user
XADIISYADA AAN SAXDA AHAYN (BUGTA AH) EE LOO XUJAYSTO IN DIYADA DUMARKA LAGA BIXINAYAA AY NUS KA TAHAY TAN RAGGA LAGA BIXINAYO 
 
 MA LOOGA QIYAAS QAADAN KARAA AAYADDA DHAXALKA IN AY MAGTA DUMARKU NUS TAHAY?!
 DAWGA IYO DAWRKA QIYAASKA EE SHARIICADA ?


assistant
XADIISYADA AAN SAXDA AHAYN (BUGTA AH) EE LOO XUJAYSTO IN DIYADA DUMARKA LAGA BIXINAYAA AY NUS KA TAHAY TAN RAGGA LAGA BIXINAYO 
 
 MA LOOGA QIYAAS QAADAN KARAA AAYADDA DHAXALKA IN AY MAGTA DUMARKU NUS TAHAY?!
 DAWGA IYO DAWRKA QIYAASKA EE SHARIICADA ?


Marka aan ka eegno xagga xeer Soomaaliga ama sharciga dhaqan ee dalkeena – customary law, waxa ugu horeeya ee ay odayaashu is weydiiyaan marka garta loo soo bandhigo waxa ay tahay: “ Xaajadu ma ugub baa mise waa curad”?. Taas oo macneheedu yahay in la ogaado bal in tan oo kale ay horay u dhacday iyo in kale. Haddii ay helaan in mid tan la mid ihi ay hadda ka hor dhacday, waxa ay ku xukmiyaan isla tabtii lagu xukmiyey tii hore, haddii ay toos ula mid noqon weydo tii horena way isaga qiyaas qaataan. Isku duuduub ahaana qiyaaska kor waa laga wadaagaa laakiin waxa ay ku kala duwan yihiin midka ay sameeyaan gaaladu ama xeer Soomaligu waxa uu ku salaysan yahay tijaabooyin iyo is dhaafsiin loo raacayo kii hore oo laga yaabay in qudhiisaba si qalad ama gef ah loo xukmiyey. Sidaas ka soo horjeedkeeda kan Islaamku waxa uu ku dhisan yahay xukun guud oo uu Eebbe ku caddeeyey diintiisa oo la doonayo in laga dhigto asal laga duulo si wax kaste oo soo cusboonaada loogu helo xal waafaqsan sharciga Islaamka.

Jawaabta su’aasha ah sideebaa loo smeeyaa Qiyaaska, waxa ay noqon kartaa sidatan: Haddii ay timaado dhacdo ama arin aan laga helayn xukunkii la saari lahaa kitaabka Quraanka ah iyo Axaadiista toona, ee markaasna ay lama huraan tahay in loo helo xal waafi ah, waxa uu markaa sheekha mujtahidka ihi ka doonayaa xukunkeeda dhacdo laga helayo xukunkeeda Quranka ama axaadiista. Tilmaanta uu ku baadi goobayo xukunkaasna waxa keliya oo ay tahay in ay labada dhacdo isku cillad leeyihiin oo ay isku shabahayaan xagga caaqibada ka askumaysa marka ay dhacaan. Haddii uu hadaba sheekhaasi helo in ay labada walxaato isku mid ama isku si yihiin, taas oo noqonaysa in dhacdada cusub sababayso caaqibo la mid ah midda ay sabayso tii horay loo yiqiin, waxa lagu xukminayaa isla xukunkii tan horaysay lagu xukmiyey ee lagu sheegay Quranka ama Xadiiska85. 

Tusaale ahaan Eebbe wax walba oge, ayaa xaaraantimeeyey Khamriga sababta oo ah in ay cilladiisu tahay sarkhaanka uu maskaxda ku keenayo awgeed. Hadaba haddii la arko in Qaadka iyo xashiishku ama tubaakatu ay sababyaan cillada ah "sarkhaanka, ha yaraato ama ha badnaatee" waa xaaraam sida khamriga oo kale.  

Haddaan usoo dhaadhacno su’aasha ugu dambaysay ee ah “Maxaa la isaga qiyaas qaataa? ma laba walxood oo kala duwan mise laba walxood oo isku nooc ah?. Run ahaantii qiyaas la isaga qiyaas qaatay laba walxood oo kala duwani wax kale ma ahan ee qiyaas qalad laga fahmay ama la marin habaabiyey. Waxa ay culimada Fiqhigu qiyaaska noocaan oo kale ah ku tilmaamaan in uu yahay "Qiyaas macal faariq", qiyaas marin habaabay. Sidoo kale waxa uu noqonayaa Qiyaas faasid, qiyaas fasahaadeed. Waxa ay ka soo qaadaan culimadu kaas oo kale tashwiishin loo geysanayo sharciga Islaamka, wax aqoonsi ah oo ay siiyaana warkeed ma jiro. Waxaana xaq iyo xaqiiqo aan la dhaafi karin ah in ay Cilladu tahay tiirka ugu weyn ee aan la dhaafi karin marka qiyaaska la samaynayo. Haddii aan sidaas la yeelina qiyaaska la sameeyey waa baadil oo ma ansaxmayo, wax macno ah oo uu samaynayaana ma jirto. Sidaas ayaa ah sida ay  kulliba culimada Islaamku isku raacsan yihiin86. Haddii ay dadka qaarkii leeyihiin wax kala duwan baa la isaga kala qiyaas qaadan karaa, hadde waa in ay bal mar kale dib u eegaan shuruudaha qiyaaska ee aan qaarkoodba halkaan ku xusayno (cinwaanka aanu kaga hadlayno kala barashada waxa ay kala yihiin Cilla iyo Xikma). 

Haddii ay dad kale leeyihiin waxaa la isaga qiyaas qaataa laba walxood oo isku nooc ahna, hadde waxa aad qirteen in ay rag iyo dumar isku nooc is qaadan kara oo la isaga tusaale qaadan karo yihiin ee isku xukun iyo isku xaq siiya. Waxaase iga sii weydiin ah sidee ayuu nin faqiih ihi isaga qiyaas qaadan karaa laba wax oo hadana ukala siin karaa laba xukun oo kala mudan ama kala duwan?. Doodaas waxa aan isaga soo af jari karaa; Haddii aad leedihiin waxa aan dhaafayna shuruudihii Qiyaaska oo xukun rag iyo dumar ku kala saabsan baan isaga kala qiyaas qaadanaynaa, waa in aad ogolaataan in ay dhan walba ku siman yihiin labadu.