user
‘रक्त’रंजित फसवणूक


assistant
अमेरिकन न्यायालयाने २०१३मध्ये एलिझाबेथ होम्सची चौकशी करण्याचे आदेश दिले होते. या प्रकरणावरची शेवटची सुनावणी मे, २०२३ मध्ये झाली. एलिझाबेथ दोषी ठरल्याने अकरा वर्षांची सक्तमजुरीची शिक्षा झाली. तिने नेमके केले तरी काय, हे सांगणारे पुस्तक म्हणजे ‘बॅड ब्लड- सिक्रेट अँड लाइज इन सिलीकॉन व्हॅली स्टार्ट-अप’. एलिझाबेथच्या कृष्णकृत्यांचा लेखाजोखा मांडलाय तो वॉल स्ट्रीट जर्नलचे पत्रकार आणि दोनदा पुलित्झर पुरस्कार विजेते असलेले लेखक जॉन कॅरीरू यांनी.

स्टॅनफर्ड विद्यापीठात बायो-टेक्नॉलॉजीच्या दुसऱ्या वर्षात शिकणाऱ्या एलिझाबेथला अब्जाधीश होण्याच्या वेडाने इतके झपाटले की, तिला काय चूक, काय बरोबर हे समजेनासे झाले. कठोरपणे नीतिमूल्ये जोपासणाऱ्या प्रा. फिलिस गार्डनर यांनी एलिझाबेथला कितीही समजावून सांगितले, तरी सोळा-सतरा वर्षांच्या एलिझाबेथच्या डोक्यात काही केल्या प्रकाश पडत नव्हता. तिने शिक्षण अर्धवट सोडले. तिचे हे वेड या पुस्तकातील एका संवादातून अधोरेखित होते.

फिलिस गार्डनर : ‘तुला माहीत नसेल तर सांगते. इथे (अमेरिकेत) स्त्रियांनी वर्षानुवर्षे संघर्ष केला, रक्त आटवले तेव्हा कुठे महिलांसाठी शिक्षणाचे दरवाजे उघडले. आर्थिक स्वातंत्र्य मिळाले. तू चुकीच्या मार्गाने जात आहेस. तुझ्या या चुकीची किंमत कॅलिफोर्नियातील हजारो मुलींना भविष्यात चुकवावी लागेल. फार संघर्ष केल्यानंतर हे दिवस आलेत, त्यांचा असा सत्यानाश करू नकोस.’

एलिझाबेथ : ‘स्टीव्ह जॉब्ज, बिल गेट्स हे याच स्टॅनफर्ड विद्यापीठाचे नापास विद्यार्थी होते. मला माझ्या जवळच्या लोकांनी सांगितले आहे की मी त्यांच्याइतकीच हुशार आहे.’

आपले स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी अनिवासी भारतीय सनी बलवानी याच्याशी तिने सूत जुळविले. एका कंपनीची स्थापना केली. ‘थेरोनोज’ हे त्या कंपनीचे नाव. थेरपी+डायग्नोसिस याचा अपभ्रंश म्हणजे थेरोनोज. एलिझाबेथच्या डोक्यात भन्नाट कल्पना आली. वेगवेगळ्या आरोग्य चाचण्या करण्यासाठी प्रत्येक वेळी वेगवेगळ्या ठिकाणी रक्त द्यावे लागते. त्याऐवजी एटीएम कार्डसारख्या एखाद्या कार्डवर रक्ताचा एक थेंब दिला आणि ते कार्ड एखाद्या मशिनमध्ये घातल्यावर आपल्याला पाहिजे, त्या सर्व आरोग्य चाचण्या करून मिळाल्या तर? पाहायला गेले तर फार विलक्षण कल्पना होती ही. कुणाही गुंतवणूकदाराला मोहावणारी. वॉलग्रीनसारखी मातब्बर कंपनी म्हणू नका, रूपर्ट मरडॉक म्हणू नका, इतकच काय रॉकफेलरही तिच्या कंपनीत गुंतवणूक करण्याचा विचार करत होते. पण एलिझाबेथच्या कंपनीला रक्ताच्या एका थेंबातून सर्व प्रकारच्या वैद्यकीय चाचण्या करून देणारे यंत्र तयार करण्यात कधीच यश आले नाही. मग आपल्या स्वप्नाचे काय? ते गुंडाळून कसे ठेवायचे? यातून सुरू झाला आर्थिक फसवणुकींचा सपाटा.

जगातील श्रीमंताच्या यादीत आणि मातब्बरांच्या सोबत व्यासपीठ गाजवणाऱ्या एलिझाबेथच्या या फसवणुकीचा धंदा नुसता आर्थिक गंडा घालणारा नव्हता, तर अनेकांचे आयुष्य उद्ध्वस्त करणारा होता. कंपनीशी संबंधित सगळ्यांना त्यापासून धोका होता. एलिझाबेथने कंपनीतल्या कामगारांना इतकी सक्त ताकीद दिली होती की, ते कंपनीतील बाबींबाबत खासगीतही बोलत नसत. एलिझाबेथने पेटंट्स कंपनीच्या नावावर न घेता मुख्य केमिस्टच्या नावावर घेतले. त्यामुळे आपण गोत्यात येणार, हे समजताच या मुख्य केमिस्टने आत्महत्या केली. अन्न आणि प्रशासनाच्या अधिकाऱ्यांना लाच देऊन थेरोनोजने आपल्या प्रयोगशाळांचे ऑडिट कधीही होऊ दिले नाही.

तिची थेरोनोज कंपनी स्वतः तर मशिन तयार करू शकली नाहीच पण जे मशिन थेरोनोज स्वतःचे म्हणून दाखवत होती, त्यातली मुख्य प्रणाली सिमेन्सची होती. सिमेन्सलाही याची काही माहिती नव्हती. असा हा फसवणुकीचा धंदा राजरोस सुरू होता. बरे आता त्या थेरोनोजच्या मशीनने ज्या चाचण्या केल्या त्याचे रुग्णांना दिलेले रिपोर्ट तरी खरे होते का? तर तेही नाहीत. लाखो लोकांच्या आरोग्य तपासणीच्या चाचण्यांचे निदान चुकीचे झाले होते. या लाखो लोकांना कोणताही आजार नसताना विनाकारण रक्तदाब, मधुमेहाच्या गोळ्या खाल्ल्या होत्या.

एलिझाबेथच्या या सर्व भयंकर कृत्याची माहिती कॅरिरू यांना कशी मिळाली? त्यावरून एलिझाबेथ विरूद्ध खटला कसा उभा राहिला? इतक्या बलाढ्य लोकांसमोर कॅरीरू यांनी कसा संघर्ष केला, हे समजून घेण्यासाठी हे पुस्तक आवर्जून वाचावे.