user
𝐐𝐚𝐚𝐜𝐢𝐝𝐨𝐨𝐲𝐢𝐧𝐤𝐚 𝐢𝐛𝐧𝐮 𝐤𝐡𝐚𝐥𝐝𝐮𝐮𝐧 𝐞𝐞 𝐝𝐡𝐢𝐜𝐢𝐭𝐚𝐚𝐧𝐤𝐚 𝐝𝐚𝐰𝐥𝐚𝐝𝐚𝐡𝐚 𝐢𝐲𝐨 𝐤𝐡𝐚𝐫𝐚𝐚𝐛𝐢𝐬𝐭𝐚 𝐝𝐡𝐢𝐬𝐦𝐚𝐲𝐚𝐚𝐬𝐡𝐚?


assistant
𝐐𝐚𝐚𝐜𝐢𝐝𝐨𝐨𝐲𝐢𝐧𝐤𝐚 𝐢𝐛𝐧𝐮 𝐤𝐡𝐚𝐥𝐝𝐮𝐮𝐧 𝐞𝐞 𝐝𝐡𝐢𝐜𝐢𝐭𝐚𝐚𝐧𝐤𝐚 𝐝𝐚𝐰𝐥𝐚𝐝𝐚𝐡𝐚 𝐢𝐲𝐨 𝐤𝐡𝐚𝐫𝐚𝐚𝐛𝐢𝐬𝐭𝐚 𝐝𝐡𝐢𝐬𝐦𝐚𝐲𝐚𝐚𝐬𝐡𝐚:-
.........................................
Qormaydii hore waxaan kaga hadalnay xeerarka burburka bulshooyinka, waxayna ka mid ahayd waxyaabihii aadka u qiimaha badnaa ee "ibnu khalduun" uu ka tegay, qormadaas waxaan ku sheegnay inay kala duwan yihiin kharaabista dawladaha iyo dhicitaankoodu, Waxaa laga yaabaa inay dawladdu kharaabsan tahay laakiin weli ay shaqaynayso oo aysan dhicin, Waxaana laga yaabaa in nidaamkii siyaasadeed uu dhacay laakiin ay weli dawladdii jirto iyadoo kharawsan. 

Haddaba waxaa jira Qaacidooyin biyo kama dhibcaan ah oo "ibnu khalduun" uu leeyahay, waana sadex qaacido oo shanleey ah ( micnaha mid waliba Shan  qodob ayay ka kooban tahay ).

Qodobadani waa ifafaalo iyo hordhac muujinaya inay dawladdaasi waddadii dhicitaanka qaaday, waxayna ina fahansiinayaan burburka bulshooyinka.
Sidaan horay u sheegnayba "ibnu khalduun" oo kale taariikhda laguma arag, taariikhda kumaynu arag qof la nooca ilaa laga Soo gaadhay "Al-kawaakibi ilaahay ha u naxariistee, isaguna waxaa yimi "maalik bunu nebi"  
Kuwani Marka la joogo taariikhda fekerka siyaasadeed waxay ahaayeen cajiib, waxay ka tageen tilmaamo muunad leh, waxayna dadka u caddeeyeen qaacidooyin ad-adag oo laga Soo dhuxul qaatay qur'aanka sunnada iyo tijaabooyika taariikheed ee horrayso iyo danbayso.

𝐔𝐠𝐮 𝐡𝐚𝐫𝐫𝐚𝐲𝐧 𝐪𝐚𝐚𝐜𝐢𝐝𝐚𝐝𝐚 𝐝𝐡𝐢𝐬𝐦𝐚𝐡𝐚 𝐢𝐲𝐨 𝐝𝐡𝐢𝐜𝐢𝐭𝐚𝐚𝐧𝐤𝐚 𝐞𝐞 "𝐢𝐛𝐧𝐮 𝐤𝐡𝐚𝐥𝐝𝐮𝐮𝐧" Mufakirku kolkii uu qaacidadan sharraxayay wuxuu u kala qaaday shan marxaladood oo kala ah : 

𝟏 𝐦𝐚𝐫𝐱𝐚𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐠𝐮𝐮𝐬𝐡𝐚
waana marxaladda bud-dhigista iyo bilawga dhismaha, hogaamiyayaashu marka ay marxaladdan joogaan waxay sameeyaan abuurista awood, ahaysiinta hay'ado dawli ah, waxayna sameeyaan ciidamo, Isla-markaa waxay dejiyaan wax kasta oo horseedi kara guul iyo horumar, marxaladdan marka lagu jiro inta badan hogaamiyayaashu ma raaxaystaan ee keliya dadka uun bay u faa'iideeyaan, ee iyagu faa'iido buuran kama helaan xukunka.

𝟐 𝐦𝐚𝐫𝐱𝐚𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐤𝐞𝐥𝐢𝐠𝐢𝐢 𝐭𝐚𝐥𝐢𝐬𝐤𝐚
waa marxaladda ku xigta marxaladda guusha, markan hogaanka dawladdu gaar ahaan qofka ugu sarreeya wuxuu isku arkaa inuu xukunkii gacantiisa galay sidaa awgeed wuxuu diyaariyaa qorshihii  keligii talisnimada, wuxuuna isku deyayaa inuu awoodda siyar siyar uga siibo ku xigeenadiisa Sidoo kale wuxuu u dhabba xaadhayaa ujeedkiisa. sidii ay sameeyeen dawladdii cabaasiyiintu (العباسية)  iyo uma-wiyuuntii (الأموية) oo kasii horreeyay.

𝟑 𝐦𝐚𝐫𝐱𝐚𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐟𝐮𝐫𝐬𝐚𝐝𝐝𝐚 
 marxalddan kooxda xukunka waxaa u bilaabanta faakihaysi iyo raaxaysi  aan dhamaad lahayn, waxaa fursad u noqota talada, waxayna gacanta ku dhigaan khayraadka oo dhan, Isla-markaa waxay uga faa'iidaystaan kursiga tabcashada hanti badan dhismayaal, iyo ururinta dhaqaale, Waxayna u hagar-baxaan baahiyaha qoyskooda saaxiibadood iyo inta ay isku kooxda yihiin, digtaatoorku markan wuxuu diiradda saaraa wax badsi wuuna ku faanaaba.
waana meesha ugu danbaysa keligii talisnimo.

𝟒 𝐌𝐚𝐫𝐱𝐚𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐪𝐚𝐧𝐚𝐜𝐬𝐚𝐧𝐚𝐚𝐧𝐭𝐚  
Marxaladdan dawladdu waxay ku shaqaysaa wixii ay horay u soo dhistay inta badanna marxalddan marka lagu jiro mashaariic badan oo la tabtan karo ma hirgeliso ee keliya waxay la noolaataa tagtadii iyo wixii la soo dhaafay, laakiin waxay la dagaalantaa cid kasta oo ku baaqda in wax la hagaajiyo, waxayna u aragtaa inay dadkaasi khatar ku yihiin xukunkeeda.

 𝟓 𝐦𝐚𝐫𝐚𝐱𝐚𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐛𝐚𝐚𝐭𝐮𝐥𝐢𝐬𝐭𝐚  
Sida ibnu khalduun uu aaminsanyahay marxalddan keligii talisku wuxuu bilaabaa boobista iyo baatulista hantida dad waynaha, Isla-markaa wuxuu u adeegsadaa rabitaankiisa gaarka ah iyo shahwadiisa marxalddan marka lagu jiro waxaa badata waxyaabaha loo adeegsado raaxaysiga gaar ahaan kuwo hagaamiyuhu ku baashaalo, marka heerkan la gaadhana waxaa lunta haybadii ay jamaahiirtu u hayeen dawladda.

𝐐𝐚𝐚𝐜𝐢𝐝𝐚𝐝𝐚 𝐥𝐚𝐛𝐚𝐚𝐝 𝐒𝐚𝐛𝐚𝐛𝐚𝐡𝐚 𝐝𝐡𝐢𝐜𝐢𝐭𝐚𝐚𝐧𝐤𝐚 𝐝𝐚𝐰𝐥𝐚𝐝𝐚𝐡𝐚  
Qaacidadan ibnu khalduun wuxuu ku sheegay Shan calaamadood oo muujinaya burburka dawladaha waxayna kala yihiin.

𝐂𝐚𝐥𝐚𝐚𝐦𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐤𝐨𝐨𝐰𝐚𝐚𝐝 𝐦𝐚𝐫𝐨𝐨𝐫𝐬𝐢𝐠𝐚 𝐭𝐚𝐥𝐚𝐝𝐚  
in talada laga fara maroojiro bulshada oo ay koox yar oo Gaara gacanta u gasho dadka kalena aan waxba la waydiin.
Calaamadda labaad kooxda hogaanka ah oo kharibma waxa aynu hadda ugu yeedhno ( kooxda siyaasadda ) 

𝐂𝐚𝐥𝐚𝐚𝐦𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐬𝐚𝐝𝐞𝐱𝐚𝐚𝐝  𝐡𝐨𝐠𝐚𝐚𝐧𝐤𝐚 𝐨𝐨 𝐤𝐮 𝐦𝐚𝐬𝐡𝐪𝐮𝐮𝐥𝐚 𝐭𝐚𝐦𝐚𝐬𝐡-𝐥𝐚𝐲𝐧𝐭𝐚 𝐢𝐲𝐨 𝐦𝐚𝐝𝐚𝐝𝐚𝐚𝐥𝐚𝐝𝐚
sida ibnu khalduun uu qabo faakihaysi xad-dhaafka ah iyo kibirku waa waxyaabaha ugu muhiimsan ee horseeda burburka dawladaha sida uu ilaahay kitaabkiisa ku sheegay
 ( وإذا أردنا أن نهلك قرية أمرنا مترفيها ففسقوا فيها ، فحقّ عليها القول ، فدمّرناها تدميرا )
Marka aan damacno in aan magaalo halaagno kuwooda kibray ee ladnaaday ayaan u dirraa kedibna xumaanta ayay ku dhex sameeyaan markaasay cadhadayadu ku dhacdaa oo aan buburinaa.

𝐂𝐚𝐥𝐚𝐚𝐦𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐚𝐟𝐫𝐚𝐚𝐝 𝐤𝐮 𝐧𝐨𝐨𝐥𝐚𝐚𝐬𝐡𝐚𝐡𝐚 𝐫𝐚𝐚𝐱𝐚𝐲𝐬𝐢 𝐚𝐚𝐧 𝐰𝐚𝐱 𝐒𝐨𝐨 𝐬𝐚𝐚𝐫 𝐥𝐚𝐡𝐚𝐲𝐧.

Ugu danbaynna waxaa imaanaysa calaamadda shanaad  oo ah burburka dawladnimo waana markuu khalkhal ka jiro xidhiidha ka dhexeeya askariga iyo hantida, iyo Sidoo kale askariga hantida iyo cadaaladda.
Markaynu halakan marayno waxaynu arkaynaa halka ay masar ku socoto iyo xilliga "cabdifataax siisi" 
iyo xukuumadda jabuuti iyo xlliga ismaacii cumar geelle 
Sidoo kale siyaasadda maxamed binu salmaan kadib markay odayaashii sucuudigu xukunka banneeyeen.

𝐐𝐚𝐚𝐜𝐢𝐝𝐚𝐝𝐚 𝐬𝐚𝐝𝐞𝐱𝐚𝐚𝐝 𝐛𝐚𝐫𝐚𝐬𝐡𝐚 𝐝𝐚𝐰𝐥𝐚𝐝𝐝𝐚 𝐣𝐢𝐥𝐢𝐜𝐬𝐚𝐧
ibnu khalduun Buuggiisa (𝐡𝐨𝐫𝐝𝐡𝐚𝐜𝐚 𝐚𝐡) wuxuu uga sheekeeyay shan waxyaabood oo muujinaya inay dawladdaasi tahay mid jilicsan wuxuu tibaaxay in dawlad kasta oo timaamahan laga helo uu mustaqbalkeedu  khatar ugu jiro burbur, isla-markaa ay isku diyaarinayso ku biirista liiska dawladaha jilicsan.
Sida ibnu khalduun uu qabo tilmaamaha muujinaya dawladda jilicsan waxaa ka mida 𝐚𝐝𝐞𝐞𝐠𝐬𝐢𝐠𝐚 𝐚𝐰𝐨𝐨𝐝 𝐱𝐚𝐝-𝐝𝐡𝐚𝐚𝐟 𝐚𝐡 𝐢𝐲𝐨 𝐜𝐚𝐛𝐮𝐝𝐡𝐢𝐧 𝐚𝐚𝐧 𝐬𝐡𝐚𝐫𝐜𝐢 𝐚𝐡𝐚𝐲𝐧, Sidoo kale badashada cashuururu waxay dawladda u horseedi karaan burbur iyo jileec sida ibnu khalduun rumaysan yahay.
Waxaa ka mida waxyaabaha dawladda jilcin Kara hogaanka oo dhinaca ganacsiga u leexda.
Wuxuu ibnu khalduun u arkaa in ku biiritaanka hogaamiyaha ee ganacsigu  khatar ku yahay ganacsatada iyo ganacsigaba. Waayo hadduu ganacsigu dawladda  gacanta u galo bulshadii ayaa bakhtiyaysa.
Waana sida uu siisiiga masar u taliyaa sameeyay, xoolihii bushada oo dhan buu gacanta ku dhigay ilaa uu marki danbe cashuur ku Soo rogay dadka masaarida ah ee debedaha ku maqan.

Sidaas ayuu ibnu khalduun uga sheekeeyay dhawr qarni ka hor, ilaa maantana qaacidooyinkii uu dejiyay sidii ayay u shaqaynayaan, ujeedkiisuna muusan ahayn inuu bulshada u Caqli celiyo oo keliya ee wuxuu rabay in dhibaatooyinka looga baxo, balse dad badan oo dalkeena joogaa ma fahmayaan