user
Astaamaha qofka hanka sare leh?
Astaanta 4aad.


assistant
Imaamu ibnu xaatim. 

Imaamka la yiraahdo Ibnu abii xaatim, ayaa waxaa la waydiiyay waxaas oo cilmi ah sidee aabbahaa uga dhaxashay ? markaas ayuu yiri :- markuu cuntada cunaayo waan soo akfariistaa oo ka yeersadaa cilmiga, markuu soconaayo waan la socdaa oo ka yeersanayaa cilmiga, markuu musqusha ku jiro codka kor ayaan u qaadayaa si uu ii maqlo oo hadhaw iiga saxo khaladka. Bal ila fiirsha wiilkan hanka ku jira iyo sida uu waqtigiisa uga faa'iidaysanaayo, ma ogola inay daqiiqad dhaafto, kuma tala gelin inuu waqtigiisa ku lumiyo madadaalo aan qiima lahayn , madadaaladiisu waa inuu wax akhrisanaayo ama  wax qoraayo.

Imaamu bukhaari.
 
Imaamu bukhaari markii da'diisu maraysay 15 sano, wuxuu xifdisanaa70 kun oo xadiis, markuu maraayay 16 sano wuxuu xifdiyay kutubtii Cabdullaahi ibnu mubaarak iyo Imaamu wakiic  ibnu jarraax, isagoo maalin fadhiya darsi uu bixinaayo imaamkii waynaa ee la oran jiray Isxaaq bin raahawayhi ayaa imaamku wuxuu yiri isagoo hadalka u jeedinaaya ardaydiisa '' haddii aad halkitaab ku ururin lahaydeen axaadiista Nabiga ee saxiixa ah '' , ereyadii imaamka ayaa waxay si toos ah ugu dhaceen dhigihii Bukhaari, markaas ayuu naftiisa ku yiri '' Maxaad u noqon wayday qofka u istaagaaya muhiimadaas wayniga badan oo aad u  noqon wayday qofka axaadiista Nabiga ee saxiixa ah halkitaab ku soo ururiya''. 

Bukhaari waa ogaa in lagarabo qofka u istaagaaya muhiimadaan inuu adduunka daafihiisa safar kuwada tago, waayo axaadistii halmeel kumawada urursana sheekhba inbuu hayaa oo yaqaan, waxaa lagarabaa inuu isku maro Makka, Madiina, Shaam, Masar, Baqdaad, Basra iyo magaalooyinka la mid ah ee culumadu fadhiyaan. 
Maadaama uu bukhaari han sare lahaa arintii wuu ubabac dhigay dhabarkuuna u tuurtay, wuxuuna ku talagalay inuu ka salgaaro, waliba waxaa sii dhiiri geliyay riya uu ku riyooday oo ahayd'' isagoo hurda ayuu wuxuu ku riyooday isagoo Nabiga  ku babinaaya  marwaxad kagana celinaaya cayayaanka iyo wax kasta oo dhibaaya'', riyadii ayuu  waydiiyay dadka fasira riyooyinka markaas ayay waxay ku fasireen in bukhaari Nabiga  ka difaacaayo oo ka celinaayo in lagu been Abuurto oo laga wariyo axaadiis uusan dhihin. 

Bukhaari isagoo jira 16 sano ayuu safarkiisii ugu horeeyay galay wuxuuna aaday magaalada barakaysan ee Makka isagoo raacay hooyadiis iyo walaalkiis ka wayn, markii ay xajka guteen bukhaari masoo noqon wuxuu ku haray Makka si uu culumada joogta cilmiga uga barto, muda kadib wuxuu soo aaday magaalada Madiina ee Nabigu  ku aasan yahay, halkaas ayuuna kitaabkiisii kowaad ku alifay oo ku qoray isagoo da'diisu marayso 18 sano, wuxuu leeyahay isagoo ka sheekaynaaya noloshiisa '' markaan kitaabka taariikhda qoraayay waxaan qoray anigoo fadhiya Nabiga  qabrigiisa iyo rawdal-shariifah inta u dhaxaysa, maadaama aanan haysan iftiin waxaan ku qori jiray dayaxa iftiinkiisa !!! , kitaabkan wuxuu bukhaari ku qoray madiina wuxuu taariikhdooda kaga sheekeeyay  in ka badan 40 kun oo qof taariikhdood, wuxuuna yiri :- Markii aan qof tarjumadiisa iyo taariikhdiisa bilaabaayo laba rakco ayaan tukadaa oo sunna ah . Waxaa is waydiin leh intee racko tukaday Imaamu bukhaari intuu kitaabkan qoraayay ? intee habeen u soo jeeday si uu dayaxa iftiinkiisa uga faa'iidaysto ? intee hurda la'aan ku dhacday ? . 

Markuu muhiimadiisa iyo dantiisii  magaalada Madiina uu ka dhamaystay wuxuu aaday magaalada Basra ee ku taal wadanka Ciraaq, markuu soo galay bukhaari magaalada  Basra wuxuu arkay inay magac wanaagiisu kasoo hormaray, wuxuu leeyahay bukhaari :- Markaan soogalay Basra ayaan waxaan u tagay imaamkii waynaa ee la oran jiray ( Imaamu Maxamed bin bashaar) markaasuu igu yiri :- Halkee u dhalatay ? markaas ayaan ku iri, magaalada bukhaara, markaas ayaa wuxuu igu yiri :- Iiga waran Abuu cabdullaahi albukhaari ? markaas ayaan aamusay goortaas ayaa asxaabtiisii ku dhaheen '' yaa Imaam waa Abuu cabdullaahi albukhaari '' !!!, markaas ayuu gacanta iqabtay oo igu yiri :- soo dhowoow wiilkii aan mudada badan  ku faani jirnayoow!!!. 

Adeegihiisii ayaa maalin waydiiyay bukhaari oo ku yiri :- ma jirtaa dawo qofku isticmaalaayo si xifdigu ugu fududaado ? markaas ayaa bukhaari ku yiri :- magaranaayo daawo uga nafac badan dhanka xifdiga laba shay oo kala ah ( hanka qofka iyo akhriska badan ). Mashaa allaah imaamu bukhaari waa inoo sheegay daawada xifdiga waxayna tahay in qofku yeesho han sare akhriskana badiyaa, labadaas shey qofkii sameeyaa meel wayn ayuu cilmiga kagaarayaa. 
 
Imaamu bukhaari oo ka sheekaynaaya sidii uu u qoray kitaabkiisa ( saxiixul bukhaari) wuxuu yiri :- 1080 kun oo qof ayaan axaadiista kasoo  qoray, qofka markaan ka qoraayo xadiiska waxaan waydiinayay magiciisa, kunyadiisa , naanaystiisa iyo sida uu xadiiskan ku soogaaray, kitaabkan axaadiista aan ku qoray waxaan kasoo xulay ilaa 600 kun oo xadiis waxaana qoraayay 16 sano. 
Markuu dhameeyay qorida kitaabka wuxuu u bandhigay culumadii waa waynayd ee markaas joogtay Sida Imaamu Axmed Bin Xanbal, Imaamu Yaxya Ibnu Maciin, Imaamu Cali Ibnul-Madiini, markuu u soo bandhigayna way u bogeen oo la dhaceen waxayna uga markhaanti kaceen in axaadiista ku qoran aytahay saxiix marka lagareebo afar axaadiis, afarta axaadiisna hadii lasii dabagalay waxaa cadaatay inay saxiix yihiin. 
Imaamu bukhaari kuma ekayn inuu qoro kitaabkiisa ee wuxuu ku daray inuu faafiyo oo ummada gaarsiiyo, waxaa la yiraahdaa waxaa ka bartay bukhaari kitaabkiisa aryday gaaraysa ilaa 90 kun oo arday oo ka kala yimi adduunka daafihiisa. 
Imaamu bukhaari hankiisu aad iyo aad ayuu u sareeyay, naftiisa wuxuu u huray inuu xifdiyo axaadiista Nabiga  isla markaasna uu ka ilaaliyo in axaadiis been ah lagu daro axaadiista saxiixa ah. 
 
Maadaama ay bukhaari u cadayd yoolka iyo hadafka uu hiigsanaayo, waxaa u suurtagashay inuu waqtigiisa sifiican uga faa'iidaysto, isagoo naftiisa ka sheekaynaaya wuxuu yiri :- waxaan xifdisanahay boqol kun oo xadiis oo saxiix ah iyo laba boqol oo kun oo aan saxiix ahayn ( daciif ah), intaas waxaa u dheerayd inuu yaqaanay qof kasta oo ku jira silsilada xadiiska, wuxuu yaqaanaa meeshuu u dhashay, meeshuu wax ku bartay, inuu run law yahay iyo in kale, inuu xifdigiisu fiican yahay iyo inuu liito. 
Bukhaari wuxuu ku tilmaamnaa inuu yahay nin hadal kiisu yaryahay, dadku waxay haystaan ee adduunyo ah aan u hanqal taagin, dadka ceebahooda aan isku mashquulin, wuxuu waqtiga ku bixin jiray sidii cilmiga xadiiska meel weyn uga gaari lahaa, wuxuu ahaa nin xalaal meerato ah. 
Bukhaari taariikhdiisa halkaan kuma tala gelin in aan ku soo koobo, laakiin waxaan ugu talagalay in aan ka qaadano qeyb ka mid ah hankiisii sare iyo siduu waqtigiisa uga faa'iidaysan jiray.