user
Casharkii  5-aad.
Haaman


assistant
Casharkii  5-aad 

Isla-markii la heley dhagaxan, waxaa la aqoonsaday dhigaalka Hiirogliifka. Sidoo kale si fudud ayaa loo aqoonsaday dhigaalka af-giriigga. Laakiin dhigaalka Demotigga ayaa ku adkaatay aqoon-yahannadii sahminayay arinka. Markii hore aqoon-yahannadu waxay u maleeyeen in fartan ay tahay dhigaalka afka Siriyaaniga. Culimadu markii hore waxay ku kala aragti duwanaayeen in dhigaalka Hiirogliifka uu yahay  sawirro la xardho (Ideographics) oo keliya, laakiin uusan ahayn hadal leh cod-dhawaaq (Phonetics). Dhagaxu waa dhagax adag oo dhererkiisu yahay 113 cm, ballaciisuna yahay 75 cm, gumuciisuna yahay 27,5 cm. 

Marka dhagaxan la heley, dadka aqoon uma lahayn dhigaallada iyo sawirrada ku xardhan dushiisa. Sidaas si lamid ah ayaanan aqoon loo lahayn dhigaallada ku xardhan dhamaan dhagxanta taariikhiga ah oo ay dhigeen dowladihii kala danbeeyey ee reer Fircoon. Fariinta ku qornayd dhagaxa Rosetta ee la xardhay sanadkii 196 BC, waxay ahayd fariin rasmi ah oo ku socotay Fircoon (Ptolemy V-aad), kaas oo noolaa muddadii u dhexeysey 204 – 180 ch. 

Dhigaalku wuxuu sheegayaa in wadaaddadii joogay macbadka degmada Memphis (dalka Masar), ay taageereen Fircoon. Waxay u tarjumaysaa xoogaa liis ah dhammaan waxyaalihii wanaagsanaa ee Fircoon Ptolemy V-aad uu u sameeyay wadaaddadii iyo dadka Masar. Degmada Menfis waxay xilligaas ahayd magaalo madaxda maamulka.

Dhagaxu wuxuu ka jaban yahay qaybta kore iyo dhinaca. Waxaa xusid mudan, Napoleon Bonabarte, markii uu ku soo duuley Masar (1798-kii) waxaa la socdey 167 aqoon-yahan iyo abwaano, kuwaas oo ujeedkoodu ahaa in ay sahmiyaan qoraallada iyo agabka taariikhiga ah. Culimadii sahanka ee heshey dhagaxa waxay isku-deyeen in ay helaan jabkaas maqan. Laakiin isku-dey walba wuxuu ku abyooday fashilaad. Intaas la heley ee dhagaxa hagaha (Rosetta Stone) wuxuu ahmiyad wayn u yeeshay in la ogaado aqoonta gunta u ah siraha il-baxnimadii Masaaridii hore iyo xikmadohoodii. 

Waxaa kale oo garashadii laga dhaxlay dhagaxan uu fasiraad ka bixiyay dhacdooyinkii siyaasadeed iyo colaadihii dhacay xilliyadaas hore. Dhismayaasha guryihii hore ee Masaarida, dhqankii lagu unki jiray qoyska iyo barbaarinta ubadka. Waxaa halkaas ka unkamay aqoonta la yiraahdo Masaari-barad (Egyptology), taas oo Dhagaxa  Hagaha (Rosetta Stone) ka dhigtey qoraal xambaarsan mawduucyo kala duwan iyo farriimo ku socda adduunka oo dhan. 

Waxaa bilaabay in uu shifraha dhagaxa daah-furo aqoon-yahan Fransiis ah oo la yiraahdo Antone Salvestre di Sacy (1758 - 1838). Wuxuu ahaa luqad-barad iyo islaam-barad ka dhashay reer boqor. Dadaalkii uu smeeyey waa uu ku guuldaraystay oo uma suurtagelin in uu shifrihii dhigaalka helo. Toddoba iyo labaatan sano oo isku-deyo badan ah dabadeed, 27/ 9- 1922-kii, waxay ahayd maalinta uu sarkaalkii Fransiiska ahaa Jean-François Champollion ku guuleystey in uu jebiyo shifraha qoraalkii ku xardhanaa dhagaxa. Waxaa arintaas u sahlay markii uu is barbar-dhigey qaraalkii qaybta hoose ee dhigaalka Giriigga ahaa iyo qaybta kore ee dhigaalka Hiirogliifka ahaa. Gaar ahaan magacyada hoggaamiyihii Aleksandarkii waynaa iyo boqoraddii Kiilobatra. Sarkaalkan ayaa wuxuu yiqiiney dhigaalkii hore ee Giriigga. Dabadeed markii uu is barbar-dhigey labadan magac dhgaalkooda waxaa u soo baxay in uu fahmo alif-ba’dii Hiirogliifka oo uu sidaas ku ururiyo xarfaheedii. 

Qoraallada saddexda ah ee ku dul xardhan dhagaxa, waa warqad mahadnaq loo jeedinayo Fircoonka aanu soo xusney (Ptolemy V-aad). Mahadcelintu waxay ka timid koox wadaaddo ah oo ku noolaa magaalo-madaxdii maamulkaas oo la oran jiray Memfis. Waa magaalo baaba’day oo 30 km. u jirta degaanka ay ahramaatku dhacaan. 

Sababta kuqadaha kala duwan loogu qorey waxay ahayd, wadaaddadu waxay ku hadli jireen Hiirogliifka oo waxay ahayd luqad wax lagu caabudo. Laakiin dad-waynuhu waxay ku hadli jireen luqadda Demotikada. Afka Giriiggana waxaa ku hadlayay caa’iladda reer boqor oo iyagu asal ahaan ka soo jeeda Giriig. Waxay ka yimaadeen degaanka Falastiin oo dagaal ayay ku qabsadeen xukunka Masar. 

Dhagaxan wuxuu noqdey agab leh raad taariikheed midka ugu milgaha culus. Intaanan la fahamin dhigaalkii ku qornaa dhagaxan, wax qiimo ah kuma fadhiyin dhamaan naqshadaha ku xardhan gidaarada haraaga ah ee ka haray dhismayaasha maamulladii reer Fircoon. Laakiin markii la heley shifrihii dhigaalka, waxaa la bilaabay in la akhriyo dhamaan dhigaalladii Hiirogliifka ee ku xardhanaa gidaarradii dhismayaasha taariikhiga ah. 

Muddo dheer ayaa la baadi-goobayay arinkaas. Fahamkii dhigaalka Hiirogliifka wuxuu  sahlay in wax badan laga fahmo taariikhda noloshii Faraacinada. Sida aanu arki-doonno, arimahaas la fahmay waxaa kamid ah Haamaan-kii la xilliga ahaa nebi Muuse in uu ahaa nin jiray, kana haayay maamulkii Fircoon xil ra’iisul-wasaare ah.