user
Casharkii  8-aad  Haaman?


assistant
Casharka  8-aad 

Magacan Haamaan-ka Fircoon, waxaa mucjiso ka dhigay in aanan lagu arag kitaab ka horeeyey kitaabka quraanka ah. Mana jirin nin mu’arikh ah oo sheekadiisa wax ka qorey. Maadaama kitaabka quraanka ah lagu xusey, ayaa Dr. Maurice Bucaille muddo 30 sano ah uu  baadi-goob ugu jiray in uu soo xaqiijiyo magacan uu quraanku sheegey. Isagu wuxuu rumeysnaa, sida qof-walba oo muslin ah uu rumeysan yahay xaqiiqada aayadaha quraanka ah. Wuxuu doonayay in uu beeniyo inkiraadda culimada islaam-baradyada reer galbeedka. 

Taariikh-yahannadu waxay weriyaan, ku-hadalka afka Hiirogliifka cimrigeedu in uu soo gaarey xilligii ay masiixiyaddu soo if-bxdey. Kadib si qunyar socod ah ayay u baaba’dey. Sidaa srteed, xilligii uu islaamku soo if-baxay ma jirin dad ku hadlayay afkan iyo dad garanayay dhigaalkeedii. 

Ereyo la qoro oo dhigaalka afkaas laga hayo waxaa ugu danbeeyey sanadkii 394 cd. Waa xilli saddex boqol oo sano ka horeeyey dhalashadii suubanihii Maxamed ahaa (sh.n.d.a.). Muddadaas saddexda qarni ah, ma jiro raad laga hayo afka iyo dhigaalka Hiirogliifka. Lixda jeer ee Haamaan lagu xusey aayadaha quraanka ah, dhamaan magacaas wuxuu ku lammaanan yahay magaca Fircoon. Arintaasi waxay markhaati ka tahay in uu ahaa shakhsiyad ka ag-dhow ninkaas keli-taliyaha ahaa ee lacnadda eebbe ku dhacday. 

Isagu wuxuu Fircoon la wadaagey awoodda dowladnimo iyo talada lagu hagayay siyaasadda. Bal, Haamaan intaas waa uu ka awood badnaa oo wuxuu ahaa nin la maamula ciidamada. Waxaa arintaas si caddaan ah u xusaya laba aayadood oo kamid ah lixdan aayad oo lagu xusey magaca Haamaan. Waxaa kamid ah labada aayadood, ayadda 6-aad suuradda Al-Qasas., taas oo iyana oraneysa sidan: 

(وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا مِنْهُم مَّا كَانُوا يَحْذَرُونَ) 
Haddii aanu kala qaadno xarfah qaybta danbe ee aayadda waxaa inoo soo baxaya sidan: 
Waxaanu tusiney Fircoon (وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ) oo ah ninka xilka ugu sareeya ka hayay bulshada. Iyo Haamaan (وَهَامَانَ) oo isagana matalayay odeyga golihii fulinta, sidaasna uu ku yahay ninka labaad ee ugu awoodda badan xilka. Iyo askartooda (وَجُنُودَهُمَا) iyaga oo aanan la magac-dhabin midkoodna waayo wax qiima ah oo ay nolosha ku leeyihiin ma jirto, waa askar mooryaan ah oo loo heysto in dadka dan-yarta ah lagu dulmiyo. 

(مِنْهُمْ) qaybo kamid ah reerihii awoodda dowladda lagu  hayb-soocay ee dhibbanayaasha ku ahaa xukunka Fircoon. Ninkaas keli-taliyaha ah iyo midkaas odeyga ka ahaa golihiisa fulina iyo kooxaha kale oo ay ayaaddu sheegtey, dhamaantood waxau indhaha saareen (مَا كَانُوا يَحْذَرُونَ) wixii digniino ahaa oo horey loo gaarsiiyay. 

Sidaas ayay aayaddu u qeexdey in Haamaan uu ahaa hawl-wadeenka ugu sareeyey canaasirtii xubnaha ka ahaa dowladdii Fircoonka nacladdu raacdey. Waxaa intaas u weheliyay hawsha uu Haamaan la gaarka ahaa oo aayaddu ay xustey. Waxay ahayd in uu masuul ka ahaa mashaariicda dhagxanta iyo naqshadaha dhismaha.  Arintaasina aayadaha xusey waxaa kamid ah aayadda 36-aad, suuradda Al-Qaafir: 

(وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَٰهَٰمَٰنُ ٱبْنِ لِى صَرْحًا لَّعَلِّىٓ أَبْلُغُ ٱلْأَسْبَٰبَ) 
Sheekadan waxay inuu muujineysaa, diimaha samaawiga ah (Yuhuudiyadda, Masiixiyadda iyo Islaamka) in ayan ahayn kuwo ku salaysan dhacdooyin khuraafaad ah oo ay kutubtooda gudbinayaan. Xididdada asaasiga ah ee dhacdooyinka taariikheed taariikhda Haamaan iyo Fircoon waxay ku dhex jiraan dhacdooyinka diimeed ee calaamadeeyay badbaadada shacabkii Yuhuudda ee ku dhaqnaa degaanka Masar. Maalmahan danbe, aqoonta taariikhdooda ayaa si weyn uga faa’iidey xogta cusub ee laga helay culuumta kala duwan ee Masaari-baradka (Egiptology). 

Haddaba, qaar ka mid ah qoraallada Hiirogliifka, cilmi-baaristii walxaha haraagdiga ah ee dhowaan la qabtay, iyo baaritaanno caafimaad oo dhowaan lagu sameeyay jirka meydadka xubnaha qoysaskii iyo raggii xilalka u hayay dowladihii reer Fircoon waxay fureen doodo cusub ee aqooneed. 

Maanta, waxaa si sax ah oo aanan muran la gelin karin loo ogaan karaa taariikhda dhabta ah ee Muuse iyo dadkiisii. Iyagu waxay ka soo farcameen Cibraaniyiintii ugu horreysay ee u soo qaxay degaanka Masar iyaga oo ka yimid dhulka Falastiin, afar qarni horteed. Dabadeed markii ay muddo halkaas ku dhaqnaayeen, goortii uu maamulkii caa’iladda Fircoon ay kala kulmeen nolol gumeysi, cadaadiyeen, waxay dib ugu soo laabteen dalkii ballanqaadka, oo ah dhulkoodii awoowayaashood. Xilligu wuxuu ahaa rubucii ugu dambeeyay qarnigii 13-aad ch. Waa xilligii uu Masar ka talinayay boqorkii reer Fircoon ee la oran jiray Menebtaax. Quraankuna waxyaabaha uu la gaarka noqdey oo uu labada kitaab ee kale kaga duwan yahay, waxaa kamid ah in uu u saxo ninka uu ahaa Haamaan-ka Fircoon. Aayadaha quraankuna waxay mae-walba adkaynayaan xaqiiqooyinka taariikheed ee leh cibrad-qaadashada. 

(وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا ۚ وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ) 

aayadda 93-aad, suuradda Al-Namal