user
MUUSIGA KULUL.

Dr. Waliid Fatixi
JIRAALKAY 1
Turjume Khaalid Ciise X. Nuur


assistant
Dhammaan gaybaha jidhka aadamuhu uu ka kooban yahay, ce isugu jira unugyo, xiiddo, halbowlayaal., habdhisyo iwm, waxa ay ku shaqeeyaan habraac goonni ah, mar kasta oo habraacaasi uu u dhaw yahay fidrada iyo abuurta aadamaha ee dabiciga ah, waxa uu jidhku nogdaa mid isu miisaaman oo si sax ah u wada shaqeeya, waxa uuna saameyn togan oo toos ah ku yeeshaa caafimaadka qofka, jidh ahaan, naf ahaan iyo caqli ahaanba.

Habraacyada jidhka aadamuhu ku hawlgalo waxa ay door weyn ka qaataan qaabka uu u shaqaynayo caqliga aadamuhu. Waxa ay saamaynta ugu weyn ku yeeshaan habka qaabilidda iyo dhaqangelinta farrimaha dibedda kaga imanaya jidhka iyo garaadka ee balaayiinta dhanbaal ah, isaga oo habdhiska dareenwadka u sii maraya. Sidaas awgced, habraaca hadba aynnu la kulmaynaa waxa uu awoodaa in uu wax ka beddelo muuqaalkii uu maankeennu arrinkaas ka haystay, waxaasi sida uu doonaba dareenwadyadeenna ha ku soo gaadho'e.

Haddaba, marka uu qofku dhaado habdhac jabaqeed aan la jaanqaadayn habraaca dabiiciga ah ee jidhkiisa (habraaca dhalanka ah ee uu Ilaahay ku abuuray aadamaha, si uu ula jaanqaado fidradisa dhalanka ah iyo abuurtiisa muuqaal ahaaneedba), ha noqdaan codad uu qofku iskii u dhegaysanayo ama mid lagu qasbayo'e, waxa ay cadaadis, daal iyo tamar lumin badan ku keenaan jidhkiisa, ka dibna saamaynta xun ce ay ku yeeshaan codadkaasi ayaa ka soo muuqata qofka.

Cilmibaadhisyo dheeraad ah oo lagu sameeyay saamaynta taban ee ka dhalata codadka aan waafaqsanayn habraacyada dabiiciga ah ee jidhka waxaa lagu ogaaday, in isbeddel taban iyo hoosudhac weyni ay ku timaaddo shaqadi dabiüciga ahayd ee jidhka. Sidoo kale; waxa dhacda ayay yidhaahdeen, in qofku uu qaladaad badan sameeyo marka uu shaqaynayo, isla markaana waxaa ku adkaata in uu go'aan qaato.

Haddii codadka qofka dibedda kaga imanayaa ay aad u dheer yihiin sida heesaha leh muusiga kulul oo kale, khatarta iyo halistu way ka sii badataa inti hore. Waxa uu sheegay buuni (khabiir) ku takhasusay Kasmanafeedda (Cilminafsiga) oo la yidhaahdo Bart Pillings, in dhegaysashada la dhegaysto muusiga kulul muddo badani, ay keeni karto xaalado xun oo ugu danbaynta sababi kara dhimasho!

Buuni kale oo la yidhaahdo Bart Faiyben ayaa isaguna xusay, in marka uu xanuun dibedda kaga yimaaddo jidhka ay maskaxdu soo deyso dheecaan (hormone) xanuun-baabi'ye ah oo u shaqeeya sida suuxisada oo kale. Dheecaankaas waxa lagu magacaabaa Endorvin, dheecaankani, waa ka sababa qofku marka uu xanuun caadi ahi ku dhaco ee uu bogsado uu u dareemo dareen raaxo iyo xasiloonni ah, dareenkaas oo u soo yara eg dareenka uu dareemo qofka maandooriyayaasha (daroogooyinka) isticmaalaa.

Haddaba maxaa ku dhaca qofku marka uu dhegaysanayo heesaha muusiga kulul?
 Waxa dhacda qofku marka uu dhegaysanayo heesaha muusigaas leh, in codadkaasi ay toos u dhexgalaan jidhka qofk, xubin xubin iyo unug unugna ay u dhexjibaaxaan, ka dibna maskaxdii loo diro farriin ah, in jdhkii uu ku jiro xaalad dagaal oo dibedda laga soo weeraray! Maskaxdu isla markaaba waxa ay soo deysaa dheecaannada dagaallanka ama firdhadka, waxaa markaas kor u kaca heerka cadaadiska dhiigga ee qofka, heerka garaaca wadnaha iyo Cholesterol-ka. Heesaha muusiga kululi waxa ay si toos ah u abbaaraan unug kasta oo ka mid ah jidhka aadamaha, jidhkuna waxa uu ula dhaqmaa sida xanuunka oo kale, oo waxa uu soo daayaa dheecaan xanuun-baabi'iye ah oo lagu magacaabo Endorvin, isla markaana u shaqeeya sida daroogada oo kale, kaas oo keena raynrayn iyo farxad mala'awaal (khayaali) ah oo uu qofku moodo in uu jidhkiisu ku istareexayo. Tanina waa sababta dhallinyrada jeclaysiisa in ay dhegaystaan heesahaas, iyaga oo moodaya in ay farxad ka helayaan.

Haddii aad raacdo dadka la qabsaday dhegaysiga heesaha, waxa aad arkaysaa cabbaar marka ay heestii idiin baxdo ee aad dhegaysataan iyaga oo ku odhanaya i noo dallac heesta, sababta ay sidaaşi ku dhacdaana, waa xaddigi dheecaankaas uu jidhku soo deynayay ee farxadda khayaaliga ah u samaynayay oo uu jidhku la qabsaday, oo farxaddi khayaaliga ahayd ayaa ku yaraanaysa, markaas waxa uu doonayaa in heesta la dallaco, si xaddi intii hore ka badan oo dhecaankii ah loo soo daayo, si farxad khayaali ah oo ku filan uu u dareemo.

Dhegaysiga heesaha muusiga kulul lihi waxa uu keenaa maqalka o0 daciifa iyo dhego la'aan. Waxa uu dhaawacaa unugyada varyar ee dhegta ku jira. kuwaas oo shaqadoodu ay tahay in ay jabaqda u beddelaan wax la fahmi karo, ka dibna ay u diraan maskaxda. Haddii unugyadaasi ay dhaawacmaan hal mar, ma jirto cid iyo si loo daaweyn karo midina!

Daraasad ay sameeyeen aqoonyahanno Jarmal iyo Japan u kala dhashay, oo lagu baadhayay heerka xasuusta ee dadka hecsaha dhegaysta ayaa lagu sheegay, in dadka dhegaysta heesaha ay lunto xasuustooda inta u dhexaysa 15-60%, taas oo ka dhigan in ay yihiin dadka ugu qalbiga madaw.

Daraasad kale oo lagu sameeyay 600 o0 qof oo aan heesaha muusiga leh dhagaysan, da'dooduna ay u dhexayso 16 - 28 jir ayaa lagu caddeeyay, in 49% ay xasuus yaraani haleeshay.

Digtoor ku takhasusay caqliga basharka oo la yidhaahdo Robert Sabowski ayaa sharraxay qaabka uu u dhaco qalbi madoobaadkaas keenaya xusuus limin badan, waxa uuna sheegay in marka la dhegaysto, weliba si joogto ah loo dhagaysto heesaha muusiga leh, in dheecaannada werwerka sida adrenaline iyo cortisone ay ku jiheeyaan sonkorta iyo dhigga muruqyada, si loogu diyaar garoobo in dagaal isdifaacis ah uu jidhku galo, taas o0 maskaxda ku yaraysa sonkortii ay heli lahayd ce ay ku shaqayn lahayd, sidaas daraadeed waxaa tamar weyda qayb maskaxda ka mid ah oo la yidhaahdo Hippocampus, oo ah qaybta maskaxda u qaabilsan xasuus-kaydinta. Marka ay tamar yaraani soo foodsaarto qaybtan, waxa ay lumisaa xasuusihii ay haysay ee ku kaydsanaa.

Dheecaannadaasi waa kuwo si walba u wanaagsan marka xilliga loo baahan yahay la joogo, oo waxa ay dhiigga ku jiheeyaan waaxaha dagaallamaya, oksijiintana dhankaas ayayu jiheeyaan si uu qofku u xoogaysto oo uu wax isaga dhiciyo, waxana ay dhigga aad ugu kordhiyaan Cholesterol-ka, si haddii uu qofku dhaawacmo aanu u dhigbixin ee markiba uu dhiiggisu u xinjiraysto. Se dheecaannadaas iyada oo aan dagaal la gelaynin haddii jidhka lagu soo daayo halistooda ayay leeyihin!

Waxyeellada ay dhammaanba unugyada jidhkaaga u geysanayaan heesahaas muusiga kululi waxa ay u dhigantaa, sidii in bambo agtaada lagu qarxiyay oo kale. Waxa uu jidhku markaa u qaabilayaa xanuun ahaan, markaasuu soo deynayaa dheecaannada dejinta iyo xanuun-baabi'inta, xoogaa raaxo iyo dareen wanaagsan ahna nafta way galinayaan. Sidaas ayay jidhka ugu bilaabmaysaa in uu mareegta la-qabsiga galo oo uu joogteeyo. Qodobkan waxa qalinka ku duugay Dr. William Glaser, dhiganihisa "Positive addicion", waana sababta ay barbaartu muusigaas kulul u qabatimaan, waqtiga aadka u badanna ay u dhegaystaan, marba marka ka danbeeyana ay codka kor ugu qaadaan, heer aadu malayso ka heesta qaadayaaba in uu ku ag joogo. Waa sababta ay shirkadaha soosaara muusiga ee Galbeedku marba marka ka danbaysa xoogga u saarayaan in ay soo saaraan muusigaas kulul (HI/LF), taas oo dhallinta da'doodu u dhexayso 16- 25 sano u horseedaysa in ay heesahaas joogteeyaan oo la qabatimaan.
 Mid ka mid ah waxyeellooyinka halista ah ee ay heesahaas kululi u geystaan jdhka ayaa ah, in ay burburiyaan unugyada yaryar ee dhegta ee codku isaga oo dhanbaallo koranteed ah maskaxda isu weydaariya, si codka aynnu nagaanno loogu beddelo. Waxa uu sidoo kale sababaa muusigaas kululi in uu dawan iyo deyaan had iyo jeeraale qofku iskii isaga maqlo.

Warbixin ay qoreen akaadamiyadda Ingiriska ce muusigu waxa ay caddaysay, in muusiga dheeri uu sannad kasta sababo dhimashada ilaa 75 kun oo dhallinyaro ah, o0 da'doodu u dhexayso 14 - 24 jir. Intaas waxa si dheer, in qofka nool dhagaysiga muusiga kulul aanu ka soo kabanayn unugyada ka burburay, sida hảmmuuntiisa cuntada ee hoos u dhacda, difaaca jidhkiisuna ce dicifa, hurdo goto dheerna qofkaasi aanu helaynin, murugana up muquuranayo. Waxa ka sii yaab badan in daraasadahan ugubi ay sugeen, in xataa habdhiska neefsiga uu si xun u saameeyo muusiga kululi, maadaama uu sanbabada waxyecllaynayo.

Dhanka carruurta haddi aynnu ka eegno, daraasaduhu waxa ay hoosta ka xarriigayaan, in khatarta iyo saamaynta xun ee muusigu uu ku leeyahay caqliga ilmaha yar iyo uurjüfka uurka ku jiraaba ay aad u daran tahay. Waayo; codka heesaha muusiga leh ayaa uurka ugu tegaya, saamayn xunna ku recbaya maskaxdiisa.
Sidoo kale; in muusigaas kulul muddo dheer la dhegaystaa waxa uu sababayaa, in dheecaankaas Cortisone aad loo soo daayo, taas oo dacifinaysa habdhiska difaaca jidhka.

Waxaa qodobkan qalinka ku duugay Friedrich Harms, oo ka tirsan akaademiyadda boqortooyada Ingiriska laanteeda u-qaabilsan muusiga, khabiürkani isaga oo ka faalloonaya saamaynta uu muusigaas kululi ku leeyahay caafimaadka nafsadeed, ka dib markii ay shaybaadheen 6550 qof oo dadka qabatimay ah, ayaa waxa ay ku ogaadeen in uu khalkhal halis ahi ku jiro isu miisaannaanta nafsadeed iyo garaad ahaaneedba, uuna taagdarro ku keeno habdhiska difaaca, uuna badiyo suuragalnimada xanuunnada qaybsanka shakhsiyeed (Schizophrenia), iyo qofkaasi in uu neerfo ahaan u taag yaraado, dhimashana ugu danbaynta uu ku danbeeyo. Waxa ay sidoo kale daraasaddaasi sugtay, in 2.5 milyan oo qof oo dadkaas ah ay asibeen xanuunno nafsadeed iyo kuwo caqliyeed oo kala geddisani, ayna u sababtay in ay si maalinle ah saacado door ah ugu qaadan jireen muusigaaa kulul iyo buuq kale oo aan dhaamin. Waxa uu sugayaa buunigaas Friedrich, in muusiga kulul oo miciün la bidaa uu sababayo, in maskaxda, dareennada iyo mashaacirta la maandooriyo, tirada dhibbanayaashuna ay marba marka ka danbaysa isa soo tarayso.
 
Waxa ay sidoo . kale aqoonyahannadu xidhiidh ka dhexaysiiyaan dhegaysiga muusigaas kulul, iyo in uu qofku dareemo in aanu neefsan karaynin, ama laabta cidhiüdhtoon uu ka dareemo, waxana sabab u ah hawadii oo aan si dabeeci ah sanbabada u galaynin, maadaama sanbabkii uu difaaca jidhka safka hore kaga jiro 0o jabaqda kukul ce agabkaas muusiga ka soo baxaysa weerar jidhka lagu soo qaaday u arkayo!
Dhanka nafta iyo ruuxda aadamaha, heesuhu waxa ay ku sababaan dhibaato weyn, waxana ay ka saaraan qofka in uu ka mid noqdo khalqiga Ilaahay u tasbiixsanaya ee caabudaya.

Xogtan aynnu halkan ku soo gudbinay waa in kooban oo laga ogaaday dhibaatada uu leeyahay musigu, inta aynaan ogaan ayaana ka badan baan aaminsanahay. Xaqiqadu sida ay tahay, muusigu waa xanuun iyo halis caafimaad ee ka badbaadsada nafihiina iyo cida aad jeceshihiinba.