user
Qaab Qoraalka Tolmoon?


assistant
Qaab Qoraalka Tolmoon
_____________________________
Nabad jaallayaal, ku soo dhowaada qaybta koowaad ee casharada taxanaha inoo noqon doona, kuwaasi oo ku saabsan qaab qoraalka tolmoon ee afkeena hooyo. Kadib markii ay farriimo badan iiga yimaadeen asxaab iyo akhyaar badan oo halkan ku jira, doonistooda iyo dadaalkoodana aan arkay, waxa aan go'aansaday in aan halkan idiinka bilaabo casharro taxane inoo noqon doona oo qofku qoraalka tayadiisa ku hagaajinayo.

Qoraalku waa xifad ay dad badan ku shaqaystaan meelo badan oo caalamka ka mid ah, waana xirfadaha ugu qaalisan ee xitaa qof kasta oo shaqo codsanaya lagu xidho in uu yaqaan. Walow aanu afkeena wax badan lagu qorin xarumaha dawladda iyo meelihihii ay ahayd in lagu weyneeyo, haddana dal kasta afkiisu waa waxa koowaad ee ay kuwada xidhiidhaan waxna isugu qoraan. Ma jirto dawlad Soomaaliyeed oo xil iyo ahmiyad weyn iska saartay kor u qaaddida iyo dhawridda afkeena si saxan.

Maamulada faraha badan ee gayiga Soomaalida ka jira, runtii waa meelaha adeegsiga qoraalka iyo afkeena hoos u liiday, ee luuqaddo kale wax ku qorta. Marka laga yimaado halganka ay ugu jiraan dhallinyarta wax qorta iyo dadka si uun afkeena u ilaasha oo u kaydiya, ma jirto cid kale oo xil iska saarta tayaynta iyo nooleynta afkeena.
Aqoondarradaasi waxa ay keentay in aynu aragno boqollaal buug oo dibadda u soo baxay, marka aad akhriso ama aad eegtona aad ka yaxyaxayso tayo-xumada qoraalka buuggaas. Dawlad la'aantu, waxa kale oo ay keentay in aan la dhamaystiran qabyadii ku jirtay qoraalka Soomaaliga, waxana ay illaa maanta sabab u tahay muranno badan iyo aragtiyo badan oo la isku khilaafsan yahay.
Khilaafyadaas iyo qabyadaa qoraalka ku jiraa waxa ay dhaleen in lagu kala duwanaado meelaha qaar iyo adeegsiga qoraalada qaar.

Nasiib darrooyinka kale ee ina haysta waxa ka mida, in aanay jirin goobo iyo meelo u gaara oo loogu hagaago barashada qoraalka. Dad dadaalay uun baa wixii ay ka yaqaaniin wax ka mida dadka uga sii faa'iideeya mooyee. Madashan akhriska iyo qoraalka runtii qoraallo dhisan waad arkaysaa, laakiin qoraalada u badan ee halkan la soo galiyo waa qaar laga xishoonayo akhriskooda tayo-xumada qoraalkooda, se dhalliil kaliya waxba ma tarayso, waa in isu faa'iidaynaa waxa aan is dheer nahay.

HORDHAC

Sida aad la wada socotaan af walba oo dunida ka jira waxa uu leeyahay qaab loo qoro, xeerar iyo qawaaniin la raaco marka la qorayo, haddii laga tagona ka dhigaysa qoraalkaaga mid ma dhalays ah. Af Somaaliguna waa la mid, waxa uu leeyahay xeerar iyo qawaaniin ay tahay in aad isticmaasho marka aad qorayso, ma noqonayso sax in sida aad ugu hadkayso u qorto, balse waxa lagama maarmaan ah in aad barato sida loo qoro, kaliya aanad baran sida loogu dhawaaqo ama loo akhriyo oo qudha.

Guddidii farta Soomaaliga dajisay 1972kii, ayaa sida oo kale inoo qeexay qaab qoraalka Soomaaliga iyo xeerarkiisa, metelan shaqallada labanlaabmaya, marka xarafka la weyneeyo iyo adeegsiga calaamadahaba.

Waxa aynnu isku dayi doonaa insha Allah, inta aqoonteydan gaabani gaadhsiisan tahay in aan uga faa'iideeyo bulsho-weynta Soomaaliyeed, siiba dhallinyarada jecel barashada qaab qoraalka tolmoon ee afkeena, kuwaasi oo halkan ka qaadan doona casharro taxane ah duhur walba insha Allah.

Si lamida sida hadalku ugu baahan yahay marka aad hadlayso, in aad ugu kala samayso meel hakad, meelna joogsi, meel weyddiin, meel dareen muujiso, meel yaab aad muujiso, sidaa iyo si lamida ayaa uu qoraalkuna ugu baahan yahay in aadan isku dhex yaacin waxa aad qorayso, balse ay tahay in aad ukala nidaamiso si qof walba fahmi karo.

Qaab qoraalka tolmoon ee afkeena,  marka uu qofku barto ama wax ka yaqaan ugu yaraan,  waxa macne u samaynaya waxa uu qorayo ama akhrinayo, metelan qoraagu marka uu wax qorayo uma qorayo sida uu isagu u fahansan yahay, balse waxa uu u qorayaa si qof kasta oo akhriyaa u fahmi karayo ujeedka qoraalkiisa.

Guddidii farta Soomaaligu waxa ay isku afgarteen xilligaas, in toddobo shibbane ay labanlaabmayaan af Soomaliga, kuwaasi oo kala ah M, N, L, G, R, D, B, laguna jamciyo weedha caanka ah ee, "MaNaLaGaaraaDBaa," walow ay jiraan weedho kale, haddana tani waa ta ugu caansan. Waxa jira af-aqoollo Soomaali iyo ajaaniib ah, kuwaasi oo ku doodda in ay jiraan xarfo kale oo labanlaabma, balse ay guddidu ka tagtay iyaga oo tusaalayaal usoo qaata xarfo ay ka mid yihiin "Q,S," innaguse waqtigan doodda furitaankeeda iyo ka sheekaynteeda taag uma hayno, waxa aynnu kari la'nahayba barashada toddobadii la isku waafaqsanaa.

Khaladaadka u waaweyn ee dhallinyarteenan danbe ay ka galaan qoraalka, waa in ay isticmaalaan xarfo aan ku jirin shibbanayaasha Soomaaliga, sida "Z, P, V," kuwaasi oo meesha ka saara inta badan xarfaha "S, B, F," waa wax lagu tilmaami karo nasiib darro in xarfo aan ku jirin shibbanayaasha khasab ugu darno, walibana aan booska uga saarno kuwii saxda ahaa ee booskaas lahaa. Waxa aan dhallinyarta kula talinayaa in saddexdaas xaraf adeegsigooda loogu daayo luuqadda ay ku jiraan, balse aan lagu dhex wadin Afkeena, maadaama oo aanay meelna kaga jirin.

Astaamaha kala duwan ee qoraalku waxa ay qayb ka yihiin qaab qoraalka tolmoon ee qofka wax qoraya looga baahan yahay in uu aad u kala barto calaamadaha kala duwan ee la isticmaalo qoraalka dhexdiisa.
Adeegsiga khaldan ee calaamaduhu mararka qaar waxa uu sababi karaa shil dhaca ama arrin dhibaato keeni karta, ay sababtu tahay in aan si saxan loo isticmaalin calaamadaas.
Waxa jirta weedh caan ah, "Coma can a kill man." Oo macnaheedu yahay, "Hakadku waxa uu dili karaa nin." Waan filayaa in qisadeeda aan kawada dharagsanahay, waa sheeko hakad si khaldan loo adeegsaday sabab u noqday in nin la dilo naftana daqiiqado gudahood lagu dhaafiyo. 

"Kill him, not wait for me!” oo macnaheedu yahay: “Dila, aniga ha i sugina!" Sidaas ayaa uu sarkaalkii warqada usoo qoray, balse sida saxda ah ee ujeeday waxa ay ahayd,"Kill him not, wait for me!” oo macnaheedu yahay “Ha dilina, aniga i suga!"
Halkii ayaa ninkii lagu dilay, waxana galaaftay noloshiisii dhamayd waa hakad si khaldan loo adeegsaday ama meel aan meeshiisii ahayn la dhigay!.

Waxa kale oo aynu isku dul taagi doonaa muddada casharadani inoo socon doonaan haddii Rabbi idmo, xilliyada ay habboon tahay in xarafka la weyneeyo ama xarfaha la weyneeyo, marka aad qoraallo badan aragto ama akhriso waxa aad ku dhex arkaysaa xarfo ay ahayd in la waaweyneeyo oo la yareeyay iyo xarfo ay ahayd in la yareeyo oo la weyneeyay, taasina waa khalad iyo gef cad oo afkeena lagula kacayo.
 
Ugu dambeyn, maanta hordhacaas ayaynu qaadan, insha Allah barri duhur ayay inoo bilaabmi oo aan soo galin doonaa qaybta koowaad, la socod iyo ka faa'iidaysi wanaagsan walaalayaal.