user
Касымалы Баялиновдун  "Ажар"чыгармасы кыскартып жазып бере аласыңбы?


assistant
Майдын аяк кези. Түн... Асман ачык... Мончоктой  тизилип көк деңизинде сүзүп жүргөн сансызжылдыздар бир-бирине ым кагышып жымыңдашат.  Жаратылыш койнундагы нерселердин бардыгы да көшүлүңкү тартып, май айынын түнкү коңур, салкын абасына батып, жай алып, таттуу уйкуга бастырылган.  Бирок кыбыладан жумшак жел согуп, өсүмдүктөрдүн  жазгы жаш жалбырактарын кыймылдатып, желбиретип  турат. Алыста ышкырып, «айтаттаган» күзөтчүлөрдүн үнү угулат. 
Акырын басып, Чырдын дарбазасынан Ажар чыкты.  Ажарда өң жок, жүдөгөн, узун кара чачы чубалып аркасында. Элең-селең этип кылчактап ал арт жагын карайт, жүгүрөт, шашат... Ажар чуркап отуруп,  энесинин мүрзөсүнө келди. Мүрзөнү кучактады.  Капкайдагы бук болгон ичтеги арманын көз жашы менен айтып, буркурап, боздоп, энесинин мүрзөсү менен коштошту. Түбөлүк таттуу уйкуда жаткан Батманын өлүгү да алыска сапар кетип бара жаткан жетимин аягандай болду, күңгүрөндү. ..  Ажар Какшаалды бет алды. Себеби: Какшаалда  турган кыргыздар бар экендигин уккан. Какшаал Турпандын кайсы жагында нече күнчүлүк жер экендигин да ал жакшы билет. Ажар иш кылып ошол кыргыз элине барып, башын жашырып, Чырдан кутулмакчы.  Ажар чуркап жүрүп олтуруп, таң сүрүүгө жакын калганда, бир калың чычырканактуу токойго келип бекинди. Токой ичиндеги майышкан жаш чөптөр Ажарды аягандай болду; шоодурап, баштарын кыймылдатып, Ажардын кайгысына тең орток боло тургандай, качкан жоосунан кутказып, ээн-эркин өз жолуна сала тургансыды. Буралган көк жашыл сабактары, жаш жалбырактары менен Ажарды жашырды, койнуна алды. 
Күн чыкты. Түнү бою тилден калгандай үнсүз жаткан токой ичиндеги барлык нерселер эртеңки
күндүн таза, күмүш нуруна балкыды. Ажар да бирге балкып, кечке жатты. Бирок уктай албады. Бүткөн боюнун ооруганы, таманынын сыздаганы, жүрөгүнүн  дүпүлдөп соккону—аны жашоорутуп, онтолотту. Бул гана эмес, бир жагынан курсагы ачты, ээрди кеберсиди. Алы да начарлайын деди. Байкуш, анысына карабай, каш карайып, ымырт жабылгаң кезде,  сенделип ордунан туруп, кайта жолуна түштү.  Көп убакыт өттү. Таң саргайып ата баштады. Ажар Турпандын четинен өтүп, кургакка чыгып,  Какшаалдын четине келди. Какшаал суусуз чөл, ээн
жер боло турган. Бириндеп ар кайсы жерине чыккан алтыгана, табылгы, жылгындары гана болбосо, башка жерлери чөпсүз, кумдуу мейкин талаа.  Ажарга мурункусундай жашынууга ылайыктуу жер табылбады. Издөөгө алы да келбеди. Бүткөн бою салмактанып, буту шилтөөгө жарабай калды. Илгери басайын десе, мүдүрүлүп буту кумга бата түштү.  Жыгылып кетти... Күн көтөрүлүп, ысый баштады.  Ажар араң сүйрөлүп барып бир алтыгананын түбүнө жыгылды, жатты... Күндүн ысык шооласы алтыгананын арасынан Ажардын үстүнө түшүп,  боргулдантып тердетип, бүткөн брюн ысытып, капалап жиберди. Таңдайы кургады. Суусады. Бир ичим муздак суу көзүнөн учту. 
— Алда ай, суу болсо э. Бир чыны муздак суу ичип өлсөм, арманым болбос эле... — деди Ажар. Бирок мындай чөлдө суу кайдан болсун, суу жок. Сууга эми бир күн — түн катса, ошондо араң жете турган.  Күн чакчайып чак түш болду. Ысыгы мурункусунан  да күчөп, мээ кайнатып турат. Ажардын кубаты кетти,  өзөгү карарды. Ысып, тердеп, тили оозуна батпай калды. Чиркин, жан деген кыйын го, кантсин! Шордуу үстүндөгү чапанын чечип, алтыганага жаап, бетине калканчык кылды. «Өлөт деген ушул экен» деп,  буркурап ыйлап, олтура кетти. Көп токтоп тура албады, чырым этип уйкуга кетти... 

V 
Майдын кечки салкын жели сокту. Кошоктошуп  көктө жүргөн ак булуттар каалгып учат. Жел алардыкөрүнбөгөн сүйкүмдүү колу менен түртүп учуруп,  Тянь-Шандын көк тирешкен аскаларына айдап барып токтотот. Кээде булуттардын үзүлгөн бөлүндүсү,  күндүн үлпүлдөп батып бара жаткан көзүн каптап,  Какшаалдын элсиз, мейкин талаасындагы нерселердин  баарын да кара күүгүм, ала көлөкө тарттырат.  Талаа тынч... Булуттардын көлөкөсү Ажар жаткан алтыгананын үстүнө түшүп, улакча ойноду. Конур жел да Ажарды кытыгылады, эркелетти, ойготту.  Ажар кыбырап ордунан туруп, жолуна түштү. Каш карарып, ымырт жабылды. Түн кирди. Бирок сулуу ай мунайып, алтын бууга боёлуп, чыгыш жактан көтөрүлдү. Аппак нур шооласы менен түндүн мээримсиз караңгылыгын алда кайда кубалап, кең талааны кубантты. Талаа да ыйлап сооронгон жаш баладай, жылмайып, койнун ачып, кучагын жайып, 
Ажарга жол берди.  Ажар бир аз жол жүрүп келе бергенде, арт жагынан көп нерсенин созултуп улуганы, үргөнү угулду. Ал Ажарга жакындай баштады. Ажардын жүрөгү опколжуп, дүпүлдөп алып учуп, оюна ар түрдүү коркуу сезимдери келди.  Бир мезгилде Ажардын айланасына карышкырлар толуп кетти. Баары да ач, кабыргалары саналып,  кынжыйып, эң эле арык, тилдерин салышып, кыңшылашып, Ажарды камап алышты.  Ажар коркту. Ыйлап жиберди... Жан деген кыйын го, жанын корголоп, жерден тырмалап таш алып, туш- тушуна ыргытты. Качты. Жүгүрдү... Колу-буту ташкатийди. Айрылды. Кызыл-ала болду. Шордуу ага карабай жаш денесинин алып учкан кызуулугуна берилип, жүгүрүп олтурду. Бирок илешкен жоо
калучубу? Ажарды бура бастырбады, кутказбады.  Тийип качып, алды-артын тороп. бир алтыганага  камады.  Ажар жан талашып, жанын сыйпалап, жанынан жарты боо ширенке тапты. Оттон карышкыр качат деген бала кезиндеги энесинен уккан сөз оюна түштү.  Ширенкенин бирөөнү тартып жиберди. Тегеректеп  алгандар жалындуу отту көрүп, азыраак алыстады. 
Ширенке өчтү... Карышкырлар кайта качырышты.  Айтор, эстен танган Ажар, карышкырлар жакындап кирип келген сайын, ширенке тартып жатып, көбүн жерге чачып, ширенкесинин аягына чыгып болду.  Жалгыз гана бир тал ширенкеси калды. 
— Шамдай жанган жаш жаным, ушул ширенке өчкөндө, сен да кошо өчөт экенсиң, мына эми өчөм, карышкырга жем болом...— деди Ажар. 
Ажар бирөө айткандай, жанындагы алтыганага өрт койду. Алты ай жазы менен жаан көрбөй күнгөкуурап, араң турган алтыгана, ширенке жанданганда  эле дүркүрөп асманга чыкты. Оттун жалындуукызгылт ак шооласы учуп алып ыраак кетти. Айланасындагы нерселерди койнуна алып, апайкынкылып, бадырайып, Ажарга көрсөттү.  Карышкырлар жоголуп калышты, кеткендей,  качкандай болушту. Ажардын биртике акыл-эси кирейин деди. Анын медери, жөлөгү жалгыз ал — от.  Андан чыккысы, кеткиси келбейт. Бардык үмүтү,  тилеги, күн көрүү, емүр сүрүү — ошол отто. Ошогобайланышкан. От өчсө, от менен бирге Ажар да өчмөк.  От бастап, өчүүгө айланды. Кайтып алыстанкарышкырлар улушту, жакындашты, Ажардын алды- артын тороп, айлантып, курчап алышты. Ажар чындап эми жанынан үмүт үздү. Таянган жалгыз отунан ажыраарын, жоосунун колуна түшөрүн,  райымсыз жырткычтарга жем болорун билди, көңүлү
караңгылады. Акылы, алы кетти. Эси ооду. Көзүнө жер, чөптөр, тоо-таш — баары да жоо болуп көрүндү.  Арбайып- тарбайып, оозун ачып, жакындап келе жаткан сыяктанат. Ага айла кылмакчы, каршы турмакчы болду. Колу менен чоктуу күлдү шилеп, жан жагына ыргытты, чачты. Карышкырлар болбоду,  күчүнө алды, кыңшылашып туш-тушунан качырышты. 
— Мына эми, мен силердики, алгыла!—деди Ажар. 
Башка сөз айтууга кубаты келбеди. Жыгылып кетти...  Үстүнө карышкырлар үймөлөктөшүп калды. Жемди талашты, ырылдашты, ары-бери сүйрөштү.  Чырылдаган Ажардын аянычтуу үнү гана угулду...  Асмандагы көп жылдыздар Ажарды аяшты,  кызганышты, сулуу ай да муңайып, Ажарга актык нурун берип, кош айтышты.  Кош, боорум! Сага окшоп, өз боштондук, өз теңдигин талашып, кулдуктан кутулууну самаган эчен миңдеген ага-туугандарың, эже-сиңдилериң канкор падышанын куугуну, сүргүнү астында тепселишти,  көбү максатына жете алышпай, арманда кетти.  Кыргыздын далай кыздары, балдары жер-суусунан,  эли-журтунан, ата-энесинен ажырашып, кан какшады. .. Сен ошолордун бирөөсүң. Сен көздөгөн тилегиңе жете албастан, азаттык, теңдик жолунда, ээн жер, элсиз чөлдө арманда кеттиң... 
Кош, боорум Ажар!