreytingum, varðandi hreyfanleika starfsfólks sem hv. þingmaður kom inn á í sinni ræðu. En mig langar að spyrja, ef við skoðum þetta út frá viðmiðum, skapalóni sem hv. þingmaður talaði um: Hvaða þarfagreining telur hv. þingmaður að þurfi að eiga sér stað? Og gefum okkur, óháð því hvort ráðherra hefur þessa heimild eður ei, að hann þurfi alltaf að virða lög um opinbera stjórnsýslu um meðalhóf og um málefnaleg rök fyrir því að taka slíka ákvörðun.
Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna og vangavelturnar. Ef við meinum eitthvað með því að vilja dreifa störfum betur um landið og vera á sama tíma með öfluga og vel rekna stjórnsýslu þá held ég að menn þurfi að skoða þetta heildstætt. Þess vegna ræddi ég það hér áðan í andsvari að mögulega ættum við að vera með öfluga starfsmannaskrifstofu sem gæti haldið utan um slíkt bókhald, ef svo má kalla, og gæti ráðlagt stjórnsýslunni hvernig best sé að bregðast við ef við sjáum kannski að mikið af störfum sé að óþörfu að flytjast af landsbyggðinni í bæinn og menn gætu verið að reka stofnanir með öðrum hætti. Ég held líka að það sé kannski komið að ákveðnum tímapunkti. Við stjórnmálamenn höfum svo oft sagt þetta. Við segjum öll: Ja, heyrðu við viljum fjölga opinberum störfum úti á landi eftir því sem hægt er. Og svo taka menn ákvarðanir eins og með Fiskistofu sem ég tel að hafi verið kolröng nálgun. Við tökum aldrei heildstætt á þessu. Kannski ættum við að gera það í eitt skipti fyrir öll, hreinlega setjast niður, kortleggja þessar stofnanir, hvar starfsmennirnir eru, og skoða það fyrir alvöru, út frá markmiðum hverrar stofnunar fyrir sig, hvort hægt sé að gera betur og hvort hægt sé að breyta staðsetningu viðkomandi stofnunar. Svo finnst mér að við ættum líka í því samhengi að velta því fyrir okkur hvort við ættum almennt að taka upp vinnulag Umhverfisstofnunar, sem ég fór yfir í minni ræðu, þar sem það er algerlega opið á hvaða starfsstöð starfsmaðurinn vinnur þegar hann er ráðinn inn til Umhverfisstofnunar. Við erum með starfsemi hins opinbera út um allt land. Það er mjög auðvelt og gott aðgengi að stofnunum hins opinbera eða útibúum þar sem starfsmenn geta fengið aðstöðu og þannig ýtt undir þessi störf án staðsetningar. [[Forseti hringir.]]Ég hvet til þess að við setjumst í sameiningu niður, [[Forseti hringir.]]skoðum heildarmyndina og tökum svo ákvörðun.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Katrínu Júlíusdóttur fyrir mjög skýr svör. Við erum algjörlega sammála um mikilvægi þess að sveigjanleiki sé til staðar í stjórnsýslunni til að nýta mannauðinn og þekkinguna. Hv. þingmaður fór mjög vel yfir það í ræðu sinni og hér í svari. Mig langar aðeins til að fylgja því eftir, af því að hv. þingmaður nefndi störf án staðsetningar, hvort megininntakið í þeirri hugmyndafræði sé ekki í samræmi við það aukna lagalega svigrúm sem er í því frumvarpi sem við erum að ræða? Varðandi siðareglurnar - ef við tölum almennt um að siðareglur eigi að vera hluti af daglegum athöfnum og virkur þáttur í starfi, leiðsögn og viðmið um ákvarðanir, um eðlilega eftirbreytni og fagmennsku, velti ég því fyrir mér [[Forseti hringir.]]hvort það sé þá ekki mikilvægast að starfsfólkið sjálft sé að höndla og vinna með þessar reglur dag frá degi.
Virðulegi forseti. Í fyrsta lagi varðandi siðareglurnar þá tel ég að eins og fyrirkomulagið er í dag - þar sem er nefnd, hópur manna, og ábyrgðin er dreifð á því að fylgja þeim eftir og fræða fólk um þær, á grundvelli þeirra - sé miklu heppilegra en að eitt ráðuneyti undir einum ráðherra sjái um það. Þess vegna tel ég að við séum að fara í ranga átt hvað það varðar og hefði miklu frekar viljað að við værum að dreifa ábyrgðinni á því. Þá næðum við að mínu mati betur markmiðinu sem hv. þingmaður nefnir hér, þ.e. að siðareglurnar verði hluti af daglegum athöfnum. En varðandi störf án staðsetningar og þetta frumvarp - nei, ég tel að við ættum miklu frekar, í staðinn fyrir að vera með opinn tékka fyrir ráðherra að geta flutt stofnanir og störf hingað og þangað eftir hentisemi, að vera að ræða viðmiðin, undir hvaða kringumstæðum Alþingi teldi eðlilegt að það væri gert og hvernig Alþingi vildi almennt nálgast flutning starfa og staðsetningu starfa. Ég væri til í að við værum að ræða slíkt frumvarp hér frekar en opinn tékka.
Herra forseti. Hv. þingmaður ræddi nokkuð 8. gr. frumvarpsins og ég vil aðeins inna hv. þingmann betur eftir því. Ég er reyndar sammála því sjónarmiði að þetta verkar torkennilega á mann, að nú eigi að leggja niður samhæfingarnefnd um siðræn viðmið í Stjórnarráðinu og færa það inn í forsætisráðuneytið og má nefna mörg rök fyrir því. Það er athyglisvert að þetta er alveg þveröfugt við það sem Alþingi sjálft hyggst gera í sambandi við sínar siðareglur, að skipa öfluga og óháða fagnefnd. Svo má líka benda á að forsætisráðuneytið hefur verið í ákveðnum vandræðum með þessi mál, samanber bréfaskriftir umboðsmanns Alþingis. Ég hef aðeins verið að velta fyrir mér af því að hér hefur líka verið nefnt, án þess að ég hafi það kannski alveg í kollinum hvernig þau mál standa, að Ísland er ekki í allt of góðum málum þegar kemur að innleiðingu ýmissa aðgerða sem eru hugsaðar í því skyni að bæta siðferði og draga úr líkum á spillingu. Við getum kallað það bara einu nafni spillingarvarnir. Við erum að fá gagnrýni og athugasemdir fyrir seinagang í sambandi við að innleiða evrópska samninga og bókanir frá Evrópuráðinu, OECD og ýmsum nefndum. Þetta er auðvitað svolítið samhangandi finnst mér, sem sagt, siðareglur og siðræn viðmið í stjórnsýslu hér innan lands og líka hvernig Ísland stendur að þessum málum í samstarfi við önnur lönd. Þess vegna hef ég velt fyrir mér hvort það væri hugmynd að fara alveg í öfuga átt og efla starfsemi einhverrar nefndar eða einingar sem hefði jafnvel breiðara hlutverk í þessum efnum en það eitt að horfa til siðrænna viðmiða í stjórnsýslunni, veita ráð og eftir atvikum hugsanlega fella úrskurði um það ef þær reglur eru brotnar. Alþingi er þó að reyna að gera það í sinni nálgun að [[Forseti hringir.]]komist sé að niðurstöðu um það hvort menn hafi gerst brotlegir við siðareglur og þá hafi það að minnsta kosti þær afleiðingar að sú niðurstaða sé birt.
Virðulegi forseti. Ég er algerlega sammála hv. þingmanni. Ég held að við séum að fara í ranga átt. Ég held að við ættum frekar að vera að styrkja umgjörð þeirrar nefndar sem hefur verið að störfum og það má þá gjarnan breikka starfssvið hennar. Maður spyr sig líka: Ef það er þannig að menn vilja í alvörunni vera með siðareglur sem fólk hefur trú á, ég ætla mönnum ekki það að þeir séu með þessari breytingu að ætla sér einhvern veginn að finna leið til að komast hjá því að starfa samkvæmt siðareglum, ég er ekki að því. Það sem ég er hins vegar að segja er að ef menn vilja að það að siðareglum sé fylgt sé svona nokkuð hafið yfir vafa þá er betra að hafa dreifða ábyrgð á eftirfylgninni með þeim í svona nefnd heldur en undir hatti á einu ráðuneyti sem hefur pólitíska stýringu. Þetta er bara svo gerólík nálgun. Ég tel miklu eðlilegra að það sé ákveðin nefnd sem geri það. Í athugasemdum um 8. gr. frumvarpsins er fjallað um 25. gr. laganna sem lagðar eru til breytingar á. Þar segir að meginhlutverk nefndarinnar hingað til hafi verið „að stuðla að mótun siðferðilegra viðmiða í formi siðareglna, kynna slíkar reglur, efla umræðu um þær og veita ráð um túlkun þeirra, fylgjast með hvort farið væri eftir siðareglum og eiga samstarf við aðra aðila hér á landi og erlendis sem starfa á svipuðu sviði.“ Núna þegar reglurnar eru til, nefndin hefur kannski ekki enn þá mótað þær sem slíkar, þær eru komnar í nokkuð gott horf, þá mætti þyngjast á hinn hlutann, þ.e. þetta samstarf við erlenda og innlenda aðila, og eftirfylgniþátturinn í staðinn fyrir að taka bara af henni verkefnið. Það þykir mér undarleg nálgun og mér finnst miklu eðlilegra að nefndin haldi áfram.
Herra forseti. Ég verð að vera sammála hv. þingmanni um það. Ég hef aðallega verið að velta þessum þætti fyrir mér í gær og fyrradag og er eiginlega alltaf meira og meira hugsi yfir því að þetta skuli vera borið fram í stjórnarfrumvarpi af hæstv. forsætisráðherra. Það eru svo margir árekstrar sem maður sé þarna. Þar á meðal þeir að forsætisráðuneytið, sem fer með verkstjórnina innan Stjórnarráðsins, hefur það hlutverk að úrskurða um ágreining ef upp kemur milli ráðuneyta eða ráðherra, kveða upp úr um það hvernig beri að túlka forsetaúrskurð um verkaskiptingu innan Stjórnarráðsins og ýmis önnur vandasöm mál sem oft geta verið viðkvæm í samskiptum, að það sé svo líka einhver siðferðisvörður innan Stjórnarráðsins. Ég hef miklar efasemdir um þetta. Nefndin sem sjálfstæður aðili, það er fullkomlega eðlilegt að hún hafi haft í sínum samþykktum að eiga náið samráð við umboðsmann og Ríkisendurskoðun. En forsætisráðuneytið, [[Forseti hringir.]]oddviti framkvæmdarvaldsins, ætlar hann þá að fara að vinna þessi mál með stofnunum sem heyra undir Alþingi? Það eru ýmis álitamál sem er ósvarað í þessu.
Virðulegi forseti. Það sem hv. þingmaður kom inn á hér í lokin, að oddviti framkvæmdarvaldsins væri að fara að vinna að þessum málum með stofnunum sem heyra undir Alþingi, er nefnilega mjög athyglisverður punktur. Ég sakna þess að menn hafi fjallað um það eða tekið á því með einhverjum hætti í starfi nefndarinnar. Ég vona að menn séu tilbúnir að taka það til skoðunar á milli umræðna og séu tilbúnir að taka það aftur upp í nefndinni. Ef við gefum okkur að ástæðan fyrir þessu sé sú að menn telji að markmiðið með þessu sé að einfalda stjórnsýsluna með einhverjum hætti, það er eitt sjónarmið, þá þurfum við líka að spyrja okkur hvort vegur þyngra að ætla að einfalda bara til að einfalda eða það að vera með kerfi sem eykur frekar tiltrú á ákvarðanatökunni en hitt. Ég tel að það vegi miklu þyngra. Það er ekki svo [[Forseti hringir.]]flókið kerfi að vera með nokkra aðila í nefnd til að fylgjast með þessu [[Forseti hringir.]]en að hafa verkefnið í einu ráðuneyti [[Forseti hringir.]]þannig að ég hvet til þess að menn endurskoði þessa ákvörðun.
Herra forseti. Þetta er um margt áhugavert frumvarp. Á sama tíma og vald er fært meira samþjappað til ráðherranna annars vegar er hins vegar verið að minnka eftirlit með því að þeir fari með það vald á siðlegan hátt og forðist hagsmunaárekstra og slíkt, þ.e. verið er að færa enn meira vald til ráðherra en eftirlitið er með því hvernig þeir fara með það vald, en óháð eftirlit, eftirlit fyrir utan ráðuneytin, það á að minnka. Það er í sjálfu sér mjög áhugaverð stefnubreyting hvað það varðar. Hvernig er þetta réttlætt, hvernig er frumvarpið réttlætt? Í fyrsta lagi kemur fram í athugasemdum við lagafrumvarp þetta kafli um tilefni lagasetningar og nauðsyn. Þar segir að tilgangur og markmið þess lagafrumvarps sem hér er lagt fram sé annars vegar að bæta úr ágöllum sem fram hafa komið. Þar á meðal er lagt til að almenn heimild ráðherra til að ákveða aðsetur stjórnvalda sem undir hann heyra - ráðherrar höfðu þessa heimild áður en lögunum var breytt 2011, að ráða því bara einir hvar stofnanir, eins og Fiskistofa o.s.frv. væru staðsettar. Þessu valdi var dreift þannig að það væri ekki bara einhver einn aðili sem gæti tekið slíka gerræðisákvörðun af síðustu ríkisstjórn, sem er vel. Þetta á aftur að færa til baka. Þetta ætti þeim sem semja þetta frumvarp og leggja það fram að vera ágalli, slík valddreifing er ágalli. Jafnframt kemur hérna fram: „Hins vegar eru m.a. lagðar til breytingar sem miða að því að auka sveigjanleika framkvæmdarvaldsins“ - jú, auðvitað er það sveigjanleiki fyrir framkvæmdarvaldið að geta bara ráðið þessu eitt sjálft og hafa ekki valdið dreift, hafa þetta bara sjálft, það er að sjálfsögðu sveigjanleiki - „til að skipuleggja störf sín eins og best er talið á hverjum tíma, og til að bæta upplýsingagjöf og faglega stjórnsýslu innan Stjórnarráðsins.“ Þau ákvæði frumvarpsins, ég get ekki metið það hvort þetta muni auka upplýsingagjöfina. Mér finnst margt svolítið „iffy“ þar, ég þekki ekki nógu vel starfshætti Stjórnarráðsins til að geta metið það. Þegar menn segja svona, þetta eru falleg orð, þá þarf að skoða það miklu betur. Í lokin segir: „Jafnframt eru lagðar til breytingar á ákvæðum laganna er varða siðareglur“ - þetta eru náttúrlega fögur orð - „sem miða að því að efla innleiðingu og eftirfylgni með þeim innan Stjórnarráðsins.“ Ég held að þetta sé alveg rétt. Það er verið að auka eftirlit og eftirfylgni innan Stjórnarráðsins, það er verið að færa það út úr óháðu batteríi sem er fyrir utan Stjórnarráðið inn í Stjórnarráðið, þannig að Stjórnarráðið sjálft á að hafa eftirlit og eftirfylgni með því að ráðherrarnir sem undir það heyra, og ráðherra, sem sagt forsætisráðherra sem er yfir þeim, já, þetta batterí á að fylgjast með þeim ráðherrum, batteríið á að vera innan þess, en ætti ekki að vera það. Þetta er algjörlega í hina áttina sem er verið að fara hérna á Alþingi. Það er þingsályktunartillaga hér sem þingmenn úr öllum flokkum, allir sem sitja og eru með áheyrn í forsætisnefnd, leggja fram um að það verði í höndum óháðra aðila þegar kemur að því að meta hvort þingmenn séu að brjóta siðareglur. Nýlega var verið að fjalla um siðareglur fyrir þingmenn uppi í háskóla, þar sem helstu spekingar í þessum fræðum í samfélaginu komu og héldu fyrirlestur. Ég spurði þá hvort þeim fyndist það kostur að hafa aðila eða einhvers konar nefnd sem væri ekki inni á Alþingi, væri óháð Alþingi að því leytinu til, til að meta það hvort þingmenn væru að brjóta siðareglur. Þeir voru sammála því að betur færi á að það væri óháður aðili sem væri fyrir utan. Hérna á aftur á móti að færa þetta inn í. Þetta finnst þeim sem leggja frumvarpið fram vera til bóta og þetta finnst þeim að efli innleiðingu og eftirfylgni með reglunum innan Stjórnarráðsins, sem er í sjálfu sér rétt, en þetta eflir samt sem áður ekki innleiðingu og eftirfylgni þeirra í heild. Hvað segja siðareglur? Mig langar að taka þennan siðaregluvinkil alla leið. Siðareglurnar sem voru samþykktar samkvæmt þessum lögum - nei, við skulum byrja á að sjá hverjar þessar breytingar í siðareglunum eru. Siðareglur eru ófullkomnar en þær eru samt mikilvægar, þær hafa sinn stað. Mikilvægi siðareglna er að allir sjái við hverju er búist af fólki, þú ert með samantekt á því hvernig menn eiga að haga sér, hvernig menn hegði sér, sem sagt að þeir séu ekki að vinna með almannavald í þágu sérhagsmuna, og það er einmitt skilgreiningin á spillingu. Mikilvægt er að þetta liggi frammi, að listinn liggi frammi þannig að hægt sé að benda á það: Heyrðu, nú er þessi aðili, þessi ráðherra ekki að fara eftir siðareglum, góðum siðum og reglum. Það er gott að hafa svona lista og það er gott að geta bent á plagg sér til stuðnings. Að sjálfsögðu á mikið af þessu heima í lögum, en þá komum við að því: Þegar þú ert kominn með siðareglur sem menn eru almennt sammála um að byggi undir eða alla vega að eftir þeim sé farið þá sé siðlega farið með vald, að það sé síður notað í þágu sérhagsmuna, og þá er auðveldara að færa það inn í lög í framhaldinu. Á þessum tveimur forsendum er því mjög gott að hafa siðareglur. Hvernig mun frumvarpið, ef það verður að lögum óbreytt, breyta því hvernig siðareglur eru settar og eftirfylgni þeirra og innleiðingu fyrir ráðherra? Í 8. gr. lagafrumvarpsins segir, með leyfi forseta: „25. gr. laganna orðast svo: Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum. Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal ráðuneytið hafa reglulegt samráð við þau embætti.“ Forsætisráðuneytið sjálft, sem heyrir undir ráðherrann og á að vera að fylgjast með, gefur stjórnvöldum ráð um túlkun og stendur fyrir fræðslu, að fræða ráðherra, já, svona eigið þið að gera þetta, og svo fylgist þið með að það nái fram tilgangi sínum. Það er allt og sumt. Og hvað er verið að fella út í staðinn í 25. gr. eins og hún stendur núna með þessum ofboðslega veiku markmiðum og heimildum innan ráðuneytisins til að fylgjast með innleiðingu og framgöngu siðareglnanna? Nú, þá þurfum við að fara í lögin eins og þau standa núna og voru samþykkt á síðasta kjörtímabili. Þar segir í 25. gr., með leyfi forseta: „Forsætisráðherra skipar til þriggja ára í senn samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna. Í nefndinni eiga sæti formaður, skipaður án tilnefningar, einn samkvæmt tilnefningu Félags forstöðumanna ríkisstofnana, fulltrúi ráðherra sem fer með starfsmannamál ríkisins, tveir fulltrúar samtaka ríkisstarfsmanna og tveir aðrir valdir á grundvelli sérþekkingar sinnar á stjórnsýslu og siðfræðilegum efnum. Forsætisráðuneytið sér nefndinni fyrir starfsaðstöðu. Helstu verkefni samhæfingarnefndarinnar eru:“ - Og þá kemur upptalning á þeim helstu atriðum sem á að færa núna undir ráðuneytið en ekki þessi atriði heldur bara það að þeir eigi að uppfræða ráðherra um hvernig siðareglurnar eru, ráðleggingar varðandi það, og svo á einhverjum veikum forsendum að passa að þetta sé allt saman gert. En í þessu er það óháð samhæfingarnefnd sem hefur þessi helstu verkefni, og segir, með leyfi forseta: „a. að stuðla að því að siðferðileg viðmið séu í hávegum höfð í opinberum störfum og veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu,“ - ómyrkt. „b. að veita umsögn um drög að siðareglum á grundvelli laga þessara og laga um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og gefa stjórnvöldum ráð um túlkun þeirra, c. að beita sér fyrir upplýsingaöflun og fræðirannsóknum á málefnasviði nefndarinnar,“ - þessi nefnd á að vera próaktíf í því að rannsaka slík mál og uppfæra og gera þau betri, „d. að stuðla að því að brugðist sé með samhæfðum hætti við ábendingum eftirlitsembætta Alþingis og öðrum tiltækum upplýsingum um brot á siðareglum eða hættu á spillingu hjá ríkinu,“ - mjög gott, en þetta fellur brott, „e. að taka þátt í samstarfi við félagasamtök, stofnanir og embætti hér á landi og erlendis sem vinna gegn spillingu í opinbera geiranum,“ - frábært. Aftur próaktíf vinna við ekki bara að uppfæra hluti heldur hafa samband við aðila sem eru að vinna að þessum málum hérlendis og erlendis. Þetta fellur brott. „f. að gefa forsætisráðherra árlega skýrslu um starf sitt þar sem komi fram ef ástæða þykir til tillögur til stjórnvalda um frekari aðgerðir til að efla traust á stjórnsýslu ríkisins, draga úr hættu á spillingu og vanda betur til verka í stjórnsýslunni. Skýrslan skal lögð fyrir Alþingi.“ - Frábært. Þeir eiga að skila skýrslu og eiga að koma með tillögur þannig að þessi nefnd hefur verkfæri til að þrýsta á og hefur rödd til að þrýsta á. Þetta eru tillögur um að betrumbæta til að draga úr spillingu og vanda betur til verka. Og þessi skýrsla er lögð fyrir Alþingi þannig að Alþingi getur rætt hana og skipt sér af þessu máli. Þar er kominn vettvangur til að þrýsta á, ýta þessu inn í umræðuna og vinna betur að því að minnka spillingu. Þetta fer burt, burt, burt, burt. „Til þess að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal samhæfingarnefndin hafa reglulegt samráð við þau embætti.“ Samhæfingarnefndin getur haft, þessi óháða stofnun eða óháða nefnd getur haft milliliðalaus samskipti við aðrar eftirlitsstofnanir eða eftirlitsstofnanir þingsins. Frábært. Nú er það bara ráðuneytið sem getur haft þetta og hefur ofboðslega veikt umboð, ofboðslega lélegar stoðir og ekkert frumkvæðisvald. Og þetta á að gera hvað? Jú, markmiðið var að auka innleiðingu og eftirlit með að ráðherrar fari að siðareglunum innan Stjórnarráðsins. Það er alveg skýrt hvert þessi stefna mun leiða okkur. Það er ekki í átt að valddreifingu og það er ekki í átt að því að meira eftirlit sé með því að ráðherrar fari á ábyrgan hátt með það vald sem þjóðin hefur falið þeim. Það er alveg ljóst. Skoðum hvað siðareglur ráðherra segja, sem voru samþykktar á síðasta kjörtímabili, eftir að lögin höfðu verið samþykkt. Ég ætla að stikla á stóru en þær eru fallnar úr gildi, og samkvæmt lögunum eins og þau standa í dag um Stjórnarráðið þá á ráðherra að hafa farið af stað með það að setja siðareglur. Hann hefur algjörlega vanrækt það og sagt bara, ja, að þetta sé svona, þetta skipti ekki öllu máli og svona. Í siðareglum ráðherra, eins og þær voru samþykktar á síðasta kjörtímabili af þáverandi ráðherra, segir: Í 1. gr. er talað um störf ráðherra. „a. […] Hann beitir því valdi er fylgir embættinu á grundvelli laga og stjórnarskrár af hófsemi og sanngirni og án tillits til eigin hagsmuna. b. Ráðherra sýnir ráðdeild við meðferð fjármuna hins opinbera …“ - Flott. c. Ráðherra notfærir sér ekki stöðu sína, eða upplýsingar sem hún veitir honum sérstakan aðgang að, til persónulegs ávinnings fyrir sig eða aðila sér nákomna.“ - Mjög gott. Þetta heitir spilling, þetta er innherjavinkillinn á því, hafa upplýsingar sem er hægt að nýta. „d. Ráðherra hefur í huga að skyldur hans eru fyrst og fremst við almenning.“ - Gott, gott, bara taka það til. Í 2. gr. er fjallað m.a. um hagsmunatengsl. „c. Ráðherra upplýsir um fjárhagsleg hagsmunatengsl eða önnur slík tengsl sem valdið geta hagsmunaárekstrum.“ - Það er náttúrlega stóra atriðið með þetta, spilling, eða eins og það er skilgreint af Transparency International, að nota almannavald í þágu sérhagsmuna. Það er góð skilgreining þó að þessi félagsskapur, Transparency International, sem berst gegn spillingu sé ekki með gott módel til þess að meta spillingu hérlendis, af því að spillingin er minna í formi mútugreiðslna og miklu meira í formi frændsemi og frændhygli. Ég hef kafað ofan í þann staðal og hann er ekkert sérstaklega góður til að spotta frændhygli. Það er ein af ástæðunum fyrir því að við mælumst svona lítið spillt á þeim staðli. Höldum áfram með siðareglur ráðherra: „e. Ráðherra beitir sér fyrir því innan ráðuneytis og þeirra stofnana sem undir það heyra að tekið sé á hagsmunaárekstrum strax og þeir koma upp og hann fær vitneskju þar um.“ - Flott. Ef viðeigandi ráðherra stendur sig ekki í því þá er hægt að ýta þessu á hann: Heyrðu kallinn, þú átt að gera þetta. Í 3. gr. er fjallað um fjármál og launagreiðslur: „e. Ráðherra þiggur að jafnaði ekki boðsferðir af einkaaðilum nema opinberar embættisskyldur séu hluti af dagskrá ferðarinnar.“ - Voru ráðherrar ekki á dögunum á ferðum erlendis, en það var ekki í embættisferð, fengu fargjaldið ókeypis o.s.frv.? Mig minnir það. Einhver í andsvörum getur kannski bent mér á það. Í 4. gr. segir: „a. Ráðherra forðast allt athæfi sem líklegt er til að vekja grunsemdir um að hann notfæri sér stöðu sína í eiginhagsmunaskyni.“ - Flott. Það virðist að gott sé að hafa þessa reglu: Heyrðu, þetta gæti litið illa út og þetta gæti grafið undan virðingu þessa embættis og mikilvægi þess, við skulum því fara varlega. „b. Ráðherra gætir þess að framganga hans gefi starfsmönnum ekki tilefni til að ætla að litið verði framhjá brotum á lögum eða siðareglum.“ - Þetta er gott. Gott að hafa það alveg skýrt að hann eigi að passa sig, ekki bara að hafa frumkvæði að því að rannsaka það ef starfsfólkið er mögulega að brjóta siðareglur, heldur líka það að hann á með framgöngu sinni að sýna að það sé alveg skýrt í hugum starfsmanna að ekki verði litið fram hjá því. „c. Ráðherra gætir jafnræðis þegar kemur að því að greiða götu einstakra fyrirtækja á erlendum vettvangi.“ - Nýlega komst mikið í fjölmiðlaumræðuna að hæstv. menntamálaráðherra hafi verið að greiða götu fyrirtækis sem hann hafði einhver tengsl við, sem mörgum finnst klárlega mjög óviðeigandi, að ákveðnir hagsmunir liggi þar undir. Í 5. gr. segir: „a. Ráðherra virðir hlutleysi og faglegt sjálfstæði embættismanna og annarra almennra starfsmanna.“ - Þetta er ekki bara gagnvart þjóðinni, þetta er líka gagnvart starfsmönnunum sem heyra undir hann. Gott. „c. Ráðherra gerir skýran greinarmun á flokkspólitísku starfi, svo sem í tengslum við kosningar, og verkefnum ráðuneytis síns hverju sinni. Hann felur starfsmönnum ráðuneyta, öðrum en aðstoðarmanni, ekki verkefni sem tengjast hinu fyrrnefnda.“ - Gott. Gott fyrir starfsmenn að geta bent í svona ef verið er að setja þá í óþægilega stöðu. Í 6. gr. er fjallað um upplýsingagjöf og samskipti við almenning. „a. Ráðherra skal upplýsa almenning og fjölmiðla með reglulegum og skipulegum hætti um störf ráðuneytis síns.“ - Hérna mætti bæta við að ráðherrar geti ekki skotið sér undan því að ræða við einhverja fjölmiðla af því að þeir hafi farið í fýlu. Það væri gott að bæta því inn í. En eins og við höfum séð fara sumir ráðherrar í fýlu við einhvern fjölmiðil og neita þá bara að tala við hann, ráðherrar sem fara með vald þjóðarinnar. „b. Ráðherra leggur sig fram um að gera upplýsingar aðgengilegar eftir því sem lög leyfa …“ - Flott að hafa frumkvæði að því. „c. Ráðherra leynir ekki upplýsingum sem varða almannahag nema lög bjóði eða almannahagsmunir krefjist þess að öðru leyti. Ráðherra ber að hafa frumkvæði að birtingu slíkra upplýsinga sé hún í almannaþágu.“ - Gott, aftur frumkvæðisákvæði, ef þeir eru að trassa eitthvað. 7. gr. er um ábyrgð: „a. Ráðherra skal sýna samstarfsvilja séu störf hans tekin til skoðunar af hálfu Alþingis eða eftirlitsstofnana þess og eins þegar þingmenn óska eftir upplýsingum á grundvelli laga um þingsköp.“ - Ókei, þetta ákvæði er eitthvað sem við þurfum klárlega að hafa. Hv. þm. Birgitta Jónsdóttir var skömmuð af ráðherra fyrir að vera að spyrja um möguleg afglöp í starfi, hún var skömmuð inni í hliðarsal. Það er ekki eftir þessum siðareglum, þessar siðareglur gilda ekki lengur nefnilega, og forsætisráðherra hefur ekki sett nýjar siðareglur. Ég stiklaði á stóru varðandi siðareglur fyrir ráðherra sem giltu fyrir ráðherra síðustu ríkisstjórnar og forsætisráðherra hefur ekki tekið það upp að skipa eitthvað nýtt. Nei, það sem hann ætlar að gera í staðinn er að afnema óháða nefnd sem á að fylgjast með, hafa frumkvæði og tryggja að farið sé eftir þessum siðareglum, og fella það inn í sitt eigið ráðuneyti með ofboðslega lítið umboð. Þegar það er þá getur hann sett upp einhverjar siðareglur sem honum þykja þægilegar. Þetta er algjörlega gegn því sem er að gerast í heiminum. Þetta er algjörlega gegn þeirri stefnu sem Alþingi ætlar hér að gera, að óháður aðili meti það hvort þingmenn brjóti siðareglur og sú þingsályktunartillaga liggur fyrir með stuðningi allra flokka í forsætisnefnd. Það er því mjög mikilvægt að hæstv. forsætisráðherra fái ekki að komast upp með það á sama tíma að draga til sín og ráðherranna meira vald og draga svo eftirlitsstofnunina, sem á hafa eftirlit með því að farið sé vel með þetta vald, inn til sín, undir sig og undir sinn hæl. Þetta er það sem hæstv. forsætisráðherra vill gera, og við þurfum að stoppa hann í því. Þetta er ekki gott fyrir þjóðina, þetta er ekki gott fyrir þingið, þetta er ekki gott fyrir ráðherrana sjálfa því að það býður þeim auðvitað upp á miklu meiri freistivanda, að fara illa með valdið. Við þurfum að stöðva forsætisráðherra í þessu.
Heyr, heyr.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir ræðu hans. Ég notaði tímann á meðan hann talaði og ég hlustaði á hann til að rifja upp þær umræður og breytingartillögur sem voru settar fram á árinu 2011 þegar við í allsherjarnefnd fórum í gegnum þau lög sem nú er verið að gera breytingar á. Það voru margvíslegar breytingartillögur sem voru fluttar við málið. Í nefndinni sátum ég og hv. þm. Valgerður Bjarnadóttir sem hér er stödd í salnum og fleiri, t.d. þáverandi þingmaður Þráinn Bertelsson, sem kom með breytingartillögu um það að hljóðrita bæri alla ríkisstjórnarfundi sem því miður var síðan tekið út en hefði betur verið haldið inni, held ég. Mig langar að spyrja út í þær breytingar sem verið er að gera á 6. gr. núgildandi laga. Í henni er verið að færa til orðalag, gera breytingar á því sem telst til mikilvægra stjórnarmálefna og þess sem færa ber til bókar o.fl., um samskipti ráðherra við aðila utan ríkisstjórnar, innan Stjórnarráðsins o.s.frv. Þetta eru gríðarlega mikilvægar upplýsingar. Mikilvægt er að það sé skráð nákvæmlega niður hvaða samskipti eiga sér stað, hvað telst til stjórnarmálefna. Mér dettur eitt nýlegt dæmi í hug, til dæmis þegar kemur að samskiptum forsætisráðherra við aðila sem mögulega eru að standa í kaupum á fjölmiðlum. Varðar það ekki almenning? Hvað með hæstv. forsætisráðherra, er hann að beita sér fyrir [[Forseti hringir.]]eigendaskiptum á fjölmiðlum o.s.frv.? Er einhver skráning sem fer fram um slíkt? [[Forseti hringir.]]Hvaða heimtingu á almenningur að slíkum upplýsingum? [[Forseti hringir.]]Mig langar að spyrja hv. þingmann um þessi efni.
Herra forseti. Þetta er í 2. gr. lagafrumvarpsins en þar segir: „Eftirfarandi breytingar verða 6. gr. laganna: a. Við 2. tölulið 1. mgr. bætist nýr málsliður sem orðast svo: Til mikilvægra stjórnarmálefna teljast jafnframt m.a. upplýsingar um fundi sem ráðherrar eiga …“ En á sama tíma fellir 2. gr. út 2. mgr. 6. gr. núgildandi laga. Í 2. mgr. þeirrar greinar segir að á ríkisstjórnarfundum skuli skýra frá fundum þar sem ráðherrar ríkisstjórnarinnar koma sameiginlega fram gagnvart aðilum o.s.frv. Ég var ekki búinn að skoða þetta það vel að ég geti sagt hvort verið sé að fella allt inn, og það var einmitt það sem ég nefndi í ræðu minni þegar talað er um aukna upplýsingagjöf, að það sé eitt af markmiðunum með þessu frumvarpi. Ég þekki ekki nógu vel starfshættina í Stjórnarráðinu sjálfu og ég var ekki búinn að kafa nógu djúpt ofan í það þegar verið er að fella út 2. mgr. 6. gr. en færa eitthvað svipað inn, bæta því við 2. tölulið 1. mgr., hvort það færist allt með eða hvort þetta er undanskilið. Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að ég er oft á gula takkanum vegna þess að djöfullinn leynist í smáa letrinu, hann leynist í þessu eina orði þarna sem var breytt, sem breytir öllu, en manni getur yfirsést. Ég get ekki svarað þessari spurningu.
Virðulegur forseti. Það er hárrétt hjá hv. þingmanni að djöfullinn leynist í smáatriðunum. Til dæmis í þessari tilteknu grein er verið að skipta út „t.d.“ sem er í lögunum og setja í staðinn „m.a.“ í skammstöfunum. Það eru auðvitað þessi litlu smáatriði og litlu blæbrigði, sem að mörgu leyti gerir þetta starf skemmtilegt og verður líka þess valdandi að sumir hafa borið saman pylsugerð og lagagerð, að hvoru tveggja sé eitthvað sem þú vilt ekkert sjá hvernig er búið til. Mig langar til að spyrja rétt í restina út í annað efnisatriði hérna og nota sama dæmi og ég notaði áðan um ráðgjöf Stjórnarráðsins um túlkun siðareglna. Hvaða stöðu erum við með þegar það er forsætisráðherra sem á að gefa forsætisráðherra ráð um til dæmis hvaða upplýsingar hann á að gefa [[Forseti hringir.]]um aðkomu sína að mögulegum eigendaskiptum á fjölmiðlum í landinu?
Það er rétt sem þingmaðurinn segir, þetta er náttúrlega ofboðsleg afturför þegar kemur að því að hafa eftirlit með valdi. Ráðherra ætlar að leggja niður þessa sjálfstæðu nefnd, sem er skipuð fólki víða að, og á að hafa eftirlit með því að ráðherra fari að þessum siðareglum og ekki bara það, heldur hafa frumkvæði að því að rannsaka, hafa samstarf við aðila erlendis og innan lands, finna betri leiðir og hefur meira að segja rödd inni á Alþingi og til ráðherra að leggja fram tillögur um að betrumbæta ýmsa hluti. Þetta á allt saman að fara burt, burt, burt. Burt með þetta. Burt með þetta allt saman. Ráðherra ætlar bara að taka þetta inn til sín og ráða þessu sjálfur eins og með allt annað. Varðandi þessi litlu orð, eins og kemur fram í 4. gr. frumvarpsins. „Í stað orðsins „formleg“ í 11. gr. laganna kemur: mikilvæg.“ Ég veit ekki hvað þetta þýðir. Annað, sem kemur fram í 5. gr. „Í stað orðanna „ráðuneyti hans“ í 1. mgr. 12. gr. laganna kemur: hann.“ Hvað þýðir það? Hvað mun [[Forseti hringir.]]það þýða þegar kemur að framfylgd og ákvarðanatöku og þegar kemur að því að gera hlutina? Og frumkvæðið, hver má hafa frumkvæðisréttinn o.s.frv.? Þetta eru allt ósvaraðar spurningar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Jóni Þór Ólafssyni fyrir prýðisræðu. Hann kom inn á 8. gr., sem fjallar um siðareglur, og 1. gr., sem fjallar um heimild ráðherra til að ákvarða um aðsetur stofnana. Ég vil aðeins bregða út af vananum áður en ég kem að andsvari og blanda mér í umræðuna sem var hér í síðasta andsvari milli hv. þm. Róberts Marshalls og hv. þm. Jóns Þórs Ólafssonar og benda á að í breytingartillögum með nefndaráliti meiri hluta hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar segir: „4. gr. orðist svo: 1. mgr. 11. gr. laganna orðast svo: Færa skal skrá um formleg samskipti og fundi, sem og óformleg samskipti ef þau teljast mikilvæg, milli ráðuneyta Stjórnarráðsins sem og við aðila utan þess.“ Þó nokkuð var fjallað um þessi samskipti í hv. stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, og meðal annars fyrir atbeina hv. þm. Birgittu Jónsdóttur; samtökin IMMI komu með mjög gagnlegar umsagnir sem leiddu til þessarar breytingartillögu. Að andsvari varðandi 1. gr. Ég veit að hv. þingmaður er mikill áhugamaður almennt um stjórnunarfræði og skipulagsfræði og talaði um að við værum að fara í átt til miðstýringar frá dreifstýringu. Ég deili þessum áhuga með hv. þingmanni en horfi á þetta þannig að við séum að færa saman vald og ábyrgð, að ábyrgð og vald fari saman. Hvað vill hv. þingmaður segja um þá fullyrðingu?
Herra forseti. Hv. þm. Willum Þór Þórsson bendir einmitt á að rætt hafi verið um þetta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd. Ég vildi að ég hefði aðgang að þeim umræðum. Ég er varamaður í nefndinni og hef ekki getað fylgt þessu máli eftir þar, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hefur gert það. Það hefði verið frábært ef ég og allir aðrir, núna eftir að hv. þingmaður nefnir þetta, og áður þegar við vorum að undirbúa okkur undir umræðu um þetta mál, hefðum bara getað farið á internetið og fundið þessar upptökur. Ókei, þingmenn segja: Já, við verðum að geta talað saman án þess að vera með pólitík í því og svona. En hvað með gestina sem koma? Þetta eru gestir sem eru að veita umsagnir um það hvernig þingmenn eigi að haga lagasetningu í landinu og við fáum ekki að sjá það. Ég sem þingmaður get ekki einu sinni fengið að sjá það. Það er mjög slæmt. Við þurfum að opna þessa nefndafundi. Þá getum við verið miklu betur undirbúin. Ég eltist ekki við nefndarfundi, eins og hv. þingmaður veit, ég eltist við málefni og ég get ekki gert það þarna. Varðandi vald og ábyrgð. Það er verið að færa vald inn á miðjuna á sama tíma er verið að eyðileggja, sparka út, óháða nefnd sem á að fylgjast með að þessu valdi sé beitt af ábyrgð. Það er það sem verið er að gera. Það er ekki gott.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég horfi á þetta sem stjórnarathöfn framkvæmdarvaldsins. Þá er mjög mikilvægt að þeir sem taka slíkar ákvarðanir hafi vald til þess og beri jafnframt ábyrgð á því. Ef við tökum fiskistofumálið sem dæmi, það hefur verið mikið til umfjöllunar, hefðu starfsmenn Fiskistofu, óháð því hvort þessi heimild hefði verið til staðar í lögunum eður ei, alltaf haft þá leið sem þeir fóru með kvörtun til umboðsmanns og lög um opinbera stjórnsýslu hefði alltaf þurft að virða. Hv. þingmaður kom inn á siðareglur þingmanna og kjarni í siðareglum er fræðsla og samráð, að það séu þessi viðmið. Í siðareglum þingmanna eru hátternisskyldur, 5. gr. Er ekki mikilvægast [[Forseti hringir.]]að við hv. alþingismenn fjöllum um og fræðumst og vinnum með þessar hátternisskyldur og siðareglur frekar en að einhver nefnd sé að [[Forseti hringir.]]túlka það hvort við förum eftir þeim eður ei?
Þessu var svarað á fundi í háskólanum, að það væri betra, þegar dæma á um það hvort menn séu að brjóta siðareglur, að óháður aðili geri það. Menn eiga ekki að setja sjálfum sér reglur ef hægt er að komast hjá því. Það er ekki góð regla að menn setji sjálfum sér reglur. Við þingmenn gerum það. Það eru margir sem þurfa að koma að því. Þjóðin á að sjálfsögðu að geta komið að því, á að lágmarki að geta stöðvað okkur ef við erum í einhverju bulli, að hafa málskotsréttinn sjálf, að kalla til sín mál sem við samþykkjum í þjóðaratkvæðagreiðslu. Þingmaðurinn virðist vera sammála því. Ef menn vilja minnka spillingu sem er skilgreind á þann veg að farið sé með almannavaldið í þágu sérhagsmuna, ef menn vilja minnka vanrækslu og ef menn vilja að betur sé farið með vald til hagsbóta fyrir okkur öll þá deila þeir valdi, þeir dreifa því. Þeir færa það ekki inn á miðjuna þar sem einn aðili getur tekið ákvarðanir og fengið á sig einhvers konar pólitíska skömm sem innan fulltrúalýðræðisins er hægt að keyra af sér í aðdraganda kosninga.
Forseti. Ég er í minni hluta í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og vil taka það fram varðandi þetta frumvarp, út af þeirri umræðu sem fram fór um breytingar á 11. gr. laganna, að því hefur margoft verið lýst yfir í ræðustól að minni hlutinn styður þá breytingartillögu sem er borin fram í meirihlutaálitinu. Ég held að það sé alveg ljóst en það er það eina sem við styðjum sem kemur að þessu máli. Hv. þingmaður er maður upplýsingar og gagnsæis sem er mjög svo áríðandi atriði í samtíðinni. Ekki síst þurfum við að passa okkur á því að upplýsingarnar séu ekki svo miklar og margbreytilegar að fólk týnist í frumskóginum. Þess vegna langar mig til að spyrja hv. þingmann hvað honum finnist um 6. gr. þessa lagafrumvarps sem er um breytingu á 17. gr. stjórnarráðslaganna. Þarna er boðið upp á eitt blæbrigðið enn um hvernig má haga skipulagi ráðuneyta. Það er verið að leyfa að sett sé upp einhver stjórnsýsluskrifstofa eða eitthvað slíkt sem gæti jafnvel átt að vera einhvers staðar annars staðar á meðan verið er að flytja stjórnsýsluna út úr menntamálaráðuneytinu. Hvað finnst honum um þetta fyrir fólkið í landinu sem þarf að nota stjórnsýsluna? Er þetta gott system?
Herra forseti. Ég hreinlega veit það ekki, ég hef ekki sett mig inn í þennan vinkil á þessu, það mundi taka mig ofboðslega langan tíma að setja mig inn í stjórnsýsluna eins og hún leggur sig. Ég mun einhvern tíma gera það, einhvern tíma mun ég þekkja það vel. Ég þekki það ekki í dag en það sem ég lagði aftur á móti áherslu á að gera í sambandi við þetta frumvarp - ég er ekki í nefndinni sem um það hefur fjallað, hv. þm. Birgitta Jónsdóttir hefur haft þann bolta - var að skoða siðareglurnar. Ég kafaði ofan í kjölinn á því hvað það varðar. En varðandi upplýsingarnar sem þingmaðurinn nefnir - nákvæmlega, það sem skiptir máli, og það kemur fram í frumvarpi stjórnlagaráðs, er að upplýsingar séu settar fram af stjórnvöldum á þann hátt að þær séu skiljanlegar, skýrar o.s.frv. Um leið og þú opnar upplýsingar jafnvel þó að þú gerir það ekki þannig, þó að þú gerir það þannig að menn geti unnið með þær, þá mun fólk í samfélaginu, sem hefur áhuga á því, byrja að vinna með þær upplýsingar og setja þær fram á skýran og aðgengilegan hátt fyrir fólk. Það hefur alltaf gerst þegar gögn hafa verið opnuð og mikil verðmæti hafa þá skapast. Munurinn á „data“ eða gögnum og upplýsingum er sá að gögnin eru ekki skiljanleg. En um leið og þú ert búinn að taka gögnin, raða þeim upp og setja þau fram á einhvern hátt þá ertu búinn að skapa skilning og skilningur er ofboðslega verðmætur. Þetta gerist og hefur alltaf gerst. Varðandi það sem nefnt var hér áðan, ég vildi bara grípa þann bolta, varðandi upptökur úr Stjórnarráðinu, þá held ég að það sé gott að það sé tekið upp, það eru alltaf strategískar ákvarðanir sem þarf að taka o.s.frv. Þú getur ekki sýnt það strax, en upptökurnar eiga að vera til staðar. Það gildir einu hvort taka þarf á ráðherraábyrgð sem varðar hegningu eða að þjóðin fái einhverjum árum síðar að sjá hvernig menn voru að stjórna - í Bandaríkjunum er miðað við 40 ár, það gæti verið styttri tími, en að þetta liggi frammi alla vega þannig að við getum lært af því þegar fram í sækir.
Forseti. Ég held að ég fari rétt með hvað varðar þessar hljóðupptökur á ríkisstjórnarfundi, sem ég var nú aldrei samþykk sjálf, að þær áttu að vera faldar í Þjóðskjalasafni í 30 ár, hægt að kalla það fram í sakamálum en annars átti það að vera geymt í 30 ár. Hv. þingmaður talar um siðareglur og nú skilst mér, í því rugli sem hér er í gangi varðandi þær eins og svo margt annað, að það sé ekki alveg klárt hvort siðareglur séu í gildi fyrir ríkisstjórnina eða ekki, hvort siðareglurnar frá síðustu ríkisstjórn séu enn í gildi eða ekki. Hver er skoðun þingmannsins á því? Mín skoðun er sú að þeir sem eiga að fara eftir siðareglum þurfi að koma að þeim, þeir þurfi að samþykkja þær sjálfir. Það sé ekki hægt að láta þær erfast frá manni til manns vegna þess að þetta er eitthvað sem hver og einn þarf að samþykkja fyrir sig. Þess vegna, eins og hv. þm. Ögmundur Jónsson hefur sagt, er smíðin við siðareglurnar miklu meira virði en smíðisgripurinn sjálfur.
Herra forseti. Það var rætt dálítið um þetta á málstofunni eða í fyrirlestrunum í háskólanum um daginn og siðareglur eru náttúrlega alltaf siðareglur. Þær eru bara í samfélaginu, þær eru í höfðinu á fólki og í hugum og hjörtum fólks, þar eru siðareglurnar til staðar. Það sem er verðmætt við að skrá þær niður og að þær liggi frammi er að það er hægt að benda á þær. Þú ert kominn með samantekt af siðareglum. Ég hef prófað að skrifa siðareglur fyrir félagasamtök og slíkt. Þú byrjar á því að finna siðareglur annars staðar, þig vantar lista, það er enginn með listann í hausnum þó að hann hafi siðferðisvitund, það er því gott að hafa listann fyrir framan sig og geta bent á hann. En það er líka gott að þegar listinn liggur frammi og almenn sátt er um þann lista - eins og til dæmis að menn eigi að forðast hagsmunaárekstra þegar þeir fara með vald o.s.frv. - þá er hægt að færa þær í lög, það er auðveldara að færa þær í lög. Við píratar erum með frumvarp til laga um sannleiks- og upplýsingaskyldur ráðherra gagnvart þinginu annars vegar og hins vegar að þingmenn skuli forðast hagsmunaárekstra; meðal annars það að ef þeir nota innherjaupplýsingar, í starfi sínu hér, sér til hagsbóta þá varði það fangelsi.
Forseti. Mig langar að byrja á því að hvetja alla þingmenn og þá sem fylgjast með störfum þingsins til að fara svolítið yfir ræðuna sem var hér á undan um siðareglur, sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson flutti rétt í þessu. Mér finnst það gríðarlega mikilvægt því að lítið hefur verið fjallað um nákvæmlega þennan anga frumvarpsins hér í þingsal. Það eru að sjálfsögðu mjög skiptar skoðanir um siðareglur því að það er jafnvel réttmæt gagnrýni að siðareglur ættu ekki endilega að erfast, en það ætti aftur á móti að vera fyrsta verk hvers þess sem tekur við embætti að tryggja að nýjar siðareglur eða fyrri siðareglur séu samþykktar og ekki sé neitt loðið í kringum það eða látið liggja í einhverri móðu eins og hefur verið núna með forsætisráðuneytið og siðareglur þær sem ráðuneytið starfar eftir. Ég vil taka undir orð þeirra sem hafa fjallað um þetta tiltekna frumvarp, um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, að hér erum við að horfa upp á mjög mikla afturför að mörgu leyti. Frumvarpið er mjög margslungið og fjallar ekki einvörðungu um það sem mest hefur verið rætt, sem er 1. gr. frumvarpsins. Þetta er afturför af því að við erum að hverfa inn í tímann sem var, hefðin fyrir hrun á síðasta kjörtímabili, en eftir hrun var gert töluvert mikið í því að viðhafa meira gagnsæi og búa til ábyrgðarkeðjur innan stjórnsýslunnar. Mér sýnist mikið af því starfi, sem að sjálfsögðu var nýtt og fyrir vikið ekki búið að hefðahelga, vera að fara forgörðum, því miður. Mig langar líka að vísa í orð, mér finnst það mjög mikilvægt af því að ég er mikill áhugamaður, sem og Píratar, um að vita nákvæmlega hvernig lög eru búin til, hvernig nákvæmlega lögum er breytt. Það þarf að koma upp einhvers konar kerfi eða forriti, nú þegar er hægt að gera þetta með því að bera saman lög, en oft eru lagabálkarnir mjög flóknir. Ég minnist þess þegar breytingar á frumvörpum um upplýsingalög komu hér inn á þingið þá voru einmitt töluvert miklar breytingar á orðalagi sem gjörbreyttu í raun og veru eðli frumvarpsins. Því er svo mikilvægt að hafa alltaf í huga varðandi lagasetningu og breytingar á lögum sérstaklega, sem koma úr ráðuneytunum til þingsins, að djöfullinn liggur í smáatriðinu, þó maður noti kannski annað orðalag, maður þarf að huga sérstaklega að smáatriðinu, þeim eina bókstaf sem er breytt. Ég vil fyrir mína parta vita hvað er í lagapulsunni. Ég vil vita nákvæmlega hvað er í lagapulsunni, einfaldlega vegna þess að ef enginn vill vita hvað er í pulsunni eða hvernig lögin eru samsett, þá getum við ekki fengið betri pulsur eða betri lög. Og ef pulsan er með svo slæmt innihald að enginn mundi vilja borða hana ef fólk vissi um innihaldið, þá er eitthvað meiri háttar mikið að. En mér finnst þetta góð myndlíking og hef heyrt hana oft áður varðandi lagapulsurnar. Svo að því sé til haldið til haga þá tel ég að þetta frumvarp sé einmitt ekki til þess að hjálpa til við að vita hvert innihald lagapulsunnar er. Ein leiðin til að gera betri lög er að vita um grunn þeirra og anda, en síðast en ekki síst nákvæmlega um hvern einasta bókstaf, hvert einasta orð, hverja einustu setningu og þær breytingar sem á þeim verða, einfaldlega vegna þess að einn lagabókstafur getur breytt gríðarlega miklu fyrir þess vegna alla í landinu, því að allir búa við lög og þurfa að fara eftir þeim. Mig langar í þessu samhengi að benda jafnframt á, svo því sé haldið til haga ef það hefur ekki komið nægilega skýrt fram í ræðu minni, að þó svo það sé ekki tekið með í nefndarálit minni hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar mikilvægi þess að styðja við breytingu á liðnum er fjallar um skráningu upplýsinga, þá tökum við að sjálfsögðu heils hugar undir þær breytingar, enda kom það fram mjög snemma þegar rætt var við ráðuneytið, um leið og þetta var kynnt í raun og veru fyrir stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd, að mistök höfðu verið gerð. Ástæðan fyrir því að ég tók eftir þessum mistökum, það var nú upprunalega hv. þm. Róbert Marshall sem benti mér á þetta, ég og fleiri fórum síðan að skoða þetta betur og þar var um smávægilega orðabreytingu að ræða sem hefði mjög mikil áhrif ef því hefði verið viðhaldið. Þess vegna er svo mikilvægt, forseti, svo gríðarlega mikilvægt að alltaf þegar við erum að breyta lögum að ferlið í kringum það sé vandað og okkur þingmönnum sé gefinn nægilegur tími til þess að fara yfir allar breytingar í nánu samstarfi við grasrótarsamtök, einstaklinga og aðra aðila sem eru mjög vel inni í viðkomandi málaflokki. Í ljósi þess að við erum að tala um orðalag og ýmiss konar lög þá finnst mér vera mikil tilhneiging að breyta orðalagi á þann hátt að erfitt er að sjá það, tilhneiging sem kemur úr ráðuneytunum. Ég legg því til, forseti, að hafin verði sú vinna og sú venja að það sé algert gagnsæi um það hver skrifar hvaða hluta laganna sem við fáum til umfjöllunar í Alþingi. Mér finnst það mjög mikilvægt. Það hefur aukist að brugðist hefur verið við þeim kröfum hjá annarri stjórnsýslu í heiminum og mér finnst ekkert að því að við vitum hvað hver skrifar í lögunum sem við eigum að fjalla um. Ég hef orðið þess áskynja að það er líka tilhneiging til þess að skilja ekki alveg hjá mörgum ráðherrum mikilvægi lagabókstafsins af því að við búum hér við bókstafstrú á lögum. Það er þannig að lögin eru túlkuð út frá bókstaf en ekki út frá anda laganna. Þetta var gagnrýnt mikið í kringum uppgjörið í kjölfar hrunsins. Til dæmis talaði einn tiltekinn ráðherra hér, hæstv. umhverfisráðherra, um að milda orðalag í lögum, að milda orðalag í lögum án þess að kæmi nokkur haldbær skýring fyrir því. Til hvers? Hver er tilgangurinn með að milda orðalag í lögum? Maður skilur ekki svona hugmyndafræði. Mig langar síðan að nota tækifærið, fyrst við erum að tala um þessi litlu atriði, og segja að mér finnst allt of algengt að fram komi verulega miklir gallar í lögum og túlkun á lögum. Til dæmis hefur komið fram að fjölmiðlalögin, sem eiga að fjalla um gagnsæi á eignarhaldi um fjölmiðla, eru ekki nægilega sterk af því að ekki er hægt að fá upplýsingar um það hver lætur viðkomandi aðila sem kaupir fjölmiðil fá til dæmis lán til að geta fjárfest í fjölmiðli. Mér finnst að bregðast þurfi við slíku miklu hraðar. Þegar fram kemur að gallar eru í lögum þá eigum við að bregðast við lagagöllum samstundis. Það er ekki mjög flókið. Við þyrftum að setja í gang eitthvert slíkt ferli í staðinn fyrir að fara í svo róttækar afturfarsbreytingar eins og þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands felur í sér.
Forseti. Þingmaðurinn talaði um það hve miklu máli skipti að menn vissu hvað þeir væru að gera þegar lög væru sett. Mér heyrist á henni að henni líki það ekki vel að líkja lagasetningu við pylsugerð en við sem setjum lögin viljum samt helst hafa það þannig að ekki sé verið að fela neitt í þeirri gerð, í lagagerðinni; menn segja stundum að verið sé að fela eitthvað í pylsugerðinni, samt finnast mér pylsur almennt mjög góðar, þannig að ég hef ekki miklar áhyggjur af því. Mig langar að spyrja hv. þingmann, og það er ekki bara þetta frumvarp sem er þannig, þó að það sé stundum kallað skólabókardæmi um eitthvað: Aðalatriði þessa frumvarps virðist vera 1. gr. um að ráðherra ráði einn hvar setja megi niður stofnanir, hvar þær eigi að vera staðsettar, en með í för er fullt af öðrum farþegum, það eru alls konar farþegar í þessu frumvarpi. Það verður til þess, finnst mér, og mig langar til að spyrja hv. þingmann hvort hún deili þeirri skoðun ekki með mér, að það er ekki fyrr en eftir mjög ítarlega umræðu að í ljós kemur hve mikið fylgir með. Ég verð að segja að frá mínum bæjardyrum séð er þetta mikill galli. Mér finnst að huga þurfi sérstaklega að þessu - þetta hefur komið fyrir fyrr. En hvað finnst henni um þessa aðferð?
Forseti. Ég er ekki hrifin af þessari aðferð og hún stríðir í raun gegn öllu því sem ég stend fyrir sem þingmaður og talsmaður aukins gagnsæis um lagasetningu. Mér finnst mjög vont þegar verið er að setja það sem maður gæti kallað einhvers konar laumufarþega með í lagasetningu. Maður hefur oft séð þetta. Ég gleymi því ekki fyrst þegar ég kom inn á þing og einhver var að tala um bandorma og önnur skrýtin orð um lög, þar sem verið væri að flétta saman einhverri rosalegri hrúgu af lögum og engin leið að fylgjast með því nákvæmlega hvað var í þessum bandormslagasetningum. Ég óttast það - einmitt út af því að við höfum ekki talað um allar greinarnar, eðlilega hefur fókusinn verið á 1. gr. - að hér séu að fara í gegn lög, eins og kom fram í ræðu minni, þar sem farið sé með mjög marga hluti aftur á bak. Ég vona bara að við getum fengið að fresta þessari lagasetningu og farið betur yfir álitaefni, sérstaklega í kringum siðareglurnar. Sem betur fer var tekið tillit til breytingartillögu varðandi upplýsingakaflann, en það var bara út af því að svo vildi til að það voru nokkrir þingmenn sérstaklega með fókus á það að leita alltaf eftir öllu í lögum um upplýsingalög. Þannig að ég tel mjög brýnt að miklu nánar og ítarlegar sé farið yfir allar hinar greinarnar. Ég hef áhyggjur af því bara almennt sé að við séum að samþykkja lög hér á Alþingi sem eru með alls konar tilbera í sér.
Forseti. Ég held að við deilum nokkuð skoðunum í þessu, ég og hv. þingmaður. Mig langar þó að biðja hana að útskýra fyrir mér eitt atriði sem hún nefndi, af hverju það ætti að vera betra. Hún segir: Við þurfum að fá að vita hverjir skrifa lögin. Það hefur farið gífurlega í taugarnar á mér þegar sagt er að þessi eða hinn hafi skrifað lögin. Það eru náttúrlega þingmenn sem samþykkja lögin. Við hljótum, jafnvel þó við fáum eitthvert flókið atriði fyrir okkur, alltaf á endanum að vera ábyrg fyrir því sem við samþykkjum. Þó að djöfullinn leynist í smáatriðunum þurfum við líka að takast á við það og afla okkur þeirra upplýsinga sem með þarf. Hv. þingmaður bendir oft á atriði sem mér eru ekki alveg augljós en svo ef þau eru útskýrð fyrir mér þá skil ég það betur. Auðvitað skil ég vel að það skipti máli að LÍÚ skrifi ekki fiskveiðistjórnarlögin. En það breytir því ekki að á endanum ber Alþingi ábyrgð á því sem frá því fer. Ef hún gæti aðeins útskýrt þessa hugsun sína svolítið betur fyrir mér.
Forseti. Það er einfaldlega þannig að maður er einmitt meðvitaður um að LÍU og aðilar í fjármálageiranum til dæmis hafa komið að því að veita ráðgjöf eða skrifa ákveðna hluta lagasetningar sem eftirlit með þeim tilteknu aðilum féll undir. Það hefur komið fram að þannig hafi málum verið háttað. Þess vegna finnst mér mjög mikilvægt að maður viti hver skrifar hvað þó svo að við á Alþingi berum á endanum fulla ábyrgð á því sem er samþykkt hér, í það minnsta ef maður situr á græna takkanum. Þá getur maður fylgst sérstaklega með þeim hluta laganna og látið sérfræðinga kanna sérstaklega þann hluta laganna, að ekki sé verið að setja grá svæði inn í lögin sem gætu gagnast þeim sem fengnir voru til ráðgjafar án þess að maður viti af því. Í öllum skuggum getur þrifist spilling. Ég er ekki að segja að spilling þrífist alltaf í skuggum, en möguleikinn á því er alltaf fyrir hendi. Þess vegna er ég mikill talsmaður gagnsæis. Ég er líka talsmaður þess að við færum hið raunverulega lagasetningarvald meira til Alþingis og að við höfum miklu frekari aðkomu að því og hér fari fram grunnvinnan að lagasetningu. Ég geri mér grein fyrir því að það er ekki hægt í öllum málum á meðan við erum með svona stjórnskipan, en í þeim málum sem æskilegt er að séu unnin í þverpólitísk sátt ættum við í miklu meira mæli að vinna að því hér og hafa nefndarstarfið og vinnuna í kringum það opið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Birgittu Jónsdóttur fyrir prýðisræðu. Hv. þingmaður kemur oft að hlutum sem vilja gleymast í umræðunni, eru síður ræddir eða eru kannski ekki alveg umfang umræðunnar; 1. gr. hefur til dæmis verið svolítið áberandi í umræðunni hér. En hv. þingmaður ræddi hér aftur um að um afturför væri að ræða með lögin í heild sinni eins og ég skildi það, að verið væri að fara aftur í sama farið svo að ég endurtaki hennar orð; djöfullinn liggur í smáatriðunum, sagði hún, og líkti lagasetningu við pylsugerð. Ég ætla nú ekki að dvelja við það. Hér er um að ræða frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráðið. Ég hef nálgast málið út frá þeim meginmarkmiðum frumvarpsins að auka sveigjanleika í stjórnsýslunni, í því sem snýr að skipulagi og stjórnun mannauðs. Ef við höldum okkur við túlkun hv. þingmanns varðandi afturför þá nefnir hún í því samhengi 6. gr. laga um Stjórnarráð Íslands og það er upphafsgrein í III. kafla sem fjallar um ríkisstjórn og samhæfingu starfa á milli ráðherra o.s.frv. Ég fæ ekki betur séð - af því hv. þingmaður nefndi hrunið og skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis, þar sem talað var um skort á formfestu - en að hér sé þvert á móti verið að skýra betur þá lagagrein og auka á formfestu. Getur hv. þingmaður farið yfir það?
Forseti. Ég var nú reyndar ekki að tala um 6. gr., en það er ágætt að vekja athygli á henni; ég var bara alls ekki að tala um 6. gr.
6. gr. …
- Já. Ég var sérstaklega að tala um siðareglurnar, að það sé gríðarlega mikilvægt að siðareglurnar verði ekki háðar duttlungum eins aðila eða einnar skrifstofu, heldur séu þær í formfestu sem lýtur að því að það sé ákveðinn grunnur. Það er ákveðinn grunnur, við erum öll sammála um það hvað er siðlegt, alla vega á hverjum áratug og stundum öldum saman. Síðan fer að skapast mjög mikill vafi um siðareglur þegar þær eru ekki formfestar strax eins og hefur verið núna. Siðareglur voru settar fyrir forsætisráðuneytið á síðasta kjörtímabili og svo hefur maður ekki getað fengið skýr svör um hvort þær siðareglur séu í gildi eða hvort aðrar siðareglur séu að koma. Það er mjög vont fyrir stjórnsýsluna. Ég er mjög hlynnt því varðandi siðareglur að formfesta þær á þann hátt sem hefur komið fram í tveimur frumvörpum sem hv. þm. Jón Þór Ólafsson hefur lagt fram, sem er lögbinding á sumum þeim þáttum er lúta að siðlegu framferði í opinberum störfum; mér finnst mjög mikilvægt að við tökum það hér til umræðu í samhengi við alla þessa umræðu um siðareglur. [[Forseti hringir.]]Siðareglur einar og sér, ef það fylgir því engin afleiðing að framfylgja þeim ekki, eru bara skrumskæling á siðferði.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni svarið. Ég var í spurningu minni ekki að ræða um siðareglurnar sem slíkar, sem er 8. gr. lagafrumvarpsins, heldur var ég að ræða 2. gr. frumvarpsins sem við erum að ræða. Hv. þingmaður kom svo vel inn á það í ræðu sinni, hún var að ræða afturför og hrunið, að það skorti formfestu hér, og það var meðal annars niðurstaða í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Í því ljósi að um afturför sé að ræða þá fór ég í lög um Stjórnarráð Íslands og þar er III. kafli 6. gr., sem 2. gr. í frumvarpinu hefur áhrif á. Ég fæ ekki betur séð en hér sé þvert á móti verið að skýra og bæta formfestuna. Við hv. þingmaður erum saman í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd og ræddum við mikið um þessi gildislægu hugtök, mikilvægi, hvað er mikilvægt og hvað er síður mikilvægt, og alla afmörkun - um leið og við förum að afmarka mikið í lögum þá er tilhneiging til að eitthvað falli á milli þilja ef við getum orðað það þannig. Við vorum að kljást við þessi hugtök og þess vegna meðal annars fylgir breyting nefndarálitinu, og bæði meiri hluti og minni hluti voru sammála um að gera þá breytingu. Ég fæ ekki betur séð en við séum að auka á formfestuna og útskýra hlutina betur með þessari breytingu í frumvarpinu sjálfu, ef hún gæti bent mér á hvernig hún fær séð að um afturför sé að ræða.
Forseti. Ég hef kannski ekki verið nægilega skýr í máli mínu. Ég var ekki að ræða um einstakar greinar heldur um frumvarpið í heild. Það getur vel verið að í 2. gr. séu ákvæði sem eru til bóta. Ég er ekki að segja að frumvarpið allt sé ónýtt, það eru bara mjög margir þættir í því sem ég mundi vilja að við gæfum okkur betri tíma til að fara yfir. Það sem gerist alltaf hér í þingsalnum, sem er svo gott, og þess vegna er mjög gott að eiga umræður um flókin frumvörp - það kemur oft ekki einu sinni fram á nefndarfundum út af því að maður er kannski með mjög sértækan sjónarhól í þeirri vinnu og veltur oft á því hverjir eru á fundunum og hverjir eru í nefndinni. Það er þess vegna svo gott að koma hér inn í þingsal og eiga þessar samræður þar sem fram koma ábendingar, hvort sem er frá minni hluta eða meiri hluta, sem hafa oft og tíðum orðið til þess að ég hef kannað hlutina betur og skipt um skoðun. Það er bara þannig. Umræðurnar í þingsal skipta því gríðarlega miklu máli. Nú ætla ég að leggjast aftur yfir þessa tilteknu grein, mjög ítarlega, fara yfir hana og kanna hvort hún sé hluti af frumvarpinu sem er afturför eða framför. Það eru aftur á móti hlutir í frumvarpinu sem mér finnast vera afturför, þar á meðal finnst mér sumt í því sem lýtur að siðareglunum vera afturför. Mér finnst alltaf hættulegt að setja meiri miðstýringu á valdið í staðinn fyrir að dreifa því. Þeim mun meiri þjöppun sem er á valdi, því meiri hætta er á að einhver, ekkert endilega þeir sem eru við völd í dag, heldur einhver í framtíðinni, geti misbeitt því mikla valdi sem komið er á hendur þess aðila. Ég hef áhyggjur af slíkri stjórnarfarsþróun.
Forseti. Þetta er önnur ræða mín um þetta mál og margt hefur verið sagt hér. Ég vil í upphafi ræðunnar geta þess - við höfum talað um farþega með stóru breytingunni, 1. gr., sem er sú að flytja Fiskistofu, við höfum talað um farþega sem eru með í þessu frumvarpi - og leggja áherslu á að það er ekki eins og það hafi farið gersamlega fram hjá okkur í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd þó að kannski mætti halda það af umræðunni sem hér hefur orðið og jafnvel af því sem ég sjálf hef sagt hér. Það var vissulega ekki þannig og ég hreyfði strax þeim breytingum sérstaklega sem eru í 6. gr. frumvarpsins um 17. gr. laganna, um að hægt sé að setja upp einhverja sérstaka stjórnsýsluskrifstofu, taka hana út úr aðalskrifstofu ráðuneytis. Ég nefndi það sérstaklega í nefndinni að mér fyndist þetta ruglingslegt og setti það einmitt í samhengi við það sem hefur komið fram í umræðum að annars staðar er verið að gera allt aðra hluti, til dæmis að setja á stofn menntamálastofnun. Þar er verið að færa stjórnsýsluverkefni út úr ráðuneytinu og á síðasta kjörtímabili var mikið gert í því að færa sérstök stjórnsýsluverkefni inn í sérstakar stofnanir. Ég sagði það á nefndarfundum og segi það hér enn að ég tel að fara þurfi yfir þetta svið allt saman og gera það þannig úr garði að það liggi nokkuð ljóst fyrir hvernig stjórnsýslunni í landinu er háttað. Það er ekki okkar vegna, það er vegna fólksins, fólksins sem þarf að nota stjórnsýsluna. Mér finnst einmitt þetta sem kemur fram í 6. gr. frumvarpsins og líka það, miðað við þær breytingar sem eru að verða til dæmis á þessari menntamálastofnun sem er nú ekki búið að leiða í lög, þó að mér skiljist að hún sé komin í einhverja fúnksjón, þ.e. þessar breytingar bera svolítið keim af því að verið sé að breyta þessu fyrir embættismannakerfið, fyrir ráðuneytin, svo þetta sé þægilegt fyrir ráðuneytin eða ráðherrann og draga megi úr kostnaði, sem alltaf er gott en það má ekki fara heldur út í öfgar. Við megum ekki gleyma því að stjórnsýslan öll er ekki til fyrir embættismennina, hún er ekki til fyrir ráðherrana, hún er ekki til fyrir þingmennina, hún er til fyrir fólkið í landinu og þess vegna þarf að liggja skýrt fyrir hvernig það á að geta notað þessa stjórnsýslu. Eftir því sem umræðu um frumvarpið vindur fram kemur æ meira í ljós að frumvarpið er allt afturhvarf. Það er afturhvarf til gamalla starfshátta, sem reyndar, því miður, einkennir svolítið það unga fólk sem nú er í forustu fyrir landinu, að í stað þess að koma með nýja og ferska sýn á það hvernig á að stjórna landinu, þá virðist það horfa til baka. Það saknar þess þegar þingið var meira og minna, má ég segja og orða það þannig, undir hælnum á framkvæmdarvaldinu og það tekur til baka, eins og verulega var farið yfir hér í gær, ýmislegt sem reynt var að gera á síðasta kjörtímabili þegar við tölum um sóknaráætlunina til dæmis. Nefnd var hérna í gær sú lýðræðistilraun sem var gerð með stjórnlagaþinginu, sem þeir flokkar náttúrlega sem nú eru hér við stjórn hömuðust gegn eins og mest þeir máttu. En ég vil kalla það eina merkustu lýðræðistilraun sem gerð hefur verið hér á landi og kannski þó víðar væri leitað, þ.e. allt stjórnarskrármálið á síðasta kjörtímabili. Ég vil líka segja, fyrst ég er komin inn á það mál, að ég held að við eigum þar inni mikla fjárfestingu, við eigum þar mikla vinnu sem ég held að komi til með að verða notuð og komi þjóðinni að miklu gagni, vonandi ekki innan of langs tíma, og verið er að vinna að því máli. Mér finnst það líka merkilegt að í þessari umræðu hafa komið fram svolítið merkilegar setningar. Vald er viðbjóður, sagði einn þingmaður hér. Ég vil ekki segja að vald sé viðbjóður vegna þess að við komumst náttúrlega ekki hjá því að einhver hafi vald, en það skiptir miklu máli að þeir sem fara með vald beri eiginlega óttablandna virðingu fyrir því valdi. Þeir eiga ekki bara að bera virðingu fyrir því, þeir eiga að bera, ég vil segja óttablandna virðingu fyrir því vegna þess að það verður þá til þess að þeir fara kannski vel með valdið. Það skiptir meginmáli að valdhafar fari vel með vald en það er því miður ekki það sem við sjáum hér í dag. Annar þingmaður sagði að lýðræðið væri lífsstíll og það finnst mér flott setning. Það er einmitt það sem maður hefði kannski óskað að unga fólkið sem fer með stjórn landsins og hefur ekki verið í þeirri stöðu áður, ekkert þeirra, hefði átt að hafa í huga frekar en fara aftur á bak og vera með valdfrekju eins og einhver kallaði það hér í gær. Mig langar aðeins í lokin að koma inn á umræðuna um siðareglurnar. Ég hef stundum sagt að ekki þurfi að skrifa niður siðareglur, og auðvitað er það í hálfkæringi sagt að ég hef nefnt að siðareglurnar eigi að vera í höfðinu á fólki, þær eigi ekki að vera á blaði. Auðvitað er það í hálfkæringi sagt, en vissulega er nauðsynlegt að skrifa niður siðareglur. En ég held líka að það skipti verulegu máli að við áttum okkur á því að siðareglur eru ekki lög. Þess vegna verður hver og einn að koma að gerð siðareglnanna. Ef svo er ekki, tökum dæmi, nefnt hefur verið hér áður að ekki sé alveg ljóst hvort siðareglur séu í gildi hjá ríkisstjórninni, af því að ljóst er að núverandi ríkisstjórn hefur ekki sett sér siðareglur, og þá hefur spurningin vaknað hvort siðareglur sem síðasta ríkisstjórn setti sér séu í gildi. Ég tel eiginlega að það megi ekki verða þannig. Ef við þingmenn setjum okkur siðareglur á þessu þingi, á þessu kjörtímabili, þá held ég að hvert þing verði að samþykkja þær siðareglur fyrir sig. Þess vegna held ég að hver ríkisstjórn, þó það séu sömu siðareglur og gamla ríkisstjórnin var með og eru í þinginu sem gamla þingið var með, þá skipti það meginmáli að allir komi að, hver og einn og segi: Já, fyrir mig, ég samþykki þetta. Siðareglur eru ekki lög. Það er kannski einhver hluti siðareglna sem hægt er að færa í lög en svo má líka passa sig á að færa ekki í lög einhverja hluti sem ekki er hægt að staðreyna. Það er mikill munur á lögum og siðareglum. Hver og einn sem ætlar að fara eftir einhverjum siðareglum verður að samþykkja þær sjálfur þó að hann hafi kannski ekki smíðað þær sjálfur.
Herra forseti. Ég vil byrja á að þakka hv. þingmanni fyrir áhugaverða og upplýsandi ræðu. Mig langar að eiga orðastað við hv. þingmann vegna þess að hún situr í nefndinni sem hefur haft þetta mál til skoðunar og þekkir því mun betur til umræðunnar sem þar hefur verið en ég. Mér finnst það gríðarlega áhugaverður og ekki síður mikilvægur punktur að velta því fyrir sér fyrir hvern stjórnsýslan er. Mér finnst það hreinlega vera grundvallaratriði í þessu og er hjartanlega sammála því að hún er ekki fyrir embættismennina heldur fyrir fólkið í landinu. Það kom fram í máli hv. þingmanns að 6. gr. þess frumvarps sem við ræðum sé ruglingsleg. Ég er alveg sammála því og ég get ekki séð þegar ég les hana hvert er verið að fara með þessari breytingu, þ.e. ég á erfitt með að sjá fyrir mér lokapródúktið sem kemur út úr þessari breytingu. Mig langar því að spyrja hv. þingmann hvort hún telji að 17. gr., eins og hún stendur í núgildandi lögum, sé betri, en þar segir, með leyfi forseta: „Ráðherra skal skipuleggja ráðuneyti sitt með því að skipta því upp í skrifstofur og skal hverri skrifstofu stýrt af skrifstofustjóra undir yfirstjórn ráðuneytisstjóra.“ Ég spyr hvort það sé kannski bara betra að vera ekkert að breyta þessu.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir spurninguna og vangaveltur í þessu sambandi. Já, ég held að það sé þannig. Segir ekki í máltækinu að oft sé betur heima setið en af stað farið? Ef við vitum ekki hvert breytingar leiða okkur - við megum náttúrlega ekki fara með þetta í þær öfgar að við breytum aldrei neinu, ég er kona breytinga og vil gjarnan breyta og stundum held ég að það sé gott að vera svolítið köld í því að breyta. En stundum er íhaldssemin betri, til dæmis í þessu tilfelli. Nú er nýbúið að breyta stjórnarráðslögunum, þeim var breytt 2011. Þá stóðu menn á öndinni yfir því að breyta ætti þeim lögum, en þau höfðu verið sett árið 1970 svo að ég taldi nú allt í lagi að fara yfir 40 ára gömul lög. En núgildandi lög eru sem sagt frá 2011. Ég tel að betur sé heima setið en af stað farið í þessu efni og sérstaklega ef hv. þingmaður les greinargerð og athugasemdir við þessa grein, sem er langt og mikið mál og eiginlega alveg óskiljanlegt, virðulegi forseti. Menn eru komnir inn með úrskurðarnefndir og eitt og annað. Ég tel það beinlínis óráð að breyta þessu á þessu stigi.
Hæstv. forseti. Ég þakka fyrir svörin og verð að taka undir það að ég vil gjarnan sjá ýmsar breytingar, en ég er samt ekkert sérstaklega hrifin af breytingum breytinganna vegna; það þarf að vera einhver tilgangur, við þurfum að vera að færast einhvern veginn í átt að betra stjórnkerfi. Mig langar í þessu seinna andsvari mínu að koma aðeins inn á siðareglurnar því að ég held að þar sé líka um gríðarlega mikilvægt mál að ræða, einmitt vegna þess að traust og tiltrú almennings á Íslandi til stjórnvalda er ekki sérlega mikið. Ég held að þá sé bara vægt til orða tekið. Mér finnst það slæmt. Ég held að það geti haft slæmar afleiðingar, bæði til skamms tíma og eins til langs tíma, því að ég er hrædd um að þetta geti grafið undan trú fólks á lýðræðinu. Þess vegna finnst mér rosalega mikilvægt að við ræðum það hvernig við getum öðlast þetta traust. Ég er alveg sammála því að siðareglur séu ekki lög. Traust á stjórnsýslunni krefst virkra aðgerða til þess að tryggja og sýna að unnið sé gegn hvötum til spillingar. Þá er ekki nóg að allir séu bara sammála um að spilling sé vond. Ég vil því spyrja hv. þingmann hvort hún sé ekki sammála mér í því að þess vegna sé slæmt að færa það til eins manns, þ.e. hæstv. forsætisráðherra, að fara með það vald að túlka og gefa leiðbeiningar um siðareglur. Verðum við ekki að hafa þetta á breiðari grunni en að fela þetta í hendurnar á einum manni, hversu mikla mannkosti sem hann annars gæti haft?
Virðulegi forseti. Ég er sammála því. Þetta er gífurlega mikilvægt mál og ég held að það hafi verið rætt fyrr í þessari umræðu að eitt af átta eða níu bindum rannsóknarskýrslunnar stóru var einmitt um siðferðisleg málefni, ef ég má orða það svo. Þannig að vissulega skiptir það gífurlega miklu máli og það var verið að svara því þegar þetta var fært inn í stjórnarráðslögin árið 2011. Mér finnst þingmaðurinn koma inn á atriði sem mér finnst skipta máli. Hún segir í lokin: Er ekki vont að færa þetta yfir til eins manns eða einnar manneskju sama hversu góð sú manneskja er? Það er einmitt það sem skiptir máli. Það er alveg sama þó að hér sæti á forsætisráðherrastóli manneskja sem væri með geislabaug, það skiptir ekki máli vegna þess að einhver kemur á eftir. Við getum ekki sett lög og sagt svo að við treystum ekki þessum forsætisráðherra fyrir því að hafa hlutina þannig. Það skiptir engu máli, virðulegi forseti. Það sem skiptir máli, þegar við setjum lögin, er að við aftengjum þau fólki og að setja eigi það í hendur einnar manneskju að hafa yfirumsjón með siðareglum - án þess að það sé útfært nánar hvernig á að gera það, eins og einn gestur sem kom fyrir nefndina benti á - er líka óráðlegt. Það er margt óráðlegt í þessu frumvarpi, virðulegi forseti.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Ég þóttist vita að maður kæmi ekki að tómum kofanum þegar að þessum málum kæmi hjá hv. þingmanni. Hún var ásamt mér þátttakandi í þeirri lagasetningu á síðasta kjörtímabili sem hér er verið að breyta, þ.e. núgildandi lögum um Stjórnarráð Íslands frá 2011. Það var reyndar mjög skemmtileg vinna, það rifjaðist upp fyrir mér í morgun þegar ég fór í gegnum það ferli að í allsherjarnefnd voru mjög góðar umræður um þessi lög og auðvitað höfðu menn til hliðsjónar rannsóknarskýrslu Alþingis og það sem úrskeiðis fór í aðdraganda hrunsins þegar við vorum að fara yfir þetta. Nefndin lagði til fjölmargar breytingartillögur. Það sem er hins vegar jákvætt þegar maður skoðar umræðuna sem fram fór á þeim tíma að það er þá skjalfest, bæði í ræðum hæstv. forsætisráðherra og svo í greinargerðinni með þeim lögum sem nú eru til umfjöllunar, að það var innantómt orðagjálfur hjá hæstv. forsætisráðherra, þáverandi hv. þm. Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni, vegna þess að gagnrýnin á það að verið væri að flytja vald frá löggjafarvaldi til framkvæmdarvaldsins er bara orðin tóm af því að nú er nákvæmlega verið að gera það. Mig langar til að biðja hv. þingmann að lýsa upplifun sinni af því, hvort þetta sé ekki ótrúleg hræsni þegar menn verða vitni að því í þessari umræðu að menn meintu ekkert með þeirri gagnrýni sem fram kom á lögin á þeim tíma, það er greinilegt.
Virðulegi forseti. Jú, það var mjög skemmtileg og merkileg vinna sem fram fór í allsherjarnefnd þegar við fórum í gegnum stjórnarráðslögin. Það var mjög mikil vinna. Ég minnist þess að nefndin hafði miklar og alls konar skoðanir og ég minnist þess líka að við vorum, fannst mér, stundum í togstreitu við embættismennina, embættismennirnir vildu hafa þetta einhvern veginn, við vildum hafa þetta öðruvísi. Við þurftum svolítið að slást fyrir því og náðum auðvitað okkar fram. Stundum var sagt að við værum að fara of geyst, sem embættismönnunum fannst ekki nógu íhaldssamt væntanlega, eða þeir vildu halda einhvern veginn öðruvísi utan um þetta. Ég man einmitt þegar ég hef verið að rifja það upp núna þegar þetta frumvarp kom inn, þá var mér ofarlega í huga togstreitan sem nefndin var í við embættismennina, sem voru náttúrlega að svara fyrir frumvarpið eins og það var lagt fram. Þess vegna fannst mér ýmislegt sem kom fram í þessu frumvarpi vera það að nú væru embættismennirnir að ná vopnum sínum á ný. Um hræsnina í málflutningnum sem var um stjórnarráðsfrumvarpið þá, jú, vissulega, það var náttúrlega barnaleikur, því þá var sagt að forsætisráðherra ætti að ráða einhverju í staðinn fyrir allt ráðuneytið og menn sögðu að verið væri að færa allt á hendur forsætisráðherra. En núna erum við með forsætisráðherra sem beinlínis tekur til sín með lagasetningu að færa stofnanir, að gera þetta, ráða siðareglum. [[Forseti hringir.]]Þetta er náttúrlega bara hlægilegt, virðulegi forseti, eða nota mætti verra orð.
Virðulegi forseti. Í síðara andsvari mínu langar mig að spyrja um þá hugmynd að hægt sé að flytja störf og stofnanir eitthvert, og nota bara sem dæmi starf alþingismannsins sem ég hef nú gegnt um sex ára skeið. Maður verður fljótlega þess áskynja í þessu starfi að maður er aldrei kominn heim úr vinnunni, maður er eiginlega alltaf í vinnunni. Þetta er þannig starf að það er eiginlega meira hlutverk en starf. Þessu hlutverki þegar maður hefur á annað borð tekið það að sér lýkur aldrei. Það er ekki þannig að menn fari í frí út í heim og séu lausir undan því sem fylgir þessu starfi. Maður er alltaf nettengdur, alltaf með símann á sér, alltaf að svara einhverjum spurningum eða eiga í einhverjum samskiptum. Nýjasta tæknin í nettengingum, samfélagsmiðlar og annað slíkt, hefur gert það að verkum að starfið hefur tekið miklum breytingum. Ég held að við sem gegnum því í dag séum í miklu meiri samskiptum við til dæmis kjósendur en áður tíðkaðist og menn séu almennt að afkasta mun meiru en nokkurn tímann hefur áður verið gert. Þess vegna áttar maður sig á því að starfinu sem er fyrir utan það sem gerist hér í salnum getur maður sinnt í rauninni hvar sem er. Auðvitað er það þannig líka þegar kemur að stofnunum samfélagsins. Það er ekkert sem kemur í veg fyrir að starfsmenn Fiskistofu geti verið staðsettir hvar sem er á landinu. Þess vegna er hugmyndin um að ráðherra geti ákveðið, eins og það sé einhver tilflutningur á störfum, að flytja stofnanir eitthvað svo gamaldags hugsun. Hún hafði kannski eitthvert gildi í lok síðustu aldar þegar Landmælingar voru fluttar upp á Akranes, þá fluttu menn raunverulega einhver störf með. En er það ekki bara liðin tíð að menn geti þetta?
Forseti. Ég vil nefna fyrst hlutverk, það er gott orð. Ég er sammála því að það að vera alþingismaður er meira hlutverk kannski en venjuleg vinna. Við erum ekkert laus úr vinnunni þó að menn segi: Eruð þið ekki komin í sumarfrí? Ég meina, það er þetta alltaf, þú hættir ekkert að vera alþingismaður þótt þú farir í sumarfrí. Það er þannig. Þú mætir kannski á færri fundi en ella. Ég held samt sem áður að þetta hafi alltaf verið svona. Þetta er hlutverk sem við veljum okkur sjálf. Ég held út af fyrir sig að tækniþróunin hafi svo sem breytt því hvernig hægt er að vinna, hægt er að vinna heima hjá sér og annað slíkt, en ég held að það hafi alltaf verið, að minnsta kosti svo langt sem ég man að þá hefur það alltaf verið hlutverk að vera alþingismaður frekar en að vinna venjulega vinnu ef svo er að orði komist. Ég er alveg hjartanlega sammála þingmanninum að það er gamaldags að ætla að rífa upp heila stofnun. Þar fyrir utan er það óþarfi. Það er óþarfi eins og þingmaðurinn bendir á. Það er hægt að hafa starfsstöðvar hér og þar og fólk getur þá átt heima þar sem það vill. Virðulegi forseti. Þessi aðferð er líka svo mikil óvirðing og að sú aðferð sem núna er verið að kalla eftir sé bara á hendi eins ráðherra. Það er svo mikil óvirðing við fólk og fjölskyldur þess að flytja það á milli staða. Hér hefur verið sagt, af því að sumir hættu hjá Fiskistofu, að eitt af stóru áföllunum í lífi fólks sé að missa vinnuna. Það er líka annar streituvaldur í lífi fólks, það er að flytja á milli staða, jafnvel þó að fólk geri það af frjálsum og fúsum vilja, hvað þá þegar það er tekið upp með offorsi.
Frú forseti. Vel lætur mér að flytja ræðu yfir Jóni á Brúsastöðum einum, eins og skáldið forðum. Hér hafa verið haldnar margar ræður um frumvarp sem stundum er kallað fiskistofufrumvarpið en ég hef leyft mér að kalla valdfrekjufrumvarpið. Þó að ég sé í mörgum efnum andsnúinn ýmsum ákvæðum frumvarpsins vil ég þó segja í upphafi að ég er í reynd sammála því meginatriði sem er þó óskráð í frumvarpinu sem er það markmið að freista þess að láta landsbyggðina njóta meira réttlætis að því er varðar skiptingu starfa sem eru til og verða til innan hins opinbera geira. Ég held að það sé markmið sem við öll erum sammála. Þær ræður sem hér hafa verið fluttar hafa allar bent til þess að menn séu reiðubúnir til að leggja töluvert á sig til að flytja störf út á land eða sjá til þess að aukið hlutfall opinberra starfa sé staðsett þar. Í þeim efnum er ég sammála nánast öllum sem hér hafa talað fyrr í þessari umræðu. Sá sem fyrstur hélt hér sköruglega ræðu og mælti fyrir áliti meiri hlutans var hv. þm. Brynjar Níelsson - sem, eins og ég hef stundum bent á, er einna fremstur okkar í lagalegri rökhyggju, vegna þess að hann er fyrrverandi formaður Lögmannafélagsins - og eitt af því sem hann sagði, og ég var honum algerlega sammála um, var akkúrat þetta meginatriði. Ég hef fortíð í þessu máli, frú forseti. Á sínum tíma sat ég í ríkisstjórn sem ákvað að reyna að koma því svo fyrir að stofnanir yrðu fluttar út á land. Þá voru menn settir til verka og það var búin til skýrsla. Sú ríkisstjórn, sem var fyrsta ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, komst að þeirri niðurstöðu að hægt væri að flytja sjö til níu stofnanir út á land. Í því ráðuneyti sem ég veitti þá forstöðu, umhverfisráðuneytinu, sem var lítið að vöxtum á þeim tíma, voru þrjár stofnanir sem menn töldu að hægt væri að flytja út á land. Það var veiðistjórinn, það var Skipulagsstofnun og það voru Landmælingar. Ég taldi þá, eins og mörgum ungum ráðherrum er títt, að ráðherrann ætti bara að ráða og þegar ríkisstjórnin hafði falið mér að ráðast í þetta verkefni þá hófst ég handa og byrjaði á smæstu stofnuninni. Það var embætti veiðistjóra. Mér fannst tilvalið að það embætti yrði flutt út á landsbyggðina, enda var helsta verkefni þess að veiða refi og minka og þeir voru fáir hér - kannski örfáir tvífættir í grennd við Alþingishúsið. En gamanlaust, þetta fannst mörgum þjóðráð. Eigi að síður var svo harkalega á því tekið og á þeim vesalings unga ráðherra sem tók sér þetta fyrir hendur að hann var nánast hálfdrepinn í ráðherrastóli og komst nauðuglega af. Ég minnist þess að Framsóknarflokkurinn, sem er, má segja, aðaluppspretta þess frumvarps sem við ræðum hér, lagði fram tillögu um sérstaka rannsóknarnefnd þar sem átti að rannsaka embættisfærslu þáverandi umhverfisráðherra. Hafði hann þó hvorki á sér álit umboðsmanns né niðurstöðu nokkurs dómstóls eða úrskurðarvalds sem mælti þessu í gegn. Ég lét þó ekki deigan síga heldur hóf næsta verkefni, sem var að flytja Landmælingar. Það tókst með þeim hætti og fyrirstaðan var svo mikil að ég gafst upp á því, lét nótt sem nam, hætti við það. Á þeim tíma, þegar ég gaf skýrslu mína til Alþingis, sagði ég að það væri mín skoðun og þessarar ríkisstjórnar, sem varð til eftir umræður innan ríkisstjórnarinnar, að þetta væri ekki gerleg leið og ekki væri hægt að fara þá leið, sem ríkisstjórnin sú hafði ákveðið, að rífa á tiltölulega skömmu tíma úr grasi heila stofnun og flytja út á land. Ástæðan var það viðnám sem veitt var af starfsmönnum viðkomandi stofnunar og þegar við skoðuðum það mál komumst við að þeirri niðurstöðu að þeir höfðu lög að mæla. Það væri mjög erfitt að fara þá leið að taka starfslið heillar stofnunar og ætla að flytja með manni og mús út á landsbyggðina fjarri þeim högum sem áður höfðu talist til heimatúna. Úr þeirri umræðu, sem tók að vísu nokkur ár, spratt ákveðin stefna. Í millitíðinni var það að vísu ráðherra Framsóknarflokksins sem tók upp þann þráð sem ég sleit og flutti á endanum Landmælingar með ærnu erfiði upp á Akranes. Í kjölfar þess og meðan á þeirri umræðu stóð þá hygg ég að segja megi að þingið gervallt og allir þeir flokkar sem hér áttu sæti hafi komist að þeirri niðurstöðu að sannarlega væri það rétt markmið að flytja störf út á land. En í öðru lagi komust þeir líka að þeirri niðurstöðu að þessi leið væri ekki, nema þá í einhverjum undantekningartilvikum og með mjög löngum aðdraganda, rétt aðferð. Menn drógu þá ályktun af þessari vegferð allri, sem ég held að hafi tekið þrjú til fjögur ár, að besta leiðin til að koma störfum út á land væri sú að reisa útibú stofnana á landsbyggðinni, flytja starfsfólk þangað og gróðursetja þannig í kringum þessi útibú og um leið treysta þær rætur sem viðkomandi samfélög stóðu á. Þetta var gert og sá maður sem mér fannst þá takast best upp - honum tókst á bestu dögum jafnvel að sameina kosti bæði Ronaldos og Messis þegar hann spændi sig í gegnum vörn stjórnarandstöðunnar á þeim tíma sem ég var þá partur af - var Þorsteinn Pálsson, sem einu sinni var formaður Sjálfstæðisflokksins en var þá sjávarútvegsráðherra. Hann hóf þetta einmitt með því að setja upp nokkur útibú Fiskistofu. Í kjölfarið fylgdu útibú frá Hafró og víða hafa sprottið upp litlir vísinda- og þjónustuklasar sem hafa vaxið í skjóli þessara tveggja stofnana. Í kjölfarið hafa fleiri stofnanir flutt starfsemi út á landsbyggðina. Ég nefni til dæmis skattinn. Þetta hefur gefist vel. Þetta er leiðin, hygg ég, sem menn eiga að fara í þessu efni. Önnur aðferð er líka til og það eru störf án staðsetningar. Það vill svo til að ég var þingmaðurinn sem flutti þá þingsályktunartillögu á sínum tíma, var þá í stjórnarandstöðu sennilega árin 2006 eða 2007. Það var umdeilt á sínum tíma. Menn fóru hins vegar yfir það hér og málefnaleg umræða varð um það efni í sölum Alþingis og að lokum var það samþykkt í öllum flokkum. Störf án staðsetningar varð, samkvæmt samþykkt Alþingis, leið sem allir flokkar voru sammála um að hægt væri að nýta til að koma störfum innan opinbera geirans út fyrir Reykjavík. Það gekk þokkalega þangað til ég varð utanríkisráðherra, hugðist gefa í og nýta þessa leið í auknum mæli til að koma störfum inn á ýmsar stofnanir, sem voru þá að vaxa undir handarjaðri mínum, einkum og sér í lagi útibú Þýðingarmiðstöðvar á Austurlandi, á Akureyri og á Ísafirði. Þá voru reistar skorður við því vegna þess að einn af þeim sem vildi inna af hendi starf án staðsetningar bjó í Reykjavík og taldi eðlilega að hann mætti vinna það úr sinni heimabyggð. Við vorum því ósammála en hann leitaði álits umboðsmanns Alþingis sem var honum sammála. Það má segja að á þeim tíma, árið 2011 eða 2012, hafi komið í ljós að af jafnræðissökum var miklu torveldara en áður að fara þá leið sem við höfðum þá um nokkurt skeið beitt með ágætum árangri til að færa störf út á landsbyggðina. Þetta vildi ég segja til að skýra mína sýn á málið. Ég hef komið að þessu og ég á kannski ekki barnanna fegurstu fortíð í þessu en ég hins vegar lærði af reynslunni. Þingið á þeim tíma lærði af reynslu minni og Guðmundar Bjarnasonar sem síðar tók upp þennan sama þráð. Og ég taldi að þingið hefði komist að ákveðinni niðurstöðu. En eins og ég hef sagt hér í nokkrum andsvörum undir þessari umræðu þá er það þannig að Alþingi skortir sögulegt stofnanaminni og oft kemur í ljós, og sérstaklega í þessu dæmi, að ráðuneytin skortir það líka. Við höfum áður rekist á sama skaflinn og ríkisstjórnin er að rekast á í þessu máli. Þetta frumvarp, sem ég hef kallað valdfrekjufrumvarpið en er stundum kallað fiskistofufrumvarpið, hefur þann tilgang einan, að því er mér virðist, að skjóta einhvers konar lagastoð undir ákvörðun sem ég veit ekki einu sinni hvort er enn þá virk, en hv. þm. Brynjar Níelsson getur kannski upplýst mig um það á eftir. Hver er tilgangurinn með frumvarpinu? Er hann sá að hafa almenna heimild í lögum fyrir ráðherra til að geta ákveðið staðsetningu stofnana annars staðar en þær upphaflega spruttu úr jarðvegi? Eða er það fyrst og fremst - og mætti ég þá spyrja hv. þm. Brynjar Níelsson sem er framsögumaður meirihlutaálitsins - til að skjóta stoðum undir tætlurnar af ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem ákvað að flytja Fiskistofu frá Hafnarfirði til Akureyrar? Nú vitum við að hæstv. ráðherra hefur hörfað tvisvar sinnum, fyrst úr hinu upphaflegu ákvörðun, breytti henni úr ákvörðun yfir í að vera áform og að því er ég síðast vissi þá var hann hættur við flutninginn en sagði að hugsanlega gæti hann orðið á 15 til 20 árum. Er tilgangurinn með þessu frumvarpi og 1. gr. þess þá fyrst og fremst sá að styðja hann í því og gefa honum lagaheimild til þess og þar með firra hann hugsanlegum kærum í framtíðinni? Ég tók eftir því að þegar umboðsmaður Alþingis veitti álit sitt kvað hann ekki upp úr um lögmæti ákvörðunarinnar en benti hæstv. ráðherra hins vegar á, eftir að hafa heldur betur, fannst mér, rassskellt hann, að skoða nákvæmlega hvaða lagalegu stoðir hann hefði fyrir ákvörðuninni. Ég er þeirrar skoðunar að hann hafi engar haft, þar sé hv. þm. Brynjar Níelsson sem hér fer fremstur í flokki til að hjálpa honum með það. Og það verð ég að segja að ef það er tilefni þá er ég ákaflega dapur yfir því. Það rennir enn frekari stoðum undir þá fullyrðingu mína að hér sé um valdfrekjufrumvarp að ræða. Hvernig var málið til orðið? Var það hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra sem var upphafsmaður þessarar ákvörðunar? Ég dreg það í efa. Hver var það sem kynnti ákvörðunina? Það var hæstv. forsætisráðherra sem rauk norður á Akureyri og kynnti ákvörðun um flutning Fiskistofu á sínum tíma. Ég tel að það hafi fyrst og fremst verið af persónupólitískum hagsmunum hæstv. forsætisráðherra sem ákvörðun var tekin og það hafi ekki verið hæstv. sjávarútvegsráðherra sem hafi verið upphafsmaður hennar nema síður sé. Ég sagði hér áðan að hv. þm. Brynjar Níelsson hafi haft sköruglega framsögu fyrir nefndaráliti meiri hlutans en þó að ég telji að hann sé með skýrustu mönnum þegar kemur að lagalegri rökhyggju í þessum sal þá tel ég hins vegar að þarna hafi hann skriplað á skötu og verulega skorti á röksemdir fyrir þeim róttæku breytingum sem hann mælti fyrir. Ég verð að segja: Það er óvanalegt að maður jafnlærður í lögfræði og hv. þingmaður skuli bera fram þau rök sem hann hafði hér í nefndaráliti sínu. Ég er til dæmis ekki sáttur við það að þegar hv. þm. Brynjar Níelsson lýsti því hvernig nefndin hafði fjallað mjög ítarlega um þetta ákvæði - sem er hið umdeildasta, ákvæði sem við köllum stundum fiskistofuákvæðið; það er það ákvæði þar sem lögð er til hin almenna heimild ráðherra til að kveða á um staðsetningu stofnana sem undir hann heyra nema á annan veg sé kveðið í lögum - þá lýsti hann því ítarlega hvaða sjónarmið hefðu komið fram í þessum efnum á fundum nefndarinnar. Það voru einkum tvö sjónarmið miðað við ræðu hv. þingmanns ef hann mundi nú gefa sér tíma til að hlusta á mig. Það er í fyrsta lagi að það væri ekkert sjálfgefið að opinberar stofnanir væru staðsettar í Reykjavík og sérstaklega tiltók hann að með hliðsjón af tækniþróun og landfræðilegri staðsetningu hefðu fjarlægðir minna vægi en áður. Ég er algerlega sammála því viðhorfi hjá hv. þingmanni. Í öðru lagi sagði hv. þm. Brynjar Níelsson, muni ég rétt, að fram hefðu komið þau sjónarmið í nefndinni að ekkert væri sjálfgefið um það að ráðherra gæti ákvarðað staðsetningu opinberra stofnana einhliða. Hann sagði sjálfur að þar sem um væri að ræða mjög mikilvægt atriði fyrir rekstur stofnunar þá skipti óvissa í því máli mjög miklu efni. Það var hv. þingmaður sjálfur sem sagði að óvissan kæmi niður á starfsfestunni og í öðru lagi gæti það takmarkað samkeppnishæfni stofnunar og mun hafa átt við samkeppni stofnana um hæfa starfsmenn. Mér kom hins vegar á óvart að þegar hv. þingmaður, sem var framsögumaður meirihlutaálitsins, hafði greint samviskusamlega frá þessum álitaefnum í ræðu sinni þá reifaði hann þetta ekki neitt frekar. Hann vó hvorki rök með né á móti að því frátöldu að hann vísaði í dóm að því er varðaði Landmælingar. Eftir að hafa með þessum hætti reifað andstæð sjónarmið og varið meiri tíma í að reifa þau sjónarmið sem mæltu gegn þessu en með þessu, þá vatt hann sér bara í að segja að eigi að síður væri meiri hlutinn þeirrar skoðunar að þessi heimild ætti að vera fyrir hendi. Það sem mér þykir líka merkilegt er það að hv. þingmaður hefur ekki frumkvæði að því að reisa valdi ráðherrans í þessum efnum neinar sérstakar skorður, að minnsta kosti gerir hann það ekki með breytingartillögum. En svo að öllu sé til haga haldið þá kom það mjög skýrt fram í áliti hans og þeirra að meiri hlutinn teldi að horfa yrði til þeirra orða sem komu fram í áliti umboðsmanns. Ef ég má leyfa mér að vitna beint í þau orð sem hrutu af vörum hv. framsögumanns þá geri ég það: „Meiri hlutinn telur engu síður nauðsynlegt að við slíkar ákvarðanir verði að gæta að reglum um málefnalega stjórnsýslu og vísar í því sambandi til niðurstöðu umboðsmanns Alþingis vegna kvörtunar starfsmanna Fiskistofu vegna áforma um fyrirhugaðan flutning stofnunarinnar frá Hafnarfirði til Akureyrar.“ Mér finnst athyglisvert að þetta skuli ekki vera reifað frekar í nefndarálitinu. Ástæðan er sú að ráðherrann fær auðvitað mjög harðan áfellisdóm í áliti umboðsmanns, sem segir að það hafi ekki samrýmst þeim skyldum ráðherra sem leiði af lögum um Stjórnarráð Íslands að láta hjá líða að fá ráðgjöf innan ráðuneytisins eða með öðrum hætti. Umboðsmaður segir sem sagt að við þessar aðstæður, ef ráðherra ætlar að renna sér í svona ákvörðun þá verði hann að fá ráðgjöf um það annaðhvort innan eða eftir atvikum utan stofnunarinnar. Í álitinu kemur líka skýrt fram að hæstv. ráðherra hefur vanrækt rannsóknarskyldu sína og með tilliti til þessa dæmis og með hliðsjón af því að hér er verið að búa til heimild sem er næsta opin þá hefði ég ætlað hv. þm. Brynjari Níelssyni að hafa frumkvæði að því að lagðar yrðu fram breytingartillögur sem reistu einhverjar skorður við þessu valdi. Ég tel sem sagt að það sé ekki nægilegt að hv. þingmenn meiri hlutans vísi einungis með tiltölulega einföldum hætti í álit umboðsmanns Alþingis. Við þurfum að gera ráð fyrir því að ráðherraeðlið sé eins og mannlegt eðli, breyskt, og það komi upp menn, ungir og vaskir, sem telji að þeim sé allt vald frá guði gefið um leið og þeir tylla bakenda sínum í ráðherrastól og fari kannski dálítið þjösnalega með sitt vald. Þá vil ég bara geta þess af minni eigin reynslu að mitt viðhorf til valds sem ungur ráðherra var mun frumstæðara en það viðhorf sem ég hef þróað með mér af langri reynslu þannig að ég mundi telja að ég yrði miklu blíðara yfirvald núna. En af því að tími minn er þrotinn þá vildi ég segja það að ég varð fyrir vonbrigðum með hv. þm. Brynjar Níelsson yfir því að hann skyldi að minnsta kosti ekki, af þeirri sannfæringu og umhyggju sem ég veit að hann hefur fyrir lögunum, reisa einhvers konar skorður, girðingar, í þessu frumvarpi ef hann á annað borð ætlar að láta þetta fara fram. Ég vil að lokum segja það að ég tel að ástæðan fyrir því að hv. þingmaður flutti málið af svona lítilli einurð sé sú að hann hefur enga trú á því sjálfur.
Forseti. Það er auðvitað einkum hv. þm. Brynjar Níelsson sem á að veita andsvar, en það gerir ekkert til þó ég komi hér og þakki hv. þm. Össuri Skarphéðinssyni fyrir góða ræðu og sérstaklega þá persónulegu rakningu og yfirlit yfir sögu þessara mála sem fram fór í fyrri hluta ræðu þingmannsins. Ég tók eftir því að hann taldi að um það væri sátt, eins og hann nefndi, milli nokkurn veginn allra stjórnmálaflokka og stjórnmálamanna að flytja störf út á land, að koma störfum út á land. Ég verð að segja að ég er ekki alveg jafn viss um að þessi sátt sé fyrir hendi. Ég held að sú sátt sem er fyrir hendi og sé grundvallarmálið í þessu efni sé að vert er að huga að byggð um allt landið. Ég held að á okkar tímum sé spurningin ekki um það að koma upp störfum eða flytja þau frá einu svæði til annars, heldur einmitt það sem þingmaðurinn nefndi, að búa svo um að gróður geti sprottið á hverjum stað í þokkalegu samhengi opinberra stofnana eða útibúa þeirra með einhverjum hætti, fyrirtækja og fræðasetra, sem betur fer hefur fjölgað mjög á þeim tíma, aldarfjórðungi, sem var undir í ræðu hv. þingmanns. Ég vil spyrja hann um þetta. Sé það þannig að allflestir séu sammála um að koma störfum út á land, er þá tilgangurinn sá að efla byggðina eða er tilgangurinn sá að [[Forseti hringir.]]koma í hag stjórnsýslunni og fara vel með almannafé?
Forseti. Það sem ég hef numið af þeim ræðum sem hér hafa verið fluttar þá hafa langflestir ræðumanna, ekki allir, talað með þeim hætti að þeir skilji réttlætið og sanngirnina sem í því felst að sá þriðjungur þjóðarinnar sem býr utan vébanda höfuðborgarinnar fái líka eitthvað af þeim störfum sem falla til í opinbera geiranum vegna þess að stjórnsýslan er partur, eða ég lít svo á, af innviðunum. Við viljum styrkja landið, styrkja landsbyggðina með því að styrkja innviðina. Þetta er ein leið til þess. Ég fæ ekki alveg séð að það þurfi að kosta einhver meiri fjárútlát, jafnvel minni, að reka störf innan opinbera geirans úti á landi. Ég hef reynslu af því. Ég hef rekið stofnanir sem hafa verið með töluverðan fjölda starfsmanna úti á landi, það hefur gefist ákaflega vel. Það sem kom skýrt fram í ræðu minni er að ég tel að ekki eigi að fara þá leið að taka stofnanir, rífa þær upp með rótum, og flytja út á land. En ég tel að það geti líka þjónað því að auka og efla þjónustu við þjóðina að hafa útibú úti á landi, þar býr jú fólk sem þarf að sækja þjónustu til þessara sömu stofnana. Við höfum verið hér árum saman að ræða um nauðsyn þess að setja upp skilvirkari afgreiðslu ýmissa opinberra kerfa, eins og þeirra sem heyra undir Tryggingastofnun ríkisins, í gegnum sýslumenn eða aðrar stofnanir. Ég sé því engar sérstakar andstæður á milli þess annars vegar, sanngirni hins vegar, milli þess eða góðrar meðferðar á fé.
Já, ég spyr í fullri vinsemd vegna þess að það sem mér hefur fundist loða við þessa sögu í aldarfjórðung og raunar miklu lengur er að ástæðan fyrir flutningi stofnana út á land - því að hér á þingi eru fluttar tillögur eða teknar ákvarðanir í ráðuneytum um að koma upp störfum úti á landi, opinberum störfum á kostnað starfa í Reykjavík og nágrenni, Hafnarfirði í tilviki Fiskistofu - sé sú að efla byggð utan höfuðborgarsvæðisins hjá þeim þriðjungi sem þar býr nú, sem er auðvitað gagnmerk pólitísk stefna en oft reist á staðbundnum grunni án þess að taka tillit til þess hvað í raun og veru hentar landinu öllu, allri landsbyggðinni að Reykjavík meðtalinni og nágrannabyggðum hennar. Ég held að ef menn hefðu tækifæri til að fara yfir þessar tilraunir sé þetta þannig að byggðin hafi eflst mun minna en ætlað var og að breytingarnar hafi almennt ekki verið í hag stjórnsýslunni, þá á ég ekki við þá sem þar vinna heldur gagni af stjórnsýslunni fyrir landsmenn og á við þá skynsamlegu meðferð fjár sem við gerum kröfur um að sé viðhöfð í stjórnsýslunni. Þess vegna spyr ég. Það eru þarna tvö sjónarmið og þau stangast á. Ég er hins vegar sammála þingmanninum um að ýmsar leiðir eru til að þessu marki. Tilefni þessa frumvarps virðist vera öfgaleið í aðra átt, sú sem menn byrjuðu að hverfa frá einmitt upp úr 1990 á þeim tíma sem þingmaðurinn vitnar til.
Það er alveg rétt hjá hv. þingmanni að sú leið sem hér er rifin fram í gegnum þetta frumvarp er leið sem ég taldi að væri búið að hafna fyrir margt löngu, taldi að báðir þeir flokkar sem að henni standa hefðu fyrir löngu eins og aðrir flokkar komist að þeirri niðurstöðu að þetta væri ekki hagkvæm leið til þess að fjölga störfum úti á landi. En ég er hins vegar þeirrar skoðunar að það séu sanngirnisrök fyrir því að nýsköpun starfa, ekki síst innan opinbera geirans, verði úti á landi. Ég tel að með tækniframförum og breyttum fjarskiptum sé enginn munur á því að vinna sum störf úti á landi alveg eins og hér í Reykjavík. Ef ég má kannski rekja meira úr minni eigin persónulegu reynslu sem handhafi framkvæmdarvalds þá hef ég farið með forsjá ráðuneytis þar sem starfsmenn unnu störf, beinlínis dagleg störf í ráðuneytinu en áttu heima í fjarlægum löndum. Það gekk mjög vel. Ég sé því enga þverstæðu á milli þess að vinna störf innan stjórnsýslunnar úti á landi og hins vegar þeirra sjónarmiða sem hv. þingmaður hefur um að menn eiga auðvitað ekki að hafa það að sérstöku markmiði að gera það á kostnað þeirra starfa sem eru fyrir hendi. En það sem vakir aðallega fyrir mér er mín beiska reynsla af því ferðalagi sem ég tók þátt í fyrir 20 árum að þetta er röng aðferð. Hún gengur ekki upp og hún veldur miklum sárindum. Hún setur líf margra úr jafnvægi. Það er sjónarmið sem mér hefur fundist í vaxandi mæli skipta miklu máli.
Hæstv. forseti. Af því að hv. þm. Össur Skarphéðinsson eyddi nú megninu af ræðu sinni [[Þriðjungi.]]- þriðjungi - í að ræða um mig og mína ræðu þá vil ég aðeins fara í andsvar út af þessu; ég þyrfti helst að fara í ræðu það var svo margt sem kom fram hjá hv. þingmanni. Þetta er ekki valdfrekjufrumvarp. Hér er eingöngu verið að veita almenna lagaheimild til flutnings á stofnunum vegna dóms Hæstaréttar í málinu um Landmælingar. Þar fer Hæstiréttur orðum að því að nauðsynlegt sé að til staðar sé skýr lagaheimild. Menn hafa alltaf litið svo á að ákvörðun af þessu tagi væri eðlilegur hluti af stjórnunarheimildum ráðherra, alltaf hefur verið litið þannig á. Síðan kemur þessi dómur og þá telja menn réttast að bregðast við því með því að veita þessa almennu lagaheimild. Það breytir því ekki að þó að þessi almenna lagaheimild verði lögfest þá getur ráðherra ekki gert hvað sem er. Eins og ég hef margoft sagt, bæði í ræðu og rituðu máli, er vald vandmeðfarið. Ráðherra verður eftir sem áður að taka tillit til annarra reglna sem gilda. Það þurfa að vera málefnaleg sjónarmið til staðar. Það þarf að vera ákveðinn undirbúningur að slíkri ákvörðun. Það er ekki þannig að hæstv. ráðherra ákveði með einu pennastriki að 70 manns verði færðir til á morgun, vegna þess að önnur lög gilda líka, það breytir engu um það. Það þurfa að vera málefnaleg sjónarmið og það þarf að taka tillit til aðstæðna hverju sinni. Það er erfitt að greina þetta nákvæmlega í lagatexta því að þá geta menn farið að gagnálykta: Ja, [[Forseti hringir.]]þetta tilvik er ekki uppi, þá megum við þetta. Ég held því að búið sé að útskýra þetta mjög vel í dómi Hæstaréttar og af umboðsmanni Alþingis þannig að þetta sé í raun og veru ekki flókið.
Hv. þingmaður staðhæfir að um það sé almennt samþykki að það sé partur af almennum heimildum ráðherrans að geta tekið ákvörðun um staðsetningu stofnana. Ég var þeirrar skoðunar 1994. Ég var rekinn til baka með það úr þessu púlti af þessu þingi, sem þá var að vísu öðruvísi samansett. Það var alveg skýr niðurstaða þingsins þá, þegar menn komust að einhvers konar samkomulagi um framvindu þess máls, að þingið þyrfti að geta sagt sitt álit á því máli, það var þannig og eftir þá löngu þrautargöngu og þær miklu rökræður sem ég átti þá í komst ég að þeirri niðurstöðu að það væri eðlilegast við svona aðstæður. Og ég er líka þeirrar skoðunar. Ég vil bara leyfa mér, sem stafar hugsanlega af því að ég er ekki jafn sprenglærður og hv. þingmaður, að efast um að þetta sé skynsamleg og sjálfsögð ráðstöfum. Það getur vel verið að á einhverjum lagaskrifstofum hér í Reykjavík og jafnvel fyrir utan Reykjavík sé þetta eitthvað sem menn taka sem almennan part af veruleikanum. Ekki hér í þessum sölum, ég leyfi mér að efast um það. Að öðru leyti velti ég fyrir mér: Eiga menn að nálgast alla hluti út frá hátæknilegum, lögfræðilegum, analýtískum aðferðum? Ég meina, eigum við ekki að byggja á reynslu, pólitískri reynslu? Hver er reynslan af þessu bara allra tvö síðustu missiri frá því að þetta mál hófst? Hvers vegna vill hv. þingmaður koma svona heimild til ráðherra? Við sjáum hvernig er farið með það. Ég meina, þetta skiptir líka máli fyrir líf fólks og það er því sem við þurfum að gefa gaum. Þá segir hv. þingmaður: Ja, það verður að fara eftir reglum hins almenna stjórnsýsluréttar. En það er bara ekki gert. [[Forseti hringir.]]Við skulum þá segja í þessum lögum hverjar eru hinar málefnalegu forsendur, eins og til dæmis þær að gera þurfi úttekt á afleiðingum, kostnaði o.s.frv., sem var ekki gert í þessu tilviki.
Hæstv. forseti. Ég tel að staðsetning stofnana sem heyra undir ráðherra sé hluti af almennum stjórnunarheimildum. Ráðherra hefur margs konar vald og getur tekið ákvarðanir sem eru miklu mikilvægari og afdrifaríkari en staðsetning á stofnun. Ekki ætlum við að taka það af? Ég get skilið þau sjónarmið að menn vilji að þingið komi að þessu. Þingið getur alltaf ákveðið hvar stofnun skuli vera og gerir það í sumum tilvikum. En það gengur ekki að í hvert skipti sem á að fara í einhverjar breytingar á staðsetningu að öllu leyti eða hluta að þá þurfi að fara til þingsins. Þær breytingar sem hafa verið gerðar og framkvæmdar og kláraðar hafa bara tekist ágætlega. Það er enginn að kvarta yfir þeim í dag, þetta hefur tekist ágætlega. En það er hins vegar alveg rétt að menn þurfa að fara mjög varlega þegar á að rífa upp með rótum heila stofnun og segja: Á morgun farið þið eitthvert annað. Hæstiréttur er búinn að segja að það gangi ekki, að sú aðferð gangi ekki. Það þarf að taka tillit til málefnalegra sjónarmiða. Það þarf að taka tillit til þess hversu stór aðgerðin er, hvernig hægt er að framkvæma hana. Hvað eru margir undir, hvað er mikil breyting á stöðu og högum? Ég er ekki í nokkrum vafa um að allt þetta skiptir máli enda kemur það skýrt fram í dómi Hæstaréttar í málinu um Landmælingar. Það eru öll þessi atriði sem skipta máli. Þar er þetta raunverulega teiknað upp, og ég held að sé miklu einfaldara að hafa það bara þannig frekar en að fara að negla þetta niður nákvæmlega í lögum og takmarka þetta eða miða við hvað stofnunin er stór eða eitthvað annað. Við komumst ekki hjá ákveðnu mati hverju sinni miðað við aðstæður sem þá eru uppi, því að lögin [[Forseti hringir.]]geta aldrei tekið tillit til allra aðstæðna sem uppi eru á hverjum tíma.
Frú forseti. Hv. þingmaður þekkir þetta örugglega miklu betur en ég og kannski hef ég ekki verið nógu lengi í þessum sölum; ég fór að minnsta kosti að hugsa: Hvaða dæmi eru það sem hv. þingmaður vísar til og segir að hafi gengið svo vel? Ég man bara ekkert eftir þeim. Ég man eftir þeim dæmum sem ég kom að, ég man eftir því dæmi sem Guðmundur Bjarnason kom að. Ég man bara ekkert eftir neinum stofnunum sem hafa verið fluttar út á land nema einni sem er á Selfossi, sem gekk mjög vel. [[Gripið fram í.]]Ja, Landmælingar gengu ekkert vel, þetta var 15 ára stríð. [[Gripið fram í.]]Já, það getur vel verið. En þetta var 15 ára stríð við starfsmenn og endaði með því að ég held að allir þeirra hafi að endingu verið komnir í önnur beitarhús, þannig að það er ekki hægt að halda þessu fram. En auðvitað gerir hv. þingmaður það af sjálfsöryggi málflytjandans í trausti þess að hann sé að tala hér við mann sem man ekkert. En ég man þetta. Ég man bara eftir einni stofnun þar sem þetta tókst farsællega. Hv. þingmaður vísar í Hæstaréttardóm um Landmælingar og þar sé talið upp hvaða málefnalegu rök þurfi að vera fyrir hendi. Já - hvaða mark tók hæstv. sjávarútvegsráðherra á þeim? Ekki neitt, þannig að ég gef nú lítið fyrir það. Þess vegna segi ég: Ef það eru reglur eða lög sem ráðherra á að fara eftir, þá er eins gott að það sé stafað ofan í þau lög hverjar grunnforsendurnar þurfi að vera. Að öðru leyti er hér um að ræða mjög mismunandi nálgun mína og hv. þingmanns. Hv. þingmaður telur að það sé nóg að gefa ráðherranum heimild og svo eigi hann bara að haga sér eins og maður. En reynslan er sú að það er ekki þannig í veruleikanum, ráðherrar haga sér ekkert eins og menn. Alveg eins og í þessu tilviki þegar það er alveg ljóst að mínu viti að þessi ákvörðun er tekin af hæstv. forsætisráðherra beinlínis í ljósi hagsmuna hans innan kjördæmisins. Það er ekkert annað.
Hæstv. forseti. Ég var framsögumaður minnihlutaálits frá stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis og fékk upphaflega til þess 30 mínútur til að flytja mitt mál og í annarri ræðu 15 mínútur og nú eru mér til ráðstöfunar fimm mínútur. Mér reiknast til að ég þyrfti um klukkutíma til að gera grein fyrir mínum sjónarmiðum til þessa veigamikla máls en það kallaði á tólf ræður, tólf fimm mínútna ræður, það er óhönduglegt að þurfa að kljúfa mál sitt niður í svo smáar einingar. Hér hefur margt merkilegt komið fram í umræðu sem er að teygjast mjög á í tíma. Ástæðan fyrir því að það tognar úr henni er kannski sú fyrst og fremst að hér fer fram umræða um mál sem er að þróast og þroskast. Það er verið að bregða nýju ljósi á málin, skoða nýjar víddir og viðhorf margra hafa verið að breytast í samræmi við það. Ég tala bara fyrir sjálfan mig, sem þó hef kafað talsvert í þetta mál, og ég ítreka það sem kom fram við umræðuna í gær að ég hefði viljað hafa okkar álit, sem ég verkstýrði, ítarlegra en það var og þá ekki síst með tilliti til 3. gr. frumvarpsins sem tekur á nefndum innan ríkisstjórna, en með þessu frumvarpi er verið að lögfesta þær. Það er margt fróðlegt sem hefur komið fram við þessa umræðu. Við heyrðum það í morgun eða núna síðdegis, áður en hléið var gert, hvernig fyrrverandi ráðherra og núverandi þingmaður, hv. þm. Össur Skarphéðinsson, rakti aðkomu sína að flutningnum á ríkisstofnunum og reynslu og lýsti því hvernig hún hefði breytt viðhorfum sínum. Hann vék þar að máli sem ég þekki mjög vel til. Það var tillaga sem fram kom í ráðherratíð hans sem umhverfisráðherra að flytja Landmælingar frá Reykjavík til Akraness og hann sagðist hafa gefist upp í því máli. Þar er talað af óþarfa hógværð, tel ég vera, vegna þess að ástæðan fyrir því að fallið var frá þessum flutningum af hálfu ráðherrans voru rök sem færð voru á borðið af hálfu stéttarfélaganna. Ég sat fundi í ráðuneytinu, eða hvort þeir voru haldnir í húsakynnum Landmælinga, með öllum starfsmönnum og ráðherra og hans ráðgjöfum þar sem farið var yfir málið og menn ræddu sig síðan til niðurstöðu. Hún varð sú að fallið var frá því, alla vega að sinni, að flytja stofnunina með þeim hætti sem tillaga hafði verið lögð fram um. Önnur ástæða fyrir því að það hefur tognað úr þessari umræðu er að menn vilja vanda til verka. Það skiptir máli hvað við segjum í ræðustól um frumvörp af þessu tagi. Það skiptir kannski minna máli hvað ég segi sem minnihlutamaður í málinu en framsögumaður meiri hlutans, hv. þm. Brynjar Níelsson, vegna þess að greinargerðir með frumvörpum og það sem fram kemur af hálfu flytjenda málsins í þingsal er iðulega notað sem lögskýringargagn. Hér var farið yfir það í umræðunni af hálfu formælenda meirihlutaálitsins, hv. þm. Brynjars Níelssonar, að við yrðum að horfa til aðstæðna þegar við túlkuðum lagagreinina um valdheimildir til ráðherra að flytja stofnanir, og hann fór yfir þetta nokkrum orðum. Og það skiptir máli að þroska þessa umræðu líka. En ég heyrði ekki betur á hans máli en að hann hefði efasemdir um að þetta væri nógu rækilega hnýtt í greinargerð með frumvarpinu eins og það stendur núna, sem væri ástæða til þess að taka málið inn og skoða það alveg frá grunni. Ég vil líka ræða um sveigjanleikann [[Forseti hringir.]]í opinberri stjórnsýslu og ýmsar hliðar sem á því máli eru.
Forseti. Það er rétt sem hv. þingmaður segir að fimm mínútur er ekki langur tími í þessum ræðustól og í raun alltaf miklu styttri ef maður er í ræðustólnum sjálfur en ef maður hlustar. Það er eitthvað sem maður lærir hér. Í lok ræðu sinnar kom hv. þingmaður inn á sveigjanleika í ríkisrekstrinum. Það er tillaga í þessu frumvarpi um að hægt sé að flytja starfsmenn frá stofnunum í Stjórnarráðið eða öfugt. Nú er þegar leyfilegt að flytja starfsmenn innan Stjórnarráðsins. Félög opinberra starfsmanna voru ekki mjög jákvæð gagnvart þessari breytingu og í minnihlutaáliti okkar þá vekjum við, eins og stendur hér, athygli á þessum sjónarmiðum. Nú var hv. þingmaður í sínu fyrra lífi, ef svo má að orði komast, formaður BSRB og reyndar í þessu lífi líka. Mig langar til að spyrja hann hvort hann geti farið aðeins meira inn á þennan sveigjanleika sem er að mínu mati ákveðinn kostur. Ég skil að við þurfum að hlusta á starfsmannafélögin, en á hinn bóginn held ég að ákveðinn sveigjanleiki í ríkisrekstrinum hljóti að geta verið til bóta.
Hæstv. forseti. Ég er algerlega sammála þessu. Í sjálfu sér, þegar við skoðum texta frumvarpsins hvað þetta snertir, þá er ekkert við hann að athuga frá mínum bæjardyrum séð, því að ég er fylgjandi sveigjanleika innan stjórnsýslunnar hvað þetta varðar. Þetta getur snúist um hagsmuni starfseminnar, stofnunarinnar og starfsmannsins, getur verið gott fyrir alla aðila. Það segir í frumvarpinu að leitað skuli eftir áliti ekki bara stjórnenda heldur starfsmanna einnig. Það sem menn hafa varað við, og þarna vísa menn í reynsluna, er að starfsmaðurinn annars vegar og stjórnandinn hins vegar sitja ekki við sama borð, eru ekki jafn réttháir aðilar. Hættan er sú, og þar talar reynslan skýru máli - ég þekki til þess af eigin raun sem formaður í stéttarfélagi sem oft hefur komið að slíkum málum - að iðulega er reynt að þvinga fólk til vistaskipta án þess að það hafi á því áhuga. Ef þarna sætu jafn réttháir aðilar, stjórnandi og starfsmaður, hefði ég ekki ýkja miklar áhyggjur af þessu. En ég tel að það eigi að vera þungamiðjan í að breyta starfsmannaumhverfi Stjórnarráðsins og stjórnsýslunnar almennt að styrkja stéttarfélögin í aðkomu að réttindagæslu starfsmanna. Því miður höfum við séð mjög ljót dæmi á undanförnum árum þar sem troðið hefur verið á réttindum fólks. Ég minnist þess hér rétt fyrir þinglok fyrsta ár þessarar ríkisstjórnar þegar fram kom tillaga um að skerða starfskjör í Stjórnarráðinu, eða framlag til Stjórnarráðsins, um 5%, svo var bara byrjað að reka fólk handahófskennt. Ég þekki mörg mjög ljót dæmi um það - mjög ljót dæmi um það - hvernig troðið var á fólki. Það er þetta og það eru þessi dæmi sem hræða.
Virðulegi forseti. Þetta er mjög umhugsunarvert og því miður er það þannig að starfsmaðurinn er gjarnan minni máttar í dæmum af þessu tagi. Ég get séð það fyrir mér að starfsmaður, ef lagt er til að hann flytji úr stofnun í ráðuneyti eitthvað svoleiðis, sjái sér í raun ekki fært að segja nei; að hann hugsi með sér: Þá get ég staðið frammi fyrir því að vera hugsanlega látinn fara eða ég er sett út í horn og svona. Því miður er það þannig að fólk er óöruggt í slíkum samtölum. Þá segir hv. þingmaður: Það þarf að styrkja stöðu stéttarfélaganna þannig að stéttarfélögin geti þá staðið skýrar með starfsmönnum. Þá hlýtur maður að skilja það þannig að það snúist kannski um að standa með einstökum starfsmanni í eitthvert einstakt sinn, ekki eins og þingmaðurinn talar um þegar átti að flytja Landmælingar - þá var samtal á milli þeirra sem valdið höfðu og starfsmannafélagsins um að gera hlutina öðruvísi. Hvernig sér þingmaðurinn fyrir sér að stéttarfélögin geti komið inn fyrir einstaka starfsmenn? Ef einstakur starfsmaður stendur fyrir því að það eigi að flytja hann, hvernig getur stéttarfélagið komið inn í slík mál?
Hæstv. forseti. Þetta er mjög áhugaverð umræða. Það sem ég vil að gerist þegar svona er uppi - og ég ítreka að ég er fylgjandi sveigjanleika, mér finnst hann góður, og ég er líka gagnrýninn á ýmislegt sem margir kalla faglegt við ráðningar, en ég vil skoða hinn huglæga þátt þar líka. Ég er jafnframt fylgjandi því að þegar svona er uppi þá þurfi ópersónulegur aðili að koma líka að máli og það er fulltrúi stéttarfélaganna. Þegar verið er að segja fólki upp störfum eða veita því áminningu hefur það verið þannig, í samningum og í hefðum, að einstaklingurinn á rétt á því að fulltrúi stéttarfélagsins sé þar með honum. Ég gæti til dæmis séð það fyrir mér að við slíkar aðstæður yrði aðkoma stéttarfélaganna tryggð, að slíkri einstaklingsbundinni samræðu sem tryggði þá, eða stuðlaði alla vega að því, við getum aldrei tryggt neitt endanlega í þessu lífi, að réttarstaðan væri jöfn, að menn væru að ræða þetta á jafnréttisgrundvelli. Ef það væri gert þá er ég ekkert ýkja ósáttur við þennan texta, ég er það ekki. Mér finnst markmiðið vera rétt og gott ef haldið er á málum á réttmætan hátt.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Ögmundi Jónassyni fyrir ræðuna og tek undir með honum að ég held að það skipti miklu máli þegar verið er að ræða um Stjórnarráð Íslands að við getum búið til umhverfi sem er sveigjanlegt, en það þarf líka að vera traust og festa í kerfinu þannig að menn viti að hverju þeir ganga og leikreglur séu skýrar. Ég vil líka taka undir með hv. þingmanni að umræðan hér skiptir máli, þ.e. túlkun á hvað þingmenn og þeir sem hugsanlega koma að afgreiðslu málsins hafa sagt um málið. Það er eitt sem mig langar að nefna við hv. þingmann. Við vorum nú báðir ráðherrar í síðustu ríkisstjórn og þá var tekið upp og unnið með hugtakið ráðherranefndir. Það var opið þannig að skipa átti ráðherranefnd um ákveðin mál. Tilraunin var fólgin fyrst og fremst í því að reyna að formgera með einhverjum hætti hvernig fjallað væri um mál þannig að fyrir lægju upplýsingar, minnisblöð og slíkt, að menn gætu ekki komið með tillögur og annað í ríkisstjórn nema þá með formlegum, skriflegum hætti, svo hægt væri að rekja hvernig málið hefði gengið fyrir sig ef á þyrfti að halda síðar. En hér eru teknar út tvær nefndir, þ.e. ráðherranefndir, annars vegar um ríkisfjármál og hins vegar um efnahagsmál. Þarna er náttúrlega verið að taka toppana úr ríkisstjórninni, þ.e. annars vegar forsætisráðherra, hins vegar efnahags- og fjármálaráðherra, þeir eiga að leiða þessar nefndir eða eru yfir þeim. Spurningin er: Getur þetta hugsanlega haft áhrif á hvernig unnið er hvað varðar aðrar nefndir, að þarna sé búið að útiloka það með einhverjum hætti, ég geri mér grein fyrir að textinn geri það ekki beint, en það getur verið ákveðin hætta í því? Í öðru lagi. Það sem maður óttaðist á sínum tíma og við þurftum að fjalla um það sérstaklega, þ.e. að sum mál séu ekki rædd í ríkisstjórninni heldur bara í ráðherranefnd, fjallað um þau, og síðan þeir aðrir sem eru í ríkisstjórninni viti ekkert um málin af því að ekki er talin ástæða til að fjalla um þau, búið sé að fjalla um þau í ráðherranefndum viðkomandi málaflokka.
Hæstv. forseti. Ég vil byrja á að taka undir með hv. þingmanni þegar hann vísar til mikilvægis þess að stuðla að trausti og festu í stjórnsýslunni og þegar við hreyfum okkur þar með breytingum á lögum þurfum við að stíga varlega til jarðar. Í öðru lagi tekur hv. þingmaður undir það sjónarmið að umræðan hér skiptir miklu máli vegna þess að umræðan er notuð sem lögskýringargagn. Ég ítreka það sem ég segi, það kann að vera síður mikilvægt en það sem formælendur fyrir frumvarpinu hafa, en á endanum erum við með lög og síðan skilning Alþingis á þeim lögum, sem erum við, sem er þingið. Við erum öll hluti af þinginu og ættum náttúrlega að vera jafn rétthá hvað það snertir. Varðandi ráðherranefndir þá er ég sammála því sem mér finnst liggja í hugleiðingum hv. þingmanns að reynslan af ráðherranefndunum, þótt markmiðið hafi verið að reyna að stuðla að aukinni hagkvæmni o.s.frv. og markvissari vinnubrögðum, þótti mér ekki vera góð og ekki til þess fallin að auka á gagnsæi. Að auki er núna í lagabreytingunum þar sem gert er ráð fyrir að lögfesta slíkar nefndir, þær voru það ekki í núgildandi lögum, þá skortir sjálfan grundvöllinn og útskýringar á honum. Við erum ekki með fjölskipað stjórnvald en erum að reyna að taka ákvarðanir í litlum einingum þvert á það sem stjórnskipanin kveður á um. Þetta er óljóst í lagatextanum og í skýringum með lögunum. Ég hygg að það væri mikilvægt að taka málið og skoða þennan grundvöll miklu betur en við höfum gert.
Hæstv. forseti. Það er nákvæmlega þannig, það vantar kannski bakgrunninn, hvað þýðir þetta? Upphaflega var hugmyndin náttúrlega sú að það hefði ekki verið formgert nægilega vel það sem um var fjallað fyrir hrun í efnahagsmálunum og þar af leiðandi þegar menn ætluðu að grípa til og skoða hvar ákvarðanir voru teknar og hvernig o.s.frv. þá voru jafnvel ekki til góðar og vandaðar fundargerðir frá ákveðnum fundum. Að því leyti er maður náttúrlega mjög sáttur við að sett sé regla um það hvað er skráð og hvernig. Það er að vísu annað ákvæði í þessum lögum þar sem verið er að breyta úr formlegu yfir í mikilvægt, og þá má líka spyrja: Hvað er á bak við það? En það er ástæða til að velta líka vöngum yfir því að skipaðir eru ýmsir aðrir hópar. Ég hef velt mikið fyrir mér til dæmis hagræðingarhópnum sem er skipaður sem ráðgjafarhópur fyrir ríkisstjórn og er með tengingu í gegnum aðstoðarráðherra meira að segja og ekkert athugavert í sjálfu sér við að slíkur hópur sé til og komi með tillögur og annað slíkt, en mér finnst oft verið að vitna í að hagræðingarhópurinn hafi komist að einhverri niðurstöðu. Alþingi hefur aldrei fjallað um niðurstöður þessa hagræðingarhóps. Það er eingöngu þegar málið kemur inn sem nýtt þingmál eða eitthvað slíkt, en samtímis er einhver listi til, sem við könnumst báðir við, sem varð til sem hugmyndabanki, hann er allt í einu orðinn að tillögum. Mig langar að heyra aðeins sjónarmiðin varðandi það. Eins líka sjónarmiðið gagnvart 1. gr. Það sem gerir þetta frumvarp svolítið erfitt í umræðu er: Hver er tilgangurinn með því? Af hverju verður þetta frumvarp til? Er það virkilega þannig að það sé bara fiskistofumálið sem er verið að reyna að leysa með einhverjum almennum hætti, eins og kemur fram í 1. gr., þ.e. með því að opna heimild á það að ráðherra megi ráða aðsetri stofnunar og það sé eini tilgangurinn? Hitt sé allt eitthvað sem er tekið með til að fegra ásýndina á frumvarpinu. Það læðist að manni sá grunur og hann er óþægilegur.
Hæstv. forseti. Ég er sammála hv. þingmanni um það meginsjónarmið sem hann setur fram í máli sínu að mjög mikilvægt er að það starf sem unnið er á vegum stjórnsýslunnar og stjórnmálanna sé skýrt, það á að gilda um alla þætti þar sem verið er að taka veigamiklar og mikilvægar ákvarðanir. Allt á þetta að vera sem gagnsæjast. Við erum smám saman að færa okkur inn í slíkt umhverfi. Við höfum verið að gera það á undanförnum árum. Við erum ekki búin að ganga alla leið í því efni. Það sem mér finnst verst í þessu frumvarpi núna, auk efnislegra þátta sem við erum ósammála um og höfum gert athugasemdir við, er hve illa grundað margt af þessu er. Það á til dæmis við um ráðherranefndirnar. Þær eru illa grundaðar, forsendurnar sem þessar breytingar eru reistar á. Vísað er til þess í frumvarpinu og í umsögn um 3. gr., hygg ég, þar sem fjallað er um þennan þátt að reynslan frá síðasta kjörtímabili af ráðherranefndum sé góð. Það er ekki sagt að hún hafi verið góð en það er vísað í reynsluna og það má skilja það af orðalaginu að hún hafi verið góð. Að mati hverra? Embættismanna í forsætisráðuneytinu? Ég bara spyr. Mér finnst að þegar á að gera breytingar af þessu tagi, að lögfesta ráðherranefndir sem margir höfðu efasemdir um að væri góð hugmynd upphaflega, þegar slíkt er gert finnst mér að mjög ítarleg umræða þurfi að fara fram um þær forsendur og sú umræða hefur ekki farið fram. Hana er ekki að finna í lögskýringargögnum sem fylgja þessum tillögum að lagabreytingum.
Virðulegi forseti. Hér er til umræðu frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Það var svolítið merkilegt að hlusta hér á tvo fyrrverandi ráðherra frá síðasta kjörtímabili standa vörð um E-flokkinn, embættismannaflokkinn, sem aldrei hefur verið kosinn; ég var mjög fegin að hafa setið hér í þingsal og hlustað á skoðanir þeirra hv. þingmanna. Þetta frumvarp er engin árás á opinbera starfsmenn eins og fram hefur komið í máli hv. þm. Ögmundar Jónassonar. Hann fór yfir þá sjálfsögðu kröfu fjárveitingavaldsins að ráðuneyti, eins og aðrar opinberar stofnanir og opinbera kerfið, þyrftu að draga saman seglin á fyrstu tveimur árum í tíð þessarar ríkisstjórnar og lýsti því hreinlega eins og hörmungum. Virðulegi forseti. Ég kann ekki við svona málflutning því að ég veit það, og landsmenn vita það, að Samfylkingin og Vinstri grænir standa fyrir það eitt að þenja út ríkið og fjölga opinberum starfsmönnum. Nú er svo komið að ríkið er orðið það stórt að ríkistekjur duga tæpast til að halda því uppi, og þá er ég að tala um rekstur ríkisins. Ég er ekki að tala um þá forgangsröðun sem ríkisstjórnin hefur sett sér í heilbrigðismálum, málefnum heimilanna, menntamálum og samgöngumálum. Kerfið er orðið það stórt að tæpast er hægt að sinna forgangsmálum ríkisstjórnarinnar. En það kemur kannski ekki mjög á óvart að þetta frumvarp skuli notað til að færa fram þennan málflutning. Við skulum heldur ekki gleyma því, út af því að nú standa yfir miklar kjaradeilur, að opinberir starfsmenn hafa töluvert betri réttarbætur og stöðu í sínu starfi en launþegar á almennum vinnumarkaði. Það skal alveg viðurkennt. Hér skal í andsvörum minnst á óöryggi ríkisstarfsmanna í starfi sem er hverfandi miðað við það sem gerist á almennum vinnumarkaði. Þegar fyrirtæki eru farin að reka sig með tapi þá er eitt í boði, það er að fækka starfsfólki og hagræða í rekstri. Og ekki hefur verið barist fyrir því hjá verkalýðshreyfingunni að vinnuveitendur þurfi að skýra hvers vegna starfsmanni er sagt upp. Það ákvæði var meira að segja tekið út, það er hægt að reka og ráða fólk á almenna markaðinum án þess að hafa fyrir því nokkrar málefnalegar ástæður. En öðru máli gegnir um opinbera starfsmenn sem þurfa helst að brjóta af sér, sama brot, þrisvar sinnum þannig að hægt sé að hreyfa við viðkomandi. Ég tel að sú hræðsla sem birtist í síðustu ræðu sé algjörlega óþörf og komi þessu frumvarpi og málflutningi í þessu nánast ekki neitt við svo að það sé sagt í byrjun. Eins og vitað er þá er enn verið að laga og bæta lög um Stjórnarráðið. Ný heildarlög um Stjórnarráðið tóku gildi í september 2011; þetta sýnir nú kannski nú hve brýn þörf er á betri og vandaðri lagasetningu hér í þinginu þannig að þingmenn þurfi ekki sífellt að vera með sömu málin undir og vera sífellt að opna þá lagabálka sem talið er að séu frágengnir. En nú er árið 2015 og hér er komið inn með frumvarp í 10 greinum þannig að ég legg aftur áherslu á að við þingið verði stofnuð lagaskrifstofa Alþingis svo að vinna okkar þingmanna verði markvissari og ekki sé sífellt verið að spóla í sömu hjólförunum því síðasta kjörtímabil var allt lagt undir nákvæmlega í þessum lagabálki. Hér er þetta því enn á ný komið inn. Ég fagna því sem stendur í 3. gr. þar sem verið er að útvíkka þetta með ráðherranefndir, að ávallt skuli vera starfandi ráðherranefnd um ríkisfjármál og ráðherranefnd um efnahagsmál. Ég fagna því mjög því að þarna kemur skýrt fram ábyrgðin sem fylgir því að sitja í ríkisstjórn og þá er verið að hafa fleiri ráðherra upplýsta um rekstur ríkisins en einungis fjármálaráðherra. Ég tel að þetta sé mjög mikilvægt, sérstaklega í ljósi þess hvað gerðist í bankahruninu þegar viðskiptaráðherra var til dæmis haldið fyrir utan allar ákvarðanatökur og tekið af honum ákveðið vald þegar bankarnir hrundu. Að vísu var starfandi ráðherranefnd þá en ég hef farið yfir það áður í ræðum að hún var mjög óvirk. Þó að hún hafi fundað var ábyrgðinni fyrir rest komið á herðar eins aðila; þeir ráðherrar sem þá störfuðu úr báðum flokkum áttu að bera meiri ábyrgð þó að aldrei hafi verið um það talað. Það er gleðilegt að hér sé verið að kveða á um þetta. Og hér stendur áfram að forsætisráðherra og sá ráðherra sem fer með málefni hagstjórnar og fjármálastöðugleika eigi fast sæti í ráðherranefnd um efnahagsmál. Þá er verið að tryggja að þarna sé skýr sýn og sama sýn yfir málaflokkinn; og svo eru það auðvitað aðrir ráðherrar. Í greinargerð um 3. gr. er ágætlega farið yfir þetta, og litið til Danmerkur hvað form varðar. Ég er mjög ánægð með það því að í Danmörku er mikilvægur samráðsvettvangur fyrir ráðherra og ráðuneyti og ráðherranefndir í mismunandi formi eiga sér langa sögu og þó einkum ráðherranefnd sem fjallað hefur um ríkisfjármál, undirbúning fjárlaga og fjáraukalaga, framkvæmd fjárlaga og fleira í þeim dúr. Við eigum ekki sífellt að vera að finna upp hjólið. Ég hef mjög talað fyrir því, eftir að ég settist á þing, að við mundum líta til Norðurlandanna varðandi almenna lagasetningu og því er ég mjög hrifin af því þegar við sækjum þangað góða lagasetningu og atriði sem nýtast vel í íslensku samfélagi. Það hefur löngum sannað sig að séríslenskar lausnir og leiðir eru kannski ekki þær sem hafa reynst best; við þekkjum það gjörla. Í 1. gr. er farið fram með það sjálfsagða ákvæði að ráðherra eigi að fá þær heimildir að kveða á um aðsetur stofnana sem undir hann heyra. Hér er verið að lögfesta það sem kom fram í hæstaréttardómi, svokallaður Landmælingadómur, að það þarf að skjóta undir slíkt lagastoð því að það fer langtum betur á því að hafa þetta í lögum um Stjórnarráðið í stað þess að þurfa að fara með sérlög í gegnum þingið ákveði ráðherra flutning stofnana. Þá er það til og neglt í lög að þetta sé heimilt. Og þá er ég að tala um að flytja stofnanir utan af landi til Reykjavíkur eða frá Reykjavík út á land. Ég tek hér dæmi af einni stofnun sem ég man eftir sem hefur aðsetur á Akureyri, Jafnréttisstofa. Væri þetta orðið að lögum gæti félagsmálaráðherra flutt hana hingað á höfuðborgarsvæðið án þess að þurfa að fara með sérlög um það í gegnum þingið. Í ræðum hefur verið talað um að þekking sé ekki til staðar úti á landi til að sinna þessum ríkisstofnunum. Ég vísa því á bug. Mér finnst verið að tala niður til landsbyggðarinnar. Það er eins og ekki sé til staðar nægileg menntun hjá fólki sem býr úti á landi. Mér finnst það höfuðborgarhroki og ég tek ekki þátt í honum; ég hef farið víða um land og þar starfar mjög gott fólk. Stjórnarandstaðan hefur hnýtt þetta mjög við fiskistofumálið. Ég ætla svo sem ekkert að fara neitt sérstaklega yfir það. Það kemur kannski til af því að Fiskistofa er eina stofnunin sem rætt hefur verið um að flytja og hefur fjárheimildir til að flytja til Akureyrar. En ég sé þetta í víðara samhengi, ég sé þetta ekki svo þröngt. Ég ætla ekki að slá skjaldborg um eina stofnun því að ég sé þetta það vítt; það er algert þjóðþrifamál að koma þessu í gegn og að þetta verði að lögum til framtíðar. Það er alveg sama hvaða flokkur situr í ríkisstjórn, við skulum ekki gleyma því, þá er þessi heimild til staðar fyrir ráðherra, sýnist honum það vera til hagsbóta fyrir ríkið og jafnvel sparnaðar, að staðsetja stofnanir úti á landi eða í höfuðborginni. Svo er sú krafa uppi, eins og við vitum, að sífellt er verið að setja á stofn nýjar stofnanir og þetta er ekki síst gott í ljósi þess að þegar ný stofnun er sett á laggirnar þá er hægt að velja henni stað í hvaða landshluta sem er. Farið er yfir heimild ráðherra til flutnings stofnana í nefndaráliti með breytingartillögum frá meiri hluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar sem ég skrifa undir ásamt framsögumanni álitsins hv. þm. Brynjari Níelssyni. Það er mjög skýrt hvernig þetta er. Fyrst er fjallað um það hverjir komu á fundi nefndarinnar og hvað nefndin fjallaði sérstaklega um. Síðan segir, með leyfi forseta: „Í athugasemdum með frumvarpinu kemur fram að heimild ráðherra til að ákveða staðsetningu stofnana sem undir hann heyra sé eðlilegur hluti af stjórnunarheimildum ráðherra. Í kjölfar dóms Hæstaréttar frá 18. desember 1998 um að flutningur Landmælinga Íslands til Akraness hafi verið ólögmætur var lögfest almenn heimild ráðherra til flutnings stofnana sem undir hann heyra þótt tilteknar stofnanir skyldu vera í Reykjavík. Fram kemur að við síðustu endurskoðun á lögunum hafi ákvæðið fallið brott en ekki getið um það í athugasemdum við frumvarpið og Alþingi hafi því ekki getað tekið afstöðu til breytingarinnar.“ Ég fagna þessu frumvarpi. Það væri óskandi að það verði að lögum áður en þing fer í sumarfrí til að styrkja grunninn undir rekstur ríkisins og að þessar valdheimildir varðandi aðsetur stofnana verði að veruleika. Hér eru svo fleiri greinar sem er verið að breyta, að vísu eru það bara orðalagsbreytingar, og svo eru það fleiri lagabætur á lögunum um Stjórnarráðið, sem tóku gildi í september 2011, sem líka er verið að lögleiða með þessu frumvarpi. Talað er um það í frumvarpinu sjálfu, í greinargerð, að þetta sé gert út af því að nú sé ákveðin reynsla komin á þau lög þannig að verið sé að laga þá hnökra sem hafa komið fram við framkvæmd þeirra laga. Ég hef lokið máli mínu.
Hæstv. forseti. Hv. þingmaður vék að ræðu minni og ég ætla að fara örfáum orðum um athugasemdir sem hún gerði þar að lútandi. Hún sagði að ég talaði um árás á opinbera starfsmenn. Það hef ég aldrei gert. Ég talaði um ákvarðanir sem teknar voru af hálfu fjárlaganefndar á fyrsta starfsári þessarar ríkisstjórnar um reglustrikuniðurskurð í Stjórnarráðinu sem orsakaði handahófskenndar uppsagnir, ómálefnalegar handahófskenndar uppsagnir. Ég gagnrýndi það. Hv. þingmaður sagði að Samfylkingin og Vinstri hreyfingin – grænt framboð vildu þenja út ríkið og fjölga ríkisstarfsmönnum. Það væri sérstakt markmið af okkar hálfu. Þetta er rangt. Við viljum efla opinbera starfsemi, við viljum efla velferðarþjónustuna en við höfum verið reiðubúin að taka opinbera þjónustu til endurskoðunar, skipulag hennar, og dæmin sýna fram á það. Við endurskipulögðum skattinn, svo að dæmi sé tekið, við endurskipulögðum skipulag lögreglunnar, svo að annað dæmi sé tekið, við endurskipulögðum sýslumannsembættin, svo að enn sé tekið dæmi, og við höfum verið að taka alla stjórnsýsluna til stöðugrar endurskoðunar. Opinber stjórnsýsla eins og öll starfsemi, fyrirtæki eða rekstur hjá hinu opinbera, á að sjálfsögðu að vera í stöðugri endurskoðun og við höfum viljað stuðla að því. Hv. þingmaður vék að réttarstöðu opinberra starfsmanna og sagði að hún væri miklu sterkari en gerðist á almennum markaði, að þar væri hægt að reka fólk án málefnalegra aðstæðna. Er hv. þingmaður að segja að það eigi að vera hægt að reka opinbera starfsmenn án málefnalegra ástæðna? Er hún að segja það? Ég vil fá það upplýst hvort það sé sérstakt keppikefli Framsóknarflokksins og formanns fjárlaganefndar að svo verði gert, að lögum verði breytt að þessu leyti. Varðandi ráðherranefndir þá gagnrýndi ég þær forsendur sem lagabreytingarnar voru gerðar á, að þær væru ekki nægilega vel grundaðar. Að ekki eigi að vera hægt að setja á fót nýjar stofnanir [[Forseti hringir.]]- það vill nú svo vel til að við höfum verið að gagnrýna það að 6. gr. þessa frumvarps, sem gerir ráð fyrir [[Forseti hringir.]]breytingum á 17. gr. núverandi laga, opni á slíkt [[Forseti hringir.]]og við erum að hvetja til málefnalegrar umræðu um alla þessa þætti. Ég hvet menn til þess að hefja sig upp [[Forseti hringir.]]úr flokkspólitískum farvegi í þessari umræðu.
Forseti vill hvetja hv. þingmenn til að halda sig við tímamörk.
Virðulegi forseti. Mér finnst æsingurinn fullmikill í þessu andsvari frá hv. þm. Ögmundi Jónassyni. Ég veit svo sem ekki hvar ég á að byrja í því en hann fór yfir þetta í ræðu sinni og beindi til mín fyrirspurn, hvort ég væri að tala fyrir því að það mætti reka og ráða opinbera starfsmenn eins og hvern og einn lysti. Ég talaði aldrei um það. Ég var að bera saman stöðuna á almenna vinnumarkaðnum, þar sem ekki þarf að vera nein ástæða fyrir brottvikningu úr starfi, og svo hitt að réttarstaða opinberra starfsmanna er svo langtum sterkari til starfa hjá ríkinu og hjá sveitarfélögunum, enda er það mjög vinsælt. Það verður ekki bæði sleppt og haldið að þessu leyti því að við vitum líka að aðalgulrót þess að vera opinber starfsmaður er hinn ríkistryggði lífeyrissjóður sem er mun betri en lífeyrissjóðirnir á almenna vinnumarkaðinum. Það er greitt 15,5% inn í Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins með hverjum starfsmanni og það var alveg réttlætanlegt á sínum tíma þegar ríkisstarfsmenn voru með mun lægri laun en launþegar á almenna markaðinum. En á þessu ári og því síðasta höfum við séð að laun opinberra starfsmanna eru orðin býsna samkeppnishæf við laun á almenna markaðinum. Það var nú bara það sem ég var að segja. En ég vísa því á bug að ég hafi verið að mælast til þess að hægt væri að reka opinbera starfsmenn án málefnalegrar ástæðu. Það er misskilningur hjá þingmanninum ef hann hefur skilið orð mín þannig.
Hæstv. forseti. Ég fagna þessari yfirlýsingu hv. þingmanns. En hv. þingmaður kom víða við, fór að ræða um lífeyriskerfið og ýmsa aðra þætti. Ég hef 47 sekúndur til ráðstöfunar til að ræða það, en ég hef lýst því yfir að ég tel mig þurfa tæpan klukkutíma til að gera grein fyrir sjónarmiðum mínum. Það þýðir ellefu ræður. Ef þessari umræðu lýkur á skaplegum tíma og ég get komist að með mínar 11 ræður þá skal ég lofa þingmanninum því að þær verða fluttar. [[Gripið fram í.]]- Gott, vegna þess að við eigum að taka þetta mál og ræða það málefnalega. Það er ærið tilefni til þess. Þetta er mjög mikilvægt þingmál sem við höfum hér til umfjöllunar og snýr að Stjórnarráði Íslands. Við eigum að taka þá umræðu alvarlega og það mun ég gera í þeim ellefu ræðum sem ég á ófluttar hér.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þingmanni ræðuna. Það sem mig langaði til að spyrja hann um, því að hann er á meirihlutaáliti í þessu máli, er: Hvers vegna er ekki að finna breytingartillögu frá hv. þingmanni á kaflanum um ráðherranefndir? Ég hef verið að lesa ræður hv. þingmanns frá því á síðasta kjörtímabili og þar hafði hv. þingmaður mjög ákveðnar skoðanir á ráðherranefndum og var frekar andvíg þeim. Er það reynslan að þær hafi reynst vel? Mig langar að spyrja hv. þingmann að þessu. Svo langar mig til að spyrja hv. þingmann vegna þess að hann hafði mikinn áhuga á og áhyggjur af foringjaræði á síðasta kjörtímabili og sagði þegar lög um Stjórnarráðið voru sett, með leyfi forseta: „En þetta er akkúrat dæmi um það sem maður hefur lesið í fræðibókum og í sögu þjóða að þegar einstaklingar koma til valda byrja þeir alltaf á að sækja sér vald. Við þekkjum hörmungarsögu úr Evrópu um þetta. Að sækja sér vald, helst að verða einráður og geta svo stjórnað og skipað fyrir úr sæti sínu. Þetta skelfir mig svolítið því þetta er svo óíslenskt. Þetta skelfir mig að því leyti að ég hélt að við ætluðum öll að læra af hruninu en svo er ekki. Hér er verið að leggja til enn frekara foringjaræði en var fyrir hrun.“ Mig langar að spyrja hv. þingmann vegna þess að hér er verið að kveða með mjög ótvíræðum hætti um heimild ráðherra til að flytja stofnanir án þess að það komi til umtals inni á þingi. Er þetta ekki foringjaræði? Er þetta í lagi og er þetta íslenskara en það sem var á síðasta kjörtímabili?
Virðulegi forseti. Í upphafi vil ég segja: Mikið svakalega var þetta góð ræða sem ég flutti á síðasta kjörtímabili; alveg eins og talað út úr mínum munni, enda flutti ég hana sjálf, stend við hana og er enn sömu skoðunar. Hv. þm. Róbert Marshall veit alveg í hvaða tilefni þessi orð féllu. Þær voru til umræðu nánast allt síðasta kjörtímabil, þessar breytingar á Stjórnarráðinu. Ekki var nóg með að ríkisstjórnin færi fram með endurskoðun á lögunum heldur voru öll heiti ráðherra tekin úr lögunum, vald fært til og var það meðal annars gert til að taka valdið af sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra vegna ESB-málsins og færa það undir utanríkisráðherra. Það voru ýmsar slíkar tilfærslur sem farið var í á síðasta kjörtímabili sem ég talaði um að væri foringjaræði. Við vitum alveg að í lögunum var þáverandi forsætisráðherra gert mjög hátt undir höfði og ég tel að ráðherranefndirnar, af því að það var líka rætt um þær, hafi verið í skötulíki; ég segi það alveg, þær virkuðu alla vega ekki í bankahruninu eins og ég fór yfir í ræðu minni. Viðskiptaráðherra, sem bar þó ábyrgð á bönkunum, var bara haldið fyrir utan þetta, það var ekkert hringt í hann. Hann var bara heima í stofu og formaður Samfylkingarinnar og þáverandi utanríkisráðherra héldu um þá tauma. Nefndirnar virkuðu ekki þá og þess vegna fagna ég því að enn frekari lagastoð sé skotið undir ráðherranefndir í þessu frumvarpi. Ábyrgðin er ríkisstjórnarinnar, hún er ekki fjölskipað vald hér á landi. Hver ráðherra ber ábyrgð á sínum málaflokki. En með því að skjóta sterkari stoðum undir ráðherranefndirnar og það samráð sem ráðherrar hafa sín á milli þá er heildaryfirsýn yfir málefni landsins sterkari og betri. Þá gerist það vonandi ekki aftur sem gerðist hér í bankahruninu, að fagráðherrann var látinn sitja heima.
Virðulegur forseti. Batnandi fólki er best að lifa. Ég held að það sé mjög jákvætt að hv. þingmaður hefur látið af hinni miklu andstöðu og ákveðnum skoðunum sem hún hafði á ráðherranefndum á síðasta kjörtímabili en spurningunni er ósvarað. Ef það var aukið foringjaræði sem var þar á ferðinni, hvað er þá þetta? Er þetta þá ekki aukið foringjaræði? Og að hvaða leyti er þetta í lagi umfram það sem hitt var í ólagi?
Ertu að tala um ráðherrann?
Ég er að tala um foringjaræðið sem hv. þingmaður talaði svo mikið um á síðasta kjörtímabili, heimild til að breyta Stjórnarráðinu o.s.frv. Hér er verið að setja inn ákveðnar heimildir til að færa til stofnanir. Ráðherra ákveður það. Það kemur ekki inn til þingsins. Það er bara ráðherra sem ákveður það. Er það ekki, hv. þingmaður, aukið foringjaræði? Þetta er eitthvað sem ég mundi gjarnan vilja fá mjög skýr svör við frá hv. þingmanni. Er það ekki aukið foringjaræði þegar þessi völd eru færð til ráðherra?
Virðulegi forseti. Bara alls ekki og raunverulega eru þetta miklar lagabætur sem hér eru lagðar til um að hver ráðherra beri ábyrgð á sínum málaflokki og á þeim stofnunum sem undir hann heyra. Viðkomandi fagráðherra fær þá þessa skilyrðislausu heimild til að ráða því hvar hans undirstofnanir séu. Það er ekki foringjaræði því að það er verið að dreifa valdinu á alla ríkisstjórnina og þá ber viðkomandi ráðherra ábyrgð á sínum málaflokki allt til enda. En foringjaræði í mínum huga og foringjaræði sem ég tala um á þessu kjörtímabili og fyrra kjörtímabili er á þann hátt að það er einn sem ræður. Foringjaræði er það að einn ræður.
Herra forseti. Það eru athyglisverð orðaskipti um foringjaræði í ljósi þess að framarlega í ræðu sinni var hv. þingmaður með hugleiðingar um að hér hefðu verið fluttar óþarfar ræður sem kæmu málinu ekkert við. Það er erfitt að áætla annað en hv. þingmaður sé að bjóða sig fram til að ákveða það fyrir hönd annarra þingmanna hvað þeir eigi að tala um og hvað þeir megi segja. Það er kannski pínulítill vottur af foringjaræði ef hv. þm. Vigdís Hauksdóttir er að bjóðast til að taka það að sér að ákveða hvað aðrir þingmenn, 62 að tölu þá, eigi að segja. Eða heyrði ég það ekki rétt? Var ekki hv. þingmaður að bjóða sig fram í það hlutverk? Í öðru lagi vil ég spyrja hv. þingmann um það sem hér á að leggja til, þ.e. að fella niður sjálfstæða nefnd um siðferðisleg viðmið innan Stjórnarráðsins, svonefnda sameiningarnefnd, og færa það hlutverk til forsætisráðuneytisins, að því marki sem því verður þá eitthvað áfram sinnt. Nú er vandinn sá að forsætisráðuneytið er í nokkrum ógöngum með þetta mál hjá sér, einmitt spurninguna um siðareglur og meðferð þeirra mála. Það hefur leitt til bréfaskrifta frá umboðsmanni Alþingis til forsætisráðherra þar sem umboðsmaður er að reyna að varpa ljósi á það hvort yfir höfuð séu í gildi siðareglur í tíð þessarar ríkisstjórnar og hefur náttúrlega þótt nokkuð spaugilegt. En finnst þá hv. þingmanni fara vel á því, það vera heppilegt, að fela akkúrat því ráðuneyti þetta hlutverk við þessar aðstæður? Má ekki álykta af þessu og bréfaskriftum umboðsmanns til forsætisráðherra að forsætisráðuneytið þyrfti kannski bara sjálft að taka sér tak í þessum efnum innan Stjórnarráðsins og veitti ekkert af því að hafa nefnd sérfróðra aðila sér til stuðnings um þau mál? Telur hv. þingmaður ekki að það sé betra fyrirkomulag sem forsætisnefnd Alþingis, sameinuð, og formenn allra þingflokka hér leggja til í sambandi við siðareglur alþingismanna, þ.e. að það sé einmitt fagleg sjálfstæð óháð nefnd sem hafi hlutverki að gegna til að vega og meta hvort siðareglur hafi verið brotnar?
Virðulegi forseti. Bara svo að fyrstu spurningu sé svarað, þingmaðurinn spyr að því hvort ég ráði hér í þingsal og hvort ég ráði því hvað þingmenn segja úr þessum ræðustól. Því ber að sjálfsögðu að svara neitandi því að svo er ekki, enda samkvæmt stjórnarskrá málfrelsi í þessum ræðustól og það ætti hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon að vita sem hefur setið manna lengst á þingi. Ég var að gantast með það í frammíkalli að mig dauðlangaði til að ræða Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins við hv. þm. Ögmund Jónasson. Ef hann heldur ellefu ræður mundi ég líklega ná 22 í andsvari. En ég veit ekki hvort ég get verið allan tímann hér í þingsal meðan þingmaðurinn heldur ræður sínar því að mælendaskrá er löng í þessu máli, en við skulum sjá til, ég ætla að gera mitt besta. Hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon fór yfir siðaregluákvæði í frumvarpinu, taldi slæmt að verið væri að færa þetta yfir til forsætisráðuneytisins. Forsætisráðuneytið á að gefa stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum. Til að tryggja samræmi við störf umboðsmanns Alþingis og Ríkisendurskoðunar skal ráðuneytið hafa reglulegt samráð við þau embætti. Ég vil benda þingmanninum á að lesa greinargerð frumvarpsins um 8. gr. en þar er farið mjög vel yfir þetta. Mér sýnist þessi mál vera komin á ágætan rekspöl. Ríkisstjórnin fer eftir siðareglum fyrri ríkisstjórnar og því hlýt ég að spyrja sjálfa mig og þá þingmenn sem hér eru inni: Reyndust þær siðareglur ekki nógu góðar? Eru þær meingallaðar? Komu fram einhverjir rosalegir gallar á þeim þegar síðasta ríkisstjórn var við völd? Hvert er málið?
Herra forseti. Hv. þingmaður hefur nú kannski ekki fylgst alveg nógu vel með umræðunum. Þetta snerist um það hvort núverandi ríkisstjórn teldi sig bundna af þeim siðareglum og væri að fara eftir þeim eða ekki. Svörin í byrjun voru óljós og umboðsmaður skrifaði sérstaklega til að reyna að fá þetta á hreint og tengdist náttúrlega máli sem við öll þekkjum að ráðherra varð að lokum að segja af sér vegna embættisathafna sinna í þessari ríkisstjórn. Siðareglurnar voru góðar. Það var lögð í þær vinna á síðasta kjörtímabili og þær reyndust vel og sú ríkisstjórn var farsæl hvað þá hluti varðar. Þess vegna er alveg prýðilegt að núverandi ríkisstjórn fari að þeim siðareglum en hún hefði bara einfaldlega átt að staðfesta það í byrjun að hún gerði það og sæi ekki ástæðu til að endurskoða þær reglur. Ef hún hefði nú gert það í fleiri tilvikum, bara ákveðið að fylgja leiðsögn fyrri ríkisstjórnar, þá værum við betur stödd. En ég ætla að spyrja hv. þingmann - hún nefndi að með þeirri heimild til að flytja stofnanir sem hér væri verið að opna þá gæti til dæmis félagsmálaráðherra flutt Jafnréttisstofu frá Akureyri til Reykjavíkur: Var hv. þingmaður að leggja það til? Er hv. þingmaður þeirrar skoðunar að Jafnréttisstofa megi ekki vera áfram á Akureyri?
Virðulegi forseti. Ég sé ekki betur en hv. þm. Steingrímur J. Sigfússon sé að reyna að komast í kvöldfréttirnar með þessu. Ég var beinlínis að lýsa því að þessi umræða í stjórnarráðsmálinu öllu hefði verið á þá leið að ekki mætti færa neitt frá Reykjavík út á land. Það er alveg einkennilegt því að landið er sex kjördæmi, þrjú hér á höfuðborgarsvæðinu og þrjú úti á landi, og umræðan er öll í þá veru að ekki megi flytja neitt af Stór-Reykjavíkursvæðinu út á land. Ég var einfaldlega að koma með hina hlið málsins og sagði í ræðu minni að í augnablikinu myndi ég eftir Jafnréttisstofu á Akureyri sem hægt væri að flytja til Reykjavíkur. Ég var að benda á tvö sjónarmið og sýna fram á að ekki er um að ræða einstefnubreytingartillögur hvað það varðar að færa ríkisstofnanir. Það eru ríkisstofnanir úti á landi sem hægt væri að flytja á höfuðborgarsvæðið sýnist viðkomandi fagráðherra að það sé hentugra, betra eða á einhvern hátt til sparnaðar fyrir ríkið. Ég var að snúa við þessari þreytandi leiðinlegu umræðu að það megi ekkert fara út á land sem er nú þegar til staðar í Reykjavík. Og segi ég það sem þingmaður Reykvíkinga.
Herra forseti. Við erum hér áfram í 2. umr. um frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands. Mig langar í þessari annarri ræðu minni um þetta mál að einbeita mér að 8. gr. frumvarpsins en hún hljóðar svo, með leyfi forseta: „Forsætisráðuneytið gefur stjórnvöldum ráð um túlkun siðareglna þegar eftir því er leitað, stendur fyrir fræðslu um þær innan Stjórnarráðsins og fylgist með að þær nái tilgangi sínum.“ Þessu höfum við í minni hlutanum hér á Alþingi mótmælt og teljum að þarna sé ekki verið að koma með góða eða gagnlega lagabreytingu. Nú er það svo að almenningur á Íslandi ber ekki mikið traust, hvorki til Alþingis né stjórnvalda í heild sinni, og ég held að það eitt og sér sé mjög slæmt og grafi undan tiltrú fólks á lýðræðinu. Af þeirri ástæðu tel ég að hér sé um stórmál að ræða og þess vegna verðum við að ræða mjög ítarlega um það hvað felst í þessu frumvarpi. Það er nefnilega ekki bara 1. gr., þar sem kveðið er á um að ráðherra geti ráðið því hvar stofnanir sem undir hann heyra hafi aðsetur, sem ég tel að beri að varast. Það hefur líka verið bent á hér í umræðunni að eins séu þættir í 8. gr., sem ég nefndi hér áðan, sem og í b-lið 10. gr. sem séu til þess fallnir að færa mikil völd til forsætisráðherra. Ég tel það ekki til bóta því að traust á stjórnsýslunni og það að almenningur hafi trú á kerfinu krefst þess að hér séu virkar aðgerðir til að sýna og tryggja að unnið sé gegn hvötum til spillingar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að hafa það í huga. Það eru alveg sérstakir hvatar sem eiga við í okkar litla samfélagi; það er einmitt fámennið, hættan á því að vina- eða ættartengsl, formleysi og skortur á fagmennsku geti orðið til að gera lítið úr kvöðum sem fylgja embætti og ábyrgð. Þetta er náttúrlega stórmál út af fyrir sig. En til þess að reyna að gera eitthvað í málinu var komið á fót samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið í stjórnsýslunni. Hún var upphaflega sett á fót með lögum nr. 86/2010, um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, og þessi ákvæði um siðareglur og samhæfingarnefndina voru svo tekin nær óbreytt upp í lög nr. 115/2011, um Stjórnarráð Íslands. Í þessari siðanefnd áttu sæti sjö einstaklingar og hún var skipuð til þriggja ára. Nú er það svo að hæstv. forsætisráðherra hefur ekki skipað nefndina aftur eftir að síðasta skipun rann úr gildi haustið 2013. Mig langar aðeins að vitna í fyrstu ársskýrslu þessarar samhæfingarnefndar, sem ekki er lengur starfandi, en hún kom út 4. maí 2012. Í lið a í inngangi skýrslunnar segir að þau verkefni sem nefndin hafi á sinni könnu hafi verið, með leyfi forseta: „að stuðla að því að siðferðileg viðmið séu í hávegum höfð í opinberum störfum og veita stjórnvöldum ráðleggingar um ráðstafanir til að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og spillingu.“ Þessi drög að siðareglum voru á sínum tíma kynnt á vef Stjórnarráðsins og óskað var eftir athugasemdum við þau. Þegar nefndin fór yfir þær athugasemdir kom í ljós að skilningur fólks á siðareglum, tilgangi þeirra og hlutverki, var mjög misjafn og því ljóst að í innleiðingarferli siðareglna yrði að gæta að því að skýra bæði notkun og markmið þeirra mjög tryggilega. En ég held að hér séum við ekki búin að klára. Mitt mat er það að við séum bara í miðju ferli sem ekki hefur verið klárað, því að það kemur einnig fram í þessari skýrslu að tilgangurinn hafi ekki verið að búa til nýjar íþyngjandi reglur sem móta hegðun starfsfólks á svipaðan hátt og lagareglur þó að þessar siðareglur hefðu ekki gildi laga og tekið fram að siðareglur leysa aldrei dómgreind fólks af hólmi en séu til þess fallnar að veita stuðning þegar ráða þarf fram úr vandasömum málum eða átta sig á því hvaða meginsjónarmið eigi að ríkja. Með því frumvarpi sem hér liggur fyrir er hæstv. forsætisráðherra að leggja þessa siðanefnd, þessa samráðsnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna, niður en taka verkefni hennar að sér sjálfur, þ.e. til sín í forsætisráðuneytið. Ég hef af því þungar áhyggjur. Ekki er þar með sagt að forsætisráðherra fari að misbeita valdi sínu en hættan er til staðar. Það er verið að opna glufu, að því er ég tel, sem getur ýtt undir hvata sem geta leitt til spillingar. Það tel ég að sé eitthvað sem við hér á Alþingi verðum að standa algerlega gegn en standa hins vegar með hagsmunum almennings sem eru að mínu mati þeir að tryggja að valdhafar hverju sinni geti ekki misbeitt valdi sínu. Við eigum einmitt að tala fyrir því hér að til séu leiðir til að styrkja lýðræðislega stjórnarhætti. Hér er nákvæmlega verið að fara í öfuga átt með það með því að leggja til að leggja niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið fyrir stjórnsýsluna en færa það til hæstv. forsætisráðherra og forsætisráðuneytisins; að það sé hans hlutverk að gefa stjórnvöldum ráð um hvernig túlka eigi siðareglurnar þegar eftir því er leitað. Þótt ekki væri nema út af þessari 8. gr. - þótt við mundum líta fram hjá öllum hinum göllunum sem eru á frumvarpinu og ég fór betur yfir í fyrri ræðu minni - þá tel ég engu að síður að þetta sé feikinóg til að við samþykkjum ekki þessi lög en förum frekar í gang aftur með vinnu sem miðar að því að skipa nýja siðanefnd á breiðum og faglegum grunni sem verði þá stjórnsýslunni til ráðgjafar um það hvernig siðferðileg viðmið skuli vera.
Forseti. Ég þakka þingmanninum fyrir ræðuna. Hún notaði sinn tíma hér til að fara yfir það að leggja eigi niður samhæfingarnefnd um siðferðileg viðmið, ég held að hún heiti það. Það er hins vegar merkilegt sem kom fram í ræðu þingmannsins, þ.e. að þessi nefnd hafi verið skipuð og skipunartími hennar hafi runnið út haustið 2013, held ég að hafi komið fram. Nú erum við í júní 2015 og það segir mér að næstum því tvö ár eru liðin og hæstv. forsætisráðherra hefur látið hjá líða að skipa þessa nefnd. Það var eitt sem mér fannst út af fyrir sig merkilegt. Það er ýmislegt sem menn gera ekki þó að þeir eigi að gera það lögum samkvæmt og það eru engin siðferðileg viðmið um það. Siðareglur eru ekki bundnar í lög en þetta er lagatexti og hæstv. forsætisráðherra er bara alveg sama, hann skipar ekki þessa nefnd. Síðan hef ég heyrt það, þegar talað er um að það eigi að nema þetta úr lögum, að ekki sé ástæða til þess að hafa þess nefnd vegna þess að hún hafi ekki haft svo mikið að gera. Mig langar til að spyrja þingmanninn: Finnst henni það ástæða fyrir því að afnema nefnd, sem fjallar um það hvernig opinberir starfsmenn eigi að koma fram, að það hafi ekki verið svo mikið að gera; að þá sé bara rétt að setja það eitthvert niður í skúffu og hugsa ekki meira um það?
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir spurninguna, ég tel að hún sé mjög góð. Mundum við segja að við ættum að hætta að hafa slökkvitæki í stigagangi vegna þess að það hefur aldrei kviknað í íbúð? Ég tel að okkur mundi aldrei detta það í hug. Þetta er öryggisráðstöfun, þetta eru leiðbeiningar, sem sem betur fer, segi ég nú bara, þarf sjaldan að grípa til. En hins vegar þegar eitthvað kemur upp á þar sem vafi leikur á um mál verðum við að hafa öryggisnet sem grípur okkur. Ég tel að samhæfingarnefndin sé þannig öryggisnet; hún er alltaf að vega og meta málin, hún setur fram viðmið og er svo til aðstoðar ef eitthvað gerist. Það geta alveg komið upp erfið mál í forsætisráðuneytinu eins og hvar annars staðar í hinu íslenska stjórnkerfi. Þá tel ég að það sé afar slæmt að það sé karlinn í brúnni, þ.e. sjálfur forsætisráðherrann, sem eigi að gefa ráð. Jafnvel þó svo hann þurfi að ræða það við umboðsmann Alþingis eða Ríkisendurskoðun finnst mér það bara engan veginn nóg. Við eigum að sjálfsögðu að fagna því að við höfum lítið þurft á nefndinni að halda. Þannig er það bara með flest góð öryggistæki, við notum þau mjög sjaldan en við viljum hafa þau í lagi þegar á þarf að halda.
Forseti. Mér finnst það frábær samlíking hjá hv. þingmanni að líkja þessari nefnd við slökkvitæki. Við vonumst náttúrlega alla okkar tíð til þess að við þurfum ekki að grípa til þess og það sama á við í mínum huga með þessa nefnd. En ég er sammála hv. þingmanni um að hún þarf að vera til staðar. Í nefndarvinnunni spurði ég gest sem kom frá Siðfræðistofnun Háskóla Íslands þeirrar almennu spurningar hvort ekki væri betra að þriðji aðili, utanaðkomandi aðili, dæmdi og færi með svona mál frekar en að það væri rekið í forsætisráðuneytinu í þessu tilfelli. Svarið sem ég fékk var á þann veg að í flestum tilfellum þætti það betra með slíkar reglur að þriðji aðili kæmi að málum. En það sem gestinum fannst skorta í þetta var að ekkert væri fjallað um það hvernig fara eigi með þetta inni í forsætisráðuneytinu. Forsætisráðuneytið á að gera þetta og gesturinn sagði: Kannski ætla þeir að leita til einhverra, kannski ætla þeir að gera eitthvað. Mér finnst það stór galli við frumvarpið að þar er bara talað um að þessi mál verði leyst í forsætisráðuneytinu og síðan ekki söguna meir. Jafnvel þó að færa eigi þetta inn í forsætisráðuneytið, þarf þá ekki að gera kröfu um nánari lýsingu á því hvernig eigi að starfa með þetta í því háa ráðuneyti?
Herra forseti. Ég verð að viðurkenna að jafnvel þó svo að ítarlegar leiðbeiningar væru um það hvernig fara ætti með þetta innan forsætisráðuneytisins teldi ég engu að síður að hér værum við að setja málið á vitlausan stað. Það væri til bóta og gerði lögin miklu skýrari ef einhver útlistun um verklag fylgdi með, það væri vissulega skárra, en það mundi ekki gera mig hlynnta breytingunni. Ég vil bara endurtaka það sem ég sagði í ræðu minni að við þurfum svo virkilega á því að halda að almenningur hafi traust á stjórnsýslunni. Til þess að geta beðið um að fá það traust verðum við líka að sýna það og tryggja að unnið sé gegn öllum hvötum til spillingar. Einn af þeim hvötum sem þarf að hafa í huga er að hvergi felist nein tækifæri fyrir einstaklinga eða einstaka ráðamenn til að nota sér stöðu sína í eiginhagsmunaskyni. Þó svo að forsætisráðherra væri bestur allra manna og með geislabaug á höfði þá veit maður aldrei hver tekur við af honum seinna í embætti eða hvaða aðstæður koma upp þannig að þetta snýst ekkert um einhverjar tilteknar persónur. Þetta snýst um það hvernig við ætlum að hafa stjórnsýsluna okkar byggða upp til að almenningur hafi trú og traust á henni. Það er ekki með því að færa öll völdin til að dæma um siðferðileg málefni inn í forsætisráðuneyti.
Hæstv. forseti. Í þeirri löngu og miklu umræðu sem staðið hefur um þetta frumvarp til laga um breytingu á lögum um Stjórnarráð Íslands, nr. 115/2011, með síðari breytingum, þ.e. skipulag ráðuneyta, stofnana o.fl., eru nokkur atriði sem eru mjög umdeild. Maður spyr sjálfan sig hvort aðaltilgangurinn hafi verið sá að hæstv. forsætisráðherra, eða aðrir ráðherrar eftir atvikum, fái heimild til að taka geðþóttaákvarðanir um hvar stofnanir skuli staðsettar. Var það kannski eingöngu eftir hremmingar ráðherra vegna fyrirhugaðs flutnings Fiskistofu, sem ég kem betur að á eftir, sem þetta er sett inn en breytingartillögur við nokkrar fleiri greinar settar með þannig að frumvarpið verði meira en ein blaðsíða með greinargerð, nokkrar blaðsíður? Það læðist að mér sá grunur. Með frumvarpinu eru lagðar til breytingar á lögum um Stjórnarráð Íslands sem fela í sér almenna heimild ráðherra til að ákveða aðsetur ríkisstofnana og í öðru lagi til að setja á fót starfseiningar og ráðuneytisstofnanir innan ráðuneytis. Mér finnst við þessa umræðu að ég hafi ekki fengið neitt svar við því hvers vegna það er lagt til og hvað væri verið að gera í því. Upp í huga minn kemur skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis o.fl. um formfestu í Stjórnarráðinu og annað slíkt. Er verið að reyna að búa til eitthvað innan ráðuneyta sem verður þá ekki eins formfast? Eru menn að hugsa sér að búa til eitthvert apparat fyrir aðstoðarmenn ráðherra eða fleiri vildarvini ráðherra þegar nýir ráðherrar koma inn? Ef svo er þá sé ég ekki tilganginn og er frekar andmæltur því. Síðan er það sjálfsagður hlutur sem lagður er til að við flutning stjórnarmálefna milli ráðuneyta skuli flytja fjárheimildir og þá starfsmenn milli ráðuneyta. Það er frekar óhentugt orðalag í nefndaráliti meiri hlutans, finnst mér, að talað sé um að flytja fjárheimildir og starfsmenn milli ráðuneyta; upp í hugann koma hreppaflutningar í gamla daga. En að það skuli þurfa að binda það í lög að ef einhverju er breytt í ráðuneytum, kannski í verkaskiptingu, skuli fjárheimildir færðar með; auðvitað á það að vera sjálfsagður hlutur. Síðan eru lagðar til breytingar á lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, um heimild til flutnings á starfsfólki - kannski ætti frekar að tala um heimild starfsfólksins, að það hafi leyfi eða heimild til að fara án þess að störfin séu auglýst laus til umsóknar. Þetta er eitt atriði en ég hef heyrt margar skoðanir á því hvað þarna er á ferð. Síðan kemur að því að festa í sessi ráðherranefndir um ríkisfjármál og efnahagsmál. Þær hafa verið starfandi. Þurfa þær lagagrunn? Ef til vill. Síðasta ríkisstjórn starfaði á þennan hátt og var meðal annars með ráðherranefnd um jafnréttismál. Kann að vera að utan ríkisstjórnar séu tveir, þrír eða fjórir ráðherrar að ákveða einhver málefni og koma svo með þau klár á fund ríkisstjórnar, sem í gætu verið átta, tíu eða tólf ráðherrar, og að málin séu þá ekki rædd vegna þess að búið sé að ræða þau í ráðherranefnd og þar með sé málið búið? Það er spurning hvort þetta er skynsamlegt, alla vega hefði ég haldið að eitthvað meira þyrfti að fylgja með og greinargerð um það hvernig þetta ætti að vera í framkvæmd. Ég sagði áðan í upphafi ræðu minnar að ég hefði það á tilfinningunni að þetta frumvarp væri lagt fram í framhaldi af klúðri ríkisstjórnarinnar sem skrifast fyrst og fremst á hæstv. forsætisráðherra og sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra - sem ég held reyndar að hafi tekið við pakkanum og þurft að bera ábyrgð á því eftir að hæstv. forsætisráðherra var búinn að taka ákvörðun um að flytja Fiskistofu með húð og hári norður til Akureyrar á þann hátt sem gert var. Nú verð ég að taka skýrt fram að ég er mjög hlynntur flutningi starfa innan úr ríkiskerfinu til landsbyggðarinnar og tel að eigi að gera meira af því, en það er ekki sama hvernig það er gert. Það eru fjölmargar aðferðir sem hafa gefist vel eins og til dæmis, við skulum halda okkur bara við Fiskistofu, að tekin verði ákvörðun um að hún skuli á ákveðnu árabili, fimm ára, sjö ára eða tíu ára, flytjast norður til Akureyrar - við skulum bara halda okkur við það sem þarna var ætlunin - og þá sé unnið skipulega og vel að því og starfsmannavelta notuð til að byrja að vinna þessa vinnu. Ég vil líka taka fram að menn verða að ganga um það með mikilli varfærni að flytja stofnanir eða leggja niður störf og þá er alveg sama hvort verið er að flytja frá höfuðborgarsvæði til landsbyggðar eða verið að flytja þau fáu störf sem eru á landsbyggðinni í opinbera geiranum til höfuðborgarsvæðis sem mýmörg dæmi eru um líka. Það hefur minna verið rætt um þau. Það er vegna þess að þar eru störfin ekki mörg. Þar er ekki verið að taka stofnanir heldur smátt og smátt verið að minnka stofnanir. Eins og hér hefur komið fram, í umræðu um skólamál meðal annars, er auðveldara að ráðast á útibú en stofnunina sjálfa. Ef skera þarf niður þá er farið í útibúin og þannig er störfum fækkað og þetta hefur mikið gerst á landsbyggðinni án þess að mikil umræða hafi orðið um það. En ég vil líka aðeins stoppa við þetta með Fiskistofu. Þarna eru í kringum 100 starfsmenn og ef menn ætla að taka svona stofnun og gera hlutina eins og ráðherrarnir ætluðu sér að gera - mér er sagt að það hafi meira að segja verið þannig að forsætisráðherra hafi ekki verið búinn að boða komu sína á umræddan fund, sem ég held að hafi verið hjá Atvinnuþróunarfélaginu, heldur hafi hann hálfpartinn stokkið upp í flugvél og flogið norður til Akureyrar, birst á fundinum og tilkynnt þetta. Ef það er líka rétt að það hafi eitthvað tafist hjá ráðherra að fara til Fiskistofu til að tilkynna um ákvörðunina og menn hafi bara setið og beðið þar til einhver annar tilkynnti um þessa ákvörðun ríkisstjórnar þá væri það náttúrlega gott dæmi um hvernig alls ekki á að standa að svona málum. Menn verða að hafa í huga að bak við starfsmenn, alveg sama hvort það er á Fiskistofu eða annars staðar, alveg sama hvort verið er að flytja stofnun eða störf frá höfuðborgarsvæði til landsbyggðar eða frá landsbyggð til höfuðborgar, er fleira fólk, á bak við þessi störf er fjölskylda. Í mörgum tilfellum er um að ræða maka og í flestum tilfellum er um börn að ræða, börn í skóla, börn í ákveðnu umhverfi sem þau hafa aðlagast og eru í. Menn ganga bara ekki þannig til verka að segja: Eftir ákveðinn tíma er ykkur öllum gefinn kostur á að flytja eitthvert út á land - eða suður, svo að ég haldi mig við það - bara sisona á þann hátt sem þarna var viðhafður. Sem stuðningsmaður þess að flytja störf í stjórnsýslunni út á land og efla stjórnsýslu úti á landi eða starfsemi stofnana ríkisins þá verð ég að segja að það er ekki sama hvernig það er gert. Og ég held að þessi flaustursgangur þessara ráðherra hafi komið óorði á og gert okkur illan leik sem ég er þeim ekki þakklátur fyrir. Ef menn fara yfir dóm Hæstaréttar vegna flutnings Landmælinga á sínum tíma þá má lesa út úr því að gera eigi miklar kröfur til ráðherra um faglegan undirbúning og samráð og að málefnalegar ástæður þurfi að vera fyrir flutningnum. Þó að það mál hafi gengið út á að flytja Landmælingar upp á Akranes þá ætla ég áfram að halda mig við að þetta er í báðar áttir, það þurfa að vera málefnalegar ástæður fyrir flutningnum og það þarf að vinna að undirbúningi með ákveðnum hætti, faglega og með samráði. Síðast en ekki síst þarf að gæta meðalhófs varðandi starfsfólk. Segjum bara 100 manna stofnun, maki og eitt eða tvö börn; þetta varðar þá 400 einstaklinga og það skyldi nú heldur betur, mundi ég halda, hafa meðalhófsregluna í huga hvað þetta varðar. Síðan er líka fjallað um það að svona ákvörðun er mjög afdrifarík, það er verið að tala um lífsviðurværi starfsmanna. Þess vegna voru þetta meginatriðin í umræddum hæstaréttardómi. Hafa menn ekkert lært af því? Það virðist ekki vera. Ég tel að þetta hafi verið flumbrugangur og illa undirbúið mál um jafn ágætan hlut og þann að meginstarf Fiskistofu skuli vera einhvers staðar úti á landi eftir fimm, sjö eða tíu ár. Það er hægt að ná þessu með ákvörðun um að það standi til á ákveðnu árabili að flytja og starfsmannavelta, sem alltaf er töluverð, sé þá notuð og með auglýsingum, þ.e. að ekki sé verra ef viðkomandi er á ákveðnu svæði eða sé tilbúinn til að flytja á það. Ég held að álit umboðsmanns Alþingis um fiskistofumálið taki líka mjög mið af þessum hæstaréttardómi öllum. Ég hef heyrt að allar auglýsingar Umhverfisstofnunar séu með gamalt baráttumál okkar jafnaðarmanna, sem ég held að við höfum verið fyrstir með að setja fram í formennskutíð Össurar Skarphéðinssonar eða Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur, ég man nú ekki hvort heldur það var, um störf án staðsetningar. Nú er ég búinn að fara aðeins yfir þetta fiskistofumál sem endaði með því að í sjónvarpsfréttir kom hæstv. sjávarútvegsráðherra sem umboðsmaður málsins eftir að ákvörðun hafði verið tekin - og ég ítreka það sem ég sagði hér áðan að hann sá ástæðu til að koma fram og biðjast afsökunar á þessu máli. Ég ætla að taka eitt mál í viðbót sem dæmi. Ég tók þátt í því sem samgönguráðherra að sameina stofnanir. Það var gert í miklu samráði við starfsfólkið að undangenginni mikilli vinnu vinnuhópa, tveggja eða þriggja, sem skiluðu skýrslu til ráðherra. Það var kynnt starfsfólki og starfsfólkið fékk að vera með í ráðum um þessi atriði. En í atvinnuveganefnd hefur verið frumvarp frá hæstv. sjávarútvegsráðherra um að sameina Hafrannsóknastofnun og Veiðimálastofnun og ég verð að segja eins og er að hinn fjárhagslegi ávinningur sem sagður er af því er eingöngu sá að það þarf að hafa einn forstjóra en ekki tvo, það var allur fjárhagslegi ávinningurinn. Það sem var nýtt í því frumvarpi var að við þessa sameiningu átti að segja upp öllum starfsmönnum áður. Þetta var nýtt. Þegar þetta kom fram í atvinnuveganefnd og var útskýrt fyrir okkur þar að ríkisstjórnin hafði nýlega tekið ákvörðun um hvernig standa skuli að sameiningu stofnana og þær voru listaðar upp - við höfum fengið það minnisblað og það var sett undir málið á vef Alþingis og þar má lesa að nokkrar leiðir hafi verið í boði en ríkisstjórnin hafði ákveðið að fara þá leið við sameiningu lítilla og meðalstórra stofnana að öllum starfsmönnum skuli vera sagt upp samhliða eða áður og þeim boðin sambærileg störf. En það var mjög loðið hvað á að fylgja með því og eins og hvað varðar áunnin réttindi o.s.frv. Þetta mál, sameining Hafró og Veiðimálastofnunar, hefur ekki fengið mikla umfjöllun. Ég er ekki viss um að allir geri sér grein fyrir þessari nýlegu samþykkt ríkisstjórnarinnar um að standa svona að hlutum. Ég held að þetta sé verri leið. Ég ítreka það sem ég sagði áðan að við sameiningu samgöngustofnana á sínum tíma var mjög mikið samráð haft við starfsfólkið og það upplýst á öllum stigum vinnunnar sem endaði svo með því að það var gert sem þar varð, framkvæmdahluti Siglingastofnunar og Vegagerðar sameinaðir, stjórnsýsluhlutinn settur undir Samgöngustofu o.s.frv., og ég hef ekki heyrt annað en allir séu ánægðir með þá vinnu sem þar var unnin. Ég ítreka það sem ég sagði hér í upphafi og ætla að gera hér í lok ræðu minnar að ég er mjög hlynntur því að störf á vegum stofnana ríkisins séu fleiri úti á landi en tel að það eigi að gera á varfærinn hátt, til dæmis með því að nýta starfsmannaveltu. Þegar menn bregðast við eins og gert var með Fiskistofu, sem ég ítreka að var allt of stórt stökk og illa unnið, kemur það óorði á verkefnið. Þá er betra að gera slíkt með starfsmannaveltu og á lengri tíma. Ég vildi láta þetta koma fram við þessa umræðu en nú skilst mér að það sé klárt að þetta mál muni ganga aftur til nefndar. Ég segi fyrir mitt leyti að ég met það þannig að þrátt fyrir að þetta frumvarp verði samþykkt, eins slæmt og það er í raun og veru - segjum til dæmis bara að þetta sé orðið að veruleika eða hefði verið í gangi þegar ráðherrann ákvað að færa Fiskistofu, þá tel ég þetta samt sem áður ekki nægjanlegt, miðað við dóm Hæstaréttar og það sem Hæstiréttur setur inn í landmælingadómnum, til að gera það vegna meðalhófs, vegna undirbúnings o.fl. Það mál hefði alltaf þurft að koma hingað inn til Alþingis til ákvörðunar og umræðu þar. Það mundi tryggja faglegri vinnubrögð.
Herra forseti. Þetta mál, umbúnaðurinn, er í kringum þá ákvörðun hæstv. sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra að flytja Fiskistofu til Akureyrar. Eins og fleiri hafa nefnt hefur síðan verið ákveðið að koma með fleiri atriði inn í þetta mál líka. Mig langar aðeins að fara yfir það hve mikilvægt ég tel að fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni þó að ég sé ekki fylgjandi umræddri 1. gr., þ.e. að það sé eingöngu á valdi ráðherra hvernig það er framkvæmt. Ég undirstrika hve brýnt ég tel að flytja verkefni og fjölga opinberum störfum á landsbyggðinni, ekki bara á þéttbýlustu stöðunum heldur ekki síður í fámennari byggðum, þar sem því verður komið við að vinna verkefni, þar sem gott starfsfólk og öruggar háhraðatengingar skipta mestu máli en ekki staðsetning. Reynslan af staðsetningu opinberra starfa úti um land hefur fyrir löngu sýnt fram á að slíkt stenst kröfur sem gerðar eru um fagleg vinnubrögð og gott vinnuumhverfi og traust vinnuafl er að sjálfsögðu líka til staðar úti á landi. Umfang hins opinbera hefur vaxið mjög á undanförnum 20 til 30 árum og fjölgun opinberra starfa hefur fyrst og fremst orðið á höfuðborgarsvæðinu. Þó að tekist hafi að staðsetja nokkrar opinberar stofnanir úti á landi á liðnum árum þá er það eilíf barátta að halda þeim störfum áfram í heimabyggð. Ég held að allir landsbyggðarþingmenn þekki í gegnum tíðina þá baráttu sem er við hver fjárlög við að verja starfsemi á landsbyggðinni þar sem oftar en ekki er um að ræða fá stöðugildi sem mega ekki við neinum niðurskurði. Það hefur verið sýnt fram á það í rannsóknum að mikið misræmi er í opinberum útgjöldum og skattheimtu eftir landsvæðum en ég ætla ekki að ætla mönnum það að það hafi verið markmið í sjálfu sér. Landsbyggðin hefur beðið skaða af því en höfuðborgarsvæðið hefur notið þess í gegnum tíðina. Það eru bara staðreyndir. Færð hafa verið rök fyrir því að viðskipti landsbyggðarinnar á höfuðborgarsvæðinu séu hlutfallslega meiri en viðskipti höfuðborgarsvæðisins á landsbyggðinni. Í því samhengi er eðlilegt að líta til frekari flutnings opinberra starfa út á land til að jafna það efnahagslega misræmi sem er staðreynd og hið opinbera ber líka ábyrgð á með stjórnvaldsákvörðunum sínum í gegnum tíðina. Ég tel að stjórnvöld verði að vinna eftir skýrt markaðri stefnu í flutningi opinberra starfa úti á land, að þar samræmi ráðuneyti og opinberar stofnanir vinnu sína og gangi í takt, að kynna verði með eðlilegum fyrirvara flutning á starfsemi ríkisins á milli landsvæða, gæta vel að mannlega þættinum og réttindum starfsmanna sem hlut eiga að máli og líta sérstaklega til nýrra verkefna og starfa sem verða til hjá hinu opinbera. Að sjálfsögðu á að tryggja aðkomu Alþingis að þeirri stefnumótunarvinnu og að fjárlögin endurspegli þann vilja. En allur undirbúningur þarf að vera vandaður og landið kortlagt, hvar störfum, verkefnum og starfsemi verður best fyrir komið. Þá tel ég að ekki síst eigi að horfa til þeirra svæða sem átt hafa undir högg að sækja undanfarin ár og þurfa virkilega á fjölbreytni að halda og þar eru góðar háhraðatengingar lykilatriði. Það má nefna nokkur verkefni sem flust hafa til landsbyggðarinnar í gegnum árin og hefur tekist vel til með, eins og Byggðastofnun á Sauðárkróki, Skógræktina á Héraði, Landmælingar Íslands á Akranesi, Greiðslustofu Atvinnuleysistryggingasjóðs á Skagaströnd, skrifstofu Fæðingarorlofssjóðs á Hvammstanga og Jafnréttisstofu á Akureyri, Fjölmenningasetrið á Ísafirði - reyndar er verið að stokka upp og skoða þessar tvær stofnanir og einhverjar breytingar verða þar á ferðinni. Ég get líka nefnt dæmi um verkefni eins og Innheimtustofnun sveitarfélaga, sem var sett niður á Flateyri, en ég tel að hafi kannski ekki gengið upp vegna lélegra háhraðatenginga á Flateyri á þeim tíma. Það verkefni var fært yfir á Ísafjörð. Þetta er ekkert einsdæmi og skortur á öflugum gagnaflutningi á landsbyggðinni hamlar því miður oftar en ekki atvinnuuppbyggingu. Því miður hafa opinberar stofnanir eins og til dæmis Fiskistofa, sem hefur verið mikið til umræðu hér, verið að hringla með störf sín í útibúum úti um land í skjóli breytinga sem orðið hefur til þess að faglært fólk hefur flust í burtu af þessum stöðum. Ég get líka nefnt stofnanir þar sem fækkun starfa hefur verið úti um land á undanförnum missirum eins og hjá Isavia og Matís. Það er ansi auðvelt fyrir pólitíkina og stjórnvöld að skella í lás þegar um litlar starfsstöðvar er að ræða og því miður eru mörg dæmi um óvönduð vinnubrögð þar. Alþingi hefur oft ekki neitt svigrúm til að hafa afskipti af þeim málum fyrr en hlutirnir eru frágengnir og erfitt að vinda ofan af því. Ég tel að ekki eigi að kynda undir elda á milli landsbyggðar og höfuðborgarsvæðisins með óvönduðum vinnubrögðum við flutning starfa og starfsemi úti á landi heldur þurfi að vanda vel til verka og að sjálfsögðu þarf að sýna það í fjárlögum að menn vilji efla opinbera starfsemi úti um land. Því miður báru síðustu fjárlög ekki þess merki að það væri viljinn. Það var gífurlegur niðurskurður í mörgum verkefnum á landsbyggðinni, eins og sóknaráætlun landshlutanna er gleggsta dæmið um. Þessi lagasetning um aukið ráðherraræði eykur bara togstreituna á milli höfuðborgarsvæðisins og landsbyggðarinnar, ég tel það vera þannig. Ég undirstrika það að landsbyggðin þarf á fjölbreyttari atvinnutækifærum að halda og það eru sameiginlegir hagsmunir allra landsmanna að vel takist til með flutning opinberra starfa og uppbyggingu atvinnustarfsemi á landsbyggðinni því að landsbyggðin er einn stærsti viðskiptavinur höfuðborgarsvæðisins, það vill nú stundum gleymast í umræðunni. Ég tel að það eigi að vera hægt að lagfæra 1. gr., sem hefur mest verið hér í umræðunni, þetta aukna ráðherraræði sem er hættulegt. Við eigum að efla lýðræðislega aðkomu að svona stórum málum, þau eiga að fá góða umfjöllun hér á Alþingi. Við höfum horft upp á það sem hæstv. menntamálaráðherra hefur verið að undirbúa vítt og breitt um landið, sem snýr að menntastofnunum, sem hefur verið á mjög varhugaverðri braut, að ég tel. Við megum ekki fara að vinna þannig að framkvæmdarvaldið verði sterkara á kostnað löggjafans. Það er mjög hættuleg þróun og ég tel að það verði að lagfæra 1. gr. ásamt ýmsu öðru í frumvarpinu.
Hæstv. forseti. Ég sagði við umræðuna hér fyrr í dag að ég ráðgerði að flytja ellefu ræður til viðbótar um málið; þær eru nefnilega aðeins fimm mínútna langar en ég þyrfti klukkutíma til að gera grein fyrir sjónarmiðum mínum. Ég hef fallið frá þessari ákvörðun í ljósi þess að ljóst er að málið kemur til nefndar að nýju til umfjöllunar í stjórnskipunar- og eftirlitsnefnd Alþingis. Ég bind vonir við að þá verði gerðar breytingar á frumvarpinu og tekið mið af þeim sjónarmiðum sem hafa komið fram við þá góðu umræðu sem fram hefur farið um frumvarpið hér í þingsal. Á þessari forsendu fell ég frá þessari fyrri ákvörðun minni og bind vonir við að okkur takist að bæta frumvarpið við umfjöllun nefndarinnar að lokinni 2. umr. um málið.