user
Kala duwananta raga iyo dumarka?


assistant
KALA DUWANAANTA RAGGA IYO DUMARKA. "CILMI-NAFSI".

"Guurka wanaagsani ma aha labo qof oo dhamaystiran oo isu yimi,waa se labo qof aan dhamaystirnayn laakiin ogaaday kala-duwanaantooda,dabadeedna is aqblay oo isla qabsaday." Halhayskii (odhaahdii).Dave meurer.

Tan iyo intii uu insaaku uumanaa,wuu kala yaqaanay kala duwanaanta ragga iyo dumarka.marka laga eegayo muuqaalka iyo qaabka guud iyo doorarka ay nolosha ka kala cayaaran.

Kol aan sidaa u sii dheerayn ayaase aqoon ahaan loo ogaaday in ragga iyo dumarku wax badan ku kala duwanyihiin oo ay ka mid yihiin:sida ay u fekeraan,sida ay mushkillada u xaliyaan,hanaanka dareen cabirista,baahiyaha aasaasiga ah, iyo sida ay waayarrada maskaxda u xidhiidhsanyihiin una wada shaqeeyaan haddaba, ogaanshaha aan ogaanno in labka iyo dheddiggu qaybaahaas iyo qaybo kalaba ku kala duwanyihiin waxay fududaynaysaa in la is-fahmo oo qofba qofka kale garan karo halka uu ku imaanayo iyo waxa ay baahidiisu tahay.kolka lamaanuhu ogaadaan kala-duwanaantoodaasi oo uu midba midka kale inuu ka duwanyahay,

Waxay si aan la malaysan karin u guranayaan midhiha guurka.

Kolka uu qofba qofka kale ixtiraamo si-arragiisa,midba midka kale fahmo halka uu ka imaanayo,dabadeedna la isku buuxiyo baahiyaha uu qofba iskii u leeyahay oo ay noloshooduna ku dhisnaato xikmadda kala-duwanaanshaha, way isla koraan oo in badan isu-dulqaataan.

Kolka se labadoodu uu midba midka kale si-arragiisa (perspective) inkiro ama ka jaahil noqda oo uu u midba midka kale ka doono in baahidiisaa u gaarka ah uun loo buuxiyo,
Waxa dhasha kala-fogaan caaddifadeed,taasoo horseedda guri iyo guur farxaddu ku yartahay ama kolka damba furriinba ku dambeeyya.

Waxaan haduu Alle idmo qormadeydan ku tilmaami doonaa qaar ka mid ah kala-duwanaanta ragga iyo dumarka,sida:

Kala-duwanaanta hab-feker,kala-duwanaanta qaab-hadal,kala-duwanaanta dareen cabbiris, kala-duwanaanta mushkilad xallin,iyo ugu dambayn kala-duwanaanta baahiyeed ee ay labka iyo dheddiggu ku kala duwanyihiin.

Ka hor inta aanan qaybahaa ragga iyo dumarku ku kala duwanyihiin tilmaamin,waxaan rabaa inaan idhaahdo,kala duwanaantan ragga iyo dumarka ee aan qormaddan ku tilmaami doono in ay tahay mid guud.

Ma jiraan labo qof oo kownka isku mid ah oo ay maskaxdoodu isku si u xidhiidhsantahay,waayo waxa mid walba soo qaabeeyay hab-barbaarintii uu soo helay,deegaankii uu ku soo kacaamay,iyo duruufihii nololeed ee uu soo maray oo qaabeeyay qofka qofka uu yahay.
Si aan se is-fahanka lammaanaha is-qaba u soo dhawaynno,waxaan tilmaami doonaa si guud ragga iyo dumarku waxay ku kala duwenyihiin ee ay daraasaadku tilmaameen.

Sidoo kale,waxa dhici karaysa wax ay habluhu u badanyihiin se ay jirto gabdhaha qaar in aanay lahayn,sidoo kalana waxa ay raggu u badanyihiin qaarkoodse ay kaga duwanyihiin(majority and minority).si kale haddaan u dhigo, qolo waliba waxa ay u badantahay.waxa jira qolo iyaga la mid ah oo aan waxna ku wehelin,arrintaana kolka ay cilmibaadhista joogto waxa la yidhaahdaa (outliers) oo looga jeedo hadba dadka inta banaanka ka joogto daraasadda ee aan xisaabta guud ama inta badan lagu darin.

KALA DUWANAANTA HAB-FEKERKA.

Raggu ka ma ay iman meeraha karraarre (mars),dumarkuna waxara-xidh (venus),sida ciwaanka looga dhigay buugga caanka ah ee "Raggu wuxu ka yimi farraarre Dumarkuna waxara-xidh"(men are from mars,women are from venus),laakin waxa jira kale-duwanaan hab-fekereed igo weliba 
Qaab-shaqaynta maskaxda ee rraga iyo dumarka,inkastoo ujeeddada buuggaasiba halkaas uu ku aroorto.

Habab badan baa maskaxda hab-dhiskeeda iyo hab-xidheedhkeeda loo abla-ableeyaa.Hababkaa waxa ka mid ah hab-wadashaqaynta labada qaybood ee maskaxda ( brain hemisphere functions ) oo loo qaybiyo midig iyo bidix,sida sawirka hoose ka muuqata.

Qaybta midig waxay badi qaabbilsantahay si-u-fekeridda balaadhan, naf-ogaalka,mala-awaalka, hal-abuurka, iyo laxawyada.

Qaybta bidixna waxay qaabbilsantahah wax-dhiraandhirrinta,mandiqa,fekerka,luqadda,mushkillad xallinta, iyo wixii la mid ah,(IWM).

Daraasku waxay tilmaamayaan in maskaxda raggu kolka labadaa qaybood iyo qaabka ay u xidhiidhsanyihiin la eego ay qayb waliba qaab-xudduuddeedkeeda ujn badi ku guda-xidhiidho,

Halka maskaxda dummarka ay u muuqato in labada waaxood (right brain and left brian) ay isku mid u adeegsadaan oo ay labadeeda qayboodba xidhiidh toos ah leeyihiin ( sida sawirka hoose ka muuqata).

Sidoo kale,daraasaadku waxay tilmaamayaan in walaxda ciirada ah (Grey matter) oo ah xambaaraha iyo xidhiidhyaha unugyada dareen-wadka ( neorons ) ay raggu 65 marka badanyihiin maskaxda dumarka halka walaxda cad ( white matter ) oo ah isku-xidhaha iyo xidhiidhshaha qaybaha walaxda ciirada ah (grey matter) ay tan dumarku 10 jeer ka badantahay tan ragga.

Sidaa awgeed baa waxay leeyihiin raggu,kolka ay wax-qabashada noqoto,hal wax diiradda u saarran oo aanay labo iyo wax ka badan mar qudha ah ugu  fududayn in ay wada qabtaan,halka dumarka ay u fududdahay in ay waxyaabo kala duwan oo aan shaqo isku lahayn mar qudha awood u leeyihiin in ay sameeyan.

Tusaale,waxaad aragtaa in gabadhu iyadoo weel xalatysa ay haddana cunto karunayso,sidoo kalana taleefan ku hadlayso carruurteedanna ay mid ba baahidiisa ka jawaabayso,halka ragu hadday shay u jeestaan ay ku adagtahay in ay mid iyo labo kalana u soo jeestaan.
Kala-duwanaantani waxay keentaa is-fahandarro kolka ay joogto lammaanaha.

Tusaale,raggeena yurub iyo maraykanka jooga waxa laga yaabaa in gabadhu ninka carruurta kaga tagto,dabadeedna ay u timaaddo hadhow isagoo fadhiya halkii ay isaga iyo carruurta uga tagtay.

Markaasay odhanaysaa oo maxaad gurigana wax uga sii qaban wayday? Gurigee dee? 4 caruura ah ayaad igaga tagtay oo aan kala-cellintooda,wax u akhrintooda,iyo la-ciyaariddooda ayaanba ka dhamaan waayaye ! 
Iyadaa carruurtu hal shay uun bay u tahay oo waxa u muuqda weelkii laga xali lahaa,rooggii laga sii xaaqi lahaa,iyo daaqadihii guriga ee loofurilahaa si ay hawo u soo gasho guriga.

Waxay se labaduba ku baraarugsnayn waxa weeye in sida ay u fekeraan iyo diirada-saaryadoodu kala duwantahay oo ninku badi qabto hal shay kali ah,halka gabedhu ay waxyaabo badan mar qudha ah isku wada qaban karayso.

Sidoo kale,kale-duwanaanta hab-fkereed ee ragga iyo dumarka waxaa lagu matalaa in maskxada raggu khaanado leedahay oo khaanad khaanad kale xidhiidh la leh aanay jirin,halka maskaxdu dumarku ay tahay khaanado isku wada furran.

Tusaale,maskaxada ragga waxaa jira khaanadda shaqada,khaanadda xaaska,khaanadda caruurta,khaanadda ehelka,iyo xigtada khaannadda saaxibadda,khaanadda gogosha,iyo khaanad lagu tilmaamo khaanada madhan oo ah khaanad aan waxba ku jirin.

Khaanaddahan mid u furran midda kale ma leh,gabadhu se intaasoo dhammiba xidhiidh bay leeyihiin.
Ninku khaanadba wuxu jecelyahay inuu xiligeedda galo oo uu wax ka qabto,halka gabedhu madaama ay khaanadaheedu isu wada furanyihiin ay ninka ku karkabayso in uu dhowr arrimood oo iyada isku khaanad ugu jira isaga se khaanado kala duwan ugu jira uu isku qabto hal mar,sideeda.

Fahandarrada.lamaanaha ka qabsata kale-duwanaantu  waxay keeni karaysaa in halkaa uu khilaaf ka dhasho,
Khilaafkana haddaan la fahmin halka uu ka imaanayo waxay u badantahay in aan xal loo hellin.

Qoraalkayga,aad ayaan  u dheeraysiiyay muhiimadayduna waa intaan soofaiiday saaxibayaal inaan idinla wadaago,akhriste mahadsanid.