user
MAGTA LAGA BIXINAYO HADDII HAWEENEY LA DILO !
XADIISYADA AAN SAXDA AHAYN (BUGTA AH) EE LOO XUJAYSTO IN DIYADA DUMARKA LAGA BIXINAYAA AY NUS KA TAHAY TAN RAGGA LAGA BIXINAYO?


assistant
MAGTA LAGA BIXINAYO HADDII HAWEENEY LA DILO !
XADIISYADA AAN SAXDA AHAYN (BUGTA AH) EE LOO XUJAYSTO IN DIYADA DUMARKA LAGA BIXINAYAA AY NUS KA TAHAY TAN RAGGA LAGA BIXINAYO?


Waxaa lama huraan ah in uu ruux walbaa maanka ku hayo in guud ahaanba Xadiisyada arintaan quseeya ee la soo weriyey lana ogaaday ilaa hadda, ay yihiin kuwa isla markiiba la xaqiijiyey in ay been abuur yihiin, ama ugu yaraan laga shakiyey saxnimadooda. Kuwaasi waxa ay gaarayaan tiro ahaan saddex. Waxaana qof kaste oo xukunka Islaamka u dhabba galay gran karaa in ay marka horeba shaki abuuri karto in saddex xadiis oo keli ah si aan toos ahayn u dejiyaan xukun sidaas u weyn ee ku taxalluqa naf aadane. Waayo waxaa la ogyahay in diintu ay leedahay ahmiyado sida jaran jarada u taxan, ayna mar walba muhimadda koowaad siiso nafta qofka. Sidaa darteed xukunkii ku saabsan naf go’day, waxa uu mar walba noqdaa mid banaan cad yaalla oo aan laba ku doodi karinin ama aysan daliishiisu baadi goob u baahnayn. Aan hadalka soo gaabinee, waxa ay saddexdaas xadiis kala yihiin sida soo socota;
1- xadiiska laga soo weriyey Mucaad bin Jabal ee ah; “Diyatul mar’ati cala nisfi diya rajul” 
2- Xadiiska laga soo weriyey Camra bin Xazam ee ay ku jirto; “ diyatul mar’at nisfu diyat rajul” 
3- Xadiiska laga soo weriyey Camra bin Shuceyb, ee ah “caql al mar’ati..” 

 XADIISKA MUCAAD BIN JABAL. 
Beyhaqi ayaa kitaabkiisa (Sunan al Kubra”, Kitaab al-diyaat, Baabu Maa jaa’a fi diyat almar’at)  ku soo weriyey: “Waxa uu inoo sheegay Xafsa bin Cabdillahi, oo ka sheegay Ibraahim bin Dhahmaan, oo ka sheegay Bakar bin Khunays, oo ka sheegay Cubaadata bin Nusaya, oo ka sheegay Ibnu Gunma, oo ka sheegay Mucaad bin Jabal in uu yiri; Nebiga (NNKHA) ayaa yiri: “Magdhawga dumarku waxa uu badh ka yahay magdhawga ragga”. Xadiiskani waa daciif, taag daran, sababaha soo socda awgood: 

Guud ahaanba ragga Xadiiska soo wariyey, marka Mucaad bin Jabal laga reebo, waa rag aan sidaa loogu kalsoonayn warkooda. Waxaa ka mid ah rag ku caan ah allifidda xadiisyada beenta ah, oo inta ay hadallo isku toos toosiyaan ku naba rag asxaabihii ka mid ah oo beri hore dhintay si ay ugu fulsadaan dano iyaga u gaar ah. 

Haddaan iminka hal hal ugu qabano tooshka, bal aan ku horayno ninka la yiraahdo; Bakra bin Khunays.     A- Bakra bin Khunays, waxa uu ahaa nin reer Kuufi ah kana sii ahaa reer Baqdaad. Waxa uuna ahaa nin ay culimadii waa weyneyd ee xilligiisii noolaa isku raaceen in uu beenta kalax kalax ugu miisi jiray, oo aan warkiisa la qaadan karin. Waxaana ka mid ah hadaladii ay culimadu ka dheheen xaalkiisa: 

Mar wax laga weydiiyey Sheekha la odhan jidhay “Ibnu Mucayn” xaalka bin Khunays waxa uu ku jawaabay “Bakra bin Khunays waxba ma ahan ee warkiisa nagala hera - naga daaya"39. Maalin kale ayaa hadana is la su’aashaas la weydiiyey. Markaa ayuu ku jawaabay hadana “ ninkaasi waa waxbayahay. Xadiiskiisuna waa daciif ama been abuur”40. Waxaa kale oo arinta bin Khunays la weydiiyey Beyhaqi. Markaa ayuu ku jawaabay; “ 

Ninkaa hadallo badan baa laga sheegayey, warkiisana waa laga shakisnaa”41 Ibnu xabbaan isna waxa uu ka yiri; “ Nimankaa reer Kuufi iyo reer Basri xadiisyo badan oo been abuur ah, oo aad qaarkood dareemi karto in loogu tala galay been abuurkooda ayaa laga soo weriyey”42. Daara qudhni oo isna arinta Khunays ka hadlaya ayaa yiri; “War waa beenlow warkiisana lama qaato”. Markaas ayuu  Ibnu Cadiya ugu sii daray; “laakiin Xadiisyada uu sheego waa la iska qoraa iyada oo lagu darayo liiska kuwa la been abuuray – bugta ah”43 Ibnu Abii Xaatim oo ka mid ahaa jiilkii ka dambeeyey ayaa isna yiri; “ Waxa aan maqlay Aabahay  oo inta la weydiiyey – runlownimada ama beenlownimada Bakra bin Khunays ku jawaabay: Ninkaasi wax la sheego ma ahan xadiiskiisuna tabar lagu rumaysto malahan”44. AlXaafid isagu waxa uu yiri; “ War ninku sidaa beenlow uma ahan ee wuu qaladaad badanyahay oo hadalada ayaa isaga dhex darsama”45. Intaa haddaan uga harno arinka Bin Khunays, bal aan hadana eegno arinka saaxiibkiisa kale ee ka soo weriyey laftigiisa. Kaasi waa Ibraahim bin Dhahmaan.