user
ප්‍රාග් ඓතිහාසික හා  පුරාණ ඊජිප්තුව  ගැන කෙටි විස්තරයක් කරන්න.


assistant
නයිල් ටෙරස් දිගේ සහ කාන්තාර ක්ෂේම භූමියේ පාෂාණ කැටයම් පිළිබඳ සාක්ෂි තිබේ. ක්‍රිස්තු පූර්ව 10 වැනි සහස්‍රයේ දී, දඩයම් කරන්නන්ගේ සහ ධීවරයන්ගේ සංස්කෘතියක් වෙනුවට ධාන්‍ය ඇඹරුම් සංස්කෘතියක් ආදේශ විය. ක්‍රි.පූ. 8000 දී පමණ දේශගුණික විපර්යාස හෝ අධික ලෙස තෘණ බිම් විනාශ වීම ඊජිප්තුවේ එඬේර ඉඩම් වියලීමට පටන් ගත් අතර එය සහරා කාන්තාරය සාදයි. මුල් ගෝත්‍රික ජනයා නයිල් ගඟට සංක්‍රමණය වූ අතර එහිදී ඔවුන් පදිංචි වූ කෘෂිකාර්මික ආර්ථිකයක් සහ වඩාත් මධ්‍යගත සමාජයක් වර්ධනය කළහ.

ක්‍රිස්තු පූර්ව 6000 පමණ වන විට නවශිලා යුගයේ සංස්කෘතියක් නයිල් නිම්නයේ මුල් බැස ගත්තේය. නව ශිලා යුගයේදී, ඉහළ සහ පහළ ඊජිප්තුවේ පූර්ව රාජවංශික සංස්කෘතීන් කිහිපයක් ස්වාධීනව වර්ධනය විය. බඩරියානු සංස්කෘතිය සහ අනුප්‍රාප්තික නකාඩා මාලාව සාමාන්‍යයෙන් සැලකෙන්නේ රාජවංශික ඊජිප්තුවේ පූර්වගාමීන් වශයෙනි. පැරණිතම පහළ ඊජිප්තු අඩවිය වන මෙරිම්ඩා, බඩාරියන් යුගයට වසර හත්සියයකට පමණ පෙර සිට ඇත. සමකාලීන පහළ ඊජිප්තු ප්‍රජාවන් ඔවුන්ගේ දකුණු සගයන් සමඟ වසර දෙදහසකට වැඩි කාලයක් සහජීවනයෙන් සිටි අතර, සංස්කෘතිකමය වශයෙන් වෙනස් වූ නමුත් වෙළඳාම හරහා නිරන්තර සම්බන්ධතා පවත්වා ගෙන ගියහ. ඊජිප්තු හයිරොග්ලිෆික් ශිලා ලේඛන පිළිබඳ පැරණිතම සාක්ෂි දක්නට ලැබුණේ පූර්ව රාජවංශ යුගයේ නකාඩා III මැටි බඳුන් මත වන අතර එය ක්‍රිස්තු පූර්ව 3200 පමණ වේ.


ගීසා නෙක්‍රොපොලිස් යනු පුරාණ ආශ්චර්යයන්ගෙන් පැරණිතම වන අතර තවමත් පවතින එකම එකකි.
එක්සත් රාජධානියක් ක්‍රි.පූ. 3150 මෙනෙස් රජු විසින් ආරම්භ කරන ලද අතර, එය ඊළඟ සහස්‍ර තුන සඳහා ඊජිප්තුව පාලනය කළ රාජ වංශ මාලාවකට මග පෙන්වීය. ඊජිප්තු සංස්කෘතිය මෙම දිගු කාලය තුළ සමෘද්ධිමත් වූ අතර එහි ආගම, කලාව, භාෂාව සහ සිරිත් විරිත් තුළ කැපී පෙනෙන ලෙස ඊජිප්තුව පැවතුනි. එක්සත් ඊජිප්තුවේ පළමු පාලක රාජවංශ දෙක පැරණි රාජධානි යුගය සඳහා වේදිකාව සකසන ලදී - ක්‍රි.පූ. 2700-2200, බොහෝ පිරමීඩ ගොඩනගා ඇත, විශේෂයෙන් ඩිජෝසර් හි තුන්වන රාජවංශ පිරමීඩය සහ හතරවන රාජවංශයේ ගීසා පිරමීඩය.

පළමු අතරමැදි කාලය වසර 150 ක පමණ දේශපාලන පෙරළියක් ඇති කළේය. කෙසේ වෙතත්, ප්‍රබල නයිල් ගංවතුර සහ රජය ස්ථාවර කිරීම, මධ්‍යම රාජධානියේ- ක්‍රි.පූ. 2040 III වන අමනෙම්හාට්ගේ පාලන සමයේදී උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා වෙමින් රට සඳහා නව සමෘද්ධියක් ගෙන ආවේය. අසමගියේ දෙවන කාල පරිච්ඡේදය ඊජිප්තුවේ පළමු විදේශීය පාලක රාජවංශය, එනම් සෙමිටික් හයික්සෝස්ගේ පැමිණීම ප්‍රකාශ කළේය. හයික්සෝස් ආක්‍රමණිකයන් ක්‍රි.පූ. 1650 දී පමණ පහළ ඊජිප්තුවේ බොහෝ ප්‍රදේශ අත්පත් කරගත් අතර අවාරිස් හි නව අගනුවරක් ආරම්භ කළහ. දහඅටවන රාජවංශය ආරම්භ කර අගනුවර මෙම්ෆිස් සිට තීබ්ස් වෙත ගෙන ගිය I අහ්මෝස් විසින් නායකත්වය දුන් ඉහළ ඊජිප්තු හමුදාවක් විසින් ඔවුන් පලවා හරින ලදී.

නව රාජධානිය ක්‍රි.පූ. 1550-1070 දහඅටවන රාජවංශය සමඟ ආරම්භ වූ අතර, ඊජිප්තුවේ ජාත්‍යන්තර බලයක් ලෙස නැගීම සනිටුහන් කරමින්, එහි විශාලතම ව්‍යාප්තිය අතරතුර නුබියාවේ ටොම්බෝස් දක්වා දකුණින් පිහිටි අධිරාජ්‍යයක් දක්වා ව්‍යාප්ත වූ අතර නැගෙනහිරින් ලෙවන්ට්හි කොටස්ද ඇතුළත් විය. මෙම කාල සීමාව හට්ෂෙප්සුට්, තුත්මෝස් III, අක්නාටන් සහ ඔහුගේ බිරිඳ නෙෆර්ටිටි, ටූටන්කාමුන් සහ රැම්සෙස් II ඇතුළු වඩාත් ප්‍රසිද්ධ පාරාවෝවරුන් කිහිප දෙනෙකු සඳහා සටහන් වේ. ඒක දේවවාදයේ පළමු ඓතිහාසිකව සහතික කළ ප්‍රකාශනය පැමිණියේ මෙම කාල පරිච්ඡේදයේදී ඇටෙනිස්වාදය ලෙසිනි. වෙනත් ජාතීන් සමඟ නිරන්තර සම්බන්ධතා නව රාජධානියට නව අදහස් ගෙන ආවේය. පසුව ලිබියානුවන්, නූබියානුවන් සහ ඇසිරියානුවන් විසින් රට ආක්‍රමණය කර යටත් කර ගත් නමුත් ස්වදේශික ඊජිප්තුවරුන් අවසානයේ ඔවුන්ව පලවා හැර ඔවුන්ගේ රටේ පාලනය නැවත ලබා ගත්හ.


ඇනිගේ මළවුන්ගේ පොතෙන් හදවතේ බර කිරා බැලීම
ක්‍රි.පූ. 525 දී, කැම්බිසස් II විසින් නායකත්වය දුන් අචමෙනිඩ් අධිරාජ්‍යය, ඔවුන්ගේ ඊජිප්තුව යටත් කර ගැනීම ආරම්භ කළ අතර, අවසානයේදී පෙලූසියම් සටනේදී ප්සම්තික් III වන පාරාවෝ අල්ලා ගන්නා ලදී. කැම්බිසස් II පසුව පාරාවෝ යන නිල නාමය ලබා ගත් නමුත්, ඊජිප්තුව පාලනය කළේ පර්සියාවේ (නූතන ඉරානය) ඔහුගේ නිවසේ සිට ඊජිප්තුව පාලනය කරමිනි. 525 සිට 402 දක්වා ඊජිප්තුවේ මුළු විසිහත්වන රාජවංශය, පෙටුබස්ටිස් III සඳහා හැර, අචමෙනිඩ් අධිරාජ්‍යයන් සියල්ලන්ටම පාරාවෝ යන පදවි ප්‍රදානය කරන ලද සම්පූර්ණයෙන්ම අචමෙනිඩ්-පාලක කාල පරිච්ඡේදයකි. අචමෙනිඩ් ට එරෙහිව තාවකාලිකව සාර්ථක කැරලි කිහිපයක් ක්‍රි.පූ. පස්වන සියවස සනිටුහන් කළ නමුත්, අචමෙනිඩ් ස්ථිරවම පෙරලා දැමීමට ඊජිප්තුවට නොහැකි විය.

තිස්වන රාජවංශය යනු පාරාවෝ යුගයේ අවසන් ස්වදේශික පාලක රාජවංශයයි. ක්‍රි.පූ. 343 දී අවසන් ස්වදේශික පාරාවෝ වූ II නෙක්ටනෙබෝ රජු සටනින් පරාජයට පත් වීමෙන් පසු එය නැවතත් අචමෙනිඩ්ස් අතට පත් විය. කෙසේ වෙතත්, ඊජිප්තුවේ මෙම තිස්එක් රාජවංශය දිගු කලක් පැවතුනේ නැත, මන්දයත් දශක කිහිපයකට පසු මහා ඇලෙක්සැන්ඩර් විසින් අචමෙනිඩ්ස් බලයෙන් පහ කරන ලදී. ඇලෙක්සැන්ඩර්ගේ මැසිඩෝනියානු ග්‍රීක ජෙනරාල් ටොලමි I සෝටර් විසින් ටොලමික් රාජවංශය ආරම්භ කරන ලදී.