user
Курманжан Датка тасмасынын мазмуну кандай түшүнөсүз?


assistant
Тасмада «Алай ханышасы» Курманжан Датка тууралуу, ошол кездеги кыргыз элинин Кокон хандыгы жана Орус империясынын башкаруу жылдарындагы көргөн кыйынчылыктары көрсөтүлөт. Курманжандын кичинекей кезинде эле 10 уулга тете, элди башкарчу кыз экендиги айтыла баштайт.

Курманжан чоңоюп, бой жеткен кезде жалган жалаа менен күйөөсүнүн көзүнө чөп салды деп айыпталган жаш келинди жергиликтүү калк аны ташбаранга алып жазалайбыз дегенде Алымбек Датканын ал келинди далили жок жазага тартканы жатканда куткарып калганына күбө болуп калат. Ошондо жаш Курманжан Алымбек Датка менен таанышат.

Кичинекей кезинен эле Кулсейитке жар кылып, ага сөйкө салып, ата-энеси кудалашып койгон Курманжан аргасыздан бөлөк үй-бүлөөгө келин болуп келет. Бирок мындай турмушка моюн сунбай, түнү менен кайын журтуна келет. Эртеси куда тарап келип, Курманжанды кайра алып кетмекчи болгондо Алымбек Датка келип куткарып калат. Себеби Курманжан Алымбекке сиз мага өзүңүз теңсиз деп адилетсиздикти болтурбаңыз деп иниси Акбалбандан кат жиберет.

Алымбек Акбалбандын мыкты көзгө атар экенин угуп, эжеси менен кошо ала кетип, жигит башы кылат.

Кокон ханынын башчысы Кудаяр хан Алымбекке салыктын аз чогултулуп жаткандыгын жана Жантай баштаган аркалык кыргыздар Кокон хандыгына каршы чыгып жаткандыгын айтып, аны хандыкка каршы турбастыгын эскертет жана чапан жаптырат.

Курманжан бир келиндин күйөөсүнүн өлгөнүнө бир жыл боло элек жатып, аны кайнагасы алам деп жатканын угуп, Алымбекке айтайын дегенде Акбалбан тосуп, киргизбей коёт. Ошондо Курманжанжандын аялдын укугу тепселенип жатат деген сөзүн Алымбек угуп калып, ага кыргыздардын баардык урууларын чогултуп, Алайда биригип курултай өткөргүсү келип жаткандыгын айтат.

Алымбек кыялындагысын ишке ашыруу үчүн аркалык кыргыздарга, Жантайга келет. Бирок ошол кезде Жантай катуу ооруп, төшөктө жаткан болот, бирок ошого карабастан Алымбекти тосуп алып, шаан-шөкөт уюштурат. Алымбек өз кезегинде Анжиян кыргыздарынын ынтымак тилеги жазылган грамотаны тапшырат. Ошондо Жантай уулуна, Шабданга кыргыз уруулары биригип, курултай өткөргөнү жатышкандыгын жана бир жеңден кол, бир жакадан баш чыгарып, биримдиктүү эл болуп, душмандын мизин кайтаруу керектигин айтат. Алымбек кайта кайтмакчы болгондо, Шабдан аны узатмакчы болот. Жолдон ат күлүгүн сынашып, көпкө чейин жарышып келишет. Бирок ошол кезде бир жамандыкты сезген Алымбек Шабданга атасына баруайтат. Шабдан келгиче, Жантай каза болот.

Ал убакта Алымбектин түндүк кыргыздарга баргандыгы тууралуу кабар Кокон сарайына да жетип барат. Ачуусу клген Кудаяр хан Алымбектин башын алууну буйруйт. Алымбек жолдон келе жатып, жол жээгиндеги мечиттен намаз окуй кетели деп киргенде аларды эчак кокондуктар күтүп турган болот, башында Чотон деген кыргыз болот. Алымбек жандоочусуна өзүнүн атын минип, Курманжанга кабар жибертип, кетирип жиберет. Ал эми өзү акыркы намазын окуп жатканда каза болот.

Ага чейин кокондуктар Алымбектин айылына келип, бирок өзү жок экенинен кийин, Курманжанды кууп башташат. Курманжан токойго кире качып, андан чыгып кумдуу дөңдөрдөн кууп жүргөн немени адаштырып, бушайман кылат. Бирок акыры бийик үзүк жерге барып такалып, артынан келе жатканда бийик жерден сууга секирип кетет. Ошол жерде Курманжандын колдоочусу жолборс чыгып, беркинин жүрөгүн түшүрөт.

Акбалбан кокондуктар Алайга көп сандаган кол менен келе жаткандыгын айтып, Даткайымды бүт айылы менен көчүп, белди ашып чыгып кетсин деп чабарман жиберет.

Эртеси кокондуктарга кантип кол салабыз деп турганда Сарымсак баштаган кыргыздардын бир тобу биз душманга жем болборбуз, бизге дел мал керек, бизге деле жан керек деп согушка катышпай тургандыгын айтышат. Ошондо Курманжан ал мырзаларга кыргыз элин душмандан коргой албасак, тукум улоого акыбыз барбы? Баарыбыз биригип, бир найза алдында салгылашалы деп жигиттерди кайра көндүрөт:
Сабырыңар суз мырзалар! Сен Сарымсак, кетели дейсиң, мейли. Ата-баба калтырган жерди душманга тепсетип тарап кетели, анда биздин тукум улашка акыбыз барбы? Кокон аскери күчтүү, а жаныбыз - кымбат. Бирок эртеңки эл азаттыгы, урпактарыбыздын бактысы андан да кымбат го?! Силер тарап кете бергиле, биз калабыз. Анткени душманды өткөспөскө айылдан антташып чыкканбыз. Кан Манастын тукуму ушинтип артка качат беле?! Тизе бүккүчө, тик туруп өлгөнүбүз артык эмесби? Илгертен кыргыз качан төшөктө жатып өлчү эле? Кыргыз уулу үчүн, найзанын учунда, кылычтын мизинде өлгөндөн артык эмне бар эле?! Сен Борончу, артка качсаң аялыңды кимге калтырасың? Сен Санжарбек, Гүлайымың кимдин этегине корголойт? Биз силер менен чогуу болгонго башыбызды байлап келдик. Силер найза урсаңар, биз таш кулаталы, жаа тартсаңар жебе сунуп, жаныңарда туралы. Өлсөк чогуу бир чуңкурда, тирүү болсок бир дөбөдө силерди сүйөп туралы, кандай дейсиңер?!

Капчыгайдан Курманжан баштаган кыргыздар душмандын мизин кайтарышат. Аны уккан Эмир Кокон сарайына келип, Кудаярдан Алымбекти өлтүргөн ким деп сурайт жана ал Чотон деген кыргыз экенин укканда, аны өлтүрүүгө буйрук берет. Чотонду базардын четинен, кууш көчөдөн өлтүрүп, башын куржунга салып алып кетишет.Эмир Алайга Алымбектин сөөгүн өзү алып барат. Курманжан анын эмир экендигин билген эмес, себеби ал бетин жаап алып, элчи деп келген. Эмир Музаффар бир датка өлсө, экинчиси бар, ал сиз деп Курманжанды датка кылып дайындайт.

Курманжан Даткага Шабдан баатыр кат жөнөтүп, анда Алымбектин жана Шабдандын атасы Жантайдын көптөн берки тилеги болгон курултайды өткөрүү үчүн элдерди топтоп, ага катышайын деп жазат. Жана дагы орустун аскерлерине туруштук бере албастыгын туюп, алар койгон шартка макул болуп, Орус империясынын курамына өткөндүгүн айтат. Алай эли да көп каршылык көрсөтпөстөн, көп кан төкпөстөн багынып берүүгө үндөйт.

Михаил Дмитриевич Скобелев Кокон хандыгы алсыздап калгандыгынан улам аларга чечкиндүү сокку уруу керектигин айтат.

Хан ордосу кыйрап, анын туусу Курманжанга тиет. Ал туу канга өтө эле малынып калган экен дейт. Ошондо улуу баласы Абдылдабек орустарг бизге жакшылык кылабы дегенде Камчыбеги орусту бүгүн токтотосуң, ал эми эртең кокондуктарга моюнуңду сунуп бересиң деп айтат. Абдылдабек энесинин айтканына карабай, ким мени менен бир болуп, душмандын жолун тосом десе, Жаңырык деген тоого эртең келсин деп чыгып кетет.

Эртеси орустарга кол салаарда Абдылдабек Сарымсакты көрөт. Кыргыз элин сатканына жини келген Абдылдабек Сарымсакты атканда тийбей калат. Ошондо ал орустарга кыйкырып, буктурма экендигин айтат. Кыргыздар ат чаптырып келип, кол салаарда орус аскерлери замбиректин огу менен тосуп алат. Көптөгөн жоокер каза болот жана Абдылдабек Сарымсакты өлтүрөөрдө анын жанынан ок жарылып, жарадар болуп калат. Кыргыздар аргасыздан артка кайтышкан.

Орус императору Кокон 2 күндө багынып берген, ал эми бул тоону жердеген калк эки айдан бери каршылык көрсөтүп келет деп айткан. Ошондо ага "Алай ханышасы" кан төгүүсүз орустарга баш ийүүгө макул экендигин билдиришет. Император М. Д. Скобелевди жергиликтүү калкты жакшы билет деп жиберет.Курманжан Датка Орус империясына кошулуу үчүн атайын документтерге кол коюп, андагы орустардын кыргыз элине берген жеңилдиктери менен таанышат. Ошондо Скобелев Даткайымдын кайраттулугуна, акылдуулугуна, ал баштаган кыргыз жоокерлерине баа берээрин жана ушундай эр азаматтарды өстүргөн Курманжан Даткага аны да уулу катары эсептешин суранган.

Көп өтпөй Курманжан орустардан жеңилүү ызасын тарткан бирок тайманбас уулу Абдылдабек менен жоолугат. Анда Абдылдбек душмандын ата-бабасы байырлаган жерде жүргөнүнө жүрөгү чыдабасын айтып, Ооганга барып, көп кол топтоп келээрин айтып жөнөп кетет.

Генерал Скобелев императордун буйругу менен Балканга кетип жаткандыгын айтып, коштошуу үчүн Курманжанга келет. Анын ордуна Александр Николаевич Повало-Швейковский дайындалганын айтып, жол тартат.

Алымбек Датканын тилеги орундалып, курултайга анын жандоочусу Алоокени Даткайым баш-көз болуп берүүсүн өтүнөт. Шабдан баатырды күтүп жатышкандыгын жана баардык уруулардын туусун тегерете орнотулган мамыларга байлап жатышкандыгын айтат.

Акбалбандын Оогандан контрабандалык жүк алып баратат деп өткөрмө түйүндөн текшерүүгө алганда, орустар сандыкты ачуу үчүн ачкычты Камчыбектин аялынын чачын кесип алганда Акбакбан буга чыдабай баарын өлтүрүп салат. Өлүктөрдү жашырып, кайтып келе жатканда жаанын жебесин Камчыбектин алына атат. Артынан келген күзөтчүлөр жебени салыштырып, окшош экенидигинен улам, Камчыбекти жана Акбалбанды алып кетишет.

Курманжан муну уккан соң Повало-Швейковскийге келип, уулун бошотууну суранат, себеби Камчыбектин кылмыш кылынган жерде жоктугу далилденген. Бирок генерал согуш мезгилиндеги мыйзам боюнча кол алдындагылары үчүн башчы жооптуу деп, өз оюнан танбай коёт жана курманжан Даткага чек араны бузуп өтүп баратканда кармалгандардын бирөөсү колуна кутучаны бекем кысып "Абдылдабек" деп кайталап жерин айтат. Ал кутучаны кереги тиет деп Даткага берет. Чек араны бузуп кармалгандардын бири Абдылдабектин досу, комузчу Ниязаалы болот, аны көргөндө Курманжан баласы тууралуу сураганда анын кайтыш болгонун комуздун күүсү менен айтып берет. Даткайым бир уулумдан айрылдым, Камчыбекти аман алып калгыла деп жигиттерге буйруйт. Түрмөдө отурган Акбалбанга жебе огуна оролгон кат келет.
Курманжан катуу сыркоолоп, көзүнө жолборс көрүнүп, катуу ойлонууга чөмүлөт. Ошондо ал чечим чыгарып, Камчыбекти куткаруудан баш тартат, себеби орустардын чечимине каршы чыккандык мындан да көп кан төгүлүүгөо алып келмек. Түнү менен ал кат жазат жана мурда Алымбек курултай өткөрөм деген жерге келет.

Курултайга келе жаткан Шабдан баатырды жана анын колун Алайдын оозунан орус аскерлери Камчыбекти дарга асууга тоскоол болот деп киргизбей коюшат.

Камчыбекти түрмөдөн алып чыгарышып, дарга асышмакчы болгондо жигиттердин бирөөсү Камчыбекке белги берет, ошондо ал бычак менен колундагы жипти чечейин деп жатканда атчандар дарбазанын алдына топтолуп калат. Генерал кыргыздар каршылык көрсөткөнү жатат деп орус аскерлерине белги берейин деп жатканда айтылуу Курманжан өзү келет. Эл жол бошотуп берип, Камчыбектин алдына келгенде Камчыбек түшүнүп, элдин каны төгүлүп кетпеси үчүн дарга асылат. Мойнуна жип салып жатканда дубалдын артындагы тоолорду, ата-мекенин карап, ылдый кеткен кезинде көзүнө атасы- Алымбек Датка көрүнөт.

Камчыбек дарга асылгандан кийин аны сөөгүн ак кийизге ороп, Даткайым алып кетет. Ошондо гана Шабдан Алайга кирет жана курултайга Курманжан Датканын элди биримдикке чакырган катын, кайрылуусун окуйт.

1906-жылдын июнь айында орус саякатчысы жана келечектеги Финляндиянын маршалы Карл Густав Эмиль Маннергейм Алайга барып, Курманжан менен жоолугат. Бир нече жолу сүрөткө тартып, акыркы пластинасын Курманжанды тартуу үчүн калтырган. Небереси менен аттын үстүндө турган Даткайым бул саякатчынын аты ким деп сураганда, небереси Маннергейм деп айтат. Маннергеймге ыраазы болгон Курманжан Датка анын турмушу оомат болот, аны улуу иштер күтүп тургандыгын айтып, күн батышты караганда көзүнө колдоочусу жолборс көрүнөт.