user
निग्रही स्त्रीची अनोखी कहाणी


assistant
स्वातंत्र्य मिळत असतानाच फाळणी होऊन पाकिस्तानचा जन्म झाला. महंमद अली जिना हे त्या देशाचे पहिले गव्हर्नर जनरल. त्यांनी पहिले पंतप्रधान म्हणून लियाकत अली खान यांची नेमणूक केली. लियाकत आणि जिना यांचे कौटुंबिक संबंध होते. या संबंधांतील एक कोन होता तो जिना यांची बहीण फातिमा यांचा तर; दुसरा होता लियाकत यांच्या पत्नी बेगम राणा लियाकत. लियाकत यांच्या जीवनात बेगम राणा या सचिव, गृहिणी अशा भूमिकांतून ठाम उभ्या राहिल्याच, शिवाय सामाजिक कामातून स्वत:चे स्थान निर्माण केले होते. त्यांच्या जीवनाचा रोचक वेध राम गोपाळ सिंह वर्मा यांनी ‘द लेडी ऑफ टू नेशन्स : लाइफ अँड टाइम्स ऑफ राणा लियाकत अली खान’ या पुस्तकात घेतला आहे.

लेखकाने पूर्वाश्रमीच्या आयरिन असलेल्या राणा आणि लियाकत यांची भिन्न पार्श्वभूमी कथन केली आहे. कुमाऊ येथील ब्राह्मण कुटुंबातील तारा दत्त पंत यांनी बनारस येथे नीलकंठ शास्त्री यांच्या प्रभावाखाली ख्रिस्ती धर्म पत्करला. पंत यांचा पुत्र डॅनियल आणि पत्नी अॅनी यांच्या पोटी आयरिन यांचा जन्म झाला. आयरिनने प्रथम पाश्चात्य पद्धतीचे आणि नंतर लखनौ येथे उर्दू माध्यमातून अर्थशास्त्रात पदव्युत्तर शिक्षण घेतले. नंतर कोलकात्यात आणि दिल्लीच्या इंद्रप्रस्थ महाविद्यालयात अध्यापन केले.

लहानपणापासून सामाजिक कामाची आवड, नवाब कुटुंबात जन्मलेले लियाकत यांनी ऑक्सफर्ड येथे घेतलेले शिक्षण, गर्भश्रीमंत असूनही संपत्तीचा नसणारा मोह, संयुक्त प्रांताच्या विधिमंडळातली निवड, बिहारमध्ये पूरग्रस्तांच्या मदतीसाठी निधी जमा करताना आयरिन आणि लियाकत यांची योगायोगाने झालेली भेट, वाढत्या भेटी आणि प्रेम, पत्रव्यवहार, लियाकत यांच्याशी निकाहास कुटुंबातील विरोधामुळे आयरिनची घुसमट, मैत्रीण ख्रिस्तिनाने दिलेला विश्वास आणि अखेर आयरिन व लियाकत यांचा १९३३ मधला निकाह, त्यानंतर आयरिनने इस्लामचा केलेला स्वीकार, या सगळ्या वेगवान घडामोडींचा पट पुस्तकात मांडला आहे.

लियाकत राजकारणात असल्याने राजकीय धामधुमीची वर्णने पुस्तकात येणे अपरिहार्य होते. फाळणीकडे असणारा लियाकत यांचा कल, ब्रिटिश आणि काँग्रेस यांच्यामुळे भ्रमनिरास झालेले आणि इंग्लंडला स्थायिक झालेले जिना यांना भारतात येऊन सक्रिय होण्यास उद्युक्त करण्यात लियाकत-राणा दाम्पत्याचा पुढाकार, मुस्लिम लीगच्या सरचिटणीसपदी, अंतरिम सरकारमध्ये अर्थमंत्री म्हणून आणि पाकिस्तानच्या निर्मितीनंतर पहिले पंतप्रधान म्हणून लियाकत यांच्या कारकिर्दीचा आलेख लेखकाने तपशिलांसह उलगडला आहे. प्रत्येक वळणावर बेगम राणा यांनी पतीला दिलेली भक्कम साथ हा त्यातील लक्षणीय भाग आहे.

लेखकाने जिना आणि लियाकत यांच्या वैवाहिक जीवनाची तुलना केली आहे. दोघांचे विवाह आंतरधर्मीय होते आणि वयाने बऱ्याच लहान असणाऱ्या वधूंशी झाले होते. मात्र, जिनांशी त्यांच्या पत्नीचे नाते हे भावनिक जास्त होते; तर राणा यांचे लियाकतशी नाते बौद्धिक अधिक होते. जिना यांचा विवाह फसला तर लियाकत यांचा यशस्वी ठरला. बेगम राणा यांच्याशी विवाह करतानाच लियाकत यांनी स्वतंत्र राहणाऱ्या पहिल्या पत्नीची हेळसांड होऊ दिली नाही, याकडे लेखक लक्ष वेधतो. दोन मुलांचे संगोपन करताना गृहिणी, लियाकत यांचा पत्रव्यवहार पाहण्यासाठी टंकलेखन शिकलेली सचिव, अशी बेगम राणा यांची विविध रूपे लेखकाने टिपली आहेत.

लियाकत यांच्या हत्येनंतर त्या भारतात परततील, ही अटकळ खोटी ठरवत बुरसटलेल्या विचारांच्या विरोधात बेगम राणा लढा देत राहिल्या. महिलांसाठी लष्करी शिक्षणापासून परिचारिका प्रशिक्षणापर्यंत सुविधा देणाऱ्या संस्थांची स्थापना त्यांनी केली. त्यांच्यावर मौलवी आणि धर्मांध मुस्लिमांनी हल्ले चढविले. तरीही बेगम राणा यांनी जिद्द सोडली नाही. त्यांनी सुरू केलेल्या संस्था दुबळ्या व्हाव्यात या हेतूने त्यांची पाकिस्तान सरकारने नेदरलँड्स, इटली आणि ट्युनिशिया येथे राजदूत म्हणून केलेली नियुक्ती, तेथून परतल्यावर पुन्हा अध्यापनाचे केलेले काम, भुट्टो यांच्या पाकिस्तान पीपल्स पार्टीत सहभाग, झिया यांच्या लष्करी राजवटीला विरोध, यांतून लियाकत यांची सावली न बनता स्वतंत्र विचारांची निग्रही स्त्री म्हणून बेगम राणा यांची प्रतिमा ठसविण्यात लेखक यशस्वी ठरला आहे.