Borist hafa bréf frá eftirfarandi ráðherrum þar sem óskað er eftir fresti til að veita skrifleg svör við fyrirspurnum: Frá utanríkisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 64, um orkupakka ESB, eftirlitsstofnanir sambandsins og EES-samninginn, frá Óla Birni Kárasyni. Frá heilbrigðisráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 263, um þýðingu á íslenskum lögum og reglugerðum, frá Jóni Steindóri Valdimarssyni. Frá félags- og jafnréttismálaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 272, um verkefni þingsályktunar um framkvæmdaáætlun í jafnréttismálum, frá Albertínu Friðbjörgu Elíasdóttur. Loks frá umhverfis- og auðlindaráðherra vegna fyrirspurnar á þskj. 279, um losun gróðurhúsalofttegunda, og á þskj. 280, um aðgerðir í loftslagsmálum, báðar frá Ólafi Ísleifssyni.
Herra forseti. Það er talað um fátt meira núna en stórátak í húsnæðismálum og að það sé það eina sem geti liðkað fyrir komandi kjarasamningum. Um þetta eru bæði verkalýðsfélög og atvinnurekendur sammála, enda sagði Drífa Snædal, nýr forseti ASÍ, eftir samráðsfund launþega, atvinnurekenda, sveitarfélaga og ríkisstjórnar í gær, með leyfi forseta: „En það sem var alveg greinilegt á þessum fundi og stór lykill að því sem koma skal eru húsnæðismálin.“ Hæstv. forsætisráðherra tók í sama streng og fréttir herma að ríkisstjórnin hyggist setjast yfir þau mál. Það eru út af fyrir sig góðar fréttir. Það hefur verið losarabragur á þeim málum síðustu árin og stórkostlegur vandi blasir við. Sitjandi stjórn hefur sýnt algjört metnaðarleysi í málaflokknum sem birtist bæði í fjármálaáætlun og fjárlögum sitjandi stjórnar. Fyrir kosningar talaði hæstv. velferðarráðherra um svissnesku leiðina. Síðan var honum boðið til Finnlands og þá fór hann að tala um finnsku leiðina. Ég vona svo sannarlega að hann sé ekki á leiðinni í Disneyland. Hann verður að koma hingað og ræða málin. Raunin er sú að Samfylkingin er sá flokkur sem hefur haft frumkvæði að næstum allri vinnu þegar kemur að húsnæðismálum á þessu þingi. Síðast í gær mælti Samfylkingin fyrir aðgerðaáætlun í húsnæðismálum í átta liðum sem snýr einmitt að lausnum sem almenningur og verkalýðshreyfingin hefur kallað eftir. Enginn ráðherra sá reyndar ástæðu til að sitja undir þeirri umræðu. Hér er um risastórt velferðarmál að ræða, eins og hæstv. ráðherra hefur kallað það sjálfur. Í anda nýrra vinnubragða og meiri samvinnu á þingi, sem hæstv. forsætisráðherra hefur talað mikið um, hefði mér þótt eðlilegt að a.m.k. velferðarráðherra hefði setið undir umræðunni. Hann hefði þá kannski áttað sig á því að hann getur lært ýmislegt um málið, m.a. af stjórnarandstöðunni og hann getur líka unnið með henni. [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]
Herra forseti. Mig langar að fylgja eftir svari hæstv. félags- og jafnréttismálaráðherra við fyrirspurn hv. þm. Silju Daggar Gunnarsdóttur um fæðingarorlof og heimabyggð fjarri fæðingarþjónustu. Í svarinu kemur fram að það standi til að skipa starfshóp sem fara á heildstætt yfir aðstæður barnshafandi kvenna á landsbyggðinni með tilliti til staðsetningar fæðingarþjónustu á landsvísu og koma fram með tillögur að leiðum sem koma til móts við aðstæður þeirra og fjölskyldna þeirra, hvort sem er innan fæðingarorlofskerfisins eða með öðrum hætti. Ég fagna þessu mjög og vona að vinnan fari sem fyrst af stað, sérstaklega þó að opnað verði á að horfa á aðstæður þessara fjölskyldna með víðtækari hætti en innan fæðingarorlofskerfisins. Það er mjög brýnt, hvaða leið svo sem farin verður, að stuðningur við þessar fjölskyldur rýri ekki rétt þeirra til fæðingarorlofs. Í mínum huga er það ekki lausn að verðandi foreldrar sem búa fjarri fæðingarþjónustu hefji töku fæðingarorlofs fyrir fæðingu barns til að geta framfleytt sér og sínum meðan beðið er fæðingar nýs fjölskyldumeðlims. Nauðsynlegt er að starfshópurinn horfi einnig til maka verðandi mæðra sem fylgja konu sinni á fæðingarstað eða þurfa að breyta vinnu sinni til að hugsa um aðra fjölskyldumeðlimi vegna aðstæðna. Það er mjög íþyngjandi að makar missi tekjur eða þurfi að nýta orlof svo vikum skiptir á meðan beðið er fæðingar fjarri heimili. Biðin sjálf getur einnig orðið kostnaðarsöm þar sem ekki er sjálfgefið að hægt sé að bíða á heimili ættingja eða í gjaldfrjálsri orlofsíbúð verkalýðsfélags. Kortleggja þarf kostnað fjölskyldna sem þurfa að nýta fæðingarþjónustu fjarri heimabyggð og koma til móts við hann svo að jafnræðis sé gætt meðal fjölskyldna í landinu.
Hæstv. forseti. Eins og kannski flestum er kunnugt í þessum sal hef ég verið talsvert lengi hugsi yfir þeim þingmönnum sem hefur verið umhugað um að siða okkur hin til, umhugað um virðingu þingsins og viljað gera allt til að bæta hana. Þessir sömu þingmenn koma nánast daglega, eða mjög reglulega a.m.k., fram opinberlega, í fjölmiðlum, í þessum ræðustól hér og saka aðra þingmenn um þjófnað, með berum orðum, í tengslum við akstursgreiðslur, þeir saka ráðherra um skattsvik, hylmingar o.s.frv. Það merkilega er að þessi sami hópur þingmanna, sem er aðallega í einum þingflokki en þó ekki alveg bundinn við hann einan, hefur þurft að ráða aðstoðarmenn til sín frá upphafi til að reyna að hafa hemil á eigin fólki, kenna því hvernig á ekki að áreita og hvernig á ekki að einelta. Við sitjum hér í kennslustund hjá þessu fólki nánast daglega. Ég vil segja við þetta ágæta fólk: Þessi orðræða, þessar ásakanir, munu hvorki auka virðingu þingsins né þeirra sjálfra. Ég vil skora á þetta ágæta fólk að fara að ræða við okkur hin í þingsal um stjórnmál, um stefnu og um hagsmuni þessarar þjóðar. Hætta hinu og reyna að sýna ábyrgð í störfum. Þá gætuð þið sparað ykkur hugsanlega kostnað við aðstoð sérfræðinga úti í bæ.
Herra forseti. Ég er einn af talsmönnum barna á þingi en allir þingflokkar hafa tilnefnt einn slíkan. Þetta er verkefni sem var sett á fót af UNICEF á Íslandi, af umboðsmanni barna og Barnaheillum. Hlutverk talsmanna barna er að hafa barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna að leiðarljósi í störfum sínum, sem er mjög auðvelt vegna þess að barnasáttmáli Sameinuðu þjóðanna er í lögum á Íslandi. Ég ætlaði að koma upp í morgun í kjölfarið á því að ég var með óundirbúna fyrirspurn til hæstv. félags- og barnamálaráðherra Ásmunds Einars Daðasonar. Ég ætlaði að fara yfir bréf sem ég sendi á hann og á heilbrigðisráðherra og dómsmálaráðherra í morgun. Hann greip mig svo í hliðarsalnum áðan og sagði mér að þau mál væru ekki á hans ábyrgð. Hann væri með barnaverndarmálin en barnamálin væru hjá dómsmálaráðherra. Ég þarf að skoða það betur. Það er alveg ljóst að í barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna segir að það skuli vera í forgangi sem er börnum fyrir bestu. Það gildir einu hvort um er að ræða löggjafann, dómstóla eða framkvæmdarvaldið, við þurfum öll að gera það. Það eru lög í landinu sem segja það, barnasáttmálinn er í lögum. Við sem þingmenn berum ábyrgð á því að hafa eftirlit með því að framkvæmdarvaldið framfylgi þeim lögum. Forseti útdeilir ábyrgð á verkefnum um barnavernd og heill þeirra, um börn og fjölskyldumál og félagsmál til hinna og þessara ráðherra. Eins og ég sagði fékk ég þær upplýsingar rétt í þessu hjá barnaverndarráðherra að hann væri aðeins með barnaverndarmálin, ekki barnamálin. Ég þarf að skoða það nánar. Það kviknaði hugmynd þar sem ég sat í stólnum mínum áðan og hugsaði hvernig ég ætlaði að nálgast þessa ræðu, því að hún breyttist. Þá hugsaði ég: Ég þarf að fá þetta skýrt. Hver getur sagt mér það? Kannski er það forseti Íslands sjálfur. Það er hann sem útdeilir þeim verkefnum. Þó að það sé að frumkvæði forsætisráðherra er ábyrgðin hjá forseta Íslands. Ég verð að fá þessar upplýsingar og ég mun hafa samband við hann og fá það skýrt. Við erum að tala um að eins árs barn og önnur börn á Íslandi hafa ekki dvalarleyfi þótt foreldrar þeirra hafi það. Börnin eru þar af leiðandi föst ofan í þeirri holu að hafa ekki sömu réttindi og önnur börn í landinu. Samt segja lögin, og UNICEF hefur sagt mér það, að það sé algerlega óháð lagalegri stöðu barnsins. Ef barn er innan landamæra okkar ber [[Forseti hringir.]]okkur skylda til að vernda það og veita því jafna þjónustu. Næsta skref hjá mér er að tala við forsetann og fá að vita hver ber raunverulega ábyrgð á barninu sem er fast ofan í holunni.
Herra forseti. Við Íslendingar erum stolt þjóð og notum oft góða stöðu okkar á ýmsum listum sem dæmi um hvað við séum frábær. Við erum t.d. meðal hamingjusömustu þjóða í heimi þótt við séum reyndar fallin í 4. sæti þar. Þá trónum við á listanum yfir þær þjóðir sem eru með hreinustu orkuna enda er nánast 100% af orkunni sem við notum endurnýjanleg. Nú hefur bæst við enn eitt fyrsta sætið sem við hljótum að vera stolt af. Í morgun birti Hagstofa Íslands samantekt á losun koltvísýrings frá hagkerfi á einstakling. Þar höfum við Íslendingar náð þeim frábæra árangri að menga mest allra í Evrópu en losun á Íslandi hefur aukist m.a. vegna aukins flugreksturs og skipaflutninga frá árinu 2012. Það er ekki bara hægt að kenna þeim um. Staðreyndin er líka að losun á einstakling frá íslenskum heimilum hefur verið hærri en hjá hinum Norðurlöndunum frá árinu 2008 og hefur losunin aukist hjá okkur á sama tíma og hún er að dragast saman á hinum Norðurlöndunum og er gildi okkar fyrir 2016 enn hærra en það var fyrir árið 1995. Herra forseti. Eins og kom fram í Kveik, fréttaskýringarþætti RÚV í gærkvöldi og við höfum ítrekað rætt hér þá verðum við að fara að gera betur í loftslagsmálum. Það kallar allt á okkur. Á fundi Samtaka iðnaðarins í morgun um atvinnustefnu kom einmitt fram að umhverfis- og loftslagsmál eru eitt af stærstu viðfangsefnum okkar í nútímanum og framtíðar okkar. Við þekkjum vel leiðirnar sem eru teiknaðar upp; menntun, innviðir, nýsköpun og starfsumhverfi. Við þurfum að styrkja nýsköpun í grænni tækni, efla grænu orkuframleiðslu okkar og auka innlenda framleiðslu. Þar þarf að gera mun betur eins og má sjá í nýlegum fréttum af grænmetisframleiðendur sem eru að sligast undan flutningskostnaði raforku vegna mjög rýrnandi niðurgreiðslna ríkisins. Herra forseti. Við vitum vel hvað þarf að gera en því miður er ekki að sjá, hvorki í fjárlögum 2019 né samgönguáætlun, að verið sé að bregðast við. Við höfum enn tækifæri til að breyta því og ég skora enn og aftur á ríkisstjórnina að breyta því.
Herra forseti. Mig langar að byrja á að bregðast við orðum hv. þingmanns sem talaði hér á undan mér og segja: Að sjálfsögðu þurfum við að taka mið af svona fréttum eins og komu í morgun. Við þurfum öll að bæta okkur þegar kemur að umhverfismálum og losunarmálum. Mig langar þess vegna bara að benda á og fagna stefnu ríkisstjórnarinnar um orkuskipti í samgöngum. Það er mikilvægt mál. En betur má ef duga skal. Ég held að við séum öll sammála um það. Það var ekki það sem ég hafði kvatt mér hljóðs til þess að ræða heldur langaði mig að minna á að við Íslendingar eigum um þessar mundir sæti í mannréttindaráði Sameinuðu þjóðanna. Tildrög þess voru að vísu ekki eins jákvæð og hægt hefði verið þar sem við fengum sæti eftir að Bandaríkin ákváðu að hætta að taka þátt í ráðinu. Í gær voru fluttar fréttir af vettvangi ráðsins þar sem fulltrúar Íslands létu til sín taka í svokallaðri jafningjarýni þar sem staða mannréttindamála í Sádí-Arabíu var rædd. Á fundinum hvöttu Íslendingar m.a. til að Sádí-Arabar létu af stríðsrekstri sínum í Jemen. Ég tel að þetta sé mál sem eigi erindi við þingið. Heimurinn horfir agndofa á hörmungarnar í Jemen. Óháðir sérfræðingar hafa áætlað að meira en 55.000 manns hafi fallið í hernaðinum í landinu frá því snemma á árinu 2016 og eru þá ekki taldir með hinir fjölmörgu sem látist vegna farsótta og hungursneyðar. Þar sér því miður hvergi fyrir endann á. Mér finnst það lofsvert að Íslendingar noti rödd sína á alþjóðavettvangi til að tala fyrir friði en við megum engu að síður ekki gleyma ábyrgð okkar og okkar nánustu bandamanna á ástandinu. Það eru vestræn vopn sem eru að drepa fólkið í Jemen, jafnvel flutt á svæðið með íslenskum flugvélum. Það eru Bandaríkjamenn sem aðstoða Sádí-Araba við að velja skotmörk [[Forseti hringir.]]og styðja hernaðinn með ráðum og dáð. Þetta er því mál sem við þurfum líka að taka upp með þeim þjóðum sem við vinnum með annars staðar á alþjóðavettvangi, svo sem í NATO.
Virðulegi forseti. Það er ákall úti í samfélaginu í dag. Það er ákall: Hjálpið okkur að útrýma biðlistunum á Vogi. Stjórnvöld, gjörið þið svo vel og komið með fjármagn til að útrýma biðlistunum á Vogi. Fólkið okkar deyr af fíknisjúkdómum á meðan það bíður eftir úrræðum og bíður eftir því að komast inn á Vog. Hugsið ykkur. Hvernig má það vera að 200 millj. kr. standa svo rækilega í stjórnkerfinu, í heilbrigðisráðherra og öllu sem að því lýtur? Það stendur svo harkalega í þeim að þau vilja frekar horfast í augu við að 42 einstaklingar hafa dáið nú á árinu 2018 af völdum ópíóíða og eitrunar vegna lyfja. Hvernig er þetta mögulegt árið 2018? Hvernig er það mögulegt á sama tíma að sami heilbrigðisráðherra skuli vera sátt við að færa ráðuneyti sitt í nýtt húsnæði af því að hún þarf að aðskilja það frá því ráðuneyti sem hún er í í dag og það kostar bara 70 milljónir? En hvenær, virðulegi forseti, hefur eitthvað verið að marka tölur sem hafa verið gefnar upp um kostnað í einhverjum störfum sem ríkið hefur tekið sér fyrir hendur? Ég held bara aldrei. Nú er verið að tala um að endurnýja bílaflota ráðherranna. Síðast var það gert árin 2014 og 2015, það kostaði 117 millj. kr. Hvað með fólkið? Hvað á það að þýða að vera kjörnir fulltrúar á Alþingi Íslendinga og setja fólkið í tíunda sæti? Það er löngu orðið tímabært að taka ábyrgð á því sem við erum að gera hér. Fólkið í fyrsta sæti. Annað kvöld eru fulltrúar þjóðarinnar sem eru að berjast fyrir þessum málum, hinir eiginlegu alvörufulltrúar fólksins sem er að glíma við þennan vanda, með sjálfboðavinnu í Háskólabíói. Þeir eru með [[Forseti hringir.]]ákall, þeir eru með söfnunarátak til að reyna að hjálpa fólkinu sem er á biðlistunum á Vogi. Er þetta hægt, virðulegi forseti? Er þetta hægt? Ég segi: Nei, þetta er ekki hægt. Þetta er óásættanlegt.
Virðulegi forseti. Ég ætla nú að byrja á því að óska Bandaríkjamönnum til hamingju með fjölbreytni kjörinna fulltrúa í fulltrúadeild Bandaríkjaþings en þar eiga nú fleiri konur sæti en nokkru sinni áður og með fjölbreyttari bakgrunn. Að því sögðu ætla ég aðeins að fara til baka í kynnisferð sem ég fór ásamt fleiri þingmönnum til Sameinuðu þjóðanna á dögunum. Þar fengum við m.a. kynningu á vinnu samkvæmt samningi Sameinuðu þjóðanna um varnir gegn eyðimerkurmyndun. Þar kom skýrt fram að áhersla Íslands á endurheimt landgæða og forysta í landgræðslu á heimsvísu hefur mikla þýðingu fyrir vinnu samkvæmt samningnum. Hvers vegna hefur Ísland sérstöðu á þessu sviði? Það er vegna þess að tiltölulega fáar betur stæðar þjóðir og mjög fáar Evrópuþjóðie glíma við landeyðingu og hafa því ekki skilning á þeim vanda eða þekkingu á aðferðum við endurheimt landgæða. Hér hefur verið unnið markvisst að landgræðslu í meira en 100 ár og við rekum Landgræðsluskóla Sameinuðu þjóðanna. Það hefur sýnt sig að þekking sem aflað hefur verið hér á landi nýtist sannarlega í öðrum heimsálfum og í alþjóðastarfi er mikilvægt að eiga talsmenn fyrir endurheimt landgæða í öllum heimshlutum. Vinnan gegn eyðimerkurmyndun fellur undir heimsmarkmið um líf á landi en hefur áhrif á fjölda annarra markmiða. Þar er áherslan á jafnvægi milli hnignunar og endurheimtar lands í heiminum. Endurheimt landgæða er óhjákvæmilegur hluti af aðgerðum í loftslagsmálum. Fjárfesting í landi og gróðri er undirstaða jákvæðrar samfélagsþróunar víða og landgæði hafa bein áhrif á lífsgæði og fólksflutninga. Nýlega var mælt fyrir frumvarpi til nýrra landgræðslulaga og nýrra skógræktarlaga hér á Alþingi. Ágætu þingmenn. Við þurfum við vinnslu þessara frumvarpa að vera meðvituð um það að vinna okkar að endurheimt landgæða hefur mikla þýðingu hér á landi en líka beint og óbeint á heimsvísu.
Hæstv. forseti. Það bar til í síðustu eða þarsíðustu viku að einn hv. þingmaður, Björn Leví Gunnarsson, þjófkenndi annan hv. þingmann, Ásmund Friðriksson. Það er ekkert matskennt hjá mér að þessi þjófkenning hafi farið fram, vegna þess að fyrrgreindi þingmaðurinn tilkynnti það sérstaklega að hann hefði ekki þjófkennt hann áður en gerði það nú. Ég ætla ekki að fjölyrða hér um það hvað þessi ummæli eru ósmekkleg, óheiðarleg, ómerkileg og svívirðileg. Þetta eru tilhæfulaus brigslyrði sem einn hv. þingmaður lét falla um annan. Ég vil hins vegar beina því til forseta og forystu þingsins að fundinn verði einhver endir á þetta mál. Hér koma slag í slag, einn á eftir öðrum, þingmenn Pírata með þessar ásakanir með nokkurra mánaða millibili. Nú á forseti og forysta þingsins að mínu viti þrjá kosti í þessu: Það er að vísa þessu frá sem tilhæfulausum aðdróttunum og víta þessi ummæli með einhverjum hætti. Forysta þingsins á líka þann kostinn að rannsaka málið og kanna hvort hægt sé að segja að hér hafi verið farið á svig við þær reglur sem þingið fer eftir. Eða ef þingforystan telur rökstuddan grun um að hér hafi peningum verið stolið frá Alþingi getur forysta þingsins væntanlega eftir atvikum kært það til lögreglu. Hins vegar er ekki hægt að búa við það að þessi brigslyrði eins þingmanns eða heils þingflokks í garð eins þingmanns gangi hér slag eftir slag með einhverra missera millibili.
Virðulegi forseti. Eins og ég hef sagt hér áður þá finnst mér ekki við hæfi að fara út í efnislega trúarbragðaumræðu í pontu Alþingis. Trúarbrögð og lífsskoðanir eru persónuleg málefni sem eiga sér engan stað hér en það vill svo til að í 62. gr. stjórnarskrárinnar fær eitt trúfélag sérstaka vernd og stuðning ríkisins. Er það sú sem er kölluð hin evangelíska lúterska kirkja. Ég hef heyrt ýmis rök fyrir því fyrirkomulagi og öll eru þau vond þá sjaldan sem þau eru yfir höfuð rök. Mótrökin eru enn fleiri og undantekningarlaust sterkari. Ein rökin sem eru notuð og eru vond eru að meiri hluti Íslendinga sé kristinn og vilji hafa ríkiskirkju. Þetta eru vond rök enda snýst jafnræði fyrir lögum, annað grundvallaratriði lýðræðissamfélags, einmitt um að fólk fái ekki lagaleg forréttindi fyrir að tilheyra tilteknum hópi og við leggjum ekki réttindi minnihlutahópa fyrir einhverja þjóðaratkvæðagreiðslu. En prófum aðeins að samþykkja þessi rök. Þá vil ég benda á eitt að það er til fólk með aðrar skoðanir og fyrst stjórnarskráin er löggjöf þá hlýtur það að vera hlutverk okkar þingmanna að rökstyðja ástæður þess að við teljum að fyrirkomulagið ætti að vera einhvern veginn öðruvísi, að einhver önnur kirkja eða eitthvert annað lífsskoðunarfélag ætti að njóta þessarar sérstöku verndar, þessa sérstaka stuðnings. Með öðrum orðum þá fylgir þessari röksemd að hlutverk mitt sem þingmanns sem ekki aðhyllist kristna trú sé að færa rök gegn evangelískri lúterskri trú, efnisleg rök fyrir því að efnisatriði þeirra trúarbragða séu röng. Það hlýtur að vera sá farvegur sem ég á að fara til að reyna að ýta kjósendum og þingheimi í þá átt sem ég tel vera rétta. Athugið að þetta er einungis tilfellið ef við teljum eðlilegt að hafa ríkistrúarbrögð eða ríkislífsskoðun til að byrja með. Ég tel það ekki eðlilegt og því ekki eðlilegt að fara efnislega í trúarbragðaumræðu hér. Mig langar að spyrja þá þingmenn sem verja samband ríkis og kirkju hvort þeir vilji það. Vilja þeir koma hingað í pontu og ræða efnislega um mótsagnirnar, staðreynda- og rökvillurnar sem finnast í Biblíunni, nú eða hvort það skipti máli? Ef svo er þá er ég til í það. Mér þætti það ósæmilegt enda þykir mér það ósæmilegt að þetta samband ríkis og kirkju sé til staðar yfir höfuð.
Virðulegur forseti. Flokkur fólksins setur fólk í fyrsta sæti. En hvað gerir þessi ríkisstjórn? Enn er vísvitandi fjárhagslegt ofbeldi í gangi. Hversu lengi á það að viðgangast? Er það okkur til sóma á þinginu að við höfum samþykkt einróma, með 56 atkvæðum, að hætta fjárhagslegu ofbeldi, því að hirða lífsnauðsynlega styrki af öryrkjum? Ætlar núverandi ríkisstjórn vísvitandi og viljandi að halda ofbeldinu áfram? Þann 12. júní sl. var eftirfarandi þingsályktunartillaga samþykkt, um skattleysi uppbóta á lífeyri: „Alþingi ályktar að fela fjármála- og efnahagsráðherra að leggja fram lagafrumvarp, eigi síðar en 1. nóvember 2018, sem leysi undan skattskyldu uppbætur á lífeyri samkvæmt lögum um félagslega aðstoð, nr. 99/2007. Við frumvarpsvinnuna verði m.a. haft samráð við félags- og jafnréttismálaráðherra með það að markmiði að tryggja að skattleysi uppbóta á lífeyri skerði ekki lífeyrisgreiðslur almannatrygginga.“ Einn af þeim 56 þingmönnum sem samþykktu var hæstv. fjármálaráðherra Bjarni Benediktsson, maðurinn sem átti að leggja þetta frumvarp fram fyrir 1. nóvember. Hvernig í ósköpunum er hægt að koma svona fram við veikasta fólkið okkar, að halda áfram að níðast á fólki með villandi styrkjum og boðum? Ég spyr hæstv. forseta Alþingis: Er ekkert að marka það sem er samþykkt á Alþingi? Er ekkert að marka það? Hvar er virðingin? Ábyrgð þingsins hlýtur að liggja hjá því fólki sem er þarna úti, enn að taka við styrkjum sem er verið að plata það með, sem skilar því ekki krónu, sem skilar því tapi. Ég spyr: Ætlum við á þingi, [[Forseti hringir.]]eftir að hafa samþykkt einróma að hætta því, ekki að gera neitt? Ég segi þá bara: Til hvers í ósköpunum erum við að samþykkja eitthvað hérna?
Herra forseti. Norrænt samstarf er okkur Íslendingum afar mikilvægt og gagnlegt. Við þurfum að sinna því eins vel og við getum. Það er rík hefð fyrir norrænu samstarfi á ýmsum sviðum í atvinnulífinu, verkalýðsfélögum og öðrum félagasamtökum, ekki síður en hjá sveitarfélögum og opinberum stofnunum. Ráðherrar landanna hittast reglulega. Það gera þingmenn einnig á vegum Norðurlandaráðs. Skipst er á skoðunum og reynslu af umbótum á ýmsum sviðum og samnorrænum gildum einnig aflað stuðnings á alþjóðavettvangi. Norðurlandaráð er lýðræðislegur vettvangur fyrir norrænt samstarf, eins konar hugmyndasmiðja fyrir samstarfsverkefni. Nýafstaðið þing Norðurlandaráðs í Ósló heppnaðist afskaplega vel og Íslandsdeildin kemur vel nestuð heim af góðum hugmyndum, byggðum á norrænum gildum. Á heimasíðu Norðurlandaráðs eru upplýsingar um allt þetta og ég hvet hv. þingmenn til að nýta sér þær hugmyndir í störfum sínum. Það eru óróatímar á alþjóðavettvangi og því er mikilvægara nú en áður að Norðurlöndin snúi bökum saman og verji þann árangur sem náðst hefur í vinnu gegn því sem ógnar norrænum gildum. Norðurlöndin hafa t.d. náð ágætum árangri í jafnréttismálum þó að enn sé langt í land að jafnrétti kynjanna sé náð. Nú lítur út fyrir versnandi stöðu kvenna samfara breytingu á hinu pólitíska sviði í Bandaríkjunum, víða í Evrópu og einnig á Norðurlöndum, t.d. þegar kemur að sjálfsákvörðunarrétti kvenna. Norrænu ríkin þurfa að verja þá stöðu sem náðst hefur og sækja fram. Hæstv. forsætisráðherra Íslands nefndi á þingi Norðurlandaráðs í Ósló annað verkefni sem Norðurlönd ættu að sameinast um, en það eru aðgerðir gegn skattsvikum og skattaskjólum. Slíkt vegi ekki aðeins að velferðinni heldur einnig að lýðræðinu, því að fólk sem kæmi sér undan skattgreiðslum væri að skipa sér í lið utan samfélagsins. Ég tek heils hugar undir með hæstv. forsætisráðherra hvað þetta varðar og ég hvet hana til að taka afgerandi forystu í málinu fyrir hönd ríkisstjórnar Íslands á norrænum vettvangi.
Herra forseti. Aftur og aftur fáum við að heyra um aukningu á losun gróðurhúsalofttegunda og að tíminn sé að renna út til að gera eitthvað í loftslagsmálum. Takmark Parísarsamkomulagsins eins og við þekkjum er að halda hlýnun jarðar innan við 2°C og helst innan við 1,5°C. Kveikur fjallaði um þetta á dögunum og nú í morgun birti Hagstofan tölur þess efnis að Ísland hefði mesta losun koltvísýrings á einstakling í Evrópu. Þegar svona fréttir dynja á okkur er auðvelt að missa móðinn og verða sinnulaus, segja sem svo: Það skiptir engu máli hvað Ísland gerir. Við erum svo lítil, það er allt að fara til helvítis hvort sem er. En ég vil trúa því að við Íslendingar séum ekki sinnulaus. Í þætti Kveiks var líka fjallað um lausnir en þær verða að vera margþættar. Mikið hefur verið fjallað um orkuskipti í samgöngum, sem eru auðvitað mikilvæg, sem og að auka hlutfall fólks sem nýtir sér almenningssamgöngur. Endurheimt votlendis er einn þáttur sem skiptir máli en það snýst um að ná vatnsyfirborðinu aftur upp. Það er hægt að gera t.d. með því að stífla skurði til að stöðva losunina og breyta gömlu ræktarlandi í mýri aftur. Það er nauðsynlegt að vinna þetta verkefni í samvinnu við bændur þar sem það á við. Að mínu mati er þó einn allra mikilvægasti hluti í bindingu kolefnis stóraukin skógrækt í samstarfi við vörslumenn landsins, bændur. Þeir hafa eljuna og þolinmæðina til að vinna að verkefnum sem bera ávöxt eftir áratugi. Þessi ríkisstjórn ætlar að færa þeim tækifæri til þess að planta skógi á skala sem ekki hefur áður þekkst á Íslandi, klæða þetta kalda, vindbarða land skógi til þess að við stöndum okkar plikt í losun gróðurhúsalofttegunda og til að skila landinu í betra ásigkomulagi til næstu kynslóðar. Það fer vel saman við breytta búskaparhætti. Fólki starfandi í hefðbundnum landbúnaði hefur fækkað áratugum saman um allan heim en við í þessu stóra landi þurfum að hafa ljós á næsta bæ. Það er mikilvægara fyrir okkur en stórar þjóðir í litlum löndum. Til þess þurfum við líka að gera bændum sem það vilja kleift að skipta úr hefðbundnum landbúnaði í skógrækt þar sem það á við. Í metnaðarfullri aðgerðaáætlun ríkisstjórnarinnar eru 34 aðgerðir og verður tæpum 7 milljörðum kr. varið til sérstakra aðgerða í loftslagsmálum á næstu fimm árum. Aldrei hefur svo miklum fjármunum verið varið í þessi brýnu málefni. Það skiptir nefnilega máli að hafa Vinstri græn í stjórn.
Hæstv. forseti. Á óvissutímum getum við Íslendingar alltaf gengið að einu sem gefnu, að með lögbundnu millibili komi Seðlabanki Íslands og gefi út arfavitlausar stýrivaxtaákvarðanir. Einn slíkur morgunn var í morgun og hefur sú stýrivaxtahækkun Seðlabanka Íslands fengið eftirfarandi einkunnir hjá málsmetandi fólki: Hún er ótímabær, hún er með ólíkindum, hún er stríðsyfirlýsing og köld kveðja inn í kjaraviðræður. Seðlabankastjóri sagði í morgun að óvissa út af kjarasamningum væri eins og ský yfir þjóðinni. Á sama tíma kastar hans spreki á þann óvissueld. Seðlabankastjóri sagði líka að nú væru meiri verðbólguvæntingar en hefðu verið lengi. Á sama tíma kastar hann lurki á verðbólgubálið. Herra forseti. Ég veit satt að segja ekki hvað gengur á í Seðlabankanum. Án gamans þá hélt ég áður en ég opnaði Fréttablaðið í morgun að það hefði eitthvað með loftræstinguna í bankanum að gera, að menn hefðu ekki nóg súrefni þarna eða eitthvað. Málið er að þetta er alvarlegt og þetta er ekki í fyrsta skipti sem Seðlabankinn fer á taugum út af kjarasamningunum. Það er næsta víst að með ákvörðuninni sýnir Seðlabankinn, peningastefnunefnd og seðlabankastjóri að þau hafa engu gleymt og ekkert lært. Það sem er algjörlega víst er að í Seðlabankanum heyrast ekki raddir þjóðfélagsins. Seðlabankinn hefur reyndar girt fyrir það núna að svo gerist með því að kaupa sérstök heyrnartól fyrir alla starfsmenn. Það er alveg klárt að rödd þjóðarinnar og þjóðfélagsins mun ekki heyrast inn fyrir múra Svörtulofta. Málið er hins vegar að Seðlabankinn, peningastefnunefnd og seðlabankastjóri eru sjálfstætt efnahagslegt vandamál. Við því eru tvær lausnir: Að skipta um stefnu og skipta um áhöfn.
Herra forseti. Á sama tíma og ótvíræð merki um kólnun í hagkerfinu birtast okkur í hvívetna hefur Seðlabanki Íslands tekið ákvörðun um að hækka vexti um 25 punkta til að sporna gegn verðbólgu. Skiljanlega heyrast háværar kvartanir og spurt hvernig þetta liðsinni atvinnulífinu, hvaða liðsinni felist í því inn í kjaraviðræður að á sama tíma og hagkerfið er að kólna sé verið að hækka vaxtastigið í landinu. Það eru mjög skiljanlegar kvartanir en við ættum kannski að beina þeim að okkur sjálfum en ekki Seðlabankanum. Seðlabankinn starfar eftir lögum sem honum eru sett hér í þessum sal um að fylgja 2,5% verðbólgumarkmiði. Það verðbólgumarkmið hefur verið rofið og Seðlabankinn hefur engin önnur úrræði en að hækka vexti. Hann gerir það í hálfgerðum afsökunartón af því að bankinn áttar sig alveg á þeirri stöðu að vera að hækka vaxtastig ofan í kólnandi hagkerfi. Þetta er ekkert nýtt. Við höfum alltaf séð þessa sömu sveiflu áður. Þegar krónan veikist hækkar verðbólgan og Seðlabankinn hækkar vexti. Þetta gerðist líka á árunum 2008–2010. Þetta gerðist líka á árunum 2001–2003. Á sama tíma og hagkerfið okkar, atvinnulífið, þurfti á örvun að halda frá Seðlabankanum bar Seðlabankanum skylda til að hækka vexti af því að lög frá Alþingi segja honum að svo beri honum að gera. Við ættum kannski að kvarta aðeins minna yfir Seðlabankanum og taka höndum saman í þingsalnum um að breyta þessari peningastefnu því að hún er alveg augljóslega ekki að virka. Árangurinn er afleitur. Verðbólga hefur verið hér langtum hærri en í nágrannalöndum okkar, vaxtastig langtum hærra en í nágrannalöndum sömuleiðis. En við skulum líka átta okkur á því að vaxtahækkun Seðlabankans í morgun er í boði Alþingis, ekki Seðlabankans.
Virðulegur forseti. Í störfum þingsins áðan sakaði hv. þm. Páll Magnússon annan hv. þingmann, Björn Leví Gunnarsson, m.a. um brigslyrði og fyrir að hafa að sögn þingmannsins þjófkennt annan þingmann. Hv. þingmaður lagði það til við forseta að víta bæri hv. þm. Björn Leví Gunnarsson fyrir þessa háttsemi. Hið rétta er að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hefur sent inn erindi til forsætisnefndar þar sem hann óskar þess að nefndin taki afstöðu til þess hvort hv. þm. Ásmundur Friðriksson hafi brotið gegn reglum forsætisnefndar um starfskostnað þegar hann sóttist eftir óvenjuháum greiðslum fyrir aksturskostnað á liðnum árum. Þetta er formlega rétt ferli þegar rökstuddur grunur er um óeðlilegar endurgreiðslur starfskostnaðar. Þessu sagði hv. þingmaður frá opinberlega og hefur hann til þess fullt málfrelsi rétt eins og við öll hér. Rétt ferli til að óska eftir því að forseti víti þingmann væri þá mögulega líka að leita til forsætisnefndar sem getur sagt til um það. Bið ég hv. þingmann líka að virða það við aðra hv. þingmenn að ætli þeir sér að hjóla í þá í störfum þingsins [[Forseti hringir.]]bjóði þeir þeim að vera til andsvara eins og hefð er fyrir á þessu þingi.
Virðulegur forseti. Fyrir rúmu ári síðan lagði hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson fram frumvarp um breytingu á búvörulögum. Svo gerðist það nú í september að hv. þingmaður tilkynnti, eftir samtöl við þingmenn Miðflokksins, nefndasviði þingsins að hann hygðist leggja þetta mál fram aftur ásamt öðrum þingmönnum flokksins. Í umræðum í þingsal í lok október á þessu ári sagði hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson frá því að von væri á þessu máli. Fáeinum dögum síðar, nú 5. nóvember, birtist svo þingmál, frumvarp um breytingu á búvörulögum, 295. mál, sem er nánast orðrétt frumvarp hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar nema hvað hann er ekki skráður fyrir því. Þó að við séum að sjálfsögðu fegin að fá stuðningsmenn við þau mál sem við leggjum fram spyr ég: Telur hæstv. forseti að þetta sé eðlileg málsmeðferð hér í þinginu?
Hæstv. forseti. Það er nefnilega alveg með ólíkindum að þetta mál sé komið fram því að við vorum búin að ræða það í þingflokki Miðflokksins að við myndum leggja það mál fram. Gunnar Bragi sendi póst á nefndasvið 30. september og 25. október fer hann upp í ræðu og segir: Ég hyggst leggja fram frumvarp á ný. Þar vitnar hann til frumvarpsins sem hann var með áður, með leyfi forseta: „… þar sem ég tek af allan vafa um að sama eða svipað fyrirkomulag skuli gilda í kjötiðnaðinum.“
Herra forseti. Í framhaldi þess sem hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir og hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson gátu um vil ég bera saman tvo texta fyrir ykkur. Sá fyrri er frá hv. þm. Gunnari Braga Sveinssyni og er úr frumvarpi hans sem hann lagði fram fyrir ári síðan. Í 2. gr. segir: „Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast, gera samninga sín á milli um samstarf t.a.m. um verkaskiptingu, og hafa með sér annars konar samstarf.“ Í texta hv. Framsóknarþingmannanna segir: „Þrátt fyrir ákvæði samkeppnislaga er afurðastöðvum í kjötiðnaði heimilt að sameinast og gera með sér samkomulag um verkaskiptingu og hafa með sér annars konar samstarf …“ Seinni hlutinn í texta hv. þm. Gunnars Braga Sveinssonar hljóðar svo: „Leggja skal slíka samninga fyrir ráðherra landbúnaðarmála til upplýsingar.“ Og svo er það texti Framsóknarþingmannanna, sem hljóðar svo: „Leggja skal upplýsingar um slíka samninga og samstarf fyrir ráðherra til upplýsingar.“ Þetta eru nánast eins textar og einhvers staðar hefði verið sagt að þetta væri ritstuldur.
Hæstv. forseti. Mér er það hvorki ljúft né skylt en ég kem hingað upp út af málinu sem hv. þm. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson kom upp út af. Mér er algjörlega fyrirmunað að skilja að þetta skuli hafa farið svona. Hefð er fyrir því þegar þingmenn taka mál sem hafa verið flutt áður að þeir fái góðfúslega leyfi eða láta viðkomandi vita að þeir hafi hug á að flytja málið og annaðhvort gera samning um það eða ekki. Það er alveg á hreinu að 25. október sl. tilkynnti hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson í pontu að hann hygðist flytja þetta mál aftur. Þá voru þeir hv. þingmenn sem ætla að flytja málið núna í salnum þannig að þeim var það algjörlega kunnugt. Ég vil bara segja það sama og síðasti ræðumaður sagði áðan, ég lít á þetta sem hálfgerðan stuld.
Virðulegi forseti. Allir vildu Lilju kveðið hafa. Varðandi málið sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafði framsögu um í fyrra voru allir frá þingflokki Framsóknarmanna á málinu. Framsóknarflokkurinn átti þetta mál. Ég held að Miðflokkurinn hafi engan einkarétt á 71. gr. sem snýr að mjólkuriðnaðinum og unnið er upp úr. Þó að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi skipt um kápu held ég að þetta sé framsóknarmál sem við munum halda áfram með. Og þó að hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson hafi talað um það í ræðu sagði hv. varaþingmaður Þórarinn Ingi Pétursson einnig í ræðu sinni að við værum að vinna að málinu. Það átti því ekki að koma neinum á óvart. Hv. þm. Anna Kolbrún Árnadóttir talaði um að þetta hefði verið rætt á þingflokksfundi Miðflokksins. Ég sit ekki þá fundi.
Forseti leyfir sér að minna þingmenn á að ávarpa aðra eða nefna aðra þingmenn fullu nafni.
Hæstv. forseti. Það er lukkan yfir mér, ég þarf ekki að sitja þingflokksfundi Miðflokksins og get því ekki sagt ykkur hvað fer fram þar. En hv. þm. Halla Signý Kristjánsdóttir fór ágætlega yfir hvernig staðan er. Hér er um að ræða mjög gott framsóknarmál sem þingflokkur Framsóknarflokksins stóð að. Fram hefur komið hvaðan greinin er komin og þetta tel ég mikið og gott mál og fínt að það sé komið fram en svo getum við farið í alls konar slag hér inni og nagg og tuð. Hæstv. forseti. Ég get alveg tínt til mál sem hv. þingmenn Miðflokksins hafa verið að plokka út af málaskrá sem við Framsóknarmenn teljum okkur eiga. Allt eru það gríðarlega góð mál og gott að fleiri tali fyrir þeim.
Forseti leyfir sér að spyrja þá hvort þurfi að ræða þetta svo mikið ef málin eru öll svona góð. [[Hlátur í þingsal.]]
Virðulegi forseti. Ég sé í sjálfu sér enga ástæðu til að vera að orðlengja mikið um þetta mál hér, en finnst bara rétt að það komi fram að sú sem hér stendur, og er annar flutningsmaður þess máls sem um ræðir, var erlendis á þeim tíma sem hv. þm. Gunnar Bragi Sveinsson ræddi það hér í þingsal að hann ætlaði sér að flytja mál af þessu tagi - bara af því að þetta kom fram hér og það var ekki rétt að sú sem hér stendur hafi verið í þingsal. En hins vegar var hér, eins og einnig er komið fram, Þórarinn Ingi Pétursson varaþingmaður sem lýsti því yfir að þingflokkur Framsóknarflokksins væri að vinna að slíku máli og get ég staðfest að það hefur verið gert frá því í september. Ég er gríðarlega stolt af því að vera annar flutningsmaður þess máls og finnst í sjálfu sér ekkert þurfa að ræða þetta frekar hér.
Forseti. [[Hlátur í þingsal]]Ég hef öllu minni áhyggjur af því hver eigi málið. Hugmyndin er jafn afleit hvor sem kom með hana fyrst. [[Hlátur í þingsal.]]Það er auðvitað hægt að treysta því þegar kemur að Framsóknarflokkunum öllum að þegar horft er á verðþróun á mjólkurvörum annars vegar sem á að hækka talsvert umfram kjöt hljótum við auðvitað að verða að afnema samkeppnislögin gagnvart kjötinu líka svo það geti fengið að hækka til viðbótar eins og mjólkin hefur gert. [[Félmrh: Þér var ekki boðið að vera með, á hvorugu málinu.]] Þetta finnst mér mjög sérstakt mál að komi upp og reyndar afleit hugmynd að undanskilja heila atvinnugrein samkeppnislögum eins og hér er lagt til. Mér þykir sorglegast að horfa upp á það hversu margir þingmenn hér í salnum virðast vera fylgjandi því, hvort sem þeir eru í Framsóknarflokki eitt, tvö, þrjú eða fjögur.
Forseti mælist til að menn fari ekki í efnisumræður um mál sem þegar hafa verið rædd hér og eru komin til nefndar.
Herra forseti. Satt best að segja verð ég að viðurkenna að ég var að vona að umrætt mál, sem fer þvert gegn neytendum, fer þvert gegn almennum samkeppnisreglum, myndi týnast í kerfinu. Ég vonaðist til þess að það myndi týnast einhvers staðar, hvort sem er hér á göngum eða í kerfinu eða annars staðar. Engu að síður er það réttur þingmanna að bera fram mál. Það er líka réttur þeirra sem hafa verið 1. flutningsmaður, sama í hvaða flokki þeir hafa verið, að bera virðingu fyrir því hver er 1. flutningsmaður hverju sinni þegar málið er efnislega algjörlega það sama á milli þinga. Mér finnst þetta sjálfsögð og eðlileg athugasemd af hálfu Miðflokksins sem kom upp áðan, þótt ég sé efnislega algjörlega á móti frumvarpinu og boða mjög harða andstöðu af hálfu Viðreisnar í því.
Herra forseti. Ég ætla ekki að tala um þetta sem allir hinir eru búnir að tala um nema það sem Þórhildur Sunna byrjaði á að nefna, að það er ákveðin meginregla í þessum lið sem við byrjuðum á hérna, liðnum um störf þingsins, að ef maður vill beina athugasemd gagnvart öðrum þingmanni er honum boðið upp á að koma og tala á eftir. Þetta er regla sem hefur verið viðhöfð frá því að ég byrjaði á þingi, 2013. Ég hef séð hæstv. ráðherra Guðlaug Þór Þórðarson koma upp í ræðustól alveg æfan undir liðnum um fundarstjórn forseta eftir liðinn um störf þingsins vegna þess að honum var ekki boðið það. Þá fór Svandís Svavarsdóttir, hv. þingflokksformaður Vinstri grænna, upp í ræðustól og baðst afsökunar á því. Ég hef líka séð Ragnheiði Ríkharðsdóttur, sem þá var þingflokksformaður Sjálfstæðisflokksins, koma í ræðustól og biðja afsökunar á hinu sama. Ef við erum komin með aðrar reglur, þ.e. ef það er önnur meginregla sem Sjálfstæðisflokkurinn vill viðhafa í störfum þingsins og brjóta þar af leiðandi þá hefð sem er góð meginregla, að bjóða fólki að bregðast við ef maður ætlar að ganga harkalega gegn því í ræðustól með nafni, sem hv. þm. Brynjar Níelsson gerði gagnvart Birni Leví Gunnarssyni, er bara ný regla komin. [[Gripið fram í.]]Þá skulum við hafa það skýrt. [[Gripið fram í: Páll Magnússon.]]Ha?
Ekki samtal í salnum.
Eins og hv. þm. Páll Magnússon gerði og þá er komin ný regla. Þá er það bara orðið þannig.
Hæstv. forseti. Það mál sem við ræddum fyrr er staðfesting á því að stefna Framsóknarflokksins er í aðalatriðum það sem er kallað á enskri tungu, með leyfi forseta, „copy/paste“, nema eftir kosningar, þá bætist „delete“ við. [[Gripið fram í.]]Að því sögðu, herra forseti, er þetta mál svo sem alveg ágætt og þó að menn reyni að eigna sér heiðurinn af því getum við svo sem alveg látið það laust. Aðalatriðið er að málið komi fram og að sjálfsögðu munum við styðja þetta mál sem frá okkur er komið og reyna að fá það í gegnum þingið sem allra fyrst.
Virðulegi forseti. Hér hefur orðið einhver misskilningur. Hv. þm. Þórhildur Sunna Ævarsdóttir taldi að ég hefði verið að bera sakir á hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Það var ég alls ekki að gera. Ég tilgreindi bara þau ummæli sem hann hefur haft um annan þingmann og liggja fyrir skriflega, m.a. á fésbók hv. þingmanns, þar sem hann þjófkenndi Ásmund, hv. þm. Þórhildur Sunna. Hann lét nefnilega ekki við það sitja að beina erindi til forsætisnefndar Alþingis. Hann tók það sérstaklega fram á opinberum vettvangi að hann hefði ekki þjófkennt, og enginn þingmaður Pírata, hv. þm. Ásmund Friðriksson - fyrr en nú. Ég taldi enga ástæðu fyrir fram til að gera hv. þm. Birni Leví Gunnarssyni grein fyrir því vegna þess að erindi mitt hér beindist að forseta og forystu þingsins. Ég sé að hv. þm. Þórhildur Sunna hefur beðið um orðið. Ertu að bera á móti [[Forseti hringir.]]því að hv. þm. Björn Leví hafi hafið þjófkennt hv. þm. Ásmund [[Forseti hringir.]]Friðriksson?
Herra forseti. Þetta er svolítið eins og að horfa á sjónvarp með unglingi, það er verið að skipta á milli rása, [[Hlátur í þingsal.]]tvö mál í gangi. Ég ætla að vera á þeirri rásinni sem er að ræða deilur Framsóknarflokks og Miðflokksins um hvor á mál. Sú umræða minnir mig dálítið á lífið í Norðurbyggð 1b á Akureyri þar sem ég ólst upp með sex systkinum. Þó að ég ætti gjarnan í útistöðum úti í bæ við félaga mína voru hvergi harðari rifrildi en inni á heimilinu. Kannski var það vegna þess að við systkinin vorum svo lík þrátt fyrir allt. Ég ætla að leggja það til að flokkarnir verði sameinaðir [[Gripið fram í: Heyr, heyr.]]- og þið megið kalla mig Salómon.
Hæstv. forseti. Það er ágætt að geta notað grínið. Það er stundum notað þegar eitthvað þarf að fela eða enginn vill ræða. Ég sakna þess svolítið, ef þetta er svona gott mál, af hverju ekki eru fleiri þingmenn Framsóknar á því úr því að það er komið hér fram.
Virðulegi forseti. Ef það er tillaga hv. þm. Páls Magnússonar að forseti fari að ávíta hv. þingmenn fyrir það sem þeir láta falla á Facebook minni ég hv. þingmann á að það myndi væntanlega ganga yfir Sjálfstæðismenn líka og væri mjög áhugaverð beiting á þingsköpum, tel ég. Varðandi það sem áður hefur verið nefnt í sambandi við þá hefð í störfum þingsins að ef menn ætla að gagnrýna þingmann þá veitir maður honum færi á því að gefa svar. Nú á dögunum kom hv. þm. Ásmundur Friðriksson upp í pontu og sagði heila línu af hlutum sem eru ekki réttir, eru ósannir. Ég kom upp í pontu og leiðrétti hann og fyrir það hafði ég haft samband við hv. þm. Ásmund Friðriksson og gefið honum færi á því að koma hingað og tala á eftir mér, sem hann gerði og endurtók reyndar eitthvað sem ég taldi mig hafa leiðrétt í fyrri ræðu, en það er svo sem önnur saga. Þetta er almenn kurteisi, finnst mér, og Píratar hafa unnið þannig. Mér finnst ekki alveg sanngjarnt að heyra frá þingmönnum Sjálfstæðisflokksins að þeir ætli að fara að predika yfir þingmönnum Pírata um það hvernig eigi að koma fram við aðra þingmenn, [[Forseti hringir.]]vegna þess að við leyfum fólki að svara fyrir sig í það minnsta, hér sem og á Facebook, meðan ég man.
Hæstv. forseti. Ég ætla bara að segja, af því að þetta er að verða skemmtilegt hérna, að ég man eftir því þegar ég var á sjónum einhvern tímann þegar það var gott í matinn, súpukjöt og fullt af kjötbitum á borðinu, að menn hræktu sumir á bitana á fatinu sem þeir ætluðu að borða svo einhverjir aðrir tækju þá ekki. Þetta datt mér í hug áðan, þó að ekki hafi verið hrækt á þetta mál, að mér finnst að það eigi að bera virðingu fyrir því sem hefur verið hefð í þinginu, að þau mál sem hafa verið flutt áður séu borin undir þann sem hefur flutt þau ef einhver annar ætlar að endurflytja þau. Þetta er ekkert efnislegt um hvað þetta mál er heldur bara að þessi hefð sé höfð í heiðri.
Virðulegur forseti. Þann 12. júní sl. hét ég forseta því að orðlengja þetta ekki en ég verð því miður að svíkja það. Það er svo freistandi þegar fólk fer að tala um hvernig við getum horfið frá einnota samfélagi og farið yfir í fjölnota. Ég ætla að vitna í sjálfan mig, með leyfi: „Ég held að framsóknarflokkarnir tveir þurfi að fara í eitthvert sáttamiðlunarferli og gera út um forræði yfir þessum málum sem þeir keppast við að tala fyrir. En ég ætla ekkert að orðlengja það.“ Það er alltaf sárt þegar leiðir skilja. Maður finnur það í þessum sal. Við höfum öll gengið í gegnum missi og ástarsorg og það gliðnar oft á milli vina, en ég mælist til þess að forseti athugi hvort hægt sé að koma á einhverju ferli á milli Framsóknarflokks eitt og tvö til að við, börnin, þurfum ekki að fylgjast með foreldrunum rífast allt of oft hér í þessum sal.
Herra forseti. Hún er orðin svolítið þreytt, hefðin sem virðist vera að myndast meðal Sjálfstæðismanna um að krefjast þess sýknt og heilagt undir liðnum um störf þingsins eða fundarstjórn forseta að forseti víti þingmenn Pírata fyrir eitt eða annað, mig þar með talda og hv. þm. Björn Leví Gunnarsson. Ég hvet hv. þingmenn Sjálfstæðisflokksins til að taka sjálfa sig og orð sín alvarlega, fara bara með þetta alla leið og senda erindi til forsætisnefndar, þar sem þetta á heima, og hætta að góla hérna endalaust um að forseti eigi að gera eitt og annað. Sendið bara inn kæru eins og við gerðum gagnvart hv. þm. Ásmundi Friðrikssyni.
Virðulegur forseti. Hæstv. forseti hefur þegar tilkynnt að honum leiðist þessi umræða um fundarstjórn forseta en ég bar upp spurningu við hæstv. forseta áðan og ef hann vildi svara henni fyrir mig gætum við klárað þetta býsna fljótt. Þetta er ekkert stórkostlegt vandamál, ég vildi einfaldlega fá svar við einfaldri spurningu. Það er óþarfi að þeir þingmenn sem í hlut eiga reyni að slá þessu upp í eitthvert gagnfræðaskólasprell eða að hv. þingmenn Vinstri grænna komi hér upp í sinni vanabundnu viðkvæmni fyrir gagnrýni á Framsóknarflokkinn, sinn minnsta bróður. Það eina sem ég bið um, virðulegur forseti, er svar við þessari spurningu: Er að hans mati eðlilegt fyrirkomulag að þegar þingmaður er búinn að leggja fram mál sitt, þegar hann er búinn að tilkynna að hann hyggist leggja það fram aftur, búinn að skila því til þingsins, sé sams konar mál með sama texta frá öðrum þingmönnum tekið fram yfir í dagskrá þingsins? Þetta er það eina sem mig langaði að vita, virðulegur forseti. Þar fyrir utan þurfum við ekki að hafa af þessu verulegar áhyggjur og fögnum því að sjálfsögðu ef sem flestir þingmenn eru reiðubúnir að styðja málið.
Megi það verða til þess að stytta þessa umræðu - hún getur svo sem ekki orðið öllu lengri því að flestir hafa talað tvisvar - vill forseti ósköp einfaldlega benda á hið augljósa í tilvikum sem þessum, að þingmál eru tekin til bókunar í þeirri röð sem þau berast og fá númer samkvæmt því. Réttur þingmanna til að leggja fram þingmál og flytja mál er óskertur og hann verður ekki af þeim tekinn. Hitt er ljóst að það er góð venja að láta þess getið í þingmálum ef þau eru að einhverju leyti byggð á eða fylgja fordæmi eldri þingmála og er þá gjarnan fært til bókar í greinargerð slíkra mála að málum af þessu tagi hafi áður verið hreyft. Þetta er hin einfalda nálgun í þessum efnum sem ég myndi telja góða reglu í sambandi við framlagningu og vinnslu þingmála.
Virðulegi forseti. Í þetta sinn langar mig að ræða hitt málið sem er hérna til umræðu. [[Hlátur í þingsal.]]Á 145. þingi, held ég alveg örugglega, lagði ég fram frumvarp um að sveitarstjórnum skyldi ekki lengur vera skylt að veita trúfélögum ókeypis land. Björt framtíð hafði lagt fram samhljóða frumvarp á sama þingi og mér var kunnugt um það en greinargerðin var allt öðruvísi enda frumvarpið einfalt: Út með 5. gr. Ég ákvað að leggja mitt samt fram vegna þess að ég vildi skilja eftir mig greinargerðina sem mér fannst auðvitað miklu merkilegri hjá mér. Upp úr þessu varð eðlilega ágreiningur, ég baðst afsökunar og hef síðan tamið mér annað verklag. Það gerðist t.d. nýlega með fyrirspurn um verðtryggingu sem var byggð á fyrirspurn hv. þm. Ólafs Ísleifssonar að í stað þess að leggja mína einfaldlega fram án þess að spyrja kóng eða prest fór ég til hv. þingmanns, við ræddum málin og lögðum hana fram saman. Hið sama á við um afnám skerðingar ellilífeyris í lögum um almannatryggingar vegna atvinnutekna, það er mál sem Píratar unnu að í kosningabaráttu, skrifuðu greinar um, greindu og kölluðu eftir upplýsingunum sem það mál byggir á. Við fögnum því að það sé lagt fram af öðrum flokki. Þegar allt kemur til alls er þetta alltaf spurning um mannleg samskipti og kurteisi. Það eru engar reglur sem við getum haldið í hérna. Hérna verðum við að finna út úr því hvernig við komum fram hvert við annað í þeim skilningi að leyfa fólki bæði að njóta þess sem það hefur áorkað sjálft og líka að gera okkur grein fyrir því að við erum öll sjálfstæðir þingmenn með okkar eigin sjálfstæða vilja. Þetta fer ekki alltaf vel saman en eina leiðin til þess að gera þetta er að fólk tali saman. Það er ekki hægt að leysa þetta með reglum.
Virðulegi forseti. Ég vil koma hingað í tilefni af orðum hæstv. forseta. Ég hef ekki litið þannig á að hér sé um sama málið að ræða. Yfirheiti málsins sem var flutt árið 2017, þá var ég ekki á þingi og þekki það mál í rauninni lítið, var útflutningsskylda á lambakjöt. Það vill hins vegar þannig til að ein greinin í því máli byggir á sömu lagagrein í búvörulögunum og það frumvarp sem ég er flutningsmaður að ásamt Höllu Signýju Kristjánsdóttur. Vegna þess að það byggir á sömu greininni eru þær línur samhljóða. Hins vegar er greinargerðin alls ólík.
Herra forseti. Ég get ekki stillt mig um að nota tækifærið til að benda á að þau tvö mál sem eru rædd hér undir liðnum um fundarstjórn forseta eru að einu leyti keimlík. Ég ræddi það undir liðnum um störf þingsins í gær að kerfið svokallaða er ekki til, heldur er eingöngu til fólk og reglur. Svo beitir fólk reglunum, ýmist gegn öðrum eða í þágu annarra. Stundum kemur það vel út, stundum illa, en í lok dags erum við öll mannleg. Í báðum þessum málum er full ástæða til að við reynum að nýta leikreglurnar á sanngjarnan og heiðarlegan hátt í þágu hvers annars og á uppbyggilegan hátt í þágu samfélagsins og reyna alltaf að líta til hins mannlega vegna þess að við erum öll mannleg.
Forseti lítur svo á að það sé niðurstaða þessarar umræðu að þingmenn séu allir mannlegir og er það vel. [[Hlátur í þingsal.]]
Hæstv. forseti. Ég mæli hér fyrir frumvarpi til laga um endurskoðendur og endurskoðun á þingskj. 365, mál nr. 312. Með frumvarpinu eru lögð fram ný heildarlög um endurskoðendur og endurskoðun. Með nýjum heildarlögum er stefnt að því að gera lögin skýrari varðandi kröfur til endurskoðenda, auka gagnsæi og fyrirsjáanleika þeirra krafna sem gilda um endurskoðendur og auka óhæði endurskoðenda og hlutlægni þeirra í verkefnum sem þeir sinna. Með frumvarpinu er m.a. innleidd Evróputilskipun nr. 2014/56 um breytingu á tilskipun 2006/43 um lögboðna endurskoðun ársreikninga og samstæðureikningsskila, og reglugerð 537/2014 um sérstakar kröfur í tengslum við lögboðna endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum. Í frumvarpinu er áhersla lögð á að endurskoðendur skuli rækja störf sín í samræmi við góða endurskoðunarvenju og er fjallað nánar um hvað felist í góðri endurskoðunarvenju. Kveðið er ítarlegar á um í frumvarpinu hvernig vinnu endurskoðenda og starfsemi endurskoðunarfyrirtækja skuli háttað. Endurskoðun skal fara fram í endurskoðunarfyrirtæki sem hefur starfsleyfi og er skráð í opinbera endurskoðunarskrá. Lagt er til að gerðar séu ríkari kröfur á endurskoðunarfyrirtækin, veitingu starfsleyfis og innlögn starfsleyfa. Í frumvarpinu eru gerðar ítarlegri kröfur varðandi óhæði endurskoðenda en óhæði endurskoðandans er ein mikilvægasta stoð í starfi hans. Endurskoðandi þarf að vera óháður viðskiptavini sínum í reynd og ásýnd. Opinbert eftirlit með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum er styrkt og lagt er til í frumvarpinu að eftirlit með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum fari til Fjármálaeftirlitsins. Eftirlit með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum skal vera öflugt og áhættumiðað og eru Fjármálaeftirlitinu fengnar ríkari valdheimildir til að beita viðurlögum með það fyrir augum að hindra og koma í veg fyrir brot gegn gildandi reglum í tengslum við endurskoðun á þjónustu sem endurskoðendur og endurskoðunarfyrirtæki veita. Sérstök áhersla og ríkari kröfur eru gerðar til endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja sem endurskoða einingar tengdar almannahagsmunum og er með frumvarpinu innleidd reglugerð Evrópusambandsins 537/2014, um sérstakar kröfur í tengslum við lögboðna endurskoðun á einingum tengdum almannahagsmunum. Vegna þess að einingar tengdar almannahagsmunum hafa umtalsvert vægi í opinberu tilliti, sem kemur til af umfangi og flækjustigi í starfsemi þeirra eða þeirra félaga sem þeir endurskoða, þarf að efla trúverðugleika endurskoðaðra reikningsskila eininga sem tengjast almannahagsmunum. Eru því gerðar ríkari kröfur til endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja sem endurskoða slíkar einingar. Þar eru m.a. gerðar enn gerðar enn ríkari kröfur til gagnsæis, til almennings og aukins áhættumiðaðs eftirlits með þeim endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum. Með tilliti til þess verður að gera breytingar á núverandi eftirliti með endurskoðendum og endurskoðunarfyrirtækjum sem endurskoða einingar tengdar almannahagsmunum. Gagngerar breytingar eru lagðar til á viðurlagaákvæðum laganna og aukin þau úrræði sem Fjármálaeftirlitið hefur til að bregðast við brotum endurskoðenda og endurskoðunarfyrirtækja á lögum um þá. Vinnuhópur með fulltrúum frá félagi löggiltra endurskoðenda, endurskoðendaráði og Fjármálaeftirlitinu kom að gerð frumvarpsins. Frumvarpið var sett í samráðsgáttina í lok september til kynningar og umsagnar. Í framhaldinu voru svo gerðar breytingar á frumvarpsdrögunum í samræmi við ábendingar sem bárust. Í frumvarpinu er lagt til að gildistaka laganna verði 1. janúar 2020. Hæstv. forseti. Að lokinni þessari umræðu legg ég til að frumvarpinu verði vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar til umfjöllunar.
Virðulegur forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til nýrra heildarlaga um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Það var nauðsynlegt að fara í heildarendurskoðun á gildandi lögum þar sem þau hafa ekki uppfyllt þær lágmarkskröfur sem gerðar eru á alþjóðavettvangi líkt og úttekt alþjóðlega framkvæmdahópsins FATF sýndi, en skýrsla um úttekt hans á vörnum Íslands gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka var birt 6. apríl sl. Það er kannski rétt að útskýra þennan framkvæmdahóp eða fara í örfáum orðum yfir tilurð hans. Þessi FATF-hópur, sem kallast á ensku, með leyfi forseta, „Financial Action Task Force“, en ávallt er vísað til hans sem FATF, var stofnaður á fundi leiðtoga sjö helstu iðnríkja heims í París í júlí 1989. Hlutverk hópsins er að vinna að aðgerðum til að koma í veg fyrir að fjármálakerfið sé misnotað í þeim tilgangi að koma illa fengnu fé í umferð og baráttu gegn fjármögnun hryðjuverka. Ísland gekk til samstarfs við FATF í september 1991 og með inngöngu sinni skuldbatt Ísland sig til að samræma löggjöf og starfsreglur að tilmælum FATF. FATF er leiðandi á alþjóðavísu og byggja peningaþvættistilskipanir Evrópusambandsins á tilmælum hópsins. Hlutverk og starfssvið FATF skiptist í þrennt: Í fyrsta lagi að semja tilmæli fyrir aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka, í öðru lagi að leggja mat á aðgerðir ríkja við innleiðingu tilmælanna og í þriðja lagi rannsaka og læra að þekkja aðferðir þeirra sem stunda peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka. Tilmæli FATF eru 40 talsins og var fylgni Íslands við þau könnuð í skýrslunni sem ég vísaði til hér fyrr í ræðu minni, auk þess sem skilvirkni við framkvæmd þeirra var athuguð. Hafi Ísland ekki brugðist með fullnægjandi hætti við athugasemdum sem komu fram í skýrslu FATF í júní á næsta ári er hætta á því að Ísland verði sett á lista yfir áhættusöm ríki. Í því felst að á alþjóðavettvangi verði varað við viðskiptum við íslenska aðila nema að undangenginni aukinni áreiðanleikakönnun, auk þess sem það getur haft áhrif á lánshæfismat íslenskra fyrirtækja sem og íslenska ríkisins. Frumvarp það sem ég mæli hér fyrir er því hvort tveggja í senn, viðbrögð við áðurgreindri skýrslu FATF og innleiðing á fjórðu peningaþvættistilskipun Evrópusambandsins, sem er frá árinu 2015, og einnig á völdum ákvæðum úr fimmtu peningaþvættistilskipun Evrópusambandsins, sem er frá þessu ári. Ákveðið hefur verið að fjórða peningaþvættistilskipunin sem samþykkt var á þessu ári verði tekin upp í EES-samninginn þann 5. desember nk. Virðulegi forseti. Meginefni frumvarpsins byggir á grunni gildandi laga og uppsetning þeirra er að mörgu leyti óbreytt. Það eru áfram skilgreindir þeir aðilar sem eru tilkynningarskyldir en undir þá aðila fellur sú starfsemi og starfsstéttir sem helst geta verið misnotaðar til að þvætta fé. Þessum aðilum er skylt að framkvæma áreiðanleikakönnun á viðskiptamönnum sínum og tilkynna til peningaþvættisskrifstofu vakni grunur hjá þeim um að fjármuni eða viðskipti megi rekja til refsiverðrar háttsemi. Með peningaþvættisskrifstofu vísa ég til skrifstofu fjármálagreininga lögreglu eins og þetta frumvarp vísar til. Tilkynningarskyldum aðilum er jafnframt skylt að hafa til staðar viðeigandi kerfi og ferla til að greina grunsamleg viðskipti eða færslur og varðveita gögn um viðskiptasambönd sín með traustum hætti í ákveðinn tíma. Þá er þeim jafnframt skylt að sjá til þess að starfsmenn hljóti reglulega viðeigandi þjálfun og endurmenntun í aðgerðum gegn peningaþvætti og fjármögnun. Hlutverk eftirlitsaðila er að hafa með höndum stjórnsýslueftirlit með tilkynningarskyldum aðilum en í því felst að tryggja að þeir hafi til staðar viðeigandi kerfi og ferla, framkvæmi áreiðanleikakannanir og sinni öðrum skyldum sem á þeim hvíla samkvæmt lögum. Helstu breytingum á gildandi lögum samkvæmt þessu frumvarpi sem ég mæli hér fyrir má skipta í sex hluta. Ég ætla að víkja stuttlega að þeim. Í fyrsta lagi eru ákvæði um einstaklinga í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla gerð ítarlegri en í gildandi lögum og munu þau taka jafnt til innlendra sem erlendra aðila. Með einstaklingum í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla er átt við aðila sem eru í áhættuhópi vegna stöðu sinnar. Hér er m.a. átt við þjóðhöfðingja, ráðherra, alla þingmenn sem hér sitja alla jafna í þessum sal, og dómara. Tilkynningarskyldum aðilum er gert skylt að hafa til staðar aðferðir eða kerfi til að greina hvort viðskiptamaður þeirra teljist í áhættuhópi vegna stjórnmálalegra tengsla og ef svo er ber þeim að framkvæma aukna áreiðanleikakönnun í samræmi við ákvæði laganna. Í annan stað er lagt er til að ákvæði um raunverulega eigendur verði gert ítarlegra og að fjallað verði um hver teljist vera raunverulegur eigandi fjárvörslusjóða og sambærilegra aðila. Raunverulegur eigandi telst hver sá einstaklingur eða einstaklingar sem í raun eiga eða stjórna lögaðila í gegnum beina eða óbeina eignaraðild að meira en 25% hlut í lögaðilanum, ráða yfir meira en 25% atkvæðisréttar eða teljast á annan hátt hafa yfirráð yfir lögaðila. Undanskildir eru lögaðilar sem skráðir eru á skipulegum markaði. Í þriðja lagi er gerð tillaga um að öllum opinberum aðilum verði gert skylt að tilkynna skrifstofu fjármálagreininga lögreglu, þ.e. sem oft er kölluð peningaþvættisskrifstofa, um grunsamleg viðskipti. Mikilvægt er að kveðið sé á um þetta í frumvarpinu svo ekki leiki vafi á að slík tilkynningarskylda víki þagnarskyldu stjórnvalda til hliðar. Í fjórða lagi er gert ráð fyrir því að efla til muna samhæfingu, samvinnu og yfirsýn stjórnvalda með því að leggja til að skipun og hlutverk stýrihóps um aðgerðir gegn peningaþvætti og fjármögnun hryðjuverka verði lögfest. Í stýrihópnum eiga sæti fulltrúar þeirra stjórnvalda sem eiga aðkomu að málaflokknum og til að gera stjórnvöldum kleift að vinna að markmiðum laganna er lögbundinni þagnarskyldu aflétt milli fulltrúa í stýrihópi. Þó er áréttað að þagnarskylda hvíli á þeim aðilum sem móttaka þagnarskyldar upplýsingar og gögn. Gert er ráð fyrir því að verkefni stýrihópsins muni til viðbótar við yfirsýn og stefnumótun m.a. lúta að áætlanagerð og þátttöku við gerð áhættumats, gefa út leiðbeiningar, viðvaranir og sinna fræðslu, hvort sem er til tilkynningarskyldra aðila, opinberra aðila eða almennings, um málaflokkinn. Enn fremur er gert ráð fyrir því að stýrihópurinn hafi reglulegt samráð, hvort sem er við opinbera aðila, tilkynningarskylda aðila eða aðra hagsmunaaðila, og upplýsi viðeigandi aðila um helstu hættur tengdar málaflokknum þegar tilefni er til. Í fimmta lagi er gerð tillaga um það að allir tilkynningarskyldir aðilar sæti eftirliti en hingað til hafa t.d. lögmenn og happdrætti ekki sætt eftirliti. Þá er jafnframt lagt til að eftirlit með öðrum en þeim sem falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins verði á einum stað í stað þess fyrirkomulags sem nú er í gildi þar sem eftirliti er skipt á milli Neytendastofu, eftirlitsnefndar fasteignasala og endurskoðendaráðs. Verði frumvarpið samþykkt mun þetta eftirlit færast yfir til ríkisskattstjóra. Markmið breytinganna er að tryggja að allir tilkynningarskyldir aðilar lúti eftirliti og þá um leið sambærilegu eftirliti. Er það talið til verulegs hagræðis að sameina allt eftirlit, að undanskildum þeim aðilum sem falla undir eftirlit Fjármálaeftirlitsins, á einn stað, bæði hvað varðar samræmi við eftirlit og uppbyggingu sérfræðiþekkingar. Að lokum er lagt til að horfið verði frá því að brot gegn lögunum varði sektum eða fangelsi. Sektarmeðferð er flókið og hægfara ferli sem krefst atbeina dómstóla. Því er lagt er til að vikið verði frá þessu og þvingunar- og viðurlagaúrræði færð alfarið í hendur eftirlitsaðila með heimildum til að beita dagsektum, stjórnvaldssektum, birtingu viðurlaga og í alvarlegri tilvikum brottvikningu æðstu stjórnenda eða afturköllun starfsleyfa. Almennt er skilvirkara að stjórnvöld beiti stjórnvaldsviðurlögum en að þau beri mál undir dómstóla, enda í lykilaðstöðu til að meta hvar þurfi að bregðast við á skilvirkan hátt til þess að halda uppi lögum. Telji tilkynningarskyldur aðili að hann hafi að ósekju verið beittur stjórnsýsluviðurlögum getur hann eftir sem áður leitað eftir ógildingu á þeirri ákvörðun hjá dómstólum. Svo því sé haldið til haga eru auðvitað engin mál undan dómstólum tekin. Virðulegur forseti. Ég hef þá gert grein fyrir helstu atriðum frumvarpsins og legg til að frumvarpinu verði að lokinni þessari umræðu vísað til hv. efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis til þóknanlegrar meðferðar og 2. umr.
Herra forseti. Af mjög fljótri yfirferð sýnist mér þetta frumvarp geta gert marga góða hluti. En mig langar til að velta einu upp. Tilfellið er að peningaþvætti á heimsvísu er ekki lengur bara að gerast innan einstakra ríkja heldur á það sér stað í sífellt meira mæli yfir landamæri og þá oft í gegnum svokölluð skattaskjól sem eru í rauninni ekki alltaf eiginleg skattaskjól heldur bara með það mikið ógagnsæi að auðvelt er að fela eignir og koma þannig peningum í eitthvert þvætti á þann hátt. Ég hef lagt fram þingsályktunartillögu um að fyrirtækjum sem eru með höfuðstöðvar í löndum sem teljast vera svokölluð skattaskjól eða lágskattaríki, verði gert að greiða ákveðið eftirlitsgjald, vegna þess að það er aukin flækja sem tengist því að fylgjast með starfsemi þessara fyrirtækja. Mig langar til að spyrja dómsmálaráðherra hvort einhver rök séu gegn því að taka upp svipaða nálgun í þeim tilfellum þegar aðilar á Íslandi, sem eru eftirlitsskyldir samkvæmt þessu frumvarpi, eru með einhvers konar starfsemi í þessum lágskattaríkjum eða skattaskjólum eða ógagnsæju ríkjum eða ríkjum sem eru á lista yfir áhættusöm ríki sem ráðherrann nefndi. Hvort við gætum tekið upp einhverja slíka nálgun bæði til þess að letja til slíkrar starfsemi og minnka áhættuna sem henni fylgir, en jafnframt að fjármagna það aukna eftirlit sem er raunverulega aðkallandi þegar um slíka aðila er að ræða.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. alþingismanni fyrir fyrir andsvarið. Þannig háttar til um þennan málaflokk að þótt dómsmálaráðherra fari með eftirlit með peningaþvætti er þetta málaflokkur sem heyrir undir fjármálaráðherra alla jafna. Flestar þær stofnanir sem um ræðir heyra undir fjármálaráðherra, fjármálaráðuneytið, eins og skattheimtan. Hv. þingmaður fullyrðir reyndar að það sé hægara um vik að hafa eftirlit með höfuðstöðvum sem staðsettar eru í tilteknum ríkjum sem hann nefnir lágskattaríki. Nú hefur verið mikil alþjóðleg vakning um það sem menn hafa viljað kalla skaðsemi slíkra ríkja í samkeppni við við önnur ríki. Á síðustu misserum og árum, einkum misserum, hefur samstarf ríkja aukist mjög hvað skatteftirlit yfir landamæri varðar. Ég er ekki viss um það, kannski hefur hv. þingmaður einhverjar tölur um það, að það sé eitthvað erfiðara að haga gagnvart þeim ríkjum sem á annað borð eru í samstarfi við önnur ríki um skatteftirlit. Þeim hefur fjölgað mjög. Einnig þeim sem skilgreind hafa verið sem lágskattaríki. Menn hafa þannig alveg greiðan aðgang að upplýsingum í skattalegu tilliti, þ.e. í þeim tilgangi að hafa uppi skatteftirlit. Menn hafa verið í miklu samstarfi við þessi ríki líka. Það sem hv. þingmaður er í rauninni að leggja til er aukaskattur á fyrirtæki eða einstaklinga sem kjósa að vera með einhvers konar skráningar í þessum ríkjum. Ég er svo sem fyrir fram efins um að það geti staðist. En hvað þetta frumvarp varðar kallar það bara á hefðbundið eftirlit með fleiri aðilum en nú er gert. Ég held að menn ættu að sjá hvernig það reynist í framkvæmd [[Forseti hringir.]]áður en þeir setja frekari þröskulda þar.
Herra forseti. Nú vill þannig til að mitt síðasta starf áður en ég fór á þing snerist að einhverju leyti um rannsóknir á peningaþvætti. Það eru ákveðin mynstur sem þeir sem skoða þessi mál sjá á heimsvísu. Ég hef t.d. aldrei séð peningaþvættismál yfir milljarði dollara sem ekki fer í gegnum London. Jafnframt eru iðulega tengsl við lönd eins og eyjuna Mön, Belís og Panama þar sem eru mjög takmarkaðar upplýsingar fyrir hendi. Að vísu hefur Panama bætt sitt ráð töluvert á undanförnum tveimur, þremur árum. En svo eru lönd þar sem ekki er hægt að fá upplýsingar um það sem er í gangi. Þau lönd gera beinlínis út á það að veita fólki leynd til að auðveldara sé að stunda peningaþvætti og eitthvað álíka. Það eru þau lönd sem ég hugsa um, ekki löndin sem við erum í einhverju samstarfi við um upplýsingaflæði. Í vor var samþykkt frumvarp þar sem innleidd voru nokkur atriði sem tengjast þessu frumvarpi. Það var ákveðinn grunur í vor sem beindist fyrst og fremst að örfáum fyrirtækjum. En gott og vel. Það var alveg full ástæða til að samþykkja það frumvarp. En ég velti fyrir mér í því samhengi hvort einhver tölfræði sé til staðar, einhvers konar upplýsingar um eftirlit og árangur af því að reyna að stöðva peningaþvætti. Einhvers konar mat á því hversu mikið umfangið á peningaþvætti er og eftir hvaða leiðum það fer. Nú er öllum ljóst að á heimsvísu er stundað mikið peningaþvætti. Ég man ekki í svipinn hversu stór upphæðin eru núna en hún hleypur á trilljónum dollara árlega. Til að geta metið árangur þessara laga þurfum [[Forseti hringir.]]við að vita hversu mikið umfangið er hér og hvernig gengur að glíma við vandann miðað við hlutfallslega stærð hans.
Virðulegur forseti. Mér datt líka í hug varðandi þá fyrirspurn sem kom í fyrra andsvari hv. þingmanns, að þegar menn eru að hugleiða að skattleggja einhverjar höfuðstöðvar eða fyrirtæki sem eru með höfuðstöðvar í einhverjum öðrum löndum tengist það líka skattalegri heimilisfesti. Ég er ekki viss um að gangi upp að eitt ríki hafi forræði á því að setja eitthvert gjald á einhver fyrirtæki sem eru með heimilisfesti annars staðar. En allt að einu, hv. þingmaður víkur líka að mögulegu umfangi peningaþvættis, eða því sem þetta frumvarp lýtur að hér á landi. Menn hafa metið það sem svo að engin ástæða sé til að ætla að umfangið á Íslandi sé eitthvað minna eða miklu meira en í þeim löndum sem við berum okkur helst saman við. Það eru engar tölur til um að það og væri kannski frekar hægt að færa fyrir því rök að það væri eitthvað minna hér en annars staðar á Norðurlöndunum. En það er ómögulegt að fullyrða nokkuð um það. Ég vil nefna það líka að í tengslum við þessa löggjöf, af því að þetta er ekki löggjöfin sem grípur öll tilvik, að í kjölfarið á þessu frumvarpi, verði það að lögum, þarf að endurskoða margar lagabálka sem heyra undir nokkur ráðuneyti a.m.k. Ég veit t.d. að í atvinnuvegaráðuneytinu er hafinn undirbúningur að löggjöf sem lýtur að raunverulegum eigendum. Það skiptir máli. Ég vil nefna það í lokin á þessu andsvari að málinu er ekki lokið. Þetta er ekki eina löggjöfin um varnir gegn peningaþvætti á Íslandi heldur þarf að skoða mjög marga lagabálka með hliðsjón af þessu frumvarpi, sem vonandi verður að lögum.
Herra forseti. Eftir að hafa skoðað frumvarpið mjög lauslega sýnist mér það vera til mikilla bóta. Auðvitað eigum við í hv. efnahags- og viðskiptanefnd eftir að fara vandlega í gegnum það og spyrja spurninga sem gestir hafa þá kannski undirbúið sig fyrir að veita svör við. Mig langar samt til að spyrja hæstv. ráðherra út í úttekt alþjóðlega framkvæmdahópsins sem hér er skammstafaður FATF og lauk í febrúar núna á þessu ári. Sú úttekt leiddi til alls konar athugasemda og sýndi fram á ýmsa veikleika. Að einhverju leyti er hér brugðist við þeim. En ég vil spyrja hæstv. ráðherra: Hvenær var síðasta úttekt gerð? Var búið að gera aðra úttekt? Voru þá athugasemdir sem ekki var brugðist við? Hvernig er staðan á því? Aðeins er talað um þá úttekt sem hófst á árinu 2017 og lauk núna í febrúar 2018 og þar sem settar voru fram svo margar alvarlegar athugasemdir og tekið fram í greinargerð með frumvarpinu að Ísland væri nú í eftirfylgni hjá þessum hópi.
Virðulegur forseti. Sú úttekt sem vísað er til í greinargerð með frumvarpinu og lauk fyrr á þessu ári var þriðja úttektin sem gerð er á íslensku regluverki að þessu leyti. Önnur úttektin, sú sem gerð var þar á undan, var gerð 2006. Ísland hefur verið að vinna sig í gegnum þau tilmæli sem eru afrakstur þeirrar úttektar. Það er kannski ekki alveg sanngjarnt að bera saman réttarástandið 2006 og og í dag. Bæði hefur löggjöfin tekið stakkaskiptum og aðferðafræðin líka við þessar úttektir. Við höfum smám saman verið að fylgja þeirri þróun sem verið hefur í löndunum í kringum okkur í Evrópu. Það er heilmikil þróun í þessu. Ég nefni sem dæmi, og eins og fram kemur í greinargerðinni, að við erum hér t.d. að innleiða þriðju peningaþvættistilskipunina, eða kannski fjórðu, a.m.k. tilskipun frá 2015, en einnig tilskipun sem samþykkt var í sumar hjá Evrópusambandinu. Hún var einmitt sett til að bæta úr tilskipuninni frá 2015. Með því sjáum við að það er stöðugt verið að bregðast við löggjöfinni og engin ástæða til að ætla annað en að það þurfi að gera það stöðugt. Enda er þetta málaflokkur, peningaþvætti, brotastarfsemi sem tekur trúlega mjög örum breytingum og reynir alltaf að finna sér farveg fram hjá gildandi reglum. Það er kannski ekki við öðru að búast en að stjórnvöld verði alltaf í öllum ríkjum skrefinu á eftir. En það er mikilvægt að sýna fram á að menn ætli sér að vera a.m.k. samstiga þeim sem hafa einbeittan brotavilja í þessum málaflokki.
Herra forseti. Í skýrslunni um eignir Íslendinga á aflandssvæðum stendur þetta, með leyfi forseta: „Stjórnvöld þurfa að horfast í augu við það að skilgreining, utanumhald og eftirfylgni með söfnun gagna er vinnuaflsfrek starfsemi, en hérlendis hefur sú vinna og kostnaður sem leggja þarf í ef vanda skal til verka einatt verið vanmetin hrapallega. Má nefna ársreikningaskrá og Peningaþvættisskrifstofu sem dæmi um að Ísland hafi þurft að sæta ámæli, jafnvel á alþjóðlegum vettvangi vegna ófullnægjandi vinnubragða.“ Þarna er nú tekið svolítið djúpt í árinni. Þegar fjallað er í greinargerð með frumvarpinu um áhrif á ríkissjóð er talað um að bæta þurfi í starfsstöður. Það er talað um ein fjögur stöðugildi, sýnist mér, allt í allt. Ég vil spyrja hæstv. ráðherra hvort hún telji að það sé nægilegt. Þetta eru víðtækar breytingar, sýnist mér, sem verið er að gera sem hljóta að kalla á mikla vinnu. Þar sem við höfum verið aftarlega á merinni í úrvinnslu gagna hingað til og fengið á okkur gagnrýni innan lands og utan vegna þess, spyr ég hæstv. ráðherra hvort hún telji að það sé nægilegt sem gert er ráð fyrir og kemur fram á blaðsíðu 37 í frumvarpinu um áhrif á ríkissjóð.
Virðulegur forseti. Fjárþörfin og mannaflaþörfin á að hafi verið metin við gerð frumvarpsins. Þar er sérstaklega tilgreind fjölgun á sérstakri peningaþvættisskrifstofu hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu. Og ríkisskattstjóri mun þurfa að fjölga hjá sér. Eins og ég rakti í framsöguræðu minni hefur eftirliti verið komið fyrir hjá nokkrum aðilum sem nú er gert ráð fyrir að færist allt yfir til ríkisskattstjóra. Þessi mál voru vegin og metin við vinnslu frumvarpsins en þetta varð niðurstaðan á endanum. Það kann því að vera að einhverjar leiðréttingar þurfi að gera við 2. umr. fjárlaga hvað það varðar. Við áttum okkur alveg á því að þetta kallar á fjölgun, einkum og sér í lagi verður það hjá lögreglunni og greiningardeild hjá héraðssaksóknara. Menn verða bara að horfast í augu við það. Gert er ráð fyrir því og hefur þegar verið fjölgað hjá lögreglunni í þessum tilgangi og héraðssaksóknara. Við áttum okkur á því að það þarf líka að fjölga hjá ríkisskattstjóra. Allt kostar þetta pening en þetta er alveg óumflýjanlegt eins og við höfum metið það. Svo þarf að meta reynsluna af þessu, hvort gera þurfi enn betur eða færa til einhvers konar eftirlit á milli stofnana. Þá verður það bara gert.
Virðulegi forseti. Ég mæli hér fyrir tillögu til þingsályktunar um náttúrustofur. Tillagan hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að koma á fót starfshópi til að meta reynsluna af starfi náttúrustofa og kanna hvort hagkvæmt sé að náttúrustofur taki formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú með höndum. Starfshópnum verði falið að móta leiðir til að styrkja samstarf náttúrustofa og stofnana ríkisins í þeim tilgangi að nýta fjármagn til þekkingaröflunar og vöktunar á náttúru landsins sem best og til að auka skilvirkni í samstarfi um náttúruvernd.“ Sú sem hér stendur er fyrsti flutningsmaður tillögunnar en meðflutningsmenn eru hv. þm. Ari Trausti Guðmundsson, Bjarkey Olsen Gunnarsdóttir, Lilja Rafney Magnúsdóttir, Albertína Friðbjörg Elíasdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir, Silja Dögg Gunnarsdóttir, Willum Þór Þórsson, Þórunn Egilsdóttir, Njáll Trausti Friðbertsson, Vilhjálmur Árnason, Karl Gauti Hjaltason og Bergþór Ólason. Tillaga þessi var áður flutt á 145. og 146. löggjafarþingi en hlaut ekki afgreiðslu. Á 145. þingi bárust fimm umsagnir um málið. Allir umsagnaraðilar fögnuðu tillögunni og tóku undir markmið hennar ásamt því að koma með gagnlegar ábendingar, einkum varðandi vinnu starfshópsins sem tillagan gerir ráð fyrir að settur verði á fót. Tilefni tillögunnar er m.a. að mikil deigla er í náttúru- og umhverfisvernd á Íslandi vegna vinnu að loftslagsmarkmiðum, vegna vaxandi ferðamennsku og breytinga á landnýtingu. Því er mikilvægt að fara yfir hvernig fjármagni á því sviði er varið og hvernig fagþekking og fjármagn getur nýst íslensku samfélagi sem best. Náttúrustofur gegna mikilvægu hlutverki samkvæmt lögum hvað varðar náttúrurannsóknir og framkvæmd náttúruverndar í samstarfi við stofnanir umhverfis- og auðlindaráðuneytisins. Nú eru rúm 40 ár síðan fyrstu hugmyndir um náttúrustofur landshlutanna komu fram og meira en 20 ár síðan fyrsta stofan hóf starfsemi. Hugmyndir um stofnun náttúrustofa má rekja aftur til 8. áratugarins, til nefndar sem vann tillögur um tengsl náttúrugripasafna Náttúrufræðistofnunar Íslands og náttúrufarsrannsókna. Hugmyndirnar þróuðust síðan í meira en 20 ár þar til þær urðu að lögum, nr. 60/1992, um Náttúrufræðistofnun Íslands og náttúrustofur. Í framhaldinu var Náttúrustofa Austurlands stofnuð árið 1995, þá fyrst náttúrustofa, en síðan voru stofurnar stofnaðar ein af annarri og eru nú átta talsins. Fyrstu árin voru stofurnar reknar með beinni aðild ríkisins sem skipaði einn stjórnarmanna. Með lagabreytingu árið 2002 dró ríkið sig út úr beinni aðild að stofunum en gerðir voru samningar um fjárframlög ríkisins til stofanna við sveitarfélögin sem eiga þær og reka. Þessa dagana er einmitt unnið að endurnýjun samninga milli ríkis og sveitarfélaga. Frá árinu 2002 hefur smátt og smátt dregið úr tengslum náttúrustofa við umhverfis- og auðlindaráðuneytið þrátt fyrir að lesa megi úr umræðunni frá tíma lagabreytinganna að ætlunin hafi ekki verið að draga úr samvinnu við stofnanir ríkisins heldur að skýra rekstrarlega ábyrgð. Nú eru, eins og áður sagði, starfandi átta náttúrustofur en jafnframt hafa í sumum landshlutum byggst upp þekkingarsetur sem starfa á sviði náttúrufræða með stuðningi ríkis og sveitarfélaganna. Það er því lagt til að í vinnu starfshópsins verði horft til þess hvernig samstarf náttúrustofa og -setra í sama landshluta geti styrkt starf beggja. Einnig er rétt að horfa til ábendinga sem komu frá Stofnun rannsóknasetra Háskóla Íslands í umsögn um tillöguna á 145. þingi. Með leyfi forseta, segir þar: „Miklir möguleikar búa þó í enn frekari starfsemi náttúrustofanna, rannsóknasetranna sem og annarra þekkingarstarfsemi á landsbyggðinni. Og ekki síður í auknu samstarfi þeirra.“ Þá bendir stofnunin á að ekki sé síður mikilvægt að fram fari heildarúttekt á rannsóknarstarfi á landsbyggðinni, og segir: „Til enn frekar eflingar samstarfsins þarf að styrkja þá aðila sem að þekkingarstarfsemi á landsbyggðinni standa og tengist það þá um leið byggðastefnu og vilja stjórnvalda til að byggja upp þekkingarstarfsemi af ólíkum toga utan þéttbýlissvæða. Í þessum efnum má benda á vinnuna sem fór af stað í kringum 2009 varðandi úttekt á þekkingarsetrum á landsbyggðinni. Sú vinna skilaði sér í áfangaskýrslu 2010, en aldrei varð neitt framhald af þeirri vinnu …“ Það hefur sýnt sig að auk lagalegs hlutverks gegna náttúrustofurnar mikilvægu samfélagslegu hlutverki þar sem starfsemi þeirra styrkir innviði, hækkar menntunarstig og eykur þekkingu í þeim samfélögum þar sem þær starfa. Ávinningur samfélaganna er því margvíslegur. Hjá stofunum starfar fólk sem ólíklegt er að byggi á landsbyggðinni ef þessi starfsemi væri ekki til staðar. Þá eru háskólanemar oft ráðnir í sumarstörf en það er einmitt það sem oft skortir, að sumarstörf tengd háskólanámi séu til staðar á landsbyggðinni. Náttúrustofur eru reknar með stuðningi ríkisins og leggja aðildarsveitarfélög að lágmarki fram 30% á móti framlagi ríkisins. Náttúrustofurnar eru svo sjálfar ötular við öflun sértekna á sínu fræðasviði með útseldum verkefnum og styrkjum. Þannig draga þær fjármagn til landsbyggðarinnar og auka fjárhagsleg umsvif í sveitarfélögunum þar sem þær starfa með viðskiptum við þjónustuaðila. Þar með aukast útsvarstekjur beint og óbeint. Þekking á náttúrufræði gagnast líka beint við ýmis verkefni í samfélaginu, svo sem skipulag sveitarfélaga og uppbyggingu ferðaþjónustu og ýmsa aðra atvinnustarfsemi. Þær stuðla þar með að sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda. Jafnframt nýtist þessi þekking við fræðslu til almennings og í skólastarfi. Þá gagnast þekking á náttúrufari einnig óbeint í samfélaginu. Starfsemi náttúrustofa krefst vel menntaðs starfsfólks sem er mikilvægt þar sem stefnt er að fjölbreyttu og öflugu samfélagi. Störf á vegum stofanna geta dregið að fólk sem síðan ílengist, þótt það snúi sér að öðrum verkefnum á svæðinu. Þannig vinnur starfsemin gegn spekileka af landsbyggðinni og styrkir árangursríka byggðastefnu. Fjölbreytt og öflugt samfélag byggir á þeim störfum sem sinnt er í samfélaginu en ekki síður á því að íbúar með mismunandi bakgrunn og þekkingu séu til staðar til að sinna verkefnum sem flokkast undir tómstundir. Ávinningur þess að í boði séu störf fyrir náttúrufræðinga er því margvíslegur þótt erfitt geti reynst að meta þann ávinning sem fylgir því að náttúrufræðingar starfi í foreldrafélaginu eða mæti á íbúafundi. Þegar náttúrustofum eru falin verkefni er það kjörin leið til að flytja opinber störf á landsbyggðina. Þótt mikilvægt sé að stofnanir sem starfa á landsvísu hafi yfirsýn yfir vöktun og rannsóknir getur það verið hagkvæmara fyrir samfélagið í heild að verkefnin séu unnin af svæðisbundnum stofnunum. Ferðakostnaður verður minni, hægt er að bregðast við óvæntum aðstæðum í náttúrunni og mögulegt er að samþætta fjölbreytt verkefni á svæðinu. Þannig felst mikill styrkleiki í landfræðilegri dreifingu stofnana sem sinna verkefnum á sviði umhverfisráðuneytisins. Að fela náttúrustofum aukin verkefni við vöktun og rannsóknir á íslenskri náttúru, svo sem á gróðurfari, fuglalífi og á náttúruverndarsvæðum, er því vænleg leið til að tryggja fjölbreyttari störf sem dreift er um landið og hámarka nýtingu þekkingar og fjármagns. Einnig er brýnt að yfirfara hlutverk náttúrustofa við náttúruvernd, sem alltaf hefur verið óskýrt. Samhliða aukinni landvörslu og endurskoðun á skipulagi stofnana sem sinna náttúruverndarsvæðum verður að skoða alla bitana í púslinu og hvort eða hvernig náttúrustofur koma að vinnu við náttúruvernd. Ef vilji er til þess að fela náttúrustofunum fleiri verkefni á vegum ríkisins eru nokkrar leiðir mögulegar, svo sem að fela stofunum verkefni með lögum, að fela þeim verkefni með sérstökum samningum við ráðuneytið, annaðhvort ný verkefni eða verkefni sem nú þegar eru lögbundin. Þá er mögulegt að fela stofunum verkefni með sérstökum ráðuneytisbréfum eða með sérstökum samningum milli stofanna og þeirra stofnana sem bera ábyrgð á verkefnum á landsvísu. Eins og áður sagði var lögum um stofurnar breytt árið 2002. Þá dró ríkið sig út úr beinni aðild en gerðir voru samningar við sveitarfélögin sem eiga þær og reka. Þrátt fyrir að ætlunin hafi verið að halda áfram sterku sambandi við umhverfis- og auðlindaráðuneytið hefur smátt og smátt dregið úr tengslunum. Vilji löggjafans á árinu 2002 á 127. löggjafarþingi, þegar lagabreytingin var samþykkt, kemur samt sem áður fram í nefndaráliti meiri hluta umhverfisnefndar Alþingis. Þar segir, með leyfi forseta: „Meiri hlutinn leggur áherslu á að í þeim samningum sem ráðherra mun gera við náttúrustofur, á grundvelli 2. gr. frumvarpsins, verði kveðið á um að umhverfisráðuneytið fundi reglubundið með Náttúrufræðistofnun Íslands og Náttúruvernd ríkisins þar sem farið skuli yfir þau verkefni sem stofnanirnar hafa falið náttúrustofum …“ Á náttúrustofuþingi 2005 staðfesti þáverandi hæstv. umhverfisráðherra, Sigríður Anna Þórðardóttir, þennan skilning. Þrátt fyrir þetta hafa fyrirætlanir um reglulegt samráð ekki gengið eftir. Auk þess að dregið hafi úr samstarfinu var á árunum 2008–2012 verulegur samdráttur í fjárframlögum ríkisins til stofanna. Síðan 2012 hafa fjárveitingar haldist í horfinu en heildarframlög ríkisins eru þó mun lægri að verðgildi en fyrir hrun. Á næstu árum eru í fjármálaáætlun áætlaðir meiri fjármunir í rannsóknir og vöktun á náttúru Íslands en verið hefur síðustu ár og mikilvægt að nýta þá fjármuni sem best í samstarfi þeirra stofnana sem best geta sinnt hverju verkefni fyrir sig. Í samstarfi stofnana felast mikil tækifæri. Það er því álit þeirrar sem hér stendur að nú sé gott tækifæri fyrir umhverfis- og auðlindaráðherra og sveitarfélögin að staldra við og meta reynsluna af starfi náttúrustofanna síðustu 20 árin. Liður í slíkri vinnu gæti verið að fara yfir hvort hagkvæmt geti reynst að náttúrustofur tækju formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú á höndum og að halda áfram að styrkja samstarf náttúrustofanna og stofnana ríkisins, sem eru einkum Náttúrufræðistofnun Íslands og Umhverfisstofnun. Samhliða gætu sveitarfélögin metið hvort skynsamlegt væri að fleiri sveitarfélög ættu aðild að þeim náttúrustofum sem nú starfa og hvort hækkun framlags sveitarfélaga til starfsins gæti haft margfeldisáhrif í samfélögunum. Hæstv. forseti. Eins og áður sagði er mikil deigla í náttúru- og umhverfisvernd á Íslandi og því mikilvægt að fara yfir þessi mál núna, m.a. vegna skuldbindinga í loftslagsmálum og breyttrar landnýtingar. Ég hef nú lokið við að rekja helstu staðreyndir varðandi tillöguna og legg til að hún gangi til umhverfis- og samgöngunefndar til frekari umfjöllunar og afgreiðslu.
Virðulegi forseti. Við erum hér að ræða þingsályktunartillögu sem snýr að því að fela umhverfis- og auðlindaráðherra að koma á fót starfshópi til að meta reynsluna af starfi náttúrustofa og kanna hvort hagkvæmt sé að náttúrustofur taki formlega að sér fleiri svæðisbundin verkefni en þær hafa nú með höndum. Nú eru starfandi átta náttúrustofur um landið. Sú fyrsta leit dagsins ljós 1995 og sú áttunda 2013. Þær starfa sem alhliða rannsókna- og þjónustustofnun í náttúrufræðum, hver í sínum landshluta. Starfsemin byggir í senn á sérfræðiþekkingu starfsmanna og sérstöðu hvers svæðis. Frumkvæði og sterk tengsl við nærumhverfið eru á meðal þeirra þátta. Auk þess er gott og náið samstarf náttúrustofa landið um kring og fer vaxandi. Í því fólginn styrkur sem gerir þeim m.a. kleift að stunda sameiginlegar rannsóknir í rauntíma. Með þessu býr í náttúrustofum mikil þekking sem byggst hefur upp á tveimur áratugum og er byggð út frá því hlutverki þeirra að varðveita heimildir um náttúrufar og stunda vísindalegar náttúrurannsóknir í þeim landshluta þar sem náttúrustofan starfar, veita ráðgjöf, sinna rannsóknum og ekki síst að annast almennt eftirlit með náttúru landsins með gagnasöfnun, fræðslu, ráðgjöf, þjónustu og eftirliti. Þær hafa líka sérhæft sig í sínu landsvæði og eru því mjög dýrmætar. Starfsemi þeirra spannar allt það sem ég hef áður talið og líka fuglalíf og dýralíf, fornleifarannsóknir, fiskeldi og rannsóknir á sjávarlífi og þær hafa ýmis önnur verkefni. Þær hafa t.d. hafa tekið að sér landmerkingar á örnefnaskrá og mætti fleira telja, enda hafa þær sérhæft sig á mismunandi sviðum. Allt eru þetta verkefni sem hafa mikilvægt hlutverk til verndunar á lífríki landsins bæði til sjávar og sveita. Í sáttmála núverandi ríkisstjórnar er lögð mikil áhersla á umhverfis- og loftslagsmál og má segja að náttúruvernd sé þráðurinn sem sáttmálinn byggir á í víðu samhengi. Meginmarkmiðið er að hlúa að sterku samfélagi, umhverfi og loftslagi, nýsköpun og rannsóknum. Allt eru þetta þættir sem byggja undir hagsæld þjóðarinnar og skipta einnig sköpum á alþjóðavettvangi. Náttúra Íslands hefur nokkra sérstöðu. Hún er í vörn vegna ágangs bæði manna og náttúruafla. Því hafa vöktun og rannsóknir á náttúru landsins aldrei verið mikilvægari en nú. Nokkur samdráttur hefur verið í fjárframlögum til náttúrustofa undanfarinn áratug eða frá hruni. Þær hafa þó sniðið sér stakk eftir vexti en það væri í takt við stefnu stjórnvalda nú að efla starfsemi þeirra. Virðulegi forseti. Starfsemi náttúrustofa styður líka við nýsamþykkta byggðaáætlun sem var samþykkt hér í vor. Fyrst heyrðu náttúrustofurnar undir umhverfisráðuneytið en sveitarfélögin hafa tekið yfir eignarhaldið á þeim. Það sýnir mikilvægi þeirra í hugum nærsamfélagsins. Í byggðaáætlun má m.a. finna markmið um að auka rannsóknavirkni, vísindastarfsemi og nýsköpun á landsbyggðinni og stutt verði við sjálfbæra þróun byggða um allt land. Þá skal náttúruvernd stuðla að eflingu byggða, eins og segir þar, með leyfi forseta: „Gæði uppbyggingar innviða verði aukin, dregið úr hættu á ónauðsynlegu raski og fjármagn nýtt betur með því að auka fagþekkingu á sviði hönnunar innviða í náttúrunni þannig að þeir falli sem best að landslagi og stuðli að jákvæðri upplifun gesta. Stutt verði við verkefni sem samræmast stefnu landsáætlunar um uppbyggingu innviða til verndar náttúru og menningarsögulegum minjum.“ Þarna koma náttúrustofurnar sterkt inn. Þær hafa undirbúið jarðveginn með ýmsum rannsóknum og gögnum sem þar er að finna. Virðulegur forseti. Stefnu núverandi stjórnvalda ber alla að sama brunni og snertir hlutverk náttúrustofa um land allt. Því tek ég heils hugar undir þessa þingsályktunartillögu og tel að með samþykkt hennar séum við að ýta undir stefnu stjórnvalda um verndun náttúru landsins.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir þingsályktunartillögu um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Málið er að finna á þskj. 30 með málsnúmerið 30. Flutningsmenn ásamt mér eru hv. þingmenn Þórunn Egilsdóttir, Líneik Anna Sævarsdóttir, Halla Signý Kristjánsdóttir og Silja Dögg Gunnarsdóttir. Tillögugreinin hljóðar svo: „Alþingi ályktar að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem skipuleggi stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ráðherra ákveði skipan starfshópsins en í honum sitji a.m.k. einn fulltrúi frá Ungmennafélagi Íslands og einn frá Bláskógabyggð. Hópurinn taki m.a. mið af yfirstandandi vinnu við lagafrumvarp um lýðháskóla, nýtingu mannvirkja og skólans á Laugarvatni við rekstur sumarbúða Ungmennafélags Íslands, rannsóknum á brotthvarfi nemenda úr framhaldsskólum og reynslu af stofnun og rekstri annarra lýðháskóla hér á landi, einkum á Flateyri og Seyðisfirði. Starfshópurinn skili ráðherra niðurstöðum sínum eigi síðar en 31. maí 2019.“ Í greinargerð málsins kemur fram að málið var lagt fram á 148. löggjafarþingi en ekki var mælt fyrir því þá og er það nú endurflutt lítillega breytt, þ.e. í greinargerð. Tillaga þessi er lögð fram þó svo að á Íslandi sé engin almenn löggjöf enn þá um lýðháskóla. Með þingsályktunartillögu nr. 41 frá 145. löggjafarþingi um lýðháskóla, sem samþykkt var á Alþingi 2. júní 2016, var mennta- og menningarmálaráðherra falið að hefja vinnu við gerð frumvarps til laga um lýðháskóla á Íslandi að norrænni fyrirmynd. Markmiðið með því var að gera lýðháskóla að viðurkenndum valkosti í menntakerfinu sem njóti lagalegrar umgjarðar og opinbers stuðnings, eins og segir í inngangi greinargerðar með tillögunni. Samkvæmt henni er ráðherra falið að leggja fram frumvarp í síðasta lagi á vorþingi 2017. Sú tímasetning hefur ekki staðist, en vinna við samningu frumvarps til laga um lýðháskóla fer fram í ráðuneytinu um þessar mundir og er á þingmálaskrá ráðherra. Starfshópurinn sem skipuleggi stofnun lýðháskóla á Laugarvatni skal fylgjast með samningu löggjafar um lýðháskóla og taka mið af henni í vinnu sinni. Virðulegi forseti. Ég ætla að fjalla um lýðháskóla og kosti þeirra inn í menntaflóru okkar og þá sem hafa verið starfræktir hér, LungA á Seyðisfirði og lýðháskólann á Flateyri, og þann fyrirhugaða skóla sem lagður er til hér og möguleikana á að reka áfram ásamt ungmennabúðum, eða sumarbúðum, í samvinnu við Íþróttafélag fatlaðra. Lýðháskólar eru um margt ólíkir því sem við eigum að venjast, til að mynda í hefðbundnum framhaldsskólum eða háskólum, og hafa meiri sveigjanleika í námskrá og kennsluháttum. Ágætislýsingu eða skilgreiningu er að finna á heimasíðu Áttavitans, sem er upplýsingagátt í umsjón Hins hússins, sem miðar að ungu fólki. Þar er líka að finna hagnýtan fróðleik um lýðháskóla á hinum ýmsu sviðum öðrum sem snertir ungt fólk og þeirri spurningu m.a. svarað hvað lýðháskóli sé. Segir þar, með leyfi forseta: „Lýðháskólar eru eins konar lífsleikniskólar þar sem nemendur geta valið sér nám úr fjölda ólíkra námsgreina. Í lýðháskólum er ekki lögð áhersla á próf heldur fremur þátttöku og að nemendur læri eitthvað gagnlegt og skemmtilegt. Lýðháskólar eru starfræktir á öllum Norðurlöndunum.“ Það má auðvitað setja spurningarmerki við það að læra eitthvað gagnlegt og skemmtilegt. Ég efast ekkert um að mörgum þyki skemmtilegt í hinum hefðbundnari skólum. En það einkennir slíka skóla, og óþarfi að misskilja það í greiningunni, að áherslan er ekki á próf og prófaundirbúning eins og við þekkjum gjarnan. Ef maður skoðar slíka skóla, hvort heldur þá sem hafa verið starfræktar hér eða á Norðurlöndunum, svokallaðir folkehøjskoler, er einkennandi fyrir þá, hvar sem borið er niður, að nemandinn og áhugasvið hans er alltaf í forgrunni. Lögð er rík áhersla á að elta áhugasvið nemandans. Það eru engin próf. Skólarnir eru fyrir alla og oft og tíðum, til að virkja nemendur, taka þeir þátt í að setja saman eigin dagskrá með stuðningi kennara við þekkingaröflun og upplifun með áherslu á þátttökuna. Það eru engin sérstök námsskilyrði eða önnur próf eða námsáfangar sem þarf að vera búið að ljúka til að komast að. Þetta eru gjarnan heimavistarskólar þar sem nemendur búa og sækja þá þekkingu sem þeir hafa áhuga á. Slíkir skólar hafa verið starfræktir víða erlendis og eiga sér langa hefð. Við þekkjum kannski flest fyrirmyndina frá Danmörku. Þar var fyrsti skólinn stofnaður 1830 þar sem kjarninn í hugmyndafræðinni var að skólastarfið ætti að vera mótað af nemendum sem kennurum og stjórnendum. Frelsi hefur alla tíð verið til grundvallar; frelsi til að læra, frelsi til að velja, frelsi til að vera, frelsi til að hanna eigin dagskrá. Eins og ég sagði eru tveir skólar starfræktir hér á landi í dag. Annar þeirra er LungA, skóli sem var stofnaður 2013 og er lýðháskóli á Seyðisfirði rekinn á styrkjum frá opinberum aðilum og einkaaðilum, auk skólagjalda. Þar er lögð rík áhersla á sjálfsskoðun í gegnum listir og skapandi vinnu. Ég hef ekki heyrt annað en að þar fari virkilega gott starf fram. Haustið 2018 hóf Lýðháskólinn á Flateyri starfsemi sína. Þar eru í boði tvær ólíkar námsleiðir sem hvor um sig tekur að hámarki við um 20 nemendum. Byggir önnur námsleiðin á styrkleikum staðarins, þ.e. samfélagi, náttúru og menningu, en hin námsleiðin byggist á hugmyndavinnu og sköpun. Skólinn nýtir vannýtt húsnæði í þorpinu fyrir starfsemina. Ég hvet alla sem vilja kynna sér frekar lýðháskóla og þá hugmyndafræði sem er að baki að skoða heimasíðu skólans á Flateyri. Það er vönduð síða þar sem er að finna virkilega gagnlegar upplýsingar og vel fram settan fróðleik um ýmislegt sem snýr, ekki bara að starfsemi skólans sjálfs á Flateyri heldur gefur góða innsýn almennt inn í hvernig lýðháskólar eru frábrugðnir hefðbundnari skólum og öðru námsframboði og bjóða upp á ólíka nálgun í þekkingaröflun og kennsluháttum. Þar segir m.a., með leyfi forseta: Við Lýðháskólann á Flateyri er nemandinn í miðjunni, fær stuðning frá kennurum, samfélagi nemenda og íbúa þar sem þekking, færni og hæfni nemenda verður til með þátttöku í verkefnum sem tengjast atvinnulífi, samfélagi og menningu. Áhersla er á þjálfun í virkri skapandi hugsun í gegnum verkefni sem krefjast samvinnu og ólíkrar reynslu. Skipulagið og námið byggir á þematengdum verkefnum sem sameina atriði sem tengja námskeiðin og samfélag skólans við líf, samfélag og menningu staðarins. Með áherslunni á heimavist og það að nemendur sinni námi sínum á staðnum, þar sem þeir búa, verður þetta samfélag skóla öðruvísi og hluti af hugmyndafræðinni. Virðulegi forseti. Ég tel að stofnun slíkra skóla sé góð fyrir menntunina, nemendurna og samfélagið. Þá getum við spurt okkur hvort þörf sé á þriðja skólanum. Ég tel svo vera. Þess vegna legg ég fram þetta þingmál. Í gegnum tíðina hefur Ungmennafélag Íslands reglulega viðrað áhuga á því að stofna lýðháskóla. Í nokkur skipti hefur verið farið af stað með verkefnið en það hefur jafnan stöðvast því að ekki er til lagaumgjörð um það skólaform á Íslandi, eins og fram hefur komið. Ungmennafélag Íslands hefur lagt áherslu á að hlutirnir gerist í réttri röð og að lagaumgjörð sé fyrsta skrefið. Þess vegna legg ég til að þetta tvennt sé unnið samhliða. Áhugi er fyrir stofnun lýðháskóla á Laugarvatni með aðkomu menntamálayfirvalda og Bláskógabyggðar. Oft þarf eitthvert frumkvæði héðan til að tengja saman þá aðila sem geta sett af stað slíka skóla. Ungmennafélag Íslands hefur þegar myndað samstarfsteymi við lýðháskóla í Danmörku sem er tilbúinn að leggja sitt af mörkum í undirbúningi og framkvæmd, enda er rík hefð, eins og ég kom inn á, fyrir lýðháskólum í Danmörku og víðar á Norðurlöndum. Ungmennafélag Íslands hefur jafnframt rekið ungmennabúðir á Laugum í Sælingsdal til fjölda ára. Þar koma skólahópar í 9. bekk í tæplega vikudvöl með kennurum sínum. Það hefur verið eftirsóknarvert að koma í búðirnar en þar er lögð áhersla á félagsfærni, útivist og upplifun án nútímatæknibúnaðar. Öll viðfangsefnin eru unnin í óformlegu námi. Nú hefur Dalabyggð selt þessar eignir að Laugum og óvissa er uppi um hvað við tekur. Rætt hefur verið um að færa búðirnar að Laugarvatni. Með aðkomu Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni myndast tækifæri til að koma að stofnun lýðháskóla og rekstri ungmennabúða og tryggja um leið að ýmis verkefni stöðvist ekki, heldur geti haldið áfram í óbreyttri mynd. Þar má nefna stuttar ferðir, samkomur og fundi íþrótta- og ungmennafélaga og ekki síst sumarbúðir Íþróttasambands fatlaðra, en fram hefur komið eindreginn vilji forsvarsmanna sambandsins til að halda búðunum starfræktum áfram. Ég vil meina að kostir lýðháskóla séu óumdeildir þegar kemur að fjölbreytni. Þar liggur styrkur þeirra. Unnið er út frá öðrum áherslum og er áhersla á mannrækt, sjálfsrækt og virka þátttöku nemenda. Mér finnst það hafa vantað í menntakerfi okkar. Ég held að full þörf sé á þriðja skólanum og með honum erum við alla vega komin með þrjá skóla í þremur landshlutum. Það held ég að sé mjög jákvætt og muni auka fjölbreytni og valmöguleika í menntakerfinu og mæta þörfum nemenda með það að leiðarljósi að örva þá til þátttöku í verkefnabundnu og lausnamiðuðu námi og ýta undir frumkvæði, gagnrýna hugsun og skapandi starf nemenda. Niðurstöður nýlegrar rannsóknar um áhrif þess að fara í lýðháskóla sýna marktæk jákvæð áhrif af veru í honum í tengslum við brottfall úr námi. Ungt fólk sem flosnað hefur úr námi eykur líkur sínar á því að fara aftur í nám og ljúka því með því að fara í lýðháskóla. Það kemur oft millibilsástandi í lífi okkar, ég tala nú ekki um á þeim árum þegar við erum að fara í gegnum skóla. Ég held að þetta geti reynst okkur happadrjúgt að því leytinu til. Þá hefur starfsemi þeirra tveggja skóla sem þó hafa verið starfræktir, LungA í fimm ár og svo nýstofnaður skóli á Flateyri, sýnt að þörf er á slíkum skólum til að auka fjölbreytileika. Með tilkomu slíks skóla á Laugarvatni, með áherslu á íþróttir, værum við komin með þrjá skóla í þremur landshlutum. Eins og ég sagði í upphafi er frumvarp til laga um lýðskóla til vinnslu í ráðuneytinu og er á þingmálaskrá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Ráðgert er að ráðherra leggi málið fyrir Alþingi í marsmánuði og ég á ekki von á öðru en að svo verði. Ég myndi sannarlega óska þess að málið gæti klárast inn í þá vinnu þannig að við gætum unnið þetta samhliða, en það verður að játa að bagalegt er að við skulum ekki enn vera búin að tryggja lagalega umgjörð og um leið með lögum stöðu lýðháskóla eða lýðskóla á Íslandi. Ég sá þegar ég skoðaði þingmálaskrána að búið er að breyta lýðháskólanafninu í lýðskóla. Ég er ekki komin lengra í þeirri hugsun heldur sá það bara á þingmálaskránni, en það hlýtur að hafa verið einhver ástæða fyrir því. En við þurfum auðvitað með lögum að viðurkenna slíka skóla og starf þeirra og um leið tilheyrandi skilyrði og kröfur um starfsleyfi, gæði náms og eftirlit, sem er nauðsynlegt fyrir starfsemi skólanna til að hljóta opinberan stuðning. Það færi vel á því að samþykkja þessa þingsályktunartillögu og klára samhliða almenna löggjöf um lýðháskóla, eða lýðskóla, eins og boðað er í þingmálaskrá. Ég vona og geri ráð fyrir að málið hljóti skjóta meðferð og er ekki í vafa um að það fái faglega afgreiðslu í hv. allsherjar- og menntamálanefnd.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir þessa framsögu og þingsályktunartillöguna, sem mér finnst að öllu leyti mjög áhugaverð. Ég held að það sé til mikils að vinna að breikka íslenskt skólakerfi. Ég hjó eftir því í skýrslu sem ég var að renna yfir um lýðháskóla að mikilvægi þess að breikka kennsluhætti er almennt viðurkennt. Hér segir, með leyfi forseta: „Lýðháskólarnir hafa verið taldir til öflugasta og sjálfstæðasta framlags Norðurlandanna á sviði menntunar og fullorðinsfræðslu. Í menntavísindum hins vestræna heims er vísað til norrænna lýðháskóla sem fyrirmyndar sem skólakerfið gjörvallt ætti að horfa til.“ Mér finnst þetta mjög áhugavert. En ég kem kannski fyrst og fremst hér upp til að spyrja hv. þingmann aðeins út í það sem hann nefndi, þ.e. að við erum þó með í dag með tvo sprota, skulum við að segja, lýðháskólasprota, þ.e. LungA fyrir austan og svo nýlega stofnuðu öflugir Vestfirðingar skóla á Flateyri. Ég hygg að það sé mjög mikilvægt að treysta fjárhagslegan grunn og tilvist þessara skóla. Á sama tíma og mér finnst þingsályktunartillagan mjög áhugaverð þá óttast ég líka að við förum af stað á of mörgum stöðum með sprota án þess að vera búin að tryggja umgjörðina. Eitt er að tryggja lagalegan grunn skólanna sem ég held að sé mikilvægt og gott til þess að vita að hæstv. menntamálaráðherra muni leggja fram frumvarp þar að lútandi fljótlega, en hvernig sér hv. þingmaður fyrir sér kostnaðarþátttöku ríkisins þegar kemur að lýðháskólum eða lýðskólum?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Þetta er auðvitað mjög mikilvæg spurning, hvernig fjármögnun þessara skóla eigi að vera háttað og hvernig aðkoma okkar hér, ríkisvaldsins, eigi að vera að því. Hv. þingmaður reyndar afgreiddi svona a-hluta míns svars, sem er auðvitað forsendan fyrir almennum lögum. Við höfum þessa lagalegu umgjörð og getum sett slíkum skólum skilyrði og skapað þær forsendur í raun og veru fyrir því að við styrkjum þá yfir höfuð. Hv. þingmaður talaði jafnframt um að þetta væru eins konar sprotar, það er bara fimm ára saga á bak við LungA-skólann og styttri á Flateyri. Þetta er eins og gjarnan gerist í okkar samfélagi, frumkvöðlakrafturinn og áhuginn er mikill staðbundið, er hreinlega á undan ríkisvaldinu og löggjafanum þegar kemur að þessum þáttum. Þess vegna lagði ég áherslu á það í minni ræðu að við myndum hraða þessu. Það er búið að taka þrjú ár að klára hina almennu lagaumgjörð. Ég sé fyrir mér að þetta verði undir sviði mennta- og menningarmálaráðherra eins og menntamál eru, og að við komum að fjármögnun þessara skóla í samvinnu auðvitað við þá aðila sem að þeim standa, sveitarfélögin. Ég ætla ekki út í þá skiptingu. Nú höfum við skipt upp skólakerfinu okkar þannig að framhaldsskólarnir eru á okkar færi og grunnskólarnir á hendi sveitarfélaganna. Ég sé fyrir mér módel þar sem við komum að þessu saman með sveitarfélögunum, alla vega fyrst um sinn.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni þetta svar. Það er mikilvægt í umræðunni um þessa ágætu þingsályktunartillögu og svo að sjálfsögðu þegar kemur að lagafrumvarpinu síðar á þessu þingi að ræða þetta til hlítar og tryggja fjárhagslegan ramma þessara skóla. Hv. þingmaður nefndi einmitt sveitarfélögin og ríkið en mér finnst líka allt í lagi að horfa til einkaaðila og frumkvöðla sem hafa komið að stofnun svona skóla. Ég vil líka nefna það hér, og kannski ágætt að fá viðbrögð hv. þingmanns við því, hvort það komi til greina að þessir skólar kenni á ensku eins og ég veit að LungA hefur í einhverjum tilfellum gert og höfði þar af leiðandi til erlendra nemenda. Ég velti því fyrir mér hvort það geti hreinlega verið [[Forseti hringir.]]„útflutningsgrein“ að vera með lýðháskóla og erlendir nemendur myndu sækja í þá og vera tilbúnir að borga fyrir það að koma í lýðháskóla [[Forseti hringir.]]hér á Íslandi.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Bryndísi Haraldsdóttur spurninguna. Já, þetta eru atriði sem við eigum að velta fyrir okkur, hvort við eigum að kenna á öðru tungumáli. Ég held að við verðum alltaf að virða hugmyndafræðina, þessa upprunalegu hugmyndafræði lýðháskóla sem er frelsi og að hann sé fyrir alla. Ég sæi það sem mikinn kost ef erlendir stúdentar myndu sækja hingað, alveg eins og við höfum í gegnum tíðina sótt mikið til Norðurlandanna og sérstaklega Danmerkur í slíka skóla þegar við vitum ekki í hvor fótinn við eigum að stíga varðandi framhaldið, jafnvel eftir menntaskóla. Það hefur reynst mjög vel þannig að ég styð það. Það er bara í anda hugmyndafræðinnar og anda þeirrar menntaskýrslu sem kom út 2012 þar sem bent var á að það væri ákveðið gat í okkar menntakerfi þegar kemur að þeim áherslum sem við finnum í lýðháskólum.
Herra forseti. Þetta er hið áhugaverðasta mál sem hv. þm. Willum Þór Þórsson mælti fyrir, stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ég er sammála hv. þingmanni, ég held að þetta form, lýðskólaformið, sé mjög gott inn í menntaflóru okkar. Ég mun skoða málið með mjög opnum huga í allsherjar- og menntamálanefnd, en held að það sé líka mjög mikilvægt að skoða þetta í heildarsamhengi við boðað frumvarp frá hæstv. mennta- og menningarmálaráðherra. Mig langar að geta skoðað þetta mál vel og gaumgæfilega í hv. allsherjar- og menntamálanefnd og þess vegna ætla ég að spyrja út í það sem fjallað er um í greinargerðinni. Þar segir að þetta sé leið til að tryggja að ýmis verkefni stöðvist ekki heldur geti haldið áfram í óbreyttri mynd. Þar er m.a. fjallað um sumarbúðir Íþróttasambands fatlaðra og að fram hafi komið eindreginn vilji hjá forsvarsmönnum sambandsins til að halda búðunum starfræktum áfram. Mig langar að spyrja hv. þingmann aðeins nánar út í þetta. Hvernig sér hann fyrir sér þetta starf og hvernig það verði hluti af lýðháskólanum? Það er í rauninni ekkert meira fjallað um þetta hérna. Hefur þetta verið útfært eða hugsað eitthvað meira? Mér finnst áhugavert að skoða þetta áfram [[Forseti hringir.]]en vantar aðeins meiri upplýsingar til að geta tekið með mér inn í nefndarstarfið.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur þessa glöggu spurningu, hún er mjög góð. Það er gjarnan þannig, eins og í þessu tilviki, að maður reynir að tengja saman marga þætti til að láta þá ganga upp. Ég sé bara þegar þessi spurning kemur að það hefði mátt fara betur yfir þennan þátt í greinargerðinni. Það kemur til af því að þetta snýr ekki beinlínis að lýðháskóla sem slíkum eða þeirri starfsemi sem þar fer fram heldur því að nýta þau mannvirki sem eru til staðar og áhugi er fyrir. Við getum rifjað upp að Íþróttaháskólinn var þarna á sínum tíma og þegar hann flutti til Reykjavíkur vantaði starfsemi til að nýta mannvirkin. Fjöldi nemenda sem var á staðnum fór burt og það er alltaf högg fyrir minni samfélög. Svo voru sumarbúðirnar í Sælingsdal að leggjast af og þetta snýr meira að því að nýta mannvirkin. Það er auðvitað alveg stórkostleg aðstaða á Laugarvatni fyrir svona sumarbúðir og þá er hægt að nýta mannvirkin meðan skólinn er jafnvel ekki starfandi. Ég sé það bara þegar hv. þingmaður spyr að það hefði þurft fara ítarlegar yfir þetta í greinargerð því að með þessari tillögu er verið að tengja saman nokkra ólíka þætti.
Herra forseti. Ég þakka fyrir þetta svar. Já, auðvitað er mjög sniðugt að nýta þau mannvirki sem til eru en ég held að þetta geti alveg gefið færi á því að skoða hvort hér megi útfæra hluti enn frekar. Ég tel að frekar en hitt skorti námstækifæri þegar kemur að fötluðu fólki á Íslandi sem og því að fatlað og ófatlað fólk stundi saman fjölbreytt nám. Ég held að það sé hægt að taka þessa hugmynd enn lengra. Ef við komumst á annað borð að þeirri niðurstöðu að það sé sniðugt að koma þessum lýðháskóla á er þar einhver þráður sem við eigum að skoða enn frekar. Ég held að það sé hægt að fá miklu meira út úr því en einungis einhverja nýtingu á mannvirkjum.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni vangaveltur í seinna andsvari. Við erum komin áleiðis með að hanna námskrána í anda lýðháskóla. Mér finnst þetta frábær hugmynd og auðvitað er ekkert útilokað. Það er gjarnan þannig þegar maður fer af stað með svona hugmynd eftir samtal við aðila eins og Ungmennafélag Íslands að hún getur þróast í allar áttir. Það yrði þá bara í anda hugmyndafræði lýðháskólanna að tengja þetta frekar saman. Ég held það og ég hlakka til að skoða málið í hv. allsherjar- og menntamálanefnd út frá þessum þáttum og eins að fá umsagnir frá þessum aðilum. Það er gjarnan þannig að maður fer af stað með eitthvert mál og svo bara líður tíminn. Þetta gerist oft svolítið hægt en eins og ég sagði er núna búið að leggja málið fram en ég hef ekki mælt [[Forseti hringir.]]fyrir því áður.
Virðulegi forseti. Ég er einn af flutningsmönnum þessarar tillögu og styð hana því heils hugar, en mér finnst mikilvægt að ræða aðeins við hv. framsögumann um nemendahópinn sem er líklegur til að sækja skóla af þessu tagi og kannski einnig þá lýðháskóla sem fyrir eru í landinu. Það kom fram við umfjöllun allsherjar- og menntamálanefndar á 145. þingi þegar fjallað var um tillögu að löggjöf um starfsemi lýðháskólanna að nám í lýðháskóla gæti eflt almenna lífsleikni ungmenna, skapað nemendum tækifæri til að finna sínar sterku hliðar og bætt náms- og starfsfærni nemenda á ýmsan hátt. Mig langar að spyrja hv. framsögumann hvort við eigum einhverjar greiningar eða kannanir á því hvaða nemendahópur væri líklegur til að sækja svona skóla hér á landi. Það er þekkt að um 100 íslenskir nemendur stunda nám í lýðháskólum á Norðurlöndum á hverju skólaári og því má velta fyrir sér hvort æskilegt sé eða líklegt að sá nemendahópur myndi leita í skóla innan lands eða hvort við séum að horfa á annan nemendahóp og þá jafnvel hvort æskilegt væri að fá nemendur annars staðar frá Norðurlöndunum til að sækja hingað, ekki síður en að okkar nemendur fari annað.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Líneik Önnu Sævarsdóttur, meðflutningsmanni mínum á málinu, þessa spurningu. Jú, það er mikilvægt að velta þessu fyrir sér. Ég held að svarið hafi kannski komið fram í máli hv. þingmanns, það að nemendur héðan hafa verið duglegir að sækja skóla erlendis. Íþróttalýðháskólar í Danmörku hafa sérstaklega verið mjög vinsælir. Ungmennafélag Íslands hefur mikinn áhuga á því að starfrækja slíkan skóla hér, einmitt vegna þess að það er mikill áhugi á því hér að sækja slíka skóla erlendis og þeir eru vinsælir. Það eru um 45 lýðháskólar í Danmörku og margir sem leggja áherslu á íþróttir, útivist og lýðheilsutengt nám. Þær upplýsingar sem ég hef, þá frá Ungmennafélagi Íslands, benda til að óþarfi sé að hræðast að eftirspurn verði ekki eftir náminu. Ég held að blanda af nemendum héðan sem hefðu þá tækifæri til að velja á milli ólíkra skóla með ólíkar áherslur hér sem og erlendis þannig að góð blanda væri í báðar áttir væri æskileg. Ég hræðist það ekki að ekki verði eftirspurn í þessa skóla miðað við áhugann sem hefur verið fyrir slíku skólaformi hingað til. Það má líka velta fyrir sér, af því að við erum stutt á veg komin með þessa tvo skóla sem eru þegar starfræktir, hvort við verðum með of marga skóla. Ég held ekki. Það eru mjög ólíkar áherslur hjá öllum þessum skólum. Ég held að það sé full þörf á [[Forseti hringir.]]einum íþróttatengdum lýðháskóla.
Virðulegi forseti. Ég þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni svarið. Ég er sammála því að það er mjög mikilvægt að hafa fjölbreytni í lýðháskólastarfinu ef við fáum þrjá ólíka skóla en ég held líka að það skipti máli að það séu fleiri en einn, einfaldlega til að tryggja ákveðin gæði og fagmennsku í starfinu hér á landi. Við vorum lengi vel með einn starfandi lýðháskóla og ég held að það hafi verið mikill veikleiki á þeim tíma að það var bara einn skóli í landinu. Í LungA-skólanum á Seyðisfirði hefur hátt hlutfall nemanda komið erlendis frá og ég held að það sé gott. Ég held að það sé gott að blanda í þessum skólum. Mig langaði að beina annarri spurningu til hv. þm. Willums Þórs Þórssonar og hún varðar hugtakanotkunina á lýðháskóla eða lýðskóla. [[Forseti hringir.]]Í mínum huga er lýðháskóli orð sem á sér langa sögu í íslensku máli og [[Forseti hringir.]]sem a.m.k. ég hef lengi þekkt. Hefur hv. þingmaður skoðun á þessu?
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þingmanni spurninguna. Ég var bara að reka augun í þessa breytingu á þingmálaskránni og af því að ég er með hana hérna fæ ég að lesa lýsinguna upp, með leyfi forseta: „Í ljósi þess að heitið „háskóli“ er lögverndað fyrir þær stofnanir sem hafa hlotið viðurkenningu mennta- og menningarmálaráðherra samkvæmt 3. gr. laga nr. 63/2006, um háskóla, er lagt til að notað verði heitið „lýðskóli“. Frumvarpið fjallar um lagalega stöðu lýðskóla í íslensku skólakerfi, viðurkenningu og ábyrgð á starfsemi þeirra.“ Lengra er ég ekki kominn í að kynna mér þessa breytingu, en í umfjöllun um málið kemur þetta vafalítið allt í ljós.
Virðulegi forseti. Hér fjöllum við um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni sem felur í sér að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem skipuleggi þar stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands. Hópurinn tæki m.a. mið af yfirstandandi vinnu við lagafrumvarp um lýðháskóla, nýtingu mannvirkja og skólans á Laugarvatni við rekstur sumarbúða Ungmennafélags Íslands, rannsóknum á brotthvarfi nemenda úr framhaldsskólum og reynslu af stofnun og rekstri annarra lýðháskóla hér á landi, einkum á Flateyri og Seyðisfirði. Á Norðurlöndunum eru lýðháskólar mikilvægur hluti af menntakerfinu og eiga sér langa sögu. Íslendingar hafa margir farið út í skóla í gegnum áratugina og gera enn. Rannsóknir um starfsemi og árangur í lýðháskóla sýna ótvíræðan árangur þeirra, bæði fyrir einstaklinga og samfélög. Þeir eru lífsleikniskólar þar sem nemendur geta valið sér nám úr fjölda ólíkra námsgreina sem eru oft tengdar samfélaginu með nánum hætti. Í lýðháskólum eru ekki próf heldur áherslan lögð á þátttöku í skapandi greinum, tengda listum, samfélagi og atvinnulífinu. Það eru mörg gild rök fyrir því að starfsemi lýðháskóla vanti inn í íslenskt menntakerfi. Þessar stofnanir hafa verið við lýði í meira en 100 ár á Norðurlöndunum og rannsóknir hafa sýnt fram á arðsemi bæði í fjárhagslegum, félagslegum og menningarlegum skilningi. Því er mikill ávinningur að styðja við uppbyggingu þessara skóla í íslensku menntakerfi. Lýðháskólar á Íslandi geta orðið öflugt svar við sumum af þessum áskorunum sem íslenskt menntakerfi stendur frammi fyrir en verða einnig mikilvægar stofnanir í staðbundnu samhengi og á landsvísu. Hér á landi eru þeir að stíga sín fyrstu skref eins og kemur fram í greinargerð þingsályktunartillögunnar. LungA, skóli sem stofnaður var árið 2013, er lýðháskóli sem er starfræktur á Seyðisfirði og rekinn á styrkjum frá opinberum aðilum og einkaaðilum auk skólagjalda. Þar er lögð áhersla á sjálfsskoðun í gegnum listir og skapandi vinnu. Mikið og gott starf hefur farið þar fram. Haustið 2018, núna í haust, hóf Lýðháskólinn á Flateyri starfsemi sína. Þar eru í boði tvær ólíkar námsleiðir sem hvor um sig taka við að hámarki 20 nemendum og ég held að þar séu núna 38 eða 39 nemendur. Önnur námsleiðin byggir á styrkleikum staðarins, þ.e. samfélagi, náttúru og menningu, en hin námsleiðin byggir á hugmyndavinnu og sköpun. Skólinn nýtir vannýtt húsnæði í þorpinu fyrir starfsemi sína. Ég varð þeirrar ánægju aðnjótandi í haust að vera við skólasetningu Lýðháskólans á Flateyri og upplifði ég ákveðinn vendipunkt í samfélaginu sem átt hefur undir högg að sækja undanfarinn áratug. Það var líkt og þorpið sem svaf væri að rumska af værum blundi. Virðulegi forseti. Ekki eru til lög um lýðháskóla hér á landi en gert er ráð fyrir að frumvarp þess efnis, sem á að snúast um lög um lýðskóla, komi frá menntamálaráðuneytinu í mars. Eins og hér hefur komið fram er lagt til að breyta nafninu úr lýðháskóla í lýðskóla sem ég ætla svo sem ekki að leggja mat á hér. Frumvarpið á að fjalla um lagalega stöðu lýðskóla í íslensku skólakerfi, viðurkenningu og ábyrgð á starfsemi þeirra. Er það vel því að ég held að þessi viðbót í flóru menntastofnana hér á landi sé svar við ýmsum þáttum sem við erum að fjalla um. Á morgun verður t.d. sérstök umræða um vandamál ungra drengja og ég held að þetta sé liður sem gæti bætt líðan þeirra og margra annarra. Ég fór og skoðaði nemendurna, sem eru frá 20 ára og ég held til rúmlega sextugs, í Lýðháskólanum á Flateyri. Breiddin er mikil, bæði í menntun og færni eins og gengur, og má nefna að þarna eru bæði langskólagengnir og háskólamenntaðir nemendur. Ég held að háskólamenntaðir séu tveir. Svo eru þeir sem aldrei hafa farið í framhaldsskóla og nokkrir sem hafa flosnað þaðan upp og hafa átt erfitt með að fóta sig. Breiddin er mikil og styrkurinn þvert yfir er heilmikill. Virðulegi forseti. Með aðkomu UMFÍ á Laugarvatni myndast tækifæri til að koma að stofnun lýðháskóla og rekstri ungmennabúða og tryggja um leið að ýmis verkefni stöðvist ekki heldur geti haldið áfram í óbreyttri mynd. Þar má t.d. nefna stuttar ferðir, samkomur og fundi íþrótta- og ungmennafélaga og ekki síst sumarbúðir Íþróttasambands fatlaðra. Eins og fram kom hjá hv. þm. Steinunni Þóru Árnadóttur má kannski útfæra þennan þátt nokkuð betur og skoða. Hv. þingmaður kom inn á áhugaverða punkta sem ég held að megi skoða betur í þessu efni sem fer þá inn í nefndarstarfið. Ég held að þetta sé gott mál sem við megum vera stolt af að flytja hér og ég vona að það nái sem bestum framgangi.
Herra forseti. Við ræðum tillögu til þingsályktunar um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ég vil í upphafi máls míns þakka hv. þm. Willum Þór Þórssyni fyrir framsöguna og raunar þeim þingmönnum öðrum sem hafa tekið þátt í umræðunni þeirra viðbrögð. Það er gaman að heyra hvað þau eru jákvæð því að ég tel að í grunninn sé hér býsna gott mál á ferðinni. Ég held að það að fara þessa svokölluðu lýðháskólaleið sé ágætisleið til að bregðast við því ákalli sem hefur svolítið verið í samfélaginu um fjölbreyttari námsleiðir, um leiðir fyrir nemendur sem kannski hafa ekki fundið kröftum sínum viðspyrnu í því sem við skulum kalla almenna menntakerfið, leið til að styrkja sig og bæta. Ég get verið sammála hv. þm. Willum Þór Þórssyni í því að það er mikilvægt að með þessu máli fylgi löggjöf sem hefur aðeins borið á góma í máli margra hv. þingmanna. Ég held raunar að við eigum að halda okkur við lýðháskólaheitið og ég sé ekki að það að þessi tegund af námsleið heiti lýðháskóli, sem er gamalt og gott orð í íslensku máli, skyggi á nokkurn hátt á hefðbundna háskóla enda er lýðháskóli ekki hefðbundinn háskóli. Hann er ekki háskóli nema þá í mesta lagi deild í háskóla lífsins og ekki bönnum við fólki að tala um háskóla lífsins. Fólki er það algjörlega heimilt. Ég myndi vilja vita, og það væri gaman að hv. nefnd tæki það til umfjöllunar og aflaði sér kannski upplýsinga um það, hvernig og þá á hvaða hátt lýðháskólar hjálpa nemendum sínum til að komast inn í hefðbundið nám eða sem sagt hvort þeir sem útskrifast úr lýðháskóla eiga í framhaldinu auðveldara með að fóta sig í hefðbundna menntakerfinu. Ég held því ekki fram að það sé í sjálfu sér eitthvert markmið með lýðháskólanum, alls ekki, en ég held að það sé engu að síður mikilvægt að vita þetta og að það sé gagnlegt fyrir okkur sem samfélag að vita þetta, ekki hvað síst í því tilliti að átta okkur á því hvaða ávinningi þetta skilar samfélaginu á endanum. Það hlýtur að vera markmiðið í aðra röndina og í hina að skila ávinningi þeim einstaklingum sem þarna eiga í hlut. Ég tel líka mikilvægt að hv. allsherjar- og menntamálanefnd skoði til að mynda aðkomu Lánasjóðs íslenskra námsmanna að skólum eins og þessum, hvort það væri flötur á því að nám í lýðháskólum væri lánshæft eins og annað nám og þá jafnvel að kalla til fulltrúa lánasjóðsins til að ræða það, sömuleiðis þætti eins og aldurstakmörk ef einhver eru o.fl. Því má velta fyrir sér hvort það sé þörf fyrir marga lýðháskóla eða margar lýðháskóladeildir á Íslandi. Ég held að hvort sem við höfum þetta allt undir hatti eins lýðháskóla eða ekki sé mikilvægt að það séu nokkrar deildir, að þær séu á mismunandi stöðum og séu með mismunandi námsleiðir. Ég hef verið svo lánsamur í haust að fá tækifæri til að kynna mér báðar þær lýðháskóladeildir sem eru starfandi nú þegar, þ.e. á Flateyri og Seyðisfirði, og er ekkert nema jákvætt um þær að segja. Ég tek undir með hv. þm. Höllu Signýju Kristjánsdóttur sem kom inn á það áðan hvernig Flateyri hefði að vissu leyti lifnað við þegar skólinn var settur og menn upplifðu að þetta verkefni væri að raungerast. Þá er það okkar verkefni hér inni að tryggja að í framhaldinu sjáum við sem stjórnvald, þ.e. Alþingi, löggjafarsamkundan, til þess að þessi tegund náms fái stað í löggjöf og stuðning þaðan, en ekki síður að hún fái í framhaldinu stuðning frá fjárveitingavaldinu sem liggur hjá Alþingi. Ég hlakka til að sjá þetta mál síðar í vetur við síðari umr.
Herra forseti. Ég vil lýsa ánægju minni með tillögu um að ráðherra skipi starfshóp sem ætlað er að skipuleggja stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands sem hafa muni aðsetur á Laugarvatni. Þessu framtaki fagna ég ákaflega. Kveðið er á um að í starfshópnum sitji fulltrúi frá sveitarfélaginu, þ.e. Bláskógabyggð, og einnig frá Ungmennafélagi Íslands sem mun tryggja aðkomu heimamanna að verkefninu og einnig rekstraraðila skólans. Forsenda til þess að verkefnið fái eðlilegan framgang er einnig, eins og kemur fram í greinargerð, að vinnu við frumvarp til laga um lýðskóla ljúki sem allra fyrst svo þessu nýja skólaformi hér á landi verði mörkuð viðeigandi umgjörð í skólakerfi okkar, væntanlega að norrænni fyrirmynd. Það skyldi maður ætla. Þá ber einnig að fagna þessari tillögu að því leytinu til að þarna mun finnast æskileg og betri nýting mannvirkja á staðnum, á Laugarvatni, og líka er þetta verkefni til þess ætlað að efla Laugarvatn enn frekar og að nýju sem skólasetur eins og staðurinn hefur verið um langt skeið. Auðvitað er þetta líka eitt skref í því að byggja upp fjölbreytta starfsemi í dreifðum byggðum landsins. Þetta verkefni hefur að mínu mati margar góðar hliðar. Aðeins að brotthvarfi nemenda úr framhaldsskólunum. Brotthvarfsvandinn hefur lengi verið mikill í framhaldsskólakerfinu hér og brýnt að taka á honum og finna á honum lausnir. Eitt af því er auðvitað að bjóða unga fólkinu okkar upp á fleiri leiðir og rekstur lýðháskóla er klárlega eitt skref í þá átt. Þetta leiðir einnig hugann að því hvernig umgjörðin verður almennt í slíkum skóla, í íslenskum lýðháskóla, hvernig lagasetning verður. Ég nefni t.d. hver markhópur svona skóla væri helst með tilliti til þess að raunveruleiki íslenskra ungmenna er um margt ólíkur því sem er á hinum Norðurlöndunum. Þau hafa verið ívið lengur að taka ákvörðun um framtíð sína en jafnaldrar þeirra á öðrum Norðurlöndum. Ég horfi til þess að þarna er verið að taka upp glænýja og nýstárlega kennsluhætti hérlendis með þessari stofnun og því ber að fagna. Eins og kemur fram í greinargerð og hefur komið fram í máli hv. þingmanna fyrr í þessari umræðu hafa svona tilraunir verið í gangi á Seyðisfirði í fimm ár og nú nýverið á Flateyri. Þetta byggir allt undir öfluga starfsemi úti á landi og ég fagna því sérstaklega. Lýðháskóli hefur marga góða kosti. Þar gefst nemendum færi á að hugsa mál sitt í rólegheitunum, ef svo mætti segja, í meiri ró en í hefðbundnum skólum. Þarna skapast líka meiri nánd við nemendahópana, milli kennara og nemenda og býður upp á ákveðnar samræður þar. Ég fagna því sérstaklega. Það er ein lausn á því að koma í veg fyrir stórt vandamál sem við horfum upp á hérlendis, brottfallsvandann og þann vanda sem við erum einmitt að fara að ræða á morgun, vanda ungra manna. Þeir virðast ekki vita almennilega í hvora löppina þeir eiga að stíga, margir hverjir, hvert eigi að stefna, hvert þeir eigi að fara og finna sér hlutverk. Ég fagna þessari tillögu ákaflega.
Virðulegur forseti. Mig langaði aðeins að koma inn á málið um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Það hefur margt komið fram, ýmsar vangaveltur um skóla af þeim toga, nafngiftina o.s.frv. Það má eflaust lengi deila um þetta og ástæða er til þess að ljúka þeirri vegferð sem samþykkt var á þingi þegar Björt framtíð og þáverandi hv. þm. Brynhildur Pétursdóttir lögðu fram mál um að sett yrði lagaumgjörð utan um slíka skóla. Mér þykir þetta afskaplega gott skólaform. Ég hef nokkrum sinnum komið í skólann LungA á Seyðisfirði þar sem farið hefur verið í magnað framtak og mikið hugsjónastarf verið unnið í gegnum tíðina. En vegna þess að við erum ekki búin að búa til lagaumgjörð um skólastarfið þarft sífellt að eiga samskipti við löggjafarvaldið, reyna að ná í styrki og annað slíkt, í staðinn fyrir að við ákveðum hvernig við ætlum hafa skólastarfið. Eins og hefur komið fram í umræðunni er þetta mikilvægt, fjölbreytnin í skólaflórunni er mikilvæg. Fram kemur í skýrslu mennta- og menningarmálaráðuneytisins frá 2012 sem heitir Allir stundi nám og vinnu við sitt hæfi, með leyfi forseta: „Auka þarf fjölbreytni kennsluaðferða og nútímavæða framsetningu námsefnis í grunn- og framhaldsskóla til að mæta ólíkum þörfum og væntingum nemenda og glæða og viðhalda áhuga þeirra. Mikilvægt er að örva nemendur í verkefnabundnu og lausnamiðuðu námi og ýta undir frumkvæði, gagnrýna hugsun og skapandi starf nemenda. Nýta þarf nýja miðla sem nemendur nota utan skóla til að glæða áhuga þeirra á náminu og auka fjölþætt verkefnaskil t.d. á formi margmiðlunar.“ Auðvitað á þetta orðið við um ýmsa framhaldsskóla dagsins í dag og segja má að lýðháskólinn sem hefur verið starfræktur, LungA, hafi kannski meira verið einhvers staðar á milli framhaldsskóla og háskóla og þess vegna ekki verið gerð almennileg tilraun til að ná utan um hann. Þeir aðilar sem hafa komið að lýðháskólum hér á landi, bæði á Flateyri og fyrir austan, hafa ásamt ráðuneytinu lagst í að smíða utan um þá lagaumgjörð, sem ég hef aðeins gluggað í. Í rauninni ætti ráðherra ekkert að vera að vanbúnaði að klára það mál þannig að við getum tekið utan um stofnun lýðháskóla á Laugarvatni innan lagaramma, þannig fer það líka á fjárlög. Ég nefndi áðan að þótt styrkur sé í því að hafa fjölbreytni í skólastarfi og gerð af skólum þá er skapandi skólastarf í mjög mörgum framhaldsskólum. Ég kem úr einum slíkum, Menntaskólanum á Tröllaskaga, og þreytist seint á að segja frá honum. Þar er um að ræða þriggja ára nám þar sem ekki er mikið um stórkostleg próf og annað slíkt, skólastarfið gríðarlega fjölbreytt og mikið um skapandi vinnu og tækifæri þar inni. Þeim nemendum sem hafa lokið námi í þeim skóla og svo háskólanámi hefur gengið ágætlega þrátt fyrir þriggja ára nám, en skólinn var stofnaður þannig. Þrátt fyrir að nemendur skólans hafi ekki þurft að þreyta ægilega löng próf í öllum fögum hefur þeim gengið ágætlega í því sem þeir hafa tekið sér fyrir hendur, þeir sem hafa lokið námi þaðan og síðan lokið háskólanámi. Það er mikilvægt að muna að formin eru misjöfn. Lýðháskólar hafa haft svipaða umgjörð, mikil tengsl við atvinnulífið og gjarnan þau sveitarfélög sem þeir eru í. Það má segja að við höfum tekið fyrirkomulagið í Danmörku okkur til fyrirmyndar, þaðan þekkjum við formið best og heyrðum fyrst af því, en lagamálin hafa staðið í vegi fyrir okkur. Ég þarf ekkert að hafa óskaplega mörg orð um þetta en mér er mikið í mun að fjölbreytni nái fram að ganga í skólastarfi. Þetta er, eins og hv. síðasti ræðumaður sagði áðan, tækifæri fyrir marga sem kannski hafa ekki fundið sig annars staðar, fyrir fólk á ólíkum aldri. Þeir nemendur sem ég hef talað við, t.d. sem hafa sótt nám í LungA á Seyðisfirði, segja bara: Það bjargaði lífi mínu að fá þetta tækifæri, að vera ekki atvinnulaus og loka mig á bak við tölvu eða gera eitthvað annað miður gott. Þetta var leið sem ég fann og hefur reynst mér vel. Fólk upplifir samfélag þarna, því að það sér um sig. Þetta er heimili, bara stærra heimili en það kemur gjarnan frá. Þetta nær yfir óskaplega margt þannig að ég styð hugmyndina eindregið og vona svo sannarlega að hún ýti við hæstv. ráðherra svo að hann taki málið fyrir. Ég vona líka að allsherjar- og menntamálanefnd, sem fær málið til sín, kalli eftir því að fá að vita stöðuna á lagaumhverfinu og hvort megi eigi von á því, það er ekki á þingmálaskrá núna, næsta haust svo að menn þurfi ekki að fara bónleiðir til fjárlaganefndar á hverju ári, bæði í tilviki Flateyrarskóla og LungA. Ég sé í tillögunni að talað er um að gera hlutina í réttri röð og að lagaumhverfi verði til. Ég fagna því að við erum með framsýn og tökum það í fangið að reyna að stofna fleiri lýðháskóla. Framtakið á Flateyri í haust er augljóslega komið til að vera og hefur nú þegar skilað miklu, bæði fyrir sveitarfélög og þá sem hafa sótt um og eru nemendur þar núna. Maður sér fregnir af því fólki sem líkar dvölin ákaflega vel. Ég held að þetta sé eitthvað sem við eigum frekar að gera meira af en minna.
Virðulegur forseti. Ég ætla eins og fleiri þingmenn sem hafa tekið til máls um þetta ágæta mál að fagna því og tala um mikilvægi þess fjölbreytileika sem ég held að við þurfum að hafa í okkar menntastefnu og því framboði sem við höfum á mismunandi kostum til menntunar. Ég held að það sé líka mikilvægt að hugsa til framtíðar í þessum efnum. Við heyrum mjög gjarnan að við séum í dag að mennta börnin okkar til starfa sem við kannski vitum ekki hver eru. Ég held að flestum beri saman um það í dag að við þurfum fyrst og fremst að auka færni fólks en ekki utanbókarlærdóm eða eitthvað slíkt eins og menntakerfi okkar fyrr á tíð gekk oft út á. Þá er kannski lykillinn þegar við tölum um fjórðu iðnbyltinguna og allt það sem kann að vera að breytast á næstu árum að huga að því að það er kannski fyrst og fremst færni í samskiptum sem mun skipta okkur máli í framtíðinni. Ég var á fínum morgunfundi hjá Samtökum iðnaðarins í dag þar sem rætt var um atvinnustefnuna og augljóslega er ekki hægt að ræða atvinnustefnu Íslendinga öðruvísi en að koma inn á menntamál því að þetta eru nátengd atriði. Þar var einmitt horft til þess að óæskilega stórt hlutfall Íslendinga hefur ekki farið í meira en grunnnám eða grunnskóla. Þess vegna tek ég undir það sem komið hefur fram hjá fleirum að lýðháskólar geti einmitt verið tækifæri fyrir fólk sem ekki hefur fundið sig innan hins formlega menntakerfis en ég held reyndar líka að þeir séu tækifæri fyrir miklu fleiri. Hæstv. forsætisráðherra lét þau orð falla á þessum fundi í morgun þegar var verið að ræða þessi mál, um fjórðu iðnbyltinguna og framtíð starfa, að samkvæmt einhverri norskri rannsókn væri búið að finna það út að einu störfin sem myndu örugglega verða til í framtíðinni væru hárgreiðsla og jógakennsla. Ég veit ekki hvort það sé alveg rétt en ég held alla vega að þetta snúist fyrst og fremst um samskipti. Hv. þm. Willum Þór Þórsson, fyrsti flutningsmaður þessarar þingsályktunartillögu, ræddi það að fyrirhugað frumvarp sem við höfum kannski beðið eftir í svolítinn tíma varðandi lýðháskóla ber nafnið lýðskóli. Ég velti því fyrir mér hvort þá sé verið að opna þetta skólastig eða þessa hugmyndafræði upp á að hún flæði kannski aðeins á milli skólastiga. Kannski er hugmyndin á bak við lýðskóla ekki að hann sé á ákveðnu stigi þannig að við þurfum kannski að taka okkur aðeins út úr þeirri umræðu. Þá langar mig að nefna að það er líka til samþykkt þingsályktunartillaga frá Vestnorræna ráðinu um eftirskóla, eins og það er orðað. Þá er verið að vísa í danska fyrirmynd þar sem er um að ræða einhvers konar lýðframhaldsskóla, okkur er alltaf tamt að setja þessa skóla inn í skólastig. Þingsályktunartillagan gekk sem sagt út á það að fela menntamálaráðuneytinu að kanna möguleika fyrir slíku og það hefur verið mikill áhugi hjá félögum okkar í Færeyjum og Grænlandi að byggja upp slíka skóla, sérstaklega hafa Grænlendingarnir haft áhuga á þessu. Mér skilst að mörg grænlensk ungmenni leiti sérstaklega til Danmerkur í þessa eftirskóla sem eru þar vinsælir eins og lýðháskólarnir hafa verið. Það svar sem okkur í Vestnorræna ráðinu barst frá menntamálaráðuneytinu var svolítið á þá leið að það væri frekar verið að reyna að einfalda skólakerfið hér á landi heldur en hitt þannig að þeim hugnaðist þessi hugmynd ekki sérstaklega vel. Mig langar að nefna þetta hér því að ég hefði mikinn áhuga á því að það kæmi til tals í hv. allsherjar- og menntamálanefnd þegar við ræðum um lýðskóla hvort hægt sé að horfa til þessarar þingsályktunartillögu um eftirskóla. Það kemur kannski líka inn á annan þátt sem ég fór inn á í andsvörum við frummælanda varðandi tungumálin og möguleika eins og ég orðaði það á einhvers konar útflutningi á menntun þegar við horfum til samstarfs við aðrar þjóðir. Kannski er ástæða til þess að á einhverjum brautum eða sviðum eða í einhverjum námskeiðum innan slíkra skóla sé boðið upp á kennslu á erlendu tungumáli til að opna möguleikana og fleiri geti sótt skólann. Þá kem ég inn á annan þátt sem ég nefndi í andsvörum. Ég hygg að allir þeir hv. þingmenn sem hafa tekið til máls undir þessum lið hafi dásamað þá hugmyndafræði sem er að baki lýðháskóla. Ég held að við séum öll sammála um að þetta sé býsna skynsamlegt og við viljum gjarnan að ungt fólk finni sér einhvern farveg. En í grunninn snýst þetta auðvitað alltaf um kostnað og hver kostnaðarþátttaka ríkisins á að vera þegar við ræðum hugmyndir um slíka skóla. Þess vegna held ég að það sé óhjákvæmilegt að velta því upp þegar þessi þingsályktunartillaga er tekin til umfjöllunar í nefndinni. Ég hygg að það sé líka mjög mikilvægt að fyrirhugað frumvarp um lýðskóla komi fram og þar sé tekið á því með öruggum hætti hvernig ríkisvaldið ætli að koma að kostnaði þessara skóla. Allir hafa dásamað og talað um tækifærin sem í þessu felast og ég er algerlega sammála því. Ég held að það séu gríðarlega mikil tækifæri í fjölbreyttum menntastofnunum hér á landi og lýðskólarnir falla svo sannarlega þar undir. Ég tel líka rétt að ríkið taki þátt í menntuninni en það er auðvitað eðlilegt í þeim efnum að það sé einhver rammi. Á sama tíma og við opnum fyrir nýja skóla með nýja hugmyndafræði þurfum við að spyrja hvort við séum þá að taka frá öðrum skólum eða hvernig þessu eigi að vera háttað. Það hefur mátt sjá ofboðslega spennandi einstaklingsframtak á sviði lýðháskóla bæði fyrir austan og vestan. Þar hafa kraftmiklir einstaklingar fengið stuðning frá sveitarfélögum og fyrirtækjum við uppbygginguna, sem er gott, en ég held að við getum ekki horft til þess að þetta séu aðilar með einhvers konar sprotastarfsemi, sem þetta vissulega er og hefur verið, öðruvísi en að þeir fái eitthvert fast land undir fótum og það liggi svolítið ljóst fyrir með hvaða hætti ríkið ætlar að taka þátt í þessum kostnaði. Við getum ekki ætlast til þess að svona kraftmiklir aðilar sem hafa þessar hugmyndir þurfi að koma hér á hverju ári með einhver bænabréf til fjárlaganefndar. Ég held að það sé mjög mikilvægt að þessi umræða verði tekin jafnhliða og við reynum að komast að einhverri sátt í kringum það hvernig því ætti að vera háttað. Þá vil ég líka nefna það sem ég hef reyndar líka velt fyrir mér í tengslum við þá lýðháskóla sem þegar eru starfandi fyrir utan þennan sem hér um ræðir á Laugarvatni hvort þetta sé ekki líka byggðamál. Það er náttúrlega hægt að segja sem svo að byggðamál eru alltumlykjandi og menntamál eru auðvitað stór hluti af þeim. Þegar um er að ræða kannski mjög brothættar byggðir og brothætt sveitarfélög, nú vísa ég bara til þess almennt, ekki endilega til þeirrar skilgreiningar sem Byggðastofnun hefur sett upp í kringum það, þá efast ég ekki um að mikilvægi þess að svona stofnun taki til starfa, ég nefni Flateyri í þessu tilfelli eða á Laugarvatni eins og um er rætt í þessari þingsályktunartillögu, það skiptir þessi byggðarlög miklu máli. Því held ég að það megi alveg eins horfa til þess þegar við ræðum byggðaáætlun og það fjármagn sem við setjum í byggðamál hvort þessar stofnanir eða þessir sprotar eigi með einhverjum hætti heima þar undir. Það skal engan undra að ég fagna mjög þegar kraftmiklir einstaklingar, fyrirtæki eða stofnanir eða félagasamtök hafa áhuga á því að koma að rekstri jafn mikilvægra stofnana og menntastofnanir eru en ég vil ítreka hversu mikilvægt það er að ríkið hafi utan um það einhvern ramma og hann sé sanngjarn þegar kemur að fjárveitingum. Ég leyfi mér í þessari ræðu að nefna t.d. þá stöðu sem Kvikmyndaskólinn er í þar sem einstaklingar hafa byggt upp mjög öflugt nám á mjög afmörkuðu sviði en eru í ákveðnum rekstrarvanda. Það vantar algjörlega stefnu hjá ráðuneytinu í slíkum málum. Eins og ég sagði áðan í andsvörum þá fagna ég þessari þingsályktunartillögu og mér finnst margt mjög spennandi í þessu. Ég vil bara ítreka að við höfum skýra stefnu í þessum málum þannig að þeir sem koma að slíkum rekstri og slíkri hugmyndafræði viti svolítið að hverju þeir ganga þegar kemur að fjármögnun.
Hæstv. forseti. Ég vil fagna því að komin sé fram þingsályktunartillaga um stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ég er svo heppin að fá að vera einn af flutningsmönnum tillögunnar með hv. þm. Willum Þór Þórssyni sem hefur dregið vagninn í þeirri vinnu. Tillagan snýst um að fela mennta- og menningarmálaráðherra að skipa starfshóp sem skipuleggi stofnun lýðháskóla Ungmennafélags Íslands á Laugarvatni. Ráðherra ákveði skipan starfshópsins, en í honum sitja a.m.k. einn fulltrúi frá Ungmennafélagi Íslands og einn frá Bláskógabyggð. Hópurinn taki m.a. mið af yfirstandandi vinnu við lagafrumvarp um lýðháskóla, nýtingu lýðháskóla, nýtingu mannvirkja og skólans á Laugarvatni við rekstur sumarbúða Ungmennafélags Íslands, rannsóknum á brotthvarfi nemenda úr framhaldsskólum og reynslu af stofnun og rekstri annarra lýðháskóla hér á landi, einkum á Flateyri og Seyðisfirði. Starfshópurinn skili ráðherra niðurstöðum sínum eigi síðar en 31. maí árið 2019. Þetta er viðamikið verkefni en mikilvægt og dýrmætt og er tillagan lögð fram þótt staðan sé raunar sú að engin lög eru um lýðháskóla hér á landi. Mjög mikilvægt er að um það verði skýr rammi og skýr bókstafur og hefur mennta- menningarmálaráðherra það á sinni könnu að vinna að gerð frumvarps til laga um lýðháskóla á Íslandi og þá að norrænni fyrirmynd. Flest þekkjum við fyrirkomulagi slíkra skóla á Norðurlöndunum og höfum við horft til þeirra við vinnuna í málinu. Verði tillagan um að setja lagaramma utan um slíkt skólaform samþykkt er markmiðið að gera lýðháskóla að viðurkenndum valkosti í menntakerfinu sem njóti lagalegrar umgjarðar og opinbers stuðnings, eins og segir í inngangi greinargerðarinnar með tillögunni. Samkvæmt henni er ráðherra falið að leggja fram frumvarp í síðasta lagi á vorþingi 2017. Sú tímasetning hefur ekki staðist en vinna við samningu frumvarpsins til laga um lýðháskóla fer fram í ráðuneytinu um þessar mundir. Starfshópurinn sem skipuleggi stofnun lýðháskóla á Laugarvatni skal fylgjast með samningu löggjafar um lýðháskóla og taka mið af henni í vinnu sinni. Mikilvægt er að öll sú vinna falli saman. Við höfum einhverja reynslu af rekstri lýðháskóla hér á landi og langar mig til að nefna skólann LungA sem var stofnaður á Seyðisfirði 2013 og er starfræktur þar. Það hefur verið gríðarlega gaman að fá að fylgjast með því hvernig til hefur tekist. Skólinn hefur verið rekinn á styrkjum frá opinberum aðilum og einkaaðilum, auk þess sem nemendur greiða skólagjöld. Í skólanum er lögð áhersla á sjálfsskoðun í gegnum listir og skapandi vinnu. Óhætt er að fullyrða að þar hefur farið fram mikið og gott starf. Sú starfsemi hefur litað samfélagið, nemendurnir koma þangað inn og setja mark sitt á samfélagið, sem er jákvætt því að það eykur mannlífsflóruna á stöðunum þar sem skólarnir eru. Ég reikna með að slíkt hafi líka gerst á Flateyri þar sem lýðháskóli hóf störf haustið 2018. Námið þar er sett fram á aðeins annan máta en í LungA, þó ekki svo ólíkan. Í boði eru tvær ólíkar námsleiðir sem hvor um sig taka að hámarki 20 nemendur. Önnur námsleiðin byggist á styrkleikum staðarins, þ.e. samfélagi, náttúru og menningu, en hin námsleiðin byggist á hugmyndavinnu og sköpun. Skólinn nýtir vannýtt húsnæði í þorpinu fyrir starfsemi sína. Þetta held ég að sé mjög jákvæð innspýting fyrir samfélagið á staðnum og jákvætt að fá að sjá það gerast. Við tölum oft um skólamálin sem afmarkaðan þátt en auðvitað tengist þetta allt saman. Eins og hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom inn á tengist það bæði byggðamálum og atvinnumálum. Slíkri starfsemi fylgja störf, það þarf ákveðið utanumhald og nokkur störf fylgja því. Það er okkur dýrmætt þegar við tölum um atvinnumálin úti um landið. Svo eru það byggðamálin. Við aukum fjölbreytni starfa, við stækkum atvinnusvæðið og svo opnum við kannski líka augu ungmenna fyrir því að til eru staðir sem þau hefðu ekki heimsótt ef skólarnir væru ekki þar. Það hefur jafnvel orðið til þess að fólk hefur sest að á stöðunum. Þetta hefur opnað leiðir fyrir fólk og hugmyndir hafa kviknað varðandi eitthvað sem fólk vissi hreinlega ekki að væri til. Það er svo merkilegt að veröld okkar flestra er í rauninni óskaplega lítil og því er þetta mjög jákvætt. Það kemur líka fram að UMFÍ leggi áherslu á að hlutirnir gerist í réttri röð og að lagaumgjörðin sé fyrsta skrefið, eins og ég vék að áðan. Áhugi hefur verið á stofnun lýðháskóla á Laugarvatni með aðkomu menntamálayfirvalda og Bláskógabyggðar. UMFÍ hefur nú þegar myndað samstarfsteymi við lýðháskóla í Danmörku sem er tilbúinn til að leggja sitt af mörkum í undirbúningi og framkvæmd, enda er rík hefð fyrir lýðháskólum í Danmörku og víðar á Norðurlöndum og ekki óeðlilegt að við horfum til fyrirmynda þangað og vinnum út frá því sem menn hafa góða reynslu af þar. UMFÍ hefur rekið ungmennabúðir á Laugum í Sælingsdal til fjölda ára. Við foreldrar þeirra mörgu barna sem hafa farið þangað þekkjum að góð reynsla er af því starfi. Þar dvelja skólahópar, börn í 9. bekk, í tæplega viku með kennurum og eru um leið tekin út úr venjubundnu umhverfi sínu. Mjög eftirsótt hefur verið að komast á þennan stað og er ánægjulegt að hitta börnin eftir tæplega vikudvöl. Lögð hefur verið áhersla á félagsfærni, útivist og upplifun án nútímatæknibúnaðar, sem er töluverð áskorun fyrir nútímabörn og hefðu mörg okkar fullorðnu jafnvel gott af því að reyna það. Þarna eru öll verkefni unnin í óformlegu námi, rétt eins og í lýðháskólum. Það sem ég vil helst leggja áherslu á í máli mínu, um leið og ég fagna framkomu málsins, er fjölbreytileiki í skólum. Við þurfum að hafa ákveðinn sveigjanleika. Við vitum alltaf að það er ákveðinn hópur sem hefur ekki fundið fjölina sína en er stútfullur af hæfileikum. Einstaklingarnir hafa kannski einhvern ákveðinn ramma, ákveðið tímabil og þá opnast tækifæri. Mig langar að nefna Húsmæðraskólann á Hallormsstað, ég get eiginlega ekki orða bundist. Þar hefur verið rekið gríðarlega merkilegt og gott starf og þangað inn hefur komið fólk á ýmsum aldri. Ég held að mér sé óhætt að segja að færustu kokkar landsins hafa átt viðkomu þar, þannig að það hefur sannarlega ekki spillt fyrir þeim. Það liggja víða þræðir. Helstu kostir lýðháskólanna eru að þar unnið út frá öðrum áherslum og markmiðum en viðgengst í hefðbundnum bók- og verknámsskólum. Mikil áhersla er lögð á mannrækt, sjálfsrækt og virka þátttöku nemenda. Þetta held ég að sé gríðarlega mikilvægt af því að það er að vaxa upp allt of stór hópur fólks sem aldrei hefur tekið þátt í neinu félagsstarfi, ekki verið í neinni sjálfboðavinnu, sem þekkir ekki þetta félagsform. Ég held að það geti verið gríðarlega gott að fá að koma á svona stað, upplifa ákveðið samfélag, vera þátttakandi í því að reka heimili, hugsa um sig sjálfur og taka tillit til annarra í öðru umhverfi en því sem fólk er vant dagsdaglega. Kannski væri ágætt fyrir okkur öll að fá að prófa það. Eins og kemur fram í greinargerðinni er lýðháskóli góð millilending fyrir nemendur sem vita ekki í hvaða átt þeir vilja stefna og fyrir ungt fólk sem hefur flosnað upp úr námi. Við þekkjum mjög vel að það hefur hjálpað mörgum, eins og hefur margkomið fram í dag, en svo getur vel verið að það henti einhverjum að koma við í slíkum skóla sem verður þá varða á leiðinni eitthvert annað, sama hvernig aðstæður eru. Þær þurfa ekkert endilega að vera þannig að fólk sé í einhverjum vandræðum. Ég held að tillagan sé mjög góð og vil þakka 1. flutningsmanni fyrir að leggja málið fram. Ég held að það sé gott skref til að auka flóruna í skólakerfinu hjá okkur. Eins og fram kemur um áhrif þess að fara í lýðháskóla hefur vera í lýðháskóla marktæk jákvæð áhrif í tengslum við brottfall úr námi. Það er alvarleg staða sem við stöndum frammi fyrir og þó að við næðum við ekki nema því markmiði væri það mjög dýrmætt.
Hæstv. forseti. Ég fann mig tilknúinn í ljósi jákvæðrar umræðu um málið að koma upp og þakka fyrir gagnlegar ábendingar um málið frá hv. þingmönnum sem tóku þátt í umræðunni, bæði í andsvörum við framsöguræðu og svo um málið. Hv. þingmenn komu inn á fjölmörg atriði sem skipta máli um eðli lýðháskóla og marga fleiri punkta sem væri mjög freistandi að draga saman. Það er kannski efni í aðra ræðu en hv. þm. Karl Gauti Hjaltason nefndi hér að tími væri til kominn að efla Laugarvatn að nýju sem skólasetur. Ég get tekið undir með hv. þingmanni. Hann nefndi jafnframt að þessi viðbót við íslenska menntakerfið væri ein varða á þeirri leið að koma í veg fyrir brotthvarf. Raunveruleikinn er sá að íslenskir unglingar eru kannski lengur að taka ákvörðun og eru oft á milli vita með ákvörðun um hvað við erum að gera á þessari leið. Þetta nefndu margir aðrir hv. þingmenn. Hv. þm. Bryndís Haraldsdóttir kom hér inn á einkaframtakið. Ég get tekið undir með hv. þingmanni, hvort sem það eru félagasamtök eins og Ungmennafélag Íslands eða einstaklingar sem hafa frumkvæðiskraftinn og setja svona starfsemi af stað eigum við að virkja það og ýta undir það. Það dregur jafnframt fram það sem kom vel fram í máli allra hv. þingmanna hér, mikilvægi þess að klára almenna lagaumgjörð um lýðháskóla á Íslandi. Alþingi samþykkti árið 2015 þingsályktunartillögu þáverandi hv. þm. Brynhildar Pétursdóttur þar sem markmiðið var að hér yrði rekstrargrundvöllur tryggður að norrænni fyrirmynd. Það var kjarninn í tillögunni og síðan eru liðin þrjú ár og fólkið þarna úti með allan sinn kraft getur ekki beðið eftir okkur endalaust. Ef þingsályktunartillagan fer svo langt að við samþykkjum hana, sem ég vona, og setjum af stað starfshóp um að stofna lýðháskóla á Laugarvatni þrýstir það á að klára almennu lagaumgjörðina sem er afar mikilvægt. Hv. þingmenn komu vel inn á eðli og hugmyndafræði lýðháskóla. Í greinargerð með máli Brynhildar Pétursdóttur, þáverandi hv. þingmanns, sem var samþykkt af Alþingi, var komið inn á skýrslu menntamálaráðuneytis frá árinu 2012, Allir stundi nám og vinnu við sitt hæfi, þar sem talað er um að auka þurfi fjölbreytni kennsluaðferða, nútímavæða framsetningu námsefnis, mæta ólíkum þörfum nemenda, glæða áhuga og virkja nemendur á sínum forsendum, glæða frumkvæði og efla gagnrýna hugsun og skapandi starf, nýta nýja miðla og notast við margmiðlunarformið í framsetningu verkefna. Þar er hvergi minnst á lýðháskóla en engu að síður er hér verið að lýsa í raun og veru kjarnanum í hugmyndafræði lýðháskólanna. Ég vildi bara ljúka ræðu minni með því draga þetta fram og þakka öllum hv. þingmönnum fyrir góðar og gagnlegar ábendingar.
Herra forseti. Ég mæli fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið, nr. 34/1944, með síðari breytingum. Flutningsmenn eru, auk þess sem hér stendur, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigurður Páll Jónsson, Þorsteinn Sæmundsson, Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason. Í 1. gr. frumvarpsins segir: „Við 7. gr. laganna bætist ný málsgrein, sem verður 1. mgr., svohljóðandi: Tjúgufáninn skal dreginn á stöng alla daga ársins á Alþingishúsinu, Stjórnarráðshúsinu og byggingu Hæstaréttar Íslands kl. 8 að morgni og vera við hún til kl. 21 að kvöldi. Fáni forseta Íslands skal dreginn á stöng við embættisbústað hans og við skrifstofu hans í Reykjavík á sama tíma og vera jafnlengi við hún. Þessa fána skal lýsa upp í skammdeginu.“ Í 2. gr. frumvarpsins segir: „Lög þessi öðlast gildi 1. desember 2018.“ Frumvarp þetta var áður flutt á 148. löggjafarþingi (459. mál) en var ekki afgreitt og er nú endurflutt óbreytt. Með frumvarpinu er lagt til að flaggað verði alla daga ársins frá kl. 8 að morgni til kl. 21 að kvöldi á byggingum hinna þriggja arma ríkisvaldsins auk bygginga embættis forseta Íslands, þ.e. við forsetasetrið á Bessastöðum og skrifstofu forseta á Sóleyjargötu. Auk þess er lagt til að fáninn verði lýstur upp í skammdeginu. Flutningsmenn leggja til að þessi breyting taki gildi á fullveldisafmælinu 1. desember 2018 þegar 100 ár verða liðin frá því að Ísland varð frjálst og fullvalda ríki en fáninn varð þjóðfáni þann dag. Til marks um það var klofinn fáni dreginn að hún á fánastöng Stjórnarráðshússins á hádegi sunnudaginn 1. desember 1918 er sambandslögin gengu í gildi. Herra forseti. Áhugi landsmanna á sögu íslenska fánans hefur aukist nokkuð á þessu ári, ef marka má fjölda fyrirspurna sem hafa borist Vísindavef Háskóla Íslands. Ætla má að hinn aukni áhugi tengist fullveldisafmælinu og er það vel. Með gildistöku sambandslaganna 1. desember 1918 viðurkenndu Danir fullveldi Íslands. Þann dag á hádegi var klofinn fáni dreginn að húni á fánastöng Stjórnarráðshússins eins og áður segir. Slíkur fáni nefnist einnig tjúgufáni en tjúga er annað orð yfir gaffal eða heykvísl. Fáninn sem dreginn var að húni 1. desember 1918 var sá sami og við notum í dag, þ.e. heiðblár með hvítum krossi og hárauðum krossi innan í þeim hvíta. Blái liturinn var reyndar ljósari en við erum vön og varð ekki dekkri fyrr en árið 1944. Um liti fánans var fjallað í konungsúrskurði sem gefinn var út 30. nóvember 1918. Sömu litir höfðu einnig verið tilgreindir í konungsúrskurði frá 19. júlí 1915. Litatillagan var önnur af tveimur sem svokölluð fánanefnd lagði fram 1913. Þessa fánahugmynd hafði Matthías Þórðarson, þá þjóðminjavörður, fyrst sýnt níu árum fyrr á fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur 27. september 1906. Í grein í tímaritinu Valurinn 12. október 1906 er sagt frá fundinum. Þar er fána Matthíasar lýst og útskýrt hvað litirnir eiga að tákna. Með leyfi forseta: „Á fundinum sýndi Matthías Þórðarson prýðisfallegan fána sem hann hafði dregið upp. Var það hvítur kross í blám feldi með rauðum krossi í miðjunni og átti að tákna fjallablámann, ísinn og eldinn. Gast mönnum hið besta að fána þessum og þykja oss miklar líkur til að menn komi sér saman um að velja hann.“ - Þennan fróðleik er hægt að finna á vef Stjórnarráðsins og Vísindavef Háskóla Íslands. Ef við berum okkur saman við margar aðrar þjóðir höfum við verið með fremur stífar reglur um fánatíma og notkun fánans almennt. Að mati Bandalags íslenskra skáta hefur virðing fyrir fánanum farið vaxandi og landsmenn farnir að nota hann talsvert meira en var. Engu að síður nota Íslendingar fánann lítið, nær eingöngu á fánadögum, sem eru ekki nema 12 á ári, og á knattspyrnuleikjum. Skátarnir hafa hvatt til notkunar á íslenska fánanum. Segja má að skátarnir séu sérstakir varðmenn fánans og fyrir það ber að þakka. Það er mat skátanna að staða fánans hafi verið að styrkjast og er það jákvætt. Fáninn okkar er fallegur og hefur engar neikvæðar tengingar. Rétt er að skoða aðeins í samhengi þessa máls hvaða reglur og hefðir gilda í nágrannalöndum okkar þegar kemur að fánanotkun á opinberum byggingum. Hvaða fánatíma snertir er það almennt þannig meðal Norðurlandaþjóðanna að fánatíminn er frá kl. átta á morgnana til kl. 21 og horft er til þessara tímamarka í frumvarpinu. Á konungshöllinni í Svíþjóð er flaggað alla daga og við þinghúsið. Fánarnir eru teknir niður við sólsetur, þó ekki seinna en kl. 21. Í Noregi er flaggað alla daga við Stórþingshúsið og fáninn dregin niður við sólsetur, þó ekki síðar en kl. 21. Herra forseti. Sjálfstæðisbaráttu okkar Íslendinga fylgdi einnig barátta fyrir íslenskum fána. Hann er því táknmynd sjálfstæðisbaráttu okkar og fullveldis. Það er vel við hæfi, nú þegar styttist í 100 ára fullveldisafmælið, að við gerum fánann okkar sýnilegri á byggingum hinna þriggja arma ríkisvaldsins, auk bygginga forseta Íslands. Með því að flagga alla daga ársins á Alþingishúsinu, á Stjórnarráðsbyggingunni, byggingu Hæstaréttar Íslands auk bygginga forseta Íslands erum við að sýna fánanum meiri virðingu og auka veg hans - sömu virðingu og við sýnum landinu okkar, náttúrunni og menningu. Að þessu sögðu, herra forseti, vísa ég málinu til hv. allsherjar- og menntamálanefndar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni ágætisframsögu, að mörgu leyti fróðlega og áhugaverða. Sjálfur hef ég verið mikill áhugamaður um fána og önnur þjóðernistákn lengi, frá því ég var í námi við sagnfræði við Háskóla Íslands og fjallaði sérstaklega um þjóðernisvitund og fleiri slík mál. Ég hefði nú kannski stutt hv. þingmann ef hann hefði lagt fram frumvarp um að taka upp hvítbláan, ég er nú hrifnari af þeim fána. En ég hygg að við deilum þeirri skoðun að úr þessu verður ekki aftur snúið með val á þjóðfána, hver sem skoðun okkar á hvítbláanum er. Mig langaði að spyrja hv. þingmann örlítið út í skilgreiningu á í það minnsta einu orði í þessu frumvarpi. Hér segir, með leyfi forseta: „Þessa fána skal lýsa upp í skammdeginu.“ Ég gerði mikla flýtileit á internetinu svokallaða að því hvort til væri skilgreining á orðinu skammdegi og fann hana ekki. Ég velti því fyrir mér hvort þetta væri nógu skýrt, hvenær hv. þingmaður og flutningsmenn telji að nauðsynlegt sé að lýsa upp þessa fána, hvort það verði mat hvers og eins umsjónarmanns hvenær skammdegið er hafið eða hvenær er nógu bjart til að slökkva á lýsingum eða hvort það séu einhver ákveðin tímasetning á því sem mér hefur láðst að finna í minni, aftur ítreka ég, fljótaleit. Svo er hér lagt til að flagga fánanum við embættisbústað forseta Íslands og við skrifstofu hans. Ég velti þeirri spurningu upp við hv. þingmann hvort ekki sé hægt að fara að fordæmi Breta sem eru mikil fánaþjóð og flagga þegar forsetinn er heima.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir andsvarið og ágæta ábendingu varðandi það hvernig skilgreina beri skammdegið. Hvað er skammdegi og hvenær hefst skammdegið? Það er sjálfsagt að þetta verði rætt innan nefndarinnar, hvort nauðsynlegt sé að skilgreina það frekar, en ég geri fastlega ráð fyrir því að það sé miðað við sólsetur. Í skammdeginu þegar sólin sest um klukkan fjögur t.d., þá verði fáninn upplýstur frá og með því og til kl. 21 þegar hann verði tekinn niður. Í fljótu bragði sé ég þetta fyrir mér gert með þessum hætti en það er sjálfsagt að þetta verði rætt innan nefndarinnar og hún skoði hvort þörf sé á að skilgreina þetta eitthvað frekar.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þingmanni góð viðbrögð við ábendingu minni. Eins og ég kom inn á er skilgreiningin kannski frekar óljós. Við tölum um skammdegisþunglyndi sem getur varað yfir lengri tíma, marga mánuði, þegar talað er um skammdegið. „Í skammdeginu vildi henda' að villtust bestu menn,“ orti nú Megas, með leyfi forseta. Ef við erum að setja eitthvað í lagatexta er oft gott að vera bara nokkuð skýr með hvað átt er við og ég þakka hv. þingmanni fyrir góð viðbrögð við því. Ég heyrði ekki að hv. þingmaður svaraði þeirri hugmynd minni að við gerðum að sið annarra þjóða, svo sem Breta, að flagga á bústað æðstu embættismanna þjóðarinnar þegar þeir væru heima eins og Bretar gera t.d. með Englandsdrottningu. Það er flaggað þegar hún er á staðnum. Hér á að vera fáni uppi allan ársins hring, óháð því hvort starfsemi er eða viðkomandi er í húsinu. Virðulegur forseti. Hv. þingmaður kom líka inn á í framsögu sinni að við notuðum fánann minna en ýmsar aðrar þjóðir. Ég hygg, án þess að ég hafi skoðað það sérstaklega, að hv. þingmaður hafi rétt fyrir sér í því. Ég velti því fyrir mér hvort hluti af því geti verið ströng fánalög. Við erum með ekki bara mjög strangar reglur um hvenær megi flagga heldur einnig hvernig megi nota fánann, t.d. í auglýsingaskyni á framleiðsluvörum o.s.frv. Ég velti því fyrir mér hvort hv. þingmaður hafi spáð í það að kannski sé það einn hluti ástæðunnar. Ef við viljum meiri notkun fánans - sem eru vissulega skiptar skoðanir um og persónulega er ég ekki sérstaklega mikill þjóðernistáknamaður en ég hef áhuga á að ræða þessi [[Forseti hringir.]]mál - þá velti ég fyrir mér hvort hv. þingmaður telji að við þurfum kannski að slaka á hvað varðar almenna notkun fánans í ýmsum öðrum tilgangi [[Forseti hringir.]]en að draga hann eingöngu að húni.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni. Ég vil taka undir það með honum að við notum fánann of lítið.
Ég sagði …
Það lá í orðunum alla vega að það væri nauðsynlegt að auka notkun hans, ég vona að hv. þingmaður sé á þeirri línu eða verði á þeirri línu síðar. Hv. þingmaður veltir fyrir sér hvort lögin séu of ströng og það valdi því kannski að fáninn sé notaður fremur lítið miðað við aðrar þjóðir. Það gæti verið rétt að ákveðnu leyti hjá hv. þingmanni. Þó er líka annað sem held ég að spili þar inn í, það eru ákveðnar mýtur, ef maður má orða það þannig, varðandi notkun fánans sem eru ekki réttar. Ég held t.d. að það sé svolítið um það að fólk haldi að ef fáninn snerti jörðu þá verði að brenna hann. Þetta er ein af þessum mýtum sem eru í gangi og er rangt. En það á hins vegar ekki að flagga fána sem er skítugur eða rifinn eða o.s.frv., eins og kemur fram í lögunum. Þetta gæti jú verið hluti af því að fáninn er ekki notaður í meira mæli, að það sé ákveðinn misskilningur varðandi hvað má og hvað má ekki og sjálfsagt að fara yfir það. Ég sé í sjálfu sér ekki ástæðu til að slaka neitt á þessum lögum sem slíkum en frumvarpið gengur út á það og við flutningsmenn erum á því að nota fánann meira og bera meiri virðingu fyrir honum með því flagga honum daglega á þessum byggingum sem ég nefndi hér. Það er að sjálfsögðu rétt hjá hv. þingmanni að fáninn [[Forseti hringir.]]er notaður eins og í Bretlandi þegar þjóðhöfðinginn er viðstaddur, en þetta frumvarp gengur framar í þeim efnum.
Hæstv. forseti. Við fjöllum hér um frumvarp til laga um breytingu á lögum um þjóðfána Íslendinga og ríkisskjaldarmerkið. Það snýr að því, eins og segir hér, að tjúgufáni skuli dreginn á stöng alla daga ársins á Alþingishúsinu, Stjórnarráðshúsinu og byggingu Hæstaréttar Íslands kl. 8 að morgni og vera við hún til kl. 21 að kvöldi. Fáni forseta Íslands skal dreginn á stöng við embættisbústað hans og við skrifstofu hans í Reykjavík á sama tíma og vera jafn lengi við hún. Þessa fána skal lýsa upp í skammdeginu. Þetta er ágætismál. Það er verið að auka notkunina á fánanum. Það er líka gott að þetta er örugglega atvinnuskapandi. Þegar fánar eru uppi alla daga í veðráttunni á Íslandi þarf oft að skipta því að ekki viljum við nota slitna, ónýta og óhreina fána. Það er alveg prýðilegt. Það er hins vegar alltaf matsatriði hvenær á að lýsa upp og hvenær er skammdegi, en flest vitum við nokkurn veginn hvenær virðist vera orðið myrkur. Það er líka hægt að hafa nema, það hefur virkað ágætlega. En ég kem hingað upp af því að þetta er svo gott mál. Framsóknarflokkurinn hefur talað fyrir viðlíka máli í mörg ár og haft talsmenn í því þannig að ég get ekki annað en tekið aðeins þátt í þessari umræðu. Hún snerist líka um það hvenær hann ætti að vera flóðlýstur og hvenær ekki og hvernig það á allt saman að vera. Þetta eru allt óskaplega svipuð mál og mig rekur ekki minni til þess í ljósi umræðunnar sem var hér í dag hvort haft hafi verið samband við flutningsmenn Framsóknarflokksins sem voru með þetta mál. Ég þori ekkert að fullyrða um það. Hér er gott framsóknarmál á ferðinni og ég fagna því og treysti að við getum rætt málið á breiðum grundvelli. Öll erum við áfram um að ganga vel um fánann okkar og virða hann.
Hæstv. forseti. Ég kem bara hingað upp til að lýsa yfir stolti mínu yfir því að vera á þessu máli og fagna því að það veki meiri athygli en ég átti von á en oft veltir lítil þúfa þungu hlassi. Mér finnst þetta gott mál, ekki bara vegna þess að við eigum að hafa þjóðfána okkar sýnilegan heldur er þetta líka partur af því í mínum huga að við eflum þjóðarstoltið og sjálfsvirðingu okkar gagnvart íslenska fánanum og því að við erum fullvalda þjóð. Það hefur ekki fengið mikinn hljómgrunn síðustu árin að við getum státað af því, öll saman sem þjóð, að vera Íslendingar og séum stolt af því í þeirri stöðu sem við erum í og höfum verið frá því að við urðum fullvalda þjóð. Við höfum gengið í gegnum mjög erfiða tíma sem áttu tíu ára afmæli um daginn, sá erfiði tími sem ég er að hugsa um þegar ég segi þetta. Á þeim tíma höfum við oft talað okkur svolítið niður, mörg hver, og höfum talað um að við værum bara nokkrar hræður á einhverju skeri norður á hjara veraldar. Mér finnst það ekki vel orðað. Ég er mjög stoltur af því að vera Íslendingur og tilheyra þessari fullvalda þjóð. Sjálfstæðisbaráttan sem við stóðum í, eða þeir sem á undan gengu á sínum tíma, var ekki sjálfsagt mál. Þetta var mikil barátta og þurfti mikið fyrir því að hafa. Mér finnst mjög gott mál að hafa íslenska fánann sem sýnilegastan á þeim stöðum sem koma fram í frumvarpinu og upplýstan í skammdeginu. Eins og kom fram í ræðu flutningsmanns hafa þjóðirnar í kringum okkur, sem við berum okkur saman við og erum stolt af að þekkja og vinna með, sín lög þannig að þau hafi sína fána sýnilega. Finnst mér að við eigum ekki að standa þeim neitt á sporði í þeim málum. Ég ætla ekki að orðlengja þetta frekar, ég bara trúi því að þetta mál fái góða afgreiðslu og að við getum flaggað 1. desember nk.
Herra forseti. Ég þakka 1. flutningsmanni framúrskarandi ræðu sem fól í sér mjög gagnlega yfirferð um þetta mál sem ég tel afar þýðingarmikið og afar vel við hæfi á afmælisári fullveldisins. Það væri sannarlega óskandi að Alþingi hefði snarar hendur og næði að lögfesta þetta góða mál áður en kemur til afmælisins 1. desember nk. Það er sannarlega ánægjulegt að fjalla hér um svo fagurt og mikilvægt þjóðartákn sem íslenski fáninn er. Hann snertir streng í brjóstum okkar allra. Maður kynnist því þegar maður ferðast erlendis eða jafnvel hefur haft tækifæri til að búa erlendis, t.d. í Bandaríkjunum eins og ég hef gert, hversu mikið er lagt upp úr þjóðfánanum. Bandaríkjamenn leggja til að mynda mjög mikið upp úr sínum fána, hann er gífurlega öflugt sameiningartákn bandarísku þjóðarinnar og það er mjög algengt að fólk hafi bandaríska fánann fyrir utan heimili sitt án þess að það sé neitt sérstakt tilefni. Hér hefur verið rifjað upp, ekki síst af hálfu 1. flutningsmanns, hvaða siðir tíðkast gjarnan í nágrannalöndum okkar. Hann hefur dregið mjög skýrt fram að við notum fánann kannski jafnvel í verulega minna mæli en gerist og gengur meðal nágranna okkar. Ég álít að það sé afar vel til fundið að mæla fyrir um það í lögum að á þessum helstu byggingum hins þríarma þjóðfélagsvalds, framkvæmdarvaldsins, Alþingis auðvitað og dómsvaldsins, fyrir utan aðsetur og skrifstofu forseta Íslands, sé hinn íslenski fáni við hún alla daga. Ég er þakklátur og ánægður með að vera meðflutningsmaður á þessu frumvarpi. Ég álít að heilbrigður metnaður fyrir hönd þjóðarinnar sé eðlilegur, jákvæður og uppbyggilegur í eðli sínu. Látum fánann okkar íslenska blakta sem oftast við hún en um leið skulum við ákveða að á Alþingi, Stjórnarráðinu, Hæstarétti og bústað forseta og skrifstofu skuli flaggað alla daga.
Herra forseti. Ég þakka þeim þingmönnum sem tóku þátt í þessari umræðu þær góðu ræður sem hér hafa verið fluttar og þann góða hug sem þingmenn hafa komið á framfæri í garð þessa frumvarps sem ég vona sannarlega að fái skjóta og góða afgreiðslu á Alþingi þannig að lögin taki gildi 1. desember eins og stefnt er að, á fullveldisafmælinu. Ég ætla að leiðrétta smávegis sem ég sagði í flutningsræðu minni áðan. Þegar ég óskaði eftir því að vísa málinu til allsherjar- og menntamálanefndar fékk ég ábendingu um það frá þingfundaskrifstofu að málið ætti að fara til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar. Að svo búnu vísa ég málinu til stjórnskipunar- og eftirlitsnefndar.
Hæstv. forseti. 1. desember árið 1918 markaði upphaf þess að Ísland yrði frjálst og fullvalda ríki - og varð það þann dag. Ég flyt hér framsögu á frumvarpi til laga um breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, um lögbundna frídaga. Flutningsmenn ásamt þeim sem hér stendur eru hv. þingmenn Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Ólafur Ísleifsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Páll Jónsson. Þetta frumvarp var áður flutt á 148. löggjafarþingi en hlaut þá ekki afgreiðslu. Frumvarpstextinn er mjög knappur og mig langar til að lesa hann, með leyfi hæstv. forseta. Þar segir í 1. gr.: „Í stað orðanna „og 17. júní“ í 1. mgr. 6. gr. laganna kemur: 17. júní og 1. desember.“ 2. gr. hljóðar svo: „Lög þessi öðlast þegar gildi.“ Eins og ég sagði áðan markaði 1. desember árið 1918 upphaf þess að Ísland varð fullvalda og frjálst ríki. Þannig er að margir hafa haldið því fram að sá dagur, þ.e. 1. desember árið 1918, hafi í sjálfu sér verið miklu stærra skref fyrir Ísland í sjálfstæðisbaráttunni en 17. júní 1944. 17. júní 1944 var í sjálfu sér rökrétt framhald vegna þess að sá dagur og það upphaf var í sjálfu sér inni í þeim samningi sem við þegar fullgiltum þarna 1918. Það vill þannig til að í áranna rás hefur þessa dags ekki verið minnst af myndugleik og ekki verið almennur frídagur í mjög langan tíma. Ég man reyndar ekki hvenær það féll niður. Háskóli Íslands og stúdentar hafa haldið heiðri þessa dags á lofti og upp á síðkastið hefur háskólinn lagt sérstaka áherslu á þá sem hafa hlotið doktorsnafnbót og koma saman á þessum degi. Allt þetta ár hafa verið hundruð atburða til að minnast þess að í ár eru 100 ár liðin frá því að Ísland varð fullvalda ríki. Það var markmið þeirra sem höfðu umsjón með hátíðarhöldum eða skipulögðu þau - sett var sérstök nefnd á vegum Alþingis um þessi hátíðarhöld - að sjá um þau hátíðarhöld sem almenningur hefur komið að og tekið þátt í og unnið að. Hins vegar sá Alþingi sjálft um skipulagningu og framkvæmd þingfundar 18. júlí sl. og síðan mun ríkisstjórn Íslands standa að hátíðarhöldum 1. desember nk. Á þessu ári sem er að líða hafa, eins og ég sagði áðan, hundruð atburða átt sér stað úti um allt land. Þeir hafa tekist gríðarlega vel allir, sem þessi nefnd kom að. Tugþúsundir Íslendinga, ef ekki fleiri, hafa notið þessara viðburða. Þeir hafa átt sér stað, stórir og smáir, bæði sjálfsprottnir og styrktir af nefndinni, í nánast öllum héruðum landsins. Það er náttúrlega mjög vel að svo skyldi haga til um þetta. Það er kannski annað sem vakir fyrir þeim sem flytja þetta frumvarp. Það er í fyrsta lagi að þessa dags, þ.e. 1. desember, sé minnst með þeim hætti sem hann á skilið. Og nú að loknu afmælisárinu er í sjálfu sér kannski ekki mjög margt sem minnir á að þessi hátíð var haldin. Það er að vísu búið að gefa út, og það má ekki gera lítið úr því, Íslendingasögur í hátíðarútgáfu. Síðan verða gefnar út bækur sem eru um aðdraganda 1. desember 1918. Vonandi verða þær til þess að uppfræða almenning, ef við getum orðað það þannig, um mikilvægi þessa dags og þeirra atburða sem leiddu til þess að hann var haldinn hátíðlegur á sínum tíma. Okkur flutningsmönnum finnst það því eiginlega liggja beint við að 1. desember ár hvert eigi að vera almennur frídagur þannig að við getum öll saman rifjað upp þennan viðburð, til hvers hann var og hvað dagurinn merkir. Okkur finnst að við í sjálfu sér skuldum þeim sem stóðu í fararbrjósti á þessum árum og fram til þessa dags, 1. desember 1918, minningu þeirra og framlagi, að þess sé minnst með veglegum hætti ár hvert. Því er þetta frumvarp lagt fram. Í greinargerð segir, með leyfi hæstv. forseta: „Í lögum um 40 stunda vinnuviku, nr. 88/1971, er nú, auk helgidaga þjóðkirkjunnar, sérstaklega kveðið á um fjóra heila frídaga: sumardaginn fyrsta, fyrsta mánudag í ágúst (frídag verslunarmanna), 1. maí (baráttudag verkalýðsins) og þjóðhátíðardag Íslendinga 17. júní. Að mati okkar flutningsmanna hefur enginn þessara daga haft í för með sér jafnmiklar grundvallarbreytingar á sögu og lífi íslensku þjóðarinnar og fullveldisdagurinn 1. desember 1918, dagurinn sem markaði fullnaðarsigur í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga.“ Þess vegna er það nú að við leggjum áherslu á að þessi dagur verði almennur frídagur. Á sínum tíma, þegar þetta mál var flutt síðast, man ég eftir því að menn voru uppi með vangaveltur um það hvort þetta væri inngrip í samninga milli aðila vinnumarkaðarins. Ég get í sjálfu sér ekki tekið undir það. Alþingi er á hverjum tíma að gera alls konar breytingar sem varða aðila vinnumarkaðarins með einum eða öðrum hætti, miklum eða litlum eftir atvikum, og þeir aðilar hafa einfaldlega tekið þeim lagabreytingum og unnið úr þeim sín á milli. Í sjálfu sér finnst mér ekki að Alþingi Íslendinga eigi að spyrja svokallaða aðila vinnumarkaðarins hvort Alþingi vill setja lög eða breyta lögum í þá átt að frídögum verði fjölgað um þennan eina, heldur sé það einfaldlega verkefni aðilanna að vinna úr þeim breytingum sem þetta frumvarp, verði það að lögum, hefur í för með sér. Það er líka hægt að segja að þarna gefist mjög gott tækifæri, verði frumvarpið að lögum og 1. desember verði almennur frídagur, fyrir fjölskyldur til að vera saman einn dag og rifja upp sjálfstæðisbaráttuna, hvað hún hefur haft í för með sér. Í sjálfu sér má segja að það sé ómælt ævintýri hvernig þessi þjóð hefur brotist fram frá örbirgð til auðlegðar á þeim 100 árum sem eru að verða liðin frá því að Ísland varð fullvalda ríki. Það er í sjálfu sér brýn og mikil ástæða til að fagna því alveg sérstaklega að þessi áfangi skyldi nást á þessum tíma. Ég vona að þetta mál eigi greiða leið í gegnum þingið vegna þess að við höfum enn tímann fyrir okkur, þar sem segir í 2. gr. að lögin öðlist þegar gildi. Við erum búin að sýna það undanfarið að við getum hrist fram úr erminni lög á einum degi ef okkur sýnist svo. Ég er nú ekkert að mæla með því í þessu tilfelli því að auðvitað viljum við að vandað sé til lagasetningar. En við höfum samt sem áður tíma til þess að gera þetta frumvarp að lögum áður en 1. desember árið 2018 rennur upp, áður en fullveldið okkar verður fullra 100 ára. Ég skora á þingheim að taka nú við þessu máli þannig að unnt verði að gera það. Við höfum tæpan mánuð til stefnu til þess að þetta verði að veruleika. Ég held að það væri í sjálfu sér mjög viðeigandi endir, ef ég get orðað það þannig, á þessu afmælisári, sem hefur verið svo hátíðlegt í flesta staði, að við gætum gert að verkum að þessa dags verði héðan í frá minnst með þeim sóma sem hann á skilið með því að gera hann að almennum frídegi á Íslandi.
Herra forseti. Ég hygg að ég geti í flestu tekið undir tilgang þessa frumvarps. Ég held að við eigum að hafa í heiðri 1. desember um ókomna tíð með þeim hætti sem hér er lagt til. Ég hef hins vegar ákveðnar athugasemdir við frumvarpið, þó að ég taki undir tilgang þess, þ.e. að gera 1. desember að almennum frídegi með sama hætti og 17. júní. Ég held að það séu bara sömu rök þar að baki og tek heils hugar undir orð hv. fyrsta flutningsmanns, Þorsteins Sæmundssonar. Það sem ég vil hins vegar benda á er að auðvitað erum við að taka ákvörðun um að auka kostnað atvinnulífsins með því að bæta inn einum frídegi. Við þurfum að vera meðvituð um að það erum við að gera. Ekki síst þegar við horfum til þess, þegar við berum okkur saman við aðrar þjóðir, að t.d. orlofsréttur launafólks hér er töluvert betri en í velflestum samkeppnislöndum okkar. 28–30 dagar er ekki óalgengt. Auk þess eru aðrir frídagar. Þeir eru misjafnlega margir. T.d. eru jólin misjafnlega heppileg eða hagstæð fyrir launafólk, hvernig hittist á helgar og virka daga o.s.frv., en þetta eru um 11–12 dagar á ári sem bætast við þessa orlofsdaga. Ég velti því fyrir mér hvort flutningsmenn hafi hreinlega hugsað út í [[Forseti hringir.]]hvort það væri skynsamlegt að t.d. fella þá sumardaginn fyrsta niður á móti þessari tillögu að taka upp 1. desember sem almennan frídag.
Hæstv. forseti. Stutta svarið við þessari spurningu frá hv. þingmanni, sem ég þakka fyrir, er nei. Flutningsmenn hafa ekki hugsað til þess að fella niður einhverja aðra frídaga á móti því að þessi dagur sé tekinn upp. Ég rakti það í minni ræðu að við tækjum hér í þessum sal oft á tíðum ákvarðanir sem breyta högum bæði atvinnulífs og launþega án þess að gera í sjálfu sér einhverjar sérstakar ráðstafanir til að þær hitti ekki misjafnlega fyrir. Ég nefni bara eitt atriði sem snýr að atvinnulífinu sem við hér í salnum höfum breytt oft á tíðum, þ.e. upphæð tryggingagjalds. Það hefur veruleg áhrif á rekstur fyrirtækja. Við tökum margs konar svona ákvarðanir. Ég bendi hins vegar á að þetta frumvarp gæti í sjálfu sér fallið ágætlega að því landslagi sem nú virðist vera uppi í t.d. kröfugerð verkalýðsfélaganna þar sem m.a. er talað um styttri vinnutíma og meiri tíma með fjölskyldum. Ég tel að þetta frumvarp, verði það að lögum, gæti verið ágætisinnlegg inn í þá umræðu. Ég þakka hv. þingmanninum þann einlæga áhuga sem hann sýnir málinu og þann stuðning sem mér fannst ég lesa út úr hans orðum, en svo ég endurtaki það þá höfum við flutningsmenn ekki hugleitt það og/eða lagt til eða gert tillögu um að einhver annar frídagur detti út við að þessi sé tekinn upp.
Herra forseti. Ég þakka hv. þingmanni fyrir svarið. Það er að vísu þannig að þegar við erum að taka ákvarðanir, og það er rétt hjá hv. þingmanni t.d. um tryggingagjald eins og hér var nefnt, þá er það ýmist til að auka byrði eða jafnvel létta þær, ég er nú yfirleitt að reyna að létta frekar byrðar en hitt, og þá vitum við nokkurn veginn hvað við erum að gera. Ég ítreka að það að fjölga frídögum hefur kostnað í för með sér. Þann kostnað verður einhver að bera og það verða þá fyrirtækin og hugsanlega að einhverju leyti launþegar eða neytendur, þannig að það sé alveg skýrt. Ég er nefnilega hlynntur þessu og tel það í rauninni okkur til vansa að hafa ekki 1. desember sem almennan frídag. Ég legg til að sumardagurinn fyrsti verði notaður upp í það en allt í lagi, ég skal vera til umræðu um annað. Til móts við þann kostnað sem óhjákvæmilega hlýst af þessu velti ég fyrir mér hvort flutningsmenn hafi farið í gegnum þá hugsun, sem hefur verið viðruð hér í þessum þingsal oftar en einu sinni og oftar en tvisvar, að það kunni að vera skynsamlegt að leiða í lög að heimilt sé að færa lögbundna frídaga að helgum, menn rjúfi ekki vinnuvikuna í sundur. Það er almennur frídagur á miðvikudegi, sumardagurinn fyrsti á fimmtudegi og svo er mætt aftur í vinnu o.s.frv. Það væri fjölskylduvænlegra og það er alveg öruggt að það er hagkvæmara fyrir atvinnulífið að frídagar séu fastir við helgar, eins og t.d. gert er í Bandaríkjunum.
Hæstv. forseti. Flutningsmenn hafa nú ekki í sambandi við þetta mál tekið þá umræðu hvort rétt sé að færa frídaga að helgum. Mér dettur í hug í fljótu bragði fyrst og fremst í hug sumardagurinn fyrsti í því samhengi. Ekki förum við að færa trúarlegar hátíðir eins og uppstigningardag eða einhverja slíka. Það gerum við ekki. Hitt er svo annað mál að mér er vel kunnugt um það að víða erlendis, t.d. í Bretlandi, eru menn með þrjár helgar sem eru lengdar á ári hverju, ef ég man rétt, ég held að þær séu þrjár frekar en fjórar, þar sem menn bæta mánudegi við. En það er kannski efni í aðra og meiri umræðu. Þetta skref vildum við mjög gjarnan taka, ekki síst vegna þess að þessi tímamót eru núna yfirvofandi. Ég gat þess ekki í ræðu minni áðan að þetta mál fer til hv. velferðarnefndar þar sem ég vænti þess að það fái góða og skjóta afgreiðslu og vandaða. Það kann vel að vera að sú ágæta nefnd og meiri hluti hennar vilji kannski, þegar hún er að vinna þetta mál, gera einhverjar þær breytingar sem hv. þingmaður lagði til í máli sínu. Ég held að við verðum bara að láta á það reyna. Fyrst og fremst finnst okkur sem stöndum að þessu máli að nú sé tími til að leiða það í lög að þessi dagur sé almennur frídagur út af þeim tímamótum sem við erum að upplifa núna og til þess að loka árinu með því að íslenska þjóðin eigi til framtíðar eitthvað sem minnir hana á þá hátíð sem við erum búin að halda allt þetta ár.
Virðulegur forseti. Við ræðum frumvarp til laga um breytingu á lögum um 40 stunda vinnuviku. Í þessu tilfelli er um að ræða að setja 1. desember inn sem almennan frídag. Í greinargerðinni er vísað í það mat flutningsmanna að fáir eða enginn af þeim dögum sem eru taldir upp í þessum lögum hafi haft jafn mikil áhrif á sögu og líf íslensku þjóðarinnar og fullveldisdagurinn okkar, 1. desember. Ég get algjörlega tekið undir það. Þegar ég fór aðeins að leita á vefnum sá ég einhverja grein þess efnis að þetta hefði löngum verið frídagur og því var kennt um að verkalýðshreyfingin hefði á sínum tíma samið hann frá sér. Ég sel það ekki dýrara en ég keypti það, virðulegur forseti, en verð að segja að mér finnst standa mjög góð og gild menningarleg rök til þess að 1. desember sé almennur frídagur og svo finnst mér líka bara mjög gaman að frídögum þannig að mér finnst allt í lagi að bæta við það safn. Ég tek samt alveg undir þau sjónarmið sem komu fram í andsvari áðan frá Óla Birni Kárasyni um kostnað sem því kann að fylgja. Hér er um að ræða þingmannafrumvarp eins og eru gjarnan lögð hér fram en í því er ekkert kostnaðarmat eins og við gerum oft kröfur um í frumvörpum, þá stjórnarfrumvörpum, þannig að það væri eðlilegt að setjast yfir það. Bæði er þetta kostnaður fyrir atvinnulífið og ekki síður fyrir ríkið sjálft sem stendur fyrir allt of umfangsmikilli atvinnustarfsemi og því ljóst að með slíkri breytingu myndi kostnaðurinn á ýmsum opinberum stofnunum aukast eitthvað með samþykkt þessarar tillögu. En það er ekki langt síðan við ræddum í þessum þingsal breytingu á nákvæmlega sömu lögum. Þá gekk það frumvarp, sem ég held að hv. þm. Björn Leví Gunnarsson hafi mælt fyrir fyrir hönd Pírata, út á að breyta þessum lögum, nr. 88/1971, í lög um 38 stunda, [[Gripið fram í: 35.]]36? [[Gripið fram í: 35.]]- 35 stunda vinnuviku, já, sem sagt að stytta vinnuvikuna. Ég tók líka til máls í þeirri umræðu og finnst mjög spennandi að stytta vinnuvikuna en það eru samt ýmsir annmarkar á því, þá kannski ekki síst það að mér finnst að við í þessum sal eigum ekki að skipta okkur svo mikið af því sem er að gerast úti á hinum almenna vinnumarkaði og mér finnst eðlilegt að aðilar vinnumarkaðarins fái tækifæri til að semja um þætti eins og lengd vinnuvikunnar. Í þeirri umræðu fór ég að lesa í gegnum þau ágætu lög sem hér um ræðir. Þau eru ekkert mjög löng, bara frekar einföld, og mörg ákvæðin eru um að hægt sé að semja sig frá hinu og þessu. Þegar ég les þennan lagabálk velti ég fyrir mér hvort þörf sé fyrir þessi lög í lagasafninu okkar eða hvort við gætum hreinlega afnumið þau. Við erum með fína vinnuverndarlöggjöf sem tekur á ýmsum þáttum þarna og svo eru aðrir þættir sem heyra að mínu mati undir samninga á vinnumarkaði og kjarasamninga. En þá stendur eftir 6. gr. þar sem fjallað er um frídagana og það er það sem þetta frumvarp gengur út á. Þá er vísað í að frídagar séu helgidagar þjóðkirkjunnar. Við eigum sem sagt líka lagasafn um helgidagafrið þar sem helgidagar þjóðkirkjunnar eru tilgreindir sérstaklega. Hæstv. dómsmálaráðherra hefur boðað breytingar á þeim lögum og ég hlakka bæði til að sjá hvernig þær líta út og taka þátt í umræðu um það mál. Ásamt helgidögum erum við núna að tala um sumardaginn fyrsta, 17. júní og svo aðfangadag jóla og gamlársdag frá kl. 13. Ég sagði í umræðunni í síðustu viku, og ætla að fá að endurtaka það, að mér finnst það t.d. algjör fásinna. Í mínum huga eru aðfangadagur jóla og gamlársdagur mjög hátíðlegir dagar, mikilvægir dagar í hátíðahaldi og dagar sem fjölskyldan heldur upp á. Það að gera hann að hátíðardegi frá kl. 13 finnst mér bara svolítið asnalegt, mér finnst að hann ætti að vera almennur hátíðardagur. Í þeim tilfellum þar sem fólk neyðist til að vinna, sem betur fer þurfa fæstir að gera það, það er helst í verslun og þjónustu, er bara eðlilegt að greitt sé fyrir það yfirvinnukaup. En það er líka nokkuð sem ætti að semja um á almennum vinnumarkaði. Mig langaði að kasta einu inn í umræðuna, ég ítreka að mér finnst mörg rök hníga að því að það sé eðlilegt að 1. desember sé skilgreindur sem hátíðardagur, en í umræðu um þennan lagabálk hef ég farið að velta fyrir mér hvort kannski væri ástæða til að afnema lögin í heild sinni og gera breytingu á lögum um helgidaga þjóðkirkjunnar þannig að í staðinn yrðu bara til einföld lög um almenna frídaga. Þá gætum við sett inn þá frídaga sem þegar eru skilgreindir í þessum lögum, og full ástæða til að skoða 1. desember jafnframt í þeim efnum, og hætta að tilgreina þar helgidaga þjóðkirkjuna sem ég held samt að séu mjög mikilvægir. Ég ítreka að ég ber mikla virðingu fyrir þjóðkirkjunni, mér finnst hún spila stórt hlutverk í menningu okkar og vil veg hennar sem mestan, en ég átta mig á því að ákveðin gagnrýni á það hlutverk er alltaf að aukast og kannski væri bara ástæða til að tala sérstaklega um þessa daga sem skilgreindir hafa verið sem helgidagar þjóðkirkjunnar sem almenna frídaga á Íslandi þar sem allir geti notið þess að vera í fríi og með sínum nánustu, óháð því hver trú þeirra er eða hvort þeir tilheyra þjóðkirkjunni og vilja halda upp á það sem dagurinn upphaflega varð til út af. Mig langaði að varpa þessu inn í umræðuna. Hver veit nema ég boði einhver frumvörp í þessa átt þegar ég sé hvað verður um það frumvarp sem hér um ræðir, sérstaklega varðandi 1. desember. Svo langar mig bara til að hvetja aðila á vinnumarkaði til að taka þessi mál upp í þeim umræðum sem þar eru undir þessa dagana. Það er mikið talað um álag á vinnumarkaði og álag á fjölskyldur og að fólk vinni of mikið. Ég held að umræða um frídaga sé sterkt innlegg í þá umræðu og að hún eigi líka að eiga sér stað einmitt á meðal aðila vinnumarkaðarins.
Herra forseti. Ég ætla bara að gera stutta athugasemd. Þó að ég sé að mestu sammála ræðu hv. þingmanns fannst mér vanta eitt inn í þetta. Þó svo að það væri vissulega rétt og gagnlegt að færa helgidaga þjóðkirkjunnar og almenna frídaga undir eina samræmda löggjöf, sem myndi taka á þessu almennt, held ég að það sé ástæða til þess að bjóða upp á ákveðinn sveigjanleika gagnvart fólki sem hefur önnur trúarbrögð en kristni, t.d. eru trúarhátíðir hjá múslimum tvær aðalhátíðir, Eid al-Adha og Eid al-Fitr, sem ber upp á mismunandi tíma. Auðvitað myndi fólk gjarnan vilja getað tekið sér frí á þeim dögum. Þarna er ákveðið tækifæri, ef við myndum líta á einhverja af þessum dögum, eins og 17. júní og 1. desember - mér finnst tillagan í sjálfu sér mjög góð - sem nokkurs konar þjóðlega frídaga sem við neglum niður, en leyfum síðan ákveðna aðra frídaga, t.d. aðfangadag og jóladag, sem sumir halda upp á. Ég er ekki trúaður en ég held svo sem upp á þessa daga með fjölskyldunni, en sumir gætu viljað vinna þessa daga og ráðstafa þeim frídögum á öðrum tíma. Það væri áhugavert að heyra frá hv. þingmanni hvort einhvers konar svona fyrirkomulag sem kæmi til móts við mismunandi menningarheima, mismunandi trúarkenningar, mismunandi lífsskoðun, gæti hugsast.
Virðulegur forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir andsvarið og athyglisverðar vangaveltur. Ég verð að viðurkenna að ég hef ekki velt þessu sérstaklega fyrir mér. Ég vil þó ítreka það sem ég sagði áðan að í mínum huga spilar þjóðkirkjan mikilvægt hlutverk í íslensku samfélagi og íslenskri menningu. Við byggjum mjög á kristnum gildum í ýmsu, til að mynda í grunnskólalögum okkar og öðru þess háttar. Mér finnst það mikilvægt. Mér finnst mikilvægt að við höldum í heiðri þá grundvallarmenningu sem þar liggur undir. Með því er ég þó ekki að segja að við eigum ekki að taka vel á móti annars konar trú og annars konar menningu. Í mínum huga er alla vega hluti þessara hátíðisdaga og helgidaga þannig að ég myndi vilja að þeir væru almennir frídagar. Hvort það sé eðlilegt að það sé eitthvert svigrúm fyrir þá sem ekki halda upp á þessa frídaga til að nota sér einhverja aðra daga sem tilheyra þeirri trú, það finnst mér áhugavert. Ég velti fyrir mér hvort það ætti kannski frekar heima í kjarasamningum, að byggja upp eitthvert svoleiðis rými þar. Ég held að það væri mjög jákvætt að skoða það. Ég ítreka samt sem áður að þó að ég hafi verið að tala fyrir því að gera breytingu á lögum sem varða helgidaga þjóðkirkjunnar þá er það í mínum huga ekki til þess að leggja þessa daga af, frekar að það væri hægt að samræma í eina löggjöf almenna frídaga, hvort sem þeir væru upprunnir frá þjóðkirkjunni, þessum menningarlegu gildum okkar kristnu trúar, eða öðru sem tengist menningu okkar eins og 1. desember, 17. júní eða eitthvað þess háttar. Áðan var ræddur sumardagurinn fyrsti. Mér finnst ástæða til að ræða hvort það sé ástæða til að halda upp á hann því hann minnir nú sjaldnast á sumarið.
Herra forseti. Þetta er svo sem alltaf ákveðið vandamál, að reyna að stemma af það sem er rótgróið í menningu annars vegar og þar sem einhverjar breytingar eiga sér stað á samsetningu samfélagsins hins vegar. Þetta er auðvitað annað dæmi um það. Ég held að það væri óráðlegt, alla vega í bili, að breyta fyrirkomulagi skólahalds og álíka. En það að búa til einhvers konar svigrúm, kannski að það séu einhvers konar trúarlegir kvótadagar eins og mér skilst að sé fyrirkomulagið á Indlandi, þar eru bara ákveðnir trúarlegir kvótadagar sem eru frídagar og svo máttu ráðstafa þeim að vild. Þetta er náttúrlega alveg bráðnauðsynlegt þar, fremur en víða annars staðar, vegna þess hversu ótrúlega margir trúarlegir hátíðisdagar eru til staðar og fjölbreytt trúarbrögð. En sem trúlaus maður get ég bara vera í fríi hvenær sem er og alveg til í það.
Virðulegi forseti. Já, Það kom bersýnilega í ljós í ræðu þingmannsins að allir njóta, óháð trú, þegar um er að ræða frídaga. Það verður þá bara að vera frelsi hvers og eins að nýta sér þá daga og velta fyrir sér af hverju þeir njóta þessara daga, hvort það byggi á einhverjum trúarlegum grunni, þjóðernis- eða menningarlegum grunni, eða bara til að vera í fríi, sem má líka alveg. Mér finnst það áhugaverð hugmynd um einhvers konar kvóta, ég held að hv. þingmaður hafi notað það orð, ef það þekkist annars staðar. Þá velti ég fyrir mér: Er það ekki bara eitt af því sem væri kjörið til umræðu núna meðal aðila vinnumarkaðarins þegar verið er að ræða um kjaramál? Ég held nefnilega að það eigi ekki ekkert síður heima þar, þessi umræðu okkar um frídagana, því þegar rætt er um styttingu vinnuvikunnar er það oft þannig að það getur hentað fólk betur að taka ákveðnar tarnir og sinna sinni vinnu í ákveðið margar klukkustundir á dag og eiga svo frí þess á milli. Örugglega eru á þessu margar hliðar og mismunandi skoðanir. Ég hef almennt verið á því að frelsið eigi að vera sem mest einstaklinganna og sem mest undir því komið að hægt sé að semja um það á vettvangi aðila vinnumarkaðarins í kjarasamningum. En ég ítreka það sem ég sagði áðan um umfjöllun um þetta í nefndinni, að nú hefur nefndin tvö frumvörp sem fjalla um breytingu á nákvæmlega þessum lögum, þannig að ég hvet hv. allsherjar- og menntamálanefnd, geri ég ráð fyrir …
Velferðar.
Velferðarnefnd. Já, þetta fer til hv. velferðarnefndar. Takk fyrir það, forseti. Ég bið nefndina að huga sérstaklega að þessu þegar hún ræðir þessi mál.
Hæstv. forseti. Ég mæli fyrir tillögu til þingsályktunar um Alexandersflugvöll sem varaflugvöll fyrir Keflavíkur-, Reykjavíkur-, Akureyrar- og Egilsstaðaflugvöll. Auk mín eru flutningsmenn á þessu máli Anna Kolbrún Árnadóttir, Bergþór Ólason, Birgir Þórarinsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Þorsteinn Sæmundsson. Tillagan er svohljóðandi: Alþingi ályktar að fela samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra að láta gera ítarlega athugun á kostum þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni Alþingi niðurstöður könnunarinnar eigi síðar en í janúar 2019. Í greinargerð segir: Þingsályktunartillaga svipaðs efnis var lögð fram á 144. löggjafarþingi (527. mál), á 147. löggjafarþingi (23. mál) og 148. löggjafarþingi (168. mál) en náði ekki fram að ganga og er þessi tillaga þess vegna fram komin. Öryggi samgangna þarf að tryggja með sem bestum hætti, hvort sem um er að ræða samgöngur á jörðu, sjó eða í lofti. Núna eru fjórir meginflugvellir á Íslandi, Reykjavíkurflugvöllur, Keflavíkurflugvöllur, Egilsstaðaflugvöllur og Akureyrarflugvöllur. Þessir flugvellir gegna allir mikilvægu hlutverki í samgöngum innan lands og milli landa sem farþega- og vöruflutningavellir og sem öryggistæki. Vegalengdir milli þessara valla eru nokkrar en styst er á milli Reykjavíkurflugvallar og Keflavíkurflugvallar, um 50 km. Milli Akureyrar og Reykjavíkur eru um 390 km, milli Reykjavíkur og Egilsstaða um 650 km og milli Akureyrar og Egilsstaða um 265 km. Af þessu má sjá að vegalengdin milli Reykjavíkur og Egilsstaða er allnokkur og sýndi það sig berlega að verulegt óhagræði var að því þegar gaus í Eyjafjallajökli að Alexandersflugvöllur var eini flugvöllurinn sem nýttist og mikilvægi hans sannaðist að sama skapi. Milli Sauðárkróks og Akureyrar er vegalengdin aðeins um 120 km, sem tekur einungis rúma 1½ klst. að aka. Milli Sauðárkróks og Reykjavíkur eru í kringum 295 km sem er rúmlega þriggja klst. akstur. Íbúar höfuðborgarsvæðisins og Suðurnesja búa við það að í næsta nágrenni eru virk eldfjallasvæði eins og Bláfjöll og Krýsuvík. Land er að rísa í Krýsuvík og jarðskjálftar tíðir á þeim slóðum sem kallar enn og aftur á vangaveltur um stöðu samgangna til og frá höfuðborgarsvæðinu sem og til og frá landinu. Það kann því að vera mikilvægur öryggisþáttur fyrir landsmenn og gesti landsins að öryggi þeirra til samgangna sé tryggt enn frekar. Augljóst er að töluverðu munar á vegalengdum og ferðatíma á milli Egilsstaða og Reykjavíkur annars vegar og Sauðárkróks og Reykjavíkur hins vegar. Akureyrarflugvöllur er mikilvægur fyrir allt Norðurland, ekki síst vegna aukins farþegaflugs innan lands og til útlanda, og Egilsstaðaflugvöllur er að sama skapi mikilvægur fyrir Austurland. Þá gegnir flugvöllurinn á Akureyri lykilhlutverki til sjúkraflugs. Alexandersflugvöllur er vel staðsettur þar sem aðflug er gott, fjörðurinn víður og lítið um hindranir. Flugvöllurinn vísar í norður/suður, sem eru einnig ríkjandi vindáttir á þeim slóðum, og þá er staðsetning vallarins hagstæð með tilliti til snjóa. Í gögnum frá Vegagerðinni kemur fram að þjóðvegurinn frá Sauðárkróki til Reykjavíkur hefur aðeins verið lokaður í 0,7 daga á ári frá árinu 2011 en á sama tíma hefur þjóðvegurinn frá Egilsstöðum til Reykjavíkur lokast í 2,5 daga á ári á syðri leiðinni en 9,7 á norðurleiðinni. Einnig er vakin athygli á því að frá Sauðárkróki til Reykjavíkur og til Akureyrar sem og til Egilsstaða eru fleiri en ein leið og því er möguleiki á varaleið ef þjóðvegur 1 lokast. Því er ljóst að staðsetning vallarins er góð sé litið til færðar og samgangna á landi. Flutningsmenn telja einsýnt að verulegur ávinningur gæti verið að því að byggja Alexandersflugvöll upp sem varaflugvöll fyrir Reykjavík og Keflavík. Þá er augljóst að slíkur flugvöllur mun þjóna Akureyri og Egilsstöðum vel sem varaflugvöllur og tryggja og treysta þá mikilvægu starfsemi sem er rekin í sambandi við ferðaþjónustu og flug almennt. Í ljósi þessa er því beint til ráðherra að ráðast í nauðsynlega undirbúningsvinnu og rannsóknir til að hægt sé að hrinda þessum hugmyndum í framkvæmd og er lagt til að ráðherra láti kanna kosti þess að gera Alexandersflugvöll á Sauðárkróki að varaflugvelli fyrir Keflavíkurflugvöll, Reykjavíkurflugvöll, Akureyrarflugvöll og Egilsstaðaflugvöll. Ráðherra kynni niðurstöður þeirrar könnunar eigi síðar en í janúar 2019. Eftir þessa umræðu mæli ég með að þessu máli verði vísað til umhverfis- og samgöngunefndar.
Herra forseti. Mér þykir þessi tillaga nokkuð áhugaverð og ég ætla að fara svolítið yfir ýmsa þætti í ræðu minni hér á eftir. En mig langar til að fá aðeins dýpri skilning á tillögunni sjálfri hjá hv. þingmanni, sér í lagi varðandi það hvaða aðrir möguleikar hafi verið skoðaðir af flutningsmönnum þegar þeir voru að semja tillöguna og hvernig þetta var borið saman miðað við áhættumat. Það væri áhugavert að vita hvort þetta var fyrst og fremst skoðað í samhengi við þjóðhagslega hagkvæmni eða hvort flugöryggisþættir hafi verið skoðaðir eitthvað grundigt. Það er mikið af vandamálum varðandi flugöryggi á Íslandi, bara núverandi uppsetningu, vegna þess hreinlega hversu mikið álag er af flugvélum sem fljúga yfir Atlantshafið. Kannski er aðaláhættan í flugi frá Bandaríkjunum og Norður-Ameríku en kannski á hún líka eftir að aukast með tilkomu Indlandsflugs. Það þarf stórvægilegt átak í flugöryggismálum almennt. En mér finnst þessi tillaga koma úr svolítið undarlegri átt og mig langar til að skilja betur forsendurnar sem voru lagðar tillögunni til grundvallar.
Hæstv. forseti. Ég þakka hv. þm. Smára McCarthy fyrir þetta andsvar. Úr hvaða átt kemur tillagan? Hún kemur frá þingmönnum Miðflokksins. Alexandersflugvöllur er þannig staðsettur, og það kom fram í greinargerðinni, að hann er mjög hentugur veðurfarslega til lendingar og flugtaks. Þar eru ríkjandi áttir eins og flugbrautin liggur. Með þessari tillögu, að bæta honum við sem varaflugvelli, er verið að þétta öryggisnet flugsamgangna. Það er stutta svarið eins og ég skil spurningu þingmannsins. Það koma fleiri flugvellir til greina, ég veit ekki hvað ég á að segja meira um það. Þessi flugvöllur þótti okkur mjög hentugur til að fara í þessa vinnu og staðsetning hans. Þannig liggur í þessari þingsályktunartillögu.
Herra forseti. Já, þetta er kannski óþarflega flókið orðalag á spurningunni hjá mér. Það sem ég er að horfa í er að nú er komin tillaga að samgönguáætlun þar sem allir flugvellir landsins, nema tveir, þ.e. Sauðárkrókur og Þingeyri, eru sagðir vera hluti af grunnneti samgangna. Þetta þykir mér slæmt en þetta er vandamál sem er hægt að skilja út frá nokkrum þáttum. Flugbrautin á Alexandersflugvelli er t.d. eingöngu úr tjörubundinni krús sem kallað er, þetta er í raun bara bundið slitlag, nokkurs konar, og væri malbikaður völlur mun heppilegri. Þetta er mjög löng braut, sem er gott og mjög heppilegt. En aftur á móti er flugvallarstæðið, flughlaðið, afskaplega lítið. Ef við værum að tala um kannski 50 flugvélar að koma inn frá Ameríku að morgni, þegar gýs einhvers staðar þannig að Keflavíkurflugvöllur lokast og óveður á Akureyri og svoleiðis, þá þarf einhvers staðar að koma þeim 50 flugvélum fyrir á jörðinni. Það er svo sem pláss þarna en ég velti fyrir mér hvort ekki séu til einhverjar ódýrari aðferðir til að byggja upp þetta flugöryggi en að fara þessa tilteknu leið. Nú er ég alls ekki á móti því að við byggjum upp Alexandersflugvöll og í raun myndi ég vilja fá bæði þann flugvöll og flugvöllinn á Þingeyri inn á samgönguáætlun, sem og aðra lendingarstaði landsins sem hafa ekkert formlegt hlutverk. En þegar við erum að horfa á þennan tiltekna flugöryggisþátt eru kannski til ódýrari og einfaldari leiðir að því að ná þessu markmiði, þó svo að auðvitað ætti uppbygging á þessum flugvelli að fá að eiga sér stað.
Hæstv. forseti. Það er rétt að þetta er gríðarlega kostnaðarsamt en ekki er búið að gera neina kostnaðaráætlun. Kannski eru til ódýrari leiðir, eins og þingmaðurinn kemur inn á, en það er bara búið að sanna sig að þessi staður er mjög hentugur til flugtaks og lendingar. Þingmaðurinn minntist á samgönguáætlun. Þessi tillaga var samin áður en nýjasta samgönguáætlunin kom fram, svo að það sé bara sagt. Ég segi enn og aftur að þetta er sett fram til þess að þétta öryggisnet, til þess að geta lent þeim flugvélum sem geta ekki lent annars staðar, sem eru í millilandaflugi. Talandi um 50 flugvélar þá sé ég það kannski ekki gerast á þessum flugvelli, alla vega ekki eins og hann er í dag. Ég held að fara verði í þá vinnu, ef þessi tillaga nær fram að ganga, sem ég vona svo sannarlega að hún geri.